Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսություն

Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսություն, Եվրոպայում Համախառն ներքին արդյունքի մեծությամբ զբաղեցնում է վերջին տեղերից մեկը։ 2009 թվականին ՀՆԱ-ի չափը կազմել է 16,202 մլրդ ԱՄՆ դոլար։


== Համախառն ներքին արդյունք ==


== Արտաքին առևտուր ==
Բոսնիա և Հերցեգովինայի արտաքին առևտրի աշխարհագրական բաշխում (2014 թվական).

ԵՄ երկրներ — 64,0 % (10,7 մլրդ դոլար).
Ռուսաստան — 5,5 % (0,9 մլրդ դոլար)
Չինաստան — 5,5 % (0,9 մլրդ դոլար)
Թուրքիա — 3,3 % (0,6 մլրդ դոլար)
Ամերիկայի երկրներ — 3,3 % (0,6 մլրդ դոլար)
Աֆրիկայի երկրներ — 0,8 % (0,1 մլրդ դոլար)


== Գյուղատնտեսություն ==
2012 թվականին երկրի ՀՆԱ-ում Բոսնիա և Հերցեգովինայի գյուղատնտեսության բաժինը գնահատվում է 7,4%։ 2008-ին գյուղատնտեսության մեջ զբաղված էր երկրի աշխատունակ տարիքի բնակչության 20.5% -ը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում մշակում են ցորեն, եգիպտացորեն, մրգեր և բանջարեղեն, աճեցվում են գյուղացիական կենդանիներ։ 2011 թվականին գյուղատնտեսական հողատարածքները կազմել են 2151 հազար հա, որից 1107 հազ. հա վարելահողեր, 1044 հազ. հա մարգագետիններ և արոտավայրեր։


=== Հացահատիկային կուլտուրաներ ===
2013 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայում ցանվել էր 62 հազար հեկտար ցորեն (անքան, որքան նախորդ տարի), 176 հազար հա եգիպտացորեն (2012 թվականի համեմատ 10%-ով պակաս)։ 2012 թվականին հավաքվել է 208 հազար տոննա ցորեն և 500 հազար տոննա եգիպտացորեն։


=== Մրգեր ===
2011 թվականին երկրում պտղատու ծառերի թիվը գնահատվել է 30 մլն, մրգերի տարեկան արտադրությունը` 320 հազար տոննա։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, երկիրը 100 միլիոն դոլարի վերամշակման միրգ և մթերք է ներկրում ։ Մրգերի արդյունաբերական վերամշակումը հիմնականում ներառում է չորացրած մրգերի, հյութի խտանյութերի և ջեմերի արտադրությունը։ Այս ոլորտում կան երկու խոշոր արտադրողներ (Vegafruit, Մալայա Բրեսնիցա և Vitaminka, Բանյա Լուկա), որոնք մրգերից և բանջարեղենից արտադրում են տարեկան մոտ 25 հազար տոննա արտադրանք։


=== Ծխախոտ ===
Ծխախոտն աճեցվում է Հերցեգովինայում, Պոսավինայում և Սեմբերիայում։ 2010 թվականին ծխախոտի մասին օրենքի (Zakon o duvanu Bosne i Hercegovine) համաձայն, երկրում արտադրվում են 3 ծխախոտային սորտեր` Virdžinija, Berlej և Hercegovački ravnjak: Ծխախոտի արտադրությունը մշտապես նվազում է. 2007 թվականին ցանվել էր 2,313 հեկտար մակերեսով, իսկ 2012 թվականին` 1,545 հեկտար։ 2007 թվականին 3269 տոննա բերք էր հավաքվել, իսկ 2012 թվականին` 1494 տոննա։ Ծխախոտի արտադրության նվազումը կապված է կլիմայական պայմանների փոփոխության և ժամանակակից գյուղատնտեսական մեթոդների կիրառման անհնարինության հետ։
Բացասական միտում է նկատվել նաև ծխախոտի արդյունաբերությունում . 2005 թվականին արտադրված ծխախոտային արտադրատեսակների տեսակարար կշիռը կազմել է արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալի 2,7% -ը, իսկ 2010 թվականին` 1,3%։ Այս փոփոխությունները նույնպես ազդել են ծխախոտային արդյունաբերությունում զբաղվածության վրա. 2006-2010 թվականներին արդյունաբերության ոլորտում աշխատող մարդկանց բաժինը Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազել է զբաղվածների ընդհանուր թվի 0.25% -ից մինչև 0.12%, իսկ Սլովակիայում` 0.08%: Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան երկու ծխախոտային գործարաններ` Սարաևոյում և Բանյա Լուկայում, որոնց բաժինը ներքին շուկայում ամեն տարի նվազում է։


== ՀՍՖՀ-ի կազմում ==


=== Արդյունաբերություն ===
1960-ական թվականներին Բոսնիա և Հերցեգովինային ընկնում է ամբողջ Հարավսլավիայի երկաթե հանքաքարի արդյունահանման 99% և կոքսի արտադրության 100% , ածխի արտադրության 40%, թուջի արտադրության 2/3 և պողպատի ձուլման 50% բաժինը։ Բոսնիա և Հերցեգովինան Հարավսլավիայում առաջին տեղն է զբաղեցրել փայտամշակման արդյունաբերության արտադրությամբ և մեծ դերակատարություն է ունեցել քիմիական արդյունաբերության մեջ (Հարավսլավիայում միայն Բոսնիա և Հերցեգովինայում կար սոդայի (Լուկավաց) և քլորի արտադրություն)։
Ծանր արդյունաբերությունը հիմնականում գտնվում էր Բոսնիայի արևելքում, Սավա, Դրինա և Բոսնա գետերի միջև։ Սարաևոյի հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում գտնվող այս տարածաշրջանի հարավում ածխի խոշոր հանքերում արդյունահանվել է Հարավսլավիայի ածխի մեծ մասը։  Գորշ ածխի ու լիգնիտի արդյունահանումն իրականցվել է Թուզլայի, Զենիցայի, Կականիի, Բրեզայի, Բանովիչիի և այլ շրջաններում։
Այստեղ էին գտնվում Վարեշի և Լյուբիայի երկաթի հանքերը և մանգանի հանքավայրերը, ջերմային էլեկտրակայաններ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում էր գտնվում Հարավսլավիայի գունավոր մետալուրգիայի հիմնական կենտրոնը՝ Զենիցա քաղաքը, որտեղ կա մետաղագործական արտադրության ամբողջական ցիկլով գործարան։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում կային երկու այլ մետալուրգիական գործարաններ՝ Վարեշի հին գործարանը և Իլյաշի նոր գործարանը։ Իրականացվում էր բոքսիտների արդյունահանում, որոնք հիմնականում վերամշակվել են Մոստարի և Զվորնիկի ալյումինի գործարաններում։
1950-ականների վերջին Հերցեգովինայում Ներետվա գետի վրա, Յաբլանիցա քաղաքի մոտակայքում, շահագործման է հանձնվել այդ ժամանակ Հարավսլավիայում ամենահզոր հիդրոէլեկտրակայանը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում կենտրոնացած էր  ՀՍՖՀ-ի բոլոր հիդրոէներգետիկական ռեսուրսների 2/5-ը։
Բոսնիա և Հերցեգովինայի հարավում, որտեղ կա էժան էներգիա՝ արտադրված Ներետվա և Վրբաս գետերի հիդրոէլեկտրակայանների կողմից, ստեղծվել էին էլեկտրաքիմիական արդյունաբերության (Յայցե) ձեռնարկությունները և ալյումինի գործարանը։ Կոքսի արտադրությունն իրականացվել է Զենիցայում և Լուկավացայի գործարաններում։ Գորաժդայում էր գտնվում ազոտական պարարտանյութերի արտադրության ֆաբրիկան։
Բոսնիա և Հերցեգովինայի փայտամշակման արդյունաբերության համալիրի արտադրանքն օգտագործվել է ինչպես ՀՍՖՀ-ում ներքին սպառման, այնպես էլ արտահանման համար։ Խոշոր սղոցարաններ էին գտնվում հիմնականում արևմտյան և կենտրոնական մասերում. երկրի Զավիդովիչի (հավաքովի տների գործարան), Բանյա Լուկա, Սարաևո, Դրվար։ Համահարավսլավական նշանակություն ուներ Բոսնիա և Հերցեգովինայում ծխախոտի արտադրությունը, որն իրականացվում էր չորս խոշոր գործարաններում՝ Սարաևոյում, Բանյա Լուկայում, Տրավնիկում և Մոստարում։
Բոսնիա և Հերցեգովինան ՀՍՖՀ-ում առաջին տեղն է զբաղեցրել բջջանյութի արտադրության մեջ, բջջանյութի ֆաբրիկաները գտնվում էին Պրիեդոր, Բանյա Լուկա, Մագլայ և Դրվար քաղաքներում։
Երկրում կար մեքենաշինություն, սննդի և թեթև արդյունաբերություն։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ամենակարևոր արդյունաբերական կենտրոններն էին Սարաևո-Զենիցան, որտեղ զարգանում էր ածխի արդյունահանումը, սև մետալուրգիան և մեքենաշինությունը. Թուզլա-Բանովիչին, որը մասնագիտացել էր ածխի և աղի արդյունահանման, քիմիական արդյունաբերության և մեքենաշինության ոլորտներում։


=== Գյուղատնտեսություն ===
Գյուղատնտեսությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսության գլխավոր ճյուղն է, նույնիսկ չնայած ոչ բերքառատ հողերին։ Հիմնական մշակաբույսերն են՝ ծխախոտ, շաքարեղեգ, եգիպտացորեն և ցորեն։ Աճեցվում են մրգեր (սալոր)։ Կա ոչխարաբուծություն։ Մշակվում է լեռնային անտառների փայտը։ Հիմնական գործընկերներն են Խորվաթիան, Գերմանիան, Իտալիան, Սլովենիան։
Սավա և Դրինա գետերի հովիտներում կային եգիպտացորենի, ինչպես նաև ցորենի, գարու և վարսակի խոշոր ցանքատարածություններ, սարերում ցանում էին  աշորա և կորեկ։ Արդյունաբերական մշակաբույսերից ծխախոտը մեծ նշանակություն ուներ Բոսնիա և Հերցեգովինայում, որի ցանքատարածությունները գտնվում էին Հերցեգովինայի հարավում։ Բոսնիայի հյուսիսում, Սավա, Դրինա, վրբաս, Բոսնա և Ունա գետեր առափնյա հովիտներում և նախալեռներում գտնվում էր Հարավսլավիայի այգեգործության ամենակարևոր շրջանը։ Բոսնիա և Հերցեգովինային էր ընկնում ՀՍՖՀ-ի սալորի բերքի մոտ 40 տոկոսը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հարավում գերակշռում են հարավային պտուղները (թուզ, նուշ, ձիթենի)։ Երկրում զարգացած էր խաղողագործությունը (լավագույն խաղողի այգիները գտնվում էին Մոստարի և Ստոլացի մոտ)։
Բոսնիա և Հերցեգովինայի բազմաթիվ շրջաններում անասնապահությունը մնացել է որպես բնակչության կենսապահովման հիմնական աղբյուր, որը հիմնականում ներկայացված էր ոչխարների և այծերի համատեղ անասնաբուծությամբ։ Հյուսիսային շրջաններում և գետերի հովիտներում բուծվել են խոշոր եղջերավոր անասուններ, որոնց գլխաքանակով Բոսնիա և Հերցեգովինան, Հարավսլավիայի շրջանակներում, զիջում էր միայն Սերբիային։ Խոզաբուծությունը զարգացած էր եգիպտացորենի ցանքատարածքների շրջաններում։


=== 1990 ական թվականներ ===


==== Ընդհանուր ցուցանիշներ ====
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր երկրում գործազրկության մակարդակը ամենաբարձրն է։ Արդյունաբերական արտադրանքը նվազել է 85% -ով, ըստ տարբեր աղբյուրների, ընդհանուր նյութական վնասը կազմել է 20-80 մլրդ դոլար։ 1998 թվականին երկրի ՀՆԱ-ն նվազել է ավելի քան 75% -ով։ 1995 թվականից սկսած, երկրի տնտեսությունը վերականգնելու համար տրամադրվել է լայնածավալ միջազգային օգնություն։
Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսության վերականգնումը հիմնականում տեղի ունեցավ միջազգային վերակառուցման ծրագրի շրջանակներում, որի համաձայն 1996-2000 թվականներին նախատեսվում էր հատկացնել 5.1 մլրդ դոլար։
2000 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի ՀՆԱ-ն կազմել է 6,5 մլրդ դոլար (1999 թվականին այն կազմել է 6,2 մլրդ դոլար)։ Իսկ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 1,770 դոլար էր։ 1996 թվականին ՀՆԱ-ի կառուցվածքում գերակշռում էր սպասարկման ոլորտը, որը կազմել է 58%, արդյունաբերության բաժինը՝ 23%; գյուղատնտեսությունը՝ 19%: Թեև երկրի ՀՆԱ-ն բավականին արագ աճում է (1996՝ 50%, 1997՝ 37%, 1998՝  28%, 2000՝ 8%), նախապատերազմական մակարդակին դեռևս չի հասել։ 2000 թվականին գնաճը կազմել է 8% (1997՝ 5%): 2000 թվականին երկրում տնտեսապես ակտիվ բնակչության թիվը կազմել է 1,026 հազար մարդ, գործազրկության մակարդակը՝ 35-40 %:


==== Արդյունաբերություն ====
Աստիճանաբար երկրում վերականգնվում են հանքարդյունաբերությունը, մետալուրգիական և նավթավերամշակման ոլորտները, աճում է տեքստիլ արդյունաբերության, ավտոմեքենաների բաղադրիչ մասերի, ավիացիոն արդյունաբերության և կենցաղային սարքերի արտադրությունը։ 2000 թվականի սկզբին գերմանական Volkswagen-ի և Չեխիայի Skoda-ի աջակցությամբ գործարկվեց ավտոմեքենաների արտադրությունը, որը նրանց ցածր գնի պատճառով մեծ պահանջարկ ունի հարևան երկրներում։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի արդյունաբերության մեջ հիմնական ներդրողներից մեկը Սլովենիան է։


==== Գյուղատնտեսություն ====
Գյուղատնտեսությունում օգտագործվում է տարածքի 1/2 մասը, որի 50% -ը մշակվում է (օգտագործվում է հերկի, բանջարանոցների, խաղողի այգիների, այգիների համար), մնացած 50% -ը զբաղեցնում են լեռնային արոտավայրերը և մարգագետինները։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերը մնում են ծխախոտը, եգիպտացորենը, ցորենը և շաքարեղեգը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հյուսիսում Սերբիայի հետ սահմանին է գտնվում պտղաբուծության շրջանը։ Անասնապահության մեջ գերակայում են ոչխարների և այծերի բուծումը, երկրի հյուսիսում՝ խոշոր եղջրավոր անասուների բուծումը։ Բոսնիա և Հերցեգովինա հայտնի է իր ձիաբուծությամբ հատուկ փոքրիկ բոսնիական ձիերի շնորհիվ, որոնք տարբերվում են իրենց տոկունությամբ և գերազանց են լեռնային շրջաններում օգտագործելու համար։


== Տրանսպորտային համակարգ ==


=== Գետային ցանց ===
Բոսնիա և Հերցեգովինայի գետի ցանցի հիմքն են Սավայի աջ վտակները, որոնց միջոցով անցում է բացվում դեպի միջինդանուբյան դաշտավայրը և Ներետվայի հովիտը, ապահովելով ելք դեպի Ադրիատիկ ծով։ Սավայով դեպի Խորվաթիա ջրային ուղին բաց է, բայց հազվադեպ է օգտագործվում։ Սավան ունի հետեւյալ նավահանգիստները՝ Գրադիշկա, Բրոդ, Շամաց, Բրչկո, Օրաշյե։


=== Ավտոմայրուղիներ ===

A1 ավտոմայրուղին անցնում է Բոսնիա և Հերցեգովինայով։ Այն E73 եվրոպական երթուղու ամենաերկար հատվածն է, որը Կենտրոնական Եվրոպան կապում է Ադրիատիկ ծովի հետ։ Բացի այդ, E661, E761, E762 եվրոպական երթուղիները անցնում են երկրի տարածքով։ Ընդհանուր առմամբ Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի վրա կառուցվել է 22,926 կմ ճանապարհ, այդ թվում՝ 19,426 կմ պինդ ծածկով ճանապարհներ և 3,500 կմ՝ գրունտային ծածկով ճանապարհներ։


=== Երկաթուղային տրանսպորտ ===

Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում գոյություն ունի 601 կմ երկաթուղային ուղի, 1435 մմ երկաթուղագծի լայնությամբ, ներառյալ 392 կմ էլեկտրաֆիկացված ուղիները։ Երկաթուղային ցանցը սպասարկում են երկու ընկերություններ. Սերբիայի Հանրապետության տարածքում` Željeznice Republike Srpske (ŽRS), իսկ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայի տարածքում` Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine (ŽFBH):


=== Ավիացիա ===
Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան 24 օդանավակայաններ, որոնցից 7-ը կարծր մակերեսով, 17-ը՝ հողային ծածկով, ինչպես նաև 6 ուղղաթիռի վայրէջքային հարթակներ։ Երկրում գործում են 4 միջազգային օդանավակայաններ՝ Բանյա Լուկա, Մոստար, Սարաևո և Տուզլա։


=== Խողովակաշարեր ===
Երկրի տարածքում անցկացված են գազատարի 147 կիլոմետր և նավթատարի 9 կմ խողովակաշար։


== Աղքատություն ==
2011 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայում բնակչության թիվը կազմել է 3,8 միլիոն մարդ, որից մոտ 700 հազարը գտնվում էր աղքատության գծից ներքև։ Երկրում աղքատ էին ճանաչվում այն ​​քաղաքացիները, որոնց ամսական եկամուտը չի գերազանցում 120 եվրոն։ Սննդամթերքի օրական ծախսերը մեկ անձի համար չեն գերազանցում 1.5 եվրոն, ինչը հնարավորություն է տալիսլ ձեռք բերել միայն հաց և կաթ։ Մոտավորապես 20 հազար մարդ վարում է աղքատ կյանք։ Նրանք չունեն կենսապահովման միջոցներ և ստիպված են գոհ լինել օրական մեկ սննդով, ինչը քաղաքային իշխանությունների կողմից տրամադրվում է այսպես կոչված «ժողովրդական խոհանոց» ցանցի միջոցով։ Սրա հետ մեկտեղ, Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչության մոտ կեսը, այդ թվում 1 միլիոն թոշակառուներ և գործազուրկներ, ապրում էին աղքատության սահմանին։


== Բնակչության եկամուտներ ==
2017 թվականին նվազագույն զուտ աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում 406 մարկ էր, որը կազմում է 207 եվրո, և 395 մարկ՝ Սերբական Հանրապետությունում, ինչը կազմում է 202 եվրո։ 2017 թվականի հունվարի 1-ից Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 410 մարկ (207.90 եվրո)։ 2019 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը Սլովակիայի Հանրապետությունում կազմում է 450 մարկ (228.22 եվրո)։ [16] Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազագույն աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը 2019 թվականի դրությամբ կազմում է 1379 մարկ (704.70 եվրո) և զուտը՝ 894 մարկ (456.81 եվրո)։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Բոսնիա և Հերցեգովինա - «Кругосвет» հանրագիտարանում
Բոսնիա և Հերցեգովինա - ԿՀՎ-ի երկրների մասին տեղեկատուի մեջ