Աթենաս Պրոմաքոսի արձան

Աթենաս Պրոմաքոսի արձան (Ἀθηνᾶ Πρόμαχος՝ Աթենաս Ամենահաղթ)՝ հին հույն ականավոր քանդակագործ Ֆիդիասի ստեղծագործած բրոնզաձույլ հսկա արձանը, որ տեղադրված է եղել Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքի հին միջնաբերդում՝ Ակրոպոլիսում


== Պատմություն ==
Աթենաս Պրոմաքոսի արձանը Ֆիդիասի ստեղծագործական վաղ շրջանի աշխատանքներից է։ Քանդակագործն այն արարել է ինը տարում, ենթադրվում է՝ մ. թ. ա. 465-456 թվականներին։ Արձանի առնչությամբ Ἀθηνᾶ Πρόμαχος արտահայտությունը առաջին անգամ գործածվել է Դեմոսթենեսի սկոլիոնում (սկոլիոնը խնջույքների ժամանակ փոխնիփոխ կատարվող հին հունական երգի տեսակ էր)։
Արձանը տեղադրված է եղել Պարթենոն և Էրեքթեոն տաճարների միջև (ըստ այլ աղբյուրների՝ Ակրոպոլիսի գլխավոր շքամուտքի՝ Պրոպիլեոնի և Էրեքթեոնի միջև), բարձր պատվանդանի վրա։ Աթենաս Պալլաս աստվածուհին ներկայացված է եղել զինավառ՝ սաղավարտով, վահանով, նիզակով։ Ըստ Պավսանիասի վկայության՝ վահանի վրա փորագրված են եղել մարտի տեսարաններ, այդ թվում՝ լապիթոսների ու կենտավրոսների կռիվը, որը փորագրվել է ըստ Էվենորի որդի Պարասիուսի գծանկարի։ Աթենասի սաղավարտն ու նիզակի ծայրակալը պատրաստված են եղել մաքուր ոսկուց, որը վառ կերպով շողարձակել է արևի ճառագայթների ներքո, և Սունիոն հրվանդանին հասած նավերի նավաստիները դեռ շատ ու շատ հեռվից նկատել են դրանց փայլն ու իրենց նավը վարելիս կողմնորոշվել դրանով։ Ըստ պատմիչների հայտնած տեղեկությունների՝ բրոնզաձույլ արձանը կերտելու համար օգտագործվել է այն պղինձը, որ հույները գրավել էին պարսիկներից՝ Մարաթոնի նշանավոր ճակատամարտում նրանց պարտության մատնելուց հետո։
Աթենաս Պրոմաքոսի արձանը վեր է խոյացել Աթենք քաղաքի համայնապատկերի վրա շատ ու շատ հարյուրամյակներ։ Բայց, հավանաբար՝ մեր թվականության հինգերորդ դարում տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, տեղադրվել այս քաղաքի Ձվաձև ֆորումում։ 1203 թվականին արձանը կործանվել է Կոստանդնուպոլիս ներխուժած խաչակիրների կողմից՝ նրանց չորրորդ արշավանքի ժամանակ։
Պահպանվել է միայն արձանի ահռելի պատվանդանը՝ 5,47 մ x 5,58 մ չափերով։


== Գրականություն ==
Hans Georg Niemeyer: Athena Promachos. 1960.
Birte Lundgreen: A Methodological Enquiry: The Great Bronze Athena by Pheidias. In: Journal of Hellenic Studies. Bd. 117, 1997, S. 190–197.
Volker Michael Strocka: Kopien nach Pheidias. Logische Stilentwicklung oder Circulus Vitiosus? In: Volker Michael Strocka (Hrsg.): Meisterwerke: Internationales Symposion anlässlich des 150. Geburtstages von Adolf Furtwängler. Freiburg im Breisgau, 30. Juni – 3. Juli 2003. Hirmer, München 2005, S. 122–131
Pijoán, José. Fidias. Historia general del arte, colección Summa Artis. Tomo IV, El arte griego hasta la toma de Corinto por los romanos. Editorial Espasa Calpe S.A.
Boardman, John. Escultura griega. Ediciones Destino, 1999.
Stefania Ratto. Grecia. Colección Los diccionarios de las civilizaciones. Editorial Mondadori-Electa. Milán, 2006.


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
John Boardman and David Finn, The Parthenon and its Sculpture
J. J. Pollitt, 2nd ed., 1990. The Art of Ancient Greece: Sources and Documents (Cambridge University Press)
Jenifer Neils, ed., The Parthenon: From Antiquity to the Present
The Temple of Athena Nike at the Acropolis: Bibliography of the temple and the Athena Promachos
R.J.H.Jenkins, 1947. "The Bronze Athena at Byzantium", Journal of Hellenic Studies 67 pp 31–33.
Roy George, "Athena Promachos (Pheidias)": interpreting documentation of a Roman coin. Reconstructions of urbanistic context.
The pre-Phidian type of Athena Promachos, armed, striding forward, spear at the ready: votive bronze, ca 480 BCE (Archaeological Museum of Athens)