Պերմյան զանգվածային ոչնչացում

Պերմյան զանգվածային ոչնչացում (անգլ.՝ The Great Dying՝ մեծ ոչնչացում կամ անգլ.՝ The Greatest Mass Extinction of All Time՝ բոլոր ժամանակների մեծագույն զանգվածային ոչնչացում), հինգ զանգվածային ոչնչացումներից մեկը։ Նրանով է սահմանվել Պերմից Տրիասի երկրաբանական ժամանակաշրջանի անցումը (այն բաժանում է նաև պալեոզոյան և մեզոզոյան դարաշրջանները)։ Այս սահմանի տարիքը ժամանակակից երկրաբանական սանդղակով 251,902±0,024 միլիոն տարի է։
Երկրի պատմության մեջ կենսոլորտի խոշորագույն աղետներից մեկն է, որը հանգեցրել է բոլոր ողնաշարավորների՝ ծովային տեսակների 96 %-ի և ցամաքային տեսակների 73 %-ի ոչնչացմանը։ Աղետը դարձել է միջատների միակ հայտնի զանգվածային ոչնչացումը, որի արդյունքում անհետացել է տեսակների շուրջ 57 %-ը և միջատների ամբողջ դասի 83%-ը։ Նման քանակի և բազմազանության կենսաբանական տեսակների ոչնչացման պատճառով կենսոլորտի վերականգնումը տևել է շատ ավելի երկար ժամանակ՝ համեմատած այլ ոչնչացումների հանգեցրած աղետների։ 
Եղանակները, թե ինչպես է ընթացել է աղետը, դեռևս գտնվում են քննարկման փուլում։ Տարբեր գիտական դպրոցներ ենթադրում են ոչնչացման 1-3 փուլ։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի հետազոտողների տվյալներով՝ ջրային տեսակների 96 %-ը և ցամաքային տեսակների 70%-ն անհետացել է ընդամենը 60 հազար տարում։ Ուսումնասիրելով Գուանսի նահանգի կենտրոնական շրջանների նստվածքները՝ Չինաստանի Երկրաբանության և հնէաբանության ինստիտուտի գիտնականները հանգել են այն եզրակացության, որ Պերմյան ոչնչացումը տևել է մի քանի հազար տարի կամ նույնիսկ ավելի քիչ, բայց տարեգրման ընթացիկ մեթոդները իրենց թույլ չեն տալիս Պերմյան ոչնչացման տևողությունը գնահատել 30 հազար տարուց պակաս։


== Պատճառներ ==
Ընդհանուր առմամբ, ոչնչացման պատճառների բացատրություն դեռևս չկա։ Դիտարկվում են մի շարք հնարավոր պատճառներ.

Աղետալի իրադարձություններ.
Սիբիրում հրաբխային ակտիվության սաստկացում (ամենահավանական պատճառը),
մի քանի տասնյակ կիլոմետր տրամագիծ ունեցող աստերոիդի կամ մի աստերոիդների բախումը Երկրի հետ (այդ վարկածի օգտին վկայում է Ուիլկսի երկրի տարածքում 500 կիլոմետրանոց խառնարանի հնարավոր առկայությունը),
ծովի ընդերքից մեթանի անսպասելի արտահոսքը,
արքեաների (Methanosarcina)՝ մեծ ծավալով մեթանի արտազատմամբ օրգանական նյութեր վերամշակելու ունակության ձեռքբերումը։
Շրջակա աշխարհի աստիճանական փոփոխություններ․
Անոքսիա՝ ծովային ջրի քիմիական կազմի և մթնոլորտի փոփոխություններ, մասնավորապես՝ թթվածնի պակաս,
կլիմայի չորության բարձրացում,
կլիմայի փոփոխության ազդեցության արդյունքում օվկիանոսային հոսանքների և/կամ ծովի մակարդակի փոփոխություն։Առավել տարածված է այն վարկածը, ըստ որի՝ աղետի պատճառ է հանդիսացել տրապների (սկզբում՝ մոտավորապես 260 միլիոն տարի առաջ Էմեյշանյան ոչ մեծ տրապների, ապա՝ 251 միլիոն տարի առաջ, հսկայական Սիբիրյան տրապների) զեղումը, որը կարող էր առաջացնել հրաբխային ձմեռ, հրաբխային գազերի արտանետման պատճառով ջերմոցային էֆեկտ և կենսոլորտի վրա ազդած կլիմայական այլ փոփոխություններ։
Վերջերս MIT-ի, Սիրաքյուսի համալսարանի և ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության գիտնականների ուսումնասիրությունը (տպագրված Nature Communications-ում), օգտագործելով տարեգրման ուրան-կապարային եղանակը, թույլ է տվել բաժանել Սիբիրյան տրապների թանձրաշերտի ձևավորման երեք փուլերը։ Գնահատվել է հիմնական մագմատիկ շերտերի՝ սիլլաների առաջացման և արմատավորման ժամանակը։ Երբ թափվել է մագմայի 2/3-ը, ոչնչացումը դեռևս չի իրականացել, քանի որ ածխածնի իզոտոպների բովանդակությունը չի փոխվել։ Սակայն հաջորդ փուլում՝ առաջին սիլլայի արմատավորման պահին (մոտավորապես 251,907 ± 0,067 միլիոն տարի առաջ), մթնոլորտ պետք է արտանետվեին շատ հրաբխային գազեր, որոնք կարող էին հանգեցնել ջերմոցային էֆեկտի և օվկիանոսային ջրի օքսիդացմանը (հնարավոր է՝ այդ պատճառով ծովային տեսակները ոչնչացել են ավելի շատ՝ մոտ 95 %, քան ցամաքային տեսակները՝ մոտ 70 %)։ Ինչպես ենթադրում են հետազոտողները, այդ պահը պետք է դիտարկել որպես զանգվածային ոչնչացման սկիզբ, քանի որ հենց այդ ժամանակ ածխածնի իզոտոպի 13С պարունակությունը կտրուկ նվազել է։


=== Աստերոիդների բախումը Երկրի հետ ===

Վկայություններն այն մասին, որ աստերոիդների անկումը կարող է երկրային աղետ առաջացնել, հիմք են հանդիսանում այնպիսի վարկածների առաջացման համար, ըստ որոնց՝ նմանատիպ իրադարձությունները կարող են նաև զանգվածային ոչնչացման այլ իրադարձությունների պատճառ դառնալ, այդ թվում՝ Պերմյան ոչնչացման։ Այդ վարկածները ստուգելու համար իրականացվում են համապատասխան չափերի խառնարանների որոնումներ։ 
Ավստրալիայում և Անտարկտիդայում հայտնաբերվել են բախումների ապացույցներ՝ հարվածային ծագում ունեցող քվարցի հատիկներ, որոնք համապատասխանում են պերմյան ժամանակաշրջանին, ֆուլլերեններ՝ արտերկրային ծագման իներտ գազերի միացություններ, երկնաքարերի բեկորներ Անտարկտիկայում և հատիկներ, որոնք պարունակում են երկաթի, նիկելի և սիլիցիումի բարձրացած մակարդակ, հնարավոր է՝ հարվածային ծագման։ Սակայն այդ հետազոտությունների մեծ մասի հավաստիությունը խիստ կասկածելի է։ Օրինակ, Անտարկտիկայի քվարցը, որը համարվում էր հարվածային ծագում ունեցող, 2000-ականների կեսերին հետազոտվել է օպտիկական և էլեկտրոնային մանրադիտակների օգնությամբ։ Արդյունքում պարզվել է, որ հայտնաբերված նմուշները, ամենայն հավանականությամբ, ձևավորվել են պինդ մարմիններում՝ պլաստիկ դեֆորմացիաների արդյունքում, այլ ոչ թե տեկտոնական պրոցեսների արդյունքում առաջացած հարվածներից, օրինակ՝ հրաբխայնությունից։
Որպես Պերմյան զանգվածային ոչնչացման պատճառ հանդիսացած երկնաքարերի հետքեր՝ դիտարկում են մի քանի խառնարան (հնարավոր է՝ հարվածային ծագում ունեցող), այդ թվում՝ Բեդուի կառուցվածքն Ավստրալիայի հյուսիս-արևելյան մասում և Արևմտյան Անտարկտիկայի Ուիլկսի երկրի հիպոթետիկ խառնարանը։ Այդ դեպքերի մեծ մասում տիեզերական հարվածի վարկածը չի հաստատվել և ենթարկվել է քննադատությունների։
Այնուամենայնիվ, փորձնականորեն հաստատել կամ հերքել Ուիլքսի երկրի խառնարանի իմպակտային ծագումը և հաստատել դրա ճշգրիտ տարիքը տեխնիկապես դժվար է, քանի որ խառնարանը գտնվում է Անտարկտիդայի սառցադաշտի տակ։ Այս երկրաբանական կառուցվածքի տարեգրումը (անուղղակի տվյալներով նրա տարիքը տատանվում է 100-500 միլիոն տարվա տիրույթում) չի հակասում Պերմյան ոչնչացման հետ նրա կապին։ Գոյություն ունի վարկած, ըստ որի՝ նման ուժի իմպակտը կարող էր առաջացնել սիբիրյան տրապների հրաբխային ակտիվության կտրուկ աճ, որոնք այն ժամանակ գտնվում էին երկրի գրեթե հակառակ կողմում, ինչը լրացուցիչ նպաստել է ոչնչացմանը։


== Ոչնչացման հետևանքներ ==
Երկրի երեսից զանգվածային ոչնչացման արդյունքում անհետացել են բազմաթիվ տեսակներ, անցյալում են մնացել ամբողջ կարգեր և նույնիսկ դասեր՝ պարասողունների ենթակարգ, ձկների և հոդվածոտանիների բազմաթիվ տեսակներ (այդ թվում՝ հայտնի տրիլոբիտները)։ Համակործանումը նաև մեծապես ազդել է միկրոօրգանիզմների աշխարհի վրա։ 
Ենթադրվում է, որ կենսոլորտի վերականգնման համար զանգվածային ոչնչացումից հետո անհրաժեշտ է եղել շուրջ 30 միլիոն տարի, սակայն որոշ գիտնականներ եզրակացություններ են անում, որ այն կարող էր պահանջել նաև ավելի կարճ ժամանակահատված՝ մոտ 5-10 միլիոն տարի։ Հին ձևերի անհետացումը ճանապարհ է բացել շատ կենդանիների համար, որոնք երկար ժամանակ ստվերում են մնացել։ Պերմյանին հաջորդող Տրիասի շրջանի սկիզբն ու կեսը նշանավորվել են արխոզավրերի գոյացմամբ, որոնցից ծագել են դինոզավրերը և կոկորդիլոսները, իսկ հետագայում՝ թռչունները։ Բացի այդ, հենց այդ ժամանակաշրջանում են հայտնվել առաջին կաթնասունները։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Over, Jess (editor), Understanding Late Devonian and Permian–Triassic Biotic and Climatic Events, (Volume 20 in series Developments in Palaeontology and Stratigraphy (2006). The state of the inquiry into the extinction events.
Sweet, Walter C. (editor), Permo–Triassic Events in the Eastern Tethys : Stratigraphy Classification and Relations with the Western Tethys (in series World and Regional Geology)


== Արտաքին հղումներ ==
«The Permo-Triassic extinction»
«The Permo-Triassic extinction»
BBC2 'The Day the Earth Nearly Died' website.
PBS series Evolution: «Extinction!»
Luann Becker, «Exploring Antarctica: Understanding Life on Earth and Beyond»
SpaceRef: «Big Bang in Antarctica: Killer Crater Found Under Ice»
Science Daily: Global warming led to atmospheric hydrogen sulfide and Permian extinction
Science Daily: Big Bang In Antarctica: Killer Crater Found Under Ice
Lee Siegel, «Rocks Reveal Details of Mass Extinction» Based on Peter D. Ward, David R. Montgomery, Roger Smith, «Altered River Morphology in South Africa Related to the Permian-Triassic Extinction», in Science 8 September 2000
David Morrison, «Did an Impact Trigger the Permian-Triassic Extinction?»
Giant Crater Found: Tied to Worst Mass Extinction Ever
Rocks Reveal Details of Mass Extinction
The History Files: Permian Extinction Event
Ward, P.D. (2006) «Impact from the Deep»