Հիդրոկարբոնատներ

Հիդրոկարբոնատներ, ածխաթթվի՝ 
  
    
      
        
          H
          
            2
          
        
        C
        
          O
          
            3
          
        
      
    
    {\displaystyle H_{2}CO_{3}}
   թթվային աղերն են։ Անիոնի բանաձևն է՝ HCO3−: Հիդրոկարբոնատների պատմական անվանումներն են՝ թթու աղեր, ածխաթթվային աղեր, բիկարբոնատներ։ 
Ալկալիական և մետաղների հիդրոկարբոնատները ջրում լուծելի են։ Ի տարբերություն կարբոնատների հողալկալիական մետաղների հիդրոկարբոնատները ջրում լուծելի են։


== Ստացում ==
Հիդրոկարբոնատները ստացվում են, երբ 
  
    
      
        C
        
          O
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle CO_{2}}
   երկար ժամանակ անցնում է կարբոնատ պարունակող լուծույթի միջով.
  
    
      
        
          
            C
            a
            C
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            →
            C
            a
            (
            H
            C
            
              O
              
                3
              
            
            
              )
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaCO_{3}+H_{2}O+CO_{2}\rightarrow Ca(HCO_{3})_{2}}}}
  Խմելու սոդան (նատրիումի հիդրոկարբոնատ) ստացվում է այսպես կոչված ամոնիաքլորիդային եղանակով.
  
    
      
        
          
            N
            a
            C
            l
            +
            N
            
              H
              
                3
              
            
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            N
            a
            H
            C
            
              O
              
                3
              
            
            +
            N
            
              H
              
                4
              
            
            C
            l
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {NaCl+NH_{3}+CO_{2}+H_{2}O\rightarrow NaHCO_{3}+NH_{4}Cl}}}
  Նատրիումի բիկարբոնատը սառը ջրի մեջ վատ է լուծվում, ուստի այն զտման միջոցով կարելի է առանձնացնել ամոնիումի քլորիդից։


== Քիմիական հատկություններ ==
Տաքացնելիս հիդրոկարբոնատները քայքայվում են առաջացնելով համապատասխան կարբոնատը, ջուր և ածխաթթու գազ. П
  
    
      
        
          
            2
            N
            a
            H
            C
            
              O
              
                3
              
            
            →
            N
            
              a
              
                2
              
            
            C
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2NaHCO_{3}\rightarrow Na_{2}CO_{3}+H_{2}O+CO_{2}}}}
  Հիդրոկարբոնատ իոնի հիդրոլիզն ընթանում է համաձայն հետևյալ սխեմայի.
  
    
      
        
          
            H
            C
            
              O
              
                3
              
              
                −
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            ⇄
            O
            
              H
              
                −
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            C
            
              O
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {HCO_{3}^{-}+H_{2}O\rightleftarrows OH^{-}+H_{2}CO_{3}}}}
  Արդյունքում, հիդրոկարբոնատների լուծույթներն ունեն հիմնային ռեակցիա։

Փոխազդում են ալկալիների հետ.
  
    
      
        
          
            H
            C
            
              O
              
                3
              
              
                −
              
            
            +
            O
            
              H
              
                −
              
            
            →
            C
            
              O
              
                3
              
              
                2
                −
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {HCO_{3}^{-}+OH^{-}\rightarrow CO_{3}^{2-}+H_{2}O}}}
  Փոխազդում են թթուների հետ
  
    
      
        
          
            H
            C
            
              O
              
                3
              
              
                −
              
            
            +
            
              H
              
                +
              
            
            →
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {HCO_{3}^{-}+H^{+}\rightarrow H_{2}O+CO_{2}\uparrow }}}
  


== Կիրառություն ==
Նատրիումի հիդրոկարբոնատն (սոդա) օգտագործվում է արհեստական ​​հանքային ջրերի արտադրության և կրակմարիչների վերալիցքավորման, հրուշակեղենի և հացաբուլկեղենի արտադրությունում, առօրյա կյանքում և բժշկության մեջ։ 
Կալցիումի՝ 
  
    
      
        C
        a
        (
        H
        C
        
          O
          
            3
          
        
        
          )
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle Ca(HCO_{3})_{2}}
   և մագնեզիումի՝ 
  
    
      
        M
        g
        (
        H
        C
        
          O
          
            3
          
        
        
          )
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle Mg(HCO_{3})_{2}}
   հիդրոկարբոնատներով է պայմանավորված ջրի ժամանակավոր կոշտությունը։


== Ֆիզիոլոգիական ազդեցություն ==

Օրգանիզմում հիդրոկարբոնատները հանդիսանում են բուֆերային նյութեր։ Օրգանիզմում 
  
    
      
        C
        
          O
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle CO_{2}}
  –ի 70–75%-ը վերածվում է ածխաթթվի, որը կարող է քայքայվել և առաջացնել 
  
    
      
        C
        
          O
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle CO_{2}}
  :
Որպես կենտրոնական միջանկյալ միացություն ածխաթթուն, ջրի հետ զուգակցված հիդրոկարբոնատը, ջրածնի իոնների և ածխաթթու գազի հետ համատեղ, ձևավորում են բուֆերային համակարգ պահպանելով միջավայրի հավասարակշռությունը, որն անհրաժեշտ է 
  
    
      
        p
        H
      
    
    {\displaystyle pH}
  -ի փոփոխությունների նկատմամբ արագ կայունություն ապահովելու համար ինչպես թթվային, այնպես էլ հիմնային միջավայրերում։ Սա հատկապես կարևոր է կենտրոնական նյարդային համակարգի հյուսվածքները պաշտպանելու համար, երբ 
  
    
      
        p
        H
      
    
    {\displaystyle pH}
  -ի փոփոխությունները նորմայից դուրս ցանկացած ուղղությամբ կարող են աղետալի լինել (տես Ացիդոզ)։
Հիդրոկարբոնատը կարևոր դեր է խաղում նաև մարսողական համակարգում։ Բարձրացնում է ստամոքսի ներքին 
  
    
      
        p
        H
      
    
    {\displaystyle pH}
  -ն այն բանից հետո, երբ ուժեղ թթվային մարսողական հյութերը սնունդ են մարսում։ Հիդրոկարբոնատը կարգավորում է նաև բարակ աղիքի 
  
    
      
        p
        H
      
    
    {\displaystyle pH}
  -ը։ Այն արտազատվում է ի պատասխան ենթաստամոքսային գեղձի սեկրետին հորմոնի՝ ստամոքսից տասներկումատնյա աղի մեջ մտնող թթվային կերակրախյուսը չեզոքացնելու համար։


== Բնության մեջ ==
Հիդրոկարբոնատը հանդիսանում է ծովային և քաղցրահամ ջրերի մեծ մասում լուծված անօրգանական ածխածնի գերակշռող ձև։ Այսպիսով, այն հանդիսանում է ածխածնի շրջապտույտի կարևոր օղակ։
Քաղցրահամ ջրի էկոլոգիայում  ցերեկային ժամերին ջրային բույսերի ուժեղ ֆոտոսինթետիկ ակտիվության հետևանքով ջրի մեջ անջատվում է գազային թթվածին և միաժամանակ արտադրում հիդրոկարբոնատ իոններ։ Արդյունքում միջավայրի հիմնայնությունն աճում է, մինչև հիմնայնության աստիճանը չի դառնում թունավոր որոշ օրգանիզմների համար կամ թունավոր չի դարձնում այլ քիմիական բաղադրիչները, ինչպիսին օրինակ ամոնիակն է։ Մթության մեջ, երբ ֆոտոսինթեզ չի ընթանում, շնչառական պրոցեսի հետևանքով արտանետում է ածխաթթու գազ, և նոր հիդրոկարբոնատ իոններ չեն առաջանում, ինչը հանգեցնում է 
  
    
      
        p
        H
      
    
    {\displaystyle pH}
  -ի արագ անկման։


== Ախտորոշում ==
Ախտորոշիչ բժշկությունում արյան մեջ հիդրոկարբոնատ իոնի պարունակությունը հանդիսանում է օրգանիզմի թթվա-հիմնային ֆիզիոլոգիական վիճակը բնութագրող ցուցիչներից մեկը։ Այն չափվում է ածխածնի երկօքսիդի, քլորիդ իոնի, կալիումի և նատրիումի հետ միասին էլեկտրոլիտի մակարդակը գնահատելու համար (որն ունի ընթացիկ ընթացակարգային տերմինաբանություն՝ CPT, ծածկագիր՝ 80051):
Ստանդարտ հիդրոկարբոնատային կոնցենտրացիայի (SBCe) մեծությունը՝ արյան մեջ հիդրոկարբոնատ իոնի կոնցենտրացիան է ածխածնի երկօքսիդի պարցիալ ճնշման՝ pCO2 40 մմ սնդ. սյուն (5,33 կՊա), թթվածնի լրիվ հագեցվածության և 36°C ջերմաստիճանային պայմաններում։


== Գրականություն ==
Кнунянц И. Л. и др. т. 3 Мед-Пол // Химическая энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1992. — 639 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-039-8
Ф. Н. Капуцкий, В. Ф. Тикавый Пособие по химии для поступающих в вузы. — Минск: Выш. школа, 1979. — С. 384.
Г. П. Хомченко Химия для поступающих в вузы. — М.: Высшая школа, 1994. — С. 447.


== Ծանոթագրություններ ==