Դիմակահանդես (սյուիտ)

Դիմակահանդես սյուիտ, Արամ Խաչատրյանի՝ հինգ մասից բաղկացած սիմֆոնիկ ստեղծագործություն։ Դիմակահանդեսի երաժշտությունը գրվել է 1941 թվականին Եվգենի Վախթանգովի անվան պետական ակադեմիական թատրոնի պատվերով Միխայիլ Լերմոնտովի համանուն դրամայի համար, որի առանձին հատվածների հիման վրա 1944 թվականին  Արամ Խաչատրյանը ստեղծում է «Դիմակահանդես» սյուիտը։  
Սյուիտը առաջին անգամ հնչել է 1944 թվականի նոյեմբերի 8-ին Համամիութենական ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ, դիրիժոր Սերգեյ Գորչակովի ղեկավարությամբ։ 
Արտերկրում «Դիմակահանդես» սյուիտը առաջին անգամ  հնչել է ԱՄՆ–ում 1946 թվականի մայիսի 7-ին Սանտա Մոնիկայի սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ, դիրիժոր Ժաք Ռախմիլովիչի ղեկավարությամբ։  
«Դիմակահանդես» սյուիտի  դաշնամուրի համար առաջին փոխադրումը, Արամ Խաչատրյանի առաջարկով, կատարել է Ալեքսանդր Դոլուխանյանը։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է 1945 թվականին ԽՍՀՄ Մուզֆոնդի կողմից։ 


== Ստեղծման պատմություն ==

Դիմակահանդեսի երաժշտությունը (բաղկացած էր 14 համարներից) գրվել է 1941 թվականին Միխայիլ Լերմոնտովի համանուն դրամայի համար։ Անդրեյ Տուտիշկինի բեմադրությամբ Միխայիլ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի պրեմիերան կայացել է 1941 թվականի հունիսի 21-ին Մոսկվայի Եվգենի Վախթանգովի անվան պետական ակադեմիական թատրոնում և նվիրված էր Միխայիլ Լերմոնտովի մահվան 100-ամյակին։
1944 թվականին Արամ Խաչատրյանը կազմում է հինգ մասից բաղկացած «Դիմակահանդես» սյուիտը, որը սկսում է իր առանձին կյանքը որպես սիմֆոնիկ ստեղծագործություն։ 


=== Նախապատմություն ===
1941 թվականին, Միխայիլ Լերմոնտովի մահվան հարյուրամյակին (1814-1841), Մոսկվայի Եվգենի Վախթանգովի անվան պետական ակադեմիական թատրոնը բեմադրում է նրա Դիմակահանդես դրաման։ Սա անժամանակ մահացած բանաստեղծի ամենանշանակալից գործերից մեկն է։ Թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Ռուբեն Սիմոնովը (1939-1968) ներկայացման երաժշտությունը վստահում է Արամ Խաչատրյանին։ 
Մոսկվայի հայ մշակույթի տանը կից թատերական ստուդիայի ներկայացումները մտերմացրել էին Արամ Խաչատրյանին և թատրոնի ապագա գլխավոր ռեժիսոր Ռուբեն Սիմոնովին, ով բարձր էր գնահատում իրենց ստեղծագործական համագործակցությունը, երբ դեռ ուսանող Արամ Խաչատրյանը երաժշտություն էր գրում նրա բեմադրությունների համար։ Թատրոնի առաջարկը Արամ Խաչատրյանն ընդունում է մեծ ոգևորությամբ։


=== Կոմպոզիտորի ստեղծագործական որոնումներ ===
«Դիմակահանդես»-ի վրա տարվող աշխատանքներից ստացված իր տպավորությունները հետագայում այսպես էր ներկայացնում Արամ Խաչատրյանը։
Արամ Խաչատրյանը սիրով ընդունում և մեծ ոգևորությամբ ու իրեն բնորոշ բծախնդրությամբ գործի է անցնում։ Կոմպոզիտորը նախ վերընթերցում է Միխայիլ Լերմոնտովի դրաման, ուշադրությամբ ուսումնասիրում է հերոսների բոլոր արտահայտությունները և ապրումները։ Արամ Խաչատրյանը երբեք չէր դադարում հիանալ «Դիմակահանդես»-ով․ 

«Փոխանցել հերոսների զգացմունքներն ու կրքերը» – սա էր Արամ Խաչատրյանը համարում դրամատիկական ներկայացումների համար երաժշտություն ստեղծագործող կոմպոզիտորի հիմնական խնդիրը:

Գլազունովի ցանկությամբ ռեժիսոր Վսեվոլոդ Մեյերխոլդը օգտագործել էր ռուսական դասական երաժշտության հիմնադիր Միխայիլ Գլինկայի «Վալս-Ֆանտազիան» (1839  թվականին՝ դաշնամուրի համար, նվագախմբային խմբ.՝ 1856 թվական ընդլայնված տարբերակ սիմֆոնիկ նվագախմբի համար)։
Հեղինակը նաև նշում է, որ ամենից շատ մտատանջություն նրան պատճառել էր հենց վալսը։ 

Վալսը ծնունդ առավ հանկարծակի։ Ինչպես կոմպոզիտորն է նշում, այդ ժամանակ նա դիմանկարի համար բնորդում էր նկարչուհի Եվգենյա Վլադիմիրովնա Պաստեռնակի մոտ, և ահա, հերթական  այցի ընթացքում հանկարծակի նրա մտքում «լսվեցին» այն հնչյունները, որոնք հետագայում դարձան իր ապագա վալսի թեման։ Ընդհատելով սեանսը՝ Արամ Խաչատրյանը անմիջապես գրի է առնում երաժշտությունը։ 

Ներկայացումների երաժշտության հիման վրա ստեղծված խաչատրյանական սիմֆոնիկ սյուիտների պարտիտուրները մինչ օրս հնչում են համերգների ժամանակ։


== Պրեմիերա ==
Դիմակահանդես դրամայի գլխավոր փորձը տեղի է ունեցել 1941 թվականի հունիսի 16-ին, իսկ պրեմիերան՝ հունիսի 21-ին։ Ներկայացման մասին հրապարակումները զուգահեռվեցին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ազդարարման լուրերի հետ։ 

Պատերազմը կարծես ընդհատեց ներկայացման կյանքը, բայց ներկայացման երաժշտությունը առանձին հատվածների և սիմֆոնիկ սյուիտաների տեսքով, խմբագրված 1944 թվականին, շարունակում է հնչել շատ հաճախ։ 
Երևանում «Դիմակահանդես» ներկայացման պրեմիերան տեղի է ունեցել 1949 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում։ Թարգմանությունը՝ Տիգրան Հախումյանի, բեմադրությունը՝ Արմեն Գուլակյանի, նկարիչ՝ Միքայել Արուտչյան և Վասիլ Վարդանյան, երաժշտությունը՝ Արամ Խաչատրյանի, պարերը՝ Զարեհ Մուրադյանի։  
Սյուիտը առաջին անգամ հնչել է 1944 թվականի նոյեմբերի 8-ին Համամիութենական ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ, դիրիժոր Սերգեյ Գորչակովի ղեկավարությամբ։  Սյուիտի պարտիտուրի առաջին հրատարակությունը տեղի է ունեցել Մոսկվայում 1947 թվականին ստեկլոգրաֆով Խորհրդային կոմպոզիտորների միության կողմից, իսկ երկրորդը՝ 1954 թվականին Մուզգիգ հրատարակչությունում։  
Արտերկրում «Դիմակահանդես» սյուիտը առաջին անգամ  Սանտա Մոնիկայի սիմֆոնիկ նվագախմբի կատարմամբ հնչել է ԱՄՆ–ում 1946 թվականի մայիսի 7-ին, դիրիժոր Ժաք Ռախմիլովիչի ղեկավարությամբ։  
1952 թվականին Յուրի Ալեքսանդրովիչ Զավադսկին Մոսսովետի անվան պետական ակադեմիական թատրոնում բեմադրում է Միխայիլ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրաման՝ կրկին դիմելով Արամ Խաչատրյանի «Դիմակահանդես»-ի երաժշտությանը։ Յուրի Զավադսկու բեմադրութունը թատրոնում ապրեց ավելի քան քառորդ դար։ «Մեր ներկայացմանը Արամ Խաչատրյանի երաժշտությունը այնպես ձուլվեց,- գրում էր ռեժիսորը, - որ անհնար էր պատկերացնել մեր «Դիմակահանդես»-ը առանց նրա»։ 
1954 թվականին Բորիս Լավրենեւի «Լերմոնտով» ներկայացման երաժշտությունը կրկին վստահվեց Խաչատրյանին։ 
Միխայիլ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի համար Արամ Խաչատրյանի ստեղծած երաժշտությունը դարձավ նրա այս ժանրի ստեղծագործությունների գագաթնակետը: 


== Փոխադրումներ ==

Արամ Խաչատրյանը 1952 թվականին կատարել է «Դիմակահանդես» դրամայի երաժշտությունից Վալսի փոխադրումը դաշնամուրի համար։ Նոտաների գիրքը պահպանվում է Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածուում։  
«Դիմակահանդես» սյուիտի  դաշնամուրի համար առաջին փոխադրումը Արամ Խաչատրյանի առաջարկով կատարել է Ալեքսանդր Դոլուխանյանը։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է 1945 թվականին ԽՍՀՄ Մուզֆոնդի կողմից։ 
Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանը 2020 թվականին հրատարակել է «Դիմակահանդես» սյուիտի փոխադրությունը դաշնամուրի համար։ Փոխադրումը՝ Ավետիք Պիվազյանի։ Կազմող՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի տնօրեն, դաշնակահուրի, պրոֆեսոր Արմինե Գրիգորյան։ Հրատարակության մեջ ընդգրկված են Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես», դրամայի համար գրված «Վալս», «Նոկտյուրն», «Մազուրկա», «Ռոմանս», «Գալոպ» ստեղծագործություննների փոխադրումները դաշնամուրի համար։ 
Հրատարակութունը նվիրված է Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի համար Արամ Խաչատրյանի երաժշտության ստեղծման 80–ամյակին։ 
Արամ Խաչատրյանի անվան Եռյակի և Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի նախաձեռնությամբ 2016 թվականին կատարվել է «Դիմակահանդես» սյուիտի փոխադրությունը դաշնամուրային տրիոյի համար, փոխադրումը՝  Ավետիք Պիվազյանի։ Խմբագիրներ՝ Արմինե Գրիգորյան, Կարեն Շահգալդյան, Կարեն Քոչարյան։ Տվյալ հրատարակության ներառված են նաև Արամ  Խաչատրյանի այլ հայտնի ստեղծագործությունների փոխադրությունները։  


== Կառուցվածք ==
Դիմակահանդես սյուիտը գրված է հետևյալ գործիքային կազմի համար՝

 
Սյուիտը բաղկացած է հինգ մասերից՝ 
I. Վալս
II. Նոկտյուրն 
III. Մազուրկա
IV. Ռոմանս
V. Գալոպ


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Արամ Խաչատրյանը «Դիմակահանդես»–ի վալսը նվիրել է Նինայի դերակատար Ալլա Կազանսկայային։
Արամ Խաչատրյանի վերջին հրաժեշտի ժամանակ Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիայի Մեծ դահլիճում ԽՍՀՄ Պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը Եվգենի Սվետլանովի ղեկավարությամբ կատարել է Դիմակահանդեսի վալսը։ Այդ փառահեղ երաժշտությունը բոլոր ներկաներին ևս մեկ անգամ հիշեցրեց, թե ինչպիսի մեծ երաժիշտի նրանք կորցրեցին։
Դիմակահանդես սյուիտի ձեռագիր նոտաները պահպանվում եմ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի ֆոնդերում։ 2013 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ «Արամ Խաչատրյանի ձեռագիր նոտաները եւ կինոերաժշտությունը» գրանցվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Աշխարհի հիշողություն ծրագրի Միջազգային ռեեստրում։
Դիմակահանդեսի վալսը ճանաչվել է աշխարհում ամենահաճախ կատարվող տասը լավագույն վալսերից մեկը։
Արամ Խաչատրյանի հայտնի վալսը «Դիմակահանդես» սյուիտից, դարձել է Ամանորի խորհրդանիշներից մեկը Հայաստանում։ Հենց այս վալսի գեղեցիկ հնչյունների ներքո են Հայաստանում դիմավորում Ամանորը։


== Սկավառակագրություն ==
Արամ Խաչատրյանի «Դիմակահանդես» սյուիտի ձայնագրությունները թողարկվել են սկսած 1940–ական թվականներից։ Սկավառակագրության ընդարձակ ցանկին կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղմամբ, այդ թվում՝

Չիկագոյի սիմֆոնիկ նվագախումբ, Բոստոնի «Պոպս» նվագախումբ, դիրիժոր՝ Արթուր Ռոդզինսկի; 1948 թվական
Նյու–Յորքի սիմֆոնիկ նվագախումբ, դիրիժոր՝ Լեոպոլդ Ստոկովսկի;
Հոլիվուդ Բոուլ սիմֆոնիկ նվագախումբ (Hollywood Bowl symphony Orchestra), դիրիժոր՝ Ալֆրեդ Նյուման; 1959 թվական
Ինդիանապոլիսի սիմֆոնիկ նվագախումբ, դիրիժոր՝ Ֆաբիեն Սեւիտսկի; 1953 թվական
Մոսկվայի Ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբ, դիրիժոր՝ Սամուիլ Սամոսուդ, ջութակ՝ Լեոնիդ Կոգան․ Խաչատրյան—Գլիեր; 1953 թվական
RCA Victor սիմֆոնիկ նվագախումբ, դիրիժոր՝ Կիրիլ Կոնդրաշին․ Խաչատրյան—Կաբալեւսկի; 1960 թվական, Իտալիա
Մեծ Թատրոնի նվագախումբ, դիրիժոր՝ Մարկ Էրմլեր, Սովետական կոմպոզիտորների հայտնի սիմֆոնիկ ստեղծագործություններ, 1982 թվական, ԽՍՀՄ
Պրահայի Ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբ, դիրիժոր՝ Արամ Խաչատրյան (Դիմակահանդես), 1962 թվական, Չեխոսլովակիա


== Արտաքին հղումներ ==
Վալս «Դիմակահանդես» սյուիտից․ կատարում է Համամիութենական ռադիոյի և հեռուստատեսության Մեծ սիմֆոնիկ նվագախումբը (USSR All-Union National Radio and Central Television Symphony Orchestra), դիրիժոր՝ Արամ Խաչատրյանի ղեկավարությամբ, հատված «Պրավդա» թերթի 50-ամյակին նվիրված համերգից, ձայնագրվել է 1962 թվականին։ Youtube
Սյուիտ «Դիմակահանդես»․ կատարում է Հյուսիսային Կարոլինայի սիմֆոնիկ նվագախումբը (The Moscow Philharmonic Orchestra), դիրիժոր՝ Իգոր Մանաշերով, Չայկովսկու անվան համերգասրահ, 2018 թվականի հունիսի 20–ին։ Youtube
Սյուիտ «Դիմակահանդես»․ կատարում է Մոսկվայի սիմֆոնիկ նվագախումբը (The University of North Carolina Symphony Orchestra), դիրիժոր՝ Տոնու Քալամ, ձայնագրվել է Հյուսիսային Կարոլինա նահանգի Չապել Հիլլում գտնվող «Մեմորիալ հոլլ» սրահ, 2015 թվականի նոյեմբերի 18–ին։ Youtube
Սյուիտ «Դիմակահանդես»․ կատարում է Նագանոյի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը (Nagano Philharmonic Orchestra), դիրիժոր՝ Դյունդի Յամագամի, ձայնագրվել է փետրվարի 14-ին, 2010 թվական։ Youtube
Վալս «Դիմակահանդես» սյուիտից․ կատարում է Լա Սկալայի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը (La Scala Philharmonic Orchestra), դիրիժոր՝ Դանիել Հարդինգ, «Քեզ հետ, Հայաստա՛ն» համերգաշար «Երեւանյան հեռանկարներ» միջազգային երաժշտական փառատոնի հետ համատեղ՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակին, սեպտեմբերի 5, 2015 թվական։ Youtube
Վալս «Դիմակահանդես» սյուիտից․ կատարում է Ռուսաստանի Դաշնության Պաշտպանության նախարարության կենտրոնական ռազմական նվագախումբը (La Scala Philharmonic Orchestra), դիրիժոր ՝ նվագախմբի ղեկավար, Ռուսաստանի վաստակավոր արտիստ, գնդապետ Սերգեյ Դուրիգին, Մոսկվայի պետական ​​կոնսերվատորիայի Մեծ դահլիճ, փետրվարի 23, 2014 թվական։ Youtube
Վալս «Դիմակահանդես» սյուիտից․ կատարում է Խաչատրյանի անվան Տրիոն  (Khachaturian Trio), փոխադրումը՝ Ավետիք Պիվազյանի, Մալթայի Միջազգային Երաժշտական Փառատոն, ապրիլի 29, 2018 թվական։ Youtube
Վալս «Դիմակահանդես» սյուիտից․ կատարում է Խաչատրյանի անվան Տրիոն (Khachaturian Trio), փոխադրումը՝ Ավետիք Պիվազյանի, «Հայ դասական երաժշտության գոհարները» ձայնասկավառակ (℗ 2016 Digital Project), օգոստոսի 29, 2016 թվական։ Youtube
Ռոմանս «Դիմակահանդես» սյուիտից․ կատարում է Խաչատրյանի անվան Տրիոն (Khachaturian Trio), փոխադրումը՝ Ավետիք Պիվազյանի,  «Հայ դասական երաժշտության գոհարները» ձայնասկավառակ, օգոստոսի 29, 2016 թվական։ Youtube
Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանի պաշտոնական կայք՝ http://akhachaturianmuseum.am/


== Հրատարակություններ ==

Սյուիտ Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի երաժշտությունից, փոխադրություն դաշնամուրի համար․ փոխադրումը՝ Ավետիք Պիվազյանի; Արամ Խաչատրյան․ – Եր․։ «Գրական հայրենիք» ՓԲԸ («Հայաստան» հրատ․), 2020.-44 էջ։ – Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարան, Հրատարակությունը նվիրված է «Դիմակահանդես» դրամայի համար Արամ Խաչատրյանի երաժշտության ստեղծման 80–ամյակին։
Արամ Խաչատրյան․ Փոխադրումներ դաշնամուրային տրիոյի համար․– Եր․։ Կոմիտաս, 2016․ – 108 էջ (+ ներդիր 28+28), Դիմակահանդեսի փոխադրությունը՝ Ավետիք Պիվազյանի; խմբագիրներ՝ Արմինե Գրիգորյան, Կարեն Շահգալդյան, Կարեն Քոչարյան։ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարան։
Սյուիտ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի համար գրված երաժշտությունից, պարտիտուրա, Խաչատրյանի ընծայագրով. երաժշտական խմբագիր՝ Վ․Դերևլյով, Մուզգիզ, Մոսկվա, 3 ապրիլի 1954թ.։ Նվիրատու՝ կոմպոզիտոր, երաժշտագետ՝ Բորիս Վ. Սակիլարի։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանի հավաքածու։
Սյուիտ Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի համար գրված երաժշտությունից, փոխադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Ա․Դոլուխանյանի, երաժշտական խմբագիր՝ Հարոլդ Շելդոն, Լիդս մյուզիք քորփորեյշն, Նյու Յորք, 1948 թվական։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանի հավաքածու։
Սյուիտ Մ. Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի համար գրված երաժշտությունից ըստ առանձին մասերի, փոխադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Ա․Դոլուխանյանի, երաժշտական խմբագիր՝ Կ․Ա․ Գարբար, ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միություն, Մոսկվա, 1947 թվական։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածու։
Սյուիտ Մ. Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» դրամայի համար գրված երաժշտությունից ըստ առանձին մասերի, փոխադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Ա․Դոլուխանյանի,  Փարիզ, 1957 թվական։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածու։
Վալս Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» սյուիտից, փոխադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Արամ Խաչատրյանի, երաժշտական խմբագիր՝ Ա․Ստեպանով, ԽՍՀՄ Մուզֆոնդի Էստոնական հրատ․, Տալլին։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածու։
Վալս Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» սյուիտից, փոխադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Ա․Դոլուխանյանի, երաժշտական խմբագիր՝ Ա․Ստեպանով, ԽՍՀՄ Մուզֆոնդի Էստոնական հրատ․, Տալլին, 1951 թվական։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածու։
Վալս Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» սյուիտից, փոխադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Արամ Խաչատրյանի, երաժշտական խմբագիր՝ Կ․ Սորոկին, Պետական երաժշտ․ հրատ․, Մուզգիզ, Մոսկվա, 1954 թվական։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածու։
Վալս Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» սյուիտից, փոխադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Անդրեյ Էշպայի, երաժշտական խմբագիր՝ Յուրի Յացեվիչ, Պետական երաժշտ․ հրատ․, Մուզգիզ, Մոսկվա, Լենինգրադ, 1952 թվական։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածու։
Վալս Մ․Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» սյուիտից, փոպադրություն դաշնամուրի համար, փոխադրումը՝ Անդրեյ Էշպայի, երաժշտական խմբագիր՝ Է․Բաբասյան, «Երաժշտություն» հրատ․, Մոսկվա, 1979 թվական։ Պահպանման վայրը՝ Արամ Խաչատրյանի տուն–թանգարանի հավաքածու։


== Տես նաև ==
Դիմակահանդես (բալետ)
Դիմակահանդես (պիես)
Դիմակահանդես (ֆիլմ-բալետ, 1985)


== Ծանոթագրություններ ==
Կատեգորիա:Արամ Խաչատրյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Արամ Խաչատրյան
Կատեգորիա:Դրամա
Կատեգորիա:Վալս