Լեոն Ֆեստինգեր

Լեոն Ֆեստինգեր (անգլ.՝ Leon Festinger, մայիսի 8, 1919(1919-05-08), Նյու Յորք շրջան, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ - փետրվարի 11, 1989(1989-02-11), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի հոգեբան, սոցիալական հոգեբանության և մտածողության կառավարման հոգեբանության ոլորտի մասնագետ, կոգնիտիվ դիսոնանսի տեսության հիմնադիր։


== Կենսագրություն ==
Լեոն Ֆեստինգերը ծնվել է 1919 թվականի մայիսի 8-ին Նյու Յորքում` Ռուսաստանից ներգաղթած Ալեքս Ֆեստինգերի և Սառա Սոլոմոնի ընտանիքում։ 1939 թվականին Նյու Յորքի քաղաքային քոլեջում ստացել է բակալավրի աստիճան։ 1940 թվականին ավարտել է Այովայի համալսարանի մագիստրատուրան։ 1942 թվականին ստացել է հոգեբանության դոկտորի աստիճան։ Ֆեստինգերի գիտական ղեկավարը եղել է Կուրտ Լևինը, ում մոտ էլ հետագայում որպես օգնական աշխատել է խմբային դինամիկայի հետազոտական կենտրոնում։ 1940-1942 թվականներին որպես կլինիկական հոգեբան աշխատել է Այովա նահանգի հոգեբուժական հիվանդանոցում, այնուհետև շուրջ մեկ տարի որպես հոգեբան և գիտական աշխատող աշխատել է Այովայի համալսարանի Երեխայի ուսումնասիրության կենտրոնում, իսկ 1943-1945 թվականներին՝ Ռոչեստերի համալսարանում` որպես հոգեբան։ 1945-1948 թվականներին եղել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում Կուրտ Լևինի հիմնած Խմբային դինամիկայի կենտրոնի պրոֆեսոր։ 1947 թվականին` Լևինի մահվանից հետո, Ֆեստինգերը դարձել է Միչիգանի համալսարանի պրոֆեսոր, 1951 թվականից` Մինեսոտայի համալսարանի պրոֆեսոր, իսկ 1955 թվականից` Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր։ 1968 թվականից մինչև մահը` 1989 թվականը, եղել է Նյու Յորքի Նոր դպրոցի պրոֆեսոր։ Ֆեստինգերը դասավանդել է տարբեր ուղղություններ, այդ թվում` կլինիկական և սոցիալական հոգեբանություն։


=== Ներգրավվածություն գիտական կազմակերպություններում ===
1959-1962 թվականներին Ֆեստինգերը հանդիսացել է Ազգային գիտական խորհրդի մարդաբանության և հոգեբանության բաժնի անդամ։ Եղել է նաև Ամերիկյան մարդաբանական ասոցիացիայի, Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի, ինչպես նաև Գիտության և արվեստի ամերիկյան ակադեմիայի անդամ։


=== Պարգևներ և մրցանակներ ===
1959 թվականին «էական գիտական ներդրման» համար պարգևատրվել է Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի մրցանակով։


== Գիտական գործունեություն ==
Ֆեստինգերը դարձավ հետպատերազմական սոցիալական հոգեբանությունը փորձարարականի կողմը շրջելու հիմնական կերպարը։ Կոգնիտիվ դիսոնանսի տեսությանը զուգահեռ հայտնի է նաև նրա Սոցիալական համեմատության տեսությունը, ըստ որի` անձն իրեն և իր վարքագիծը հիմնականում գնահատում է ուրիշների և նրանց վարքագծի հետ համեմատելու միջոցով։


=== Կոգնիտիվ դիսոնանսի տեսություն ===
Այս տեսությունը Ֆեստինգերը ձևակերպել է 1957 թվականին Լևինի Դաշտերի տեսության և Հադերի կոգնիտիվ հավասարակշռության տեսությունների հիման վրա։ Ստեղծման համար հիմք են հանդիսացել այն լուրերը, որոնք տարածվել են հյուսիս-ամերկյան նահանգներից մեկում տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո։ Ուսումնասիրելով և մեկնաբանելով այդ լուրերի ծագումը, ինչպես նաև դրանց նկատմամբ համատարած հավատի պատճառները` գիտնականը եզրակացրեց, որ մարդիկ ձգտում են ներքին հավասարակշռության հասնել ստացած տեղեկատվության և իրենց վարքագծի անձնական դրդապատճառների միջև։
Նախքան այդ հետազոտությունները դրդապատճառային գործընթացի իմացական բաղադրիչների դերը լիարժեքորեն չէր գնահատվել։ Այս տեսության շրջանակներում իրականացվել է գեշտալտ հոգեբանության հիմնական սկզբունքը` զարգացման դինամիկան պայմանավորվում է լավ գեշտալտի ձեռքբերմամբ։ Ձևակերպվել է, որ անձը ձգտում է ներդաշնակության հասնել իր, շրջապատողների և միջավայրի մասին ցանկացած տեսակի գիտելիքների, կարծիքների, համոզմունքների ընկալման գործընթացում։ Այդ բաղադրիչների դիսոնանսն ընկալվում է որպես ինչ-որ տհաճ բան, որը հարկավոր է առավելագույնս չեզոքացնել։ Այդ է պատճառը, որ երբ անձը բախվում է իրար հակասող պատկերացումների, նրա մեջ վարքագիծը փոխելու հատուկ մոտիվացիա է առաջանում` վերանայել պատկերացումներից մեկը կամ փնտրել նոր տեղեկատվություն։


== Աշխատություններ ==


=== Անգլերենով ===
Allyn, J., & Festinger, L. (1961). Effectiveness of Unanticipated Persuasive Communications. Journal of Abnormal and Social Psychology, 62(1), 35–40.
Back, K., Festinger, L., Hymovitch, B., Kelley, H., Schachter, S., & Thibaut, J. (1950). The methodology of studying rumor transmission. Human Relations, 3(3), 307–312.
Brehm, J., & Festinger, L. (1957). Pressures toward uniformity of performance in groups. Human Relations, 10(1), 85–91.
Cartwright, D., & Festinger, L. (1943). A quantitative theory of decision. Psychological Review, 50, 595–621.
Coren, S., & Festinger, L. (1967). Alternative view of the "Gibson normalization effect". Perception & Psychophysics, 2(12), 621–626.
Festinger, L. (1942a). A theoretical interpretation of shifts in level of aspiration. Psychological Review, 49, 235–250.
Festinger, L. (1942b). Wish, expectation, and group standards as factors influencing level of aspiration. Journal of Abnormal and Social Psychology, 37, 184–200.
Festinger, L. (1943a). Development of differential appetite in the rat. Journal of Experimental Psychology, 32(3), 226–234.
Festinger, L. (1943b). An exact test of significance for means of samples drawn from populations with an exponential frequency distribution. Psychometrika, 8, 153–160.
Festinger, L. (1943c). A statistical test for means of samples from skew populations. Psychometrika, 8, 205–210.
Festinger, L. (1943d). Studies in decision: I. Decision-time, relative frequency of judgment and subjective confidence as related to physical stimulus difference. Journal of Experimental Psychology, 32(4), 291–306.
Festinger, L. (1943e). Studies in decision: II. An empirical test of a quantitative theory of decision. Journal of Experimental Psychology, 32(5), 411–423.
Festinger, L. (1946). The significance of difference between means without reference to the frequency distribution function. Psychometrika, 11(2), 97–105.
Festinger, L. (1947a). The role of group belongingness in a voting situation. Human Relations, 1(2), 154–180.
Festinger, L. (1947b). The treatment of qualitative data by scale analysis. Psychological Bulletin, 44(2), 149–161.
Festinger, L. (1949). The analysis of sociograms using matrix algebra. Human Relations, 2(2), 153–158.
Festinger, L. (1950). Informal social communication. Psychological Review, 57(5), 271–282.
Festinger, L. (1950b). Psychological Statistics. Psychometrika, 15(2), 209–213.
Festinger, L. (1951). Architecture and group membership. Journal of Social Issues, 7(1–2), 152–163.
Festinger, L. (1952). Some consequences of de-individuation in a group. Journal of Abnormal and Social Psychology, 47(2), 382–389.
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7, 117–140.
Festinger, L. (1955a). Handbook of social psychology, vol 1, Theory and method, vol 2, Special fields and applications. Journal of Applied Psychology, 39(5), 384–385.
Festinger, L. (1955b). Social psychology and group processes. Annual Review of Psychology, 6, 187–216.
Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford, CA: Stanford University Press.
Festinger, L. (1959a). Sampling and related problems in research methodology. American Journal of Mental Deficiency, 64(2), 358–369.
Festinger, L. (1959b). Some attitudinal consequences of forced decisions. Acta Psychologica, 15, 389–390.
Festinger, L. (1961). The psychological effects of insufficient rewards. American Psychologist, 16(1), 1–11.
Festinger, L. (1962). Cognitive dissonance. Scientific American, 207(4), 93–107.
Festinger, L. (1964). Behavioral support for opinion change. Public Opinion Quarterly, 28(3), 404–417.
Festinger, L. (Ed.). (1980). Retrospections on Social Psychology. Oxford: Oxford University Press.
Festinger, L. (1983). The Human Legacy. New York: Columbia University Press.
Festinger, L. (1981). Human nature and human competence. Social Research, 48(2), 306–321.
Festinger, L., & Canon, L. K. (1965). Information about spatial location based on knowledge about efference. Psychological Review, 72(5), 373–384.
Festinger, L., & Carlsmith, J. M. (1959). Cognitive consequences of forced compliance. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 58(2), 203–210.
Festinger, L., Cartwright, D., Barber, K., Fleischl, J., Gottsdanker, J., Keysen, A., & Leavitt, G. (1948). A study of rumor transition: Its origin and spread. Human Relations, 1(4), 464–486.
Festinger, L., Gerard, H., Hymovitch, B., Kelley, H. H., & Raven, B. (1952). The influence process in the presence of extreme deviates. Human Relations, 5(4), 327–346.
Festinger, L., & Holtzman, J. D. (1978). Retinal image smear as a source of information about magnitude of eye-movement. Journal of Experimental Psychology-Human Perception and Performance, 4(4), 573–585.
Festinger, L., & Hutte, H. A. (1954). An experimental investigation of the effect of unstable interpersonal relations in a group. Journal of Abnormal and Social Psychology, 49(4), 513–522.
Festinger, L., & Katz, D. (Eds.). (1953). Research methods in the behavioral sciences. New York, NY: Dryden.
Festinger, L., & Maccoby, N. (1964). On resistance to persuasive communications. Journal of Abnormal and Social Psychology, 68(4), 359–366.
Festinger, L., Riecken, H. W., & Schachter, S. (1956). When Prophecy Fails. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.
Festinger, L., Schachter, S., & Back, K. (1950). Social Pressures in Informal Groups: A Study of Human Factors in Housing. Stanford, CA: Stanford University Press.
Festinger, L., Sedgwick, H. A., & Holtzman, J. D. (1976). Visual-perception during smooth pursuit eye-movements. Vision Research, 16(12), 1377–1386.
Festinger, L., & Thibaut, J. (1951). Interpersonal communication in small groups. Journal of Abnormal and Social Psychology, 46(1), 92–99.
Festinger, L., Torrey, J., & Willerman, B. (1954). Self-evaluation as a function of attraction to the group. Human Relations, 7(2), 161–174.
Hertzman, M., & Festinger, L. (1940). Shifts in explicit goals in a level of aspiration experiment. Journal of Experimental Psychology, 27(4), 439–452.
Hochberg, J., & Festinger, L. (1979). Is there curvature adaptation not attributable to purely intravisual phenomena. Behavioral and Brain Sciences, 2(1), 71–71.
Hoffman, P. J., Festinger, L., & Lawrence, D. H. (1954). Tendencies toward group comparability in competitive bargaining. Human Relations, 7(2), 141–159.
Holtzman, J. D., Sedgwick, H. A., & Festinger, L. (1978). Interaction of perceptually monitored and unmonitored efferent commands for smooth pursuit eye movements. Vision Research, 18(11), 1545–1555.
Komoda, M. K., Festinger, L., & Sherry, J. (1977). The accuracy of two-dimensional saccades in the absence of continuing retinal stimulation. Vision Research, 17(10), 1231–1232.
Miller, J., & Festinger, L. (1977). Impact of oculomotor retraining on visual-perception of curvature. Journal of Experimental Psychology-Human Perception and Performance, 3(2), 187–200.
Schachter, S., Festinger, L., Willerman, B., & Hyman, R. (1961). Emotional disruption and industrial productivity. Journal of Applied Psychology, 45(4), 201–213.


=== Ռուսերենով ===
Теория когнитивного диссонанса = A theory of cognitive dissonance / Пер. А. Анистратенко, И. Знаешева. — СПб.: Ювента, 1999.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
История психологии в лицах: персоналии / Под ред. А. В. Петровского, Л. А. Карпенко. — М: ПЕР СЭ, 2005. — 784 с. — ISBN 5-9292-0136-6.
Философская энциклопедия: в 5 тт. / Под ред. Ф. В. Константинова. — М.: Советская энциклопедия, 1960—1970.


== Արտաքին հղումներ ==
 Լեոն Ֆեստինգեր՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում (ռուս.)