Ռնգեղջյուր (փորագրություն, Դյուրեր)

Ռնգեղջյուր (գերմ.՝ Rhinocerus), գերմանացի նկարիչ Ալբրեխտ Դյուրերի` փայտի վրա արված փորագրություն (1515)։ Այն ներկայացնում է հնդկական ռնգեղջյուր այնպես, ինչպես կենդանուն պատկերացրել է հեղինակը եղած նկարագրությունների և ուրվանկարների հիման վրա։
Առաջին անգամ 3-րդ դարից ի վեր Եվրոպայում կենդանի ռնգեղջյուր է հայտնվել Պորտուգալիայում։ 1515 թվականին այն բերվել է Լիսաբոն։ Ռնգեղջյուրին բերել էին Հնդկաստանից որպես նվեր Պորտուգալիայի արքա Մանուել I-ին Արևմտյան Հնդկաստանի Կանբեյ իշխանության կառավարչի կողմից։ Այնուհետև ռնգեղջյուրը ցուցադրվել է հանրությանը, ինչից հետո նվեր է ուղարկվել Հռոմի պապին։ Սակայն ռնգեղջյուրին տեղափոխող նավը խորտակվել է։
Դյուրերի ձեռքն են ընկել լիսաբոնյան ռնգեղջյուրը պատկերող նկարներ ու փորագրություններ։ Դրանց հիման վրա նկարիչը պատկերել է ռնգեղջյուր` իրականում երբեք տեսած չլինելով այդ կենդանուն։ Նրա փորագրությունում ռնգեղջյուրը ծածկված է զրահներով։ Բացի այդ` Դյուրերը կենդանու մեջքին դուրս ցցված եղջյուր է պատկերել, ոտքերին` թեփուկներ, իսկ մեջքին` սրացված կուզ։ Նշված հատկանիշները բնորոշ չեն ռնգեղջյուրին։ Չնայած կենսաբանական անճշտություններին` այս փորագրությունը լայն տարածում է գտել Եվրոպայում` հետագա երեք հարյուրամյակների ընթացքում բազմիցս կրկնօրինակվելով։ Փորագրությունը մինչև 18-րդ դարի վերջերը կենդանու ճշգրիտ պատկեր էր համարվում։ Հետագայում այն փոխարինվել է առավել ճիշտ պատկերներով, մասնավորապես` Կլարա ռնգեղջյուրի պատկերով, որին 18-րդ դարի կեսերից մոտ 17 տարի ցուցադրել են ողջ Եվրոպայում։ Փորագրության մասին ասվել է, որ «կենդանու ոչ մի պատկեր արվեստի վրա չի թողել այնպիսի խոր ազդեցություն, ինչպիսին Դյուրերի ռնգեղջյուրն է»։


== Ռնգեղջյուր ==

1515 թվականի մայիսի 20-ին Հեռավոր Արևելքից Լիսաբոն է բերվել հնդկական ռնգեղջյուր։ 1514 թվականի սկզբին Պորտուգալական Հնդկաստանի նահանգապետ Աֆոնսու դ'Ալբուրեկին պատգամաբերներ է ուղարկել Կամբեյի տիրակալ Մուզաֆար II-ի մոտ՝ Դիու կղզում պաշտպանական ամրություն կառուցելու թույլտվություն խնդրելու։ Խնդրանքը մերժվում է, սակայն երկու կողմերը նվերների փոխանակում են կատարում, որոնց թվում էր ռնգեղջյուրը։ Այն ժամանակներում տիրակալների շրջանում ընդունված էր միմյանց էկզոտիկ կենդանիներ նվիրել։ Աֆոնսու դ'Ալբուրեկին որոշում է Գանդա անունով ռնգեղջյուրն ուղարկել Պորտուգալիայի արքա Մանուել I-ին։ 1515 թվականի հունվարին Հնդկաստանի Գոա նահանգից ռնգեղջյուրին նավով ճանապարհում են։ Ֆրանսիսկու Պերեյրա Կոուտինյուի գլխավորությամբ նավը, ամբողջովին բեռնված հազվագյուտ կենդանատեսակներով, հատում է Հնդկական օվկիանոսը, անցնում Բարեհուսո հրվանդանը, Մոզամբիկում, Սուրբ Հեղինեի կղզում, Ազորյան կղզիներում կարճատև կանգառներից հետո անցնում Ատլանտյան օվկիանոսը։

Համեմատաբար կարճ ճամփորդությունից հետո (120 օր) ռնգեղջյուրը դուրս է բերվում Պորտուգալիայի ափ` Տորրի դի Բելեն աշտարակից ոչ հեռու, ինչից հետո աշտարակը շուտով զարդարում են ռնգեղջյուրի կերպարով ելուստներով։ Հռոմեական շրջանից ի վեր Եվրոպայում ռնգեղջյուր չէին տեսել. դրանք արդեն սկսել էին առասպելական կենդանիներ համարել` երբեմն շփոթելով միաեղջյուրի հետ։ Կենդանի ռնգեղջյուրի մուտքը Եվրոպա ցնցող իրադարձություն էր։ Վերածննդի ֆոնին ռնգեղջյուրը անտիկ դարաշրջանի մաս էր թվում։
Ռնգեղջյուրի ամենավաղ պատկերումը ֆլորենտացի բանաստեղծ Ջովանի Ջակոմո Պեննիի բանաստեղծության նկարազարդումն է եղել, որ հրապարակվել է 1515 թվականի հուլիսի 13-ին` ռնգեղջյուրը Լիսաբոն բերելուց 2 ամիս առաջ։ Բանաստեղծության պահպանված միակ կրկնօրինակը պահվում է Սևիլյայի Կոլումբինա ինստիտուտում։
Էկզոտիկ կենդանուն պահում են արքա Մանուելի այգում` Լիսաբոնի Ռիբեյրա պալատի հարևանությամբ` առանձնացնելով փղերից և այլ խոշոր կենդանիներից։ Հունիսի 3-ին արքան կազմակերպում է կռիվ ռնգեղջյուրի և փղի միջև, որպեսզի հաստատի Պլինիոս Ավագի այն պնդումը, որ ռնգեղջյուրն ու փիղը ոխերիմ թշնամիներ են։ Ռնգեղջյուրը անշտապ, բայց հաստատուն քայլերով մոտենում է փղին, սակայն վերջինս, ամբոխի աղմուկից վախեցած, փախչում է։

Արքա Մանուելը որոշում է ռնգեղջյուրը նվիրել Հռոմի պապ Լևոն X-ին։ Այդ քայլով արքան ուզում էր շահել պապի համակրանքը և բացառիկ իրավունք ձեռք բերել ծովային ելք ունեցող այն հողերի նկատմամբ, որ Հեռավոր Արևելքում ձեռք էին բերվել դեռևս Վասկո դա Գամայի ժամանակ։ Դրանից մեկ տարի առաջ Հռոմի պապին շատ էր դուր եկել սպիտակ փիղը, որին նա անվանել էր Հաննո (Hanno): Ռնգեղջյուրը ծաղիկներով զարդարված թավշե կանաչ վզնոցով թանկարժեք այլ նվերների հետ 1515 թվականի դեկտեմբերին ուղարկվում է Հռոմ։ 1516 թվականի սկզբին նավն անցնում է Մարսելով։ Ֆրանսիայի արքա Ֆրանցիսկոս I-ը, ով վերադառնում էր Պրովանսի Սեն Մաքսիմեն լա Սեն Բոմ քաղաքից, կենդանուն տեսնելու ցանկություն է հայտնում։ Պորտուգալական նավը կարճ ժամանակով կանգ է առնում Մարսելից ոչ հեռու, որտեղ ռնգեղջյուրին ցույց են տալիս արքային։ Այնուհետև նավը շարունակում է ճանապարհը, սակայն Պորտովեներեին հարող նեղ շրջադարձին, հայտնվելով ուժգին փոթորկի մեջ, խորտակվում է։ Ռնգեղջյուրը, որը պարանով ամրացված էր տախտակամածին, նույնպես ջրասույզ է լինում։ Կենդանու մարմինը դուրս են բերում Վիլֆրանշ սյուր Մերից ոչ հեռու։ Նրա կաշին ուղարկում են Լիսաբոն, որտեղ դրանից խրտվիլակ են պատրաստում։ Որոշ աղբյուրներ վկայում են, որ ռնգեղջյուրի` հարդով լցոնված խրտվիլակը ուղարկվել է Հռոմ, որտեղ, սակայն, այն ազդեցությունը չի ունեցել, ինչ կենդանի ռնգեղջյուրը Լիսաբոնում, չնայած իրենց աշխատանքներում ռնգեղջյուր են պատկերել Ջովանի դա Ուդինեն և Ռաֆայելը։
Եթե նույնիսկ խրտվիլակը ուղարկվել է Հռոմ, նրա հետագա ճակատագիրն անհայտ է։ Այն կարող էր տեղափոխվել Ֆլորենցիա, սակայն կարող էր և ոչնչանալ 1527 թվականի կոտորածների ժամանակ։ Ռնգեղջյուրի ճակատագրի պատմությունն ընկած է Լոուրենս Նորֆոլկի «Պապի ռնգեղջյուրը» («The Pope’s Rhinoceros») վեպի հիմքում (1996)։


== Դյուրերի փորագրությունը ==

Մորավիայի առևտրական, հրատարակիչ Վալենտին Ֆերնանդեսը Լիսաբոնում տեսել է ռնգեղջյուրին և ընկերոջն ուղղված նամակում նկարագրել այն։ Նամակի գեմաներեն բնօրինակը չի պահպանվել։ Ֆլորենցիայում` ազգային գրադարանում, պահպանվում է նամակի իտալերեն կրկնօրինակը։ Պահպանվել է անհայտ հեղինակի մեկ նամակ ևս, որ գրեթե նույն ժամանակաշրջանում Լիսաբոնից ուղարկվել է Նյուրնբերգ։ Նամակում եղել է ռնգեղջյուրի ուրվանկար։ Դյուրերը, ով կապ է ունեցել Անտվերպենի պորտուգալացի առևտրականների հետ, տեսել է նամակն ու նկարը։ Իրականում ռնգեղջյուր տեսած չլինելով` Դյուրերը փետրագրիչով ու թանաքով երկու նկար է արել։ Երկրորդ նկարի հիման վրա էլ հետագայում ստեղծվել է փորագրությունը, որը նկարի հայելային արտացոլանքն է։ Ահա ինչ տեքստ է պարունակում 1515 թվականի փորագրությունը.

Փորագրությունը պարունակում է իրականությանն անհամապատասխան բնորոշումներ։ Այնտեղ ռնգեղջյուրը ծածկված է ամուր վահանով, պարանոցին օձիքանման ելուստ ունի, ամբողջական կրծքավանդակ։ Զրահի եզրերը, թվում է, ամրացված են գամերով։ Ռնգեղջյուրի մեջքին Դյուրերը պատկերել է կեռ ժանիք, իսկ ոտքերը պատել թեփուկներով։ Հնարավոր է, որ փղի հետ կռվի պատրաստելու համար Պորտուգալիայում իսկապես ռնգեղջյուրի համար ստեղծել են պաշտպանական զրահներ, որոնք էլ հենց պատկերված են փորագրությունում։
Հնդկական ռնգեղջյուրի մաշկի ծալվածքնեը ևս կարող էին զրահի տպավորություն թողնել։ Հնարավոր է, սակայն, որ զրահն ու իրական կենդանու պատկերից շեղումները նկարչի երևակայության արդյունք են։ Դյուրերը կենդանու մարմինը, ինչպես նաև «զրահները» պատկերել է ծակոտկեն նախշով։ Բացառված չէ, որ այդ ձևով նկարիչը փորձել է արտացոլել կենդանու կոպիտ, գրեթե անմազ մաշկը, ինչի վրա նկատելի են բնորոշ ելուստները, որոնցով ծածկված են ոտքերի վերին մասն ու ուսերը։ Հնարավոր է նաև, որ այդ նախշով պատկերվել է մաշկաբորբը, ինչը Հնդկաստանից Պորտուգալիա անհարմար ուղևորության հետևանք է եղել։
Դյուրերի հետ գրեթե միաժամանակ ռնգեղջյուրի փորագրություն է ստեղծել Հանս Բուրգմայրը Աուգսբուրգից։ Բուրգմայրը կապեր է ունեցել Լիսաբոնի և Նյուրնբերգի առևտրականների հետ, սակայն պարզ չէ` արդյոք նա տեսել է կենդանուն իրականում կամ ունեցել է այն նամակն ու ուրվանկարները, որոնք օգտագործել է Դյուրերը։ Նրա աշխատանքն ավելի ճիշտ է արտացոլում ռնգեղջյուրի իրական պատկերը։ Այն զուրկ է ֆանտաստիկ այնպիսի ընկալումից, որն ունեցել է Դյուրերը։ Այդ նկարում նկարիչը պատկերել է կենդանու ոտքերի շղթաները, որով ամրացրել են նրան։ Ամեն դեպքում թե' գեղարվեստական և թե' հանրաճանաչ լինելու տեսանկյունից այս փորագրությունը զիջում է Դյուրերի փորագրությանը։
Պահպանվել է Բուրգմայրի փորագրության միայն մեկ կրկնօրինակ` ի տարբերություն Դյուրերի փորագրության, որ բազմաթիվ օրինակներով է մեզ հասել։ Փորագրության առաջին տարբերակը Դյուրերը ստեղծել է 1515 թվականին։ Նրա տարբերակիչ հատկանիշը հինգտողանոց տեքստն է։ 1528 թվականին Դյուրերի մահից հետո փորագրության լրացուցիչ թողարկումներ են հրապարակվել։ Ավելի ուշ կատարված այդ կրկնօրինակներում տեքստը վեց տող է։ Շուտով փորագրությունը ուղարկում են Ամստերդամ` քարտեզագիր Վիլլեմ Յանսենին։ Այդ ժամանակ արդեն այն բավական վնասված էր. եզրերին կային ճաքեր, իսկ առավել ընդգծված ճաքն առաջացել էր ռնգեղջյուրի ոտքերի միջև։ Յանսենը որոշում է կրկնօրինակել փորագրությունը` ընտրելով տարբեր երանգներ` մուգ կանաչ, գորշակապտավուն, շագանակագույն-կանաչավուն։ Դրա օրինակը պահվում է Բրիտանական թանգարանում։ Այն տպագրված ութ տարբերակներից յոթերորդն է։

Չնայած կենդանու պատկերման սխալներին` Դյուրերի աշխատանքը հանրաճանաչ է եղել` մինչև 18-րդ դարի վերջը համարվելով ռնգեղջյուրի ճշգրիտ պատկերում։ Բացառված չէ, որ Դյուրերը, ակնկալելով նման հաջողություն, որպես պատկերման նյութ ընտրել է փայտը, ինչը ապահովել է նկարի էժան արտադրություն։ Այս փորագրության վրա են հենվել բնագիտական գրքերի շատ նկարազարդումներ, այդ թվում` Սեբաստիան Մյունստերի «Կոսմոգրաֆիա» (1544), Կոնրադ Հեսների «Կենդանիների պատմություն» («Historia animalium», 1551), Էդվարդ Թոփսելի «Չորսոտանի հրեշների պատմություն» («Histoire of Foure-footed Beastes», 1607): Ֆլորենցիայի հերցոգ Ալեսանդրո Մեդիչիի տարբերանշանում պատկերված ռնգեղջյուրը շատ ընդհանրություններ ունի Դյուրերի փորագրության հետ։ Կենդանու պատկերի վերևում` ժապավենի վրա, եղել է Մեդիչիի նշանաբանը` «Ես չեմ վերադառնա` առանց հաղթանակի» ("Non vuelvo sin vencer"):

Փարիզում` Սեն Դենի եկեղեցու առաջ, Ֆրանսիայի նոր արքա Հենրի II-ի պատվին կանգնեցված սյան վրա պատկերված է ռնգեղջյուր, որը ևս հիշեցնում է Դյուրերի փորագրությունը։ Նման ռնգեղջյուր է պատկերվել Պիզայի տաճարի արևմտյան բրոնզե դարպասներին։ Ռնգեղջյուրները դարձել էին հանրաճանաչ մոտիվ կիրառական արվեստի և քանդակագործության մեջ։ Փորագրության հանրաճանաչության վրա չեն ազդել այն հանգամանքները, որ 1580-1588 թվականներին հնդկական կենդանի ռնգեղջյուր է ցուցադրվել Մադրիդում, 1684-86 թվականներին` Լոնդոնում, 1739 թվականին էլ` մեկ ուրիշը։

Փորագրության նկատմամբ հետաքրքրությունը անկում է ապրել 18-րդ դարի վերջերին` պայմանավորված այն հանգամանքով, որ մեծ թվով ռնգեղջյուրներ են բերվել Եվրոպա։ Իրական ռնգեղջյուրների պատկերումը հանրային գիտակցությունից դուրս էր մղում կենդանիների մասին ունեցած նախկին պատկերացումները։ Այսպես` իր նկարներում ռնգեղջյուր պատկերեց Ջորջ Ստաբսը, իսկ ֆրանսիացի գեղանկարիչ Ժան-Բատիստ Ուդրին Կլարա անունով ռնգեղջյուրին պատկերեց բնական չափերով։ Նրա այդ նկարը Ժորժ-Լուի Բյուֆֆոնի «Բնական պատմություն» գրքի նկարազարդման հիմք հանդիսացավ։
Մինչև 20-րդ դարի 30-ական թվականները փորագրությունը գերիշխել է գերմանական դասագրքերում որպես իրական ռնգեղջյուրի հավաստի պատկերում։ Դյուրերի փորագրության շնորհիվ` մոտ երկուսուկես դար տարածված է եղել այն կարծիքը, որ կենդանին զրահներ ունի։ Փորագրությունը մեծ ազդեցություն է թողել գեղարվեստում։ Դրանով ներշնչված` Սալվադոր Դալին ստեղծել է «Rinoceronte vestido con puntillas» քանդակը, որը 2004 թվականից ցուցադրվում է իսպանական Մարբելյա քաղաքի նավամատույցում։


== Վաճառքի պատմություն ==
Չնայած հանրահայտ լինելուն` տպագրությունների քիչ օրինակներ են պահպանվել, ինչի պատճառով առաջին հրատարակությունների տեսքն աղոտ է փոխանցվել։ Լավ պահպանված մի օրինակ 2013 թվականին Նյու Յորքի Christie աճուրդում վաճառվել է 866.500 դոլարով, ինչը ռեկորդային արդյունք էր Դյուրերի գործերի համար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Bedini Silvano A. (1997)։ The Pope's Elephant։ Manchester: Carcanet Press։ ISBN 1857542770  (particularly Chapter 5, «The Ill-Fated Rhinoceros»)
Clarke T. H. (1986)։ The Rhinoceros from Dürer to Stubbs: 1515–1799։ London: Sotheby's Publications։ ISBN 0856673226  (particularly Chapter 1, «The first Lisbon or 'Dürer Rhinoceros' of 1515»)
David Quammen (2000), The Boilerplate Rhino: Nature in the Eye of the Beholder, Scribner, ISBN 0-684-83728-5 (particularly p. 201-209, The Boilerplate Rhino, previously published in this «Natural Acts» column in Outside magazine, June 1993)
The Story of Süleyman. Celebrity Elephants and other exotica in Renaissance Portugal, Annemarie Jordan Gschwend, Zurich, Switzerland, 2010, ISBN 978-1-61658-821-2


== Արտաքին հղումներ ==
Դյուրերի գործերը
Ալբրեխտ Դյուրերի «Ռնգեղջյուրը» Բրիտանական թանգարանի կայքում