Վոլե Շոյինկա

Ակինվանդե Վոլե Բաբատունդե Շոյինկա (անգլ.՝ Akinwande Oluwole "Wole" Soyinka, հուլիսի 13, 1934(1934-07-13)[…], Աբեոկուտա, Նիգերիա), նիգերիացի դրամատուրգ, գրող, բանաստեղծ։ Բանաստեղծությունները գրում է յորուբա լեզվով, իսկ դրամաները և արձակ ստեղծագործությունները՝ անգլերենով։ 1986 թվականի Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր է։ 1980-ականներին այդ մրցանակը ստացած գրողներից միակն է, որն այժմ ապրում է։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է Աբեոկուտայում, Արևմտյան Նիգերիայում, տարրական դպրոցի տնօրենի և խանութի տիրոջ բազմազավակ ընտանիքում։
1950 թվականին ավարտել է Իբադանի Կառավարական քոլեջ։ Այնուհետև տեղափոխվել է Լագոս, աշխատել է որպես գրասենյակային ծառայող, գրել է ռադիոպիեսներ, պատմվածքներ, որոնք հեռարձակվել են նիգերական ռադիոյով։ 1952 թվականին նա ընդունվել է Իբադանի համալսարան, որտեղ ուսումնասիրել է անգլիական գրականություն, պատմություն և հին հունարեն։ Ուսման տարիներին ակտիվորեն մասնակացել է Նիգերիայի անկախության համար մղվող պայքարին։

1954 թվականին տեղափոխվել է Մեծ Բրիտանիա, որտեղ սովորել է անգլիական գրականություն և թատերական վարպետություն Լիդսի համալսարանում։ 1957 թվականին, գերազանցությամբ ստանալով բակալավրի աստիճան, Շոյինկան մնացել է Լիդսում, որ աշխատի դիսերտացիայի վրա։ Այդ ժամանակ նա գրել է իր առաջին պիեսները՝ «Ճահճում ապրողները» («The Swamp Dwellers») և «Առյուծը և մարգարիտները» («The Lion and the Jewel»), որոնք նվիրված էին Աֆրիկայում հնի և նորի պայքարին։
1958 թվականին տեղափոխվել է Լոնդոն, աշխատել է «Ռոյալ քորթ» թատրոնում որպես պիեսներ կարդացող, իրականացրել է «Ճահճում ապրողները», ինչպես նաև իր նոր՝ ռասիզմի դեմ ուղղված «Գյուտը» պիեսի բեմադրությունները։
1960 թվականին վերադարձել է Նիգերիա, որտեղ ստեղծել է «Դիմակներ 1960» սիրողական թատերական խումբը։ 1962 թվականին Իֆայի համալսարանում դարձել է անգլերեն լեզվի դասավանդող։ Նա բանավեճներ էր վարում նրանց հետ, ովքեր հանդես էին գալիս եվրոպական մշակույթի դեմ։
Որպես բողոքի նշան Արևմտյան Նիգերիայի կառավարությանը աջակցելու՝ համալսարանի ադմինիստրացիայի որոշմանը, 1963 թվականին Շոյինկան հրաժարական տվեց։ 1965 թվականին Արևմտյան Նիգերիայի ընտրություններից հետո նա ռադիոյով անանուն հայտարարեց, որ ընտրությունների արդյունքները կեղծ են, ինչի համար որոշ ժամանակ անց ձերբակալվեց, մեղադրվեց անօրինական ռադիոհաղորդման համար և հայտնվեց բանտում։ Երկու ամիս անց բրիտանացի և ամերիկացի գրողների բողոքներից հետո նա ազատ արձակվեց։
1965 թվականին Շոյինկան դարձավ Լագոսի համալսարանի դասախոս, նույն թվականին հրատարակվեց իր առաջին վեպը՝ «Մեկնաբանները» («The Interpreters»), որը երիտասարդ ինտելեկտուալների մասին էր, որոնք Նիգերիա են վերադառնում ԱՄՆ-ից և Եվրոպայից և փորձում են հասկանալ երկրում կատարվող իրավիճակի իսկությունը։
1967 թվականի օգոստոսին գաղտնի հանդիպեց իգբոների առաջնորդ Չուկևամա Օդումեգվա Օջուկվայի հետ և Բիֆրայի անկախության մասին որոշումից հրաժարվել համոզելու անհաջող փորձեր արեց։ 11 օր անց, երբ Շոյինկան վերադարձավ Լագոս, նրան ձերբակալեցին սեպարատիստների հետ համագործակցելու մեղադրանքով և 27 ամսով փակեցին մեկուսացված, շատ փոքր խցում։
Նա ազատ արձակվեց 1969 թվականին ընդհանուր համաներման արդյունքում, որը հաջորդեց Բիֆրայում կառավարական զորքերի՝ սեպարատիստների դեմ կրած հաղթանակին։ Դրանից հետո Շոյինկան դարձավ Իբադանի համալսարանի Դրամատիկ դպրոցի տնօրենը, այնտեղ բեմադրեց իր «Կոնգիի բերքը» («Kongi's Harvest», 1964) պիեսը։ Դա երաժշտական կատակերգություն էր, որը ծաղրում էր աֆրիկյան բռնակալությունը։ 1970 թվականին նաև նկարահանվեց դրա ֆիլմը, որում Վոլե Շոյինկան խաղաց գլխավոր դերը։
1970 թվականին Շոյինկան գնաց Եվրոպա, որտեղ հանդես եկավ դասախոսություններով, փորձառություն անցավ Քեմբրիջի համալսարանում և գրեց երեք նշանակալի պիեսներ՝ «Իերոյի կերպարանափոխությունները» («Jero's Metamorphosis»), «Բաքոսի քրմուհիները» («The Bacchae») և «Մահ և արքայի ձիավորը» («Death and the King's Horseman»)։ Վոլեի բանտային հիշողությունները «Մարդը մեռավ» («The Man Died») անունով հրատարակվեցին 1972 թվականին։
1975 թվականին Շոյինկան դարձավ «Փոփոխություն» («Transition») ամսագրի խմբագիր և տեղափոխվեց Գանայի մայրաքաղաք Աքրա։
1975 թվականի հուլիսին, նախագահ Յակուբու Գովոնի տապալումից հետո Շոյինկան վերադարձավ Նիգերիա, մեկ տարի անց Իֆայի համալսարանում կրկին դարձավ պրոֆեսոր։
1981 թվականին հրատարակվեց Շոյինկայի ինքնակենսագրությունը՝ «Ակե․ Մանկության տարիները» («Ake: The Years of Childhood»)։ Այն ներկայումս դասվում է ХХ հարյուրամյակի լավագույն աֆրիկյանն գրքերի շարքին։
1984 թվականին Նիգերիայի Գերագույն դատարանն արգելեց «Մարդը» մեռավ պիեսի բեմադրումը։
1986 թվականին Շոյինկան դարձավ աֆրիկացի առաջին գրողներից, որ ստացավ Գրականության Նոբելյան մրցանակ։ Նրա Նոբելյան ճառը նվիրված էր Նելսոն Մանդելային։
Արձակ և դրամատիկ ստեղծագորությունների կողքին Շոյինկան հրատարակել է նաև մի քանի բանաստեղծական ժողովածուներ, որոնցից առավել հայտնի են 
«Բանաստեղծություններ բանտից» («Poems From Prison», 1969) ժողովածուն և այդ ժողովածուի լրացված և ընդլայնված տարբերակը՝ «Մի մաքոք նկուղում» («А Shuttle in the Crypt», 1972)։
Շոյինկան ամուսնացած է, ունի որդի և երեք դուստր։


== Մատենագրություն ==


=== Ներկայացումներ ===
The Swamp Dwellers
The Lion and the Jewel
The Trials of Brother Jero
A Dance of the Forests
The Strong Breed
Before the Blackout
Kongi’s Harvest
The Road
The Bachaee of Euripides
Madmen and Specialists
Camwood on the Leaves
Jero’s Metamorphosis
Death and the King’s Horseman
Opera Wonyosi
Requiem for a Futurologist
A Play of Giants
A Scourge of Hyacinths (ռադիոբեմադրություն, որի հիման վրա օպերա է գրվել)
From Zia, with Love
The Beatification of the Area Boy
King Baabu


=== Նովելներ ===
The Interpreters
Season of Anomy
Aké: The Years of Childhood
Isara: A Voyage around Essay
The Man Died
Ibadan: The Penkelemes Years: a memoir 1946-65
You Must Set Forth at Dawn


=== Բանաստեղծական ժողովածուներ ===
A Shuttle in the Crypt (բնօրինակ վերնագիրը՝ Poems from Prison)
Idanre and other poems
Mandela’s Earth and other poems
Ogun Abibiman
Samarkand and Other Markets I Have Known
Abiku


=== Էսսեներ ===
Neo-Tarzanism: The Poetics of Pseudo-Transition
Art, Dialogue, and Outrage: Essays on Literature and Culture
Myth, Literature and the African World/ Առասպել, Գրականություն և աֆրիկյան աշխարհ (1976)
From Drama and the African World View
The Credo of Being and Nothingness/ Кредо Существования и Ничто (1991)
The Burden of Memory: The Muse of Forgiveness/ Груз Памяти: Муза Прощения (1998)
A Climate of Fear (2004)


=== Ֆիլմեր ===
Culture in Transition
Blues For a Prodigal


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Бейлис В. А. Воле Шойинка. - М.: Наука, 1977.


== Արտաքին հղումներ ==
Վոլե Շոյինկա
Wole Soyinka. All You Want to Know About
Nobel Media AB։ «Գրականության ոլորտում Նոբելյան մրցանակակիրները» (անգլերեն)։ Վերցված է 2016-09-22