Ջեյմս II (անգլիայի թագավոր)

Ջեյմս II Ստյուարտ (անգլ.՝ James II; հոկտեմբերի 14 (24), 1633, Լոնդոն, Անգլիայի թագավորություն - սեպտեմբերի 5 (16), 1701, Սեն-Ժերմեն-ան-Լե)  -  Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի թագավորը, շոտլանդացիների միապետի անունով կոչվում էր Ջեյմս VII (1685 - 1688), Հակոբ I- ի թոռ, Չարլզ I- ի երկրորդ որդի և Կարլ II- ի կրտսեր եղբայր։ Բրիտանական կաթոլիկ վերջին թագավորը, տապալվել է 1688 թ․ «Փառահեղ հեղափոխության» արդյունքում։


== Յորքի դուքս ==
Հորից ստացել է Յորքի դուքսի կոչում (1644)։ Քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում, 1646 թ․ խորհրդարանական բանակի կողմից Յորքը գրավվելուց հետո՝ Հակոբը և նրա եղբայրներն ու քույրերը բերման ենթարկվեցին։ 1648 թ․ նա փախավ մայրցամաք։ Ծառայել է ֆրանսիական մարշալ Տուրենի դրոշի ներքո (1652); հետագայում կռվել է նրա դեմ իսպանական բանակի շարքերում։
Ստյուարտսի վերականգնումից հետո Շոտլանդիայի տիտղոսը նաև Ալբանիի դուքս էր (1660)։ Ստացել է, որպես ծովակալ գեներալ, Անգլիայի ռազմածովային ուժերի հրամանատարությունը. 1665 թ․ Հարդվիչում ջախջախել է հոլանդական նավատորմը։ Կաթոլիկության նկատմամբ հակումների հետ միասին Հակոբն ամրապնդեց Լյուդովիկոս XIV- ի հետ բարեկամությունը, ատելությունը Հոլանդիայի նկատմամբ և բացարձակ միապետություն հաստատելու մտադրությունը։
1669 թ․ մասնակցել է Լեհ-Լիտվական համագործակցության թագավորական ընտրություններին։ Սակայն նա չկարողացավ հաղթել, քանի որ Լեհ-Լիտվական համագործակցության ազնվականները որոշեցին  չընտրել օտարերկրացիներին  :
Ջեյմսը Խարդավանք նախարարության հոգին էր, որը 1670 թ․-ից հետապնդում էր այդ նպատակը։ Իր առաջին կնոջ՝ Աննայի՝ Կլարենդոնի դստեր մահից հետո Ջեյմսը փոխվեց դեպի կաթոլիկություն։ Հոլանդիայի դեմ սկսվող պատերազմում նա նավատորմի հրամանատար դարձավ երկու խոշոր ռազմածովային մարտերում։
Անհաջող պատերազմի արդյունքում խորհրդարանի ազդեցության աճը, որն արտահայտվեց «Երդման ակտի» հրապարակմամբ, ստիպեց Ջեյմսին հրապարակայնորեն խոստովանել իր կաթոլիկությունը, հրաժարվել երդումից և հեռանալ հասարակական գործերից (1673 թ.): Հակառակ իր ցանկությունների՝ առաջին ամուսնությունից իր երկու դուստրերից ավագը՝ Մարիան (գահի ենթադրյալ ժառանգուհին, քանի որ Չարլզ II- ը անզավակ էր, և Հակոբն այդ ժամանակ որդի չուներ), ամուսնացած էր Ուիլյամ Օրանժի հետ (1677)։
Հակոբի երկրորդ կինը ՝ Մարիա Մոդենացին, ով մոլի կաթոլիկ էր, Հակոբին դարձրեց կաթոլիկության առավել մոլի հավատացյալ։ Երբ 1679 թ․ լուր տարածվեց «Պապիստական դավադրության» մասին, որը, իբր, ղեկավարում էր Հակոբը, նա ստիպված եղավ լքել Անգլիան։ 1679-1681 թթ․ ծագեց տոհմական ճգնաժամ, որի ընթացքում խորհրդարան ներկայացվեց Հրաժարման օրինագիծ, ինչը նպատակ ուներ Յորքի դքսին զրկել գահաժառանգության իրավունքից։ Սա առաջացրեց արձագանք Վիգերի դեմ, և Կառլի մահից հետո Հակոբը ազատորեն գահ բարձրացավ։


== Կառավարություն ==
Անգլիայում Մոնմութի և Շոտլանդիայի Լորդ Արգիլի ապստամբությունները հեշտությամբ ճնշվեցին, և նրանց մասնակիցները պատժվեցին սարսափելի դաժանությամբ։ Դատավոր Ջեֆֆրիսը ապստամբների դատավարություններում առանձնակի վայրենություն էր ցուցաբերել։ Իր հաջողություններից ոգեշնչված՝ Հակոբը մտահղացավ լայն մեկնաբանության և անընդհատ ուժի կիրառման միջոցով (նայել Dispensation) բոլոր բարձր պաշտոնները (ռազմական և քաղաքացիական) փոխարինել ոչ անգլիացի անձանցով։ Միևնույն ժամանակ, նա հատուկ հույսեր կապեց անվերապահ հնազանդության վարդապետության հետ, որին այն ժամանակ դավանում էր անգլիկան հոգևորականների մեծամասնությունը։
Ջեյմսը բողոքի հոգևորականներին խոնարհեցրել է այսպես կոչված «բարձր հանձնաժողովի» միջոցով, հովանավորել է բոլոր ոլորտներին, որոնք թշնամի էին իշխող եկեղեցուն, և իր նպատակն է սահմանել, բացարձակ կաթոլիկ միապետության հաստատումը՝ գրեթե անթաքույց  կաթոլիկության քարոզչության և Լյուդովիկոս XIV-ի հետ սերտ դաշինքի միջոցով։ Նույնիսկ թագավորի ամենահավատարիմ ծառաները՝ անգլիացի եպիսկոպոսները, պատասխանատվության ենթարկվեցին, սակայն ժյուրիի կողմից արդարացվեցին։ Հուսալով, որ Ջեյմսի մահից հետո, արու զավակների բացակայության դեպքում, կառավարումը կանցնի իր դստեր ձեռքը, ով հավատարիմ էր բողոքականությանը, մարդիկ զսպեցին իրենց վրդովմունքը, և բանը չհասավ ապստամբության։
Երբ 1688 թ․ հունիսի 10-ին հայտարարվեց Ուելսի արքայազնի ծննդյան մասին, շատերը չցանկացան դրան հավատալ և կասկածեցին խարդախության մեջ։ Կորցնելով դեպի լավը խաղաղ փոփոխության հույսը՝ երկու հիմնական կուսակցությունների առաջնորդները ՝ Ուիգերն ու Թորիները, հրավիրեցին հոլանդացի արքայազն Ուիլյամ Օրանժին՝ գահակալելու Անգլիայում։ Ջեյմսը ցանկանում էր զիջումների գնալ, բայց արդեն ուշ էր։


== Տապալում և արտագաղթ ==

1688 թ․ նոյեմբերին Օրանժի արքայազնը վայրէջք կատարեց Անգլիա, իսկ դեկտեմբերին թագավորն իր անօրինական որդու՝ Բերվիկի դուքսի հետ, որին լքել էին դուստր Աննան և մերձավոր խորհրդականները, փախավ Ֆրանսիա, որտեղ Լյուդովիկ 14-րդը տվեց Սեն Ժերմենի պալատը նրա տնօրինմանը։ 1689 թ․ փետրվարին խորհրդարանը հռչակեց Ուիլյամին և Մերիին Անգլիայի թագավոր և թագուհի։ Այս իրադարձությունները հայտնի դարձան որպես Փառահեղ հեղափոխություն։ Ֆրանսիացի Ջեյմսը մշտական հարաբերություններ էր պահպանում իր հետևորդների (Հակոբիտների) հետ, ովքեր դավադրություններ էին պատրաստում Անգլիայում և բացահայտ ապստամբում էին Շոտլանդիայում և Իռլանդիայում։ 1689 թ. -ին Ջեյմսը ժամանեց Իռլանդիա և դարձավ դավադիրների գլուխը, որին աջակցում էին ֆրանսիական զորքերը, բայց պարտություն կրեց Բոյնում 1690 թ․:
Նրա սերունդները (որդին՝ Ջեյմս «Հին հավակնորդը» և թոռները՝ Կառլ «Երիտասարդ ասպիրանտը» և կարդինալ Հենրիխ Ստյուարտը) շարունակեցին հավակնել անգլիական և շոտլանդական գահերին և ղեկավարել Յակոբիտների կուսակցությունը մինչև Ստյուարտների պալատի ճնշումը (1807):


== Սերունդ ==
Ջեյմսն ամուսնացել է երկու անգամ՝ պետական գործիչ և պատմաբան կոմս Քլարենդոնի դստեր՝ Աննա Հայդի (1638-1671) և Մոդենայի դուքս Ալֆոնսո IV դստեր՝ Մարիա Մոդենայի (1658-1718) հետ։ Առաջին ամուսնության ժամանակ ծնվեցին.

Չարլզ (հոկտեմբերի 22, 1660 - մայիսի 5, 1661) - Քեմբրիջի դուքս; ծնվել է ծնողների ամուսնությունից երկու ամիս անց. մահացել է յոթ ամսականում՝ ջրծաղիկից :
Մերի (ապրիլի 30, 1662 - դեկտեմբերի 28, 1694) - Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի թագուհի; ամուսնացած էր իր զարմիկ Վիլյամ III Օրանժի հետ։ Ամուսնու հետ միասին նա ժառանգեց հոր գահը 1689 թ․ նրա տապալումից հետո։ Ողջ մնացած երեխաներ չուներ :
Ջեյմս (12 հուլիսի, 1663 - 20 հունիսի, 1667) - Քեմբրիջի դուքս; մահացել է բուբոնիկ ժանտախտից։
Աննա (1665 թ. Փետրվարի 6 - օգոստոսի 1, 1714) - Մեծ Բրիտանիայի թագուհի; ամուսնացած էր դանիացի Ջորջի հետ։ Նա գահը ժառանգեց 1702 թ․ փեսայի և զարմիկի մահից հետո։ Մեծ Բրիտանիայի առաջին թագուհի՝ 1707 թ․Միության ակտով։ Նրա մանկությունը վերապրած միակ երեխան մահացել է 11 տարեկանում :
Չարլզ (4 հուլիսի, 1666 - 22 մայիսի, 1667) - Քենդալի դուքս; մահացել է ցնցումներից ։
Էդգար (սեպտեմբերի 14, 1667 - հունիսի 8, 1671) - Քեմբրիջի դուքս; մահացել է մանկության տարիներին :
Հենրիետտա (հունվարի 13 - նոյեմբերի 15, 1669) - մահացել է մանկության տարիներին :
Քեթրին (փետրվարի 9 - դեկտեմբերի 5, 1671) - մահացել է մանկության տարիներին :Այսպիսով, Աննա Հայդի երեխաներից ողջ մնացին միայն երկու դուստրեր՝ ապագա թագուհիներ Մարիա Երկրորդը և Աննան, իսկ բոլոր չորս որդիներն ու ևս երկու դուստրերը մահացան վաղ մանկության տարիներին:։ Մարիան Մոդենան ուներ յոթ երեխա.

Քեթրին Լաուրա (հունվարի 10 - 1675, հոկտեմբերի 3) :
Իզաբելլա (1676 թ. Օգոստոսի 28 - 1681 մարտի 2) :
Չարլզ (նոյեմբերի 7 - դեկտեմբերի 12, 1677) - Քեմբրիջի դուքս :
Էլիզաբեթ (1678) - մահացել է ծնվելուց անմիջապես հետո :
Շառլոտա Մարիա (օգոստոսի 16 - 1682, հոկտեմբերի 16) :
Ջեյմս Ֆրենսիս Էդվարդ (հունիսի 10, 1688 - հունվարի 1, 1766) - Անգլիայի և Շոտլանդիայի գահի հավակնորդ՝ համապատասխանաբար Ջեյմս III և Ջեյմս VIII անուններով; ամուսնացած էր լեհ արքայադուստր Մարիա Կլեմենտին Սոբիեսկայի հետ, որը նրան երկու որդի պարգևեց՝ Կառլ Էդվարդը և Հենրիխ Բենեդիկտը :
Լուիզա Մարիա (հունիսի 28, 1692 - 18 ապրիլի, 1712) - մահացել է ջրծաղիկից ; ամուսնացած չէր, երեխաներ չուներ :Երկրորդ ամուսնության երեխաներից ողջ են մնացել նույնպես երկուսը՝ որդի և դուստր։ Ջեյմս II- ի օրինական սերունդն ավարտվել է 1807 թ։
Բացի երկու օրինական կանանց սերունդներից, Ջեյմսը (երբ Յորքի դուքսն էր) նաև երեխաներ ուներ երկու սիրուհուց։ Արաբելա Չերչիլից, որը հայտնի ռազմական առաջնորդ, Մարլբորոյի դուքս Ջոն Չերչիլի քույրն էր, ուներ երկու որդի՝ Ջեյմսն ու Հենրին, ովքեր իրենց հոր հետևից գնացին Ֆրանսիա, և երկու դուստր՝ Հենրիետտան և Արաբելլան. նրանք բոլորը կրում էին Ֆիցջեյմս ազգանունը՝ ֆից նախածանցով, որն ավանդական էր ազնվականության անօրինական երեխաների համար։ Քեթրին Սեդլիից, որին Հակոբը գահ բարձրանալուց  հետո Դորչեստրի կոմսուհու կոչում տվեց,  դուստր ունեցավ՝ նույնպես Քեթրին՝ առաջին ամուսնության մեջ մարկիզա, իսկ երկրորդում՝ դքսուհի։ Ջեյմս II- ի անօրինական երեխաների սերունդը դեռ գոյություն ունի. մասնավորապես՝ Հենրիետա Ֆիցջեյմսի (իր մայր Դիանայից) ժառանգներն են Եղիսաբեթ II-ի թոռներ՝ արքայազներ Ուիլյամը և Հարրին։ Կառլոս Միգել Ֆիցջեյմս Ստյուարտը 1802 թ․ Ալբայի 13-րդ դքսուհու մահից հետո ստացել է Ալբայի դուքս կոչումը (Ալբայի տան ղեկավարը մինչև վերջերս Ալբա 18-րդ դքսուհին էր ՝ Մարիա դել Ռոսարիոյի Կայետանա Ֆից-Ջեյմս Ստյուարտը և Սիլվան, ով մահացել է 2014 թ․ նոյեմբերի 20-ին)։


== Տոհմածառ ==


== Մշակույթի մեջ ==
Ջեյմս II- ը բազմաթիվ պատմական վեպերի և ֆիլմերի կերպար է, մասնավորապես՝ Ռիչարդ Բլեքմորի «Լորնա Դուն» դրամայի (1869)։ Վեպի էկրանացումներում  նրա դերը կատարել են Ջորջ Քերզոնը (1934), Հյու Ֆրեյզերը (1990), Ռոբերտ Էդին (2000)։ 2003 վականի  "Չարլզ II: Ուժ և կիրք" սերիալումՋեյմսին մարմնավորել է Չարլի Կրեդ-Մայլզը։


== Նշումներ ==


== Գրականություն ==
«Иаков II, король Великобритании и Ирландии»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Beatty, Michael A. The English Royal Family of America, from Jamestown to the American Revolution. — McFarland, 2003. — P. 82—85. — 261 p. — ISBN 0786415584, 9780786415588
Ստանկով Կ. Ն. Ջեյմս II Ստյուարտ թագավորը և Հակոբյան շարժման ձևավորումը։ 1685-1701 թթ. SPb.: Aleteya, 2016.416 էջ։ (Pax Britannica)
Panton, Kenneth John Historical Dictionary of the British Monarchy. — Lanham: Scarecrow Press, 2011. — P. 455. — 722 p. — ISBN 0810874970, 9780810874978
Weir, Alison Britain's Royal Families: The Complete Genealogy. — Random House, 2011. — P. 259—268. — 400 p. — ISBN 1446449114, 9781446449110