Քլայդսդեյլ

Քլայդսդեյլ (անգլ.՝ Clydesdale), շոտլանդական ցեղատեսակի ձի։ Նրա անունը կապված է իր ծագման վայրի հետ՝ Քլայդսդեյլ կամ Քլայդ գետի հովիտ, որի մեծ մասը գտնվում է Լանարկշիր կոմսությունում։
Ցեղատեսակի առաջացել է տասնութերորդ դարում, երբ ֆլամանդական հովատակները բերվել են Շոտլանդիա և զուգավորվել տեղական ձիերի հետ՝ տասնիններորդ դարում, ոից էլ առաջացել է Շիրի ձիերի ցեղատեսակը:50: «Քլայդսդեյլ» անունը առաջին անգամ ցեղատեսակի համար օգտագործվել է 1826 թվականին;  ձիերը տարածվեցին Շոտլանդիայի մեծ մասում և հյուսիսային Անգլիայում։  1877 թվականին ցեղատեսակի կազմակերպություն ձևավորումից հետո հազարավոր Քլայդսդեյլներ արտահանվեցին աշխարհի շատ երկրներ, հատկապես Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա։  Քսաներորդ դարասկզբին նրանց թիվը սկսեց նվազել՝ և՛ այն պատճառով, որ դրանցից շատերը օգտագործվել էին Առաջին համաշխարհային պատերազմում, և՛ աճող մեքենայացված գյուղատնտեսության պատճառով։  1970-ականներին Rare Breeds Survival Trust-ը համարում էր, որ ցեղատեսակը խոցելի է ոչնչացման համար։  Այդ ժամանակվանից թվերը փոքր-ինչ ավելացել են։
Այն մեծ և ուժեղ ձի է, թեև այժմ ոչ այնքան մեծ, որքան նախկինում:50: Այժմ այս տեսակին հիմնականում պահում են աշխատանք կատարելու համար։ Այն կարող է հեծնել կամ քշել շքերթներում կամ երթերում. որոշները օգտագործվել են որպես թմբուկային ձիեր Պալատական հեծելազոր կողմից, մինչդեռ Միացյալ Նահանգներում Anheuser-Busch գարեջրի գործարանն օգտագործում է ութ հոգուց բաղկացած թիմ՝ գովազդի համար:50:


== Պատմություն ==

Քլայդսդեյլն իր անունն ստացել է Քլայդսդեյլ, Լանարկշիրի հին անվանումից, որը ծագել էր Քլայդ գետի անունից։ 18-րդ դարի կեսերին ֆլամանդական նժույգները ներմուծվեցին Շոտլանդիա և բուծվեցին տեղական ձիերի համար, որոնց արդյունքում ստացվեցին զամբիկները, որոնք ավելի մեծ էին, քան գոյություն ունեցող տեղական ձիերը։ Դրանք թվում էին սև հովատակերը, որոնք ներմուծվել էին Անգլիայից Լոքլիլոքից Ջոն Պատերսոնի կողմից և մի մուգ շագանակագույն հովատակ, որը պատկանում էր Համիլթոնի դուքսին։
Մեկ այլ նշանավոր հովատակ էր 165 սմ (16,1 ժ) կառապան ձին անհայտ ծագման Բլեյզ անունով։ Այս զամբիկների գրավոր տոհմերը պահվում էին տասնիններորդ դարի սկզբից, իսկ 1806 թվականին ծնվեց մի զամբիկ, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես «Լամպիտս Մարե»՝ իր տիրոջ ֆերմայի անունից, որը նրա տոհմը կապում էր մինչև իսկ  սև հովատակի հետ։ Այս զամբիկը գրանցված է մեր օրերում ապրող գրեթե բոլոր Քլայդսդեյլի նախնիների տոհմում։ Նրա զամբիկներից մեկը Թոմփսոնի սև ձին էր (հայտնի է որպես Գլենսեր), որը պետք է զգալի ազդեցություն ունենար Քլայդսդեյլի ցեղատեսակի վրա։
«Քլայդսդեյլ» անվան առաջին գրանցված օգտագործումը ցեղատեսակի հետ կապված եղել է 1826 թվականին Գլազգոյում կայացած ցուցահանդեսում։ Նրանց ծագման մեկ այլ տեսություն, այն է, որ նրանք սերում են Շոտլանդիա բերված ֆլամանդական ձիերից դեռևս 15-րդ դարում, և տարածվել 18-րդ դարի վերջին։ Սակայն նույնիսկ այդ տեսության հեղինակն է խոստովանել, որ ավելի հավանական է նրանց ծագման ընդհանուր պատմությունը։
Շոտլանդիայում գոյություն ուներ թաղամասերի միջև հովատակների վարձելու համակարգ, որի գրավոր արձանագրությունները  թվագրվում են 1837 թվականին։ Այս ծրագիրը բաղկացած էր տեղական գյուղատնտեսության բարելավման ընկերություններից, որոնք անցկացնում էին ցեղատեսակների ցուցադրություններ՝ ընտրելու լավագույն հովատակին, որի տիրոջը այնուհետև կշնորհվեր դրամական պարգև։ Այնուհետև սեփականատիրոջից պահանջվում էր, որ հավելյալ գումարի դիմաց հովատակին տեղափոխեր նշանակված տարածք՝ բազմացնելով  տեղական զամբիկների։ Այս համակարգի միջոցով և գնման միջոցով Քլայդսդեյլի հովատակները ուղարկվեցին Շոտլանդիա և Հյուսիսային Անգլիա։

Տեղական զամբիկների հետ խաչասերման միջոցով այս նժույգները տարածեցին Կլայդսդեյլի տեսակը այն տարածքներում, որտեղ անհրաժեշտ էր, և 1840 թվականին շոտլանդական ձիերը և Քլայդսդեյլը նույնն էին։ 1877 թվականին ստեղծվեց Շոտլանդիայի Քլայդսդեյլի ձիերի միությունը, որին հաջորդեց 1879 թվականին Ամերիկյան Քլայդսդեյլի ասոցիացիան (հետագայում վերանվանվեց ԱՄՆ-ի Քլայդսդեյլ բուծողները), որը ծառայում էր ինչպես ԱՄՆ-ի, այնպես էլ Կանադայի ցեղատեսակների սիրահարներին։ Առաջին ամերիկյան ձիերին պատկանող Ցեղատեսակներ գրանցամատյանը լույս է տեսել 1882 թվականին։ 1883 թվականին հիմնադրվել է «Ընտրեք Քլայդսդեյի ձիերի կազմակերպությունը» կարճատև ընկերությունը՝ մրցելու համար Քլայդսդեյի ձիերի կազմակերպության հետ։ Այն սկսվել է երկու բուծողների կողմից, որոնք նվիրված էին ցեղատեսակի բարելավմանը, որոնք նույնպես մեծ մասամբ պատասխանատու էին Շիրի արյան ներմուծման համար Քլայդսդեյլում։
Տասնիններորդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Շոտլանդիայից արտահանվել են մեծ քանակությամբ Քլայդսդեյլներ, ընդ որում 1911 թվականին երկիրը լքել են 1617 հովակներ։  1884-1945 թվականներին արտահանման վկայագրեր են տրվել 20,183 ձիու համար։  Այս ձիերն արտահանվել են Բրիտանական կայսրության այլ երկրներ, ինչպես նաև Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկա, մայրցամաքային Եվրոպա և Ռուսաստան։
Առաջին համաշխարհային պատերազմում հազարավոր ձիեր են ուղարկվել պատերազմի համար, իսկ պատերազմից հետո ցեղերի թիվը նվազել է, քանի որ ֆերմաները դարձել  են ավելի մեքենայացված։ Այս անկումը շարունակվեց պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Անգլիայում Քլայդսդեյլի բուծման նժույգների թիվը 1946 թվականին ավելի քան 200-ից իջավ մինչև 80-ի 1949 թվականին։ Մինչև 1975 թվականը Հավատը հազվագյուտ ցեղատեսակների գոյատևումը նրանց համարեց անհետացման համար խոցելի, ինչը նշանակում է, որ 900-ից քիչ բուծող էգ էր մնացել Մեծ Բրիտանիայում ։
Շոտլանդիայից արտահանված ձիերից շատերը տասնիններորդ և քսաներորդ դարերում տեղափոխվեցին Ավստրալիա և Նոր Զելանդիա[: 1918 թվականին Քլայդսդեյլի ձիերի միության համագործակցությունը ձևավորվեց որպես ցեղատեսակի ասոցիացիա Ավստրալիայում ։ 1906-ից 1936 թվականներին Քլայդսդեյլները այնքան լայնորեն բուծվեցին Ավստրալիայում, որ մյուս ցեղատեսակները գրեթե անհայտ էին ։ 1960-ականների վերջին նշվեց, որ «Քլայդսդեյլի հիանալի ձիերը բուծվում են Վիկտորիայում և Նոր Զելանդիայում, բայց, գոնե նախկինում, նպատակահարմար է պահպանել այդ տեսակը՝ հաճախակի ներմուծելով Անգլիայից»։ Ավստրալիայում 1924-ից 2008 թվականներին գրանցվել է ավելի քան 25000 Քլայդսդեյլ ։  Քլայդսդեյլի հանրաճանաչությունը հանգեցրեց նրան, որ այն կոչվեց «Ավստրալիա կառուցած ցեղատեսակ»։
1990-ականներին թվերը սկսեցին աճել։  Մինչև 2005 թվականը Հավատ հազվագյուտ ցեղատեսակների գոյատևմանը ցեղատեսակը տեղափոխեց «ռիսկի տակ գտնվող» կարգավիճակի , ինչը նշանակում է, որ Մեծ Բրիտանիայում 1500-ից քիչ բուծող էգ կա  : Մինչև 2010 թվականը այն վերադարձվել էր «խոցելի» խմբավորմանը։ 2010 թվականին Քլայդսդեյլը թվարկվել է որպես «Զգոնություն» Ամերիկյան անասնաբուծական ցեղերի պահպանության կողմից, ինչը նշանակում է, որ ԱՄՆ-ում տարեկան գրանցվում է 2500-ից քիչ ձի, իսկ ամբողջ աշխարհում՝ 10,000-ից քիչ ձի։ 2010 թվականին աշխարհի բնակչությունը գնահատվում էր 5000 , որոնցից մոտ 4000-ը՝ ԱՄՆ-ում և Կանադայում, 800-ը՝ Մեծ Բրիտանիայում, իսկ մնացածը՝ այլ երկրներում, այդ թվում՝ Ռուսաստանում, Ճապոնիայում, Գերմանիայում և հարավային  Աֆրիկայում։


== Բնութագիրը ==
Քլայդսդեյլի կառուցվածքը մեծապես փոխվել է իր պատմության ընթացքում։  1920-ականներին և 1930-ականներին այն ավելի փոքր ձի էր, որն ավելի փոքր էր, քան Շիրը, Պերչերոնը և Բելգիական Դրախտը:Սկսած 1940-ականներից, բուծող կենդանիները ընտրվեցին՝ արտադրելու ավելի բարձրահասակ ձիեր, որոնք ավելի տպավորիչ տեսք ունեին շքերթներում և շոուներում:Այսօր Քլայդսդեյլի բարձրությունը 162-ից 183 սմ է (16,0-ից 18,0 ժ.) և կշռում է 820-ից 910 կգ (1800-ից 2000 ֆունտ):Որոշ հասուն արուներ ավելի մեծ են, բարձր են 183 սմ-ից և կշռում են մինչև 1000 կգ (2200 ֆունտ):Ցեղատեսակն ունի ուղիղ կամ թեթևակի ուռուցիկ դեմքի ուրվագիծ,  լայն ճակատ և լայն դունչ։
Այն լավ մկանուտ է և ուժեղ, կորաձև պարանոցով, բարձր թևերով և թեք ուսով։  Ցեղերի միությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում սմբակների և ոտքերի որակին, ինչպես նաև ընդհանուր շարժմանը:Նրանց քայլվածքը ակտիվ է, հստակ բարձրացված սմբակներով և ուժի և որակի ընդհանուր տպավորությամբ։  Քլայդսդեյլը եռանդուն է, ինչպես որ Քլայդսդեյլի ձիերի միությունը նկարագրում է որպես «կառքի և հայացքների ուրախություն»։
Պարզվել է, որ Քլայդսդեյլը գտնվում է խրոնիկական առաջադեմ լիմֆեդեմայի վտանգի տակ, կլինիկական նշաններով հիվանդություն, որը ներառում է առաջադեմ այտուց, հիպերկերատոզ և վերջույթների ֆիբրոզ, որը նման է մարդկանց քրոնիկական լիմֆեդեմային :Առողջության մեկ այլ մտահոգություն ոտքի ստորին հատվածի մաշկի հիվանդությունն է, որտեղ մազերը ծանր են։  Խոսակցաբար կոչվում է «Քլայդի քոր», կարծում են, որ այն առաջանում է ժանտախտի մի տեսակով:Հայտնի է նաև, որ Քլայդսդեյլը արևայրուք է զարգացնում դեմքի շուրջ ցանկացած վարդագույն (չպիգմենտացված) մաշկի վրա։
Քլայդսդեյլը սովորաբար դափնու գույն է, բայց սաբինոյի նման նախշը (ներկայումս անփորձելի  ցիտոկինային ընկալիչ մուտացիա է), սև, մոխրագույն և շագանակագույն:Շատերն ունեն սպիտակ հետքեր, այդ թվում՝ դեմքի, սմբակների և ոտքերի վրա, և երբեմն մարմնի վրա բծեր (ընդհանուր առմամբ, որովայնի ստորին հատվածում):Նրանք նաև ունեն ընդարձակ մազածածկույթ իրենց ստորին ոտքերի վրա։  Ենթադրվում է, որ սաբինոների նման նշանը, մարմնի խայտաբղետությունը և լայնածավալ սպիտակ նշանները սաբինո գենետիկայի արդյունք են:Քլայդսդեյլի որոշ բուծողներ ցանկանում են դեմքի և ոտքերի սպիտակ նշաններ՝ առանց մարմնի վրա բծերի։
Իդեալական գծանշումներ ձեռք բերելու համար նրանք հաճախ միայն մեկ սպիտակ ոտքով ձիեր են բուծում չորս սպիտակ ոտքերով և մարմնի վրա սաբինոսներ ունեցող ձիերի փոխարեն։ Միջին հաշվով ստացվում է քուռակ՝ ցանկալի քանակությամբ սպիտակ գծանշումներով։ Քլայդսդեյլները չունեն Սաբինո 1 (Սաբինո1) գեն, որը պատասխանատու է շատ այլ ցեղատեսակների մեջ սաբինո նշաններ առաջացնելու համար, և ըստ հետազոտողների տեսության, մի քանի այլ գեներ են պատասխանատու այս օրինաչափությունների համար ։
Շատ գնորդներ պարգևավճար  են տալիս բեյ և սև ձիերի համար, հատկապես չորս սպիտակ հետք ունեցող ոտքերին և դեմքին։ Հատուկ գույները հաճախ գերադասվում են այլ ֆիզիկական հատկություններից, և որոշ գնորդներ նույնիսկ ընտրում են առողջական խնդիրներ ունեցող ձիեր, եթե նրանք ունեն ցանկալի գույն և նշաններ:Սաբինոյի նման ձիերը չեն գերադասվում գնորդների կողմից, չնայած ըստ մի գծագիր գրողի տեսության՝դրանք անհրաժեշտ են վերարկուի ցանկալի գույներն ու հյուսվածքը պահպանելու համար:Ցեղատեսակների ասոցիացիաները, սակայն, նշում են, որ ոչ մի գույն վատ չէ, և որ մռնչող ու մարմնի վրա բծերով ձիերը գնալով ավելի են ընդունվում։


== Օգտագործումը ==

Քլայդսդեյլն ի սկզբանե օգտագործվել է գյուղատնտեսության համար՝ Լանարկշիրում ածուխ տեղափոխելու համար, իսկ Գլազգոյում՝ ծանր բեռնափոխադրումներ իրականացնելու համար։  Այսօր, Քլայդսդեյլը դեռևս օգտագործվում է զորակոչի նպատակներով, այդ թվում՝ գյուղատնտեսության, անտառահատումների և մեքենա վարելու համար։  Դրանք նաև ցուցադրվում և հեծնում են, ինչպես նաև պահվում են հաճույքի համար։  Հայտնի է, որ Քլայդսդեյլները ցեղատեսակի հիանալի ընտրություն է կառքի և շքերթի ձիերի համար՝ շնորհիվ իրենց սպիտակ, մազոտ ոտքերի::
Կառքի ձիեր համարվելուց բացի Քլայդսդեյլները օգտագործվում են նաև որպես ցուցադրական ձիեր։  Դրանք ցուցադրվում են շրջանային և նահանգային տոնավաճառներում, ինչպես նաև ազգային շոուներում, պարապմունքների ժամանակ։  Ցեղատեսակի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից են այն թիմերը, որոնք մտնում են Budweiser Clydesdales-ի մեջ։  Այս ձիերն ամենասկզբում պատկանել են Budweiser Brewery-ին ԱՄՆ-ում արգելքի ավարտից հետո և այդ ժամանակվանից դարձել են ինչպես ցեղի, այնպես էլ ապրանքանիշի միջազգային խորհրդանիշը։  Բուդվայզերների բուծման ծրագիրը, իր խիստ գույնի և մարմնի չափանիշներով, ազդել է ցեղի տեսքի վրա Միացյալ Նահանգներում այն աստիճան, որ շատերը կարծում են, որ Կլայդսդեյլները միշտ սպիտակ գծեր ունեն։
Որոշ Քլայդսդեյլներ օգտագործվում են ձիավարության համար և կարող են ցուցադրվել թամբով, ինչպես նաև վարել։ Իրենց հանգիստ տրամադրվածության շնորհիվ նրանք ապացուցել են, որ նրանք շատ հեշտ են վարժեցվում և ունակ են պատրաստել բացառիկ ձիեր։ Քլայդսդեյլը և Շիրեսը օգտագործվում են բրիտանական կենցաղային հեծելազորի կողմից որպես թմբուկային ձիեր, որոնք առաջնորդում են շքերթներ հանդիսավոր և պետական առիթներով։ Ձիերն աչք շոյող գույների են,այդ թվում՝  պիսակավոր, խայտախարիվ և խայտագորշ:Այս նպատակով օգտագործելու համար թմբուկային ձին պետք է կանգնի նվազագույնը 17 ժամ։ Նրանք կրում են Երաժշտական զբոսանքի սպա կոչումը և երկու արծաթե թմբուկներ՝ յուրաքանչյուրը 56 կիլոգրամ քաշով ։
Տասնիններորդ դարի վերջին Քլայդսդեյլի արյունը ավելացվեց իռլանդական Դրաֆթ ցեղատեսակի մեջ՝ փորձելով բարելավել և աշխուժացնել այդ նվազող ցեղատեսակը:Այնուամենայնիվ, այս ջանքերը հաջող չհամարվեցին, քանի որ իռլանդականԴրաֆթ բուծողները կարծում էին, որ Քլայդսդեյլի արյունն իրենց ձիերին դարձնում է ավելի կոպիտ և հակված ստորին ոտքերի անշարժության :Քլայդսդեյլը նպաստեց Մեծ Բրիտանիայում Թափառական ձիերի զարգացմանը։ Քլայդսդեյլը, այլ ցեղատեսակների հետ միասին, օգտագործվել է նաև ավստրալական ձիու ստեղծման համար:Քսաներորդ դարի սկզբին նրանք հաճախ խաչվում էին Դեյլս պոնիների հետ՝ ստեղծելով միջին չափի ձիեր, որոնք օգտակար էին առևտրային վագոններ և ռազմական հրետանի քաշելու համար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Biddell, Herman (1894)։ Heavy Horses: Breeds and Management։ London, Vinton & Co. 
Dutson, Judith (2005)։ Storey's Illustrated Guide to 96 Horse Breeds of North America։ Storey Publishing։ ISBN 1-58017-613-5 
Edwards, Elwyn Hartley (1994)։ The Encyclopedia of the Horse (1st American ed.)։ New York: Dorling Kindersley։ ISBN 1-56458-614-6 
Hayes, Capt. M. Horace, FRCVS (2003) [1969]։ Points of the Horse (7th Revised ed.)։ New York: Arco Publishing Company, Inc.։ ISBN 978-1-59333-000-2 
Hendricks, Bonnie (2007)։ International Encyclopedia of Horse Breeds։ University of Oklahoma Press։ ISBN 978-0-8061-3884-8 
McNeilage, Arch. (1904)։ «A Scottish Authority on the Premium System»։  in National Livestock Association of Canada։ General convention, Issues 1–3։ Government Printing Bureau 
Smith, Donna Campbell (2007)։ The Book of Draft Horses: The Gentle Giants that Built the World։ Globe Pequot։ ISBN 978-1-59228-979-0 


== Արտաքին հղումներ ==
The Clydesdale Horse Society
Clydesdale Breeders of the USA
Commonwealth Clydesdale Horse Society
Clydesdale Horse Association of Canada