Սուզդալ

Սուզդալ (ռուս.՝ Суздаль), քաղաք-արգելավայր Ռուսաստանի Վլադիմիրի մարզում, Սուզդալսկի շրջանի վարչական կենտրոնը։ Գտնվում է Ներլի գետի վտակ Կամենկա գետի վրա, Վլադիմիրից 26 կմ դեպի հյուսիս։ Մտնում է Ռուսաստանի Ոսկե շրջանի կազմի մեջ։ Ձևավորում է համանուն Սուզդալ մունիցիպալ կազմավորումը, որը որպես դրա կազմում եղած միակ բնակեցված կետ ունի քաղաքայինի կարգավիճակ։ Բնակչությունը կազմում է 9618 մարդ (2018)։


== Անվանում ==
Անցած Ժամանակների պատմություն աշխատության մեջ 1024 թվականին հիշատակվել է «Սուժդալ» (ռուս.՝ Суждаль) ձևով։

19-րդ դարում Դ. Եվրոպուսը կարծիք է առաջադրել, ըստ որի սուզդա (ռուս.՝ сузда) հիմնական մասը ծագում է ֆիննական «susi» կամ էստոնական «suzi»` «գայլ» բառերից։ Ալեքսեյ Շախմատովը ֆին-ուգորյան նախնական անվանումը փոփոխել է *susudal ձևի, սակայն Մ. Ֆասմերը մերժել է այն, քանի որ ֆիննական լեզվում այդպիսի բառ հայտնի չէ։
Ըստ Օ. Տուրբաչյովի` անվանումը ծագել է հին սլավոներեն съзьдати բառից, որի իմաստներից մեկն է եղել «ծեփել կավից»։ Դրանից էլ ծագել է «ստեղծել ռուս.՝ создать)» բայը։ Վ. Ներոզնակը կարծում է, որ Սուզդալ անվանումը ծագել է հին սլավոներեն «зижду» (կառուցում եմ) ձևից` որպես գոյական, որը ցույց է տալիս բայի գործողության արդյունքը։


== Պատմություն ==

Համաձայն հնագիտական տվյալների` բնակավայրը, որը հետագայում դարձել է Սուզդալ քաղաքը, գտնվում է Կամենկի գետի ակունքում, և դրա շուրջը 10-րդ դարում  
արդեն գործում էին պաշտպանական կառույցներ։ Տարեգրության մեջ Սուզդալն առաջին անգամ հիշատակվել է որպես քաղաք, երբ խոսվել է 1024 թվականին վոլխների ապստամբության մասին։
Առաջին ռուս պատմաբաններից մեկը` Վասիլի Տատիշչևը, իր «Ռուսաստանի պատմության» մեջ գրում է, որ 982 թվականին նրա հաշվարկներով Կիևի իշխան Վլադիմիր Մեծը «գնացել է դաշտ, գրավել լեհական հողերը և հիմնել Սուզդալ քաղաքը»։
Ըստ ակադեմիկ Ա. Զալիզնյակի` Սուզդալը հիշատակվում է ռուսերեն հայտնի ամենահին գրքում, որը ստացել է Նովգորոդի օրենսգիրք անվանումը։ Այսպես կոչված կրկնագրերում ասվում է, որ 999 թվականին ոմն Իսահակ հոգևորական Սուզդալի սուրբ հայ Ալեքսանդր եկեղեցում նշանակվել է որպես քահանա (ռուս.՝ Въ лѣто ҂ѕ҃ф҃з҃ азъ мънихъ исаакии поставленъ попомъ въ сѹжъдали въ цръкъве свѧтаго александра арменина…):
Ըստ իշխան Յուրի Դոլգորուկիի (12-րդ դարի սկիզբ)` Սուզդալը դարձել է Ռոստովա-Սուզդալական իշխանության կենտրոն։ 1107 թվականին վոլգյան բուլղարացիները շրջափակել և գրավել են Սուզդալը։
Սուզդալցի Խոդուտան (Խոդուտինիչ) հիշատակվում է Նովգորոդյան արճիճե համար մեկ գրավոր հիշատակության մեջ (1100—1120 թվականներ)։ Սուզդալը հիշատակվում է նաև կեչու կեղևին արված համար 675 գրավոր հիշատակություններում (1140 թվականի սկզբից մինչև 1160 թվական)):
1157 թվականին իշխան Անդրեյ Բոգոլյուբսկին մայրաքաղաքը Սուզդալից տեղափոխել է Վլադիմիր։ 13-րդ դարից վեր Սուզդալը դարձել է Սուզդալի ինքնավար իշխանության մայրաքաղաքը։ 14-րդ դարի սկզբին դարձել է Սուզդալ-Նիժեգորդսկյան իշխանության մայրաքաղաքը։ 1392 թվականին Սուզդալը մտել է Մոսկվայի մեծ իշխանության կազմի մեջ։
1445 թվականին Սպասո-Եվֆիմիև վանքի պատերի տակ տեղի է ունեցել ոչ շատ մեծ զորքերի մասնակցությամբ, բայց Սուզդալի համար մեծ հետևանքներով ճակատամարտը, որի արդյունքում Մոսկվայի մեծ իշխան Վասիլի II-ը գերի է ընկել թաթարներին։ Սուզդալը թալանվել է։
1708 թվականին քաղաքը գրանցված էր Մոսկվայի նահանգի Սուզդալ գավառի կենտրոնում (այդ նահանգի կազմում էին նաև Պերեսլավլ-Րյազանսկ, Կոստրոմսկ, Յուրև-Պոլսկ, Վլադիմիրսկ, Պերեսլավլ, Տուլսկ, Կալուժսկ գավառները)։
19-րդ դարի երկրորդ կեսին Սուզդալը համարվում էր խուլ գավառային քաղաք, առանց որևէ արդյունաբերության։ Դա մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ Սուզդալը հեռու էր երկաթուղուց։ Այդ իրավիճակը հնարավորություն է տվել պահպանելու հին շենքերը, և առաջին հերթին` տաճարները, անպատշաճ վերակառուցումներից և նորոգումներից։ Խորհրդային կառավարման տարիներին Սուզդալում քանդվել է մոտ 15 եկեղեցի։
1967 թվականին ընդունվել է Սուզդալի զարգացման գլխավոր նախագիծը, ըստ որի այն դարձել է քաղաք-թանգարան։ Քաղաքից հանել են ուղղիչ հաստատությունները։ Քաղաքի ծայրամասում` Կրովնիկում, կառուցվել է գլխավոր զբոսաշրջային համալիրը, տեղակայվել են թանգարանային ցուցադրությունները։ Իրականացվել են հուշարձանների վերանորոգումները և քաղաքի բարեկարգման աշխատանքներ։ 1965 թվականին մոսկովյան լրագրող Յուրի Բիչկովը, լինելով Սուզդալում ծառայողական գործերով, հորինել է օղակաձև զբոսաշրջային երթուղին, որն այմժ հայտնի է Ռուսաստանի ոսկի շրջան անունով։
Սուզդալը պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով` մշակութային ժառանգության պահպանման և զբոսաշրջության զարգացման համար (1974)։ 1982 թվականին զբոսաշրջային  թեմաներով լրագրողների և գրողների միջազգային ֆեդերացիան Սուզդալին շնորհել է «Ոսկե խնձոր» մրցանակը` միջազգային զբոսաշրջության զարգացման գործում իր ծառայությունների համար։ 1992 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕն ներառել է Սուզդալի սպիտակ քարե հուշարձանները Համաշխարհային ժառանգության մշակութային ցանկում։
2004 թվականին Վլադիմիրի շրջանի օրենքով Սուզդալ քաղաքին տրվել է քաղաքային բնակավայրի կարգավիճակը։ Չորս տարի անց Սուզդալ քաղաքը մարզային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակից անցել է Սուզդալի շրջանի շրջանային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակի։


== Մշակույթ ==


=== Փառատոններ և տոներ ===
Քաղաքի օրն անց է կացվում ամեն տարի օգոստոսի երկրորդ շաբաթ օրը և ներառում է կոստյումներով շքերթ, համերգներ, վարպետության դասեր և այլ միջոցառումներ և ավարտվում է տոնական հրավառությամբ։
2002 թվականից Սուզդալի զբոսարջային համալիրում ամեն տարի անց է կացվում Անիմացիոն ֆիլմերի ռուսական բաց փառատոնը, որը ռուսական մուլտիպլիկացիայի գլխավոր դիտումն է։
Ամեն տարի հուլիսի երկրորդ շաբաթ օրը Սուզդալում անցկացվում է Վարունգի տոն։ Անցկացվելու վայրը Փայտե ճարտարապետության թանգարանն է։
2010 թվականից ամեն տարի անցկացվում է ռուսական բաղնիքի փառատոն։
Ամեն ամառ քաղաքում գրծում է «Նոր անուններ» միջազգային ստեղծագործական դպրոցը։
2015 թվականից հուլիսի երրորդ հանգստյան օրերին անցկացվում է «GRUT» թրեյլրանինգի մրցույթ։
Ամեն տարի հոկտեմբերին անց է կացվում «Սուզդալը Ռուսաստանի պատմության մեջ» գավառագիտական ընթերցումներ, որոնց արդյունքերի հիման վրա տպագրվում է մասնակիցների զեկույցների հավաքածու։


=== Քանդակներ ===
Դմիտրի Պոժարսկու կիսանդրին (1955 թվական, քանդակագործ` Զաիր Ազգուր)
Վլադիմիր Լենինի հուշարձանը (1978 թվական, քանդակագործ` Ալեքսանդր Տյուրենկով)
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքի զոհված բնակիչների հուշարձան (1985)
Սուզանավորդ Ալեքսեյ Լեբեդևի հուշարձանը (2008 թվական, քանդակագործներ` Անդրեյ Բալաշով, Իգոր Չերնոգլազով)


=== Թանգարաններ ===

Սուզդալի տարածքում են Վլադիմիր-Սուզդալյան պատմագեղարվեստական և ճարտարապետական թանգարան-արգելավայր թանգարանային օբյեկտները։

Կրեմլ
Սպասո-Եվֆիմիևի վանքը
Փայտե ճարտարապետության թանգարանը
Քաղաքավանի տուն
Պոկրովյան վանքի խրճիթըՆիկոլսկյան եկեղեցում գործում են հոգևորական Անդրեյ Դավիդովի սրբանկարչական արվեստանոցը և մոմե արձանների թանգարան։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Белов Ю. В. Суздаль : путеводитель. — Ярославль: Верхне-Волжское кн. изд-во, 1986. — 160 с. — 100 000 экз.
Вагнер Г. К. Белокаменная резьба древнего Суздаля. — М.: Искусство, 1975. — (Памятники древнего искусства).
Вагнер Г. К. Суздаль. — М.: Искусство, 1969.
Варганов А. Д. Суздаль. — М., 1944. — (Сокровища русского зодчества).
Варганов А. Д. Из ранней истории Суздаля (IX—XIII вв). — М.: КСИИМК, 1946. — С. 127—134.
Варганов А. Д. Суздаль: историко-экономический очерк. — Владимир, 1957.
Варганов А. Д. Суздаль. Очерки по истории и архитектуре. — Ярославль, 1971. — 184 с.
Варганов А. Д., Варганов А. А. Суздаль. Путеводитель. Исторический очерк. — М.: Сов. Россия, 1985. — 160 с.
Воронин Н. Н. Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской. — М.: Искусство, 1958. — (Архитектурно-художественные памятники городов СССР).
Достоевский М. Ф. Суздаль / под ред. И. Н. Бороздина. — М.: Т-во «Образование», 1910. — 75 с. — (Культурные сокровища России. Вып. 14)
Кучкин В. А. Формирование государственной территории северо-восточной Руси в X—XIV вв. — М.: Наука, 1984. Արխիվացված է Դեկտեմբեր 20, 2003 Wayback Machine-ի միջոցով:
Овчинников А. Н. Суздальские златые врата : альбом. / на рус. и англ. яз. — М.: Искусство, 1978.
Полторацкий В. В. Дорога в Суздаль. Книга о любимой земле. — М.:|Сов. Россия, 1971. — 208 с.
Ранинский Ю. В. Суздаль — туристский центр. — М., 1981.
Сокровища Суздаля : сб. ст. / сост. С. В. Ямщиков. — М.: Изобразительное искусство, 1969. — 196 с.
Суздаль / авт.-сост. С. В. Ямщиков. — М.:Планета, 1970. — 89 с.
Суздаль / текст К. В. Усачёвой; ГНИИА. — М.: Планета, 1970. — 64 с. — (Архитектурные памятники древних русских городов). — 120 000 экз.
Суздаль и его достопамятности // Тр. Владимирской учён. архив. комиссии. — Кн. 14. — М., 1912.
Суздалю — 950 лет (по материалам юбилейной научной конференции). — Ярославль, 1977.


== Արտաքին հղումներ ==
Суздаль — официальный сайт города Суздаля
Суздаль — история, архитектура, гостиницы, рестораны
Владимиро-Суздальский музей-заповедник
История герба Суздаля
Суздаль на WikiMAPIA
Фотографии города Суздаль
Аэропанорамы Суздаля
«Владимир, Суздаль и Кидекша», документальный фильм из цикла «Мировые сокровища культуры»