Մինաս Ջուղայեցի

Մինաս Ջուղայեցին կամ Մինաս Վելիջանյան (1610, Նոր Ջուղա, մարզ 5, Սպահան, Իրան - 1670), Նոր Ջուղայի դպրոցի նկարիչներից։ Ծննդյան և մահվան թվերը անհայտ են։


== Կենսագրություն ==
Մինաս Ջուղայեցին ծնվել է մինչև 1610-ական թվականներին` ստեղծագործելով մինչև 1660-ական թվականները, գուցե և ավելի, քանի որ երբ Առաքել Դավրիժեցին 1662 թվականին ավատել է «Պատմությունը», Մինաս Ջուղայեցին դեռևս ողջ է եղել։


== Անվան ստուգաբանություն ==
Ըստ արվեստաբան Արամ Երեմյանի՝ Մինասը եղել է ջուղայեցի մեծահարուստ խոջա Պետրոս Վելիջանյանի որդին (XVII դար), քանի որ Փոքր Մեյդան թաղում գտնվող խոջա Պետրոս Վելիջանյանի տան պատի վրա պահպանվել է արձանագրություն, որտեղ նշվում է, որ Մաթեոսը՝ հիշյալ Մինասի տղան, նկարիչ լինելով, վերանորոգել ու փչացրել է իր հոր կատարած հոյակապ գործը։


== Կրթություն ==
Գեղանկարչական կրթությունը ստացել է Հալեպում, «ֆրանկ» (եվրոպացի, կաթոլիկ) վարպետի մոտ։ Լրացուցիչ տեղեկություններ Հալեպում Մինասի ուսուցման վերաբերյալ պահպանել է Արտավազդ արքեպիսկոպոս Սուրմեյանը, որն ընդգծել է Մինասի՝ որպես միջնորդի կարգավիճակը
եվրոպացի նկարիչների և տեղական սպահանցի նկարիչների միջև։


== Ստեղծագործություններ ==


=== Ընդհանուր բնութագիր ===
Վերադառնալով հայրենի քաղաք՝ ձևավորել է ապարանքներ, որոնցից պահպանվել են հատվածներ։ Մինաս Ջուղայեցին աշխատել է թղթի, փայտի, պղնձի, պատի ծեփի, կտավի վրա, աշխատել է յուղաներկով, ջրաներկով և ածուխով։ Նկարազարդել է նաև գրքեր։ Ջուղայեցու աշխատանքներին բնորոշ էին անիմալիստական մոտիվները, կատարել է դիմանկարներ, որոնց բնորոշ է բնորդի հետ արտաքին հատկանշական գծերի նմանությունը, ինչ-որ չափով նաև հոգեկան վիճակն ու տրամադրությունը։ Հեռանալով մանրանկարչության դասական սկզբունքներից՝ Մինաս Ջուղայեցին մեծ տեղ է հատկացրել բուսական նախշազարդերին, որոնք ընդգրկել են կենցաղային տեսարանները։ Նրա բնանկարներն ու նատյուրմորտները, որոնք այդ ժանրերի առաջին օրինակներն էին հայ իրականության մեջ, արևելյան արվեստի շքեղության կնիքն ունեն։ Իսկ ժանրային սահմանազատումներն ու հաստոցային նկարչության սկզբունքները Մինաս Ջուղայեցու արվեստ մուտք են գործել եվրոպական արվեստից։
Ժամանակակից ուսումնասիրողները ինչ-որ տեղ նրա արվեստը մոտեցնում են նաև «օրիենտալ» համարվող նկարչությանը (17-18-րդ դարի Եվրոպայի նկարիչները, լինելով Արևելքում, ստեղծում էին յուրօրինակ սինթեզված արվեստ)։


=== Որմնանկարներ ===
Մինաս Ջուղայեցու աշխարհիկ նկարչության լավագույն նմուշներից են Խոջա Պետրոս Վելիջանյանի տանը պահպանված որմնանկարները, որոնք ներկայացնում են եվրոպական հագուստներով բարձրաստիճան պալատական անձանց և այլ տեսարաններ։
Աշխատել է նաև Սպահանի պարսիկ մեծահարուստների պալատներում (Օր.՝ շահ Աբբասի և շահ Սեֆի պալատներում կատարած ֆրեսկաները), նրան են նաև վերագրում Ամենափրկիչ վանքում արված որմնանկարների մի մասը։ Մինաս Ջուղայեցու երկու հաստոցային աշխատանք պահպանվել է Ամենափրկիչ վանքի թանգարանում, Նոր Ջուղայի նշանավոր խոջաներ, մեծահարուստ հայր և որդի՝ Ոսկան և Հակոբջան Վելիջանյանները։ Հակոբջան և Ոսկան Վելիջանյանների դիմանկարներում Մինասը կարողանում է շարժման մեջ դնել ֆիգուրները, նմանությունից զատ շեշտել նրանց տարիքային առանձնահատկությունը։ Դեմքերն ու հագուստը մանրամասն մշակված են, լավ տրված է հագուստի ֆակտուրան։ Ֆոնի մոխրագույնը, զգեստների ձևը, կապաների սպիտակը, ուրարի նուրբ ծաղկանկարը այս աշխատանքներն առանձնացնում են Նոր Ջուղայի մյուս նկարիչների պահպանված գործերից։ Ջուղայեցին կատարել է խոջա Սաֆրազենց, խոջա Վելիջանյանի, խոջա Տեր-Բարսեղենց տների նկարազարդումները։


=== Արհեստանոց ===
Նոր Ջուղայում Մինաս Ջուղայեցին ունեցել է արվեստանոց և աշակերտներ, որոնց հետ որմնանկարներ է կատարել տեղի մի շարք եկեղեցիներում (Ամենափրկիչ վանք)։ Իրանցի մեծ նկարիչ, Սպահանի գեղանկարչական դպրոցի հիմնադիր Ռեզա Աբբասին հենց Մինասի աշակերտներից է եղել, ումից էլ ժառանգել է եվրոպական գեղանկարչության հնարքները։ Եկեղեցու խորանի մոտ կա նաև արձանագրության, որտեղ ասվում է․ 

Աստուածատուրը ամենայն հավանականությամբ նույն Բոգդան Սալթանովն է, ով 1667 թվականին ճամփորդել է Մոսկվա և նկարազարդել ռուսաց ցար Ալեքսեյ Միխայլովիչի պալատները։


=== Բժշկություն ===
Մինաս Ջուղայեցին տիրապետել է նաև բժշկությանը։ Ըստ Առաքել Դավրիժեցու` 

Իրանի մայրաքաղաքը Կազվին տեղափոխվելուց հետո Նոր Ջուղայի կարգավիճակը փոխվում է։ Մեծահարուստ ընտանիքները տեղափոխվում են նոր մայրաքաղաք և նկարիչները դադարում են պատվերներ ստանալ։ Այդտեղից էլ սկսվում է նրանց թափառական կյանքը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Armenian Painters
Minase nägemus maailmakorrast
Full text of "Hay mshakuyt'e" Armenian Culture
Սպահանի մանրանկարչական դպրոցի ձևավորման գործոնները
texts Ars orientalis; the arts of Islam and the East
The Art of Armenia: An Introduction
The Architecture of New Julfa
Early Modern Merchants as Collectors (Oxford, 15-16 Apr 12)
موزه مردم شناسی ارامنه جلفای نو یکساله شد
17. ի.ե. տասնյօթերորդ դարու որմանկարչական հուշարձանը
XVII - XVIII века. Развитие станковой живописиتبیین جایگاه میناس،نقاش ارمنی،در تاریخ نقاشی ایران