Հաքյարիի ասորիների ջարդեր (1843, 1846)

1843 և  1846 թթ  Հաքյարիի գավառում  տեղի  ունեցած  ասորիների  կոտորածներ, որոնք  իրականացրել  են   Բոհթանի  և  Հաքյարիի  քուրդ էմիրներ՝  Բեդր-խան բեյը և  Նուրալլահը ։ Կոտորածները հանգեցրեցին  ավելի  քան  10000  ասորիների  սպանության  և  հազարավոր  այլ  մարդկանց  գերության :


== Նախապատմություն ==
XIX  դարում  Օսմանյան  կայսրությունը  զգալիորեն թուլացել  էր, ինչի  հետևանքն  էր  Վերին Միջագետքի և Քրդստանի վրա կենտրոնական վերահսկողության կորուստը ։ Կարծես  կայսրությունը  փլուզման  եզրին էր,  երբ  Մուհամմադ Ալի-փաշան  ապստամբեց  Եգիպտոսում  և  ստանձնեց  Սիրիան ։ Այդ ժամանակ  էր,  որ  քուրդ  էմիրները  հնարավորություն  ունեցան  անկախության  հավակնություններ  ունենալ ։ Նրանց  թվում  էր  Իբրահիմ  փաշան՝  քրդական էմիր  , որի տիրապետության տակ էր մտնում մի շրջան`  Դիարբեքիրից մինչև Հալեպ, և որը Մուհամմադ Ալիի կողքին կռվում էր օսմանների և նրանց  Ջազիրեի  Արաբական  Շամմար  ցեղից դաշնակիցների  դեմ   ։  Չնայած  Մուհամմադ փաշայի սիրիական արշավի ձախողմանը, իրադարձությունները ցույց տվեցին օսմանցիների խոցելիությունը և քրդական աղաներին ոգևորեցին  փորձել  մեծացնել իրենց վերահսկողությունը տարածաշրջանում :
Այս ժամանակաշրջանում  ակնհայտ էր  բրիտանական ազդեցության աճը ։ Բրիտանացիները   պատվիրակ    նշանակեցին    էթնիկ ասորի   հնագետ   Մոսուլից Հորմուզդ Ռասսամին և  Անգլիայի դեսպանի քրոջ  ամուսնուն ՝   բրիտանական ազդեցությունը տարածելու  անկախ ասորական ցեղերի տարածքներին :  Բրիտանական  և  ամերիկացի  միսիոներները՝ Ջաստին Պերկինսը  և  Ասաել  Գրանտը  տվյալ  ժամանակահատվածում  առաքելությամբ  այցելում  էին  այդ  տարածքները ։  Նրանք, ընդհանուր առմամբ, մեծ համակրանք էին ցուցաբերում ասորի քրիստոնյաների հանդեպ  : Քրդերը  զգուշավորությամբ  էին  մոտենում  ասորիների  և  անգլիացիների  հարաբերություններին : Ասորիների նկատմամբ քրդերի  թշնամական  վերաբերմունքը  հայտնի  էր  Բրիտանացի  պաշտոնյաներին ։
Քրդերի  միջև  տեղի  էին  ունենում  ներքին  հակամարտություններ ։ 1839  թ. պատերազմ  սկսվեց  Հաքյարում  նախկին  Էմիրի եղբոր  Նուրալլահի, որը  ղեկավարում  էր  Բաշ Քալան  և  նրա  զարմիկի  Սուլեյմանի միջև , որի մայրաքաղաքը գտնվում էր  Գուլլամերքում։ Ասորիները իրենց  հավատարմության  համաձայն նույնպես  բաժանվեցին ։ Ասորիների մեծ  մասը,  ներառյալ  Արևելքի եկեղեցու կաթողիկոս- պատրիարք Շիմուն  XVII  Աբրահամին ,   սատարում էին  Սուլեյմանին ,  որպես իր հոր իրավահաջորդ : Հակամարտությունը  վերածվեց  կոտորածի, երբ  Նուրալլահը  հաղթեց  իր  հակառակորդին  և  1841 թ. պատասխան գործողություն կատարեց ՝ հարձակվելով ասորական գյուղերի և Քոդշանիսի կաթողիկոսարանի  վրա ։ Դա հանգեցրեց քրդերի և  առհասարակ քրիստոնյաների միջև հարաբերությունների մշտական խզմանը ։ Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր ասորիները դաշնակից էին Կաթողիկոսի  հետ, ոմանք օգտվեցին այդ  իրավիճակից, Նուրալլահին միանալու  համար ։ Տարածաշրջանը  վերածվեց  ևս  մեկ  պատերազմի  Մոսուլից Օսման Վալիի, Մուհամմադ փաշայի և Ամադիայից քուրդ  աղա Իսմայել փաշայի միջև տարաձայնությունների արդյունքում ։ Վերջինս դիմեց  Նուրալլային  Հաքյարիից  և  հավակնություններ  ունեցող Բութանի  էմիր  Բադր Խանին ։ Երեքը  դաշինք  կազմեցին  և  կանչեցին  ասորիներին  միանալու  իրենց ։  Կաթողիկոսը,  սակայն   հրաժարվեց դա անել այն բանից հետո, երբ Մոսուլից պաշտպանության խոստումներ ստացավ ։  Քրդերի և օսմանների միջև պատերազմը  սկսվեց  1842  թ. ամռանը ։ Հաջորդ  ամիսները  հանգիստ  էին  Հաքյարում  քրդերի  հետ  կապված     , քանի  որ  նրանք  պատերազմում  էին  Մոսուլում  և   միսիոներ  Ասաել  Գրանտը  սկսեց կառուցել  կրոնական մեծ դպրոց քրիստոնեական Աշիթա քաղաքում  և  1842թ.  սեպտեմբերին  այն պատրաստի  տրամադրյության  տակ  էր   Մոսուլից  սիրիական գրքերի  և  սուրբ գրությունների  հետ  միասին   ։ Քրդական  արշավն  ավարտվեց  նույն ամիս անհաջողությամբ, և  ասորիներին մեղադրեցին պատերազմում միջամտությունից հրաժարվելու համար ։ Կեղծ լուրեր  տարածեցին, որ  Գրանտը  ամրոց է կառուցել, որը պետք է օգտագործվի քրդերի դեմ ։ Բացի այդ, Մոսուլից  Իբրահիմ փաշան  իր  նամակում նկարագրում  է , թե ինչպես Գրանտը և քրիստոնյաները կառուցել  են հսկայական շենք, որը պարունակում է առնվազն 200 սենյակ :


== 1843 թ. ջարդերը ==
1843թ. սկզբին   Նուրալլահը   Կաթողիկոսին   հանդիպման   առաջարկ   արեց,  բայց   Մար-Շիմունը    հրաժարվեց    հանդիպումից՝   պատրվակ   վերցնելով    վատ    եղանակը,  իր   կրոնական պարտականությունների   կատարման    անհրաժեշտությունը    և   բրիտանական   միսիոներ   Ջորջ   Բեջերի  իր   տանը   հյուրընկալությունը   ։  Հավանաբար,  Կաթողիկոսը  իր  որոշումը   կայացրել    էր   Բեջերի  խորհրդով, որ   վտանգավոր   է    քուրդերին   վստահել  և   հարկավոր  է   հայցել  օգնություն   անգլիացիներից    և    օսմաններից ։
Բայց   Բեջերի   հեռանալուց   հետո ,  Նուրալլահը    վերականգնեց   իր   դաշինքը   Բեդր-խանի  և    Իսմաիլ-փաշայի   հետ   և   թույլտվություն   վերցրեց    Մոսուլի   վալիից   քրիստոնյաների    դեմ    հարձակման   համար ։
1843  թ.  հուլիսին   քրդական  ցեղային  դաշինքի   զորքը   Բեդր-խանի   գլխավորությամբ  հարձակվել  է   Հաքյարիում   բնակվող  ասորիների  վրա,  քարուքանդ է  արել  նրանց    գյուղերը  և   սպանել  է    շատերին ։  Հորմուզդ   Ռասսամը   փորձեց   օգտագործել   իր    ազդեցությունը   Բաղդադի   վալի   Նաջիբ-փաշայի   վրա ,  որպեսզի   նա    ճնշում  գործադրի   Բեդր-խանին   գերիներին    ազատելու   համար, որոնց  մեջ  նաև  գտնվում  էին   Մար-Շիմունի, որը   ապաստան  էր   գտել   Մոսուլում,  մոտ   ազգականները ։ Սակայն   Ռասսամի  ջանքերը   բերեցին  միայն   150 մարդու   ազատմանը,  որոնց   մեջ    նաև   Կաթողիկոսի    քույրն  էր ։ Մնացած   գերիներին   ինչպես   ռազմական    ավար    կիսեցին    թուրք   և     քուրդ     աղաներն     ու     մոլլաները :


== 1846 թ. ջարդերը ==
Մեկ  ուրիշ  ջարդ  Բեդր-խանը  կազմակերպեց  1846 թ. : Այս  ոճրագործությունը  լուսաբանվեց  ի  շնորհիվ  արևմտյան  մամուլի  և ստիպեց եվրոպական քաղաքական գործիչներին և հասարակությանը ուշադրություն դարձնել քրիստոնյաների ծանր վիճակին  Օսմանյան կայսրությունում  ։ Եվրոպական երկրները պահանջում էին, որ Թուրքիան միջամտի և դադարեցնի քրիստոնյաների սպանությունը ։ 1847-ին օսմանյան բանակ ուղարկվեց տարածաշրջան, որը  բախվեց քրդերի հետ մի քանի մարտերում, որոնք ավարտվեցին  Բեդր- խանի, և Նուրալլահի ձերբակալմամբ, և 1850 թ.  նրանց աքսորով :


== Հետևանքները ==
Այդ  ջարդերի  ընթացքում  ավելի  քան  10000  ասորիներ  զոհվեցին ։ Քրդական, իսկ ավելի ուշ օսմանյան գրոհները վերջ տվեցին Հաքքարիի լեռնային շրջաններում ասորական ցեղերի կիսանկախ գոյությանը ։ Բացի  այդ, նկարագրված  իրադարձությունները  հանգեցրին  օսմանյան ինտերվենցիայի, քանի որ  սուլթանական  կառավարությունը  հարմար հնարավորություն տեսավ վերջ դնել 1847 թ.  կիսանկախ քրդական  էմիրությունների գոյությանը ։ Օսմանցիները  ոչնչացնելով  վերջին կիսանկախ քրդական  էմիրությունները , ընդհանուր առմամբ  կարողացան  վերականգնել իրենց արևելյան սահմանների  վերահսկողությունը ։
Անկախ ասորական ցեղերի դեմ քրդական առաջնորդ Բեդր-խանի  զորքերի կողմից իրականացված 1843-1846 թվականների ջարդերի պատճառով  " ասորական  ժողովրդի  երկարատև  գոյությունը  , որպես  անկախ մարմին "  ավարտվեց .


== Տես նաև՝ ==
Ասորիների ցեղասպանություն
Կոտորած Սեմմելում#Պատմությու
Ասորիների հետապնդումը « Իսլամական պետության » կողմից
Հայոց ցեղասպանություն
Հույների ցեղասպանություն


== Ծանոթագրություն ==