Նիտոկրիս

Նիտոկրիս (անգլ.՝ Nitocris, հուն․՝ Νίτωκρις, մ.թ.ա. 23-րդ դար - մ. թ. ա. 2192), հին Եգիպտոսի վեցերորդ արքայատոհմի ենթադրաբար վերջին փարավոն։ Այս կնոջ անունը հիշատակված է Հերոդոտոսի «Պատմություն» աշխատության մեջ ու Մանեթոնի գրվածքներում, սակայն նրա պատմականությունը կասկածի ենթակա է։ Եթե նա իրականում պատմական անձ է եղել, ապա  հնարավոր է ռեգենտ եղած լինի, Մերենրա Նեմտիեմսաֆ II փարավոնի քույրն ու Պեպի II-ի ու թագուհի Նեյթի դուստրը։ Եգիպտագետ և բանասեր Քիմ Ռիհոլթն այն կարծիքի է, որ Նիտոկրիսն առասպելական անձ էր, սակայն սերում էր տղամարդ փարավոն Նեչերիկարա Սիպտահից, որը Հին Թագավորությունից դեպի Առաջին անցումային շրջանի ժամանակահատվածում հաջորդել է Մերենրա Նեմտիեմսաֆ II-ին։


== Հունական վարկած ==
Ըստ Հերոդոտոսի՝ (Histories ii-100) իր եղբոր՝ «Եգիպտոսի արքայի» մարդասպաններին հրավիրել է խնջույքի ու նրանց սպանել՝ Նեղոսի ջրերն ուղղելով փակված սենյակի մեջ։ 

Նիտոկրիսը հաջորդել է իր եղբորը, որը Եգիպտոսի թագավորն է եղել ու սպանվել է իր ենթակաների կողմից, որոնց կողմից էլ նա գահ է բարձրացվել։ Որոշելով վրեժ լուծել եղբոր մահվան համար՝ նա խորամանկ ծրագիր է մշակել, որով հսկայական թվով եգիպտացիների է ոչնչացրել։ Նա կառուցել է ընդարձակ ստորգետնյա սենյակ և  ձևացնելով, թե դրա բացումն է անում, խնջույք է կազմակերպել ու հրավիրել բոլոր նրանց, ում մեղավոր է համարել իր եղբոր մահվան մեջ։ Խնջույքի ընթացքում նա հանկարծակի ներս է թողել գետի ջրերը գաղտնի մեծ խողովակի միջոցով (Հերոդոտոս)։Հետագայում մյուս դավադիրներից խուսափելու նպատակով ինքնասպանություն է գործել (հավանաբար հրդեհված սենյակից ներս վազելով)։ Մանեթոնը պնդել է, թե նա է կառուցել Գիզայի «երրորդ բուրգը», որը ժամանակակից պատմաբաններն ու հնագետները վերագրում են չորրորդ արքայատոհմի փարավոն Մենկաուրեին։ Մանեթոնին հավանաբար շփոթության է մատնել Մենկարա (Նիտոկրիսի գահակալության անվան) և Մենկաուրե անունների նմանությունը։


== Եգիպտական գրառումներ ==
Նիտոկրիսը սակայն հիշատակված չէ որևէ բնիկ եգիպտերեն փորագրություններում և նա հավանաբար գոյություն չի ունեցել։ Երկար ժամանակ համարվել է, որ Նիտոկրիսը հիշատակված է տասնիններորդ արքայատոհմի թուրինյան արքայական ցուցակում եգիպտական Նիտիքրետի (nt-ỉqrtỉ) անվամբ։ Այն հատվածը, որտեղ հանդիպում է այդ անունը, ենթադրաբար պատկանել է վեցերորդ արքայատոհմին, որով էլ հաստատում է Հերոդոտոսի և Մանեթոնի հիշատակումները։ Սակայն թուրինյան արքայական ցուցակի մանրադիտակային վերլուծությունից պարզվել է, որ այդ հատվածը սխալ տեղ է դրվել հատվածական տեքստի հավաքման ժամանակ, և որ Նիտիքրետ անունն իրականում ակնհայտորեն տղամարդ փարավոն Նեչերիկարե Սիպտահ I-ի փարավոնական տիտղոսի սխալ տառադարձությունն է․ վերջինս հիշատակված է աբիդոսյան արքայական ցուցակում որպես վեցերորդ արքայատոհմի փարավոն Մերենրա II-ի հաջորդ։ Աբիդոսյան ցուցակում Նեչերիկարե Սիպտահը գտնվում է այն տեղում, ինչ Նիտիքրետի Սիպտահը թուրինյան արքայական ցուցակում։


== Գեղարվեստական գրականության մեջ ==
1895 թվականին հրատարակված Բոլեսլավ Պրուսի «Փարավոն» պատմավեպում անվան մեջ երկու տառի փոխոխությամբ «Նիկոտրիսը» գլխավոր հերոս փարավոն Ռամզես XIII-ի մայրն է (այդ անունով տասնմեկ փարավոն է եղել)։
Լորդ Դանսենիի «Թագուհու թշնամիները» պիեսը հիմնված է Նիտոկրիսի՝ Հերոդոտոսի նկարագրած մարդասպան գործողությունների վրա։
Նիտոկրիսը հիշատակված է Հովարդ Ֆիլիպս Լավքրաֆտի «The Outsider» և «Imprisoned with the Pharaohs» երկու պատմվածքներում։ Նա միայն հպանցիկ է հիշատակված և ներկայացված է որպես չար թագուհի, որը թագավորում է հոգեգեշների և այլ սարսափների վրա։
Թենեսի Ուիլյամսի առաջին հրատարակված աշխատությունը 1928 թվականին հրատարակված «Նիտոկրիսի վրեժը» կարճ պատմվածքն է, որը պատմում է թագուհու՝ վրեժխնդրության մանրակրկիտ ծրագրի մասին։ Նա ստիպում է այն մարդկանց, ովքեր սպանել են իր եղբորը, մահանալ համապատասխան ձևով։
Բրայան Լամլիի «Նիտոկրիսի հայելին» կարճ պատմվածքը մի հայելու մասին է, որը մի ժամանակ պատկանել է Նիտոկրիսին ու չար ուժերի է ուղարկում իր տերերի վրա։
Ամերիկացի վիպասան Մարկ Էլլիսի «By Scarab and Scorpion» կարճ պատմվածքում ներկայացվում է սյուժե, որը ներառում է թագուհի Նիտոկրիսին ներկայացնող եգիպտական թանգարանի մի ցուցահանդես։
Fate/Grand Order հեռախոսախաղում Նիտոկրիսը ներկայանում է որպես Հորուսի և Մեդջեդի հետ կապեր ունեցող ծառա։ Քանի որ ծառաները ազդեցություն են կրում իրենց  լեգենդների գեղարվեստական մեկնաբանություններից, Նիտոկրիսի իշխանությունը հիմնականում հիմնված է Լավրքրաֆտի ու Լամլիի պատմվածքների վրա, և վերջինիս նկարագրած հայելին նա օգտագործում է որպես զենք։
Նիտոկրիս անունով հերոսուհի է գործում Desert Oath վեպի հիման վրա ստեղծված Assassin's Creed Origins համակարգչային խաղում։ Նա Ամոնի Աստծո կինն է Կառնակի տաճարում և Իսիդորայի մայրը։


== Հետագա ընթերցանություն ==
Newberry, Percy Edward. 1943. "Queen Nitocris of the Sixth Dynasty". Journal of Egyptian Archæology 29:51–54.
Zivie-Coche, Christiane M. 1972. "Nitocris, Rhodopis et la troisième pyramide de Giza". Bulletin de l’Institut français d’archéologie orientale 72:115–138. PDF


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
"Herodotus on Nitocris"