Ամենորեա

Ամենորեա  կնոջ վերարտադրողական տարիքում դաշտանային ցիկլի բացակայությունն է։ Ֆիզիոլոգիական ամենորեան դիտվում է հղիության և լակտացիայի շրջանում,որի հիման վրա իրականացվում է լակտացիոն ամենորեայի մեթոդով բեղմնականխումը։ Վերարտադրողական տարիքից դուրս մենոպաուզան բացակայում է մինչև մենարխեն և մենոպաուզայից հետո։
Ամենորեան մի շարք հիվանդությունների ախտանիշ է։ Առաջնային ամենորեան 14 տարեկանում երկրորդային սեռական հատկանիշների և մենարխեի բացակայությունն է, կամ 16 տարեկանում մենարխեի բացակայությունը՝ նորմալ երկրորդային սեռական հատկանիշների պայմանում։ Պատճառ կարող են հանդիսանալ զարգացման խանգարումները, օրինակ՝ արգանդի բնածին բացակայություն, ձվարանների ձվաբջիջ արտադրելու ֆունկցիայի անկարողություն կամ զարգացման կանգ հասունացման շրջանում։ Երկրորդային ամենորեան առաջանում է հորմոնալ հաշվեկշռի խանգարման հետևանքով։ Երկրորդային ամենորեա է հանդիսանում 3 ամիս դաշտանի բացակայությունը այն կնոջ մոտ, ով նախկինում ունեցել է նորմալ մենստրուացիա, կամ 6ամիս դաշտանի բացակայությունը անամնեզում օլիգոմենորեայով կնոջ մոտ։


== Դասակարգում ==
Ամենորեայի դասակարգման կա 2 հիմնական ուղություն։ Ամենորեայի տեսակները բաժանվում են 2 մեծ խմբի՝ առաջնային և երկրորդային կամ հիմնական և ֆունցիոնալ։ Հետագայում հորմոնալ տիպը բաժանվեց 3 ենթատեսակի՝  հիպո-, էու- կամ հիպերգոնադոտրոպիկ։

Առաջնային ամենորեան 16 տարեկանում դաշտանի բացակայությունն է։ 14 տարեկանում դաշտանի և երկրորդային սեռական հատկանիշների(թելարխե, պուբարխե) բացակայությունը նույնպես առաջնային ամենորեա է։ 2րդային ամենորեան կանոնավոր դաշտան ունեցող կնոոջ մոտ 3 ամիս,իսկ անկանոն դաշտան ունեցող կնոջ մոտ 6 ամիս դաշտանի բացակայությունն է։ Հիմնականում հանդիպում է 40-55 տարեկան կանանց մոտ։  Սպորտով զբաղվող դեռահասների մոտ մենստրուալ ցիկլի խանգարումներն ավելի հաճախ են հանդիպում։ Ամենորեան կարող է ուղեկցվել լուրջ ցավերով որովայնի ստորին կամ գոտկային հատվածում։ Ցավը մեղմանում է պրոգեստերոնների ազդեցությամբ, ինչը խթանում է դաշտանային ցիկլի սկիզբը։
Վերարտադությունը կարելի է բաժանել 4 փուլի. 1. Ելքային ուղի (արգանդ, վզիկ, հեշտոց) 2. Ձվարաններ 3. Հիպոֆիզ 4.Հիպոթալամուս։ Հիպոֆիզաին և հիպոթալամիկ պատճառները հաճախ համակցված են։


== Պատճառագիտության ==


=== Մարմնի ցածր քաշ ===
Կանայք, ովքեր կանոնավոր զբաղվում են ակտիվ ֆիզիկական վարժություններով, կամ կորցնում են շատ քաշ, գտնվում են հիպոթալամիկ(աթլետիկ) ամենորեայի ռիսկի խմբում։ Ֆունկցիոնալ հիպոթալամիկ ամենորեան կարող է հարուցվել սթրեսից, քաշի կորստից, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից։ Ամենորեանկախված է ոչ թե բուն քաշից, այլ էներգիայի հասանելիությունից, կանոնավոր դաշտանային ցիկլի համար անհրաժեշտ է մոբիլիզացված էներգիայի մինիմալ քանակ։
Էներգետիկ դիսբալանսը և քաշի կորուստն ազդոմ են մենստրուալ ցիկլի վրա մի քանի հորմոնալ մեխանիզմներով։ Քաշի կորուստը բարձրացնում է գրելինի մակարդակը, վերջինս արգելակում է հիպոթալամուս-հիպոֆիզ-ձվարան առանցքը։ Գրելինի բարձր մակարդակն ազդում է ԳՌՀ(Գոնադոտրոպ ռիլիզինգ հորմոն)ի վրա՝ նվազեցնելով ԼՀ-ի(Լյուտեինացնող հորմոն) և ՖԽՀ-ի(Ֆոլիկուլ խթանող հորմոն) քանակները։
Երկրորդային ամենորեայի առաջացման պատճառներից է լեպտինի ցածր քանակը ցածր քաշով կանանց մոտ։ Լեպտինը Գրելինի նման պահպանում է էներգետիկ բալանսը՝ ազդելով վերարտադրողական առանցքի վրա։ Լեպտինի քանակի նվազումն արգելակում է ԳՌՀ-ն։ Ամենորեայի, սննդային խանգարումների և օստեոպորոզի համակցությունը կոչվում է կանանց աթլետիկ տրիադայի համախտանիշ։
Սոցիալական կողմը ամենորեայի զգալիորեն տարբերվում է տարբեր մարդկանց մոտ։ Ամենորեան հաճախ ասոցացվում է նյարդային անորեքսիայի և սննդային խանգարումների հետ, որոնք ունեն իրենց հետևանքները։ Եթե ամենորեան դիտվում է վաղ հասակում քաշի կորստի կամ ֆիզիկական գերբեռնման հետևանքով, ապա կանոնավոր դաշտանային ցիկլը հետագա կյանքի ընթացքում կարող է չվերականգնվել։ Երկարաժամկետ ամենորեան հանգեցնում է էստրեգենի արտադրության խանգարումների, ինչը կարող է հանգեցնել վաղաժամ մենոպաուզայի։ Էստրոգենը 25-30 տարեկանում կարևոր դեր ունի կալցիումի փոխանակության մեջ։ Ամենորեայի հետևանքով էստրոգենների պակասը կարող է հանգեցնել օստեոպորոզի։ Ամենորեայի ժամանակ բարձրանում է տեստոստերոնի քանակը, որի հետևանքով կանանց մոտ դիտվում է ավելորդ մազակալում և կրծքերի փոքրացում։ Անդրոգենների, հատկապես՝ տեստոստերոնի, բարձր քանակը կարող է հանգեցնել ձվարանների կիստաների առաջացմանը։


=== Դեղ ինդուկցված ===
Որոշ դեղեր, մասնավորապես՝ հակաբեղմնավորիչները, բերում են ամենորեայի զարգացման։ Դաշտանային ցիկլը խանգարվում է դեղերի ընդունումից սկսած կարճ ժամանակ հետո և վերականգնվում է դեղը դադարեցնելուց  հետո 1 տարվա ընթացքում։ Հորմոնալ հակաբեղմնավորիչները, որոնք պարունակում են միայն պրոգեստերոն(օրինակ՝ օրալ Միկրոնոր, ն/ե Դեպո Պրովերա), ունեն մի շարք կողմնակի էֆեկտներ։  Համակցված հորմոնալ դեղամիջոցները թույլ են տալիս երկարաժամկետ ճնշել դաշտանային ցիկլը, սակայն դրանց դադարեցումից հետո կարող է առաջանալ երկրորդային ամենորեա՝ որպես հանման համախտանիշ։  Կապը լիարժեք բացահայտված չէ, սակայն հորմոնների մակարդակը և՛ հանման համախտանիշի, և՛ այլ պատճառագիտության երկրորդային ամենորեայի ժամանակ նույնն է։ Նոր սերնդի ներքին ընդունման հակաբեղմնավորիչները չեն առաջացնում հանման համախտանիշ և չունեն 7օր պլացեբո էֆեկտ։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կանայք նախընտրում են օգտագործել երկարաժամկետ կոմբինացված հակաբեղմնավորիչներ, անկախ նրանից, որ դադարեցումից հետո 1 տարի դաշտանային ցիկլը չի վերականգնվում։
Օփիատների(օրինակ՝ հերոին) կանոնավոր օգտագործումը նույնպես խաթարում է դաշտանային ցիկլը։
Հակափսիխոտիկ դեղերը, որոնք օգտագործվում են շիզոֆրենիայի բուժման համար, հարուցում են ամենորեա։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Մեթֆորմինի հետ համակցումը կարող է վերականգնել դաշտանային ցիկլը։ Մեթֆերմինն իջեցնում է ինսուլին ռեզիստենտականությունը, ինչպես նաև ԼՀ-ի, տեստոստերոնի և ՖԽՀ, ԼՀ/ՖԽՀ մակարդակը։


=== Կրծքով կերակրում ===
Կրծքով կերակրումը 2րդային ամենորեայի ամենահաճախակի հանդիպող պատճառն է։ Կերակրումը դադարեցնելուց հետո դաշտանային ցիկլը սովորաբար վերականգնվում է 6ամսվա ընթացքում։ Կրծքով կերակրումը կարող է տևել ավելի երկար, քան լակտացիոն ամենորեան։ Լակտացիոն ամենորեան ընտանիքի պլանավորման մեթոդներից մեկն է, հատկապես այն երկրներում, որտեղ հակաբեղմնավորիչ մեթոդները սահմանափակ են։ Լակտացիոն ամենորեան ավելի հուսալի է, քան ցանկացած այլ բեղմնականխման մեթոդ։ Ծննդաբերությանը հաջորդող 6 ամիսների ընթացքում լակտացիոն ամենորեայի էֆեկտիվությունը կազմում է 98%։


=== Ցելիակիա ===
Չբուժված ցելիակիան կարող է հարուցել ամենորեա։ Ցելիակիայով հիվանդների մոտ առանց գլյուտեն սննդակարգը իջեցնում է վերարտադրողական համակարգի խանգարումների ռիսկը։


=== ՄՌԿՀ համախտանիշ ===
Մայեր-Ռռոկիտանսկի-Կուստեր-Հաուսեր(ՄՌԿՀ) համախտանիշը առաջնային ամենորեայի ամենահաճախ հանդիպող պատճառների մեջ 2րդն է։ Համախտանիշը դրսևորվում է Մյուլլերյան ագենեզիայով։ ՄՌԿՀ համախտանիշի ժամանակ մյուլլերյան ծորանների զարգացումը խանգարված է, ինչը բերում է հեշտոցի խցանման և դաշտանային ցիկլի խանգարման։  Համախտանիշը բնորոշ է սեռական զարգացման սկզբնական շրջանին։


=== Սթրես ===
Երկրորդային ամենորեայի պատճառներից են սթրեսը, քաշի կորուստը և ֆիզիկական գերբեռնվածությունը։ Երիտասարդ աթլետների մոտ դաշտանային ցիկլը վերականգնվում է, եթե վերականգնվում է մարմնի նորմալ քաշը։ Եթե երկրորդային ամենորեայի պատճառներն ի հայտ են եկել մինչև մենախեն, ապա երկրորդային ամենորեան կարող է պատճառ դառնալ առաջնայինի։


== Ախտորոշում ==


=== Առաջնային ամենորեա ===
Առաջնային ամենորեա կարելի է ախտորոշել եթե 14 տարեկանում չկա մենարխե և երկրորդային սեռական հատկանիշներ, ինչպիսիք են կրծքերի մեծացումը(թելախե) և ցայլքի մազակալումը(պուբարխե)։ Երկրորդային սեռական հատկանիշների բացակայության ամենահաճախ հանդիպող պատճառը ՖԽՀ-ի և ԼՀ-ի իջեցումն է։ Տուրների համախտանիշը՝ գոնադների դիսգենեզիա, նույնպես պատճառներից մեկն է։
Եթե բացակայում է մենարխեն, սակայն կան երկրորդային սեռական հատկանիշներ, ապա առաջնային ամենորեա կարելի է ախտորոշել 16 տարեկանում։ Պատճառը  կարող է լինել տեստիկուլյար ֆեմինիզացիան, երբ անձն ունի կանացի արտաքին, սակայն գենետիկորեն տղամարդ է։ Եթե չիջած ամորձիները չեն վիրահատվում մինչև 21 տարեկանը, ապա մեծանում է չարորակացման՝ տեստիկուլյար քաղցկեղի, ռիսկը։ Եթե ամորձիներ չկան, ապա ռադիոլոգիական ախտորոշիչ մեթոդնեով կարելի է հայտնաբերել, որ բացակայում է արգանդը։ Մյուլլերյան ագենեզիան առաջնային ամենորեայի 15%-ն է կազմում։  Եթե անատոմիո-ֆիզիոլոգիական խանգարումներ չկան, ապա պատճառը կարող է լինել ելքային ուղու խցանումը։


=== Երկրորդային ամենորեա ===
Երկրորդային ամենորեայի հեշտ ախտորոշվող պատճառներն են հղիությունը, վահանագեղձի հիվանդությունները և հիպերպրոլակտինեմիան։ Առաջին գծի ախտորոշիչ մեթոդը հղիության թեստն է։ Հիպերպրոլակտինեմիան պրոլակտինի բարձր մակարդակն է, որի հիմնական պատճառը հիպոֆիզի ուռուցքն է։ Դոֆամինային ագոնիստներով սիմպտոմատիկ բուժումը թեթևացնում է ախտանիշները և կարգավորում դաշտանային ցիկլը:
Պատճառներից է Աշերմանի համախտանիշը՝ ելքային ուղու խցանումը։ Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշը նույնպես բերում է ամենորեայի, սակայն մեխանիզմները դեռևս լավ չեն ուսումնասիրված։ Պատճառներից են նաև սթրեսը, քաշի կորուստը և ֆիզիկական գերբեռնվածությունը։


== Բուժում ==
Բուժման սխեման կախված է պատճառագիտական գործոնից։ Հիմնական թիրախը էստրոգենների քանակի բարձրացումն է և անհրաժեշտության  դեպքում վիրաբուժական կորեկցիաների իրականացումը։ Այն կանայք, ովքեր չեն պլանավորում հղիանալ, կարելի է բուժում չիրականացնել, եթե պատճառն առողջությանն այլ վնաս չի հասցնում։ Սակայն հաճախ էստրոգենի և լեպտինի քանակի նվազումը(սպորտային ամենորեա) հանգեցնում է ոսկրային զանգվածի կորստի՝ օստեոպորոզի։
Աթլետիկ ամենորեայի դեպքում պետք է սահմանել առողջ, կալորիաներով հարուստ սննդակարգ և դադարեցնել ակտիվ ֆիզիկական պարապմունքները։ Աթլետիկ տրիադայի դեպքում մուլտիդիսպանսեր հսկողության կարիք կա, որը ենթադրում է համակցված բուժում բժշկի, սննդաբանի և հոգեթերապևտի կողմից։ Կարևոր է նաև ընտանիքի, մարզիչի և ընկերների աջակցությունը։ Չնայած նրան, որ ներքին ընդունման հակաբեղմնավորիչները կարող են վերականգնել դաշտանային ցիկլը, միևնույն է դրանք չեն հանդիսանում առաջին գծի դեղորայք, քանի որ քողարկում են հիվանդության մյուս ախտանիշները, օրինակ՝ օստոպորոզը։ Քաշի կարգավորումը և հանգիստը ոչ միշտ են խթանում դաշտանային ցիկլը։ Եթե ամենորեան ինդուկցվել է դեղորայքից, ապա պետք է դադարեցնել ընդունումը։
Ֆունկցիոնալ հիպոթալամիկ ամենորեայի բուժման մեջ բարեհաջող օգտագործվում են Սերոտոնինի հետադարձ զավթման սելեկտիվ ինհիբիտորները։ ՍՀՍԻ-ն վերականգնում է PI3K ազդակային ուղին, որը կարգավորում է մետաբոլիտների, նյարդային ազդակների ինտեգրացիան, ԳՌՀ/ԼՀ-ն։ Այլ կերպ ասած կարգավորում է նեյրոնների ակտիվությունը և նեյրոպեպտիդների էքսպրեսիան, որոնք խթանում են ԳՌՀ-ի արտազատումը։ ՍՀՍԻ-ով բուժումը կիրառվում է միայն ֆունկցիոնալ հիպոթալամիկ ամենորեայի ժամանակ, բերում է մի շարք ներյրոտրանսմիտերների փոխազդեցության և դեռևս լիարժեք ուսումնասիրված չէ։
Հիպոթալամուս-հիպոֆիզ-գոնադներ առանցքի ախտաբանությունների դեպքում կիրառվում է Մեթրելեպտին (r-metHuLeptin), որը կարգավորում է վերարտադրողական հորմոնների, վահանագեղձի ֆունկցիան, բարձրացնում է IGF-1-ի մակարդակը, նպաստում է ոսկրերի ձևավորմանը, կանխում անպտղությունը։ Այնուամենայնիվ այն էֆեկտիվ չէ կորտիզոլի և ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնների մակարդակի վերականգնման կամ ոսկրի ռեզորբցիայի դեպքում։


== Պատմություն ==
Արյունաբերական երկրներում բնակվող աղջիկների մոտ մենարխեն դիտվում է ավելի վաղ։ Մենարխեից հետո շարունակվում է կանոնավոր դաշտանը և ընդհատվում  հղիության ու կերակրման ժամանակ։ Այժմ աշխարհում դիտվում է մենարխեի տարիքի և վերարտադրողականության նվազման միտում։


== Ստուգաբանություն ==
Տերմինը հունարենից թարգմանաբար նշանակում է՝ ա= բացասական, մեն= ամիս, րեա = հոսք։ Ածականը՝ ամենորեալ կամ ամենորեիկ։ Հակառակ տերմինը՝ նորմալ մենստրուալ ցիկլ(էումենորեա)։


== Ծանոթագրություններ ==