Արցախի արտաքին քաղաքականություն

Արցախի Հանրապետությունը Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում սահմանափակ ճանաչում ունեցող հանրապետություն է, որը ներկայումս վերահսկում է նախկին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի տարածքի մի մասը։ Այն ճանաչվել է միայն ՄԱԿ-ի անդամ չհանդիսացող երեք այլ պետությունների՝ Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի և Մերձդնեստրի կողմից։ 2012 թվականի նոյեմբերին Ուրուգվայի միջազգային հարաբերությունների կոմիտեի անդամը հայտարարել է, որ իր երկիրը կարող է ճանաչել Արցախի Հանրապետության անկախությունը։ 2012 թվականին Հայաստանը և Տուվալուն դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատել, և հայտարարվել է, որ Տուվալուն կարող է ճանաչել Արցախի Հանրապետության անկախությունը։ 2012 թվականի հոկտեմբերին Ավստրալիայի Նոր Հարավային Ուելս նահանգը ճանաչել է Արցախի Հանրապետությունը։ 2014 թվականի սեպտեմբերին Իսպանիայում բասկերեն խորհրդարանն ընդունել է Արցախի ինքնորոշման իրավունքի սատարման առաջարկը, իսկ 2014 թվականի նոյեմբերին Նավառայի խորհրդարանը, որը նույնպես գտնվում է Իսպանիայում, հանդես է եկել հայտարարությամբ՝ ի աջակցություն հակամարտության կարգավորման բանակցություններում Արցախի ընդգրկման։
Ներկայումս Արցախում այլ երկրների դիվանագիտական ներկայացուցչություններ չկան։ Մյուս կողմից, հանրապետությունն ամբողջ աշխարհում կառուցել է ներկայացուցչությունների փոքր ցանց։ Ներկայումս այն մշտակայն ներկայացուցչություններ ունի աշխարհի 7 երկրներում։


== Արտաքին գործերի նախարարություն ==
Պետության արտաքին քաղաքականությունը կարգավորվում է Արցախի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարության կողմից։ Նախարարությունը ծավալում է իր գործունեությունը մայրաքաղաք Ստեփանակերտում։ Ներկայումս նախարարը Մասիս Մայիլյանն է։


== Երկկողմ հարաբերություններ ==


=== Աբխազիա ===
Արցախի Հանրապետությունը և մասամբ ճանաչված Աբխազիայի Հանրապետությունը ճանաչել են միմյանց։ Երկու պետությունները չեղյալ են հայտարարել մուտքի արտոնագրերի պահանջներն իրենց քաղաքացիների համար և ներգրավված են ժողովրդավարության և ազգերի իրավունքների համար ընկերակցության մեջ։


=== Ավստրալիա ===
2012 թվականին Նոր Հարավային Ուելսի խորհրդարանը կոչ է արել Ավստրալիայի կառավարությանը ճանաչել Արցախը։ Արցախն ունի ներկայացուցչություն Ավստրալիայում Սիդնեյ քաղաքում։


=== Հայաստան ===
Արցախը շատ սերտ հարաբերություններ ունի Հայաստանի հետ։ Այն դե ֆակտո Հայաստանի մասն է կազմում։ Երևանում ստեղծվել է Արցախի Հանրապետության ներկայացուցչություն։


=== Եվրոպա ===
Արցախի Հանրապետությունը երեք ներկայացուցչություն ունի Եվրոպայում, այդ թվում՝ Բեռլինում, Փարիզում և Մոսկվայում։


=== Լիբանան ===
Արցախի Հանրապետությունը ներկայացուցչություն ունի Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում։ 2018 թվականի մարտին Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանն այցելել է Լիբանան և հանդիպել Հայ առաքելական եկեղեցու Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա-ին։ 2018 թվականի մայիսին Արցախի Մարտակերտ քաղաքի և Լիբանանի Բուրջ Համուդ քաղաքի ներկայացուցիչները համագործակցության հուշագիր են ստորագրել Բուրջ Համուդում։


=== Հարավային Օսիա ===
Արցախի Հանրապետությունը և մասամբ ճանաչված Հարավային Օսիայի Հանրապետությունը ճանաչել են միմյանց։ Երկու պետությունները չեղյալ են հայտարարել մուտքի արտոնագրերի պահանջներն իրենց քաղաքացիների համար և ներգրավված են ժողովրդավարության և ազգերի իրավունքների համար ընկերակցության մեջ։


=== Մերձդնեստր ===
Արցախի Հանրապետությունը և Մերձդնեստրը ճանաչել են միմյանց և չեղյալ հայտարարել իրենց քաղաքացիների համար վիզային պահանջները։ Երկու երկրների միջև բազմաթիվ համատեղ միջոցառումներ են կազմակերպվում։ 2001 թվականին երկու երկրներն էլ Ստեփանակերտում Մերձդնեստրի արտաքին գործերի նախարարության և Արցախի արտաքին գործերի նախարարության միջև համագործակցության և խորհրդակցությունների մասին արձանագրություն են ստորագրել։ Մերձդնեստրը նույնպես ներգրավված է Ժողովրդավարության և ազգերի իրավունքների համար ընկերակցության մեջ։


=== ԱՄՆ ===
Միացյալ Նահանգները դիվանագիտական հարաբերություններ չի հաստատել Արցախի Հանրապետության հետ և այն ճանաչում է որպես Ադրբեջանի մաս։ Արցախի աջակցությունը Միացյալ Նահանգներում դրսևորվում է նախևառաջ նահանգային օրենսդիր մարմնի մակարդակով։ Դրանցից որոշները բանաձևեր են ընդունել՝ ի աջակցություն Արցախի։ 2012 թվականի մայիսին ԱՄՆ Ռոդ Այլենդ նահանգի Ներկայացուցիչների պալատը բանաձև է ընդունել, որով կոչ է արել նախագահ Բարաք Օբամային և ԱՄՆ Կոնգրեսին ճանաչել Արցախի Հանրապետությունը։ 2012 թվականի օգոստոսին Մասաչուսեթս նահանգի Ներկայացուցիչների պալատը նմանատիպ բանաձև է ընդունել։ 2013 թվականի ապրիլին ԱՄՆ Մեն նահանգի Ներկայացուցիչների պալատը և Սենատը բանաձև է ընդունել, որով ճանաչել է Արցախի անկախությունը և կոչ է արել նախագահ Բարաք Օբամային ևս ճանաչել այն։ 2013 թվականի մայիսին ԱՄՆ Լուիզիանա նահանգի Սենատը Արցախի անկախության ճանաչման մասին բանաձև է ընդունել և իր աջակցությունն է հայտնել որպես ազատ և անկախ պետություն՝ Արցախի Հանրապետության զարգացման ջանքերին։ 2014 թվականի մայիսին Կալիֆոռնիա նահանգի վեհաժողովը 70 կողմ, 1 դեմ ձայների հարաբերակցությամբ ընդունել է Արցախի անկախության ճանաչման մասին օրենքը։ Այս նախաձեռնությունը նաև կոչ է արել ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամային և ԱՄՆ Կոնգրեսին ճանաչել Արցախի Հանրապետությունը։ 2016 թվականի մարտի 30-ին ԱՄՆ Հավայի նահանգը միաձայն կողմ է քվեարկել Արցախի Հանրապետության հաստատմանը և ճանաչմանը։ Արցախի Հանրապետությունը նաև ներկայացուցչություն է բացել Վաշինգտոնում։
Բացի այդ, Արցախի կառավարության պաշտոնատար անձինք պարբերաբար շփվում են ԱՄՆ Կոնգրեսի անդամների հետ։ 2019 թվականի հոկտեմբերին Արցախի արտաքին գործերի նախարարը նշել է, որ հանրապետության իշխանությունները մեծ նշանակություն են տալիս Արցախի և Միացյալ Նահանգների միջև տարբեր մակարդակներում հարաբերություններին։ Նախարարը նաև երախտագիտություն է հայտնել Միացյալ Նահանգներին՝ ֆինանսական աջակցության, հակամարտության խաղաղ կարգավորման աջակցության համար և հույս է հայտնել, որ ԱՄՆ Կոնգրեսի անդամների հետ հանդիպման ընթացքում հետագա համագործակցությունը կզարգանա։


== Անկախության ճանաչում ==


=== ՄԱԿ-ի անդամ չհանդիսացող պետություններ ===


=== ԱՄՆ նահանգներ ===


=== Այլ ===
2012 թվականի հոկտեմբերին Ավստրալիայի Նոր Հարավային Ուելս նահանգը ճանաչել է Արցախի Հանրապետությունը, սակայն 2015 թվականի նոյեմբերին Ավստրալիայի արտաքին գործերի նախարարը հաստատել է, որ Ավստրալիայի դաշնային կառավարությունը չի ճանաչում այն և պաշտպանում է Ադրբեջանի հավակնություններն այդ տարածքի նկատմամբ։ 2017 թվականին Ավստրալիայի կանաչների կուսակցությունը հայտարարել է, որ ճանաչում է Արցախի Հանրապետությունը։ 2020 թվականի հոկտեմբերին Նոր Հարավային Ուելսի Օրենսդիր ժողովը ճանաչել է Արցախի Հանրապետության անկախությունը 61 կողմ և 2 դեմ ձայներով։ Այն դատապարտել է նաև 2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ Արցախի բնիկ հայերի վրա Ադրբեջանի և Թուրքիայի հարձակումները։
2014 թվականի սեպտեմբերին Բասկերի խորհրդարանմ ընդունել է Արցախի Հանրապետության ինքնորոշման իրավունքի աջակցության առաջարկը։ Ֆիլիպիններում տարբեր քաղաքական գործիչներ հանդես են գալիս Արցախի Հանրապետության ճանաչման օգտին և առաջարկում են Հարավարևելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիայի համագործակցությանը ճանաչել Արցախի անկախությունը, սակայն ներկայիս վարչակազմը մինչ օրս քայլեր չի ձեռնարկել այդ ուղղությամբ։
Մինչ Կալիֆորնիան ճանաչել է Արցախի Հանրապետությունը 2014 թվականի մայիսին, նահանգում երեք տեղ այն արդեն ճանաչվել էր․

Ֆրեզնո շրջան (Ապրիլ, 2013)
Հայլենդ (Նոյեմբեր, 2013)
Լոս Անջելես (Հունվար, 2014)Քույր քաղաքներ են Հայլենդը և Բերձորը, ինչպես նաև Մոնթեբելլոն և Ստեփանակերտը։
2019 թվականի նոյեմբերին Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցությունը կոչ է արել Ֆրանսիայի կառավարությանը ճանաչել Արցախի անկախությունը։
2020 թվականի հոկտեմբերի 15-ին իտալական Միլան քաղաքը դարձել է առաջին եվրոպական խոշոր քաղաքը, որը ճանաչել է Արցախի Հանրապետությունը։ 2020 թվականի նոյեմբերի 3-ին դրան հաջորդել են Պալերմո, Ազոլո և Չերկիարա դի Կալաբրիա քաղաքները, ինչպես նաև Լոմբարդիա շրջանը։
2020 թվականի նոյեմբերի 5-ին Կանադայի Քվեբեկ նահանգի Լավալ քաղաքը ճանաչել է Արցախի անկախությունը։
2020 թվականի նոյեմբերի 13-ին Ուրուգվայի Մոնտեվիդեոյի դեպարտամենտի օրենսդիր ժողովը միաձայն ճանաչել է Արցախի Հանրապետության անկախությունը։


== Միջխորհրդարանական հարաբերություններ ==
2013 թվականի փետրվարի 26-ին ստեղծվել է Արցախի Հանրապետության և Լիտվայի խորհրդարանի միջև բարեկամության խորհրդարանական խումբ։
2013 թվականի մարտի 19-ին ստեղծվել է բարեկամության խորհրդարանական խումբ Ֆրանսիայի խորհրդարանի անդամների և սենատորների հետ։
2014 թվականի հոկտեմբերին Արցախի և Եվրոպական խորհրդարանի միջև ստեղծվել է խորհրդարանական բարեկամության խումբ։
2017 թվականի հոկտեմբերին ստեղծվել են խորհրդարանական բարեկամության խմբեր ինչպես Վալոնիայի խորհրդարանի, այնպես էլ Բելգիայում Ֆլամանդական խորհրդարանի հետ։
2020 թվականի հունիսին ստեղծվել է Արցախի Հանրապետության և Կիպրոսի խորհրդարանի պատգամավորների միջև բարեկամության խորհրդարանական խումբ։


== Մասնակցություն միջազգային կազմակերպություններում ==
Արցախի Հանրապետությունը Հանուն ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների ընկերակցության միջազգային կազմակերպության անդամ է, որը նաև լայնորեն հայտնի է որպես Չճանաչված պետությունների համագործակցություն։
Արցախի Հանրապետությունը նաև կապ է պահում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հետ, որը ստեղծվել է 1992 թվականին Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության կողմից՝ նպաստելու Արցախի շուրջ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը բանակցությունների միջոցով։
2017 թվականի հոկտեմբերին Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանն այցելել է Բելգիայում Հայաստանի եվրոպական բարեկամների (ՀԵԲ) կենտրոնական գրասենյակ։ Քննարկվել են մի շարք հարցեր, այդ թվում՝ Արցախ-ԵՄ հարաբերությունները։ Նախագահը շնորհակալություն է հայտնել ՀԵԲ-ին՝ Արցախի և համաեվրոպական տարբեր կառույցների միջև կապերի ամրապնդման համար։
2019 թվականի մարտին Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Ղուլյանը Բրյուսելում հանդիպել է Եվրախորհրդարանի անդամների հետ, ինչի ընթացքում ուսումնասիրել է Եվրոպական միության ծրագրերում Արցախի ընդգրկման հնարավորությունները։ ԱԺ նախագահը նաև ընդգծել է երկու կողմերի միջև համագործակցության պահպանման և զարգացման անհրաժեշտությունը։
Արցախի պաշտոնյաները նաև կանոնավոր կապեր են պահպանում Եվրոպայի Խորհրդի հետ։ 2019 թվականի հոկտեմբերին Արցախի Հանրապետության Մարդու իրավունքների պաշտպան Արտակ Բեգլարյանը Ստրասբուրգում մի շարք հանդիպումներ է ունեցել Եվրոպայի խորհրդի բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ։ Քննարկվել են Արցախի և Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի միջև համագործակցության հնարավոր ուղղությունները, ինչպես նաև չճանաչված պետությունների միջազգային մասնակցության ապահովման անհրաժեշտությունը։


=== Միջազգային կոնվենցիաներ ===
Բացի վերոնշյալից, Արցախը ևս մի շարք միջազգային կոնվենցիաների և պայմանագրերի մասնակից է, այդ թվում.

Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագիր
Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիր
Մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիա


== Մասնակցություն միջազգային սպորտային ֆեդերացիաներին ==
Արցախի ֆուտբոլի ասոցիացիան Անկախ ֆուտբոլային ասոցիացիաների կոնֆեդերացիայի անդամ է։
Արցախը մասնակցել է Շվեդիայում 2014 թվականին տեղի ունեցած Չճանաչված պետությունների ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությանը, 2015 թվականին Հունգարիայում տեղի ունեցած ConIFA ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնությանը և 2016 թվականին Աբխազիայում տեղի ունեցած ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությանը։
2019 թվականի հունիսին Արցախում կայացել է Չճանաչված պետությունների ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնությունը։
Արցախը և նրա քաղաքացիները նույնպես մասնակցում են Համահայկական խաղերին։


== Տես նաև ==
Հայաստանի արտաքին քաղաքականություն
Արցախի քաղաքականություն
Արցախի քաղաքական կարգավիճակ
Արցախի Հանրապետության վիզային քաղաքականություն
Արցախի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարություն


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Արցախի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարություն