Օրսոն Ուելս

Ջորջ Օրսոն Ուելս (անգլ.՝ George Orson Welles, մայիսի 6, 1915(1915-05-06)[…], Կենոշա, Վիսկոնսին, ԱՄՆ - հոկտեմբերի 10, 1985(1985-10-10)[…], Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի ռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, պրոդյուսեր, ռադիոհաղորդավար, օպերատոր, մոնտաժող։ Նրա ֆիլմերն աչքի են ընկնում ստեղծագործական և տեխնիկական հետաքրքիր լուծումներով։


== Կենսագրություն ==
Օրսոն Ուելսը ծնվել է ԱՄՆ-ում Վիսկոնսին նահանգի Քենոշա քաղաքում։ Հայրը՝ Ռիչարդ Ուելսը գործարանների ցանցի սեփականատեր էր, մայրը Բեատրիս Իվը դաշնակահարուհի էր և սուֆրաժիստուհի։ Մանուկ ժամանակից երեխայի մոտ նկատվում էր մտավոր զարգացած ընդունակություններ և ստեղծագործական ձիրք, նա նվագում էր դաշնամուր, զբաղվում նկարչությամբ և այլն։
Ընդամենը 3 տարեկան էր, երբ հայտնվեց Չիկագոյի Օպերայի բեմում Սամսոն և Դալիլա ներկայացման մեջ, որին հաջորդեց ևս մի երեխայի դեր Madame Butterfly ներկայացման մեջ։ Մայրը հանկարծամահ է լինում 1924 թ. 43 տարեկան հասակում, ինչը ծանր ազդեցություն է ունենում պատանի Օրսոն Ուելսի վրա։ Ուելսների ընտանիքի հին բարեկամներից մեկը՝ դոկտոր Մաուրիս Բեռնստայնը, խթանում է երեխայի սերը թատրոնի հանդեպ, ով նրան նվիրում է լապտեր և մի տուփ ներկ, որոնցով Օրսոնը տիկնիկային թատրոնում ստեղծում է կերպարներ և ինքնուրույն կատարում է փոքրիկ բեմադրություներ։
Դպրոցն ավարտելուց հետո կրթություն է ստանում է Վիսկոնսինի Մեդիսոն քաղաքի համալսարաններում և խաղում է նաև համալսարանի սիրողական թատրոնի խմբի կազմում։ 1930 թ. մահանում է նաև հայրը և Օրսոնը մնում է դոկտոր Մաուրիս Բեռնստայնի խնամքի տակ։
1947 թ. լքում է Հոլիվուդը և հաստատվում Եվրոպայում, ինչպես ինքն է նշում «հանուն ազատության», սակայն հետագայում այնուամենայնիվ քանի անգամ այցելում է ԱՄՆ։ 1979 թ. Օրսոն Ուելսը փորձում է ստեղծել սեփական հեռուստաշոուն և նկարահանում է մի քանի հաղորդում «Օրսոն Ուելսի շոուն» անունով, սակայն այդ նախագիծը չի թողարկվում հեռուստատեսությամբ։ Նույն ժամանակ նա նաև նկարահանվում է գինու գովազդային հոլովակներում։
Ամուսնացել է երեք անգամ՝ Պաոլա Մորիի հետ (մեկ երեխա), թատրոնի դերասանուհի Վիրջինիա Նիկոլսոն (մեկ երեխա) և կինոդերասանուհի Ռիտա Հեյուորթ (մեկ երեխա)։ 1985 թ. հոկտեմբերի 10-ին Ուելսը տալիս է իր վերջին հարցազրույցը Մերվ Գրիֆֆինի շոուում և հարցազրույցի ավարտից երկու ժամ անց մահանում սրտի կաթվածից Հոլիվուդում գտնվող իր առանձնատանը։ 


== Կարիերան և մրցանակները ==
Իր առաջին դերը կատարել է 1934 թ. իր ռեժիսորությամբ և իր սցենարով նկարահանված «Սրտի ժամանակաշրջանը» ֆիլմում։ Իսկ Եվրոպայում առաջին դերը 1949 թ. նկարահանված ամերիկա-իտալական «Սև մոգություն» ֆիլմում էր։ 

1941 թ. նրա նկարահանած Քաղաքացի Քեյնը ֆիլմը Ամերիկյան բոլոր ժամանակների 100 լավագույն ֆիլմերի ցանկում 1-ին տեղում է (ֆիլմում գրեթե բոլոր դերասանները թատրոնի դերասաններ են եղել և առաջի անգամ են նկարահանվել կինոյում)։Ընդհանուր թվով ստացել է մոտ 20 մրցանակ և ներկայացվել ևս 9 մրցանակի 

3 անգամ ներկայացվել է Օսկարի և ստացել երկու Օսկար, լավագույն սցենար անվանակարգում 1942 թվականին Քաղաքացի Քեյնը ֆիլմի համար (նույն ֆիլմի համար ներկայացվել է Օսկարի Օսկար լավագույն ռեժիսորի համար անվանակարգում) և 1971 թվականին կինոյում ունեցած մեծ ներդրման համար
Բեռլինի, Կաննի, Վենետիկի և այլ կինոփառատոնների մրցանակակիր
Մեկ անգամ ներկայացվել է Ոսկե Գլոբուսի և այլնԱմերիկյան կինոակադեմիան իր կողմից հրապարակած Ամերիկյան բոլոր ժամանակների ֆիլմերի 100 մեծագույն աստղերի ցանկում նրան ընդգրկել է 16-րդ տեղում։


== Ֆիլմագրություն ==
Խաղացել է մոտ 110 ֆիլմում, 45 ֆիլմի ռեժիսոր է, 42 ֆիլմերի սցենարի հեղինակ։ 
Առավել նշանավոր ֆիլմերն են.

1941 - Քաղաքացի Քեյնը / Citizen Kane
1942 - Հիանալի Էմբերսոնները/ The Magnificent Ambersons
1943 - Ջեյն Էյր / Эдвард Рочестер
1946 - Օտարերկրացին / The Stranger
1947 - Լեդին Շանհայից / The Lady from Shanghai
1948 - Մակբեթ / Macbeth
1949 - Երրորդ մարդը / The Third Man
1952 - Օթելլո / The Tragedy of Othello։ The Moor of Venice
1954 - Վերսալի գաղտնիքները / Si Versailles m'était conté
1955 - Պարոն Արկադին / Mr. Arkadin
1956 - Մոբի Դիկ / Moby Dick
1958 - Չարի կնիք / Touch of Evil
1963 - Դատավարություն / Le procès
1965 - Կեսգիշերային զանգակներ (Ֆալստաֆ) / Campanadas a medianoche - Джон Фальстаф
1967 - Ծովայինը Ջիբրալթարից / Le Marin de Gibraltar
1968 - Անմահ պատմություն / The Immortal Story
1970 - Նամակներ Կրեմլից / The Kremlin Letter - Брезнавич
1977 - Երկաթյա խաչ / Cross of Iron


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Պաշտոնական կայքը

IMDb-ում էջ
allrovi կայքում(չաշխատող հղում)
tcmdb կայքում Archived 2008-02-09 at the Wayback Machine.
IBDb կայքում
Orson Welles – The One Man Band (1995)
Senses of Cinema Great Directors Critical Database: Orson Welles Archived 2010-02-09 at the Wayback Machine.
Orson Welles bibliography
Mercury Theatre on the Air
The Unseen Welles
Guide to the Orson Welles Materials, Lilly Library, Indiana University
Finding Aid for the Orson Welles – Oja Kodar Papers 1910–1998 (bulk 1965–1985 ), Special Collections Library, University of Michigan
kinoposk կայքում