Նեոդասական տնտեսագիտություն

Նեոդասական տնտեսագիտություն (անգլ.՝ Neoclassical economics), նեոդասական տնտեսական տեսությունը ի հայտ եկավ 1870-ական թվականներին։ Նեոդասական ուղղությունը ուսումնասիրում է այսպես կոչված «տնտեսական մարդու» (անգլ.՝ Homo economicus) վարքագիծը (սպառող, ձեռնարկատեր, աշխատող), ով ձգտում է առավելագույնի հասցնել եկամուտը և նվազագույնի հասցնել ծախսերը։ Վերլուծության հիմնական կատեգորիաները սահմանային արժեքներն են (տես՝ Մարժինալիզմ)։


== Ներկայացուցիչներ ==
Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնս և Լեոն Վալրաս (մաթեմատիկական դպրոց)
Ջոն Բեյթս Կլարկ (Ամերիկյան դպրոց)
Իրվինգ Ֆիշեր, Ալֆրեդ Մարշալ և Արթուր Սեսիլ Պիգու (Քեմբրիջի դպրոց)։


== Պատմություն ==
Նեոդասական ուղղության տնտեսագետները մշակել են սահմանային արտադրողականության տեսությունը, ընդհանուր հավասարակշռության տեսությունը, ըստ որի ազատ մրցակցության մեխանիզմը և շուկայական գնագոյացումը ապահովում են եկամտի արդար բաշխում և տնտեսական ռեսուրսների լիարժեք օգտագործում, բարեկեցության տնտեսական տեսությունը, որի սկզբունքները կազմում են պետական ​​ֆինանսների ժամանակակից տեսության հիմքը (Փոլ Սեմյուելսոն), ռացիոնալ սպասումների տեսությունը և այլն։
19-րդ դարի երկրորդ կեսին մարքսիզմի հետ մեկտեղ առաջացել և զարգացել է նեոդասական տնտեսական տեսությունը։ Իր բազմաթիվ ներկայացուցիչներից ամենամեծ համբավը ձեռք բերեց անգլիացի գիտնական Ալֆրեդ Մարշալը (1842-1924)՝ պրոֆեսոր, Քեմբրիջի համալսարանի քաղաքական տնտեսության ամբիոնի վարիչ, ով ամփոփեց նոր տնտեսական հետազոտությունների արդյունքները «Տնտեսական տեսության սկզբունքներ» հիմնարար աշխատության մեջ (1890)։ Ա.Մարշալն իր աշխատություններում հենվել է ինչպես դասական տեսության, այնպես էլ մարժինալիզմի գաղափարների վրա։ Մարժինալիզմը (անգլ.՝ marginal ՝ «վերջնական, ծայրահեղ» բառից) տնտեսական տեսության ուղղություն է, որն առաջացել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Մարժինալ-տնտեսագետներն իրենց հետազոտությունների մեջ օգտագործել են սահմանային մեծություններ, ինչպիսին է սահմանային օգտակարությունը (ապրանքի վերջին, լրացուցիչ միավորի օգտակարությունը), սահմանային արտադրողականությունը (արտադրանք, որն արտադրվել է աշխատանքի ընդունված վերջին աշխատակցի կողմից)։ Այս հասկացությունները նրանց կողմից օգտագործվել են գների տեսության, աշխատավարձի տեսության և բազմաթիվ այլ տնտեսական գործընթացների ու երևույթների բացատրության մեջ։ 
Իր արժեքի տեսության մեջ Ա.Մարշալը հենվում է առաջարկի և պահանջարկի հասկացությունների վրա։ Բարիքի արժեքիը որոշվում է առաջարկի և պահանջարկի հարաբերակցությամբ։ Բարիքի պահանջարկը հիմնված է սպառողների (գնորդների) կողմից ապրանքի սահմանային օգտակարության սուբյեկտիվ գնահատականների վրա։ Բարիքի առաջարկի հիմքում ընկած են արտադրության ծախսերը։ Արտադրողը չի կարող վաճառել իր արտադրական ծախսերը չբավարարող գնով։ Եթե ​​դասական տնտեսական տեսությունը դիտարկում է գների ձևավորումը արտադրողի տեսանկյունից, ապա նեոդասական տեսությունը դիտարկում է գնագոյացումը ինչպես սպառողի (պահանջարկի), այնպես էլ արտադրողի (առաջարկի) տեսանկյունից։
Նեոդասական տնտեսական տեսությունը, ինչպես դասական քաղաքատնտեսությունը, բխում է տնտեսական ազատականության սկզբունքից՝ ազատ մրցակցության սկզբունքից։ Բայց իրենց ուսումնասիրություններում նեոկլասիցիստներն ավելի շատ շեշտը դնում են կիրառական գործնական խնդիրների ուսումնասիրության վրա, ավելի շատ օգտագործում են քանակական վերլուծությունը և մաթեմատիկան, քան որակականը (իմաստալից, պատճառահետևանքային)։ Առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում սահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման խնդիրներին միկրոտնտեսական մակարդակում, ձեռնարկության և տնային տնտեսության մակարդակում։ Նեոդասական տնտեսական տեսությունը ժամանակակից տնտեսական մտքի բազմաթիվ ոլորտների հիմքերից մեկն է։


== Տեսություն ==
Նեոդասական տնտեսագիտությունը բնութագրվում է մի քանի պոստուլատներով, որոնք ընդհանուր են տնտեսական մտքի շատ դպրոցների համար։ Չկա ամբողջական համաձայնություն այն մասին, թե ինչ է նշանակում նեոդասական տնտեսագիտություն, և արդյունքում կա նեոդասական մոտեցումների լայն շրջանակ տարբեր խնդրահարույց ոլորտների վերաբերյալ՝ աշխատանքի նեոդասական տեսություններից մինչև ժողովրդագրական փոփոխությունների նեոդասական տեսություններ։
Ռոյ Վայնտրաուբը կարծիք հայտնեց, որ նեոդասական տնտեսագիտությունը հիմնված է երեք պոստուլատների վրա, թեև նեոդասական տեսության որոշ ճյուղեր կարող են ունենալ տարբեր մոտեցումներ.

Մարդիկ ռացիոնալ նախապատվություններ ունեն արդյունքների միջև, որոնք կարող են նույնականացվել և կապված լինել արժեքների հետ։
Անհատները առավելագույնի են հասցնում օգտակարությունը, մինչդեռ ընկերությունները առավելագույնի են հասցնում շահույթը։
Մարդիկ գործում են ինքնուրույն՝ հենվելով ամբողջական և արդի տեղեկատվության վրա։Այս երեք ենթադրություններից նեոդասական տնտեսագետները կառուցեցին մի շրջանակ՝ հասկանալու համար սակավ ռեսուրսների բաշխումը այլընտրանքային նպատակներին։ Իրականում, նման տեղաբաշխման ըմբռնումը հաճախ համարվում է տնտեսագիտության սահմանում նեոդասական տեսաբանների համար։ Ահա թե ինչպես է Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնսը ներկայացրել «տնտեսագիտության խնդիրը».

Նեոդասական տնտեսագիտության հիմնական դրույթներից  բխում է տնտեսական գործունեության տարբեր ոլորտների մասին տեսությունների լայն շրջանակ։ Օրինակ, շահույթի մաքսիմալացումը ընկած է ֆիրմայի նեոդասական տեսության հիմքում, մինչդեռ պահանջարկի կորերի ստացումը հանգեցնում է սպառողական ապրանքների ըմբռնմանը, իսկ առաջարկի կորը թույլ է տալիս վերլուծել արտադրության գործոնները։ 
Շուկայական առաջարկն ու պահանջարկը միավորվում են ընկերությունների և անհատների միջև։ Նրանց փոխազդեցությունը որոշում է արտադրության և գների հավասարակշռված ծավալները։ Արտադրության յուրաքանչյուր գործոնի համար շուկայական առաջարկն ու պահանջարկը որոշվում են շուկայական վերջնական արտադրանքի նմանությամբ՝ եկամտի և եկամտի հավասարակշռված բաշխումը որոշելու համար։ Գործոնային պահանջարկը ներառում է ապրանքային շուկայում այս գործոնի սահմանային արտադրողականության հարաբերակցությունը։
Նեոկլասիկական տնտեսագիտությունը շեշտը դնում է հավասարակշռության վրա, որը գործակալների առավելագույնի հասցնելու խնդրի լուծումն է։ Տնտեսագիտության օրինաչափությունները բացատրվում են մեթոդաբանական ինդիվիդուալիզմով, այն դրույթով, որ տնտեսական երևույթները կարող են բացատրվել գործակալների վարքագծի նկատմամբ ագրեգացիայի միջոցով։ Հիմնական շեշտը դրվում է միկրոտնտեսության վրա։ Չեն ընդգծվում այն ​​ինստիտուտները, որոնք կարող են դիտվել որպես նախադրյալ և պայմանավորող անհատական ​​վարքագիծ։ Այս շեշտադրումներին ուղեկցում է տնտեսական սուբյեկտիվիզմը։


== Ծագում ==
Դասական տնտեսական տեսությունը, որը մշակվել է 18-19-րդ դարերում, ներառում էր արժեքի տեսությունը և բաշխման տեսությունը։ Համարվում էր, որ ապրանքի արժեքը կախված է դրա արտադրության հետ կապված ծախսերից։ Դասական տնտեսագիտության մեջ ծախսերի բացատրությունը միևնույն ժամանակ բաշխման բացատրություն էր։ Հողատերը ստանում էր վարձավճար, բանվորները՝ աշխատավարձ, իսկ կապիտալիստ-վարձակալ-ֆերմերը շահույթ էր ստանում իր ներդրումներից։ Այս դասական մոտեցումը ներառում էր Ադամ Սմիթի և Դավիթ Ռիկարդոյի աշխատանքները։
Այնուամենայնիվ, որոշ տնտեսագետներ աստիճանաբար սկսել են ընդգծել սպառողի համար ապրանքի ընկալվող արժեքը։ Նրանք առաջարկեցին մի տեսություն, ըստ որի ապրանքի արժեքը պետք է բացատրվի սպառողի համար օգտակարության տարբերություններով։ (Անգլիայում տնտեսագետները հակված էին օգտակարությունը հայեցակարգել Ջերեմի Բենթամի և ավելի ուշ Ջոն Ստյուարտ Միլի ուտիլիտարիզմի գծերով)։
Քաղաքատնտեսությունից դեպի տնտեսագիտություն երրորդ քայլը մարժինալիզմի ներդրումն էր և այն պնդումը, որ տնտեսական սուբյեկտները որոշումներ են կայացնում՝ հիմնվելով մարժայի վրա։ Օրինակ, մարդը որոշում է գնել երկրորդ սենդվիչը՝ ելնելով այն բանից, թե որքանով է այն լցված առաջինից հետո, ընկերությունը աշխատանքի է ընդունում նոր աշխատակցի՝ ելնելով շահույթի ակնկալվող աճից, որը նա կբերի։ Սա տարբերվում է դասական քաղաքական տնտեսության որոշումների համախառն որոշումներից նրանով, որ բացատրում է, թե ինչպես է, որ կենսական նշանակություն ունեցող ապրանքները, ինչպիսին ջուրն է, կարող են էժան լինել, իսկ շքեղ իրերը՝ թանկ։  


== Մարժինային հեղափոխություն ==
Տնտեսական տեսության անցումը դասականից նեոդասական տնտեսագիտությանն անվանեցին «մարժինալ հեղափոխություն», թեև պնդում էին, որ այս գործընթացն ավելի դանդաղ էր, քան ենթադրում է տերմինը։ Այն հաճախ թվագրվում է Ուիլյամ Սթենլի Ջևոնսի «Քաղաքական տնտեսության տեսությունից» (1871), Կարլ Մենգերի «Տնտեսագիտության սկզբունքներից» (1871), Լեոն Վալրասի «Մաքուր տնտեսագիտության տարրեր» (1874-1877)։ Տնտեսական պատմաբաններն ու տնտեսագետները երկար ժամանակ վիճել են.

Այս հեղափոխության համար ավելի էական էր օգտակար լինելը, թե՞ մարժինալիզմը։
Դա մտածողության հեղափոխությո՞ւն էր, թե՞ պարզապես աստիճանական զարգացում և շեշտադրումների փոփոխություն իրենց նախորդներից։Արդյո՞ք այս տնտեսագետների խմբավորումը չի թաքցնում ավելի կարևոր տարբերություններ, քան դրանց նմանություններն են։Ալֆրեդ Մարշալի «Տնտեսագիտության սկզբունքները» (1890) գիրքը մեկ սերունդ անց դարձավ Անգլիայի գերիշխող դասագիրքը։ Մարշալի ազդեցությունը տարածվեց նաև այլ երկրների վրա։ Մարշալը կարծում էր, որ դասական տնտեսական տեսությունը փորձում է գները բացատրել արտադրության ծախսերով։ Նա պնդում էր, որ ավելի վաղ մարժինալիստները չափազանց հեռուն էին գնացել այս անհավասարակշռությունը շտկելու համար՝ չափազանց կարևորելով օգտակարությունն ու պահանջարկը։ Մարշալը կարծում էր, որ «մենք կարող ենք նույնքան վիճել այն մասին, թե մկրատի վերին կամ ներքևի շեղբը կտրում է թղթի թերթիկը, որքան այն մասին, թե արժեքը որոշվում է օգտակարության կամ արտադրության արժեքով»։
Մարշալը գինը բացատրեց առաջարկի և պահանջարկի կորերի հատումով։ Տարբեր շուկայական «ժամանակաշրջանների» ներդրումը Մարշալի կարևոր նորամուծությունն էր.

Շուկայական ժամանակաշրջան։ Որպես տվյալներ են ընդունվում շուկայում վաճառքի համար արտադրված ապրանքները, օրինակ՝ ձկան շուկայում։ Գները արագորեն հարմարվում են մաքուր շուկաներին։Կարճ ժամանակաշրջան։ Արդյունաբերական պոտենցիալն ընդունված է որպես կանոն։ Արտադրության մակարդակը, զբաղվածության մակարդակը, հումքի արժեքը և գները տատանվում են՝ հավասարեցնել սահմանային ծախսերը և սահմանային եկամուտները, որտեղ շահույթը առավելագույնի է հասցվում։ Տնտեսական ռենտա գոյություն ունի ֆիքսված գործոնների համար կարճաժամկետ հավասարակշռության մեջ, և եկամտաբերության մակարդակը չի հավասարվում ոլորտների միջև։
Երկար ժամանակաշրջան:Կապիտալ ապրանքների պաշարները, ինչպիսիք են գործարանները և մեքենաները, չեն ընկալվում որպես կանոն։ Շահույթի մաքսիմալացման հավասարակշռությունը որոշում է ինչպես արտադրական հզորությունը, այնպես էլ այն մակարդակը, որով այն շահագործվում է։
Շատ երկար ժամանակաշրջան։ Տեխնոլոգիաները, ժողովրդագրական միտումները, սովորույթները ենթադրյալ չեն համարվում, բայց կարող են տարբեր լինել շատ երկար ժամանակաշրջաններում։


== Հետագա զարգացումներ ==
Նեոդասական տնտեսագիտության մեջ կարևոր փոփոխություն տեղի ունեցավ մոտ 1933 թվականին։ Ջոան Ռոբինսոնը և Էդվարդ Չեմբերլինը, գրեթե միաժամանակ հրատարակելով իրենց «Անկատար մրցակցության տնտեսագիտությունը» (1933) և «Մենաշնորհային մրցակցության տեսությունը» (1933) գրքերը, ներկայացրեցին անկատար մրցակցության մոդելներ։ Այս աշխատանքից առաջացան շուկայի ձևերի և արդյունաբերական կազմակերպման տեսությունները։ Նրանք նաև ընդգծել են որոշ գործիքներ, ինչպիսիք են սահմանային եկամուտների կորը։
Ջոան Ռոբինսոնի աշխատանքը անկատար մրցակցության մասին առնվազն պատասխանն էր մասնակի հավասարակշռության մարշալյան տեսության որոշ խնդիրների, որոնք ընդգծված էին Պիերո Սրաֆայի կողմից։ Անգլո-ամերիկացի տնտեսագետները նույնպես արձագանքել են այս խնդիրներին՝ դիմելով եվրոպական մայրցամաքում Լեոն Վալրասի և Վիլֆրեդո Պարետոյի կողմից մշակված ընդհանուր հավասարակշռության տեսությանը։ Ջոն Հիքսի «Արժեքը և կապիտալը» գիրքը (1939) ազդեցիկ է եղել այս ավանդույթները իր անգլիախոս գործընկերներին ներկայացնելու համար։ Նրա վրա իր հերթին ազդել է ավստրիական դպրոցի տնտեսագետ Ֆրիդրիխ Հայեկի տեղափոխությունը Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոց, որտեղ այն ժամանակ սովորում էր Հիքսը։ Այս զարգացումներն ուղեկցվեցին նոր գործիքների ի հայտ գալով, ինչպիսիք են անտարբերության կորերը և սովորական օգտակարության տեսությունը։


== Քննադատություն ==
Թերևս նեոկլասիկական տնտեսագիտության քննադատությունը ձևակերպելու լավագույն միջոցը Լեյխոնհուֆվուդի առաջարկած պայմաններն են, ով պնդում է, որ «այն փոխարինելու այլընտրանք փնտրելու փոխարեն մենք պետք է փորձենք պատկերացնել տնտեսական տեսություն, որը դուրս է գալիս իր սահմանափակումներից»։
Նեոդասական տնտեսագիտությունը երբեմն քննադատվում է նորմատիվային կողմնակալություն ունենալու համար։ Այս տեսակետից նա չի կենտրոնանում իրական տնտեսությունների բացատրության վրա, փոխարենը նկարագրում է մի տեսական աշխարհ, որտեղ կիրառվում է Պարետոյի օպտիմալությունը։ Թերևս նրա ամենաուժեղ քննադատությունը կայանում է նրանում, որ նա անտեսում է Երկրի և նրա էկոսֆերայի ֆիզիկական սահմանները, որոնք մարդկային բոլոր տնտեսությունների ֆիզիկական տունն են։ Սահմանների անտեսումը/ժխտումը ներառում է և՛ ռեսուրսները, և՛ «թափոնների խորտակումը», մարդկային թափոնները և մարդածին տոքսինները կլանելու ունակությունը։ Էկոլոգիական տնտեսագիտությունը տեսնում է փոխկապակցված ճանապարհորդներ Երկիր տիեզերանավի վրա, տիեզերանավ, որն ունի սահմաններ։ Նեոկլասիկական տնտեսագիտությունը, ընդհակառակը, յուրաքանչյուր ճանապարհորդի տեսնում է որպես անկախ որևէ այլ ճանապարհորդից և բնական համակարգերով, որոնք հնարավոր են դարձնում տիեզերանավով ճանապարհորդությունը Երկրի վրա, համարվում (առանց էմպիրիկ ստուգման) անսահմանափակ կամ, լավագույն դեպքում, սահմանափակված միայն գիտելիքներով։ Էմպիրիկ իրականությունը, որ մարդիկ փոխկապակցված են միմյանց և բնության հետ (այսինքն՝ Երկրի տիեզերական համակարգերը), ճանաչված է նաև հումանիստական ​​տնտեսագիտության, բուդդայական տնտեսագիտության և մետաէկոնոմիկայի մեջ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Блауг М. Неоклассическая теория денег, процента и цен // Экономическая мысль в ретроспективе = Economic Theory in Retrospect. — М.: Дело, 1994. — С. 586—606. — XVII, 627 с. — ISBN 5-86461-151-4


== Արտաքին հղումներ ==
Неоклассическое направление / Г. Д. Гловели // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
Неоклассическая экономическая теорияArchived 2021-05-07 at the Wayback Machine. // Economicus.ru