Սերբական գրականություն

Սերբական գրականություն (սերբ.՝ Српска књижевност), սերբերենով գրականությունը։
Սերբական գրականության ակունքները հասնում են IX դարի 2-րդ կեսը, Կիրիլի ու Մեֆոդիի և նրանց աշակերտների գործունեության ժամանակները։ Միջնադարյան գրականությունն ունեցել է առավելապես եկեղեցական–խրատական բնույթ։ Սերբական գրականության առաջին նշանավոր հուշարձաններն են Միրոսլավի Աստվածաշունչը (XII դար), Ստեֆան Պերվովենչաննու (մոտ 1165-1227), Սավվայի (1175-1235), Դոմենտիանի (մոտ 1210–1264 թվականներից հետո) և ուրիշների երկերը։ Սերբիայի մասին պատմական և աշխարհագրական արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում Կոնստանտին փիլիսոփայի ժ/(Կոստենչեսկու, XIV դ․ վերջ-1439 թվականից հետո) «Բռնակալ Ստեֆան Լազարևիչի վարքագրությունը» (1431-1435)։ Սերբական գրականությունը զարգացել է եվրոպական մյուս գրականությունների փոխազդեցությամբ։ XV դ․ վերջին տասնամյակում–XVI դ․ սկզբներին սկսվել է սերբերենով գրքի տպագրությունը։
Թուրքական լուծը (XVI-XVII դդ․) կասեցրել է սերբական գրականության զարգացումը։ XVIII դ․ սերբերի կյանքի հոգևոր կենտրոնը փոխադրվել է Հարավային Հունգարիա։ Ռուսական եկեղեցական գրքերի ու դասագրքերի ազդեցությամբ կազմավորվել է սլավոնա–սերբական լեզուն, որը նկատելի դեր է խաղացել սերբական Լուսավորականության գրականության ստեղծման գործում։ XVIII դ․ սերբերի մշակութային վերածնության ընթացքը առավել լրիվ է արտացոլել աշխարհիկ գրականության հիմնադիր, լուսավորիչ Դոսիտեյ Օբրադովիչը (մոտ 1742–1811)։
XIX դ․ 1-ին կեսին երևան են եկել կուլտուր-լուսավորական ու գիտական ընկերություններ, գրական մամուլը։ Այդ շրջանի գրականության մեջ աչքի ընկնող դեր է խաղացել բանասեր, բանագետ և պատմաբան, ազգային վերածնության գաղափարախոս Վուկ Կարաջիչը (1787-1864), որի գաղափարները որդեգրել են ռոմանտիկները։ Սերբական ռոմանտիզմը առավել ցայտուն է արտահայտվել 1840–1870-ական թվականներին։ Գրական կյանքի կենտրոնը դարձել է Նովի Սադը։
1860-ական թվականներին նկատվել է շրջադարձ դեպի ռեալիզմը, որի ծրագիրը տվել է Ս. Մարկովիչը (1846-1875)։ Առաջին ռեալիստներն են Մ. Գլիշիչը (1847-1908), Լ. Լազարևիչը (1851-1890), Յա. Վեսելինովիչը (1862–1905)։ Վեպի առաջացումը կապված է Յա․ Իգնյատովիչի (1824–1889) անվան հետ։ XIX դ․ վերջին Մ. Մատավուլի (1852-1908), Ս. Սրեմցի (1855–1906), Ս. Ռանկովիչի (1863-1899) ստեղծագործությունը ընդլայնում է ռեալիզմի գեղարվեստական բովանդակության ոլորտը։ Ռեալիզմի զարգացման ասպարեզում հայտնի են Ռ. Դոմանովիչը (1873–1908), Բրանիսլավ Նուշիչը (1864-1938), Վ. Իլիչը (1860-1894)։ Գաղափարա–գեղարվեստական զանազան միտումների փոխազդեցության հետևանքով գրական պրոցեսը 1890-ական թվականների վերջերին բարդացել է։ Այս պայմաններում ռեալիզմի սկզբունքներն է պաշտպանել նշանավոր գրաքննադատ ու գրականության պատմաբան Յո․ Սկեռլիչը (1877- 1914)։ Մոդեռնիստական հոսանքը ներկայացված է Յո. Դուչիչի (1871-1943), Մ. Ռակիչի (1876–1938), Վ. Պետկովիչ Դիսի (1880-1917) ստեղծագործություններով։
Հարավսլավական պետության ստեղծումը (1918) նոր փուլ է եղել նաև սերբական գրականության զարգացման մեջ։ Երևան են եկել էքսպրեսիոնիստ բանաստեղծներ (Ի. Անդրիչ, Մ. Ցռնյանսկի, Մ. Վինավեր, 1891-1955)։ Սերբական գրականության մեջ աչքի ընկնող տեղ է գրավել պատերազմի թեման։ 1920-ական թվականների վերջին երևան են եկել հեղափոխական գաղափարախոսության վրա հենվող «սոցիալական գրականությունը» և սյուրռեալիզմը։ 1930-ական թվականներին սյուրռեալիզմը որպես հոսանք դադարել է գոյություն ունենալուց։ Այդ շրջանի սոցիալական պոեզիայի բարձրակետը չեռնոգորցի բանաստեղծ Ռադովան Զոգովիչի ստեղծագործությունն է։ Նկատելի հաջողությունների են հասել հեղափոխական գրողներ Յո. Պոպովիչը (1905-1952), Չ. Մինդերովիչը (1912-1968)։
Ֆաշիստական օկուպացիայից ազատագրվելուց և ժողովրդական հեղափոխության հաղթանակից հետո Սերբիայում ստեղծվել է (1945) սերբ գրողների միություն։ 1950-ական թվականների սկզբներին կենտրոնական տեղ է գրավել ժողովրդա-ազատագրական պատերազմի, հեղափոխության և նոր կյանքի թեման։ Իրականության ռոմանտիկական ընկալումով են աչքի ընկնում երիտասարդ սերնդի բանաստեղծների՝ Ա. Վուկոսավլևիչի, Ա. Մարկովիչի գործերը։ Սերբական արձակում խոշոր իրադարձություն է եղել Ի. Անդրիչի «Դրինի կամուրջը», «Տրավնիցյան ժամանակագրություն», «Օրիորդ» վեպերի տպագրությունը 1945 թվականին։
1950-ական թվականների սկզբներին սերբական գրականության մեջ տեղի է ունեցել մի կողմից ռեալիզմի, մյուս կողմից մոդեռնիստական զանազան հոսանքների կողմնակիցների խիստ սահմանազատում։ Զգալի չափով փոխվել են թեմատիկան, գաղափարական ուղղվածությունը, հուզական երանգը, արտահայտչաձևերը։ 1950-1960-ական թվականներին հասունացել և բարձր վարպետության է հասել բանաստեղծուհի Դեսանկա Մաքսիմովիչի պոեզիան։ 1950–60-ական թթ․ սերբական արձակը ներկայացված է զանազան գեղարվեստական միտումներով ու ստեղծագործական մեթոդներով։ Կենտրոնական տեղ են գրավում հեղափոխության պրոբլեմատիկան և ետպատերազմյան կյանքը (Բրանկո Չոպիչ, Միխայիլո Լալիչ, Օսկար Դավիչո, Դ. Չոսիչ, էրիխ Կոշ)։ Ռեալիզմի, էքսպրեսիոնիզմի և նատուրալիզմի յուրատեսակ համադրություն են ներկայացնում Միլոշ Ցրնյանսկու վեպերը, ծայրահեղ աբստրակցիոնիզմ՝ Ռ. Կոնստանտինովիչի արձակ գործերը։ Սերբական հայտնի դրամատուրգներից են Մ. Ջուրջևիչը, Ջ. Լեբովիչը, Բ. Միխայլովիչը։