Ռուսաստանում թաթարների վերաբնակեցում

Թաթարները թյուրք ժողովուրդ են, որոնք ապրում են Ռուսաստանի Դաշնության բոլոր մարզերում։ Ռուսաստանում թաթարների թիվը 2010 թվականի դրությամբ եղել է 5310,6 հազար մարդ՝ Ռուսաստանի բնակչության 3,72%։ Նրանք ռուսներից հետո Ռուսաստանի Դաշնությունում երկրորդ մարդն է։
Թաթարների մեծ մասը՝ ավելի քան 80%-ը,  պատմականորեն ապրում են Վոլգայի և Ուրալի մարզերում։ Այսպիսով՝ 4 միլիոն թաթարներ ապրում են Վոլգայի դաշնային շրջանում, որից 2 միլիոնը գտնվում են Թաթարստանի Հանրապետությունում, իսկ 1 միլիոնը՝ Բաշկորտոստանի Հանրապետությունում։ Թաթարական բնակչության տեսակարար կշիռը զգացվում է նաև այս շրջանի այլ սուբյեկտների՝ Ուլյանովսկի, Օրենբուրգի, Աստրախանի, Պենզայի, Սամարայի շրջաններում, Ուդմուրտիայի, Մարի Էլի, Մորդովիայի, Պերմի երկրամասի հանրապետություններում։ 1989-2010 թվականներին Ռուսաստանի Դաշնության 66 հիմնադիր սուբյեկտներում գրանցվել է թաթարների թվի բացասական միտում, 22 հիմնադիր սուբյեկտներում դրական միտում։ Ստորև բերված են Ռուսաստանի երեսուն շրջաններ, որոնք դասավորված են այնտեղ բնակվող թաթարական բնակչության թվաքանակի նվազման կարգով.


== Ռուսաստանի շրջաններ ==


== Պատմություն ==

XX դարում տեղի է ունեցել թաթարների թվի կրկնապատկում։ Տարբեր խմբերի աճը տարբեր է եղել։ Վոլգա-Ուրալի թաթարների թիվն աճել է 11,2 անգամ, իսկ սիբիրյան թաթարներինը՝ ընդամենը 3,3 անգամ։ XIX դարի երկրորդ կեսին թաթարների շրջանում ուրբանիզացման գործընթացները սկսեցին ինտենսիվորեն զարգանալ։ XVIIIդարից մինչև XX դարի սկիզբը Վոլգա-Ուրալ տարածաշրջանում թաթար քաղաքացիների թիվը ավելացել է ավելի քան 77 անգամ։ Նրանց մեծ մասն ապրում էր այնպիսի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են Կազան, Ուֆա, Օրենբուրգ, Սամարա, Սիմբիրսկ, Սարատով, Նիժնի Նովգորոդ, Կոստրոմա, Պենզա, Եկատերինբուրգ, Պերմ, Չելյաբինսկ, Տրոիցկ և այլն։ 1920-30-ական թվականներին թաթարների ճնշող մեծամասնությունն ապրում էր Ռուսաստանի Սովետական ​​Դաշնային Սոցիալիստական ​​Հանրապետություն։ Ռուսաստանի սահմաններից դուրս թաթարների ամենամեծ խումբն ապրում էր Ղազախստանում և Կենտրոնական Ասիայում։ 1959 թվականին թաթարների թիվն այս շրջանում հասավ 780 հազարի, իսկ 1979-ին՝ 1154 հազարի։


== Վոլգայի շրջան ==
Ըստ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների, Վոլգայի շրջանում բնակվում է 3999,6 հազար մարդ, որը կազմում է Ռուսաստանի թաթարների 75,3%-ը, և շրջանի բնակչության 13,4% -ը։ Թվային առումով սա ռուսներից հետո երկրորդ ազգությունն է շրջանում։ Միջին Վոլգայի շրջանը թաթարների մեծ մասի բնակության պատմական վայրն է, որը հայտնի է որպես Վոլգա-Ուրալ թաթարներ կամ երբեմն Կազանի թաթարներ և թաթար-միշարներ։ Այս տարածքը գտնվում էր պատմական պետություն Կազանի խանությունը։
Միևնույն ժամանակ, թաթարների մեծ մասն ապրում է Թաթարստանի և Բաշկորտոստանի երկու շրջանների տարածքում։ Այնտեղ բնակչության թիվը հասնում էր 3,021,9 հազարի, որը կազմել է Շրջանի թաթարների 75,6% -ը և Ռուսաստանի թաթարների 56,9% -ը, իսկ  երկու հանրապետությունների բնակչության՝ 38,5% -ը։


== Թաթարստան ==
Թաթարստանի Հանրապետությունում կա 2012,6 հազար թաթար, որը  2010 թվականի դրությամբ հանրապետության բնակչության 53,2% -ը։ Հանրապետությունում ամենամեծ թվով թաթարներն ապրում են Կազանի և Նաբերեժնիե Չելնիի երկու խոշոր ագարակներում։ 1989-2010 թվականներին Թաթարստանում թաթարների թիվն ավելացավ 247 հազար մարդով` գերազանցելով տարածաշրջանի ողջ բնակչության աճի տեմպը։ Եթե հանրապետության ամբողջ բնակչությունն աճեց 4% -ով, ապա թաթարների թիվն աճեց 14% -ով։ Այս տարածաշրջանում թաթարական բնակչության նման արագ աճը հիմնականում պայմանավորված է թաթարների զգալի միգրացիոն հոսքով։ 1990-ականների ընթացքում Թաթարստան ժամանած ներգաղթյալների ավելի քան 70% -ը թաթարներ էին։ 43 քաղաքային շրջաններից թաթարները մեծամասնություն են կազմում 32 շրջանում, իսկ 10 շրջանում թաթարների բաժինը 85-99% է։ Կազանի և Նաբերեժնիե Չելնիի երկու քաղաքային թաղամասերում թաթարների բաժինը կազմում է յուրաքանչյուրը 47%։ Բնակչության 90% -ի մակարդակում թաթարների տեսակարար կշիռը բնորոշ է Ակտանիշշկի, Արսկի, Սաբինսկի, Սարմանովսկի Մուսլյումովսկի, Ազնակաևսկի, Ապաստովսկի, Ատնինսկի, Յուտազինսկի շրջաններին։


== Բաշկոտորստան ==

Բաշկորտոստանի Հանրապետությունում կա 1,009,3 հազար թաթար, որը 2010 թվականի դրությամբ կազմում է Հանրապետության բնակչության 24,8% -ը։ Սա հանրապետության երրորդ ամենամեծ պետությունն է ռուսներից (1432,9 հազար մարդ կամ 35,2%) և բաշկիրներից (1172,3 հազար մարդ կամ 28,8%) հետո։ Միևնույն ժամանակ, 197,1 հազար բաշկիրներ (16,8%) թաթարերենը նշել են որպես իրենց մայրենի լեզու։ Միևնույն ժամանակ, թաթարերենը պաշտոնական կարգավիճակ չունի հանրապետության տարածքում։ Հանրապետության 54 շրջաններից թաթարները բացարձակ մեծամասնություն են կազմում 6 շրջաններում `Բակալինսկի, Բուզդյակսկի, Կիգինսկի, Ստերլիբաշևսկի, Չեկմագուշևսկի և Չիշմինսկի և 2 քաղաքներում` Ագիդել և Դյուրտյուլի։ Հարաբերական մեծամասնությունը՝ 7 շրջաններում և 2 քաղաքներում ՝ Նեֆտեկամսկ և Տույմազի, 2-րդ ամենամեծ խումբը ՝ 17 շրջաններում և 3 քաղաքներում։ Բաշկորտոստանում գործում է 357 դպրոց թաթարերեն լեզվով ուսուցմամբ, 3 թաթարական գիմնազիա (Ուֆա, Բելեբեյ, Օկտյաբրսկի), Բաշկորտոստանի պետական համալսարանի, Բաշկիրի, Բիրսկի, Ստերլիտամակի մանկավարժական ինստիտուտների թաթարական բաժիններ։
Թաթարական հասարակական կենտրոն (Ուֆա, 1989 թվականից), Թաթարական հանրային կենտրոն Միրաս (Ստեռլիտամակ, 1990 թվականից), Թաթարական դեմոկրատական ​​կուսակցություն Իդել-Ուրալ (1991 թվականից), Թաթար երիտասարդների միություն Ազատլիկ (1990 թվականից), Մեջլիս Թաթար Մուրց (1993 թվականից), Բաշկորտոստան հանրապետության թաթարախոս գրողների միություն։ Լույս են տեսնում Կիզիլ տան, Ումիդ, Ազատլիկի նուրի (1997), Կիդեգան, Տուլպար ամսագիր (1995) թերթերը։ Թաթարական Նուր (Ուֆա) թաթարական պետական ​​դրամատիկական Թույմազի թատրոնը։


== Օրենբուրգի մարզ ==
Օրենբուրգի շրջանում բնակվում են 151,5 հազար թաթարներ, որը 2010 թվականի տվյալնորով կազմում է  տարածաշրջանի բնակչության 7,5% -ը։ Թաթարները կոմպակտ բնակվում են Աբդուլինսկի, Ալեքսանդրովսկի, Ասեկեևսկի, Գայսկի, Բուգուրուսլանսկի, Իլեկսկի, Կրասնոգվարդեյսկի, Կուվանդյսկի, Մատվեսկի, Սակմարսկի, Սոլ-Իլեցկի, Տաշլինսկի, Տոցկի, Շարլիկսկի շրջաններում, 88 թաթարական և 63 խառը բնակավայրերում։ Հայտնի են 87 դպրոց՝ թաթարերենի ուսումնասիրությամբ, 1995 թվականի դրությամբ 34 թաթարական նախադպրոցական հաստատություն, Օրենբուրգի № 3 մանկավարժական քոլեջի թաթարական մասնաճյուղում, 1997 թվականի դրությամբ 76 մզկիթ։ Օրենբուրգում, Բուգուրուսլանում, Բուզուլուկում, Նովոտրոյսկում, Օրսկում և Ասեկեևո, Սեվերնոյե գյուղերում, լեզվի և մշակույթի վերածննդի ժողովրդական կենտրոնում և մահմեդական հասարակությունում (Նովոտրոյսկ), Նամուս հիմնադրամում գործում են թաթարական սոցիալական և մշակութային 7 կենտրոններ։ Օրենբուրգի թաթարական դրամատիկական թատրոն, թաթարական արվեստի 69 խմբեր։ Մ. Ջալիլիա ժողովրդական թանգարան, որը գտնվում է Շարլիկի շրջանի Մուստաֆինո գյուղում, Յամաշևայի անվան գրադարան՝ 1906 թվական, Օրենբուրգ, մի քանի թաթարական գրքեր Թ. Շևչենկոյի անվան (Օրսկ) գրադարանում։ Յանա Վակիտ (Օրենբուրգ, 1992 թվականից), Բոլգար Իլե (Օրենբուրգ), Երկիր (Օրենբուրգ) հեռուստաներկայացում, Լավ երեկո (Օրենբուրգ), Ուրալի տավուշլարի (Նովոտրոյսկ) ռադիոհաղորդումներ թերթերն են հրատարակված։


== Ուլյանովսկի մարզ ==

Ուլյանովսկի մարզում կա 149,9 հազար թաթար 2010 թվականի դրությամբ տարածաշրջանի բնակչության 11,6% -ը։ Թաթարները հիմնականում բնակվում են Ուլյանովսկ, Դիմիտրովգրադ և կոմպակտ բնակավայրերում ՝ Ստարոկուլատկինսկիում (ամենահին բնակավայրեր), Մելեկեսկիում, Նովոմալիկլինսկում (18-րդ դարից), Չերդակլինսկի (17-րդ դարի վերջից) շրջաններում։ 102 բնակավայր, որտեղ գերակշռում են թաթարները։ 99 թաթարերեն լեզու դասավանդող դպրոցներ։ 44 մզկիթ (1994-ին) և 4 մեդրեսա։ Թաթարական Տուգան Տել մշակութային կենտրոն (Ուլյանովսկ, 1990 թվականից), Թաթարի հասարակական կենտրոնը, Մադունիյաթ և Մասլիմկ հասարակությունները, Միրաս (Ուլյանովսկ) երիտասարդական ակումբ, կրթական հասարակություն  Ումետ (Դիմիտրովգրադ)։ Լույս են տեսնում թերթեր Ումեթ (Ուլյանովսկ, 1989 թվականից), Կումուկ Կիչ (Ստարոկուլատկինսկի շրջան, 1930 թվականից)։ 1989 թվականից հեռուստաշոու Չիշմու։ 2 ժողովրդական թատրոն (Սրեդնի Սանտիմիր և Ստարայա Կուլատկա), 30 սիրողական թաթարական թատրոններ և կոլեկտիվներ, Սեմբերի անսամբլ (Ուլյանովսկ)։


== Սամարայի մարզ ==
Սամարայի մարզում կա 126,1 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է  տարածաշրջանի բնակչության 3,9% -ը։ Թաթարները կոմպակտ բնակվում են ելխովսկի, Իսկալինսկի, Կամիշլինսկի, Կլյավլինսկի, Կոշկինսկի, Պոխվիստնևսկի, Շենտալինսկի շրջաններում։ 48 թաթարական բնակավայրեր, 29 թաթարական դպրոցներ, 36 մզկիթներ (1996 թվականի դրությամբ), Գալիայի մեդրեսե (Սամարա)։ Գործում են թաթարական Տուգան Տել մշակութային կենտրոնը (Սամարա, Պոխվիստնևո, Սիզրան), իսլամական հասարակական-քաղաքական կենտրոնը (Տոլյատի), «Ազատլիք» երիտասարդական կազմակերպությունը, «Ակ Կալֆակ» կանանց ակումբը։ Լույս են տեսնում Բերդումլեկ (Սամարա, 1990 թվականից), Ազան թերթերը։ Ռադիոյի հեռարձակում Ռադիո -7 Սամարայից կայանի թաթարերեն լեզվով, Ակ բոխետ ռադիոհաղորդում։ Թաթարական սիրողական արվեստի 15 խմբեր, Յալկինի Յաշլեկի ժողովրդական անսամբլ (Սամարա), Յալկին (Տոլյատի), Զաման (Կամիշլինսկի շրջան)


== Պերմի մարզ ==
Պերմի տարածքում կա 115,5 հազար թաթար, որը 2010 թվականի դրությամբ կազմում է մարզի բնակչության 4.6% -ը։ Թաթարները ապրում է Պերմի, Բերեզնիկիի, Գրեմյաչինսկի, Գուբախայի, Պյոտր Չայկովսկու, Բարդիմսկի, Բերյոզովսկիի, Գորնոզավոդսկի, Կուեդինսկի, Կունգուրի, Օկտյաբրսկի, Օրդինսկի, Օսինսկի, Պերմսկի, Սուկսունսկի, Ուինսկի, Չայկովսկու, Չերնուշինսկի, Չուսովսկոյ շրջաններում։ Գոյություն ունի ավելի քան 150 թաթարական բնակավայրեր, 1994 թվականի րությամբ 25 մզկիթ, 1996 թվականի դրությամբ՝ 95 թաթարական դպրոց:1989 թվականից Մ. Վախիտովայի անվան  թաթար-բաշկիրական կենտրոն։ Հայտնի է նաև մանկավարժական դպրոցի թաթարական մասնաճյուղ Օսա քաղաքում։ Լույս են տեսնում Խալիկ չիշմուսե (Պերմ, 1991 թվականից), Տան (Բարդիմսկի շրջան, 1931 թվականից) և Տարիկ (Պերմ, 2009 թվականից) ամսագրերը։ Հեռարձակվում են Կարդուշլար (1993 թվականից) հեռուստաշոուն և թաթարերեն լեզվով ռադիոհաղորդումները (Պերմ, ամիսը 2 անգամ), ինչպես նաև Թաթարի ժողովրդական թատրոն, որը գտնվում էր Բարդա գյուղում։ Բարդա, Բարդիմսկի շրջանի և Ուինսկոե Ուինսկի շրջանի գյուղի ժողովրդական թանգարանները։ Մահմեդական սպառողական հասարակությունը գրանցվել է 2009 թվականի մայիսին, որը միավորել է թաթարներին և բաշկիրներին՝ որպես մահմեդական կրոնի կրողներ, Բարաքաթ Պերմի սպառողների հասարակություն (Պերմ, 2009 թվական)


== Ուդմուրտիայի մարզ ==

Ուդմուրտիայի հանրապետությունում կա 98,8 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է հանրապետության բնակչության 6,5% -ը։ Ուդմուրտիայում թաթարները հիմնականում ապրում են Իժևսկում, Սարապուլում, Մոժգում, Գլազովում, Վոտկինսկում և կոմպակտ՝ Ալնաշկ, Բալեզինսկի, Յուկամենսկի շրջաններում։ Ուդմուրտիայում կա 20 բնակավայր, որտեղ գերակշռում է թաթարական բնակչությունը։ Կան 20 թաթարական դասարաններ և 13 նախադպրոցական հաստատություններ (1995 թվականի դրությամբ), ինչպես նաև Ուդմուրտիայի համալսարանի թաթարական մասնաճյուղ, Իժևսկի մանկավարժական դպրոց։ Գործում են թաթարական հասարակական կենտրոնը (1991 թվականից), Իմանի թաթարական երիտասարդական ասոցիացիան, թաթարական մշակույթի կենտրոնը (Յուկամենսկի շրջան) և Իժևսկի թաթարական գրադարանը։ Լույս են տեսնում Յագարիշ ամսագիրը (Իժևսկ, 1991 թվականից), ռադիոյի և հեռուստատեսության հաղորդումները՝ Օչրաշու, Խերլե կիր։ Ելույթ է ունենում Շայան յոդիզլար (Իժևսկ) ժողովրդական անսամբլը։


== Պենզայի մարզ ==
Պենզայի շրջանում կա 86,4 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է տարածաշրջանի բնակչության 6,2% -ը։ Թաթարները կոմպակտ են ապրում Գորոդիշչենսկի, Կուզնեցկի, Նևերկինսկի, Պաչելմսկի, Սոսնովոբորսկի շրջաններում։ 41 թաթարական, 15 խառը բնակավայրեր։ Ռուսաստանի Դաշնության ամենամեծ թաթարական գյուղը՝ Սրեդնյայա Ելուզանը, գտնվում է Գորոդիշչենսկի շրջանում։ 1993 թվականի դրությամբ հայտնի է 29 թաթարերեն լեզու դասավանդող 29 դպրոց։ 1997 թվականի դրությամբ եղել է 43 մզկիթ և մեդրեսե (Կուզնեցկ, 1997 թվականից)։ Գործում են թաթարական մշակույթի «Յակտաշլար» (1991 թվականից) հասարակությունը, Պենզայի շրջանի մահմեդական-թաթարական կենտրոնը (1997 թվականից), Իսլամական ընտանիքի մշակութային կենտրոնը (Պենզա, 1993 թվականից)։ Լույս է տեսնում «Nurly taң» (Պենզա) թերթը։ Հայտնի Պենզա թաթարներն են գրողներ Գաֆուր Կուլախմետովը (Պենզա), Մուսա Ակեգետը (Բելինսկի), Ազատ Վերգազովը (Կարնովար), Շամիլ Ուսմանովը (թաթարական Պենդելկա), բանաստեղծ Ադել Կուտուին (Թաթարական Կանադա), դրամատուրգ Քարիմ Տինչուրինը (Բելոուզերկա)։


== Սարատովի մարզ ==
Սարատովի մարզում կա 52,9 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է տարածաշրջանի բնակչության 2.1% -ը։ Թաթարները կոմպակտ բնակվում են Բազարնո-Կարաբուլակսկի, Դերգաչևսկի, Երշովսկի, Պետրովսկի, Սարատովսկի թաղամասերում:10 թաթարական, 19 խառը բնակավայրեր։ Թաթարական գիմնազիա (Սարատով, 1992-ից), թաթարական մանկապարտեզ (Սարատով)։ Թաթարների ազգային և մշակութային ինքնավարություն (1997-ից)։ Գործում են թաթարական մշակութային կենտրոնը, Վոլգայի շրջանի Դավա իսլամական կենտրոնը, իսլամական կոչ մշակութային և կրթական հասարակությունը, տարածաշրջանային թաթար-բաշկիրական մշակութային և կրթական Իդել հասարակությունը։ Լույս են տեսնում «Մուսուլմանական տեղեկագիր» թերթը (Սարատով) և Ալլահու աքբար հեռուստաշոուն։ Սիրողական անսամբլ (գյուղ Դաֆաչովսկի շրջանի Սաֆարովկա)։


== Նիժնի Նովգորոդի մարզ ==
Նիժնի Նովգորոդի մարզում կա 44,1 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է մարզի բնակչության 1.3% -ը։ Թաթարներն ապրում են հիմնականում Նիժնի Նովգորոդում, Ձերժինսկում և կոմպակտ Կրասնուկտյաբրսկի, Պիլնինսկի, Սերգաչսկի և Սպասսկի շրջաններում։ Վոլոդարսկի շրջանում կա թաթարական գյուղ։ 34 բնակավայր ՝ թաթարական բնակչության գերակշռությամբ, 22 թաթարական դպրոց։ Գրանցվել են թաթարական մշակույթի «Տուգան Յակ» (Նիժնի Նովգորոդ, 1993 թվականից) հասարակությունը, «Միշարի-Նիժգարի» (1993 թվականից) հասարակական-քաղաքական շարժումը։ Մադրասա (Նիժնի Նովգորոդ, գյուղ Մեդյանա, Կրասնոօկտյաբրսկի շրջան)։ Լույս է տեսնում Տուգան յակ թերթը (Սերգաչ, 1990-ից), ռադիոհաղորդումները լույս են տեսնում թաթարերեն լեզվով։


== Մորդովիա ==
Ներկայումս Մորդովիայի Հանրապետությունում ապրում է 43,4 հազար մարդ, որը 2010 թվականի դրությամբ կազմում է հանրապետության բնակչության 5,2%-ը։ Թաթարները բնակվում են Ատյուրևսկի, Ելնիկովսկի, Զուբովո-Պոլյանսկի, Ինսարսկի, Կադոշկինսկի, Լյամբիրսկի, Ռուզաևսկի, Տեմնիկովսկի շրջաններում։ Մորդովիայում կա 46 թաթարական և 18 խառը բնակավայր,  31 թաթարական դպրոց, 29 դպրոց, որտեղ ուսուցանում են թաթարերեն լեզու, 13 թաթարական նախադպրոցական հաստատություն և 28 մզկիթ։ Գոյություն ունի թաթարական Յակտաշլար մշակույթի հասարակություն, որը գտնվում է Սարանսկ քաղաքում։ Շ.Քամալի անվան հասարակություն Ռուզաևսկի շրջանում և Սարանսկի մահմեդական կրոնական ընկերություն։ Լույս է տեսնում Թաթարական լրագրաս (Սարանսկ, 1997 թվականից)։ Ումիրզայա ժողովրդական երգի-պարի անսամբլ (Լյամբիրսկի շրջան, 1963 թվականից), Չուլպան փոփ համույթ (Լյամբիրսկի շրջան, 1987-ից)։ Թաթարները տարածաշրջանի հնագույն բնակչությունն են և նախկինում պատկանել են ծառայության դասին։ Նրանք ակտիվորեն մասնակցում էին նոր հողերի զարգացմանը, ամրոցների և խճճված գծերի կառուցմանը։ XVIII դարում դրվեցին կապիտալ աշխատավարձի մեջ և հայտնվեցին պետական ​​գյուղացիների կալվածքում։ Նրանք ապրում էին Տամբովսկի և Կրասնոսլոբոդսկիի Տեմնիկովսկի շրջանում և Պենզայի նահանգների այլ շրջաններում։


== Մարի Էլ ==
Մարի Էլ հանրապետությունում կա 38,4 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է հանրապետության բնակչության 5,5%-ը։
Թաթարները հիմնականում բնակվում են Յոշկար-Օլա, Վոլժսկ և այլ բնակավայրերում` Զվենիգովսկի, Մարի-Տուրեկսկի, Մեդվեդևսկի, Մորկինսկի, Պարանգինսկի շրջաններում։ Հայտնի է 36 բնակավայր՝ թաթարական բնակչության գերակշռությամբ, 19 դպրոց՝ թաթարերենի ուսուցմամբ և 16 մզկիթ։ Գործել են Թաթարական մշակույթի հասարակություն Տուգան Տել (Յոշկար-Օլա, 1989 թվականից), Թաթարական մշակույթի հանրապետական ​​կենտրոն (Յոշկար-Օլա, 1997 թվականից), Թաթարական մշակույթի տարածաշրջանային կենտրոն (բնակավայր Պարանգա, Պարանգինսկի շրջան, 1995 թվականից)։ Լույս է տեսնում Բեզնեկ տորմիշ թերթը (Պարանգինսկի շրջան, 1932 թվականից), և լույս է տեսնում «Տուգան Տել» հեռուստածրագիրը։ Ներկայացումները Յաշլեկ, Յալկին (Մորկինսկի շրջան), Ալթին այ (Պարանգինսկի շրջան) համույթներ են։


== Կիրովի մարզ ==
Կիրովի մարզում կա 36,5 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է տարածաշրջանի բնակչության 2,7% -ը։
Թաթարստանին սահմանակից շրջաններում թաթարների մեծ համամասնություն կա. Վյատկոպոլյանսկի շրջան (33,1%) - Նովայա Սմայիլ, Սալկիմ-Չիշմա, Թան, Նոր և Հին Իրյուկ, Թաթ-Վերխ-Գոնբա գյուղեր և գյուղեր, Կիլմեզսկի (14,3%), Թաթ-Կիլմեզ, Չեթայ, Թաթ-Բոյարի գյուղեր, Վյացկիե Պոլանի քաղաք (18,6%)։ Նաև Սլոբոդսկոյ շրջանի Կարինո գյուղում ապրում է թաթարների մի առանձին խումբ։


== Չուվաշիա ==
Չուվաշի Հանրապետությունում կա 34,2 հազար թաթար, որը  2010 թվականի տվյալներով կամում է Հանրապետության բնակչության 2.7% -ը։
Թաթարներն են ապրում Բատիրևսկի, Կոզլովսկի, Կոմսոմոլսկի, Շեմուրշինսկի, Յալչիկսկի թաղամասերում։ Չուվաշիայում կա 24 թաթարական, 5 խառը բնակավայր։ Թաթարերեն լեզու ուսուցանող 19 դպրոց կա, 24 մզկիթ (1997 թվականի դրությամբ)։ Գործում են Չուվաշիայի համաթաթարական հասարակական կենտրոնը (Չեբոկսարի, 1992 թվականից), Չուվաշիայի թաթարական հասարակական-մշակութային կենտրոնը (Շիգիրդան գյուղ, Բատիրևսկի շրջան, 1993 թվականից)։ Լույս է տեսնում «Վակիտ» թերթը (1996-ից)։ Ներկայացումներն են թաթարական ժողովրդական թատրոնը (գյուղ Պոլևե Բիկշիկի, Բատիրևսկի շրջան, 1965 թվականից), «Միշար» բանահյուսական և էստրադային անսամբլ (գյուղ Ուրմաևո, Կոմսոմոլսկի շրջան)։


== Ուրալի շրջան ==
Ուրալի շրջանում թաթարների բնակչությունը կազմում է 581,7 հազար մարդ։ (2010 թ.-ին շրջանի բնակչության 4.8% -ը)։ Թվային առումով սա ռուսներից հետո երկրորդ ազգությունն է շրջանում։
Տյումենի տարածաշրջանում, Խանտի-Մանսիյսկում և Յամալո-Նենեցում ինքնավար օկրուգում  ապրում են 234.0 հազ. թաթար (Շրջաններ ունեցող մարզի ընդհանուր բնակչության 7.1% -ը 2010 թ.)


== Չելյաբինսկի մարզ ==
Չելյաբինսկի մարզում կա 180,9 հազար թաթար։ (2010 թ. Տարածաշրջանի բնակչության 5,2% -ը)։
Թաթարների բնակչությունն ապրում է Չելյաբինսկ, Մագնիտոգորսկ, Միաս, Զլատոուստ, Տրոիցկ, Աշա և այլն։ Կան թաթարների կոմպակտ բնակավայրեր Կունաշակսկիում, Կրասնոարմեյսկիում, Օկտյաբրսկիում, Աշինսկի, Նյազեպետրովսկիում, Չեբարկուլսկիում, Չեսմենսկիում, Ույսկինում և Ագապովսկում, Վարնենսկի, Նագայբակսկի, Պլաստովսկի տարածքներ։ Ամսական երկու անգամ տարածաշրջանային հեռուստատեսությունում կա թաթարերեն լեզվով Խազինա հեռուստածրագիր, և ամիսը մեկ անգամ լույս է տեսնում Խազինա թերթը, որը հիմնել է Չելյաբինսկի շրջանի թաթարների համագումարը։ «Այգուլ» (Չելյաբինսկ) «Ուրալիմ» (Միաս) թաթար-բաշկիրական անսամբլները լայնորեն հայտնի են։ Չելյաբինսկ և Տրոիցկ քաղաքներում գործում են Շայխզադա Բաբիչի և թաթարական գրադարանների անվան թաթար-բաշկիրերեն։ Չելյաբինսկի շրջանի տարածքում ապրում է նաև թաթար ժողովրդի մի առանձնահատուկ ազգագրական խումբ` նագայբակները, որն այժմ պաշտոնապես ճանաչվել է որպես փոքր ժողովուրդ։


== Սվերդլովսկի մարզ ==
Սվերդլովսկի մարզում կա 143,8 հազար թաթար։ (2010 թ. Տարածաշրջանի բնակչության 3,4% -ը)։


== Տյումենի շրջան ==
Տյումենի շրջանի թաթարները (բացառությամբ Խանտի-Մանսիի ինքնավար օկրուգի և Յամալո-Նենեցի ինքնավար օկրուգի) բնակվում է 102,6 հազար մարդ։ (2010 թ. Տարածաշրջանի բնակչության 7,7% -ը)։ Թաթարներն ապրում են Տյումեն (34.0 հազար մարդ), Տոբոլսկ (16,6 հազար մարդ), ինչպես նաև կոմպակտ Վագայսկիում (շրջանի բնակչության 39.7%), Տոբոլսկում (36.1%), Յարկովսկիում (32,5%), Յալուտորովսկիում (24,1 քաղաք)։ %), Նիժնետավդինսկու (13,7%), Տյումենի (13,2%) շրջաններ։


== Խանտի-Մանսիական ինքնավար շրջան ==
Խանտի-Մանսիական ինքնավար շրջանում կա 108,9 հազար թաթար՝ Ինքնավար շրջանի բնակչության 7,1% -ը 2010 թվականի դրությամբ։ Թաթարներն ապրում են Նիժնևարտովսկ (22,9 հազար մարդ), Սուրգուտ (16,1 հազար մարդ), Նեֆտեյուգանսկ (12,4 հազար մարդ) քաղաքներում։


== Յամալ-Նենեցյան ինքնավար օկրուգ ==
Յամալ-Նենեցյան ինքնավար շրջանում բնակվում են 28,5 հազար թաթար։ (Ինքնավար օկրուգի բնակչության 5,5% -ը 2010 թվականի դրությամբ)։ Թաթարներն ապրում են Նոյաբրսկ (7,4 հազար մարդ), Նովի Ուրենգոյ (5,2 հազար մարդ) քաղաքներում։


== Կենտրոնական օկրուգ ==

Կենտրոնական շրջանում կա 265,9 հազար թաթար, որը կազմում է թաղամասի բնակչության 0,7% -ը՝ 2010 թվականի տվյալներով։


== Մոսկվա և Մոսկվայի մարզ ==
Մոսկովյան քաղաքում  բնակվում են 149.0 հազ.թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է քաղաքի բնակչության 1.3%: Վերջին տարիներին թաթարների թիվը Մոսկվայի մարզում ավելացել է 5 հազար մարդով։


== Ռյազանի մարզ ==
Ռյազանի շրջանում թաթարների թիվը հասնում էր 4,9 հազար մարդու։ 2010 թվականին դա կազմել է մարզի բնակչության 0,4% -ը։ Ներկայումս թաթարները ապրում են Կասիմով քաղաքում և Պոդլիպկի, Ախմատով (Կասիմովսկի շրջան), Ազեևո (Երմիշինսկի շրջան), Բաստանով (Սասովսկի շրջան) գյուղերում։ Գործում է 6 մզկիթ, թաթարական մշակութային կենտրոնը (Կասիմով), 2 թաթարական բանահյուսական խմբեր (Ախմատովո և Բաստանովո)։ Մորդովյանների հետ միասին թաթարները տարածաշրջանի արևելյան մասի հնագույն բնակչությունն են։ Կասիմովի խանությունը տեղակայված էր շրջանի տարածքում, Կասիմով թաթարները ապրում էին Կասիմովում և հարակից գյուղերում։ Կադոմի տարածքում ապրում էին կադոմական ծառայության թաթարները, իսկ ցնի ստորին հոսանքի տարածքում ՝ Ցնի (Շացկ) ծառայության թաթարները։


== Սիբիրի շրջան ==
Սիբիրյան դաշտային շրջանում բնակվում է 204,3 հազար թաթար (2010 թվականին շրջանի բնակչության 1,1% -ը)։ Սիբիրյան խանությունը տեղակայված էր շրջանի արևմտյան մասում։


== Օմսկի մարզ ==
Օմսկի մարզում կա 41,9 հազար թաթար։ (2010 թ. Տարածաշրջանի բնակչության 2.1% -ը)։


== Կեմերովոյի մարզ ==
Կեմերովոյի շրջանում ապրում են 40,2 հազար թաթար։ (2010 թ. Տարածաշրջանի բնակչության 1.5% -ը)։
Թաթարները հիմնականում ապրում են Պրոկոպևսկ, Կեմերովո, Նովոկուզնեցկ, Անժերո-Սուդժենսկ քաղաքներում։ Թաթարների կոմպակտ խմբեր կան Սերեբրյակովո, Տիսուլսկի շրջանի, Նիժեգորոդկա, Տեպլայա Ռեչկա, Իժմորսկի շրջան, Կուրկուլի, Տունդինկա, Տուիլա, Մարինսկի շրջանների գյուղերում։ Կալմակյան թաթարները Վոլգա թաթարների հետ ապրում են Յաշկինսկի Յուրտի-Կոնստանտինովի գյուղերում, Յուրգինսկի շրջանների Զիմնիկ, Սար-Սազ գյուղերում։


== Կրասնոյարսկի մարզ ==
Կրասնոյարսկի տարածքում կա 34,8 հազար թաթար։ (2010 թ. Տարածաշրջանի բնակչության 1,2% -ը)։ Թաթարներն ապրում են Կրասնոյարսկի (10,9 հազար մարդ), Լեսոսիբիրսկի (5,1 հազար մարդ), Նորիլսկի (4,5 հազար մարդ) և կոմպակտ Պիրովսկի շրջանում (2,7 հազար մարդ) հիմնական քաղաքներում, Կազաչինսկի շրջանում (1,2 հազար մարդ)։ Սերեբրյակովո և Շուլդաթ առաջին թաթարական գյուղերը ստեղծվել են դեռևս 19-րդ դարում, նրանց թիվն ավելացել է Ստոլիպինի ագրարային բարեփոխումների և 1920-ականներին հատուկ բնակավայրերի ստեղծման ժամանակ, 1926 թվականին դրանց թիվը հասել է 71-ի։


== Նովոսիբիրսկի մարզ ==
Նովոսիբիրսկի շրջանում ապրում են 24,2 հազար թաթար։ (2010-ին մարզի բնակչության 0,91% -ը)։ Բնակավայրեր Թաթարների կոմպակտ բնակավայրով. Աուլ Տանդով և Դեր։ Նովոկուրուպկաեվկա Բարաբինսկի շրջանում, Ակբալիկ և Չարգարի գյուղերը, Վենգերովովսկի շրջանի Վորոբյովո գյուղ, Տերենտինո գյուղ և Կարգացկի շրջանի Մուսա և Շիբակի գյուղեր, Ալ-Բերգուլ գյուղ և Շագիր և Գյուղեր գյուղեր։ Օմ (Օսինցևո) Կուիբիշևկա շրջանում, Ալմենելո և Ուսմանով գյուղերը Կիշտովսկի շրջանում, Յուրտ-Ուգձուի գյուղ ՝ Ուստ-Տարսկի շրջանում, areարեչնուբուբինսկայա գյուղ և Ուբինսկի շրջանի Նովայա Կաչոմկա և Շուշկովկա գյուղեր, Կոշկուլ, Թեբիս, Այալի գյուղեր և Չանովսկի շրջանի Բելեխտա, Դոբրինկա, Թարմակուլ, Մալի Թեբիս գյուղերը։


== Իրկուտսկի շրջան ==
Իրկուտսկի շրջանում թաթարների թիվը կազմում է շուրջ 22,9 հազար մարդ, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է տարածաշրջանի բնակչության 0.94% -ը։ Թաթարների մեծ մասն ապրում է Իրկուտսկ, Անգարսկ, Բրատսկ, Ուսոլե-Սիբիրսկի և Չերեմխովո քաղաքներում, Զալարի, Օսա և Նովոնուկուտսկի գյուղերում։ Թաթարական գյուղերը կոմպակտ տեղակայված են Զալարինսկի, Նուկուտսկի, Ալարսկի, Բոխանսկի, Օսինսկի, Չերեմխովսկի և Չունսկի շրջաններում։ Նրանց թվում են թաթարների բնակչության զգալի մասը, ովքեր ապրում են Խարագունում, Խոր-Բուտիրինոյում, Չերեմշանկա, Սեննայա Պադում, Սորտում, Տրոիցկում, Ռոմանովո Զալարինսկի շրջանում, Շախովսկայան և Մանիլովսկայան Ալարի մարզում, Լյուրան և Խարագունը Բայանդաևսկի շրջանում, Նովոսելովա Նուկուցկի շրջանում, Թարասը և Խոխորսկը Բոխանի շրջանում, Կախա և Օնգոյ Օսինսկի մարզում, Կասյանովկա և Ռիսևո Չերեմխովսկի շրջանում և այլն։ Մկրտված թաթարների (Կրիաշեններ) կոմպակտ բնակության վայր կա Խարիոտում (Նուկուցկի շրջան)։
Նախկինում թաթարական գյուղեր կային (կամ այժմ գրեթե բնակեցված են կամ կորցրել են թաթարական բնակչության մեծ մասը) Տրակտ-Կավկազում (Տայշեցկի շրջան), Բիլիկտույ (Ուսոլսկի շրջան), Չիչիկովսկում (Նուկուցկի շրջան), Չեռնորեչկայում (Զալարինսկի շրջան) և այլն թաթարների զգալի մասը գտնվում էր Իրկուտսկի որոշ տարածքներում (նախկին Սալոմատովսկայա փողոցի տարածքում (այժմ ՝ Կ. Լիբկնեխտա փողոց)), Չերեմխովո քաղաքում և այլն։ Մի քանի թաթարական հասարակական կազմակերպություններ և ավելի քան 10 բանահյուսական խմբեր գործում են 1980-ական թվականների վերջերից։


== Տոմսկի մարզ ==
Տոմսկի մարզում կա 17,0 հազար թաթար, որը 2010 թվականի դրությամբ կազմում է մարզի բնակչության 1.6% -ը։ Թաթարները հիմնականում բնակվում են Տոմսկում, Ստրեժևոյում և Զիրյանսկի, Կոլպաշևսկի, Կրիվոշեյնսկի, Տոմսկի շրջաններում։ Բնակավայրեր, որոնք ունեն թաթարական բնակչության զգալի մաս։ Դրանք են Չեռնայա Ռեչկա, Տախտամիշևո, Էուշտա, Բարաբինկա, Կազանկա, Կաֆտանչիչովո, Կալտայ, Կուրլեկ, Նովո-Իսլամբուլ, Ժուկովո, Բատուրինո, Տուկաի, Ստարո-Կորոտկինո, Կիրեկ։
Հայտնի է գործող 2 մզկիթ (Տոմսկ)։ Գործում են թաթարական Տուգանլիք (Տոմսկ, 1990 թվականից) մշակութային և կրթական կենտրոնը, Թաթարական մշակույթի տարածաշրջանային կենտրոն (1994 թվականից)։ «Տոյան մանրանկարչության թատրոնը Տուգանլիք կենտրոնում։


== Հարավային շրջան ==
Հարավային շրջան Հարավային շրջան]]ում թաթարների թիվը 127,5 հազար մարդ է, որը կազմում է2010 թվականին շրջանի բնակչության 0,92% -ը


== Աստրախանի շրջան ==
Աստրախանի շրջանում թաթարների թիվը 60,5 հազար մարդ է, որը կազմում է 2010 թվականի Տարածաշրջանի բնակչության 6,6% -ը։ Սա տարածաշրջանում երրորդ ամենամեծ պետությունն է ռուսներից ու ղազախներից հետո։ Տարածաշրջանում թաթարները ապրում են Նարիմանովսկիում (ընդհանուր բնակչության 20,2%) և Պրիվոլժսկի թաղամասերում (30,5%), Ախտուբինսկի, Չեռնոյարսկի, Իկրյանինսկի, Լիմանսկի շրջաններում առանձին խմբերում։ 3 թաթարական, 21 խառը բնակավայրեր։ 27 մզկիթ, թաթարերեն լեզու ուսուցանող 24 դպրոց (1997 թ. Դրությամբ), Աստրախանի թիվ 1 մանկավարժական դպրոցի թաթարական մասնաճյուղը Դուսլիք թաթարական ազգային մշակույթի հասարակությունը և նրա Ումիդ երիտասարդական ակումբը (1989 թվականից), մահմեդական Մշակութային բարեգործական կենտրոնը (1995-ից) գործում է ... Լույս են տեսնում Իդել թերթը (1991 թվականից), Լոտոս հեռուստառադիոընկերության թաթարերեն Տուգան Թել հաղորդաշարը։ Ներկայացումներն են՝ Նարիմանովի թաթարական ժողովրդական թատրոնը (Աստրախան, 1959 թվականից), Քզան, Յալկին բանահյուսական համույթները, Ումիրզայա մանկական անսամբլը։


== Վոլգոգրադի մարզ ==
Վոլգոգրադի մարզում թաթարների թիվը 24,6 հազար մարդ է, որը 2010 թվականին մարզի բնակչության 0,9% -ը։ Գոյություն ունեն թաթարական 5 գյուղեր՝ Մալյաևկա, Բախտիյարովկա, Սարայ (Լենինսկի շրջանում), Մալյե Չապուռնիկի, Լյատոշինկա։


== Կրասնոդարի երկրամաս և Ադըղեա ==
Կրասնոդարի երկրամասում թաթարների թիվը հասնում է 24,8 հազարի, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է տարածաշրջանի բնակչության 0.48% -ը։ Ադըղեայում թաթարների թիվը ընդամենը 2,6 հազար է, որը 2010 թվականի դրությամբ կազմում է  հանրապետության բնակչության 0,58% -ը։ Կան ֆերմաներ Պոլիտոտդելի, Օտրադնիի և Կիրովի կոմպակտ բնակության վայրեր։


== Ղրիմի Հանրապետություն և Սևաստոպոլ ==
Ղրիմի թերակղզում թաթարների թիվը 45,0 հազար է, այսինքն թերակղզու բնակչության 1,97% -ը 2014 թվականի տվյալնորվ։ Ղրիմի Հանրապետությունում թաթարների թիվը 42,3 հազար մարդ է՝ 2014 թվականին հանրապետության բնակչության 2.23% -ը։


== Հյուսիսարևմտյան շրջան ==
Հյուսիսարևմտյան շրջանում կա 62,8 հազար թաթար, որը 2010 թվականին կազմել է  շրջանի բնակչության 0.46% -ը։ Նրանց կեսից ավելին ապրում է Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում և Լենինգրադի մարզում։ Նշանակալից խումբ ապրում է նաև Կոմի Հանրապետությունում (10,8 հազար մարդ)։


== Սանկտ Պետերբուրգի և Լենինգրադի մարզ ==
Սանկտ Պետերբուրգում կա 30,9 հազար թաթար, որը 2010 թվականի դրությամբ կազմել է քաղաքի բնակչության 0,63% -ը։ Նրանք մասնակցել են քաղաքի շինարարությանը և աշխատել բազմաթիվ ձեռնարկություններում։ Այսօր տեղականության մեջ պահպանվել է նրանց նախնական բնակավայրի տեղանունը՝ Թաթարական նրբանցք (անունը 1798-ից) 1905 թվականից լույս է տեսնում Նուր (լույս) թերթը, որը փակվում է 1914 թվականին։ 1990 թվականին վերսկսվում է թերթի` որպես Սանկտ Պետերբուրգի թաթարական ազգային-մշակութային ինքնավարության օրգան։


== Լենինգրադի մարզ ==
Լենինգրադի մարզում կա 8,7 հազար թաթար, որը 2010 թվականի տվյալներով կազմում է  մարզի բնակչության 0,51% -ը։


== Հեռավորարևելյան շրջան ==
Հեռավորարևելյան շրջանի թաթարները բնակվում են 40,0 հազար մարդ։ (2010 թվականին շրջանի բնակչության 0,64% -ը)։ Նրանց կեսից ավելին ապրում է Պրիմորիեի երկրամասում (10,6 հազար մարդ), Յակուտիայում (8,1 հազար մարդ) և Խաբարովսկի տարածքում (7,8 հազար մարդ)։


== Մագադանի շրջան ==
Մագադանի շրջանում ապրում է 1,4 հազար թաթար (2010)։ Գործում է Ալթին այ հասարակական կազմակերպությունը։


== Անդրբայկալյան երկրամաս ==
Անդրբայկալյան տարածքում թաթարների թիվը 2010 թվականի տվյալներով 5,8 հազար է։ Ըստ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալների  եղել է 8159 մարդ։ Ակշինսկի շրջանում և Ագշինսկի շրջանում կան թաթարական գյուղեր, օրինակ՝ Նովոկուրգատայի գյուղը, որտեղ կա 58 ընտանիք։ 2003 թվականի հունիսին այնտեղ տեղի ունեցավ թաթարական մշակույթի առաջին միջտարածաշրջանային փառատոնը։ Կիզիլ Յոլդիզ («Կրասնայա զվեզդա») կոլտնտեսությունը այստեղ գործում էր 1929 թվականից, առաջին նախագահն էր Սայուլ Նիգմատովիչ Կամակաևը։ Գյուղն ուներ մի մեդրեսայով մզկիթ, որն այրվեց 1960-ական թվականներին։ Չիտայում գործում է Բուլղար թաթար-բաշկիրական մշակութային կենտրոն Չիշմա -ն։


== Հյուսիսային Կովկասի շրջան ==
Հյուսիսկովկասի շրջանում կա 22,5 հազար թաթար։ (2010 թվականին եղել են շրջանի բնակչության 0.24% -ը)։ Նրանց կեսից ավելին ապրում է Ստավրոպոլի տարածքում։ Շրջանի այլ շրջաններում քիչ թաթարներ կան, քանի որ Ինգուշիայում թաթարներ գործնականում չկան (64 մարդ կամ բնակչության 0,02% -ը)։ Չեչնիայում նույնպես քիչ թաթարներ կան, բայց նրանք պատմականորեն կոմպակտ են ապրում Գրեբենսկայա գյուղում։


== Ստավրոպոլի երկրամաս ==
Ստավրոպոլի երկրամասում թաթարների թիվը 11,8 հազար մարդ է։ (2010 թվականին եղել են մարզի բնակչության 0,42% -ը)։ Թաթարները թուրքմենների հետ միասին ապրում են Մալի Բարխանչակ, Վերխնի Բարխանչակ (Իպատովոյի շրջանում) և Կուլիկովի Կոպանի (Թուրքմենական շրջանում) գյուղերում։


== Գրականություն ==
Народы России: Энциклопедия / Глав. ред. В.А. Тишков; Ред. коллегия: В.А. Александров, С.И. Брук, Н.Г. Волкова и др. — М.: Սովետսկայա էնցիկլոպեդիա, 1994. — С. 320-331. — 480 с. — 50 000 экз. (в пер.)
Татары / отв. ред. Г.Ф. Габдрахманова, В.В. Трепавлов, Р.К. Уразманова. - 2-е изд., доп., перераб. - М.: Наука, 2017. - 799 с. - (Народы и культуры)
Бушуев А.С. Современная этнодемография татар // Этнографическое обозрение. - 2019. - №5. - С. 133-150. - ISSN 0869-5415.


== Ծանոթագրություններ ==