Ֆոսֆին

Ֆոսֆին, անգույն, խիստ թունավոր, նեխած ձկան հոտով գազ։


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Անգույն գազ է, ջրում վատ է լուծվում, ջրի հետ չի փոխազդում։ Ցածր ջերմաստիճաններում ֆոսֆինն առաջացնում է հիդրատ 8РН3·46Н2О։ Լուծվում է բենզոլում, դիէթիլեթերում, ծծմբածխածնում։ −133,8 °C-ում առաջացնում է բյուրեղներ, որոնք առաջացնում են սահմանակենտրոնային խորանարդաձև ցանց։ Ֆոսֆինի մոլեկուլը իրենից ներկայացնում է քառանիստ բուրգ։ Դիպոլ մոմենտը կազմում է 0,58 Դ, զգալիորեն քիչ, քան ամոնիակում։ Ֆոսֆինի մոլեկուլների միջև ջրածնական կապերը չեն երևում, այդ պատճառով էլ այն ունի ցածր հալման և եռման ջերմաստիճաններ։


== Ստացում ==
Ֆոսֆին ստանում են.
Սպիտակ ֆոսֆորի և տաք ալկալու փոխազդեցությունից։

  
    
      
         
        
          
            8
            P
            +
            3
            C
            a
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
            +
            6
            
              H
              
                2
              
            
            O
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            2
            P
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            3
            C
            a
            (
            
              H
              
                2
              
            
            P
            
              O
              
                2
              
            
            
              )
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {8P+3Ca(OH)_{2}+6H_{2}O\ {\xrightarrow {\ \ }}\ 2PH_{3}\uparrow +3Ca(H_{2}PO_{2})_{2}}}}
  Ջրի կամ թթվի և ֆոսֆիդի փոխազդեցությունից։

  
    
      
         
        
          
            C
            
              a
              
                3
              
            
            
              P
              
                2
              
            
            +
            6
            
              H
              
                2
              
            
            O
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            2
            P
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            3
            C
            a
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {Ca_{3}P_{2}+6H_{2}O\ {\xrightarrow {\ \ }}\ 2PH_{3}\uparrow +3Ca(OH)_{2}}}}
  

  
    
      
         
        
          
            M
            
              g
              
                3
              
            
            
              P
              
                2
              
            
            +
            6
            H
            C
            l
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            2
            P
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            3
            M
            g
            C
            
              l
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {Mg_{3}P_{2}+6HCl\ {\xrightarrow {\ \ }}\ 2PH_{3}\uparrow +3MgCl_{2}}}}
  Քլորաջրածնի և սպիտակ ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։

  
    
      
         
        
          
            4
            P
            +
            6
            H
            C
            l
             
            
              
                →
                
                  
                    300
                    
                      ∘
                    
                  
                  C
                
              
            
             
            2
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            2
            P
            C
            
              l
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {4P+6HCl\ {\xrightarrow {300^{\circ }C}}\ 2PH_{3}+2PCl_{3}}}}
  Ֆոսֆոնիումի յոդիդի քայքայումից։

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                4
              
            
            I
             
            
              
                →
                
                  >
                  
                    80
                    
                      ∘
                    
                  
                  C
                
              
            
             
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            H
            I
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{4}I\ {\xrightarrow {>80^{\circ }C}}\ PH_{3}+HI}}}
  

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                4
              
            
            I
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
             
            ⇄
             
            P
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            
              H
              
                3
              
            
            
              O
              
                +
              
            
            +
            
              I
              
                −
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{4}I+H_{2}O\ \rightleftarrows \ PH_{3}\uparrow +H_{3}O^{+}+I^{-}}}}
  

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                4
              
            
            I
            +
            N
            a
            O
            H
             
            ⇄
             
            P
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            N
            a
            I
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{4}I+NaOH\ \rightleftarrows \ PH_{3}\uparrow +NaI+H_{2}O}}}
  Ֆոսֆորային թթվի քայքայումից։

  
    
      
         
        
          
            4
            
              H
              
                2
              
            
            (
            P
            H
            
              O
              
                3
              
            
            )
             
            
              
                →
                
                  170
                  −
                  
                    200
                    
                      ∘
                    
                  
                  C
                
              
            
             
            P
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            3
            
              H
              
                3
              
            
            P
            
              O
              
                4
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {4H_{2}(PHO_{3})\ {\xrightarrow {170-200^{\circ }C}}\ PH_{3}\uparrow +3H_{3}PO_{4}}}}
  Ֆոսֆորային թթվի վերականգնումից։

  
    
      
         
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            (
            P
            H
            
              O
              
                3
              
            
            )
            +
            3
            
              H
              
                2
              
            
             
            
              
                →
                
                  Z
                  n
                  ,
                   
                  
                    H
                    
                      2
                    
                  
                  S
                  
                    O
                    
                      4
                    
                  
                
              
            
             
            P
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            3
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {H_{2}(PHO_{3})+3H_{2}\ {\xrightarrow {Zn,\ H_{2}SO_{4}}}\ PH_{3}\uparrow +3H_{2}O}}}
  


== Քիմիական հատկություններ ==
Ֆոսֆինը խիստ տարբերվում է իր անալոգ ամոնիակից։ Նրա քիմիական ակտիվությունը ավելի մեծ է, քան ամոնիակինը։ Վատ է լուծվում ջրում։
Թթվածնի բացակայության դեպքում, տաքացնելիս ֆոսֆինը վեր է ածվում պարզ նյութերի։

  
    
      
         
        
          
            2
            P
            
              H
              
                3
              
            
             
            
              
                →
                
                  
                    t
                  
                
              
            
             
            2
            P
            +
            3
            
              H
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {2PH_{3}\ {\xrightarrow {\mathit {t}}}\ 2P+3H_{2}}}}
  Օդում ինքնաբոցավառվում է (դիֆոսֆինի գոլորշիների կամ 100 °C-ից բարձր ջերմաստիճանում)

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            2
            
              O
              
                2
              
            
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            
              H
              
                3
              
            
            P
            
              O
              
                4
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{3}+2O_{2}\ {\xrightarrow {\ \ }}\ H_{3}PO_{4}}}}
  Ցուցաբերում է ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ։

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            3
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            
              H
              
                2
              
            
            (
            P
            H
            
              O
              
                2
              
            
            )
            +
            3
            S
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
            +
             
            3
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{3}+3H_{2}SO_{4}\ {\xrightarrow {\ \ }}\ H_{2}(PHO_{2})+3SO_{2}\uparrow +\ 3H_{2}O}}}
  

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            8
            H
            N
            
              O
              
                3
              
            
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            
              H
              
                3
              
            
            P
            
              O
              
                4
              
            
            +
            8
            N
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
            +
             
            4
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{3}+8HNO_{3}\ {\xrightarrow {\ \ }}\ H_{3}PO_{4}+8NO_{2}\uparrow +\ 4H_{2}O}}}
  

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            2
            
              I
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            H
            (
            P
            
              H
              
                2
              
            
            
              O
              
                2
              
            
            )
            +
            4
            H
            I
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{3}+2I_{2}+2H_{2}O\ {\xrightarrow {\ \ }}\ H(PH_{2}O_{2})+4HI}}}
  Ֆոսֆինը փոխազդելով ուժեղ պրոտոնի դոնորի հետ, կարող է առաջանալ ֆոսֆոնիումի աղեր, որոնք պարունակում են PH4+ իոն։ Ֆոսֆոնիումի աղերը, անգույն, բյուրեղային, չափազանց փխրուն, հեշտ հիդրոլիզվող նյութեր են։

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            H
            C
            l
             
            
              
                →
                
                  
                    30
                    
                      ∘
                    
                  
                  C
                
              
            
             
            P
            
              H
              
                4
              
            
            C
            l
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{3}+HCl\ {\xrightarrow {30^{\circ }C}}\ PH_{4}Cl}}}
  

  
    
      
         
        
          
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            H
            I
             
            
              
                →
                
                   
                   
                
              
            
             
            P
            
              H
              
                4
              
            
            I
          
        
      
    
    {\displaystyle ~{\mathsf {PH_{3}+HI\ {\xrightarrow {\ \ }}\ PH_{4}I}}}
  Ֆոսֆոնիումի աղերը, ինչպես նաև ֆոսֆինը, ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ ունեն։


== Թունավորության մակարդակ ==
Ֆոսֆինը շատ թունավոր նյութ է, ազդում է նյարդային համակարգի վրա, խախտում է նյութափոխանակությունը օրգանիզմում։ Ֆոսֆինի հոտը զգացվում է 2-4 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդում, երկարատև ներշնչումը 10 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդի դեպքում կարող է առաջ բերել մահ։ Մարդու արյան մեջ ֆոսֆինի պարունակությունը ոչ ավելին է, քան 0,001 մգ/մ³


== Ինքնաբռնկում ==
Ֆոսֆինը շփվելով օդի թթվածնի հետ կարող է ինքնաբռնկվել։ Կարող է առաջացնել «թափառող կրակ»։ «թափառող կրակներ»։


== Գրականություն ==
Лидин Р.А. և ուրիշներ, Химические свойства неорганических веществ։ Учеб. пособие для вузов


== Ծանոթագրություններ ==