Յան վան Ռիբեկ

Յան վան Ռիբեկ (լրիվ անունը`  Յոհան  Անտոնիսզոն վան Ռիբեկ, հոլ.՝ Johan Anthoniszoon «Jan» van Riebeeck, ապրիլի 21, 1619(1619-04-21)[…], Կուլեմբորխ, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն - հունվարի 18, 1677(1677-01-18)[…], Բատավիա, Հոլանդական Օստ Ինդիա), հոլանդացի  գաղութային  վարչարար  և  ծովագնաց, Քեյփթաուն քաղաքի հիմնադիր։ Նա սկիզբ դրեց Քեյփ գաղութի յուրացմանն ու զարգացմանը, այնուհետև ղեկավարեց Հոլանդական գաղութները ժամանակակից Ինդոնեզիայի տարածքում։


== Կենսագրություն ==
Յան վան Ռիբեկը մեծացել է Շխիդամ քաղաքում, որտեղ էլ 1649 թվականի  մարտի 28-ին ամուսնացել է 19-ամյա   Մարիա դե լա Կելլերի հետ։ Նրանք միասին նավարկել են Աֆրիկայի Քեյփ նահանգ, այնուհետև Ինդոնեզիա, Մալակկա թերակղզի, որտեղ էլ Մարիան մահացել է 35 տարեկան հասակում։ Մարիա վան Ռիբեկի պատվին Հարավաֆրիկյան Հանրապետության ռազմածովային նավատորմի սուզանավը կոչվում է SAS Maria van Riebeeck: Յան վան Ռիբեկն ու Մարիան ունեցել են 8 երեխա, որոնց մեծ մասը մահացել են վաղ տարիքում։ Քեյփթաունում ծնված նրանց որդին`  Աբրահամ վան Ռիբեկը, հետագայում դարձավ Հոլանդական Օստ-Ինդիա ընկերության նահանգապետը։ Յանն էլ պաշտպանել է Հոլանդիայի ռազմա-տնտեսական շահերը Ճապոնիայում և Վիետնամում (Տոնկին)։


== Գործունեություն ==

Յանն աշխատանքի ընդունվեց Հոլանդական Օստ-Ինդիա ընկերությունում։ 1651 թվականին  նրան հրամայվեց Աֆրիկայի հարավային ծայրամասում  հիմնել բնակավայր։ 1652 թվականի  ապրիլի 6-ին Յան վան Ռիբեկը մեկնում է Հարավային Աֆրիկա, որտեղ  Փոթորիկների հրվանդանում  (հետագայում` Բարեհուսո հրվանդան) Drommedaris, Reijger և Goede Hoop նավերի նավաստիների անձնակազմերի հետ հիմնադրում է ամրոց, որը ժամանակի ընթացքում զարգանում և դառնում է Եվրոպայից Հնդկական օվկիանոս նավարկող ընկերության նավերի պարենային մատակարարման բազա, որն ապահովում էր անձնակազմին ջրով, նպարեղենով, մրգերով, բանջարեղենով և որակյալ բժշկական սպասարկմամբ։ Սկզբում բազան դարձավ բնակավայր Կապստադ, հետագայում այն դարձավ ժամանակակից ՀԱՀ գլխավոր նավահանգստային քաղաքը` Քեյփթաունը։ Շինարարության ընթացքում գաղութաբնակները ակտիվորեն բռնազավթում էին Հարավային Աֆրիկայի տեղաբնակներին, բուշմեններին և հոտենտոտներին պատկանող հողերը։ Անասնագլխաքանակն ավելացավ տեղական բնակչությունից բռնազավթված անասունների հաշվին։ Հատուկ հանդերձավորված ռազմական արշավախմբերը մայրցամաքի խորքերում բնակվողներին հավաքագրում էին ստրկության։ Այդ իսկ պատճառով էլ գաղութարարները մշտապես տեղական բնակչության հետ գտնվում էին պատերազմական վիճակում։
Հոլանդացի սպիտակ նորաբնակները, այդ թվում Յան վան Ռիբեկը, դարձան նոր ձևավորվող ժողովրդի հիմքը, որոնք հետագայում կոչվեցին աֆրիկաներներ կամ բուրեր, որոնց հետնորդները այնուհետև Մեծ Տրեկի ընթացքում տեղափոխվեցին Աֆրիկյան մայրցամաքի խորքերը, որտեղ նիդերլանդերենի հիման վրա ձևավորվեց նոր գերմաներեն լեզու` աֆրիկաանս։


== Ժառանգությունը Հարավային Աֆրիկայում ==

Յան վան Ռիբեկը մշակութային և պատմական նշանակություն ունի Հարավային Աֆրիկայում աֆրիկաներների շրջանում, որոնք նրան դիտարկում են որպես իրենց ազգի հիմնադիր հայր։ Այդ մասին է վկայում այն փաստը, որ վան Ռիբեկի պատկերը հայտնվել է ամենուրեք, փոստային դրոշմանիշերի և հարավաֆրիկյան արժույթի (ռանդի) վրա  1940-ական թվականներից ընդհուպ մինչև 1993 թվականը, երբ Հարավաֆրիկյան պահուստային բանկը փոխեց արժույթի դիզայնն այդ տարածաշրջանի կենդանական և բուսական աշխարհի պատկերներով։
Քեյփթաունի կենտրոնում են գտնվում  Յան վան Ռիբեկի և նրա կնոջ Մարիա դե լա Կելլերի արձանները, իսկ 1952 թվականին Քեյփթաունում անցկացվեց քաղաքի հիմնադրման 300- ամյակին նվիրված «Վան Ռիբեկ»  փառատոնը։


== Գրականություն ==
Riebeeck, Jan van, and Robert Kirby. The secret letters of Jan van Riebeeck. London, England, UK: Penguin Books 1992; ISBN 978-0-14-017765-7
Collins, Robert O. Central and South African history. Topics in world history. New York, NY, USA: M. Wiener Pub. 1990; ISBN 978-1-55876-017-2.
Hunt, John, and Heather-Ann Campbell. Dutch South Africa: early settlers at the Cape, 1652–1708. Leicester, UK: Matador 2005; ISBN 978-1-904744-95-5.


== Ծանոթագրություններ ==