Եղբարք Սարակի ճակատամարտ

Եղբարք Սարակի ճակատամարտ, ռազմական բախում Մարզպանական Հայաստանի և արաբների միջև, որը տեղի է ունեցել 643 թվականին Եղբարք Սարակի կիրճում։ 643 թվականին Հայաստան էին ներխուժել արաբական զորաբանակները, որոնց դեմ համատեղ փորձում էին պայքարել հայ-բյուզանդական ուժերը, սակայն այդ կարևոր պահին հայ-բյուզանդական միությունը հաճախ չէր գործում։
Հակառակորդի հանդեպ հաղթանակ տանելու համար Թեոդորոս Ռշտունին իր զորաջոկատներին հրամայեց դարանակալել Եղբարք Սարակ կոչվող վայրում և պատրաստվել հարձակումով անակնկալի բերելու հակառակորդին, որը անցնելու էր այդ ճանապարհով։ Նրա նախագիծը հաջողությամբ է պսակվում և հայոց զորքերը կարողանում են հակառակորդին մեծ կորուստներ պատճառել, սակայն Թեոդորոս Ռշտունին չի հետապնդում արաբներին, քանի որ հնարավոր էր բաց տարածքում նրանք հակագրոհեին և նախաձեռնությունը իրենց ձեռքը վերցնեին։


== Նախապատմություն ==
640 թվականին արաբական զորքերի հրամատար Իյադ իբն Ղանմը ներխուժեց Հայաստան։ Իյադը իրեն ենթարկեց Աղձնիքը, Կորճայք նահանգի Կորդուք, Տմորիք և Վասպուրականի Անձևացիք գավառները։ Թեոդորոս Ռշտունին, իմանալով արաբների ներխուժման մասին, փորձում է փակել Ձորա պահակի լեռնանցքը, սակայն արաբներ կարողանում են անցնել հյուսիս և ներխուժել Տարոն, որտեղ նրան համառ դիմադրություն է ցույց տալիս Տիրան Մամիկոնյանը՝ իր 8000-անոց զորքի հետ միասին, սակայն արաբները, ունենալով թվային գերակշռություն, կարողանում են հաղթանակ տոնել։ Ի վերջո արաբները գրավում են նաև Դվինը, կողոպտում այն, ապա գերեվարում բազմաթիվ հայերի։
Այս ժամանակ Ներսես Գ Տայեցին դիմում է Բյուզանդիայի կայսրին և նրանից խնդրում ճանաչել Թեոդորոս Ռշտունու իշխանությունը։ Կայսրը իր դիրքերը ամրապնդելու համար կատարում է նրա խնդրանքը և բյուզանդական զորք ուղարկում Հայաստան, որի հրամանատարն էր Պրոկոպիոսը։ Թեոդորոս Ռշտունին ձեռնամուխ է լինում հայոց բերդերի ամրացմամնը, քանի որ կարծում էր, որ միայն երկարատև պաշտպանությամբ և հանկարծակի գրոհներով հնարավոր կլինի ջլատել արաբների ուժերը։
643 թվականին արաբները գրավում են հայոց մարզպանության կազմի մեջ մտնող մարերի աշխարհը և զորքով շարժվում դեպի Արաքսի հովիտ։ Նրանք ասպատակում են Գողթանը և Նախիջևանը, ինչից հետո արաբական զորքը բաժանվում է երկու մասի, որոնցից մեկը ռազմավարի հետ վերադառնում է Ատրպատական, իսկ մյուս մասը շարժվում է դեպի Արտազ գավառ։

Թեոդորոս Ռշտունին փորձում է արաբներին հակահարված հասցնել Կոգովիտ գավառում, սակայն Բյուզանդիայի զորավար Պրոկոպիոսը ծաղրում է նրա նախագիծը, որից հետո նա հրաժարվում է այդ մտքից։

Հեռանալով բյուզանդական ռազմաճամբարից՝ Թեոդորոսը անմիջապես սկսում է քայլեր ձեռնարկել։


== Նախապատրաստում ==
Հետախուզելով արաբների ճանապարհը և հասկանալով, որ նրանք անցնելու են Եղբարք Սարակի կիրճով՝ Թեոդորոս Ռշտունին կարողանում է այնպիսի դարան կազմակերպել, որ հակառակորդի հետախուզությունը չի կարողանում դուրս գալ հայերի հետքի վրա։ Մինչև անակնկալ հարձակումը հակառակորդը գաղփար չուներ հայերի դիրքի, թվաքանակի մասին։


== Ճակատամարտ ==
Արաբների՝ կիրճ մուտք գործելուց անմիջապես հետո Թեդորոս Ռշտունին հրամայում է հայոց զորքին անկնկալ գրոհ իրականացնել իրենց թվապես գերազանցող հակառակրդի վրա։ Արաբական սրընթաց հեծելազորը չի կարողանում դիմակայել հայոց զորքի հարվածներին և խուճապի է մատնվում։

Շուտով հակառակորդը կարողանում է վերադասավորել սեփական ուժերը և մարտակարգ ընդունել։ Սակայն քիչ անց ճակատամարտը ստանում է իրար դեմ հավասարը հավասարի դեմ կռվող երկու կողմերի ճակատամարտի, որի պայմաններում Թեոդորոս Ռշտունին հրաժարվում է շարունակել մարտը, քանի որ եթե բաց տարածություն նահանջող արաբները հակագրոհի անցնեին, ապա թվային գերակշռության պայմաններում կարող էին մեծ վնասներ հասցնել հայերին։ Այս ամեն ինչը հաշվի առնելով՝ Թեդոսորոս Ռշտունին հրամայում է սեփական զորքերին արագ երթով շարժվել դեպի Գառնի, որտեղ է տեղափխվում է արաբներից խլված մեծաքանակ ռազմավարը։


== Հետագա դեպքեր ==
Հայերի հաղթանակը գրգռում է Պրոկոպիոսի ինքնասիրությունը, և նա որոշում է սեփական ուժերով հարձակում գործել արաբների վրա և վերջանականապես ջախջախել արաբներին։ Տեղի ունեցած ճակատամարտում, որտեղ բյուզանդացիները մի քանի անգամ գերազանցում էին հակառակորդին, արաբները կարողանում են հաղթանակ տանել և ծանր կորուստներ հասցնել հակառակորդին։ Թուլանում է նաև արաբական զորքը, որը շուտով հեռանում է Հայաստանից։


== Տես նաև ==
Թեոդորոս Ռշտունի
Արաբական արշավանքները Հայաստան


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==