Սաամյան լեզուներ

Սաամյան լեզուներ, ազգակից լեզուների խումբ, որով խոսում են սաամները (հինավուրց անվանումը` լոպարներ) Սկանդինավյան թերակղզու հյուսիսում, Ֆինլանդիայում և  Ռուսաստանում, Կոլայի թերակղզում։
Մտնում է ֆիննո-վոլգյան խմբի, ուգրո-ֆիննական ճյուղի ուրալյան լեզվաընտանիքի մեջ։  Որպես ֆիննո-վոլգյան խմբի մաս` սաամյան լեզուները կազմում են առանձին ենթախումբ, որն առավելապես ազգակից է մերձբալթյան-ֆիննական ենթախմբին (որում ներառված են նաև ֆիններեն, կարելերեն և էստոներեն լեզուները) և, ավելի փոքր չափով, մարիական և մորդովական ենթախմբերին։
Լեզվով խոսողների ընդհանուր թիվը կազմում է շուրջ 25 հազար մարդ, սաամական բնակչության գնահատման սահմաններում՝ 80 հազար։


== Ընդհանուր տարածվածություն ==
Սաամյան լեզուները տարածված են Նորվեգիայի հյուսիսային մասերում, Շվեդիայի հյուսիսում և Ֆինլանդիայում, ինչպես նաև Ռուսաստանում, Կոլայի թերակղզում։ Սաամյան լեզուներով խոսողներ կան Ուկրաինայում (որոնց ընդհանուր թիվը կազմում է 136 մարդ 2001 թվականի տվյալներով) և այլ երկրներում։


== Ներքին դասակարգում ==
Սաամյան լեզուները կազմավորում են բարբառային հաջորդականություն։ Ռուսական ավանդույթով սովորաբար խոսում են միասնական սաամյան լեզվով (լոպարերեն) և նրա բազմաթիվ բարբառներով, սակայն այս հարցը մինչ օրս շարունակում է մնալ վիճելի։ Սաամյան լեզուների նկատմամբ կան տարբեր մոտեցումներ՝ որպես մեկ հիմնական լեզու չորս հիմնական բարբառներով կամ որպես չորս տարբեր Սաամյան լեզուներ։ Որպես այս խնդրի հետևանք դիտարկվում է նաև Սաամի մշակույթին մոտենալու խնդիրը` որպես տարածաշրջանային բնութագրերով միասնական մշակույթ կամ չորս տարբեր մշակույթների։  Սաամական  լեզուները (բարբառները), չնայած նրանց միջև քերականական և բառագիտական նմանություններին, միմյանցից բավականին տարբեր են, այդ իսկ պատճառով տարբեր Սաամյան լեզուների (բարբառների) ներկայացուցիչները հաճախ չեն հասկանում միմյանց։
Սաամյան լեզուները բաժանված են երկու հիմնական խմբերի՝ արևմտյան (լեզուներ Նորվեգիայում, Շվեդիայում և Ֆինլանդիայի որոշ  մասերում) և արևելյան  (որոշ լեզուներ Ֆինլանդիայում և լեզուներ Ռուսաստանում)։

Արևմտասաամական խումբ
Հարավսաամերեն  - Նորվեգիա և Շվեդիա։ Շուրջ 600 կրողներ
Ումե-սաամերեն  (ուումե) - Շվեդիա։ 10–ից մինչև 20 կրողներ
Լուլե-սաամերեն  (լուուլե) - Նորվեգիա և Շվեդիա։ Շուրջ 2000 կրողներ
Պիտե-սաամերեն (պիտե) - Շվեդիա Շուրջ 20 կրողներ
Հյուսիսսաամերեն (հյուսիսսաամական, հյուսիսային սաամական) - Նորվեգիա, Շվեդիա  և Ֆինլանդիա։  Շուրջ  20,7 հազար կրողներ (Սաամյան լեզուների ամենամեծ թվով կրողներ)
Արևելասաամական խումբ
բաբինյան սաամերեն  (ակկալա) † - Ռուսաստան։ Լեզվի վերջին կրողը, Մարիա Սերգինան, մահացել է 2003 թվականի դեկտեմբերին
կեմի-սաամերեն   † - Սաամերեն լեզու, որը տարածված է  Ֆինլանդիայի կենտրոնական Լապլանդիայում
ինարի-սաամերեն  - Ֆինլանդիա։ Շուրջ 300 կրողներ
յոկանգական –սաամական  լեզու (տերսկո-սաամական) - Ռուսաստան։ 2-ից մինչև 10 կրողներ
կիլդինյան սաամերեն  - Ռուսաստան։ Կրողների թիվը, ըստ 2010 թվականի Համառուսական բնակչության մարդահամարի, կազմում է 353 (ընդհանուր բոլոր սաամերեն լեզուների համար)։  Այլ աղբյուրների համաձայն, կրողների թիվը կազմում է մոտ 500 մարդ։ Ակտիվ բնիկ կրողներ (այսինքն ՝ նրանք, ովքեր առօրյա կյանքում պարբերաբար օգտագործում են լեզուն) - նույնիսկ ավելի քիչ, մոտ հարյուր մարդ։
կոլտա-սաամերեն (սկոլտ) - շուրջ 420 կրողներ, այդ թվում շուրջ 400` Ֆինլանդիայում, շուրջ  20` Ռուսաստանում  (նոտոզերյան բարբառ)։Սաամների և նրանց լեզուների ծագումը մեծ հակասությունների տեղիք  է տալիս, ենթադրվում է, որ հին Սաամների նախնիները վաղ ժամանակներից անցնում էին անհայտ գենետիկ ծագման մի լեզվից (թողնելով Սաամերեն  լեզուներով ոչ-ուրալյան ծագման «Մինչսաամական  ենթաշերտը» դեպի բալթյան-ֆիններեն,  մերձակա մի լեզու, և այնուհետև նրանց վրա ուժեղ ազդեցություն են ունեցել հարևան լեզուները՝ ինչպես ֆիննո-ուգորականը, այնպես էլ ուրիշներ։


== Կարգավիճակ ==
Սաամերեն  լեզուն (Սաամյան լեզուներից մեկը կամ մի քանիսը) պաշտոնական լեզու է Նորվեգիայի, Ֆինլանդիայի և Շվեդիայի որոշ վարչական տարածքներում և  համայնքներում։ Ըստ Ֆինլանդիայի Սահմանադրության 17 §-ի՝ այս երկրի Սաամական բնակչությունն իրավունք ունի պահպանել և զարգացնել իրենց լեզուն և մշակույթը։ Սահմանադրության նույն կետում ամրագրված է սաամների լեզուն կառավարման մարմիններում օգտագործելու իրավունքը։ Ֆինլանդիայի հյուսիսային մասում կա հատուկ տարածքային կազմավորում ՝ Ֆինլանդիայի սաամական շրջանը, որի տարածքում սաամները, ըստ Ֆինլանդիայի Սահմանադրության 121 §, ունեն մշակութային և լեզվական ինքնավարություն։


== Սաամյան լեզուների պահպանման խնդիրներ ==
Սամների  բնակության բոլոր չորս երկրներում կառավարական մարմինները իրենց անհանգստությունն են հայտնում սաամական  լեզուների պահպանման վերաբերյալ։ Սաամյան լեզուները ներկայումս այս կամ այն աստիճանով դասավանդվում են   մանկապարտեզներում և դպրոցներում։ Նորվեգիայում, Ֆինլանդիայում և Շվեդիայում, Սաամերյան լեզուները դասավանդվում են որոշ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում։ Նախատեսվում էր, որ Ռուսաստանում առաջին նման բուհը կլինի Մուրմանսկի արկտիկական պետական համալսարանը, և  2012-2013 ուսումնական տարում սկսվեց Սաամերենի և Սաամական մշակույթի դասավանդումը «Լեզվաբանություն» մագիստրոսական ծրագրի շրջանակներում։


== Գիր ==
Օտարերկրյա  Սաամների համար լատինական միսիոներական գիրը ստեղծվել է 17-րդ դարում Շվեդիայում` Ումա-Սաամների համար,  որը հին շվեդա-սաամական գրական լեզուն  էր։ 18-րդ դարի առաջին կեսին  դրվեցին նորվեգական Սաամի մատենագրության հիմքերը, իսկ 19-րդ դարի սկզբին՝ ֆիննականինը։ 1978 թվականին ստեղծվեց հանձնաժողով, որը մշակեց միասնական ուղղագրություն հյուսիսային Սաամերեն լեզուների համար։ Լեզուների ուսուցումը իրականացվում է տարրական դպրոցներում։ Ռուսական կայսրությունում 1880-1890-ական թվականներին Կոլայի Սաամների համար լույս են տեսել գրքեր՝ կյուրեղագիր հիմունքներով։ 1933 թվականին լատինական այբուբենի հիման վրա ստեղծվել է նոր այբուբեն, որը մշակվել է 1926 թվականից ի վեր, Կոլայի Սաամների համար։ 1937 թվականին այն փոխարինվեց կիրիլականով, տպագրվեց նոր այբբենարան, Ալեքսանդրա Անտոնովայի այբբենարանում 1982 թվականին, հրատարակվել են նաև այլ մանկական գրքեր։ 1985 թվականին տպագրվել է Կիլդինյան սաամերեն  լեզվով (բարբառով) ծավալուն Սաամերեն-ռուսերեն բառարան՝ Ռիմմա Կուրուչի խմբագրությամբ։


== Լեզվաբանական բնութագիր ==


=== Հնչյունաբանություն և հնչույթաբանություն ===
Սաամյան լեզուների հնչյունաբանությունն ու հնչույթաբանությունը շատ բարդ են, կան երկար և կարճ ձայնավորներ ու բաղաձայններ, երկձայն և եռաձայն զուգակցումներ, իսկ բաղաձայնների այլընտրանքային համակարգը (որում հնչյունների քանակի և որակի մի քանի փուլեր տարբերվում են) ձևաբանական դեր է խաղում,  շեշտը ընկնում է առաջին վանկի վրա, երկրորդային` հետագա կենտ վանկերի վրա (բայց ոչ վերջին), հնչյունների օգտագործման հարցում բավականին շատ սահմանափակումներ կան։ Ի տարբերություն ֆիննո-ուգուրական լեզուների մեծամասնության, լեզվաբանությունն ավելի շատ համակցված է բարձր զարգացած բառափոփոխության հիմքերի հետ (կամ ներքին բառափոփոխություն), այսինքն՝ քերականական իմաստների արտահայտումը բառերի ձայնավորների և բաղաձայնների կանոնավոր փոփոխությունների միջոցով։


=== Ձևաբանություն ===


==== Գոյական ====
Քերականության առանձնահատկություններից է համարվում  լեզուների մեծ մասում երկակի թվի առկայություն։ Սեռը բացակայում է։ Շարահյուսության մեջ, ի տարբերություն բալթյան-ֆիններեն լեզուների, այստեղ բացակայում է որոշիչ ածականի համաձայնեցումը գոյականի թվի և հոլովի հետ։ Սաամերեն լեզուներում սովորաբար լինում է 8 հոլով՝ ուղղական, սեռական, հայցական, արտահայտչական, տեղական, տրական-ուղղորդական, բացասական, միասնական։ Հոլովային  նշանակություններն արտահայտվում են ոչ միայն հոլովներով, այլև հետադիրներով և նախդիրներով։ Բացի հիմնականից, կա անձնական-ստացական հոլովում։


==== Բայ ====
Բայն ունի չորս ժամանակ և չորս եղանակ՝ դրական  և բացասական խոնարումներով։ Ոչ անձնական բայական ձևերը ներկայացված են անորոշ դերբայով, ածական դերբայով, մակբայական և բայական գոյականներով։


=== Շարահյուսություն ===
Շարահյուսությանը բնորոշ  է անորոշ կապը, որի դեպքում նախադասությունների միջև ժամանակավոր, պատճառական, պայմանական, հետևանքային և այլ կապերը, նախադասությունների միջև հարաբերությունն արտահայտվում է պարզ նախադասությունների հաջորդաբար թվարկմամբ։ Բառերի կարգը համեմատաբար ազատ է։ Որոշիչը նախորդում է որոշվող բառին, որը բնորոշ է համադրությանը (ուղղական հոլովով երկու գոյականների օգտագործումը համապատասխանում է որոշիչի կառուցվածքին)։


=== Բառապաշար ===
Բառապաշարի մեջ նշվում են բալթյան-ֆիններեն, ռուսերեն, սամոդիական և գերմանական լեզուներից փոխառությունները։ Սամական լեզուների բառապաշարի մի մասը այլ ֆիննո-ուգորական  լեզուների հետ (մինչֆիննո-ուգորական սուբստրատ ) նմանություններ չունի։


== Սամական  լեզուների հայտնի կրողներ ==
Մարի Բոյնե  - նորվեգացի սաամական երգչուհի, սաամերեն լեզվով երգերի հեղինակ։
Ֆրեդ Բուլո  - նորվեգացի քաղաքական գործիչ և երգիչ, Նորվեգիայի ներկայացուցիչը «Եվրատեսիլ 2019»-ում, KeiiNO խմբի կազմում, Եվրատեսիլի պատմության մեջ սաամերեն  լեզվով երգի առաջին կատարողը։


== Գրականություն ==
ռուսերենКерт Г. М. Саамский язык. - Л., 1971
Антонова А.А., Афанасьева, Н.Е., Глухов Б.А., Куруч Р.Д., Мечкина Е.И., Яковлев Л.Д. Саамско-русский словарь: 8000 слов / Под редакцией Р. Д. Куруч. — М.: Русский язык, 1985. — 568 с. — 1720 экз.
Хайду П. Уральские языки и народы. - М., 1985
Хелимский Е. А. Саамский язык. // Красная книга языков народов России. Энциклопедический словарь-справочник. - М., 1994
Языки и культура кольских саами / Глав. ред. И. Б. Циркунов // Наука и бизнес на Мурмане: журнал. - № 2 (69), 2010. - Мурманск: Мурманское областное книжное издательство.այլ լեզուներովBergsiand K., Hasselbrink G., Sámien lukkeme-gärjá, Oslo, 1957
Itkonen T. I., Koltanja kuolanlapin sanakirja. Wörterbuch des Kolta- und Kolalappischen, Helsinki, 1958.
Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Онлайн-версия(անգլ.)
Nielsen K., Læerebok i Lappisk, Bd 1-3, Oslo, 1926-1929
Nielsen K., Nesheim A., Lappisk ordbok, Bd 1-5, Oslo, 1932-1962
Svonni M. Sámi languages in the Nordic countries and Russia. I: Multilingual Europe: Facts and Policies. Mouton de Gruyter, 2008. - ISBN 978-3-11-020512-1. s. 233-249. Universitetet i Tromsø
Wiklund K., Entwurf einer urlappischen Lautlehre, Helsinki, 1896


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Саамский язык հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում 
Леонтьева Т. П. Лингвистические исследования саамского языка в книжной коллекции МГОУНБ / Доклад на межрегиональной научно-практической и литературно-художественной конференции VIII Масловские чтения (Мурманск, 17 декабря 2009 г.) // Портал Финно-Угорские Библиотеки России.(Ստուգված է 23 փետրվարի 2012)
Саамские шрифты, ссылки
Репортаж мурманского телевидения о преподавании саамского языка в одной из мурманских школ (формат ASF, 4 мб)