Հուլիսի 17-ի հեղափոխություն

Հուլիսի 17-ի հեղափոխությունը անարյուն հեղաշրջում էր Իրաքում 1968 թվականին Ահմեդ Հասան Ալ-Բաքրի, Աբդ Ար-Ռազաք Ան-Նաիֆի և Աբդ Ար-Ռահման Ալ-Դաուդի ղեկավարությամբ, որը տապալեց նախագահ Աբդուլ Ռահման Արիֆին ու վարչապետ Թահիր Յահյային և իշխանության բերեց Բաաս Արաբական սոցիալիստական կուսակցության Իրաքի տարածաշրջանային բաժանմունքին։ Բաասիստները, որոնք մասնակցել են հեղաշրջմանը, ներառել են Հարդան Ալ-Տիկրիտիին, Սալիհ Մահդի Ամմաշին և Սադդամ Հուսեյնին ՝ Իրաքի ապագա նախագահին։ Հեղաշրջումն առաջին հերթին ուղղված էր Յահյայի դեմ ՝ նասերիտի, ով օգտվեց 1967 թվականի հունիսին ստեղծված քաղաքական ճգնաժամից, որպեսզի Արիֆի կառավարությունը դրդի բրիտանացիներին և ամերիկացիներին պատկանող Իրաքյան նավթային ընկերությանը (IPC) հեռանալ։ Երկրորդ հերթին ՝ նավթի ազգայնացնելուն, որպեսզի իրաքյան «նավթը որպես զենք օգտագործվի Իսրայելի դեմ պայքարում»։ Նավթահանքերի ամբողջական ազգայնացումը տեղի է ունեցել միայն 1972 թվականին ՝ բաասիստական վարչակազմի օրոք։ Հեղաշրջումից հետո Իրաքի նոր կառավարությունն ամրապնդեց իր իշխանությունը ՝ դատապարտելով ամերիկյան և իսրայելական մեքենայությունները և հրապարակայնորեն մահապատժի ենթարկելով 14 մարդու ՝ լրտեսության մեղադրանքներով, ինչպես նաև աշխատելով Խորհրդային Միության հետ Իրաքի սերտ հարաբերությունների ընդլայնման ուղղությամբ։
Բաաս կուսակցությունը ղեկավարում էր երկիրը հուլիսի 17-ից մինչև 2003 թվականը, երբ ամերիկյան և բրիտանական զորքերի ներխուժման հետևանքով իշխանությունից հեռացվեց և Իրաքը որպես պետություն փաստացի ոչնչացավ։ Հուլիսի 17-ի հեղափոխությունը չպետք է շփոթել Հուլիսի 14-ի հեղափոխության ՝ 1958 թվականի հուլիսի 14-ի հեղաշրջման հետ, երբ գահընկեց արվեց Ֆեյսալ 2-րդ թագավորը, որով վերջ դրվեց Իրաքում Հաշիմյանների դինաստիային և ստեղծվեց Իրաքի Հանրապետությունը, կամ Ռամադանի հեղափոխությունը 1963 թվականի փետրվարի 8-ին, որն առաջին անգամ իշխանության բերեց Իրաքի Բաաս կուսակցությանը ՝ ոչ երկարամյա կոալիցիոն կառավարության կազմում։


== Նախապատմություն ==
Աբդուլ Ռահման Արիֆի ղեկավարությամբ, որն իշխանության է եկել իր եղբայր Աբդուլ Սալամ Արիֆի մահից հետո 1966 թվականի ապրիլին, Միացյալ Նահանգները (ԱՄՆ) և Իրաքը ավելի սերտ կապեր են հաստատել, քան երբևէ 1958 թվականի հուլիսի 14-ի հեղափոխությունից հետո: Լինդոն Բ. Ջոնսոնի վարչակազմը բարեհաճորեն է ընդունել Սալամ Արիֆի առաջարկությունը ՝ մասնակիորեն չեղյալ հայտարարել Միացյալ Թագավորությունում տեղակայված Իրաքյան նավթային ընկերության (IPC) կոնցեսիոն հոլդինգի ազգայնացումը, ինչպես նաև արևմտամետ իրավաբան Աբդ ալ-Ռահման Ալ-Բազզազի կարճատև գտնվելը վարչապետի պաշտոնում (որն ընդգրկում էր երկու Արիֆ նախագահ-եղբայրների վարչակազմը)։ Բազզազը իրաքյան քուրդ ապստամբների հետ փորձել է խաղաղ համաձայնագիր կնքել 1966 թվականի մայիսին Հանդրեն լեռան ճակատամարտում քրդերի վճռորոշ հաղթանակից հետո։ (Ամերիկյան ընկերություններին էր պատկանում նավթահանքերի 23,75%-ը)։ Արիֆը համարվում էր Իրաքում այն ուժերից մեկը, որը բարեկամություն էր հաստատում ԱՄՆ դեսպան Ռոբերտ Ստրոնգի հետ մինչև նախագահի պաշտոնը ստանձնելը և մի շարք բարեկամական ժեստեր անում ԱՄՆ-ի հասցեին 1966 թվականի ապրիլից մինչև 1967 թվականի հունվարը: Արիֆի խնդրանքով նախագահ Ջոնսոնը 1967 թվականի հունվարի 25-ին Սպիտակ տանը հանդիպել է Իրաքի հինգ գեներալների և Իրաքի դեսպան Նասիր Հանիի հետ ՝ հաստատելով «երկու կառավարությունների միջև ավելի սերտ հարաբերություններ կառուցելու իր ցանկությունը»: Ջոնսոնի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ուոլթ Ուիթմեն Ռոսթոուի խոսքով ՝ Ազգային անվտանգության խորհուրդը նույնիսկ դիտարկել է Արիֆին ԱՄՆ պետական այցով ողջունելու հնարավորությունը, թեև այդ առաջարկը մերժվել է նրա կառավարության կայունության հետ կապված մտավախությունների պատճառով: Վեցօրյա պատերազմից առաջ Իրաքի արտաքին գործերի նախարար Ադնան Պաչաչին հունիսի 1-ին հանդիպել է ԱՄՆ մի շարք պաշտոնյաների, ներառյալ ՄԱԿ-ում ԱՄՆ դեսպան Արթուր Գոլդբերգի, պետքարտուղարի քաղաքական հարցերով տեղակալ Յուջին Վ.Ռոսթոուի, պետքարտուղար Դին Ռասկի և հենց նախագահ Ջոնսոնի հետ ՝  քննարկելու մերձավորարևելյան ճգնաժամի սրումը: Քաղաքական մթնոլորտը, որը սկիզբ է առել արաբների պարտությունից, Իրաքին դրդել է հունիսի 7-ի խզել հարաբերությունները ԱՄՆ-ի հետ, ինչը ապահովել է Արիֆի չափավոր փլուզումը։1968 թվականի մայիսին ԱՄՆ-ի Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը (ԿՀՎ) զեկույց էր պատրաստել «Լճացած հեղափոխություն» վերնագրով, որում ասվում էր, որ Իրաքի բանակի արմատականները սպառնալիք են ներկայացնում Արիֆի կառավարությանը, և չնայած «ուժերի հավասարակշռությունն այնպիսին է, որ ոչ մի խումբ իրեն բավականաչափ ուժեղ չի զգում վճռական քայլեր ձեռնարկելու համար», դրան հաջորդած փակուղին ստեղծել է «մի իրավիճակ, որտեղ շատ կարևոր քաղաքական և տնտեսական հարցեր պարզապես անտեսվում են»։ 1968 թվականի հունիսին բելգիացի պաշտոնատար անձինք իրաքցի պաշտոնյաներին փոխանցեցին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի ուղերձը, որում առաջարկվում էր վերականգնել նորմալ հարաբերությունները, եթե Իրաքը համաձայնվի փոխհատուցում տրամադրել նախորդ բողոքի ժամանակ ԱՄՆ դեսպանությանը և հյուպատոսությանը հասցված վնասի համար և կատարի այլ պայմաններ, ներառյալ 1967 թվականին Իսրայելի հաղթանակից հետո ամերիկյան ապրանքների և ծառայությունների իրաքյան բոյկոտի դադարեցումը։ Չնայած ամերիկացի պաշտոնատար անձինք հույս ունեին կանխել պետական հեղաշրջումը, ոչ մի նշան չկար, որ Իրաքը կարձագանքի այդ հայտարարությանը։1965 թվականի կեսերից Իրանը, Իսրայելը և Մեծ Բրիտանիան, պայմանավորված Պարսից ծոցում Եգիպտական ազդեցությունը զսպելու ցանկությամբ, ձգտում էին ապակայունացնել Իրաքը ՝ աջակցելով քուրդ ապստամբներին, ինչից ԱՄՆ-ը այդ ժամանակ ձեռնպահ էր մնում, քանի որ քրդական պատերազմը այնչափ կարևոր չէր Խորհրդային Միության հետ ավելի լայն սառը պատերազմի համար։ «Շահը կարծում էր, որ Իսրայելի հետ նրա կապերը զսպող գործոն կհանդիսանան արաբական երկրների համար, քանի որ տպավորություն կստեղվեր, թե եթե արաբական պետությունը հարձակվի Իրանի վրա, Իսրայելը կօգտվի այդ պատրվակից, որպեսզի հարված հասցնի Իրաքի արևմտյան զորքերին»։ Մինչ նասերիստական տարրերը փորձում էին տապալել Արիֆին դեռևս 1966 թվականին հունիսին Արիֆ Աբդ ալ-Ռազակի պետական հեղաշրջման անհաջող փորձի ժամանակ (սա իշխանությունը վարչակարգից խլելու Ռազակի երկրորդ փորձն է), Վեցօրյա պատերազմը խորացրեց առկա դժգոհությունն Իրաքի զինված ուժերում և, քրդերի հետ դիմակայության համադրությամբ, խորը ազդեցություն ունեցավ Իրաքի քաղաքական կայունության վրա: Ինչպես նրա եղբայրը, Արիֆն ավելի վաղ փորձել էր հավասարակշռել Իրաքում արմատական և չափավոր տարրերը և Ռազակի դավադրության բացահայտումից հետո անցել էր նասերիստների դեմ, սակայն այդ հավասարակշռումը խախտվել էր պատերազմով, երբ Արիֆը փորձել էր հանգստացնել իրաքցի ազգայնականներին ՝ Թահիր Յահյային կրկին վարչապետ նշանակելով: 1963 թվականի վերջին Յահյան հայտարարել է իր առաջին վարչապետության ժամանակ ազգային նավթային ընկերություն ստեղծելու իր մտադրության մասին։ 1967-ի հուլիսից մինչև 1968-ի հուլիսը վարչապետի պաշտոնում իր երկրորդ ժամկետի ընթացքում Յահյան քայլեր է ձեռնարկել ընկերության աշխուժացման ուղղությամբ և ձգտել է աշխատել Ֆրանսիայի ու Խորհրդային Միության հետ ՝ հանքերի լիակատար ազգայնացման համար տեխնիկական ներուժի զարգացման ուղղությամբ ՝ խոստանալով իրաքյան «նավթը որպես զենք օգտագործել Իսրայելի դեմ պայքարում»։


== Հեղաշրջումը ==
Հեղաշրջման ծրագրումը Արիֆի և Յահյայի դեմ իրականացվում էր դեռ 1968 թվականի մարտից, երբ այն քննարկվում էր «սպայական համագումարում», որը տեղի էր ունենում բաասիստական ականավոր գեներալ Ահմեդ Հասան Ալ Բաքրի տանը։ 1968 թվականի հուլիսի 17-ին Իրաքի Բաաս կուսակցությունը, որը ղեկավարում էր Ալ-Բաքրը որպես նախագահ, Աբդ Ար-Ռահման Ալ-Դաուդը ՝ որպես պաշտպանության նախարար և Աբդ ալ-Ռազզակ ալ-Նաիֆը ՝ որպես վարչապետ, անարյուն հեղաշրջման արդյունքում իշխանությունը զավթեց։ ալ-Բաքրը արագ հրամայել է հեռացնել Նաիֆին և Դաուդին իրենց պաշտոններից և հուլիսի 30-ին արտաքսել ՝ ամրապնդելով Իրաքի նկատմամբ Բաաս կուսակցության վերահսկողությունը մինչև 2003 թվականի մարտին ԱՄՆ-ի ներխուժումը։ Այնուհետև ալ-Բաքրը նշանակվել է վարչապետ և բանակի գլխավոր հրամանատար: Ըստ որոշ տվյալների ՝ Իրաքի ապագա նախագահ Սադամ Հուսեյնն անձամբ է Նաիֆին ատրճանակի հարվածի տակ պահել մինչև Իրաքից նրան հեռացնող ինքնաթիռը։
Ճշգրիտ հանգամանքները, որոնք հանգեցրել են հեղաշրջման, եղել են գաղտնի։ Բեյրութում ԱՄՆ դեսպանատունը (որը դարձել Է Իրաքի վերաբերյալ հետախուզական տվյալների հիմնական աղբյուրը Բաղդադում ԱՄՆ դեսպանատան փակումից հետո) ենթադրել է, որ ոչ թե բաասիստներ Նաիֆն ու Դաուդը, որոնք, պատասխանատու էին նախագահ Արիֆի ռազմական հետախուզության և անձնական անվտանգության համար, դավադրություն են նախաձեռնել, և որ բաասիստ դավադիրները, ներառյալ Ալ Բաքրը, Հարդան Ալ—Տիկրիտին և Սալիհ Մահդի Ամմաշը, հրավիրվել են մասնակցելու միայն նոր կառավարության աջակցման ավելի լայն կոալիցիա ստեղծելու, այլ հենց Բաքրն և նրա տեղակալ Սադդամ Հուսեյնն են կազմակերպել։ Բաքրի և Բաիֆի խմբավորումները հիմնավորում են այն լուրերը, որ վարչապետ Յահյան, ով ավելի գերիշխող էր Արիֆի «թույլ» կառավարությունում, Վեցօրյա պատերազմի արդյունքում առաջացած քաղաքական իրավիճակի հետևանքով նախատեսում էր պաշտոնապես ուզուրպացնել ամբողջ իշխանությունը։ Նրա տապալումից հետո Արիֆը արտաքսվել է Մեծ Բրիտանիա, իսկ Յահյան նույնիսկ մահապատժի չի ենթարկվել (թեև նա դաժան խոշտանգումների է ենթարկվել բանտում)։ Հնարավոր եղավ խուսափել առաջացած բացասական միջազգային ուշադրությունից, որը խոսում էր Իրաքի ժամանակակից պատմության մեջ կառավարության այլ փոփոխությունների մասին։ Հետագա տարիներին Վուլֆ Հաննիկաթը պնդում է, որ Սադդամին «հաջողվել է ամրապնդել քաղաքական ռեժիմը։ ..․ այնտեղ, որտեղ շատ ուրիշները ձախողվել են», այդ թվում ՝ օգտագործել Յահյայի մտադրությունը․ Խորհրդային միության օգնությամբ ազգայնացնել հանքավայրերը։


== Հետևանքները ==

1968 թվականի օգոստոսի 2-ին Իրաքի արտաքին գործերի նախարար Աբդուլ Քարիմ Շեյխլին հայտարարեց, որ Իրաքը ձգտելու է սերտ կապեր հաստատել Սոցիալիստական ճամբարի հետ, հատկապես Խորհրդային Միության և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության։ Նոյեմբերի վերջին Բեյրութում ԱՄՆ դեսպանատունը հաղորդել էր, որ «Իրաքը ազատ է արձակել շատ կոմունիստ այլախոհների:..․ [նրանց] տրվել են ռեժիմում կարևոր դերեր»։ Քանի որ Արիֆի կառավարությունը վերջերս խոշոր նավթային գործարք է կնքել ԽՍՀՄ-ի հետ, Մոսկվայի հետ հարաբերությունները բարելավելու Բաաս կուսակցության փորձերը շոկի մեջ չեն եղել ԱՄՆ-ին։ Թիքրիթին (այժմ Իրաքի պաշտպանության նախարարը) փորձել է ԱՄՆ կառավարության հետ գաղտնի կապի գիծ բացել «Մոբիլ» ամերիկյան նավթային ընկերության ներկայացուցչի միջոցով, սակայն այդ փորձը մերժվել է Ջոնսոնի վարչակազմի կողմից, քանի որ Բաաս կուսակցության ընկալումը սկվսել է ինչպես Իրաքում, այնպես էլ Սիրիայում, այն է ՝ չափազանց սերտ կապը Խորհրդային Միության հետ։
Դեկտեմբերին Հորդանանում տեղակայված իրաքյան զորքերը «հարվածել են միջազգային հաստատություններին», երբ սկսել են ռմբակոծել Հորդանան գետի հովտում գտնվող իսրայելցի վերաբնակիչներին, ինչը հանգեցրել է իսրայելական ռազմաօդային ուժերի վճռական պատասխանին: ալ Բաքրը պնդել է, որ «Իսրայելի և ԱՄՆ-ի ստորաբաժանումների հինգերորդ շարասյունը թիկունքից հարված է հասցրել», իսկ դեկտեմբերի 14-ին Իրաքի կառավարությունը հայտարարել է, որ հայտնաբերել է «իսրայելական լրտեսական ցանց», որը մտահղացել է «առաջացնել իրաքյան ռեժիմի փոփոխություն»։ Դրանից հետո 1969 թվականի հունվարին կառավարությունը ձերբակալել է տասնյակ մարդկանց և հրապարակայնորեն մահապատժի ենթարկել 14 մարդու (ներառյալ 9 իրաքցի հրեաներ) ՝ մեղադրելով լրտեսության մեջ։

1972 թվականի հունիսի 1-ին Իրաքը հայտարարեց նավթահանքերի ամբողջական ազգայնացման մասին։ Դա տեղի է ունեցել 1972 թվականի ապրիլին ալ Բաքրի և ԽՍՀՄ վարչապետ Ալեքսեյ Կոսիգինի միջև «Բարեկամության և համագործակցության մասին» իրաքա-խորհրդային 15–ամյա պայմանագրի ստորագրումից հետո: Այս իրադարձությունից հետո Իրաք-ԱՄՆ հարաբերությունները կտրուկ վատացան։ ԱՄՆ-ը, փորձելով Իրաքի վրա ճնշում գործադրել և թուլացնել, սկսեց զինել Իրաքում ապրող քրդերին, որպեսզի երկրի ներսում պառակտում մտցնի, ինչը հետագայում հանգեցնում է Երկրորդ քուրդ-իրաքյան պատերազմին։ 1972 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1975 թվականի մարտ ամիսը ԿՀՎ-ն քրդերին մոտ 20 մլն դոլարի օգնություն է տրամադրել, ներառյալ 1250 տոննա զենք:Այն դեպքում, երբ հետազոտությունների մեծ մասը վերագրում են Լիբիայում 1969 թվականի սեպտեմբերից հետո Մուամար Քադաֆիի ձեռնարկած ազգայնացման միջոցներին։ Այս նախադեպին հետագայում հետևեցին այլ նավթարդյունահանող պետություններ։ ԱՄՆ-ը կարծում էր, որ նրա արևմտյան դաշնակիցները կհամաձայնեն էմբարգո սահմանել իրաքյան նավթի վրա, որպեսզի ապահովեն ազգայնացման ձախողումը, և որ Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության (ՕՊԵԿ) նրա այն ժամանակվա դաշնակիցները ՝ Իրանը, Սաուդյան Արաբիան և Քուվեյթը, կհայտարարեն արդյունահանման համաչափ ավելացման մասին։ Սակայն ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը խիստ հակասական էր միջազգային կարծիքի նկատմամբ, և ԱՄՆ-ի ավանդական դաշնակիցներից ոչ մեկը, ներառյալ Մեծ Բրիտանիան, պատրաստ չէին հավանություն տալ այդ միջոցներին։ Ընդհակառակը, ՕՊԵԿ-ը վճռական քայլեր է ձեռնարկել Իրաքի ազգայնացման հաջողությունն ապահովելու համար։ ԱՄՆ-ի ծրագիրը փլուզվել է։ Մյուս երկրները 1973 թվականի մարտի 1-ին համաձայնագիր են ստորագրել Իրաքի հետ իրենց չկարգավորված վեճերի կարգավորման մասին, ինչը հանգեցրել Է Բաղդադում տոնակատարությանը։


== Տես նաև ==
Հուլիսի 14-ի հեղափոխություն
Ռամադանի հեղափոխություն
Իրաքի հեղաշրջումը (1963-ի նոյեմբեր)


== Մատենագրություն ==
Gibson Bryan R. (2015)։ Sold Out? US Foreign Policy, Iraq, the Kurds, and the Cold War։ Palgrave Macmillan։ ISBN 978-1-137-48711-7 


== Աղբյուրներ ==


== Արտաքին հղումներ ==
See Memorandum From John W. Foster of the National Security Council Staff to the President's Special Assistant (Rostow): The Iraqi Coup and Memorandum From John W. Foster of the National Security Council Staff to the President's Special Assistant (Rostow): A Clearer Picture of the Iraqi Coup from the United States Department of State's Foreign Relations of the United States (FRUS) for early U.S. reactions to the coup.
For contrasting British and American assessments of the new government, see Saddam Hussain and Memorandum Prepared in the Central Intelligence Agency: Some Notes on Iraqi Politics from the National Security Archive and FRUS.
Gibson Bryan R. (April 2013)։ «U.S. Foreign Policy, Iraq, and the Cold War 1958–1975»  briefly discusses the completely false claim that the U.S. Central Intelligence Agency (CIA) supported the coup in a footnote on page 169.]]