Կենտրոնական նյարդային համակարգի հիվանդություններ

Կենտրոնական նյարդային համակարգի հիվանդություններ, նաև ԿՆՀ հիվանդություններ, նյարդաբանական հիվանդությունների խումբ են, որոնց ժամանակ ախտահարվում են գլխուղեղը և ողնուղեղը, որոնք միասին կազմում են կենտրոնական նյարդային համակարգը։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==
Յուրաքանչյուր հիվանդություն ունի տարբեր նշաններ և ախտանիշներ։ Դրանցից են շարունակական գլխացավը, դեմքի, մեջքի, ձեռքերի, ոտքերի ցավը, կենտրոնացման դժվարությունը, զգայության կորուստը, հիշողության կորուստը, մկանային ուժի կորուստը, դողը, ցնցումները, ռեֆլեքսների ուժեղացումը, կարկամությունը, տիկերը, կաթվածը, խոսքի խանգարումը։ Այս ախտանիշներից յուրաքանչյուրին պետք է ուշադրություն դարձնել։


== Պատճառներ ==


=== Վնասվածք ===

Գանգուղեղային և ողնուղեղային ցանկացած վնասվածք կարող է բերել լուրջ սահմանափակումների տվյալ մարդու մոտ։ Կախված գլխուղեղի կամ ողնուղեղի ախտահարման մասից, ելքը կարող է տարբերվել։


=== Ինֆեկցիաներ ===

Ինֆեկցիոն հիվանդությունները կարող են տարածվել մի քանի ճանապարհներով։ Այս ինֆեկցիաների որոշ մասը կարող են ախտահարել ուղղակիորեն գլխուղեղը կամ ողնուղեղը։ Ինֆեկցիան դա հիվանդություն է, որը առաջանում է միկրոօրգանիզմների կամ վիրուսների պատճառով։


=== Դեգեներացիա ===
Ողնուղեղային դեգեներացիոն հիվանդությունների արդյունքում տուժում է ողնուղեղի ֆունկցիան։ Ողնուղեղի և նրանից դուրս եկող նյարդերի ճնշումը կարող է կապված լինել միջողնային սկավառակի ճողվածքի, կամ սկավառակի տեղակայման խախտման հետ։ Ուղեղի դեգեներացիան բերում է բազմաթիվ ԿՆՀ ֆունկցիաների խանգարման։ Որոշակի հետազոտություններ ցույց են տվել, որ ճարպակալումով մարդկանց մոտ ավելի ծանր է ընթանում դեգեներացիան։


=== Կառուցվածքային դեֆեկտներ ===
Հաճախակի հանդիպող կառուցվածքային դեֆեկտները ներառում են բնածին արատները՝ անէնցեֆալիան, հիպոսպադիան և սպինա բիֆիդան։ Կառուցվածքային դեֆեկտներով ծնված երեխաները կարող են ունենալ թերզարգացած վերջույթներ, սրտի խնդիրներ և դեմքի անկանոնություններ։
Գլխուղեղի կեղևի զարգացման խանգարումներից են միկրոգիրիան, պոլիմիկրոգիրիան, երկկողմանի ճակատագագաթային պոլիմիկրոգիրիան և պախիգիրիան։


=== Ուռուցքներ ===
Ուռուցքը մարմնի հյուսվածքի ոչ նորմալ աճ է։ Զարգացման սկզբում ուռուցքները կարող են լինել բարորակ, սակայն չարորականալու դեպքում վերածվում են քաղցկեղի։ Սա զարգանում է, երբ առաջանում է խնդիր՝ բջիջների կիսման հետ կապված։ Մարմնի իմունային համակարգի խնդիրները կարող են բերել ուռուցքների առաջացման։


=== Աուտոիմուն հիվանդություններ ===
Աուտոիմուն հիվանդությունը վիճակ է, երբ մարդու իմունային համակարգը ախտահարում է իր իսկ առողջ հյուսվածքները։ Սա լինում է այն ժամանակ, երբ իմունային բջիջները չեն ճանաչում սեփական հակածինները և ուղղում են իմուն պատասխանը նրանց դեմ։


=== Ինսուլտ ===

Իշեմիկ ինսուլտի ժամանակ դադարում է արյան հոսքը դեպի գլխուղեղ, իսկ հեմոռագիկ ինսուլտի դեպքում լինում է արյունազեղում ուղեղում։ Մոտ ամեն 40 վայրկյանը մեկ ԱՄՆ-ում ինչ-որ մեկի մոտ լինում է ինսուլտ։ Սա կարող է տեղի ունենալ այն ժամանակ, երբ արյունատար անոթը փակվում է արյան մակարդուկով, կամ երբ արյան անոթը պատռվում է և արյունը լցվում է ուղեղ։ Եթե ուղեղը չի ստանում անհրաժեշտ քանակի թթվածին, բջիջները սկսում են մահանալ և բերում են վնասման։


== Ֆունկցիաներ ==


=== Ողնուղեղ ===
 
Ողնուղեղը տանում է զգայական ազդակներ ծայրամասային նյարդային համակարգից։ Այն նաև տանում է շարժողական ազդակներ դեպի կմաղքային մկաններ, սրտամկան, հարթ մկաններ և գեղձեր։ Ողուղեղից դուրս են գալիս 31 զույգ ողնուղեղային նյարդեր, որոնց կազմում կան նյարդաթելեր և զգայական և շարժողական նեյրոններից։ Ողնուղեղը պաշտպանված է ողնաշարով և միացնում է ծայրամասային նյարդային համակարգը գլխուղեղին՝ կատարելով նաև կոորդինացնող կենտրոնի դեր։


=== Գլխուղեղ ===
 
Գլխուղեղը կատարում է բազմաթիվ գործառույթներ, օրինակ՝ կարգավորում է մարմնի օրգանների աշխատանքը։ Ուղեղը պաշտպանված է գանգով, իսկ վնասումների դեպքում կարող են դիտվել բազմաթիվ ծանր խանգարումներ։


== Ախտորոշում ==


=== ԿՆՀ հիվանդությունների տեսակներ ===


==== Կախվածություն ====

Կախվածությունը ուղեղի պարգևատրման համակարգի խանգարում է, որը զարգանում է տրանսկրիպցիոն և էպիգենետիկ մեխանիզմներով, զարգանում է ժամանակի ընթացքում՝ կախվածություն առաջացնող ազդակի քրոնիկ ազդեցությունից, օրինակ՝ մորֆին, կոկաին, սեռական հարաբերություն, ազարտային խաղեր։


==== Արախնոիդ կիստաներ ====

Արախնոիդ կիստաները իրենցից ներկայացնում են ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի կուտակում, որը շրջապատված է արախնոիդ բջիջներով՝ առաջացած ողնուղեղից կամ գլխուղեղից։ Դրանք լինում են բնածին և կարող են լինել անախտանիշ։ Չնայած դրա, մեծ կիստաների դեպքում կարող է լինել գլխացավ, ցնցումներ, ատաքսիա, հեմիպարեզ և այլն։ Երեխաների մոտ այս դեպքում հաճախակի լինում է մակրոցեֆալիա, ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ, իսկ մեծահասակների մոտ (65 և ավելի մեծ) լինում է դեմենցիա, հիդրոցեֆալիա, անմիզապահություն։


==== Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ (ՈՒՊՀՀ) ====

ՈՒՊՀՀ-ն նյարդային համակարգի օրգանական ախտահարում է։ ՈՒՊՀՀ-ն ծանր դեպքերում կարող է հյուծել հիվանդին։ Ախտանիշները առաջանում են ուղեղում կառուցվածքային և կենսաքիմիական խախտումների պատճառով՝ մասնավորապես դոֆամինի և նորադրենալինի ցածր մակարդակների պատճառով, որոնք պատասխանատու են շարժումների և ուշադրության կարգավորման համար։ ՈՒՊՀՀ-ով հիվանդ շատ մարդկանց մոտ ախտանիշներ դիտվում են նաև մեծ հասակում։ Նրանք նաև ունեն Լյուիի մարմնիկներով դեմենցիայի և Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման բարձր ռիսկ։ ՈՒՊՀՀ-ի հետ կապված այս երկու ծանր հիվանդությունները հաճախ զարգանում են 65 տարեկանից մեծ մարդկանց մոտ։


==== Աուտիզմ ====

Աուտիզմը նյարդային համակարգի զարգացման խանգարվում է, որը բնորոշվում է սահմանափակ և կրկնվող պահվածքի դրսևորումներով, սոցիալական փոխհարաբերության և շփման պակասով։


==== Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում ====

Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումը նյարդային համակարգի ծանր հիվանդություն է։ Կարող են դիտվել և դեպրեսիվ և մանիակալ ախտանիշներ։ Տրամադրությունը կարող է փոփոխվել շատ բարձր մանիայից մինչև խորը դեպրեսիա մի քանի շաբաթի կամ ամիսների ընթացքում։ Նոր հետազոտությունը նշում է, որ երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումը գենետիկորեն կապված է Պարկինսոնի հիվանդության հետ։


==== Կատալեպսիա ====

Կատալեպսիան նյարդային համակարգի հիվանդություն է, որը բնորոշվում է շարժումների խանգարումով և մկանային ռիգիդությամբ՝ ցավի զգացողության իջեցման հետ միասին։ Կատալեպսիան նյարդային համակարգի բազմաթիվ ծանր հիվանդությունների ախտանիշ է (Պարկինսոնի հիվանդություն, էպիլեպսիա)։ Կատալեպսիան կարող է տևել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի շաբաթ։ Կատալեպսիան սովորաբար թուլացնում են բենզոթազեպինները (Լորազեպամ՝ հաբերի կամ ներարկման տեսքով)։


==== Դեպրեսիա ====

Դեպրեսիան հիվանդություն է, որը բնորոշվում է տրամադրության կայուն անկումով, ուղեկցվում է ցածր ինքնագնահատականով և հաճույք ստանալու անբավարարությամբ այն գործողությունների ժամանակ, որոնք սովորաբար հաճույք են պատճառում։


==== Էնցեֆալիտ ====

Էնցեֆալիտը գլխուղեղի բորբոքումն է։ Այն սովորաբար առաջանում է վիրուսային վարակի ժամանակ։ Ախտանիշներն են գլխացավը, վզի շրջանի ցավը, քնկոտությունը, սրտխառնոցը և տենդը։ Արևմտյան Նեղոսի վիրուսով վարակվելու դեպքում կարող է մահացու լինել մարդկանց, թռչունների և ձիերի դեպքում։


==== Էպիլեպսիա/Ցնցումներ ====

Էպիլեպսիան նյարդային համակարգի անկանխատեսելի, ծանր և պոտենցիալ մահացու հիվանդություն է, որը հաճախ ուղեղում սպոնտան էլէկտրական ակտիվության պատճառով է լինում։ Էպիլեպտիկ ցնցումները արդյունք են ուղեղում կատարվող ոչ նորմալ, տարածուն նյարդային ակտիվության։ Աշխարյում մոտ 50 միլիոն մարդիկ տառապում են էպիլեպսիայով և դեպքերի 80%-ը լինում է զարգացող երկրներում։ Էպիլեպսիայի հանդիպման հաճախականությունը մեծանում է տարիքի հետ միասին։ Նոր դեպքեր գրանցվում են սովորաբար երեխաների կամ տարիքով մարդկանց մոտ։ Էպիլեպտիկ ցնցումներ կարող են դիտվել վիրահատությունից հետո վերականգնվող հիվանդների մոտ։


==== Ինֆեկցիա ====

Բազմաթիվ պաթոգեններ (վիրուսներ, բակտերիաներ, նախակենդանիներ, սնկեր, պրիոններ) կարող են առաջացնել ինֆեկցիաներ, որոնք ախտահարում են գլխուղեղը կամ ողնուղեղը։


==== Փակված մարդու համախտանիշ ====
Փակված մարդու համախտանիշ հաճախ առաջանում է ինսուլտի արդյունքում, որի ժամանակ ախտահարվում է ուղեղի ցողունի մի մասը։ Այդ դեպքում մարմնի և դեմքի մկանները պարալիզվում են, սակայն հիվանդը ունակ է լինում կատարել որոշակի աչքերի շարժումներ։


==== Մենինգիտ ====

Մենինգիտը ուղեղի և ողնուղեղի թաղանթների բորբոքում է։ Այն հաճախակի առաջանում է բակտերիալ կամ վիրուսային վարակով։ Մենինգիտի ախտանիշներից են տենդտ, փսխումը, պարանոցի կարկամությունը։


==== Միգրեն ====

Մենինգիտը քրոնիկ հիվանդություն է, բնորոշվում է ժամանակ առ ժամանակ առաջացող թեթև կամ ծանր գլխացավերով, սովորաբար ուղեկցվելով վեգետատիվ բազմաթիվ ախտանիշների հետ։


==== Բազմակի սկլերոզ ====

Բազմակի սկլերոզը քրոնիկ, բորբոքային դեմիելինիզացնող հիվանդություն է, ինչը նշանակում է, որ նեյրոնների միելինային շերտը վնասվում է։ Բազմակի սկլերոզի ախտանիշներից են տեսողական և զգայական խանգարումները, մկանային թուլությունը, համրությունը, մկանային սպազմը, կոորդինացիայի խանգարումը, դեպրեսիան։ Բազմակի սկլերոզով հիվանդները նշում են նաև դող, ցնցումներ։


==== Միելոպաթիա ====

Միելոպաթիա, ողնուղեղի վնասումն է, որը առաջանում է ուժեղ ճնշումից։ Ճնշվել կարող է վնասվածքից, բնածին ստենոզից, դեգեներատիվ հիվանդությունից, միջողնային սկավառակի ճողվածքից։ Ողնուղեղը իրենից ներկայացնում է ողնաշարի մեջ գտնվող նեյրոնների խումբ, որոնք տեղակայված են դրա ամբողջ ընթացքով։


==== Նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններ ====


===== Ալցհայմերի հիվանդություն =====

Ալցհայմերի հիվանդությունը նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություն է, որը սովորաբար հայտնաբերվում է 65 տարեկանից մեծ մարդկանց մոտ։ Ամբողջ աշխարհում մոտ 24 միլիոն մարդիկ ունեն դեմենցիա, որի 60%-ը առաջացել է Ալցհայմերի հիվանդության հետևանքով։ Կոնկրետ պատճառը անհայտ է։ Ալցհայմերի հիվանդության կլինիկական նշաններից է ճանաչողական ֆունկցիաների հարաճուն խանգարումը։


===== Հենտինգտոնի հիվանդություն =====

Հենտինգտոնի հիվանդությունը նյարդաբանական, դեգեներատիվ, ժառանգական հիվանդություն է։ Նեյրոնների դեգեներացիան կատարվում է գլխուղեղում՝ հատկապես զոլավոր մարմնում։ Հիվանդության հարաճման հետ հայտնվում են ոչ նորմալ շարժումներ։ Վիճակագրությունը ցույց է տվել, որ Հենտինգտոնի հիվանդությունը ախտահարում է Արևմտյան Եվրոպական ծագման մարդկանց մոտ 100.000-ից 10-ին։


===== Պարկինսոնի հիվանդություն =====

Պարկինսոնի հիվանդությունը նյարդային համակարգի հարաճող հիվանդություն է։ Առաջանում է դոֆամին արտադրող բջիջների մահվան պատճառով, որի պատճառով տուժում են շարժողական ֆունկցիաները և խոսքը։ Ախտանիշները կարող են ներառել բրադիկինեզիան (դանդաղ շարժումները), մկանային ռիգիդությունը և դողը։ Պարկինսոնի հիվանդության ոչ շարժողական ախտանիշներից են մտածողության, բնավորության, զգայության խանգարումները, սեբորեային դերմատիտը։ Պարկինսոնի հիվանդությունը, ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշը, երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումը ունեն կապ միմյանց հետ, քանզի բոլորի դեպքում դիտվում է դոպամինի՝ նորմայից ցածր մակարդակ (ՈՒՊՀՀ-ի, Պարկինսոնի հիվանդության, երկբևեռ խանգարման դեպրեսիվ փուլում), նորմայից բարձր մակարդակ (մանիայի, կամ երկբևեռ խանգարման մանիայի փուլում)։


==== Տուրետի համախտանիշ ====

Տուրետի համախտանիշը ժառանգական նյարդաբանական հիվանդություն է։ Սկիզբը կարող է լինել մանուկ հասակում, բնորոշվում է ֆիզիկական և խոսքային տիկերով։ Տուրետի համախտանիշը կարող է ներառել ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի, օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման ախտանիշներ, ինչը ցույց է տալիս կապը նրանց միջև։ Տուրետի համախտանիշի հստակ պատճառը մնում է անհայտ։


== Բուժումներ ==
Կան նյարդային համակարգի հիվանդությունների բուժման բազմաթիվ եղանակներ։ Դրանք կարող են լինել վիրահատական և դեղորայքային։


== Տես նաև ==
Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում
Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ
Տուրետի համախտանիշ
Պարկինսոնի հիվանդություն
Հենտինգտոնի հիվանդություն
Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում
Ալցհայմերի հիվանդություն
Միգրեն
Մենինգիտ
Էնցեֆալիտ
Աուտիզմ
Ինսուլտ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==