Բամբակենու բվիկ

Բամբակենու բվիկ (լատ.՝ Helicoverpa armigera), բվիկների ընտանիքի թիթեռ, որի թրթուրները կերակրվում են բազմաթիվ բույսերով, այդ թվում մշակաբույսերով։ Վտանգավոր վնասատու է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար։


== Արեալ ==

Հիմնականում տարածված է արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններում, ինչպես նաև Միջին և Հարավային Եվրոպայում, Ասիայի, Աֆրիկայի, Ավստրալիայի, Օվկիանիայի տարածաշրջաններում։ Հատկապես մեծ թիվ են կազմում Ալբանիայում, Ալժիրում, Բուլղարիայում, Եգիպտոսում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Անդրկովկասում, Ղազախստանում, Միջին Ասիայում, հարավային Ռուսաստանում։  Ռուսաստանում բամբակենու բվիկը ընդգրկում է անտառատափաստանային և տափաստանային գոտիները՝ հասնելով հարավային սահմանի տայգային։ Միգրանտ, որը կարող է հասնել Սկանդինավյան և այլ հյուսիսային տարածքներ։


== Էկոլոգիա ==
Բամբակյա բվիկը պոլիցիկլիկ տեսակ է։ Հյուսիսային Կովկասում 2-3 սերունդ է զարգանում, 3-4 սերունդ՝ Ադրբեջանում և Կենտրոնական Ասիայում, և 5 սերունդ` Տաջիկստանի հարավում։ 1 սերնդի զարգացման արդյունավետ ջերմաստիճանի գումարը 550° է 11 °C-ի շեմին։ Թիթեռների թռիչքը սկսվում է միջին օրական ջերմաստիճանում + 18-20. Կենտրոնական Ասիայում ապրիլի կեսերին, Ադրբեջանում` մայիսին, Ուկրաինայում` հունիսի կեսերին։ Թիթեռների թռիչքը տևում է ավելի քան մեկ ամիս։ Տարբեր սերունդների թիթեռների թռիչքը սովորաբար համընկնում և տևում է մինչև հոկտեմբեր-նոյեմբեր։ Ձվադրման համար թիթեռնիկները նեկտարի կարիք ունեն։ Նրանք ակտիվ են մթնշաղին և գիշերը։ Բվիկի զարգացումը կախված է ջերմաստիճանից և տեղումներից, հատկապես ձմռանը և գարնանային շրջանում։ Թվաքանակը կախված է էնդոմաֆագների (գիշատիչներ և մակաբույծներ) և էնդոմոպաթոգենների ակտիվությունից։ 1-2 տարեկանից թրթուրները սնվում են տերևներով, 3-6՝ գեներացնող օրգաններով։ Ռուսաստանում և հարևան երկրներում թրթուրները ապրում են ավելի քան 120 բույսատեսակների մեջ։ Մեծահասակների երկարատևությունը կախված ջերմաստիճանից 20-40 օր է։ Պտղաբերությունը 500-1000 ձու է (առավելագույնը մինչև 3000)։ Ձվերը դրվում են 1-ական, հազվադեպ 2-3 հատ տերևի կամ բույսերի գեներատիվ օրգանների վրա. ծաղիկներ, ծաղկապատյան, կոկոն (բամբակ, սիսեռ, լոլիկ), թրթուրների, խոտերի և ծղոտի հատիկների (եգիպտացորենի) վրա։ Ձվի զարգացման տևողությունը ամռանը 2-4 օր է, և 4-12 օր գարնանը և աշնանը։ Թրթուրները զարգանում են 13-22 օրվա ընթացքում։ Հարսնյակները զարգանում են հողում 4-10 սմ խորության վրա, ինչպես նաև բամբակենու տուփիկներում կամ եգիպտացորենի խառնուրդներում, 10-15 օրվա ընթացքում։ Ձմռանը հարսնյակները ապրում են հողում («օրորոցում»)։

Բրազիլիայում գենետիկները հայտնաբերել են հիբրիդային տեսակներ Helicoverpa armigera и Helicoverpa zea (եգիպտացորենի ամերիկյան բվիկ), որոնց մոտ զարգացած է դիմադրողականությունը բոլոր տեսակի թունաքիմիկատների դեմ։


== Տեսակներ ==
Spodoptera littoralis (Boisduval)- Բամբակենու ասիական բվիկ
Helicoverpa zea - եգիպտացորենի ամերիկյան բվիկ


== Բամբակենու ասիական տեսակի տարածվածություն ==
Այս տեսակի բնական տարածման արեալը Հինդո-ավստրալիական և Խաղաղօվկիանոսյան արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաներն են։ Եվրոպայում բնական միջավայրում բացակայում են։
Տարածված է Ալժիրում, Կիպրոսում, Եգիպտոսում, Իսրայելում, Լիբիայում, Մալթայում, Մարոկկոյում, Իսպանիայում, Իտալիայում (հյուսիսում՝ ջերմատներում, իսկ հարավում՝ բաց գրունտում), Պորտուգալիայում (միայն հարավում), Թունիսում, Սաուդյան Արաբիայում, Սիրիայում, Արաբական Միացյալ Էմիրություններում, Աֆրիկայում, Ասիայի արևադարձային և մերձարևադարձային բոլոր շրջաններում, ԱՄՆ-ում (միայն Հավայան կղզիներում), Ավստրալիայում։


== Վնասակարություն ==
Բազմաթիվ բույսերի վտանգավոր վնասատու է։ Վնասում են թրթուրները, որոնք սնվում են տարբեր ընտանիքների պատկանող ավելի քան 80 տեսակի դեկորատիվ և ջերմոցային բույսերի տերևներով և գեներատիվ օրգաններով, իջեցնում բույսերի արտադրողականությունը մինչև 75%։ Թրթուրները սնվում են բույսերի տերևներով, իսկ լոլիկի պտուղներում առաջացնում են անցուղիներ, որի հետևանքով դրանք օգտագործման համար դառնում են ոչ պիտանի։
Այս վնասատուի համար սննդային բույսերի ցանկը ներառում է կտավատը, բամբակը, ջուտը, առվույտը, գետնընկույզը, եգիպտացորենը, տխիլը, ծխախոտը, բրինձը, լոլիկը, դդումը, սմբուկը, կաղամբը, կարտոֆիլը, մեխակը, վարդը, քրիզանթեմը և այլն։ Այս վնասատուի ձվերը և թրթուրները հաճախ հայտնաբերվում են վնասատուի բնակավայրից բերվող տնկանյութում, կտրած ծաղիկներում և բանջարեղենում։
Երբեմն ձվերը հայտնաբերվում են նաև տարայի, փաթեթավորման և նույնիսկ տրանսպորտային միջոցների վրա։ Հնարավոր է նաև վնասատուի բնական տարածումը պասիվ-ակտիվ միգրացիայի միջոցով։
Մորֆոլոգիան։ Թիթեռն ունի մոխրավուն-գորշ գունավորում, մարմինը՝ 15-20 մմ երկարությամբ, թևերի բացվածքը՝ 30-40 մմ։
Առջևի թևերը մոխրավուն-գորշ են՝ բաց գույնի շերտերից և գծերից կազմված նկարով։ Նկարի ֆոնը մուգ է։ Տեսակի բնորոշ առանձնահատկությունը 4 թիվը հիշեցնող պատկերն է և թևի գագաթամասում բաց գույնի բիծը։ Հետևի թևերը կիսաթափանցիկ են, մոխրավուն-սպիտակ, մոխրավուն-գորշ եզրով և մուգ ջղերով։ Ոտքերը, կուրծքը և փորիկը մոխրավուն-դեղին (ուղտի գույնի) են։
Տարասեռ առանձնյակները տարբերվում են սեռական օրգանների կառուցվածքով։
Ձուն կլորավուն է, ստորին հատվածում խտացած, մակերևույթը փայլուն է, կողերում խցիկավոր, 0.6 մմ տրամագծով։ Գունավորումը զարգացման ողջ շրջանում կրեմագույն-սպիտակ է, թրթուրի դուրս գալուց առաջ մգանում է մինչև կապտասև։
Թրթուրը մերկ է, առանց մազիկների, հիմնականում գորշ, գույնը փոփոխվում է սև մոխրավունից մինչև մուգ կանաչ, ի վերջո դառնում է կարմրադարչնագույն կամ սպիտակ դեղնավուն։ Հասուն թրթուրը հասնում է 45 մմ երկարության։ Ավագ հասակի թրթուրների 1-ին և 8-րդ սեգմենտները խոշոր, սև բծերով են, որոնք չունեն ճշգրիտ ձև և կարող են բացակայել բաց գունավորմամբ առանձնյակների մոտ։ Յուրաքանչյուր սեգմենտի շնչանցքի տակ առկա է սև բիծ։ Մեջքի վրա կան սև և դեղին խայտաբղետ 3 երկայնավուն գծեր։ Գլխային պատիճի լայնությունը 2.9 մմ է։ Մանդիբուլի կտրող եզրը սղոցաձև է։

Հարսնյակը կարմրադարչնավուն է, 15-20 մմ երկարությամբ։ Փորիկի սեգմենտների վրա առկա են 6 զույգ շնչանցքեր։


== Զարգացում ==
Թիթեռներն ակտիվ են գիշերային ժամերին։ Սնվում են տարբեր բույսերի նեկտարով։ Նեկտարի և ձվադրման վայրերի որոնման ժամանակ մեկ գիշերվա ընթացքում կարող են հաղթահարել ավելի քան 2-3 կմ։ Կյանքի տևողությունը 4-10 օր է։
Զուգավորումից հետո էգերը ձվերը դնում են բույսերի տերևների ստորին մակերեսին՝ դրանք ծածկելով իրենց փորիկից պոկված մազիկներով (թեփուկներով)։ Երբեմն ձվադրումը տեղի ունենում է նաև այլ մակերևույթների վրա։ Էգի բեղությունը, կախված սնման պայմաններից, կարող է հասնել ընդամենը 2000 ձվի, իսկ մեկ ձվադրման ժամանակ՝ 300 ձվի։
Սաղմնային զարգացումը տևում է 2-12 օր, միջինը՝ 3-5 օր։
Թրթուրը լրիվ զարգացում անցնում է 6 հասակներով։ 25 °C-ում այն ավարտվում է 15-20 օրում։ Թրթուրները սնվում են տերևներով։ Առաջինից երրորդ հասակի թրթուրները հանդես են գալիս խմբերով տերևի ստորին մակերեսի վրա, սնվում են հիմնականում ցերեկային ժամերին։

4-րդից 6-րդ հասակում դրանք դուրս են սողում և սնվում արդեն գիշերը և վաղ առավոտյան։ Ցերեկային ժամերն անց են կացնում հողում, կերային բույսի անմիջական հարևանությամբ։ Վերջին՝ 6-րդ հասակի թրթուրները ձմեռում են հողում։ Սնման ավարտին թրթուրը 3-5 սմ խորությամբ խրվում է հողի մեջ և հարսնյակավորվում։ Հարսնյակային փուլն անցնում է հողի մեջ, հողային օրորոցիկում։ 25 °C-ին մոտ ջերմաստիճանում հարսնյակի զարգացումն ավարտվում է 11-13 օրում։ Հարսնյակից դուրս գալուց անմիջապես հետո թիթեռներն անցնում են սնման և ձվադրման։ Զարգացման ողջ ցիկլը կարող է ավարտվել 5 շաբաթվա ընթացքում։


== Տնտեսական արժեք ==
Առավելագույն վնասը տալիս է բամբակին, լոլիկին, եգիպտացորենին, ձիթապտղին, առվույտին, ծխախոտին։ Կարող է վնասել նաև սոյան, ոլոռը, դդումը, ցուկկինին, ձիթապտուղը, կանեփը, ջուտը։ Կենտրոնական Ասիայում վնասակարության տնտեսական շեմը մանրաթելային բամբակի վրա կազմում է 3-5 թրթուր/100 բույս, իսկ միջին մանրաթելային բամբակի վրա` 8-12 թրթուր/100 բույս։ Խիստ վնասված տարածքներում հում բամբակի բերքատվությունը նվազել է 30%-ով կամ ավելի։ Պաշտպանական գործողություններ՝ մշակել դիմացկուն սորտեր, վերահսկել մոլախոտերը, բերքից հետո մշակաբույսերի մնացորդները հեռացնելը, խոր աշնանային հողը և այլն։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Поспелов С. М. Совки — вредители сельскохозяйственных культур. М.: Агропромиздат,1989. 112 с.


== Արտաքին հղումներ ==
Helicoverpa Diapause Induction and Emergence Tool Archived 2011-08-14 at the Wayback Machine.
Introduction to the Helicoverpa armigera Genome Project Archived 2015-11-20 at the Wayback Machine.
Helicoverpa armigera Genome Project updates on InsectaCentral Archived 2011-07-26 at the Wayback Machine.
Helicoverpa Genome Project database on-line Archived 2011-02-08 at the Wayback Machine.
http://www.pesticidy.ru/%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%85%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F