Մարտունի (գյուղ)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մարտունի (այլ կիրառումներ)Մարտունի,
գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի Ճամբարակի տարածաշրջանում, Ճամբարակ քաղաքից մոտ 6 կմ հյուսիս-արմուտք, Գետիկ գետի երկու ափերին։


== Պատմություն ==
Հիմնադրվել է 1921 թվականին։ Գյուղում բնակություն են հաստատել Մեծ եղեռնի տարիներին Արևմտյան Հայաստանից` Կարսից, Մուշից, Վանից, Կարինից, Էրզրումից, Բայազետից գաղթած տասնյակ ընտանիքներ։
Գյուղի հիմնադրումից երկու տարի անց՝ 1923 թվականին, բացվում է գյուղի դպրոցը։ Սկզբում դպրոցը տարրական էր, այնուհետև` ութամյա, իսկ 1987 թվականին , երբ կառուցվել է նոր շենքը, դպրոցը դարձել է միջնակարգ։ Այժմ համայնքի բնակչության թիվը 680 է, իսկ դպրոցում սովորում են 80 աշակերտ։
1993 թվականին գյուղում կառուցվել է եկեղեցի։ Պահպանվում են «Կարմիրեղցի» և «Բերդ» ամրոցների ավերակները։


== Բնակչություն ==
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների` Մարտունու մշտական բնակչությունը կազմել է 500, առկա բնակչությունը` 484 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասն այստեղ է եկել Արևմտյան Հայաստանից (Կարսից, Էրզրումից, Բիթլիսից, Մուշից, մի մասը` Տավուշի մարզի Այգեձոր և Ներքին Կարմիրաղբյուր գյուղերից։ Մարտունու բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում` ստորև.


== Կրթություն ==
Գյուղի հիմնադրումից երկու տարի անց՝ 1923 թվականին,բացվել է Մարտունի գյուղի դպրոցը,որն ունի է տարբեր տարիքի աշակերտներ։ Դպրոցի ստեղծման գործում մեծ դեր են ունեցել Ստեփան և Աշխեն Վարդանյանները ովքեր Ադրբեջանի Շամախի քաղաքից էին։ Նրանք շատ երկար տարիներ աշխատել են դպրոցում և ուսուցանել երեխաներին։ Իրենց երկարամյա և անբասիր աշխատանքի համար ստացել են Լենինի շքանշան և արժանացել Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր ուսուցչի կոչուման։ Դպրոցը մինչև 1987թվականը տարրական էր,բայց երբ կառուցվել է դպրոցի նոր շենքը, այն ստացել է միջնակարգի կարգավիճակ։ Կառուցման գործում մեծ նշանակություն են ունեցել Գուրգեն Խաչատրյանը,Արշավիր Խաչատրյանը և Խաչիկ Նահապետյանը։
Գյուղի դպրոցի տարածքում ստեղծվել է մանկապարտեզ 20 երեխայի համար։ 


== Առողջապահություն ==
2016 թվականին գյուղում բացվել է բուժկետը, որտեղ իրականացվում են կանանց կրծքագեղձի, արգանդի վզիկի և վահանաձև գեղձի զննում քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման նպատակով, խորհրդատվություն և ուղղորդում նեղ մասնագետի մոտ։ Կատարվում է մասնագիտական խորհրդատվություն զանգվածային զննումներ իրականացնելիս, իրականացվում է ատամնափուտի (կարիեսի) կանխարգելում և բուժում դպրոցահասակ երեխաների շրջանում։


== Տեսարժան վայրեր ==
Հին Գետկավանք, 9-12-րդ դարերի հուշարձանախումբ։ Գտնվում է Մարտունի (գյուղ)-ում։ Հյուսիսային Հայաստանի հոգևոր մշակութային նշանավոր կենտրոն 'Հին Գետիկ վանք'ում կարևոր դեր է ունեցել Մխիթար Գոշը։ Երկրաշարժից Գետիկ վանքը կործանվելուց հետո Մխիթար Գոշը դիմել է Զաքարե և Իվանե իշխաններին՝ խնդրելով նոր տեղ վանքի կառուցման համար, քանի որ հինը վերականգնելն անհնար էր։ Զաքարյան իշխանները հատկացրել են Տանձոտի ձորը, ուր կառուցվել է Նոր Գետիկը։ Հուշարձանախումբը, որ վարդագույն քարից կառուցված լինելու համար հայտնի է եղել Կարմիր եղցի անունով, բաղկացած է եկեղեցիներից, ժամատնից, միաբանության շենքերից և այլ կառույցներից։ Համալիրում հնագույն շինությունը խաչաձև հատակագծով, չորս ավանդատներով, կոպտատաշ քարով շարված գրեթե կանգուն եկեղեցին է (9--10-րդ դդ.)։ 12-րդ դարում կառուցված գլխավոր եկեղեցին երկաստիճան գետնախարիսխի վրա հաստատված, չորս անկյուններում կրկնահատակ ավանդատներով գմբեթասրահ է ( 12 * 17 մ)` երեսպատված բազմագույն սրբատաշ քարերով։ Հյուսիսային ճակատը մշակված է հովհարաձև ավարտով պսակված եռանկյունաձև երկու խորշով, որոնց միջև բացվող մուտքը կենտրոնից քիչ արևմուտք է երիզված երկրաչափական նախշերով քանդակազարդ շրջանակով։ Արտակարգ շքեղությամբ առավել ուշագրավ է եկեղեցու արևմտյան մուտքը, որի միակտուր քարից կողերի և դրանց հաջորդող դեկորատիվ զույգ որմնասյուների միջև որմի մակերեսը մշակված է շեղանկյուն քարե սալիկներով։ Եկեղեցուն արևմուտքից կից է կոպտատաշ քարից մի շինություն, հավանաբար` ժամատուն։ Հայտնաբերվել են եկեղեցու արտաքին և ներքին հարդարանքի բազմաթիվ բեկորներ, շինարարական և նվիրատվական արձանագրությունների մասեր, 9--13-րդ դարերի գեղաքանդակ խաչքարեր։ Եկեղեցու մի քանի քարերի վրա փորագրված է քարագործ վարպետի անվան Խ սկզբնատառը։ Հին գետիկի ճարտարապետն է Հովասափը։
Շավարշավանք
Շավարշավանքը գյուղի պահպանված եկեղեցին է։Կառուցել է Վարպետ Ռուբեն Մարտիրոսյանը  1991֊1992 թվականներին Շավարշ Խաչատրյանի հովանավորությամբ։Գտնվում է 《Վերի Թաղ》կոչվող թաղամասում։


== Ծանոթագրություններ ==