Ամո Խարազյան

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Խարազյան (այլ կիրառումներ)Ամո Խարազյան (Համազասպ Խարազյան) (ապրիլի 8, 1880(1880-04-08) - օգոստոսի 6, 1957(1957-08-06), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ ռեժիսոր, բեմադրիչ, դերասան, թատերական գործիչ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1933)։


== Կենսագրություն ==
Ամո Խարազյանը սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում և վաղ հասակից հրապուրվել թատրոնով։ 1896 թվականին մեկնում է Մոսկվա, որտեղ հոր կամքին հակառակ, ընդունվում է Վլադիմիր Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի ֆիլհարմոնիան, որտեղ և սովորում է 2 տարի (1896-1898 թթ.)։ Այստեղ Խարազյանը ծանոթանում է Գեղարվեստական թատրոնի ապագա ռեժիսոր Գևորգ Բուրջալովի հետ, ով ցանկանում էր ժողովրդական թատրոն ստեղծել։
1899 թվականին վերադառնում է Թիֆլիս և սկսում է ներկայացումներ բեմադրել Ավճալայի բանվորական աուդիտորիայում՝ դնելով հայ ժողովրդական թատրոնի հիմքը։ Այնուհետև ներկայացումներ է բեմադրում Հավլաբարի լսարանում՝ քաղաքի այն հատվածում, որտեղ շատ հայեր էին ապրում։
Գնալով Բաքու՝ Խարազյանը, Ստեփան Շահումյանի խորհրդով, ներկայացումներ է բեմադրում նավթարդյունաբերության բանվորների համար։
1906 թվականին մեկնել է Փարիզ, հետևել Ժ. Մունե Սյուլիի, Ս. Բեռնարի, Ա. Անտուանի և Գ. Ռեժանի արվեստին, աշակերտել Պ. Մունեին։

Ամո Խարազյանը կյանքի ընթացքում բազմաթիվ թատրոններ ու թատերախմբեր է ստեղծել և 1909 թվականին հիմնադրում է «Նոր դրամա» թատրոնը, որտեղ իբրև ռեժիսոր մեծ ուշադրություն է դարձնում ներկայացումների գեղարվեստական կատարելությանը։ Այս թատրոնում բեմադրությունները ձևավորում էր նկարիչը, իսկ երաժշտական ձևավորման համար երաժիշտներ էին հրավիրվում։ Այս ամենը նորություն էր հայ թատրոնում։ Թատրոնը գոյատևում է 6 տարի և 1914 թվականին փակվում։ «Նոր դրամայի» փակվելուց հետո Խարազյանը տեղափոխվում է Զուբալովի ժողովրդական տան թատերական սեկցիա, որտեղ ներկայացումներ է բեմադրում աշխատավոր հանդիսականի համար։ 1915-1918 թվականներին ղեկավարել է «Աշակերտա-ուսանողական դրամատիկ ընկերության» թատերախումբը, 1918 թվականին՝ Կաշեգործների միության բոլշևիկյան թևի հիմնած՝ «Պրոլետկուլտ» գրական-գեղարվեստական խմբակի (նախագահ՝ Ա. Վարդանյան) բանվորական թատերախումբը։Հայաստանում քաղաքացիական կռվի տարիներին Ամո-Խարազյանը դառնում է հեղափոխական թատրոնի ղեկավարը, 1921 թվականի փետրվարին կազմակերպում է Երևանի Գավգործկոմի, 1922-ին՝ ՀԽՄՀ Քաղլուսվարի, 1925 թվականին՝ «Ազատ կոլեկտիվ» շրջիկ թատերախմբերը Ղարաքիլիսայում (Վանաձոր) և շրջագայում Հայաստանի ամբողջ տարածքով։ Վերջինս 1926 թվականից կոչվել է Գյուղշրջիկ թատրոն, 1928 թվականին վերանվանվել Պետական շրջիկ թատրոն (1933 թվականից Խարազյանի անվան, տե՛ս Ամո Խարազյանի անվան պետական շրջիկ թատրոն)։ 1949 թվականից աշխատել է Էջմիածնում (թատրոնը փակվել է 1952 թվականին)։1955 թվականի դեկտեմբերի 26-ից Խարազյանի անունով է կոչվել Արտաշատի պետական թատրոնը։ Խարազյանն իր ղեկավարած տարբեր թատրոններում բեմադրել է ավելի քան 100 պիես, խաղացել շուրջ 300 դեր։ Բեմականացումների («Փոստակայանի վերակացուն», ըստ Պուշկինի, «Հացի խնդիր», ըստ Պ. Պռոշյանի, «Փոթորկածիններ», ըստ Ն. Օստրովսկու), պիեսների թարգմանությունների հեղինակ է։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի երեք շքանշաններով։


== Բեմադրություններ ==
«Փոստակայանի վերակացուն»
«Ցասում»
«Հացի խնդիր»
«Թշնամիներ»
«Գայլեր և ոչխարներ»
«Վաշխառու»
«Ավազակներ»
«Զոհի փոխարեն զոհ»
«Խաթաբալա»՝ 1902
«Էսթեր, դուստր Իսրայելի»՝ 1902
«Եղբայր և քույր»՝ 1902
«Ուրիել Ակոստա»՝ 1902
«Երվանդ Բ»՝1902
«Կյանքի խնջույքում»՝ 1903
«Սամել»՝ 1903
«Օսկան Պետրովիչն էն կինքումը»՝ 1903
«Ոճրագործի ընտանիքը»՝ 1903
«Մարի-Ժան կամ Մայրական սեր»՝ 1903
«Բարեգործության դիմակի տակ»՝ 1903
«Խանում»՝ 1903
«Դոն Գրիգորիո»՝ 1903
«Էս էլ մի մոցիքլութին»՝ 1903
«Արշակ երկրորդ»՝ 1903


== Դերեր ==
«էլիզբարով»
«Ուրիել Ակոստա»
«Ցագոր»
Կարլ Մոոր՝ «Ավազակներ»
Սեմյոն Բոչարով՝ «Զոհի փոխարեն զոհ»
Դագոբեր՝ «Էսթեր, դուստր Իսրայելի»
Գայող Փաղավա՝ «Եղբայր և քույր»
Սանտո՝ «Կրեմոնի վնագործը»
Լաերտ՝ «Համլետ»
Վիտալի՝ «Երկրորդ երիտասարդություն»
Բեգլար՝ «Ղարաբաղի աստղագետը»
Վլադիմիր Խոտնև՝ «Կյանքի խնջույքում»
Սամել՝ «Սամել»
Զամբախով՝ «Օսկան Պետրովիչն էն կինքումը»
Կորրադո՝ «Ոճրագործի ընտանիքը»
Բերտրան՝ «Մարի-Ժան կամ Մայրական սեր»
Վանո Փանդիև՝ «Խանում»
Պեռնիե՝ «Փարիզի աղքատները»
Ալբերտ Մորիել՝ «Կույր»
Արշակ՝ «Արշակ երկրորդ»
Բանաստեղծ՝ «Մեծապատիվ մուրացկաններ»
Յազոն՝ «Մեդեա»՝ 1903


== Տես նաև ==
Ամո Խարազյանի անվան պետական շրջիկ թատրոն
Արտաշատի Ամո Խարազյանի անվան պետական թատրոն


== Գրականություն Ամո Խարազյանի մասին ==
Ս. Սարգսյան, Ամո Խարազյան, Երևան, 1959 թ.
Խորհրդային Հայաստան, 1921 թ., N201
Театральная энциклопедия. Том 5/Глав. ред. П. А. Марков - М.։ Советская энциклопедия, 1967. - 1136 стб. с илл., 8 л. илл.
Օ. Գուլազյան, Հուշեր, Երևան, 1957 թ.


== Ծանոթագրություններ ==