Ընտելացում

Ընտելացում կամ տնայնացում (լատ.՝ domesticus - «տնային» կամ ընտանի), վայրի կենդանիների կամ բույսերի ավելի կանխատեսելի և անհրաժեշտ հատկանիշներով տեսակներ ստանալու նպատակով դրանց սերունդների բազմաբնույթ փոփոխությունների գործընթաց, որի դեպքում բազմաթիվ սերունդներ իրենց վայրի տեսակներից գենետիկորեն մեկուսացված են պահվում և վերարտադրության և խնամքի վրա ազդելով՝ արհեստական ընտրության են ենթարկվում մարդու կողմից։
Դարվինը նկատել է որոշ հատկանիշներ, որոնցով տնային կենդանիները տարբերվում էին իրենց վայրի նախնիներից։ Նա նաև առաջինն է նկատել էվոլյուցիայում գիտակցված ընտրասերման (որտեղ մարդիկ ուղղակիորեն ընտրում են ցանկալի հատկանիշներով տեսակներ) և անգիտակից ընտրասերման (որտեղ հատկությունները զարգանում են որպես բնական ընտրության կողմնակի արդյունք կամ այլ հատկանիշների ընտրությունից) միջև տարբերությունը։ Ընտանի և վայրի պոպուլյացիաների միջև գոյություն ունեն գենետիկ տարբերություններ։ Նույնպիսի տարբերություններ գոյություն ունեն ընտելացվածների հատկանիշների (որ գիտնականները կարծում են, որ կարևոր են եղել ընտելացման սկզբնական փուլում) և բարելավվածների հատկանիշների միջև, որոնք ի հայտ են եկել վայրի և ընտանի պոպուլյացիաների բաժանումից սկսած։ Ընտելացված հատկանիշները հիմնականում ֆիքսված են բոլոր ընտելացվածների մոտ և սելեկցիայի են ենթարկվել այդ կենդանու կամ բույսի ընտելացնելու սկզբնական փուլում, մինչդեռ, կատարելագործված առանձնահատկություններն առկա են միայն ընտելացվածների ինչ-որ խմբի մոտ, թեև դրանք կարող են առկա լինել նաև առանձին ցեղատեսակների կամ տարածաշրջանային պոպուլյացիաների մոտ։
Շունը եղել է ողնաշարավոր կենդանիներից առաջինը, որն ընտելացվել  և հաստատվել է Եվրասիայում նախքան վերին պլեյստոցեն դարաշրջանի ավարտը, շատ ավելի վաղ, քան այլ կենդանիների կուլտիվացումը և ընտելացումը։ Հնագիտական և գենետիկական տվյալները ցույց են տալիս, որ վայրի և ընտանի տեսակների, այդ թվում՝ էշերի, ձիերի, ուղտերի, այծերի, ոչխարների և խոզերի միջև գեների երկկողմանի, երկարատև հոսքը, տարածված էր։
Հաշվի առնելով կարևորությունը մարդկանց համար և նշանակությունը` որպես էվոլյուցիոն և ժողովրդագրական փոփոխության մոդել, ընտելացումը ներգրավել է գիտնականներ հնագիտության, պալեոնտոլոգիայի, անտրոպոլոգիայի, բուսաբանության, կենդանաբանության, գենետիկայի և բնապահպանական գիտությունների բնագավառներից։ Թռչնատեսակներից հիմնական խոշոր ընտանի թռչունը հավն է, որը կարևոր է միս և ձու ստանալու համար, չնայած տնտեսապես արժեքավոր թռչնատեսակներից են հնդկահավը, խայտահավը և բազմաթիվ այլ տեսակներ։ Թռչուններից նաև լայնորեն ընտելացված են նաև վանդակային թռչունները, երգեցիկներից մինչև թութակներ։ Ամենատարածված ընտելացված անողնաշարավորներից են տնային մեղրատու մեղուն և մետաքսագործ շերամը։ Ցամաքային խխունջներն աճեցվում են սննդի համար, իսկ որոշ տեսակների տիպեր պահվում են հետազոտության համար, մյուսները` կենսաբանական պաշտպանության համար։
Բույսերի ընտելացումը սկսվել է առնվազն 12000 տարի առաջ․ առաջին ընտելացումներից է եղել հացահատիկինը, որն արվել է Միջին Արևելքում և շշադդումինը` Ասիայում։ Գյուղատնտեսությունը զարգացել է առնվազն աշխարհի 11 տարբեր կենտրոններում, որտեղ մշակել են տարբեր մշակաբույսեր և կենդանիներ։


== Ընտելացման պատմություն ==

Ոչ բոլոր տեսակի կենդանիներն են ընդունակ մարդու հետ համատեղ ապրելուն, միայն քչերն են կարողացել հաղթահարել մարդկանց նկատմամբ վախը։ Տարբեր ժողովուրդներ ձեռնասուն են դարձրել բազմաթիվ ամենատարբեր կենդանիներ` այծքաղներ, կռունկներ, ջայլամներ, պիթոններ, և նույնիսկ կոկորդիլոսներ։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ նախամարդիկ անազատության մեջ են պահել և ձեռնասուն են դարձրել նույնիսկ մեգատերիումներին (այժմ մեռած հսկա համրուկներ) և քարանձավային արջերին։ Իսկ Հաննիբալի կրտսեր եղբայրը` կարթագենացի զորավար Հասթրուբալը մ.թ.ա. III դարի վերջում հռոմեացիների հետ պատերազմներում օգտագործել է մարտական փղեր։

Սակայն ձեռնասուն դարձնել դեռևս չի նշանակում ընտելացնել։ Ընտելացված կենդանիների տեսակների թիվն, իրոք, շատ մեծ չէ` ոչ ավելի քան 25։ Ընտելացման համար անհրաժեշտ է, որ անազատության մեջ գտնվող կենդանին պարբերաբար սերունդ տա, այսինքն, ագրոցենոզը կամ այլ արհեստական լանդշաֆտը նրա համար դառնա  նորմալ, սովորական բնական միջավայր։ Միայն այն ժամանակ կարելի է զբաղվել բական ընտրությամբ և, մարդու համար  առավել արժեքավոր հատկություններով առանձնյակները պահպանելով, հարյուրավոր տարիներ անց ստանալ արդեն ոչ միայն պարզապես ձեռնասուն, այլ իսկական տնային կենդանի։ Այսպես օրինակ, հնում Սիրիայի, Հնդկաստանի, Կենտրոնական Ասիայի, նույնիսկ Եվրոպայի տիրակալների արքունիքին կից հաճախ պահում էին հեպարդներ, որոնց գնահատում էին գեղեցկության ու գերազանց որսորդական հատկանիշների համար։ Պատմության մեջ հայտնի է երկու օրինակ, երբ ձեռնասուն հեպարդները պատկանել են հայտնի մարդկանց. մեկը` Չինգիզ խանինն է, մյուսը` Կարլոս Մեծինը։ Սակայն ձեռնասուն հեպարդները ընտանի չդարձան։
Մարդու առաջին ուղեկիցը եղել է գայլը, որը մարդու մոտ «եկել է» քարե դարում (10-15 հազար տարի առաջ)։ Գենետիկները պարզել են, որ մարդիկ գայլերին առաջին անգամ ընտելացվել են Հարավային Ասիայում։ Այնպես, ձեռնասուն դարձրած գայլերից և, հնարավոր է, շնագայլերից է առաջացել ընտանի շունը։

Գրեթե նույնքան երկար (ոչ պակաս, քան 10 հազար տարի) է ձգվում մարդու բարեկամությունը ոչխարների և այծերի հետ։ Ոչխարի նախնին եղել է վայրի ոչխարը` մուֆլոնը, որը բնակվել է Հարավային Եվրոպայում և Առաջավոր Ասիայում։ Խաչասերման արդյունքում և մանրակրկիտ ընտրությամբ մարդը ստեղծել է ավելի քան ընտանի ոչխարների  150 ցեղատեսակներ, որոնք այժմ միայն հեռակա կերպով են հիշեցնում վայրի նախնիներին։ Այծերի ցեղը սկիզբ է առնում մորուքավոր կամ բեզոարյան այծից, որը բնակվում է նույն մարզերում, ինչ որ մուֆլոնը։ Ընտանի այծերի ցեղատեսակների թիվը մեծ չէ, բայց նրանք շատ բազմազան են։ անգորականները հիասքանչ մորթով, շվեյցարականները կաթնատվությամբ, ոչ մեծ կամերունյանները ծառերին գերազանց մագլցելով և այլն։
Մարդուն առավելագույն օգուտ բերել է վայրի ցլի կամ տուրի ընտելացումը, որը ժամանակակից կովի նախնին է։ Համեմատաբար վերջերս վայրի տուրերը ապրում էին Եվրոպայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Փոքր Ասիայում և Կովկասում։ Երկրի վրա վերջին էգ տուրը սպանվել է Լեհաստանում, Մազովիայի անտառներում, 1627 թվականին։
7,5 հազար տարի առաջ մարդը ընտելացրել է ասիական գոմեշին, որը ուժեղ ու վտանգավոր գազան է։ Այժմ շոգ երկրներում նրանք ոչ միայն մսի և կաշվի աղբյուր են, այլ նաև անփոխարինելի քարշիչ ուժ են։
Ձին ընտելացվել է համեմատաբար վերջերս` 5-6 հազար տարի առաջ։ Նրա նախնին եղել է այժմ ոչնչացված տարպանը, որն իրեն անկաշկանդ էր զգում Եվրասիայի տափաստաններում։ Ի դեպ, որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ ձիերի ծագումնաբանությունը սկսվում է վայրի ձիուց, որը ստացել է Պրժևալսկու ձի անվանումը։

Մարդը նստակյաց ապրելակերպին անցավ (մոտավորապես 10 հազար տարի առաջ) և սկսեց զարգացման երկրագործությունը, երբ հայտնվեցին առաջին բնակավայրերը և ամբարները, որոնցում պահվում էին հացահատիկի պաշարները, հայտնվեցին առաջին տնային կատուները։ Կատուների տնայնացումը տեղի է ունեցել Մերձավոր Արևելքում վայրի մերձավորարևելյան (այլ կերպ լիբիական կամ нубийской) կատվին ձեռնասուն դարձնելու ճանապարհով, և այժմ Երկրի վրա ապրող բոլոր 600 մլն ընտանի կատուները հանդիսանում են վայրի մերձավորարևելյան (լիբիական) կատուների ժառանգները, որոնք ընտելացվել են Բարեբեր մահիկի շրջանում։
Սոլինդան և ընտանի թռչունների պատմությունը. մոտ 5 հազար տարի առաջ ընտելացվել են հավերը, որոնք սկիզբ են առնում Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայի բանկիվյան և կարմիր հավերից, և սագերը, որոնք վայրի մոխրագույն սագերի սերունդներն են։ 3-4 հազար տարի առաջ Եվրոպայում և Չինաստանում միաժամանակ ընտելացրել են բադերին, իսկ արևմտյան Աֆրիկայում` խայտահավերն են։
Տարբեր ցեղատեսակներ ստեղծելու համար մարդը օգտագործել է ոչ միայն թռչուններին և կաթնասուններին, այլ նաև որոշ անողնաշարավոր կենդանիների, որոնցից ամենակարևորներն են մեղրատու մեղուն և թթենու մետաքսագործը։ Դա տեղի է ունեցել շատ վաղուց է` մոտ 5 հազար տարի առաջ։
Ընտելացման ոլորտի փորձերը մինչև օրս շարունակվում են։ Սելեկցիոներները աշխատանքներ են տանում որմզդեղնների և այծքաղների, եղջերու-մարալների և խոյացուլերի և այլ սնամեջ եղջյուրավորների հետ, սամույրների, ջրաքիսների և բազմաթիվ այլ մորթատու գազանների հետ։


== Վայրի կենդանիների տնայնացում ==

Վայրի կենդանիների ընտելացման գործընթացն սկսվում է մարդուն անհրաժեշտ որոշակի հատկանիշներով ժառանգ ստանալու նպատակով  առանձին առանձնյակների արհեստական բուծմամբ։ Առանձնյակները, որպես կանոն, ընտրվում են ըստ որոշակի ցանկալի հատկանիշներով, այդ թվում` մարդու և սեփական տեսակի ներկայացուցիչների նկատմամբ ագրեսիվության նվազեցումը։ Այդ առումով ընդունված է խոսել վայրի տեսակների սանձման մասին։ Ընտելացման նպատակն է կենդանուն գյուղատնտեսությունում որպես գյուղատնտեսական կենդանի կամ որպես ընտանի կենդանի օգտագործելը։ Եթե այդ նպատակին հասնել ենք կարելի է խոսել կենդանու ընտելացման մասին։ Ընտելացումն արմատապես փոխում է կենդանու տեսակի հետագա զարգացման պայմանները։ Բնական էվոլյուցիոն զարգացումը փոխարինվում է բուծման չափանիշներով  արհեստական սելեկցիայով։ Այսպիսով ընտելացման շրջանակներում փոխվում են տեսակի գենետիկական հատկությունները։


== Կարևոր ընտելացված տեսակներ ==


=== Գիշատիչներ ===

Առաջին ընտելացված կենդանին եղել է գայլը։ Սկզբում որպես որսի օգնական է ծառայել, իսկ ավելի ուշ կատարել է նաև որպես պաշտպան։ Շների ընտելացումը (en։Origin of the domestic dog) սկսվել է ուշ պալեոլիթի օրինյակի ժամանակաշրջանին։ Մարդու և շան համակեցության մասին առաջին վկայությունը (գայլի կամ շան ոտնահետքերը և երեխայի ոտքերը) հայտնաբերվել է ֆրանսիական Շովե քարանձավում։ Այդ հետքերը մոտ 26 000 տարեկան են։ Այս փաստը հաստատում է նաև պեղումների արդյունքում հայտնաբերված ուշ պալեոլիթի դարաշրջանում շնազգիների մնացորդների գտածոները Ուկրաինայում (Չերկասի և Չեռնիգովի մարզեր` Մեզին, Մեժիրիչ), Ռուսաստանում (Կուրսկի մարզում` Ելիսևիչի-1, Ալթայի Հանրապետությունում` Ավազակային քարանձավը), Բելգիայում (Գոյե քարանձավ), Չեխիայում (Պշերովի շրջան, Պրշեդմոստի)։
Տնային կատուները մարդուն մոտեցել են մոտ տասը հազար տարի առաջ Բարեբեր մահիկի և նրա մերձակայքի շրջանում` հիմնականում պահպանելով իրենց գիշատիչ ցեղակիցների որսորդական որակները։ Ընտանի կատուները բնակություն են հաստատել հողագործների հետ միասին ամբողջ Մերձավոր Արևելքում։ Մի քանի հազար տարի անց կատուների տարաբնակեցման երկրորդ ալիքը  տարածվել է գրեթե ամբողջ Եվրոպայով և Հյուսիսային Աֆրիկայով։ Ներկայումս ֆելինոլոգիական միջազգային տարբեր կազմակերպությունների կողմից ճանաչվում է ընտանի կատուների շուրջ 200 տեսակ։
Մոտ 3-4 հազար տարի առաջ Հին Եգիպտոսում հայտնվել են աքիսները` անտառային աքիսի ընտելացված տեսակը։


=== Խոտակերներ ===

Առնվազն 8 հազար տարի առաջ մարդիկ վարժեցրել են այծերին, ոչխարներին, խոզերին և կովերին։
Այժմ մեռած վայրի տուրերի (Bos primigenius) վարժեցումից ստացվել են խոշոր եղջերավոր անասունների  երկու հիմնական տաքսոններ` B. taurus և B. indicus։ Բջջակորիզի ԴՆԹ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ B. taurus (վայրի ցուլ) և B. indicus (զեբու) ընտելացումը տեղի է ունեցել Մերձավոր Արևելքում ու Հարավ-Արևմտյան Ասիայում վայրի տուրի աշխարհագրապես անջատ և գենետիկորեն տարբեր պոպուլյացիաներից։ Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ վայրի ցուլը (Bos taurus) ընտելացվել է Մերձավոր Արևելքում նեոլիթի ժամանակ։ Ավելի ուշ Եվրոպայում տեղի է ունեցել տեղի տուրերի հետ ընտանի ցուլերի մասնակի հիբրիդացում։
Պատմականորեն կարևոր հետագա իրադարձություն է դարձել մոտ 5,5 հազար տարի առաջ ձիերի ընտելացումը։ Նախքան որպես աշխատող կենդանի օգտագործել սկսելը, նրանք ծառայել են մսի և կաթի աղբյուր։ Ձիերի ընտելացումը, ըստ երևույթին, տեղի է ունեցել միաժամանակ տարբեր վայրերում։ Միտոխոնդրիալ ԴՆԹ հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ ներկայումս ապրող ձիերը գենետիկական ընդհանուր արմատ չունեն։ Վերջին սառցապատումից հետո տարբեր վայրերում ապրում էին իրարից մեկուսացված «մնացորդային» տեսակներ։ Սակայն հավանական է, որ առաջին ընտելացումը հաջողվել է հարավային Ուրալի տափաստաններում։
Առաջին կենդանին, որն օգտագործվել է բեռների փոխադրման համար, եղել է մոտ 7,5 հազար տարի առաջ եզը` կրտած ցուլը։ Էշերն ու ձիերը ավելի ուշ են միացել դրանց։ Ձիավարության համար նրանց սկսեցին օգտագործել համեմատաբար աելի ուշ։ Որոշ ժամանակ անց ընտելացվեց նաև ուղտը։
Նոր պատմության մեջ ընտելացվել են լամաները և եղջերուները, ինչպես նաև մանր կենդանիները, ինչպիսիք են կեյվիները և մկնիկները։


== Ընտելացման ընթացքում հատկանիշների փոփոխություններ ==

ՌԳԱ Սիբիրյան բաժանմունքի Նովոսիբիրսկի բջջաբանության և գենետիկայի ինստիտուտում XX դարի կեսից Բելյաևյան դպրոցի գիտնականների կողմից անցկացվում են ֆերմերային աղվեսներին ընտելացնելու փորձեր։ Ներկայումս հետազոտական խմբի ղեկավարն է պրոֆեսոր, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր Լյուդմիլա Տրուտը։ Փորձի ընթացքում կենդանու մոտ զարգացնում է հուզական կապվածություն և նույնիսկ նվիրվածություն մարդու նկատմամբ։ Բայց գլխավորն այն է, որ վայրի կենդանին սովորում է մարդու հետ հաղորդակցության նոր ուղիներ, սովորում է ժեստերը, հայացքները, բառերը հասկանալ և այդ սոցիալական ազդանշաններն օգտագործել «շփման» գործընթացում։
Պրոֆեսոր Լյուդմիլա Նիկոլաևնա Տուրը գրում է, որ «վարքի գենետիկ փոխակերպումը (վայրիից տնայինի) հանգեցնում է մորֆոլոգիական և ֆիզիոլոգիական փոփոխությունների, որոնք նման են պատմական անցյալում շների ու այլ ընտանի կենդանիների հետ տեղի ունեցածին»։
2014 թվականի հուլիսին Հումբոլդտի համալսարանի մի խումբ գիտնականներ Ադամ Ուիլկինսի ղեկավարությամբ (Adam Wilkins) հրապարակել են հոդված, որում արտահայտվել է այն ենթադրությունը, որ կենդանիների ընտելացման ընթացքում սերունդը շարունակելու համար մարդիկ ակամայից ընտրել են նյարդային ծալքի (Нервный гребень) բջիջներում գենետիկական արատներ ունեցող կենդանիներին։ Փորձելով ստանալ ավելի հեզ և հլու տեսակներ, մարդիկ նախ և առաջ ընտրել են այն կենդանիներին, որոնք ունեին թերզարգացած մակերիկամներ, որոնք պատասխանատու են սթրեսային իրավիճակների ժամանակ «խփի կամ փախի» տիպի պահվածքի համար։ Քանի որ մակերիկամների համար պատասխանատու են նյարդային ծալքի միգրացիոն բջիջները (за закладку надпочечников отвечают мигрирующие клетки нервного гребня), սերունդների գենետիկ արատները հենց նրանցում են ամրագրվել։
Տարբեր տեսակի կենդանիների  ընտելացման աստիճանը կարող է տարբեր լինել, կախված մարդու պահանջներից։ Ընտելացման գործընթացում, միջավայրի նոր պայմանների և արհեստական ընտրության ազդեցության տակ կենդանիներն այնպիսի նշաններ են ցույց տալիս, որոնք նրանց առանձնացնում են վայրի ցեղակիցների, ընդ որում, ինչքան մարդն ավելի շատ աշխատանք ու ժամանակ է ծախսում իրեն անհրաժեշտ հատկություններով կենդանիներ ստանալու համար, այնքան տարբերություններն ավելի նշանակալից են դառնում։ Միաժամանակ, ինչպես գրում է Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի (UCL) հնագիտության ինստիտուտից Դորիան Կ. Ֆուլլերը, «բոլոր ընտելացված կենդանիներն ունեն որոշակի բնորոշ առանձնահատկություններ (թեև պարտադիր չէ, որ բոլոր տնային կենդանիներն ունենան ստորև նշված բոլոր առանձնահատկությունները միաժամանակ)»։
Ընտելացված կենդանիների բնորոշ հատկանիշներից են.

չափերի փոփոխությունը. վերջույթների կարճանալը, խոշոր կենդանիների մոտ մարմնի չափերի փոքրացում, փոքր կենդանիների մոտ հնարավոր է չափերի մեծացում և  մարմնի տարբեր մասերի ավելի լայն մորֆոլոգիական (օրգանիզմի ձևի և չափերի) փոփոխականություն
ավելի շատ հլու-հնազանդություն, ըմբռնողականություն, ինչպես նաև մեծ տևողությունը կենդանիների յուվենիլային (երիտասարդական) բնութագրերի ավելի մեծ տևողություն, նեոտենիա (էվոլյուցիոն զարգացման գործընթաց, որի արդյունքում վարքագծի մանկական ձևերը  պահպանվում են նաև հասուն տարիքում)
վայրի տեսակի զուգավորման համակարգի խախտում, արուների գերիշխանության կորուստ, սեռական դիմորֆիզմի նվազում
ճարպի բաշխվածության փոփոխություն, մկանային զանգվածի կրճատվում
մորթու, մորթի կամ փետուրային ծածկույթի տեսակի փոփոխություններ
գույնի փոփոխություն, բնական պաշտպանիչ գունավորման կարևորության թուլացում։


== Ընտելացման էվոլյուցիա ==

Ըստ երևույթին, կենդանիների ընտելացման առաջինը քայլերը (չնպատակաուղղված) կարելի է համարել որևէ տեսակի էգերի կողմից մյուս տեսակների ձագերին մեծացնելը  (հայտնի են որոշ տեսակի կապիկների դեպքեր)։ Դեռ իրենց սեփական ձագերը չունեցող էգերը, չկարողանալով այլ էգերից վերցնել նրանց ձագերին, կարող են խլել, օրինակ, քոթոթներին։ Քոթոթները մեծանում են կապիկների հոտի հետ և օգնում են օտարներին քշել (պահպանություն)։


== Կենդանիների ընտելացման ժամանակագրություն ==


=== Երկրորդ ալիք ===


== Տես նաև ==


== Գրականություն ==
Чарльз Дарвин (1868)։ «Изменение животных и растений в домашнем состоянии»։ OCLC 156100686 
Доместикация Սովետական մեծ հանրագիտարան
Даймонд, Джаред. Глава 9. Зебры, несчастливые браки и принцип «Анны Карениной» // Ружья, микробы и сталь. Судьбы человеческих обществ = Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. — М.: Издательская группа АСТ, 2010. — 720 с. — ISBN 978-5-17-061456-1
Л. Н. Трут ДОМЕСТИКАЦИЯ ЖИВОТНЫХ В ИСТОРИЧЕСКОМ ПРОЦЕССЕ И В ЭКСПЕРИМЕНТЕ // Вестник ВОГиС, 2007, հատոր 11, № 2.
Scott J. P., Fuller J. L. Genetics and the Social Behavior of the Dog. — Chicago: University of Chicago Press, 1965. — 468 p. — ISBN 0-226-74338-1


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Crop Wild Relative Inventory and Gap Analysis
Discussion of animal domestication with Jared Diamond
The Initial Domestication of Cucurbita pepo in the Americas 10,000 Years Ago
Cattle domestication diagram Archived 2010-12-19 at the Wayback Machine.
Major topic "domestication"։ free full-text articles (more than 100 plus reviews) in National Library of Medicine