Սախա-Յակուտիայի Հանրապետություն

Սախա-Յակուտիայի Հանրապետություն (ռուս.՝ Респу́блика Саха (Яку́тия)), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի Դաշնության միավոր։ Մայրաքաղաքն է Յակուտսկ քաղաքը։
Սահմանակից է Ռուսաստանի Մագադանի, Ամուրի և Իրկուտսկի մարզերի, Խաբարովսկի, Անդրբայկալյան և Կրասնոյարսկի երկրամասերի, ինչպես նաև Չուկոտկայի ինքնավար օկրուգի հետ։
Տարածքով Յակուտիան գերազանցում է Արգենտինային՝ տարածքով  աշխարհում ութերորդ պետությանը։ Հանրապետության բնակչությունը, սակայն, մեկ միլիոնից պակաս է, ինչը հանրապետությանը բնակչության խտությամբ դարձնում է Ռուսաստանում ամենացածրերից մեկը (ավելի ցածր խտություն ունեն միայն Չուկոտկայի և Նենեցյան ինքնավար օկրուգը և Մագադանի մարզը)։ Այն նաև կլիմայական առումով աշխարհի ամենադաժան վայրերից է։ Այստեղ է գտնվում Հյուսիսային կիսագնդի ցրտի բևեռը։
Ընդգրկված է Հեռավորարևելյան դաշնային շրջանի կազմում, Հեռավորարևելյան տնտեսական շրջանի մի մասն է։
Այն ձևավորվել է 1922 թվականի ապրիլի 27-ին որպես Յակուտական ​​Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետություն՝ ՌԽՖՍՀ-ի կազմում, թեև Յակուտսկի գավառը, որը մոտ է ներկայիս Յակուտիայի տարածքին, առաջացել է դեռևս 1638 թվականին։
1990 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Յակուտական ​​ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը հայտարարեց Յակուտ-Սախա Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետության  ինքնավարության վերափոխման մասին։
1991 թվականին Յակուտ-Սախա ԽՍՀ-ն ստացավ իր ժամանակակից անվանումը՝ Սախայի Հանրապետություն (Յակուտիա):
Յակուտիան բնական ռեսուրսների տնտեսական ներուժի բարձր հնարավորությամբ տարածաշրջան է։Հայտնի է ծայրահեղ կլիմայական պայմաններով. ձմեռներն այստեղ աշխարհի բոլոր շրջաններից ամենացուրտն են, բացառությամբ աննշան կամ մշտական ​​բնակչություն չունեցող շրջանների:
Պետական ​​լեզուներ՝ յակուտերեն ​​և ռուսերեն։ Հյուսիսի բնիկ ժողովուրդների խտաբնակ վայրերում, Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն, այս ժողովուրդների լեզուները համարվում են պաշտոնական։Յակուտիան Ռուսաստանի Դաշնության միակ վարչական միավորն է, որի տարածքը երեք ժամային գոտիներում են, Մոսկվայի ժամանակից տարբերությունը +6, +7, +8 ժամ է:


== Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագրերը ==


=== Աշխարհագրություն ===
Յակուտիայի տարածքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 3103,2 հազար կմ²։, որն ընդամենը մի քիչ է փոքր Եվրոպական Ռուսաստանի տարածքից։
Յակուտիան գտնվում է Հեռավոր Արևելքի հյուսիս-արևմտյան մասում։ Արևելքից սահմանակից է Չուկոտկայի ինքնավար շրջանին, Մագադանի մարզին, հարավ-արևելքում՝ Խաբարովսկի երկրամասին, հարավում՝ Ամուրի մարզին և Անդրբայկալյան երկրամասին, հարավ-արևմուտքում՝ Իրկուտսկի մարզին, արևմուտքում՝ Կրասնոյարսկի երկրամասին։ Հյուսիսում նրա բնական սահմանները կազմում են Լապտևների և Արևելասիբիրական ծովերը: Ծովափի ընդհանուր երկարությունը գերազանցում է 4,5 հազար կմ-ը։
Յակուտիայի տարածքի ավելի քան 40%-ը գտնվում է Հյուսիսային բևեռային շրջագծի շուրջ։ Յակուտիայի տարածքը ներառում է Նորսիբիրական, Մեծ և Փոքր Բեգիչև, Արջի կղզիները։.
Հանրապետության երկարությունը հյուսիսից հարավ 2000 կմ է, արևմուտքից արևելք՝ 2500 կմ։ Ամենարևմտյան կետը գտնվում է Կրասնոյարսկի երկրամասի հետ սահմանին (արլ․ ե․ 106 °), արևելյանը՝ Չուկոտկայի ինքնավար օկրուգի սահմանին (արլ․ ե․ 163 °) (կամ 57 °, որը Յակուտիային աշխարհում դարձնում է ամենաերկար համաշխարհային վարչատարածքային միավորը արևմուտքից արևելք), հարավայինը գտնվում է Ստանկովյան լեռնաշղթայի վրա, Ամուրի շրջանի սահմանին (հս․ լ․55°30'), հյուսիսային մայրցամաքայինը  գտնվում է Նորդվիկ հրվանդանի վրա (հս․ լ․ 74°), իսկ հյուսիսային կղզին գտնվում է Հենրիետա կղզում (հս․ լ․ 77°)։ Անտառները զբաղեցնում են տարածքի 4/5-ը։


=== Մակերևույթ ===
Յակուտիան բնութագրվում է բնական պայմանների և ռեսուրսների բազմազանությամբ, ինչը պայմանավորված է նրա տարածքի ֆիզիկաաշխարհագրական դիրքով։ Նրա մեծ մասը զբաղեցնում են լեռներն ու սարահարթերը, որոնք կազմում են մակերևույթի ավելի քան ⅔-ը, և միայն ⅓-ը կազմում են դաշտավայրերը։ Ամենաբարձր կետը Պոբեդա լեռն է (3147 մ, ըստ այլ աղբյուրների 3003 մ, գտնվում է Չերսկու լեռնաշղթայի վրա) կամ Մուս-Խայա (2959 մ, ըստ այլ աղբյուրների 3011 մ, գտնվում է Սունտար-Խայատա լեռնաշղթայի վրա)։ Յակուտիայում է գտնվում նաև Վերխոյանսկի լեռնաշղթան։
Յակուտիայի արևմտյան մասը զբաղեցնում է ամենամեծ սարահարթերից մեկը՝ Միջին Սիբիրականը։
Ամենամեծ դաշտավայրերը՝ Կենտրոնայակուտական, Կոլիմայի, Հյուսիս-սիբիրական դաշտավայր ցածրավայրի արևելյան մասը։


=== Ջրագրություն ===

Յակուտիան Ռուսաստանի ամենաշատ գետերով (700 հազար գետեր և վտակներ) և լճերով (ավելի քան 800 հազար) հարուստ շրջաններից է։ Նրա բոլոր գետերի ընդհանուր երկարությունը մոտ 2 մլն կմ է, իսկ դրանց ջրաէներգետիկ ռեսուրսների հզորությունը գնահատվում են տարեկան գրեթե 700 մլրդ կՎտժ։ Ամենամեծ նավարկելի գետերն են՝ Լենան (երկարությունը՝ 4400 կմ), Վիլյույը (2650 կմ), Օլենյոկը (2292 կմ), Ալդանը (2273 կմ), Կոլիման (2129 կմ), Ինդիգիրկան (1726 կմ), Օլյոկման (1436 կմ), Անաբարը (939 կմ) և Յանան (872 կմ):
Հանրապետության տարածքում կան խոշոր լճեր՝ Բուստախը, Լաբինկիրը և այլն։


=== Բնություն ===
Սախայի (Յակուտիա) տարածքի մեծ մասը գտնվում է տայգայի միջին գոտում, որը հյուսիսում փոխարինվում է անտառատունդրայի և տունդրայի գոտիներով։ Գերակշռում են հավերժական-տայգայի, ճմաանտառային, ալյուվիալ-մարգագետնային, լեռնաանտառային և տունդրագլեյան: Անտառները զբաղեցնում են տարածքի մոտ 4/5-ը։ Մարգագետինները տարածված են գետահովիտներում և ալասներում: Ափին և լեռների գագաթներին կան թփուտային խոտաբույսեր և քարաքոսեր։ Անտառային ֆոնդի տարածքը կազմում է 255,631 մլն հա 2,55 մլն կմ², անտառային տարածքը՝ 193,365 մլն հա։ Անտառային ֆոնդերի ընդհանուր տարածքը Յակուտիայում և Կրասնոյարսկի երկրամասում կազմում է 423,73 միլիոն հեկտար կամ 4,237 միլիոն կմ²:


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներՍախա-Յակուտիայի հանրապետության պաշտոնական կայք Archived 2014-02-08 at the Wayback Machine. ==