Գերօդափոխում

Գերօդափոխում (հին հունարեն՝ ὑπέρ - վերև, վրան+ լատ.՝ ventilatio - օդափոխում), տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ արագությունը կամ մակընթացային շնչառական ծավալը վերացնում է ավելի շատ ածխածնի երկօքսիդը, քան կարող է արտադրել մարմինը։ Սա հանգեցնում է հիպոկապնիայի՝ արյան մեջ լուծված ածխաթթու գազի նվազեցված կոնցենտրացիան։ Օրգանիզմը սովորաբար փոխհատուցում է այդ հոմեոստազը, բայց եթե այն խախտվում է կամ ճնշվում է ջրածնային ցուցիչը բարձրանում է, ինչը հանգեցնում է շնչառական ալկալոզի։ Շնչառական ալկալոզի ախտանշանները ներառում են՝ գլխապտույտ, շրթունքների, ձեռքերի կամ ոտքերի դող, գլխացավ, թուլություն, ուշագնացություն և ցնցումներ։ Ծայրահեղ դեպքերում դա կարող է առաջացնել կարպոպեդալ ջղաձգություն, ձեռքերի և ոտքերի թուլացում։
Գերօդափոխում կարող են առաջացնել սթրեսը, տագնապը կամ խուճապային խանգարումը, լեռնային հիվանդությունը, գլխի վնասվածքը, կաթվածը, շնչառական խանգարումները, ինչպիսիք են ասթման, թոքաբորբը, թոքային էմբոլիան, սակավարյունությունը կամ գերօդափոխման սիմդրոմը, սրտանոթային խնդիրները, ինչպիսիք են թոքային Էմբոլիան, անեմիան, և անբարենպաստ ռեակցիաներ որոշ դեղերից։ Գերօդափոխումը կարող է նաև պայմանավորված լինել փոփոխված վիճակի գիտակցությամբ, ինչպես, օրինակ, շնչահեղձությամբ, շնչառության ընթացքում, կամ փորձում է երկարացնել ընկղմամբ հետ շնչառական հետաձգմամբ։


== Գերօդափոխման ֆիզիոլոգիա ==
Շնչառությունն իրականացնում է գազի փոխանակում արտաքին միջավայրի և ալվեոլային օդի միջև, որի բաղադրությունը նորմալ պայմաններում տատանվում է նեղ տիրույթում։ Հիպերվանտիլյացիայի հետ թթվածնի պարունակությունը բարձրանում է (նախնական արժեքի 40-50 %-ով), բայց հետագա հիպերօդափոխմամբ (մոտ մեկ րոպե կամ ավելի) ալվեոլներում CO2-ի պարունակությունը զգալիորեն նվազում է, որի արդյունքում արյան մեջ ածխաթթու գազի մակարդակն ընկնում է նորմայից ցածր (այս պայմանը կոչվում է հիպոկապնիա)։ Խորը շնչառությամբ թոքերում հիպոկապնիան pH-ը տեղափոխում է ալկալային կողմ, ինչը փոխում է ֆերմենտների և վիտամինների գործունեությունը։ Նյութափոխանակության կարգավորիչների գործունեության այս փոփոխությունը խաթարում է նյութափոխանակության գործընթացների բնականոն ընթացքը և հանգեցնում բջիջների մահվան։ Թոքերում CO2-ը կայուն պահելու համար գործում են հետևյալ պաշտպանական մեխանիզմները.

բրոնխների և արյան անոթների սպազմեր,
լյարդում խոլեստերինի արտադրության աճ՝ որպես կենսաբանական մեկուսիչ, որը թոքերում և արյան անոթներում խտացնում է բջջային թաղանթները,
արյան ճնշման իջեցում (հիպոթենզիա), խանգարելով մարմնից CO2-ի հեռացմանը։Բրոնխների և արյան անոթների սպազմերը նվազեցնում են թթվածնի հոսքը դեպի ուղեղի, սրտի, երիկամների և այլ օրգանների բջիջներ։ Արյան մեջ CO2-ի նվազումը մեծացնում է թթվածնի և հեմոգլոբինի կապը և դժվարացնում թթվածնի բջիջների մուտքը։ Հյուսվածքների թթվածնի հոսքի նվազումը հյուսվածքների թթվածնի սով է առաջացնում` հիպոքսիա։ Հիպոքսիան, իր հերթին, հանգեցնում է նախ գիտակցության կորստի, իսկ հետո գլխուղեղի մահվան։


== Գերօդափոխման դրայվինգ ==


=== Վերահսկվող գերօդափոխում ===
Արդյունավետ օգտագործման ձևերից է դրայվինգը։ Սուզվելուց առաջ շնչառական գազի մատակարարումը մեծացնելու համար օգտագործվում է վերահսկվող հիպերտոնիզացիա։ Սուզվելուց առաջ չափազանց հիպերվենտիլացիան կարող է հանգեցնել գիտակցության կորստին (և այդպիսով դառնալ անկառավարելի)։ 


=== Անվերահսկելի գերօդափոխում ===
Չվերահսկվող գերօդափոխումը կարող է առաջանալ ցանկացած ֆիզիկական գործունեության արդյունքում և հանգեցնել անցանկալի ուղեղի հիպոքսիայի։ Այսպիսով, դա կարող է լինել վազքի, հեծանվավազքի ժամանակ, բայց դա հատկապես վտանգավոր է ինտենսիվ լողի դեպքում, քանի որ վերջին դեպքում գիտակցության կորուստը կհանգեցնի ջրահեղձի։


=== Գիտակցության կորստի կանխարգելում ===
Առողջ մարդկանց մեծամասնության համար հիպոքսիայի առաջին նշաններն են թեթևամտությունը կամ անգիտակցությունը, անհանգստությունը, մարմնական սենսացիաների բացակայությունը, որոնք անփորձության պատճառով կարող են շատ ուշ նկատվել։ Բայց ախտանիշների ժամանակին հայտնաբերմամբ բավական է դադարեցնել լողալը ջրի մակերևույթի վրա, գլորվել մեջքի վրա և պահել շնչառությունը` ներշնչելով, մինչև ածխածնի երկօքսիդը կուտակվի արյան և ուղեղի հյուսվածքներում։


== Գերօդափոխումը՝ որպես շնչառական տեխնիկա ==
Գերօդափոխման վրա հիմնված շնչառական տեխնիկայի օգտագործումը թույլ է տալիս մտնել գիտակցության փոփոխված վիճակի մեջ։ Սակայն նման մեթոդիկաները նախատեսված են էպիզոդիկ օգտագործման համար։


== Գերօդափոխումը` որպես հիվանդության ախտանիշ ==
Գոյություն ունեն հիպերվենտիլացիայի տարբեր պատճառներ, մասնավորապես նյարդաբանական և հոգեկան խանգարումներ։ Ախտանշանները կարող է տևել ժամեր, բայց գերօդափոխման ախտանշանների սովորական տևողությունը 20-30 րոպե է։ Նման ախտանշանները ընդհատելու միջոցներից մեկը (և երբեմն դա կանխելը) թղթե տոպրակի մեջ շնչելն է, որը թույլ է տալիս փոխարինել հիվանդի արտաշնչած ածխածնի երկօքսիդը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Հոդվածներ ջրասուզակների համար -> Հիպերվանտիլացիա Archived 2021-04-13 at the Wayback Machine.
Բառարանի կողմից բնական գիտություն։ Բառարան ռուսերեն
Օքսֆորդի ընդհանուր բժշկության բացատրական բառարան(չաշխատող հղում)(չաշխատող հղում)