Հին աշխարհ

Հին աշխարհ (գիտական եզրով՝ լատ.՝ Antiquitas, հունարեն՝ Αρχαία Ιστορία, հունարենից տառադարձմամբ՝ «Արխայա իստորիա»), մարդկության պատմության առաջին պարբերափուլը, որն ընդգրկում է նախնադարյան ժամանակներից մինչև ստրկատիրական կարգերի քայքայումն ընկած ժամանակահատվածը։ տարբէրհնագիտական հետազոտությունների՝ համաշխարհային պատմության հինաշխարհյան դարաշրջանը տևել է 5000 տարի, ընդ որում, ընդունված է որպես հաշվարկման սկիզբ համարել շումերական սեպագրի կիրառության դրվելու տարեթիվը։ Այսպիսով, հին աշխարհի պատմությունն ընդգրկում է մ․թ․ա․ 30-րդ դարից մինչև 5-րդ դարն ընկած ժամանակաշրջանի դեպքերն ու իրադարձությունները։ Առավել վիճարկելի է վերջինիս ավարտի տարեթիվը, որը ներկայումս ընդունված է համարել 476 թվականը (նշանավորվել է Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկմամբ)։ Որոշ այլ ուսումնասիրողներ որպես պարբերափուլի ավարտ համարում են Պլատոնյան ակադեմիայի փակումը, Բյուզանդիայի կայսր Հուստինիանոս I-ի կառավարման ավարտը, իսլամի ծագումը, ֆրանկների մայորդոմ Կառլոս Մեծի թագադրությունը և այլն
Հնագույն շրջանի պատմությունն իր հերթին բաժանված է երեք հիմնական շրջանների․ Քարի դար, Բրոնզի դար և Երկաթի դար։ Քարի դարի բաղկացուցիչ փուլերն են պալեոլիթը, մեզոլիթը, նեոլիթը և էնեոլիթը։ Քարի դարի ընթացքում ի հայտ է գալիս մարդկության պատմության առաջին գյուտը՝ կրակի հայտնաբերումը։ Ժամանակի ընթացքում մարդկության նվաճումները նախնադարյան համայնական հասարակարգի պայմաններում հանգեցնում են Նեղոսի դելտայում՝ ներկայիս Եգիպտոսի տարածքում, առաջին պետական կազմավորումների առաջացմանը։
Հին աշխարհի կարևորագույն կենտրոններից էր Մերձավոր Արևելքը։ Տիգրիս և Եփրատ գետերի միջև՝ Միջագետքում, գոյություն են ունեցել Աքքադն ու Շումերը, որոնք կուռ համակարգով առաջին պետություններն էին աշխարհում։ Մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակում հենց այս տարածքներում էլ ձևավորվում են Բաբելոնն ու Ասորեստանը, որոնք կարճ ժամանակահատվածում դառնում են տարածաշրջանային գերտերություններ։ Արևելքում քաղաքակրթությունը վերելք էր ապրում Հնդկաստանում (Ինդո) և Գանգես գետերի հովիտներում), Չինաստանում (Հուանհե գետի շրջակայքում) և Ճապոնական կղզիներում։ Մ․թ․ա․ 3-2-րդ հազարամյակներում սկսվում է ձևավորվել Կրետեի ծովապետությունը, որով հիմք է դրվում հին հունական, իսկ առավել գլոբալ իմաստով՝ արևմտյան քաղաքակրթության վերելքին։ Հին Հունաստանը համարվում է ոչ միայն արևմտյան քաղաքակրթության, այլ նաև ժողովրդավարության, փիլիսոփայական գիտության և թատրոնի բնօրրանը։ Մ․թ․ա․ 8-րդ դարում, արդեն, հիմնադրվում է Հռոմը, որը հետագայում դառնում է Հռոմեական տիրակալության քաղաքամայրն ու աշխարհի կենտրոններից մեկը։
Հայկական լեռնաշխարհը նախնադարյան մարդու բնակեցման նախնական օրրաններից է։ Վերջին տարիների ընթացքում Արևմտյան Հայաստանի տարբեր մասերում հայտնաբերվել են քարեդարյան մշակույթի զանազան փուլերին վերաբերող հնագիտական հարուստ նյութեր, որոնք անգնահատելի նշանակություն ունեն Հայաստանում մարդու վաղ բնակության և նախամարդու տարաբնակեցման կարևոր հարցերի լուծման համար։ Հինաշխարհյան շրջանում հայ ժողովրդի պատմական նախահայրենիքի տարածքում ձևավորվել են մի շարք ցեղեր, ցեղային միություններ և պետական կազմավորումներ։ Ավելի ուշ շրջանում ի հայտ է գալիս Վանի թագավորությունը, որը հընթացս գերիշխող դիրք է ձեռք բերում տարածաշրջանում։ Հինաշխարհյան շրջանում հայկական տարածքներում ձևավորվում է Երվանդունիների և Արտաշեսյանների համահայկական թագավորությունները։ Այս շրջանում Տիգրան Մեծ արքայի օրոք Հայաստանը հասել է իր հզորության գագաթնակետին։


== Ստրուկների կյանքը ==
Վարարող գետերը սանձելու և դաշտերը ոռոգելու համար մարդիկ փորում էին ջրանցքներ, կառուցում ամբարտակներ։ Այդ ծանր աշխատանքները կատարում էին ստրուկները։ Նրանց աշխատեցնում էին նաև հանքերում ու քարհանքերում։ Ստրուկներ էին դարձնում ինչպես գերիներին, այնպես էլ հարուստներից ստրկական կախման մեջ ընկած ազատ մարդկանց։ Ստրուկները համարվում էր տիրոջ իրը և ամբողջովին ենթակա էր նրա կամքին։ Ստրուկները և իրավազուրկ էին, և ընչազուրկ։ Նրանց կարելի էր վաճառել, անգամ սպանել։ Հյուծիչ աշխատանքից և լիակատար իրավազրկությունից ստրուկներն հաճախ ապստամբություններ էին բարձրացնում, որոնք սասանում էին Հին Արևելքի շատ պետությունների հիմքերը։


== Ազատ մարդիկ ==
Ազատ մարդկանց մեջ կային երկրագործ գյուղացիներ և սեփական արհեստանոցներում աշխատող արհեստավորներ։ Երբ նրանցից մեկնումեկը սնանկանում էր, խղճուկ վճարով աշխատանքի էր վարձվում ունեևոր հարևանի մոտ։ Ի տարբերություն ստրուկների, այդ չքավորները որոշ իրավունքներ ունեին։ Նրանք կարող էին դատի տալ իրենց իրավունքները ոտնահարողին, աշխատանքի վարձվել ուրիշ տիրոջ մոտ։


== Հին Արևելքի երկրներ ==
Հին Արևելքի թագավորներն ունեին հետևակ և հեծյալ ռազմիկների բազմահազարանոց բանակներ։ Նրանք նվաճողական պատերազմներ էին վարում, տնօրինում անհաշիվ հարստություններ։ Թագավորների պատվին կառուցում էին շքեղ դամբարաններ, որոնք թագավորների մահից հետո ևս հիշեցնում էին նրանց իշխանության հզորության մասին։ Եգիպտոսում կառուցվում էին բուրգեր։ Այնտեղ փարավոններին համարում էին աստվածներին հավասար։ Բուրգերն ու տաճաները նույնպես հիմնականում ստրուկներն էին կառուցում։ Հին արևելքի երկրներում կային բազմաթիվ հմուտ վարպետներ, տաղանդավոր գյուտարարներ, գիտնականներ։ Այստեղ են ծնունդ առել աստղագիտությունը, մաթեմատիկան և այլ գիտություններ։ Ստեղծվել է գիրը, կատարվել են կարևոր շատ հայտնագործություններ ու գյուտեր։ Շումերում է ստեղծվել բրուտագործական անիվը։ Հախճապակե ամաններն առաջինը պատրաստել են Հին Եգիպտոսում, ճենապակե ամանները, ինչպես նաև մետաքսն ու թուղթը՝ Չինաստանում։ Հնդիկներն ստեղծեցին թվանշանները։ Հին Արևելքի երկրներում յուրացվեցին կամ բուծվեցին բազմաթիվ օգտակար բույսեր, ընտելացվեցին գրեթե բոլոր ընտանի կենդանիները։


== Ուրարտու ==

Հին Արևելքի խոշոր պետություններից էր նաև մեր թվարկությունից առաջ 1- ին հազարամյակի սկզբին Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորված Արարատյան թագավորությունը, որին հարևան ասորեստանցիներն անվանել են Ուրարտու։ Մեր թվարկությունից առաջ 8 - րդ դարում իր հզորության բարձրակետին հասած այդ թագավորությունը, որն ընդգրկում էր գրեթե ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը, աշխարհակալ Ասորեստանից խլել է Առաջավոր Ասիայի գերիշխանությունը։
Թագավորության մեջ համախմբված ցեղերը, որոնց միաձուլումից աստիճանաբար կազմավորվել է միասնական հայ ժողովուրդը, կերտել են յուրօրինակ մշակույթ և բարձր քաղաքակրթություն։ Նրանք կառուցել են բազմաթիվ բերդեր, պալատներ, տաճարներ, բնակելի տներ, ջրանցքներ,որոնց ավերակներն մենք այսօր տեսնում ենք Հայաստանի տարբեր շրջաններում։ Պետության տնտեսական և մշակութային կարևոր կենտրոններ էին մայրաքաղաք Տուշպան, Էրեբունի բերդաքաղաքը, Թեյշեբաինի ամրոցը և այլն։ Հնագետների ջանքերով բացված հուշարձանները վկայում են Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների շինարարական բարձր արվեստի և զարգացած տեխնիկայի մասին։ Պալատների ու տաճարների պատերը զարդարվել են բազմագույն որմնանկարներով, հատկապես մարդակերտ աստվածների, քրմերի, սրբազան կենդանիների ու բույսերի պատկերներով։ Բացառիկ արժեք են ներկայացնում թագավորության գլխավոր սրբարանը՝ Արդինի - Մուսասիրի սյունազարդ տաճարը։ Քանդակագործության գլուխգործոցներ են աստվածների ու աստվածուհիների անդրիները, մարդկային դեմքով թեվավոր առյուծի արձանը, գահույքները և այլն։ Արվեստի հոյակապ նմուշներ են բրոնզե կապարճները, սաղավարտները, վահանները, որոնց վրա դրվագված են ռազմի տեսարաններ, մարտակառքեր,հեծյալ ռազմիկներ, առյուծներ, ցուլեր, վիշապներ, սրբազան ծառեր։ Զանազան հնավայրերից պեղված հնագիտական հուշարձաններից տեղեկանում ենք, որ դեռևս այն ժամանակ մեր նախնիները մշակել են քար ու փայտ, բրոնզ, երկաթ, ոսկոր, ազնիվ մետաղներ և այլ նյութեր, պատրաստել ժամանակի մարդուն անհրաժեշտ բազմազան իրեր։


== Հին Հունաստան ==
Հունական գլխավոր պետությունը՝ Աթենքը ստրկատիրական պետություն էր։ Աթենքում բոլոր չափահաս տղամարդիկ ( բացի ստրուկներից և օտարերկրացիներից ) կարող էին մասնակցել ժողովրդական ժողովին, նրանք էին ընտրում իրենց կառավարիչներին, դատավորներին, զորահրամանատարներին։ Այստեղ ևս ծանր աշխատանքը կատարում էին ստրուկները։ 
Աթենացիները գիտական ակնառու աշխատություններ են ստեղծել երկրաչափության, բժշկության, փիլիսոփայության և աշխարհագրության վերաբերյալ։ Թատրոնի համար նրանք գրում էին ողբերգություններ և կատակերգություններ, կառուցում էին գեղեցիկ տաճարներ ու պալատներ, կերտում մարմարե արձաններ։ Ողջ աշխարին հայտնի են Հին Հունաստանի քանդակագործների և ճարտարապետների անմահ ստեղծագործությունները։
Հունական մյուս խոշոր ստրկատիրական պետությունը Սպարտան էր՝ խստաբարո ռազմիկների երկիրը։ Յուրաքանչյուր սպարտացու դեռ մանկուց կոփում էին, նախապատրաստում պատերազմի։
Մեր թվարկությունից առաջ 2- րդ դարում ամբողջ Հունաստանն ընկավ հռոմեացիների գերիշխանության տակ։
Հռոմեական պետությունը գոյատևեց ավելի քան հազար տարի։ Բոլոր հին երկրներից այն ամենաընդարձակն էր։ Դա ստրկատիրական պետություն էր։ Ստրուկներ և հողեր ձեռք բերելու նպատակով Հռոմեական պետությունն իր ողջ գոյության ընթացքում վարել է արյունահեղ պատերազմներ։ Սկզբում Հռոմը հանրապետություն էր։ Այն բանից հետո, երբ նրա տարբեր ծայրերում  ստրուկներն ապստամբություններ բարձրացրին (որոնցից մեկը տեղի ունեցավ Սպարտակի գլխավորությամբ), հարուստ ստրկատերերը հաստատեցին միապետություն։ Պետության մեջ ամեն ինչ սկսեց պատկանել միանձնյա կառավարող կայսրերին։ Հին Հռոմը ևս կարևոր ավանդ ունի համամարդկային մշակույթի մեջ։ Հռոմեացիները կառուցել են հիասքանչ շինություններ՝ կրկեսներ ու տաճարներ, բաղնիքներ ու պալատներ, կամուրջներ ու ջրմուղներ։ Հռոմեացի բանաստեղծների, գրողների, պատմիչների երկերը թարգմանվել են  ուրիշ ժողովուրդների լեզուներով։


== Հին աշխարհի երկրներ և ազգեր ==


=== Արևելք ===
Աքքադ
Ասորեստան
Ատրպատական
Մեծ Բրիտանիա
Բաբելոն
Մեծ Հայաստան
Հին Եգիպտոս
Հին Հռոմ
Իբերիա
Կովկասյան Ալբանիա
Կարթագեն
Լիդիա
Պաղեստին
Փյունիկիա
Խորեզմ
Վանի թագավորություն
Իրան
Մարաստան


=== Ասիա ===
Հին Հնդկաստան
Հին Չինաստան


=== Ամերիկա ===
Ինկեր
Ացտեկներ
Մայաների քաղաքակրթություն


=== Հին ազգեր ===
Արաբներ
Պարթևներ
Հայեր
Հույներ
Հրեացիներ
Կովկասյան ալբանացիներ
Ասորիներ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1375