Քրդերը Թուրքիայում

Քրդերը Թուրքիայում, Թուրքիայում ծնված կամ բնակվող և քրդական ծագում ունեցող մարդիկ են։ Քրդերը Թուրքիայի ամենամեծ էթնիկ փոքրամասնությունն են։ Տարբեր գնահատականներով՝ նրանք կազմում են Թուրքիայի բնակչության 40%-ը։ Քրդերն ապրում են Թուրքիայի ամբողջ տարածքում, սակայն հիմնականում կենտրոնացած են Թուրքիայի հարավ-արևելքում, որը քրդերի շրջանում կոչվում է Թուրքական Քուրդիստան։
1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումից ի վեր քրդերի դեմ կատարվել են այնպիսի մասսայական սպանություններ, ինչպիսիք են Շեյխ Սայիդի, Դերսիմի ապստամբությունների ճնշումներն ու Զիլանի կոտորածը։ Թուրքական կառավարությունը քրդերին մինչև 1991 թվականը դասել է «լեռնային թուրքերի» շարքին և ժխտել քրդերի գոյությունը։ Թուրքական կառավարության կողմից «քրդեր» կամ «Քուրդիստան» բառերն արգելվել են ցանկացած լեզվով, թեև մարդահամարների ժամանակ արդեն «քրդերը» հիշատակվել են որպես առանձին էթնիկ խումբ։ 1980 թվականի ռազմական հեղաշրջումից հետո քրդական լեզուները պաշտոնապես արգելվել են հասարակական և մասնավոր կյանքում։ Շատ մարդիկ, որոնք խոսում, հրապարակում կամ երգում էին քրդերեն, ձերբակալվել են և բանտարկվել։ Թուրքիայում արգելված է քրդերենը որպես ուսուցման լեզու օգտագործել՝ ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր դպրոցներում։ Քրդերենը որպես առարկա թույլատրվում է միայն որոշ դպրոցներում։
1980-ական թվականներից քրդական շարժումները ներառում էին ինչպես Թուրքիայում քրդերի հիմնական քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության խաղաղ քաղաքական գործողություններ, այնպես էլ զինված ապստամբություններ ու պարտիզանական պատերազմներ՝ ներառյալ ռազմական հարձակումները, որոնք ուղղված էին գլխավորապես թուրքական ռազմաբազաների վրա՝ պահանջելով նախ առանձին քրդական պետության ստեղծում, ապա նաև քրդերի ինքնորոշում։ Թուրքիայի հասարակական կարծիքի վերաբերյալ պետական հարցման համաձայն՝ Թուրքիայի՝ իրեն քուրդ համարող քրդերի 59% կարծում է, որ քրդերը Թուրքիայում չեն ձգտում առանձին պետության ստեղծել (այն դեպքում, երբ իրեն թուրք համարող թուրքերի 71,3% կարծում է, որ քրդերը ձգտում են դրան)։
Թուրք-քրդական հակամարտության ժամանակ քրդական գյուղերի և քաղաքների վրա պարենային էմբարգո է սահմանվել։ Շատ քրդեր թուրքական անվտանգության ուժերի կողմից բռնի տեղահանվել են իրենց գյուղերից։ Շատ գյուղեր այրվել կամ ոչնչացվել են։ 1990-ական թվականներին և 2000-ական թվականների սկզբին քրդերի շահերը ներկայացնող քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունն արգելվել է։ 2013 թվականին հրադադարի արդյունքում մինչև 2015 թվականի հունիսը վերջ է դրվել բռնությանը, սայակն Սիրիական քաղաքացիական պատերազմին Թուրքիայի մասնակցության պատճառով շուտով Քրդական բանվորական կուսակցության (ՔԱԿ) և թուրքական կառավարության միջև վերսկսվել են ռազմական գործողությունները։ Լայնորեն հաղորդվել է հասարակ քուրդ քաղաքացիների նկատմամբ կատարվող բռնությունների մասին, իսկ քրդամետ Ժողովրդական դեմոկրատական կուսակցության շտաբներն ու մասնաճյուղերը ենթարկվել են թուրք ազգայնականների բազմության հարձակման։


== Պատմություն ==


=== Միջնադար ===
Մրվանյանների դինաստիան, որը քրդական ծագում ուներ, Դիարբեքիրից կառավարում էր այն տարածքները, որը 984 թվականից մինչև 1083 թվականը ներառում էր Սիրիայի և Իրաքի տարածքները։ Այյուբյան դինաստիան, որը նույնպես քրդական ծագում ուներ (բայց իրեն նախ և առաջ որպես մուսուլմաններ նույնականացնող), 12-րդ և 13-րդ դարերում ղեկավարում էր Փոքր Ասիայի տարբեր տարածքներ։
Ըստ քուրդ պատմաբան Ռոհաթ Ալաքոմի՝ Կենտրոնական Անատոլիա ժամանած առաջին քրդական ցեղը եղել է Մոդանլըի ցեղը (Մերդիսի ցեղի ենթացեղ), որը 1184 թվականին բնակություն է հաստատել Հայանայում։ Ըստ Ահմեդ Նեզիհի Թուրանի՝ Կենտրոնական Անատոլիայում առաջին քրդական բնակավայրն անվանակոչվել է Քյուրթլեր («քրդեր»), որը հիմնադրվել է 1463 թվականին։ Ըստ Մարկ Սայքսի՝ քրդերի բնակչության ամենավաղ տեղափոխումը (կամ արտաքսումը) Կենտրոնական Անատոլիա իրականացվել է Սելիմ I-ի օրոք (1512-1520 թվականներ)։


=== Վաղ ժամանակակից դարեր ===
Մահմուդին կամ «Փինյանիշին» Վանա լճի շրջանում օսմանյան-քրդական ցեղախումբ էր, որը, ըստ Էվլի Չելեբիի, ուներ 60 000 զինվոր։ Նրանց առաջնորդ Սարի Սուլեյման բեյը 1643 թվականին ամրացրել է Հոշափ ամրոցը Վանա լճի շրջանում։


=== 19-րդ դար ===

Մոտ 1800 թվականից հետո Չիհանբեյլի, Ռեսվան և Սիհբիզին ցեղերն արևելքից և հարավ-արևելքից գաղթել են Կենտրոնական Անատոլիա։ Թուրքիայի ընդհանուր քրդական բնակչությունը 1880-ական թվականներին գնահատվում էր մոտ 1,5 միլիոն մարդ, որոնցից շատերը քոչվոր կամ հովվական կենսակերպ էին վարում։


=== 20-րդ դար ===
Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումից հետո, որը վերջ դրեց խալիֆայությանը և սուլթանատին Թուրքիայում, 1920-ական թվականներից տեղի են ունեցել մի քանի քրդական ապստամբություններ՝ Քոչքիրիի, Բեյիթյուսեբաբի, Շեյխ Սայիդի, Դերսիմի, Արարատյան ապստամբությունները։ Քուրդ ժողովուրդն ու նրա լեզուն շուտով ճնշվել է թուրքական կառավարությունը, քանի որ 1924 թվականին թուրքական սահմանադրությունն արգելում էր քրդական լեզվի օգտագործումը հասարակական վայրերում, և օրենք է հրատարակվել, որը թույլ է տվել սեփականազրկել քուրդ հողատերերին և հողը հանձնել թուրքալեզու ժողովրդին։ 1927 թվականից Թուրքիայի գլխավոր տեսուչը ղեկավարել է քրդական մեծ շրջաններ։ Հաքյարիի, Մարդինի, Սիիրթի, Ուրֆայի, Վանի, Էլազըղի և Դիարբեքիրի շրջանները նրա իշխանության տակ են եղել մինչև 1952 թվականը, երբ դեմոկրատական կուսակցության կառավարությունը նոր մոտեցում է առաջարկել քրդերի նկատմամբ և փակել է գլխավոր տեսչությունները։
1937-1938 թվականներին սպանվել է մոտ 10,000-15,000 ալևիներ ու քրդեր, իսկ հազարավոր մարդիկ աքսորվել են։ Թյուրքացման գործընթացի առանցքային բաղադրիչը բնակչության զանգվածային վերաբնակեցման քաղաքականությունն էր։ Վկայակոչելով հիմնական քաղաքական փաստաթուղթը՝ 1934 թվականի վերաբնակեցման մասին օրենքը՝ Դերսիմի տարածաշրջանին ուղղված քաղաքականությունը, որպես իր առաջին փորձարկումային դեպքերից մեկը, տեղի բնակչության համար աղետալի հետևանքներ է ունեցել։ Նպատակը ոչ թուրքական մշակույթին հարող բնակչությանն իրենց ծագման վայրերից այլ վայրեր տեղափոխելն էր։ Նրանց փոխարեն բնակեցվել են այն մարդկիկ, որոնք պատրաստ էին հավատարիմ մնալ թուրքական մշակույթին այդ տարածքներում։ Դերսիմի կոտորածը հաճախ շփոթում են Դերսիմի ապստամբության հետ, որը տեղի է ունեցել այդ իրադարձությունների ժամանակ։
1960 թվականի հեղաշրջումից հետո վարչապետի վերահսկողության ներքո ստեղծվել է «Պետական պլանային կազմակերպություն» (թուրքերեն՝ Devlet Planlama Teşkilatı, DPT), որի նպատակն էր քրդական անջատողականության և հետամնացության խնդիրների լուծումը։ 1961 թվականին ՊՊԿ-ն պատրաստել է մի զեկուցում, որի վերնագիրն էր «Արևելքի և հարավ-արևելքի զարգացման պետական ծրագրի սկզբունքները» (թուրքերեն՝ Devletin Doğu ve Güneydoğu‘da uygulayacağı kalkınma programının esasları), որը կրճատվել է և դարձել «Արևելյան զեկույց»։ Նա առաջարկել է թուլացնել անջատողականությունը՝ խրախուսելով խառն ամուսնությունները միգրացիայի միջոցով (թուրքերի տեղափոխում դեպի հարավ-արևելք և քրդերի տեղափոխում հարավ-արևելքից)։ Դա քիչ բանով էր տարբերվում Միություն և Առաջադիմություն կուսակցության վարած քաղաքականությունից, ինչը տեղի էր ունենում Օսմանյան կայսրության ժամանակ։ Այն ժամանակվա աշխատանքային նախարար Բյուլենթ Էջևիթը, որը մասամբ քրդական ծագում ուներ, քննադատաբար է վերաբերվել զեկույցին։
1970-ական թվականներին անջատողական շարժումը վերածվել է Թուրք-քրդական հակամարտության։ 1984-1999 թվականներին թուրք զինվորականները ներքաշվել են ՔԲԿ-ի դեմ հակամարտության մեջ։ Գյուղական պահակախմբային համակարգը 1984 թվականին ստեղծել և զինել է թուրքական պետությունը, որի նպատակը ՔԲԿ-ի դեմ պայքարելն էր։ Աշխարհազորայինների կազմում են եղել նաև տեղի քրդերը, և այն ունեցել է մոտ 58,000 անդամ։ Որոշ գյուղական պահակախմբեր շատ նվիրված են եղել թուրքական պետությանը, ինչը հանգեցրել է քուրդ զինյալների միջև երկպառակությունների։
Թուրքական բանակի և ՔԲԿ-ի միջև բախումների պատճառով երկրի հարավ-արևելքում գտնվող գյուղական բնակավայրն ամայացել է, քանի որ տեղի քուրդ խաղաղ բնակիչները տեղափոխվել են տեղի պաշտպանական կենտրոններ, ինչպիսիք են Դիարբեքիրը, Վանը և Շերնակը, ինչպես նաև Արևմտյան Թուրքիայի քաղաքները և նույնիսկ Արևմտյան Եվրոպան։ Ամայացման պատճառներից են եղել քրդական բնակչության դեմ թուրքական պետության ռազմական գործողությունները, ՔԲԿ-ի որոշ վայրագությունները քրդական կլանների դեմ, որոնց նրանք չէին կարողանում վերահսկել, և հարավ-արևելքի աղքատությունը։ 1990-ական թվականներին հակամարտության դադարեցման հույս է առաջացել, քանի որ ՔԲԿ-ն մի քանի անգամ հայտարարել է հրադադարների մասին, իսկ քաղաքական հանրությունը հաշտության համար մի քանի արշավ է կազմակերպել։


=== 21-րդ դար ===
2010 թվականին ՔԲԿ-ի և կառավարական զորքերի միջև Թուրքիայի արևելքում ու հարավ-արևելքում տեղի ունեցած բախումներից հետո՝ 2010 թվականի հունիսի սկզբին, Իրաքյան Քուրդիստանում մի քանի օբյեկտներ հարձակման են ենթարկվել թուրքական ռազմաօդային ուժերի կողմից։ Սահմանին լարված իրավիճակը պահպանվել է 2007 թվականից ի վեր, և երկու կողմերն էլ արձագանքում են միմյանց՝ յուրաքանչյուր հարձակողական շարժման դեպքում։
Թուրքիայի ընտրական խորհրդի որոշումից հետո առաջիկա ընտրություններին մասնակցելու արգելք է դրվել այն հայտնի քուրդ թեկնածուների վրա, որոնք իբր ՔԲԿ-ի հետ կապերի շարունակական հետաքննության մաս են կազմել։ 2011 թվականի ապրիլի 19-ին կատաղի քրդական բողոքներ են բռնկվել, որոնց հետևանքով առնվազն մեկ մարդ Է զոհվել։
2012 թվականի նախօրեին (դեկտեմբերի 28-ին) Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարել է, որ կառավարությունը բանակցում է բանտի մեջ գտնվող ապստամբների առաջնորդ Օջալանի հետ։ 2013 թվականի մարտի 21-ին՝ թուրքական կառավարության հետ մի քանի ամիս բանակցություններից հետո, Աբդուլահ Օջալանի նամակը ժողովրդին ընթերցվել է ինչպես թուրքերեն, այնպես էլ քրդերեն՝ Դիարբեքիրում Նովրուզի տոնակատարության ժամանակ։ Նամակում կոչ է արվել դադարեցնել զինված պայքարը և կրակը, որը ներառում էր թուրքական տարածքից զինաթափումն ու հեռացումը։ ՔԲԿ-ը հայտարարել է, որ իրենք կենթարկվեն՝ հայտնելով, որ 2013 թվականը կամ պատերազմի, կամ խաղաղության միջոցով խնդրի լուծման տարի է։ 2013 թվականի ապրիլի 25-ին ՔԲԿ-ը հայտարարել էր, որ իր բոլոր ուժերը Թուրքիայի սահմաններից դուրս կբերի Հյուսիսային Իրաք։
2014 թվականի հոկտեմբերի 6-ին և 7-ին Թուրքիայի տարբեր քաղաքներում անկարգություններ են սկսվել՝ ի նշան Կոբանի պաշարման դեմ բողոքի։ Ցուցարարները դիմավորել են արցունքաբեր գազով և ջրցան մեքենաներով․ բողոքի ակցիաների ընթացքում սպանվել է 37 մարդ։ 2015 թվականի հուլիսյան ճգնաժամից հետո (2015 թվականին Սուրուչում ԻՊ-ի կողմից քուրդ ակտիվիստների ռմբակոծումից հետո) Թուրքիան ռմբակոծել է Իրաքում ՔԲԿ-ի ենթադրյալ ռազմակայանները, ինչից առաջ ՔԲԿ-ը միակողմանի որոշել է դադարեցնել հրադադարը (երկար ամիսներ աճող լարվածությունից հետո)։ Շուտով բռնությունը տարածվել է ամբողջ երկրում։ Շատ քրդական բիզնեսներ ոչնչացվել են ամբոխի կողմից։ Հարձակումների են ենթարկվել նաև քրդամետ Ժողովրդական դեմոկրատական կուսակցության շտաբը և մասնաճյուղերը։ Կան քրդաբնակ մի քանի քաղաքներում ու գյուղերում խաղաղ բնակիչների զոհվելու մասին տեղեկություններ։ Եվրոպայի Խորհուրդն իր մտահոգությունն է հայտնել քաղաքացիական բնակչության վրա հարձակումների և Գզիրայի շրջափակման կապակցությամբ։ Մինչև 2017 թվականը Թուրքիայում ջանքեր են գործադրվել կրճատելու քրդական մշակույթի առաջխաղացմաննուղղությամբ ձեռնարկված միջոցառումները, ինչի արդյունքում քուրդ գործիչների պատվին անվանված փողոցների համար ընտրվել են այլ անուններ, հեռացվել են քուրդ հերոսների արձաններն ու փակվել են քրդերեն հեռարձակվող հեռուստատեսային ալիքները։ 2020 թվականի հուլիսին Թուրքիայի բարձրագույն կրթության խորհուրդն արգելել է թուրքական համալսարաններում քրդերենի և գրականություն ուսումնասիրող ուսանողներին իրենց ատենախոսությունները գրել քրդերեն լեզվով։


== Քաղաքականություն ==

Քուրդ քաղաքական գործիչները քաղաքականություն են վարում Թուրքիայի հիմնական քաղաքական կուսակցություններում, ինչպես նաև այլ փոքր կուսակցություններում։ Մեհմեթ Մեհդի Էկերը (գյուղատնտեսություն), Մեհմեթ Շիմշեքը (ֆինանսներ) և Բեքիր Բոզդաղը (վարչապետի տեղակալ) քրդական ծագմամբ նախարարների օրինակներ են, որոնք Թուրքիայի 61-րդ կառավարությունում աշխատել են որպես նախարարների։

Կան նաև փոքրամասնությունների քաղաքականությանն աջակցող քաղաքական կուսակցություններ, ինչպիսիք են Ժողովրդական դեմոկրատական կուսակցությունը (ԺԴԿ), որը խորհրդարանում զբաղեցնում է 600 տեղերից 58-ը։ Քննադատները կուսակցությանը մեղադրել են այն բանում, որ այն հիմնականում ներկայացնում է Թուրքիայի հարավ-արևելքում բնակվող քրդական փոքրամասնության շահերը, որտեղ կուսակցությունը հավաքում է առավելագույն ձայներ։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի գլխավորությամբ թուրքական կառավարությունը ԺԴԿ-ին մեղադրում է ՔԲԿ-ի զինված ուժերի հետ հարաբերությունների պահպանման մեջ և 2016 թվականից ի վեր հեռացրել և կալանավորել է տասնյակ ընտրված քաղաքապետերի, իսկ 2019 թվականի մարտին տեղի ունեցած տեղական ինքնակառավարման ընտրություններից հետո կուսակցության հաղթած 65 քաղաքապետերից հեռացրել է ևս 45-ին։ 2016 թվականից Սելահաթին Դեմիրթաշը և Ֆիգեն Յուքսեքդաղը (այն ժամանակ ԺԴԿ-ի առաջնորդները) և մեջլիսի՝ ԺԴԿ-ի մի քանի այլ անդամներ 2016 թվականի քաղաքական զտումների արդյունքում անազատության մեջ են գտնվում Թուրքիայում։


== Քրդական ապստամբություններ ==
Քոչկիրի Ապստամբություն (1920)
Շեյխ Սայիդի ապստամբություն (1925)
Արարատյան ապստամբություն (1927-30)
Դերսիմի ապստամբություն (1937-1938)
Թուրք-քրդական հակամարտություն (1978-այժմ)Իրավապաշտպան կազմակերպությունների տվյալներով՝ 1978 թվականին շարունակվող Թուրք-քրդական հակամարտության սկզբից ավելի քան 4000 քրդական գյուղ է ամայացվել, և սպանվել է շուրջ 40,000 մարդ։ 2015 թվականի դեկտեմբերին թուրքական ռազմական գործողությունները քուրդ ապստամբների դեմ Թուրքական Քուրդիստանում հանգեցրել են հարյուրավոր խաղաղ բնակիչների մահվան, հարյուր հազարավոր մարդկանց տեղաշարժի և բնակելի շրջաններում զանգվածային ավերածությունների։


== Մշակույթ ==


=== Երգ ===
1982-1991 թվականների ընթացքում քրդերենով երգերի կատարումն ու ձայնագրությունն արգելվել է Թուրքիայում, ինչն ազդել է այնպիսի երգիչների վրա, ինչպիսիք են Շիվան Պերվերը, Մահսուն Քըրմըզըգյուլը և Իբրահիմ Թաթլիսեսը։ Սակայն Թուրքիայում արդեն վաղուց գոյություն է ունեցել սև շուկա, և ցանցահենային ռադիոկայանները և ընդհատակյա ձայնագրությունները միշտ հասանելի են եղել։ Թեև քրդերենով երաժշտություն կատարելու որևէ արգելք չի եղել, սակայն այն գրաքննության միջոցով արդյունավետորեն կանխվել է ռադիոյով կամ հեռուստատեսությամբ հեռարձակվելուց։
Շիվան Պերվերը կոմպոզիտոր և վոկալիստ է։ Նա կենտրոնանում է հիմնականում քաղաքական և ազգային երաժշտության վրա․ նա համարվում է քրդական ազգային, դասական և ժողովրդական երաժշտության հիմնադիրը։
Թուրքիայի մեկ այլ հայտնի քուրդ երաժիշտ է Նիզամեթթին Արիչը։ Նա սկսել է թուրքերեն երգելուց և նորամուտը նշել որպես ռեժիսոր, ինչպես նաև նկարահանվել է «Klamek ji bo Beko» (թարգմանաբար՝ «Բեկոյի երգը») ֆիլմում, որը քրդերեն առաջին ֆիլմերից մեկն է։ Արիչը հրաժարվել է իր լեզուն ու մշակույթը նվաստացնելու գնով երաժշտական փառք ձեռք բերելուց։ Քրդերենով երգելու արդյունքում նա բանտարկվել է, այնուհետև ստիպված է եղել փախչել Սիրիա և, ի վերջո, Գերմանիա։


=== Գրականություն ===
Որոշ աղբյուրներ Ալի Հարիրին (1425-1495) համարում են քրդերենով գրած առաջին հայտնի բանաստեղծը։ Նա Հակկարիից էր։ Այլ հայտնի հեղինակներից են Շարաֆհան Բիդլիսին՝ «Շարաֆնամե»-ի հեղինակը, և Ահմադ Հանին՝ քրդական «Մեմ ու Զին» ազգային էպոսի հեղինակը։


=== Ֆիլմ ===
2011 թվականին «Kanal D»-ն՝ Թուրքիայի խոշորագույն հեռուստատեսային կայանը, սկսել է նկարահանել «Ayrılık Olmasaydı: ben-u sen»-ը, որը նկարահանվել է քրդերով բնակեցված Դիարբեքիր քաղաքում։ Քուրդ սցենարիստի գրած շոուն հավակնում էր լինել առաջինն իր ժանրում, որպեսզի այն քրդերին ցույց տա ավելի դրական լույսի ներքո։ Շոուն պետք է դեբյուտը կատարեր 2012 թվականի սկզբին, սակայն բազմաթիվ ուշացումներ են եղել, ինչի պատճառը, ըստ որոշ աղբյուրների, վիճելի թեմա է։


== Բնակչություն ==

Քրդերի մեծ մասն ապրում է Թուրքիայում, որտեղ նրանց թիվը գնահատվում է 14,000,000 մարդ՝ ըստ CIA World Factbook-ի (բնակչության 18%-ը)։ 2000 թվականին Թուրքիայի ազգային անվտանգության խորհրդի պատվերով պատրաստված զեկույցում այդ թիվը գնահատվում է 12,600,000 մարդ կամ բնակչության 15,7%-ը։ Արևմտյան աղբյուրներից մեկի գնահատականներով՝ Թուրքիայի բնակչության մինչև 25%-ը կազմում են քրդերը (մոտ 18-19 մլն մարդ)։ Քուրդ ազգայնականները գնահատում են այդ թիվը 20,000,000-25,000,000։ Վերոնշյալ բոլոր թվերը վերաբերում են այն մարդկանց թվին, որոնք իրենց համարում են քուրդ, այլ ոչ թե նրանց թվին, ովքեր խոսում են քրդերեն, բայց ներառում են ինչպես քրդերին, այնպես էլ զազաներին։ Ըստ մայրենի լեզուների վրա հիմնված տվյալների գնահատականների՝ քուրդ բնակչությունը կազմում է 6-ից մինչև 23 տոկոս։ Իբրահիմ Սիրքեչին պնդում է, որ ամենամոտ թիվը պետք է լինի 17,8 տոկոսից բարձր՝ հաշվի առնելով քաղաքական համատեքստը և հնարավոր կողմնակալությունը հարցումների և մարդահամարների ընթացքում արձանագրված պատասխաններում։ 1970-ական թվականներին քրդերի բնակչության աճի տեմպը կազմել է 3,27%։ Ըստ KONDA ընկերության կողմից անցկացված երկու ուսումնասիրությունների (2006 և 2008 թվականներ)՝ մարդիկ, որոնք իրենց համարում են քրդեր կամ զազաներ և/կամ քրդերենը կամ զազայերենն օգտագործում են որպես մայրենի լեզու, կազմում են բնակչության 13,4%-ը։ Հիմնվելով քրդերի շրջանում ծնելիության ավելի բարձր մակարդակի վրա և օգտագործելով 2000 թվականի մարդահամարի արդյունքները՝ Կոնդան ենթադրել է, որ այդ թիվը կաճի մինչև 15,7 տոկոս։
Թուրքիայի արևմուտյան մեծ քաղաքներ ուղղված միգրացիայից հետո ազգամիջյան ամուսնությունները դարձել են ավելի տարածված։ 2013 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ թուրքերի և քրդերի/զազաների միջև տեղի է ունեցել 2,708,000 ամուսնություն։
Թուրքական կառավարության վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Թուրքիայում քուրդ կանայք ծննդաբերում են մոտ չորս երեխա, ինչն ավելի քան կրկնակի գերազանցում է մնացած թուրք բնակչության ցուցանիշը։ Քրդական բնակչությունն աճում է, մինչդեռ երկրի մնացած հատվածում ծնելիությունը ցածր է բնակչության վերարտադրության մակարդակից։ Քրդական որոշ նահանգներում կանայք միջինը 7,1 երեխա են ունենում։ Արևելյան Թուրքիայի քրդական Նահանգներում կանայք նույնպես անգրագիտության մակարդակ ունեն մոտ երեք անգամ ավելի բարձր, քան տղամարդիկ, ինչը հարաբերակցում է ծնելիության ավելի բարձր մակարդակի հետ։ Շիրնակում 15-ամյա աղջիկների 66 տոկոսը չի կարողացել ոչ կարդալ, ոչ գրել։


== Կենտրոնական Անատոլիա ==

Կենտրոնական Անատոլիայի քրդեր (քրդերեն՝ Kurdên Anatolyayê/Anatolê, թուրքերեն՝ Orta Anadolu Kürtleri կամ İç Anadolu Kürtleri)՝ քրդեր, որոնք մոտ 16-րդ դարից ներգաղթել և ապրում են Կենտրոնական Անատոլիայում (ներկայիս Աքսարայ, Անկարա, Չանքըրըի, Չորում, Էսքիշեհիր, Քարաման, Կայսերի, Քըրըքքալե, Քըրշեհիր, Քոնյայ, Նևշեհիր, Նիղդե, Սիվաս, Յոզղաթ)։ Նրանք հաշվվում են 50,000-ից մինչև 100,000 մարդ։ Կենտրոնական Անատոլիայի քրդերի միջուկը կազմում են Անկարայի, Քոնյայի և Աքսարայի մարզերում բնակվող Տուզ լճի քրդերը։ 1923 թվականի հունվարի 16/17-ին Ահմեդ Էմինին (Յալմանին) տված հարցազրույցի մեջ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը նրանց հիշատակել է որպես «Konya çöllerindeki Kürtler» (Քոնյայի անապատների քրդեր)։
Ըստ Հերման Վենցելի՝ Անգորայի այծերի սկզբնական բուծողները Ներքին Անատոլիայի քրդերն էին։
Քրդերենի հիմնական 4 բարբառներից 2-ն օգտագործվում է Կենտրոնական Անատոլիայի քրդերի կողմից։ Դրանք Կուրմանջին և Դիմիլի/Զազան է։ Որպես կանոն, նրանց մայրենի լեզուները քրդերեն է։ Կուրմանջի խոսող մարդիկ դժվարությամբ են հասկանում այն լեզուն, որով խոսում են Հայմանում, որտեղ ապրում են Շեյխբիզին ցեղի անդամները։ Կան տեղեկություններ, որ քրդերի նոր սերունդը որոշ բնակավայրերում արդեն քրդերեն չի խոսում։


== Մարդու իրավունքներ ==

1970-ական թվականներից Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) Թուրքիային դատապարտել է մարդու իրավունքների հազարավոր խախտումների համար։ Այդ որոշումները վերաբերում են քուրդ քաղաքացիական անձանց մահապատիժներին, խոշտանգումներին, բռնի տեղահանություններին, ավերված գյուղերին, կամայական ձերբակալություններին, քուրդ լրագրողների սպանություններին և անհետացումներին։ ՄԻԵԴ-ը պահանջել է ազատ արձակել Սելահաթին Դեմիրթաշին և Թուրքիային պարտավորեցրել նրան 25 հազար եվրո վճարել, սակայն Թուրքիան հրաժարվել է նրան ազատ արձակել։ Թուրքիան հրաժարվել է ազատ արձակել նրան։
Ռասիզմի և անհանդուրժողականության դեմ եվրոպական հանձնաժողովը (ECRI) տեղեկացնում է, որ 2010 թվականի ապրիլի դրությամբ «պաշտոնյաների կողմից քրդերենի բացահայտ օգտագործումը նրանց բաց է դարձնում դատական հետապնդման համար, իսկ առանձին անձանց կողմից քրդերի կամ փոքրամասնությունների շահերի հրապարակային պաշտպանությունը նույնպես հաճախ հանգեցնում է քրեական օրենսգրքի համաձայն դատական հետապնդման։ 1994 թվականի մարդու իրավունքների միջազգային խմբի բրիֆինգում ասվում է․ «Խնդիրը Թուրքիայում կայանում է նրանում, որ Սահմանադրությունն ուղղված է քրդերի դեմ, այդ սահմանադրությունը շատ նման է ռասայական խտրականության»։
1998 թվականին Լեյլա Զանան դատապարտվել է ազատազրկման։ Դա ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի անդամներից մեկին՝ Էլիզաբեթ Ֆերսին, դրդել է Թուրքիային մեղադրել ռասիստական պետություն լինելու մեջ, որը շարունակում է մերժել քրդերին պետության մեջ ձայնի իրավունքից։ Նյու Մեքսիկոյի Հայլենդս համալսարանից Աբաս Մանաֆին պնդում է, որ «քրդերին իրենց մշակույթից, լեզվից և ավանդույթներից զրկելն անհամատեղելի է ժողովրդավարական նորմերի հետ։ Այն արտացոլում է ռասիստական համակարգը, որը հետապնդում է այնպիսի փոքրամասնությունների, ինչպիսիք են հայերը, քրդերն ու ալևիները»։


== Տես նաև ==
Քրդերը Հայաստանում
Քրդերը Ադրբեջանում
Քրդերը Վրաստանում
Քրդերը Իրանում


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Michael M. Gunter (2009)։ The A to Z of the Kurds։ Scarecrow Press։ ISBN 978-0-8108-6334-7 
Michael M. Gunter (2018)։ Historical Dictionary of the Kurds։ Rowman & Littlefield Publishers։ ISBN 978-1-5381-1050-8 
Hakan Ozoglu (2012)։ Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries։ SUNY Press։ ISBN 978-0-7914-8556-9 
Denise Natali (2005)։ The Kurds And the State: Evolving National Identity in Iraq, Turkey, And Iran։ Syracuse University Press։ ISBN 978-0-8156-3084-5 
Ferhad Ibrahim (2000)։ The Kurdish Conflict in Turkey: Obstacles and Chances for Peace and Democracy։ LIT Verlag Münster։ ISBN 978-3-8258-4744-9 
Lois Whitman, Helsinki Watch (Organization : U.S.) (1 January 1993)։ The Kurds of Turkey: Killings, Disappearances and Torture։ Human Rights Watch։ ISBN 978-1-56432-096-4 
Metin Heper (2007)։ The State and Kurds in Turkey: The Question of Assimilation։ Palgrave Macmillan։ ISBN 978-0-333-64628-1 
Michael M. Gunter (1990)։ The Kurds in Turkey: A Political Dilemma։ Westview Press։ ISBN 978-0-8133-8120-6  
Henri J. Barkey (1 January 2000)։ Turkey's Kurdish Question։ Rowman & Littlefield Publishers։ ISBN 978-0-585-17773-1 
Nicole F. Watts (8 November 2010)։ Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey։ University of Washington Press։ ISBN 978-0-295-99050-7 
Stavroula Chrisdoulaki (1 December 2010)։ The Kurdish Issue in Turkey։ GRIN Verlag։ ISBN 978-3-640-76659-8 
Bîrnebûn
Veger Archived 2008-02-10 at the Wayback Machine.
Kurdên Kirşehîrê Archived 2006-06-14 at the Wayback Machine. (Kurdish / Turkish)
Asemblee Parlementaire, Documents De Seance: Session Ordinaire D'octobre 2006


== Արտաքին հղումներ ==
Քուրդերը Թուրքիայում joshuaproject.net կայքում (անգլ.)