Դե Սիտերի տարածություն

Դե Սիտերի տարածություն, դե Սիտերի տարածաժամանակ (անգլ.՝ De Sitter space), հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում ի հայտ եկող պարզագույն բազմաձևություն։ Այն Էյնշտեյնի վակուումային հավասարուﬓերի մաքսիմալ սիﬔտրիկ լուծուﬓ է՝ դրական կոսմոլոգիական հաստատունի առկայությամբ, երբ այլ տիպի աղբյուրները բացակայում են։


== Մաթեմատիկական սահմանումը և դերը ֆիզիկայում ==
Դե Սիտտերի քառաչափ տարածությունն առավել հարմար է պատկերացնել
որպես ﬕախոռոչ հիպերբոլոիդ

  
    
      
        
          z
          
            0
          
          
            2
          
        
        −
        
          z
          
            1
          
          
            2
          
        
        −
        
          z
          
            2
          
          
            2
          
        
        −
        
          z
          
            3
          
          
            2
          
        
        −
        
          z
          
            4
          
          
            2
          
        
        =
        −
        
          α
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle z_{0}^{2}-z_{1}^{2}-z_{2}^{2}-z_{3}^{2}-z_{4}^{2}=-\alpha ^{2}}
  Մինկովսկու հնգաչափ տարածությունում, որը նկարագրվում է հետևյալ գծային էլեﬔնտով՝

  
    
      
        d
        
          s
          
            2
          
        
        =
        d
        
          z
          
            0
          
          
            2
          
        
        −
        d
        
          z
          
            1
          
          
            2
          
        
        −
        d
        
          z
          
            2
          
          
            2
          
        
        −
        d
        
          z
          
            3
          
          
            2
          
        
        −
        d
        
          z
          
            4
          
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle ds^{2}=dz_{0}^{2}-dz_{1}^{2}-dz_{2}^{2}-dz_{3}^{2}-dz_{4}^{2}}
  ,որտեղ α պարաﬔտրը դե Սիտտերի կորության շառավիղն է։
Քվանտային երևույթների ուսուﬓասիրությունը ֆիքսված ֆոնային տարածության վրա ﬔծ հետաքրքրություն է ներկայացնում դաշտի քվանտային տեսությունում։ Այս երևույթները կարող են կարևոր դեր ունենալ սև խոռոչների ֆիզիկայում և կոսմոլոգիայում։ Գրավիտացիոն դաշտի առկայությունը, ընդհանուր առմամբ, կրճատում է սիﬔտրիաների թիվը, և ճշգրիտ արդյունքներ կարող են ստացվել ﬕայն բարձր համաչափությամբ ֆոնային տարածությունների համար։ Այդպիսի տարածություններից ﬔկը դե Սիտտերի տարածությունն է։ Այն օժտված է նույնքան թվով սիﬔտրիաներով ինչքան Մինկովսկու տարածությունը (Կիլինգի տաս վեկտորներ քառաչափ
տարածա-ժամանակի համար)։ Բարձր համաչափության շնորհիվ բազմաթիվ ֆիզիկական խնդիրներ ճշգրիտ լուծվում են դե Սիտտերի տարածության ֆոնի վրա։
Դա հնարավորություն է տալիս գաղափար կազﬔլ ֆիզիկական պրոցեսների վրա գրավիտացիոն դաշտի ազդեցության վերաբերյալ ավելի բարդ երկրաչափությամբ
բազմաձևությունների դեպքում։
Դե Սիտտերի տարածությունը կարևոր դեր է խաղում ժամանակակից կոսմոլոգիայում։ Մասնավորապես, ինֆլյացիոն սցենարը ենթադրում է արագացումով
ընդարձակման փուլի առկայություն վաղ Տիեզերքում, որում երկրաչափությունը մոտ է դե Սիտտերի տարածությանը։ Այդ փուլի առկայությունը հնարավորություն
է տալիս բնական լուծում տալ ստանդարտ կոսմոլոգիայի ﬕ շարք պրոբլեﬓերի։ Մյուս կողﬕց, Տիեզերքի ընդարձակման վերաբերյալ ժամանակակից տվյալները
վկայում են, որ ներկա փուլում այդ ընդարձակումը արագացող է։ Այն ղեկավարող աղբյուրը, որը անվանում են մութ էներգիա, իր հատկություններով բավական
մոտ է դրական կոսմոլոգիական հաստատունի և հետևաբար, ներկա փուլում Տիեզերքի երկրաչափության համար դե Սիտտերի տարածությունը բավական լավ մոտարկում է։ Այդ մոտարկման ճշգրտությունը ավելանում է Տիեզերքի ընդարձակմանը զուգընթաց։


== Տես նաև ==
Հարաբերականության հատուկ տեսություն
Բազմաձևություն


== Գրականություն ==
Sean Carroll, "Spacetime and Geometry: An introduction to General Relativity", University of Chicago, 2003
Jerry B. Griffiths, Jiri Podolsky, "Exact Space-Times in Einstein's General Relativity", Cambridge university press, New York, 2009