Բադեն (Շվեյցարիա)

Բադեն (գերմ.՝ Baden AG, ալեմանյան բարբառ՝ Bade, լատ.՝ Aquae Helveticae, գերմաներենից բառացի թարգմանած՝ նշանակում է բաղնիքներ), քաղաք Շվեյցարիայի  Արգաու կանտոնում, Բադեն-Արգաու շրջանի վարչական կենտրոնը։ Բադեն անվանումը կրող այլ բնակավայրերից զանազանելու նպատակով կոչում են նաև Baden bei Zürich (Ցյուրիխի մերձակա Բադեն) կամ Baden im Aargau (Արգաուի Բադեն),: Ընկած է Ցյուրիխից 25 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ Լիմատ գետի ձախ ափին տարածվող հովտում։ Դեռ հին հռոմեացիների տիրապետության ժամանակներից հռչակվել է հանքային տաք աղբյուրներով։ Զբաղեցնում է 13,17 քառակուսի կիլոմետր տարածք; 2017 թվականի դեկտեմբերի տվյալներով քաղաքում ապրում էր 19.175 մարդ, որոնցից 1,261-ը կամ 6.6%-ը Գերմանիայում ծնվածներ էին։ Բնակիչների մեծագույն մասը գերմանախոս են, և ընդամենը 530-110 մարդ որպես իր մայրենի լեզու նշել է իտալերենը, սերբերենը կամ խորվաթերենը, ֆրանսերենը, անգլերենը, իսպաներենը, ալբաներենը կամ պորտուգալերենը։


== Պատմություն ==
Բադենը հին հռոմեական աղբյուրներում հիշատակվել է Aquae Helveticae (Հելվեցիայի ջրեր") անվանումով։ Հիպոկրատը դեմ է արտահայտվել հանքային ջրերն անմիջականորեն աղբյուրից օգտագործելուն, սակայն Վիտրուվիոսի, Պլինիոս Ավագի և Գալեն Կլավդիոսի ժամանակներում դրանք արդեն ընտրողաբար կիրառվել են որոշակի հիվանդություններ բուժելու նպատակով։ Ի հավելումն բուժական նպատակների՝ հին հռոմեացիները հանքային ջրերն օգտագործել են նաև կազդուրման  և կրոնա-ծիսական նպատակներով։ Տակիտուսը հիշատակել է այս քաղաքը՝ բնորոշելով որպես հռոմեական քաղաքներին հատուկ հատակագծով կառուցված և առողջարար աղբյուրներով հարուստ բնակավայր:


== Տեսարժան վայրեր ==
Հին քաղաքը, քաղաքապետարանի Tagsatzung սրահը, 1847 թվականին կառուցված երկաթուղային կայարանը, Stiftung Langmatt շենքը ընդգրկվել են Շվեյցարիայի համազգային նշանակության պատմամշակութայի ժառանգության ցանկում։ Շվեյցարական ժառանգության գույքացուցակում տեղ են գտել նաև միջնադարյան Շտայն ամրոցի ավերակները, կաթոլիկ եկեղեցին ու մատուռը, ռեֆորմիստական եկեղեցին, սինագոգը, ABB Schweiz և Brown Boveri արդյունաբերական ընկերությունների նախկին գրասենյակները, դիակիզարանը, հուշասրահը, փայտե հին կամուրջը, Bernerhaus-ը, Zum Schwert-ը, Verenahof և Zum wilden Mann հյուրանոցները, SPA-թատրոնը՝ ապակե ճեմասրահով, Paradies ռեստորանը, Villa Boveri-ն (1943-ից՝ Clubhaus BBC/ABB) և Langmatt վիլլան, ուր ներկայումս արվեստի թանգարանն է։
«Փոքր Բադեն» անվանումով մերձակա գյուղը նույնպես ընդգրկված է Շվեյցարական ժառանգության գույքացանկում։
2002 թվականից ի վեր՝ շվեյցարական Բադենում անց է կացվում անիմացիայի FANTOCHE միջազգային ամենամյա փառատոնը։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Ժողովրդագրություն ==
Քաղաքի բնակչության թվաքանակը ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները


== Անվանի անձինք ==

Թոմաս Էրաստուս (1524–1583) - բժիշկ, աստվածաբան
Յոհան Ռուդոլֆ Ռենգեր (1795-1832) - ճանապարհորդ, բնագետ
Չարլզ Յուջին Լանսելոտ Բրաուն (1863–1924) - Brown, Boveri & Cie ընկերության համահիմնադիր
Վալտեր Բովերի (1865–1924) - Brown, Boveri & Cie ընկերության համահիմնադիր
Էմիլ Ֆրայ (1889–1946) - կոմպոզիտոր, դաշնակահար, մանկավարժ
Բարբարա Բորսինգեր (1892-1973) - բարեգործ, հիվանդանոցների հիմնադիր
Ալբերտ Հոֆման (1906–2008) - քիմիկոս, LSD-ի հայտնագործող
Պետեր Ֆոսեր (ծնվ. 1958) - բիզնեսմեն, 2009-2013 թթ. Royal Dutch Shell-ի գլխավոր տնօրեն
Թամարա Սեդմակ (ծնվ. 1976) a - հեռուստահաղորդավարուհի, մոդել, դերասանուհի 
Պասկալ Բրուդերեր (ծնվ. 1977) - քաղաքական գործիչ, 2009/2010 թթ. Ազգային խորհրդի նախագահՄարզիկներՄաքս Բոյզիգեր (ծնվ. 1933) - բռնցքամարտիկ, 1960 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
Յորգ Շտիլ (ծնվ. 1968) - նախկին ֆուտբոլիստ, դարպասապահ, ազգային հավաքական թիմի անդամ
Կարին Ռուկստուլ (ծնվ. 1980) - յոթնամարտիկ, 2004 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
Ջուզեպե Ակվարո (ծնվ. 1983) - իտալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան
Տոնի Մյուլլեր (ծնվ. 1984) - կյորլինգիստ, 2010 թ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր


== Գրականություն ==
Campbell, J. Brian (2012), «Healing Waters: Rivers, Springs, Relaxation, and Health», Rivers and the Power of Ancient Rome, Chapel Hill: University of North Carolina Press, ISBN 978-0-8078-3480-0, https://books.google.co.jp/books?id=iznJ_d6mQagC&pg=PP1 
Hälg-Steffen, Franziska (6 November 2008a) (german), von Kyburg [Kiburg], also available in French or Italian, Bern, 19520, http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D19520.php 
Hälg-Steffen, Franziska (4 December 2008b) (german), von Lenzburg, also available in French or Italian, Bern, 19522, http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D19522.php 
Steigmeier, Andreas (7 June 2011) (italian), Baden, also available in German or French, Bern, 1633, http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/i/I1633.php 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Բադեն քաղաքի պաշտոնական կայքէջը
Անգլերեն տեղեկատվություն
Բադենի դպրոցներ