Անկլավ և էքսկլավ

Անկլավ (ֆր.՝ enclave առաջացել է լատ.՝ inclavare - կողպել բառից), օտար պետության սահմանների մեջ գտնվող և այդ պետությանը չպատկանող տարածք, անկլավը սահմանակցում է միայն մեկ պետության հետ, այն կարելի է համեմատել կղզու հետ։ Անկլավը կարող է լինել ինչպես այլ պետության տարածք (գյուղ, մարզ, ինքնավար հանրապետություն), այնպես էլ անկախ պետություն (օրինակ, Լեսոթոն՝ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում կամ Սան Մարինոն՝ Իտալիայում։
Եթե անկլավը անկախ չէ և պատկանում է մեկ այլ պետության, ապա այն համարվում է վերջինիս էքսկլավը («երկրի սահմաններից դուրս գտնվող տարածք»)։ Օրինակ, Արծվաշենը հայկական էքսկլավ էր, որը ամբողջովին շրջապատված է Ադրբեջանի սահմաններով։ Ադրբեջանի համար նույն Արծվաշենը անկլավ էր։
Երկու տերմինների միջև կա այն տարբերությունը, որ էքսկլավը կարող է սահմանակցել ոչ միայն մեկ, այլ մի քանի պետությունների։ Այդպիսի օրինակ է Նախիջևանը, որը Ադրբեջանին էքսկլավ է և սահմանակցում է երեք պետությունների՝ Հայաստանին, Իրանին և Թուրքիային։


== Եզրաբանություն ==
Անկլավ բառը ֆրանսերեն է և առաջին անգամ հայտնվել է 15-րդ դարի կեսերին որպես enclaver բայի ածանցյալ՝ խոսակցական լատինական inclavare բառից (կողպել)։ Ի սկզբանե, դա գույքային օրենսդրության եզր է եղել, որը նկարագրում էր մեկ այլ սեփականատիրոջ պատկանող հողատարածքով շրջապատված հողամասի կամ տարածքի կարգավիճակը, երբ դրա շահագործման համար հնարավոր չէր հասնել առանց շրջակա հողը հատելու։ Օրենքով սա ստեղծեց սերվիտուտ անցում՝ ի շահ շրջափակված հողի սեփականատիրոջ։ Առաջին դիվանագիտական ​​փաստաթուղթը, որում օգտագործվել է անկլավ բառը, Մադրիդի պայմանագիրն էր, որը ստորագրվել է 1526 թվականին։
Ավելի ուշ, անկլավ տերմինը սկսել է օգտագործվել նաև այն երկրների, կոմսությունների, ֆեոդալական սեփականության, բնակավայրերի, քաղաքների, ծխական համայնքների համար, որոնք շրջապատված էին օտար տարածքներով։ Ի վերջո, այս ֆրաներեն բառը մուտք է գործել այլ լեզուներ, չնայած տեղական տերմինները շարունակվել են օգտագործվել։ Հնդկաստանում «գրպան» բառը հաճախ օգտագործվում է որպես անկլավի հոմանիշ (օրինակ՝ «Պուդուչերի շրջանի գրպաններ»)։ Բրիտանական վարչական վարույթի պատմության մեջ ենթազգային անկլավերը սովորաբար կոչվել են առանձնացված մասեր (անգլ.՝ detachments or detached parts), իսկ ազգային անկլավները՝ որպես առանձնացված շրջաններ կամ առանձնացված տիրույթներ (անգլ.՝ districts or detached dominionss): Անգլիկան եկեղեցական պատմության մեջ ենթազգային անկլավերը հայտնի էին որպես «յուրահատուկներ» (անգլ.՝ peculiars):
Էքսկլավ բառը անկլավի տրամաբանորեն ընդլայնված հակառակ ձև է։


== Բնութագիր ==
Անկլավները գոյություն ունեն պատմական, քաղաքական և աշխարհագրական բազմազան պատճառներով։ Օրինակ՝ Եվրոպայում ֆեոդալական տիրույթների սեփականությունը հաճախ փոխանցվել, վաճառվել կամ ժառանգություն է անցել և հաճախ այդպիսի տիրույթները շրջապատված են եղել այլ տիրույթներով։ Մասնավորապես, այս իրավիճակը պահպանվել է մինչև 19-րդ դար։ Օրինակ՝ մինչև 1866 թվականը միայն Պրուսիան բաղկացած էր ավելի քան 270 անկախ տարածքներից։
Անկլավում բնակվելը հաճախ դժվարություններ է առաջացրել այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են անցման իրավունքը, ապրանքների ներմուծումը, արժույթը, կոմունալ ծառայությունների և առողջապահական ծառայությունների մատուցումը և հյուրընկալող երկրների հետ համագործակցությունը։ Ժամանակի ընթացքում անկլավները վերանալու միտում են ունեցել։ Գոյություն ունեցող ազգային մակարդակի անկլավների երկու երրորդը մարվել էր 2015 թվականի օգոստոսի 1-ին, երբ Հնդկաստանի և Բանգլադեշի կառավարությունները ստորագրել են «Հողային սահմանի մասին» համաձայնագիրը, որով փոխանակել են 162 առաջին կարգի անկլավ (111 Հնդկաստանից և 51 Բանգլադեշից)։ Մնացել էր միայն Բանգլադեշի Դահագրամ - Անգարպոտա անկլավը։
Նիդերլանդները և Բելգիան որոշել են անկլավային և էքսկլավային համակարգը պահել Բաարում։ Քանի որ և՛ Նիդերլանդները, և՛ Բելգիան հանդիսանում են Եվրամիության և Շենգենյան գոտու անդամներ, ապա մարդիկ, ապրանքներն ազատ տեղափոխում են ու ծառայություններն ազատ մատուցվում են։


== Տեսակներ ==


=== Իրական անկլավ և իրական էքսկլավ ===
Իրական անկլավը պետության տարածքի մի մասն է, որը պարփակված է մեկ այլ պետության տարածքում։ Իրական անկլավ հնարավոր չէ հասնել առանց այն շրջապատող այլ պետության տարածքով անցնելու, որը հնարավոր է լինի և՛ ցամաքային տարածք, և՛ տարածքային ջրեր։ Տարածքային ջրերում անկլավների դեպքում դրանք կոչվում են ծովային (տարածքային ծովով շրջապատված) կամ ջրային (եթե լճում են) անկլավներ։


=== Կիսաանկլավ և կիսաէքսկլավ ===
Կիսաանկլավները և կիսաէսկլավները այն տարածքներն են, որոնք ծովային հասանելիություն ունեն, բայց և շրջապատված են օտար պետության տարածքներով։ Եթե պետությունը  հրապարակված ծովային սահման ունենար, ապա կլիներ անկլավ կամ էքսկլավ։ Կիսանկլավի օինակ են Մոնակոն, Գամբիան և Բրունեյը։ Տեխնիկապես Պորտուգալիան, Դանիան և Կանադան սահմանակից են միայն մեկ օտարերկրյա պետության, բայց դրանք փակված չեն աշխարհագրական, քաղաքական կամ տնտեսական իմաստով։ Նրանք ունեն հսկայական մուտք դեպի միջազգային ջրեր։  Կիրառվում է քանակական սկզբունքը՝ պետությունը դասվում է որպես ինքնիշխան կիսանկլավ, եթե սահմանակից է ընդամենը մեկ պետության, և նրա ցամաքային սահմանն ավելի երկար է, քան ծովափնյա գծերը։


=== Պեն անկլավ, պեն էքսկլավ և անհասանելի տարածքներ ===
Պեն անկլավ տերմինը սահմանել է 1959 թվականին Ջ․ Ռոբինսոնը (անգլ.՝ G. W. S. Robinson), որպես «մի երկրի տարածք, որին կարելի է մոտենալ, մասնավորապես՝ անվավոր տրանսպորտով, միայն մեկ այլ երկրի տարածքով»։ Պեն անկլավը չնայած ցամաքային սահմաններ ունի, ամբողջովին շրջապատված չէ մյուսի ցամաքային կամ տարածքային ջրերով։  Օրինակ՝ չնայած ջրային ջրով ֆիզիկական կապերը Փոյնթ Ռոբերթսի հետ ամբողջովին գտնվում են Միացյալ Նահանգների սուվերենության մեջ, սակայն հողերի հասանելիությունը հնարավոր է միայն Կանադայի միջոցով»։


=== Հակաանկլավ ===
Հնարավոր է, որ մի երկրի անկլավ ամբողջությամբ շրջապատված լինի մեկ այլ երկրի մի մասով, որն ինքնին առաջին երկրի անկլավն է։ Այս անկլավները երբեմն անվանում են անկլավ անկլավի ներսում կամ հակաանկլավ։ Ներկայումս հակաանկլավի երկու օրինակ կա աշխարհում։


== Հայաստանի անկլավներ և էքսկլավներ ==
 
Ըստ 1932 թվականի քարտեզների Խորհրդային Հայաստանում ադրբեջանական անկլավներ չեն եղել, իսկ Արծվաշեն գյուղը (ադրբեջաներեն՝ Բաշքյոյ կամ Բաշքենդ) անունով, որ անկլավ էր Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում, ուղղակի պատկանել է Խորհրդային Ադրբեջանի Գետաբեկի շրջանին։ Արծվաշենը հետագայում մաս է կազմել Խորհրդային Հայաստանի Կրասնոսելսկի շրջանի՝ մնալով անկլավ։ 1992 թվականի օգոստոսի 8-ին ադրբեջանական զինուժը գրավել է Արծվաշենը։
1927-1935 թվականներին Հայաստանում հայտնվել են երեք ադրբեջանական անկլավ  (Ադրբեջանի համար էքսկլավներ)։ 

Քյարքին (1932 թվականին անվանվել է Ջաֆարլու), այսօր՝ Տիգրանաշեն։ Անկլավի ստեղծման ստույգ ժամանակը հայտնի չէ։ Այն 1940-ականների վերջին կամայականորեն անջատվել է Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունից ու դրվել Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում ներառված Նախիջևանի ենթակայության տակ։ 1992 թվականի մայիսից Տիգրանաշենը մտել է Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ։
1920-ական թվականներին Ադրբեջանի ենթակայությանն է տրվել նաև Ներքին Ասքիփարայի (հայկական Ներքին Ոսկեպարի աղավաղված տարբերակը) ենթաշրջանը՝ Ներքին Ասքիփարայի հարևան Բաղանիս-Այրում, Ղուշչու-Այրում, Մազամ և Խեյրիմլի գյուղերով՝ շուրջ 60 կմ² տարածքով։
Վերին Ոսկեպար, Սոֆուլու, Բարխուդարլու, Կըզըլ Հաջիլի գյուղերը Նոյեմբերյանի և Իջևանի շրջաններում անկլավի վերածման ստույգ ժամանակը դժվար է որոշել։ Այդ գյուղերը՝ ընդհանուր շուրջ 3300 հա տարածքով, Անդրդաշնության Կենտգործկոմի սահմանային վեճերը լուծող հանձնաժողովի 1929 թվականի հուլիսին կայացված որոշմամբ ճանաչվել են որպես Հայկական ԽՍՀ մաս, սակայն Վերին Ոսկեպարը ադրբեջանական էքսկլավ է դարձել 1933-1934 թվականներին, իսկ Բարխուդարլը և Սոֆուլու գյուղերը՝ ավելի ուշ, բայց նախքան 1936 թվականը։


== Արցախ ==
Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում 1923 թվականի հուլիսի 7-ին ստեղծել են Քրդական գավառը («Կարմիր Քուրդիստան»)՝ Լաչին (Բերձոր) վարչական կենտրոնով։ Վեց տարի անց՝ 1929 թվական, Քրդական գավառը լուծարվել է, իսկ այն կազմող տարածքները դարձել են Ադրբեջանական ԽՍՀ առանձին վարչական միավորներ։ Արցախը վերածվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում գտնվող հայկական անկլավի՝ անվանվելով Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Նշումներ ==


== Գրականություն ==
Robinson G. W. S. (September 1959)։ «Exclaves»։ Annals of the Association of American Geographers 49 (3, [Part 1]): 283–295։ JSTOR 2561461։ doi:10.1111/j.1467-8306.1959.tb01614.x 
Vinokurov Evgeny (2007)։ A Theory of Enclaves։ Lexington Books։ ISBN 978-0-7391-2403-1 


== Արտաքին հղումներ ==
Rolf Palmberg's Enclaves of the world (անգլ.)
Jan S. Krogh's Geosite(անգլ.)
"Tangled Territories" 2005 review article on exclaves and enclaves in Europe published in Hidden Europe magazine(անգլ.)
Barry Smith's Baarle Site(անգլ.)
Evgeny Vinokurov's Theory of Enclaves - a comprehensive economic and political treatment of enclaves and exclaves(անգլ.)