Ագորաֆոբիա

Ագորաֆոբիա, մենթալ և վարքային հիվանդություն, տագնապային խանգարում, որի ժամանակ մարդը ընկալում է շրջապատող աշխարհը ոչ անվտանգ, չունենալով փախուստի հեշտ ճանապարհ։ Այսպիսի իրավիճակներ հանդիպում են բաց տարածություններում, հասարակական տրանսպորտում, առևտրի կենտրոններում կամ էլ պարզապես տանից դուրս՝ ցանկացած վայրում։ Այսպիսի իրավիճակներում հայտնվելը կարող է բերել խուճապային գրոհի։ Սիմպտոմները հայտնվում են գրեթե ամեն անգամ և տևում են ավելի քան 6 ամիս։ Տուժողները փորձում են խուսափել նման իրավիճակներից։ Ծանր դեպքերում մարդիկ անգամ տանից դուրս գալ չեն կարողանում։
Համարվում է, որ ագորաֆոբիան պայմանավորված է գենետիկ և էկոլոգիական գործոններով։ Որպես տրիգերներ հանդես են գալիս սթրեսային իրավիճակները, օրինակ՝ ծնողի մահը։ Հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկության հինգերորդ թողարկման մեջ ագորաֆոբիան դասվում է որպես ֆոբիա հատուկ և հասարակական ֆոբիաների հետ միասին։ Նման սիմպտոմներ դիտվում են սեպարատիվ անհանգստության, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման և մեծ դեպրեսիվ խանգարման ժամանակ։ Ապացուցված է, որ ագորաֆոբիայի ախտորոշումը համակցված է դեպրեսիայի, թմրամիջոցների չարաշահման և ինքնասպանության գաղափարների հետ։
Առանց բուժման ագորաֆոբիան հազվադեպ է վերանում։ Բուժումը սովորաբար իրենից ներկայացնում է խորհրդատվություն, որը կոչվում է ճանաչողական վարքային թերապիա (ՃՎԹ)։ ՃՎԹ-ն բերում է ագորաֆոբների մոտավորապես կեսի բուժմանը։ Մեծահասակների 1․7% ունի ագորաֆոբիա։ Կանանց մոտ հանդիպում է երկու անգամ ավելի հաճախ, քան տղամարդկանց մոտ։ Վիճակը հաճախ սկսվում է վաղ չափահասության ժամանակ, իսկ տարիքով անձանց շրջանում՝ ավելի քիչ հաճախությամբ։ Երեխաների մոտ հազվադեպ է հանդիպում։


== Ստուգաբանություն ==
«Ագորաֆոբիա» տերմինը առաջացել է հունարեն  ἀγορά, agorá բառից, որը նշանակում է հանրային հրապարակ՝ ագորա, և -φοβία, -ֆոբիա բառից, որը նշանակում է վախ։
«Ագորաֆոբիա» տերմինը գերմաներենում օգտագործվել է 1871 թվականին գերմանացի ռահվիրա հոգեբան Կարլ Վեստֆալի կողմից իր «Ագորաֆոբիա, նեյրոպաթիկ երևույթ» հոդվածում։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==
Ագորաֆոբիան վիճակ է, որով տառապողները սկսում են անհանգստանալ անծանոթ միջավայրերում կամ այնտեղ, որտեղ նրանց վերահսկողությունը քիչ է։ Որպես հրահրող գործոններ կարող են լինել բաց տարածությունները, ամբոխը կամ էլ ճանապարհորդությունը (նույնիսկ կարճ տարածությունների վրա)։ Ագորաֆոբիան հաճախ, բայց ոչ միշտ, բարդացնում է սոցիալական խայտառակության վախը։ Ժամանակի մեծ մասը նրանք խուսափում են նման միջավայրերից և մնում են իրենց ապաստարաններում, հաճախ իրենց տանը։
Ագորաֆոբիան նաև սահմանվում է որպես «վախ, երբեմն սարսափելի, նրանց կողմից, ովքեր ունեցել են մեկ կամ ավելի խուճապի հարձակումներ»։ Այս դեպքում մարդիկ վախենում են կոնկրետ վայրերից, քանի որ նախկինում խուճապի մեջ են եղել այդ վայրում։ Վախենալով նման խուճապային գրոհից տուժողները խուսափում են նման վայրերից։ Որոշները հրաժարվում են լքել իրենց տները, անգամ անհապաղ բժշկական օգնության անհրաժեշտության պարագայում, քանի որ վախը չափից դուրս մեծ է։
Ագորաֆոբները կարող են տառապել ժամանակավոր բաժանման անհանգստության խանգարումով, երբ տան անդամներից ոմանք ժամանակավոր լքում են բնակության վայրը, օրինակ՝ ծնողը կամ ամուսինը, կամ էլ, երբ ագորաֆոբիկները մնում են միայնակ։ Նման ժամանակավոր պայմանները կարող են բերել անհանգստության աճի, խուճապի հարձակման կամ իրենց ընտանիքից կամ գուցե ընկերներից առանձնանալու անհրաժեշտության։
Ագորաֆոբիան, իրականում ախտանիշ է, որը մասնագետները ստուգում են խուճապային խանգարման ախտորոշման ժամանակ։ Այլ սինդրոմներ, ինչպիսիք են օբսեսիվ կոմպուլսիվ խանգարումը կամ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը, նույնպես կարող են առաջացնել ագորաֆոբիա։ Ըստ էության, ցանկացած իռացիոնալ վախ, որը թույլ չի տալիս մարդուն դուրս գալ փողոց, կարող է առաջացնել համախտանիշ։


=== Խուճապային գրոհներ ===
Ագորաֆոբիկների մոտ կարող են առաջանալ խուճապային գրոհներ այն վայրերում, որտեղ նրանք վախենում են, որ վերահսկողությունից դուրս են եկել, կամ էլ ամաչում են։ Գրոհի ժամանակ մեծ քանակությամբ ադրենալին է արտազատվում, բերելով օրգանիզմի բնական պայքար կամ փախուստ երևույթի առաջացմանը։ Խուճապային գրոհները ունենում են սուր սկիզբ և առավելագույն ինտենսիվության են հասնում 10-15 րոպեի ընթացքում, հազվադեպ տևելով 30 րոպեից ավել։ Ախտանշանները ներառում են՝ հաճախասրտություն, քրտնարտադրություն, դող, սրտխառնոց, փսխում, գլխապտույտ, հևոց։ Շատ հիվանդներ հայտնում են մահվան վախի կամ զգացմունքների և/կամ վարքագծի վերահսկողության կորստի մասին։


== Պատճառագիտություն ==
Չնայած նրան որ ագորաֆոբիայի իրական պատճառները հայտնի չեն, որոշ բժիշկներ, որոնք բուժել կամ փորձել են բուժել ագորաֆոբիան, առաջարկում են իրականությանը մոտ հիպոթեզներ։ Այս վիճակը պայմանավորված է այլ անհանգստացնող խանգարումների, սթրեսային վիճակների կամ որոշ նյութերի չարաշահման հետ։
Հետազոտությունները ցույց տվեցին ագորաֆոբիայի և տարածական կողմնորոշման խանգարման միջև կա կապ։ Անհատները, որոնք չունեն ագորաֆոբիա, կարող են պահել իրենց հավասարակշռությունը շնորհիվ վեստիբուլյար, անդաստակային, տեսողական և պրոպրիոցեպտիվ համակարգերի կողմից ստացված ինֆորմացիայի։ Ագորաֆոբների անդաստակային համակարգը թույլ է զարգացած, հետևաբար նրանք ավելի շատ հենվում են տեսողական և պրոպրիոցեպտիվ զգայարանների վրա։ Նրանք կարող են ապակողմնորոշվել վիզուալ սիգնալների քիչ (ինչպես լայն բաց տարածքներում) կամ շատ (ամբոխի մեջ) լինելու պատճառով, կամ էլ թեք կամ անհարթ մակերեսների վրա։
Վիրտուալ իրականության ուսումնասիրության ժամանակ ագորաֆոբները ցույց են տվել փոփոխվող աուդիովիզուալ տվյալների մշակման խանգարումներ՝ համեմատած ագորաֆոբիա չունեցողների։


=== Նյութերով մակածված ===
Տագնապամարիչների և քնաբերների խրոնիկական օգտագործումը, ինչպիսիք են բենզոդիազեպինները, կապված է ագորաֆոբիայի առաջացման հետ։ 10 հիվանդների մոտ, որոնց մոտ ագորոֆոբիան առաջացել էր բենզոդիազեպինային կախվածութան հետ, սիմպտոմները անհետացան՝ ցուցաբերված բժշկական օգնության առաջին տարվա ընթացքում։ Նմանապես, ալկոհոլի օգտագործման չարաշահման ժամանակ նույնպես առաջանում է ագորաֆոբիա, որի պատճառը ալկոհոլի վնասակար ազդեցությունն է ուղեղի վրա։ Ծխախոտի օգտագործումը նույնպես բերում է ագորաֆոբիայի առաջացման, չնայած ազդեցության մեխանիզմը դեռ պարզաբանված չէ։


=== Ամրացման տեսություն ===
Որոշ գիտնականներ ագորաֆոբիան բացատրում են որպես կապվածության բացակայություն, տարածության ժամանակավոր բաժանման կարողության կորուստ։Վերջերս անցկացրած փորձառական հետազոտությունները նույնպես կապեցին ագորաֆոբիայի առաջացման կապվածության և տարածական տեսությունները։


=== Տարածական տեսություն ===
Հասարակական գիտությունների մեջ կա ագորաֆոբիայի հետազոտության կլինիկական անհամապատասխանություն։ Հասարակական գիտությունների, հատկապես աշխարհագրության մեջ գնալով ավելի են հետաքրքրվում, թե ինչը կարելի է համարել տարածական երևույթ։ Այդպիսի մոտեցումներից մեկը ագորաֆոբիան կապում է քաղաքական արդիականացման հետ։ Այս ամենին նպաստում են ավտոմեքենաների շատանալը ամենուր և ուրբանիզացումը։ Այս ամենը մի կողմից բերեց հասարակական վայրերի շատացմանը և մասնավոր տարածության քչացմանը, մյուս կողմից ագորաֆոբիայի հակված մարդկանց մոտ լարվածության և անհաղթահարելի անդունդների առաջացմանը։


=== Էվոլյուցիոն հոգեբանություն ===
Էվոլյուցիոն հոգեբանության տեսակետն այն է, որ առաջնային ագորաֆոբիան առանց խուճապի հարձակումների կարող է պայմանավորված լինել խուճապի հարձակումներով ագորաֆոբիայի տարբեր մեխանիզմով։ Առաջնային ագորաֆոբիան առանց խուճապի հարձակումների կարող է լինել որպես հատուկ ֆոբիապայմանավորված նրանով, որ դա էվոլյուցիոն առավելություն է, որպեսզի խուսափեն առանց ծածկույթի և թաքստոցի ընդարձակ տարածություններից։ Խուճապի գրոհներով ագորաֆոբիան կարող է լինել երկրորդական խուճապային հարձակումների համեմատ, վախի այն իրավիճակներում, որոնցում խուճապային հարձակումներ են տեղի ունեցել։


== Ախտորոշում ==
Հոգեկան առողջության մասնագետին դիմող մարդկանց մեծ մասի մոտ ագորաֆոբիան առաջացել է խուճապային խանգարումների պատճառով։ Ագորաֆոբիան լավագույնս ընկալվում է որպես կրկնվող խուճապային գրոհների և հետագա անհանգստության և կանխարգելման անբարենպաստ վարքագծային արդյունքը, ինչը հանգեցնում է իրավիճակներից խուսափելու, որտեղ խուճապային գրոհը կարող է տեղի ունենալ։ Խուճապի վաղաժամ բուժումը հաճախ կարող է կանխարգելել ագորաֆոբիան։ Ագարաֆոբիան սովորաբար որոշվում է, երբ ախտանիշները ավելի վատն են, քան խուճապի խանգարումը և չեն համապատասխանում այլ անհանգստության խանգարումների չափանիշներին, ինչպիսիք են դեպրեսիան։ Հազվագյուտ դեպքերում, երբ ագրոֆոբիկան չի համապատասխանում խուճապի խանգարման ախտորոշման համար կիրառվող չափորոշիչներին, ախտորոշվում է ագորաֆոբիա առանց խուճապի խանգարումների պատմության (առաջնային ագորաֆոբիա)։


== Բուժում ==


=== Թերապիա ===
Սիստեմատիկ դեսենսիբիլիզացիան կարող է երկարատև օգնություն ցուցաբերել խուճապային խանգարումներով և ագորաֆոբով հիվանդների մեծամասնությանը։ Հիվանդության թերապիայի նպատակը մնացորդային և ենթկլինիկական ագորաֆոբիկ խուսափումների անհետացումն է, այլ ոչ միայն խուճապային հարձակումները։ Նմանապես, կարող է օգտագործվել նաև համակարգային դեսենսիբիլիզացիան։ Շատ հիվանդներ կարող են հեշտությամբ հաղթահարել ագորաֆոբիան, եթե գտնվում են ընկերների շրջապատում, որոնց կարող են վստահել։ Հիվանդները պետք է մնան խուճապային իրավիճակում, մինչև անհանգստությունը չվերանա, քանի որ եթե նրանք հեռանան այդպիսի իրավիճակից, ապա ֆոբիայի արձագանքը չի նվազի և կարող է նույնիսկ աճել։
Հոգեբանական միջամտությունները համակցված դեղորայքային պրեպարատների հետ ավելի էֆեկտիվ էին, քան բուժումը  միայն ՃՎԹ կամ դեղորայքային պրեպարատներով։ Հետագա հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ զգալի առավելություն չի ունեցել խմբային ՃՎԹ-ն և անհատական ՃՎԹ-ի նկատմամբ։


=== Դեղորայք ===
Հակադեպրեսանտները ամենից հաճախ օգտագործվող դեղերն են տագնապային խանգարումների ժամանակ և իրենցից ներկայացնում են սերոտոնինի հետզավթման ընտրողական արգելակիչներ։ Բենզոդիազեպինները, մոնոամինոօքսիդազների ինհիբիտորները և եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները նույնպես օգտագործվում են ագորաֆոբիայի բուժման համար։ Հակադեպրեսանտները կարևոր են, որովհետև որոշները ունեն հակախուճապային ազդեցություն։ Կոգնիտիվ և ճանաչողական թերապիայի համակցումը երբեմն հանդիսանում է ագորաֆոբիայի բուժման ամենաարդյունավետ մեթոդը։
Բենզոդիազեպինները, հակախոցային պրեպարատները, ինչպիսիք են ալպրազոլամը և կլոնազեպամը, օգտագործվում են տագնապի բուժման համար, ինչպես նաև օգնում են վերահսկել խուճապային գրոհների սիմպտոմները։ Նրանց երկարատև օգտագործումը բերում է կախվածության առաջացման։ Բենզոդիազեպիններով բուժումը չպետք է գերազանցի 4 շաբաթը։Կողմնակի ազդեցությունները կարող են ներառել շփոթություն, քնկոտություն, հավասարակշռության խանգարում և հիշողության կորուստ։


=== Այլընտրանքային բժշկություն ===
Անհանգստության խանգարումներով մի շարք մարդիկ օգուտ են ստանում միանալով ինքնօգնության խմբակների (հեռախոսազանգային և առցանց աջակցող խմբեր)։ Բազմաթիվ ինքնօգնության գործիքների փոխանակումը մտնում է այս խմբերի գործունեության մեջ։ Սթրեսի կառավարման մեթոդները և բազմաթիվ մեդիտացիոն հնարքները կարող են օգնել անհանգստության խանգարումներ ունեցող մարդկանց և բարձրացնել թերապիայի էֆեկտիվությունը։ Քանի որ կոֆեինը, որոշ անօրինական թմրանյութեր և անգամ որոշ առանց դեղատոմսի բաց թողնված մրսածության դեմ դեղերը կարող են խորացնել անհանգստության խանգարումների սիմպտոմները, անհրաժեշտ է խուսափել դրանցից։


== Համաճարակաբանություն ==
Կանանց մոտ հանդիպում է երկու անգամ ավելի հաճախ, քան տղամարդկանց մոտ։ Գենդերային տարբերությունը պայմանավորված է մի քանի ֆակտորներով՝ սոցիալ մշակութային ավանդույթներով, բացի այդ կանայք, որպես ավելի «թույլ» էակներ, ավելի շատ են դիմում օգնության և ախտորոշվում են, իսկ տղամարդիկ ավելի հակված են ալկոհոլի չարաշահմանը և ախտորոշվում են որպես ալկոհոլիկներ։Հետազոտությունները միանշանակ չկարողացան ցույց տալ տարբեր սեռերի մոտ ագորաֆոբիայի դրսևորման տարբեր արտահայտվածությունը։
ԱՄՆ-ի բնակչության 5,1% մոտ կա խուճապային խանգարումներ, և միայն նրանց 1/3 մոտ է զարգանում ագորաֆոբիա։ Հազվադեպ, 0,17% դեպքերում, հանդիպում է ագորաֆոբիա առանց խուճապային խանգարումների։


== Հասարակություն և մշակույթ ==


=== Հայտնի դեպքեր ===
Ուիլ Ֆրիդլ (ծնված 1976թ), ամերիկյան դերասան, հայտնի է տղան հանդիպեց աշխարհին ֆիլմում Էրիկի դերակատարմամբ
Վուդի Ալլեն (ծնված 1935թ), ամերիկյան դերասան, ռեժիսոր, երաժիշտ
Քիմ Բեսինջեր (ծնված 1953թ), ամերիկյան դերասանուհի
Էռլ Քեմփբել (ծնված 1955թ), ամերիկյան պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ
Մակոլեյ Կալկին (ծնված 1980թ), ամերիկյան դերասան, հայտնի է տանը մենակ ֆիլմից
Փոլ Դին (ծնված 1947թ), ամերիկյան խոհարար, հեղինակ և հեռուստատեսային անձ
Հ․Լ․ Գոլդ (1914-1996թթ),  գիտական գեղարվեստական խմբագիր` իր պատերազմի փորձի ժամանակ վնասվածքների հետևանքով, նրա ագորաֆոբիան այնքան դաժան դարձավ, որ ավելի քան երկու տասնամյակ անց նա չկարողացավ հեռանալ իր բնակարանիցը։ Իր կյանքի ավարտին նա ձեռք բերեց որոշակի ինքնակառավարում։
Դարիլ Հանահ (ծնված 1960թ), ամերիկյան դերասանուհի
Հովարդ Հյուզ (1905-1976թթ), ամերիկյան օդաչու, արդյունաբերող, կինոարտադրող և բարերար
Օլիվիա Հասսի (ծնված 1951թ), անգլո-արգենտինացի դերասանուհի
Շիրլի Ջեքսոն (1916-1965թթ), ամերիկյան գրող, նրա ագորաֆոբիան համարվում է հիմնական ներշնչանքը իր «Մենք միշտ ապրում էինք ամրոցի մեջ» վեպի համար
Էլֆրիդե Ելինեկ (ծնված 1946թ), Ավստրիացի գրող,2004 թ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր
Բոլեսլավ Պրուս (1847-1912թ), լեհ լրագրող և վիպասան
Փիթեր Ռոբինսոն (ծնված 1962թ), բրիտանացի երաժիշտ, որը հայտնի է որպես Մերիլին
Բրայան Ուիլսոն (ծնված 1942թ), ամերիկացի երգիչ և երգահան, The Beach Boys խմբի առաջին երգահան, նախկին ագորաֆոբիկ, որն ունի շիզոֆրենիա


== Ծանոթագրություններ ==