Էլիզաբեթ Էլեթ

Էլիզաբեթ Ֆրայս Լյումիս Էլեթ (անգլ.՝ Elizabeth Fries Lummis Ellet, հոկտեմբերի 18, 1818(1818-10-18), Sodus Point, Ուեյն շրջան, Նյու Յորք, ԱՄՆ - հունիսի 3, 1877(1877-06-03)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի գրող, պատմաբան և բանաստեղծ։ Նա դարձել է ԱՄՆ անկախության համար պատերազմում ներդրում ունեցած կանանց գործունեության առաջին հետազոտողը։
Իր առաջին ստեղծագործությունները՝ «Poems, Translated and Original» գիրքը, հրատարակել է 1835 թվականին։ Էլիզաբեթն ամուսնացել է քիմիկոս Ուիլյամ Հենրի Էլիոտի (անգլ.՝ William Henry Ellet) հետ և տեղափոխվել Հարավային Կարոլինա։
Նա հրատարակել է մի քանի գրքեր և տպագրվել բազմաթիվ ամսագրերում։ 1845 թվականին Էլիզաբեթը վերադարձել է Նյու Յորք և զբաղեցրել իր տեղը տեղական գրական համայնքում։ Նույն թվականին լույս է տեսել նրա ամենանշանավոր աշխատանքը՝ եռահատոր «Անկախության պատերազմի կանայք» (անգլ.՝ The Women of the American Revolution), որը ներառել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների պատմության արշալույսին կին հայրենասերների կյանքի մասին պատմություններ։ Նա շարունակել է գրել մինչև իր մահը՝ 1877 թվականը։
Էլիզաբեթ Էլեթն առանցքային դեր է խաղացել գրող Էդգար Ալան Պոյի և բանաստեղծուհի Ֆրենսիս Սարջենտ Օսգուդի փոխհարաբերությունների հետ կապված հանրային սկանդալի մեջ։


== Կենսագրություն ==
Էլիզաբեթ Ֆրայսը (ի ծնե՝ Լյումիս) ծնվել է 1818 թվականին Նյու Յորքում։ Նրա մայրը` Սառա Մաքսվելը (անգլ.՝ Sarah Maxwell, (1780-1849), անկախության պատերազմի մասնակից, կապիտան Ջոն Մաքսվելի դուստրն էր (անգլ.՝ John Maxwell)): Պատերազմի ժամանակ Ջոն Մաքսվելը Նյու Ջերսիի Սասեքս շրջանում ծառայել է՝ որպես լեյտենանտ։ Նրա պաշտոնը բարձրացրել են՝ նշանակելով կապիտան, և նա շարունակել է ծառայությունը Հանթերդոն շրջանի երկրորդ գնդում (Նյու Ջերսի)։ Նա 1777 թվականի փետրվարի 7-ից մինչև 1778 թվականի ապրիլի 11-ը նաև ծառայել է գնդապետ Սպենսերի գնդի կազմում։ Ավելի ուշ միացել է Ջորջ Վաշինգտոնի բանակին և հրամանատարել է 100 կամավորներից բաղկացած խումբը։
Էլիզաբեթի հայրը՝ Ուիլյամ Նիքսոն Լյումիսը, (անգլ.՝ William Nixon Lummis, 1775-1833), հայտնի բժիշկ էր, որը բժշկություն էր ուսումնասիրել Ֆիլադելֆիայում՝ հայտնի բժիշկ Բենջամին Ռաշի ղեկավարությամբ։ 19-րդ դարի սկզբին դոկտոր Լյումիսը հեռացել է Ֆիլադելֆիայից և Սոդուս Փոյնթում (Նյու Յորք) ձեռք բերել Պուլտնիի կալվածքը։
Էլիզաբեթ Լյումիսն Ավրորա քաղաքում հաճախել է Aurora Female Seminary-ի աղջիկների դպրոցը, որտեղ սովորել է ֆրանսերեն, իտալերեն և գերմաներեն։ Նրա առաջին հրատարակված ստեղծագործությունն իտալացի բանաստեղծ և գրող Սիլվիո Պելլիկոյի (իտալերեն՝ Silvio Pellico) «Euphemia of Messina» թարգմանությունն է։ Այդ ժամանակ Էլիզաբեթն ընդամենը տասնվեց տարեկան էր։


== Ստեղծագործություններ ==
1835 թվականին Էլիզաբեթ Լյումիսը հրատարակել է իր առաջին գիրքը՝ «Poems, Translated and Original», որում ներառվել է նաև նրա «Teresa Contarini» ողբերգությունը՝ հիմնված Վենետիկի պատմության վրա, որը հաջողությամբ բեմադրվել է Նյու Յորքում և այլ քաղաքներում։
Միևնույն ժամանակ, նա ամուսնացել է քիմիկոս Վիլյամ Հենրի Էլեթի հետ (1806-1859)։ Վիլյամն ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանի քոլեջը և ստացել ոսկե մեդալ՝ դինիտրիլ թրթնջուկային թթվի մասին ատենախոսության համար։ Զույգը տեղափոխվել է Կոլումբիա (Հարավային Կարոլինա), որտեղ Վիլյամը 1836 թվականին դարձել է Հարավային Կարոլինայի համալսարանի քիմիայի, հանքաբանության և երկրաբանության պրոֆեսոր։ Նա հայտնաբերել է նիտրոթաղանթանյութի պատրաստման էժան եղանակ, ինչի համար նահանգի կողմից արժանացել է արծաթե մեդալի։
Այդ ընթացքում Էլեթը մի քանի գիրք է հրատարակել։ 1839 թվականին նա գրել է «The Characters of Schiller» քննադատական շարադրությունը, որում ներառվել են Շիլլերի բանաստեղծությունների թարգմանությունները։ Դրան հաջորդել է «Scenes in the Life of Joanna of Sicily»-ն, որտեղ նկարագրվում է 1840 թվականին իր ճանապարհորդությունն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Նա շարունակել է բանաստեղծություններ գրել, զբաղվել թարգմանություններով և էսսեներ գրել Եվրոպական գրականության մասին, որոնք հրապարակել են American Monthly, North American Review, ինչպես նաև Southern Literary Messenger և Southern Quarterly Review ամսագրերում։ Էլեթը շատ աշխատասեր է եղել և ստեղծագործել է ամենատարբեր ժանրերում։
1845 թվականին Էլեթը, թողնելով իր ամուսնուն հարավում, տեղափոխվել է Նյու Յորք։ Նա Մարգարետ Ֆուլերի, էն Լինչ Բոտտայի, Էդգար Ալան Պոյի, Ռուֆուս Ուիլմոտ Գրիզվոլդի, Աննա Կորոյ Մովատի և Ֆրենսիս Սարջենտ Օսգուդի հետ միասին անմիջապես դարձել է տեղական գրական համայնքի մի մասը։


== Սկանդալ ==

Էլիզաբեթ Էլեթը 40-ական թվականների կեսերին եղել է Նյու Յորքում տեղի ունեցած հասարակական սկանդալի կենտրոնական դեմքերից մեկը, որը տեղի է ունեցել և կապված է ռոմանտիկ հարաբերությունների հետ, որոնք կապում էին Էդգար Ալլան Պոյին և Ֆրենսիս Օսգուդին։ Անազատ լինելով՝ Օսգուդը նույնպես ակտիվ նամակագրական կապի մեջ է եղել և պարբերականներում փոխանակել է կոկետ բանաստեղծական ուղերձներ։ Հարկ է նշել, սակայն, որ այդ ժամանակ, լինելով շատ հայտնի, մեծ թվով նամակներ է ստացել բանաստեղծուհիներից և գրողներից․ այդ նամակներից շատերը բավականին անձնական բնույթ են կրել, կոկետ ակնարկներ պարունակել, նամակների հեղինակները սիրախաղել են Պոյի հետ և, նույնիսկ, նրան սեր են խոստովանել։ Նրան նամակներ է գրել նաև Էլիզաբեթ Էլեթը, ով գրողի հետ քննարկել է գրական հարցեր։ Շատ հնարավոր է, որ Էլեթն ու Օսգուդը մրցակիցներ են եղել, և Էլեթը պայքարել է Պոյի ուշադրության համար։ Էդգար Պոն, սակայն, բանաստեղծություններ է գրել և նվիրել միայն Օսգուդին, որը նրա մուսան էր «Վալենտինա» բանաստեղծությունը գրելիս։ Էլիզաբեթը Պոյին է ուղարկել իր «Coquette’s Song» բանաստեղծությունը, որը 1845 թվականի դեկտեմբերի 13-ին պետք է հրապարակվեր «Broadway Journal» ամսագրում։ Հանդեսի էջերում անհապաղ կտրուկ բանաստեղծական վեճ է սկսվել Էլեթի և Օսգուդի միջև, որտեղ Էլեթն իրեն ներկայացրել է որպես «անմեղ և մաքուր հոգի, որը փորձում է փրկել Օսգուդի մեղսավոր հոգին դժոխքի ճիրաններից՝ Պոյի հոգու հետ միասին»։

1846 թվականի հունվարին Էլեթն այցելել է Պոյի տուն, շփվել գրողի կնոջ՝ Վիրջինիա Կլեմի հետ, որը, ինչպես պնդում են, նրան ցույց է տվել Օսգուդի նամակները։ Նա համառորեն խորհուրդ է տվել Ֆրենսիսին Օսգուդի անունից նամակները հետ պահանջել, ինչը կատարել են Մարգարետ Ֆուլերը և Աննա Լինչ Բոտը։ Պոյին վրդովեցրել է նրանց իր անձնական կյանքին միջամտելու փաստը, և խորհուրդ է տվել Էլեթին «ավելի լավ հետևել սեփական նամակներին»։ Նա, մասնավորապես, կարող էր նկատի ունենալ նրա նամակներից մեկը, որը գրված էր գերմաներեն լեզվով և խնդրում էր Պոյին «այցելել նրան իր տուն նույն երեկոյան»։ Այս արտահայտությունը կարող էր մեկնաբանվել որպես գայթակղության անթաքույց փորձ, բայց Պոն կամ չի հասկացել այն, կամ անտեսել է։ Հավաքելով Էլեթի բոլոր նամակները՝ Պոն վերադարձրել է նրան, սակայն շուտով Էլեթը, միևնույն է, Պոյի մոտ է ուղարկել իր եղբորը՝ գնդապետ Ուիլյամ Լյումիսին՝ նամակագրությունը վերադարձնելու պահանջով։ Տղամարդկանց միջև երկխոսությունը շատ դրամատիկ է ստացվել, Լյումիսը սպառնացել է սպանությամբ, քանի որ չի հավատացել Պոյի հավաստիացումներին, որ նամակներն արդեն վերադարձվել են։

Ֆրենսիս Օսգուդի ամուսինը՝ Սամուել Սթիլման Օսգուդը, սպառնացել է դատի տալ Էլիզաբեթ Էլեթին, եթե նա ներողություն չխնդրի։ Նա Օսգուդին նամակ է գրել, որում ենթադրել է, որ «Վիրջինիայի կողմից իրեն ցույց տրված նամակները, ամենայն հավանականությամբ, կեղծվել են Պոյի կողմից»։ Նա սկսել է լուրեր տարածել, որ Պոն տառապում է լուսնոտությամբ։ Լուրերը լսել են Պոյի այլ թշնամիները և շուտով տպագրվել են թերթերում։ Շուտով Օսգուդը վերադարձել է իր ամուսնու մոտ, և սկանդալը դադարել է։ Սակայն Պոյի լուրջ հիվանդ կինը՝ Վիրջինիան, շատ ծանր է տարել սկանդալը։ Նա անանուն նամակներ է ստացել, հնարավոր է՝ Էլեթից, որտեղ հաղորդվել է Պոյի չմտածված արարքների մասին։ Իր մահվան վայրում Վիրջինիան խոստովանել է, որ «տիկին Է.-ն սպանել է նրան»։ Տարիներ անց Պոն տվել է հետևյալ արձագանքը. «Ես արհամարհում էի տիկին Է.-ին, պարզապես այն պատճառով, որ նա ինձ զզվանք էր պատճառում. նա երբեք այդպես էլ չդադարեց իր անանուն հետապնդումը»։ 


== «Անկախության պատերազմի կանայք» ==
Մոտավորապես 1846 թվականին Էլեթը սկսել է իր մեծ պատմական նախագիծը. կանանց կյանքի պատմությունները, որոնք այսպես թե այնպես իրենց կյանքը զոհաբերել են անկախության համար մղվող պայքարում։ Նա ուսումնասիրել է մասնավոր, չհրապարակված նամակներ և օրագրեր, հանդիպել և հարցազրույց վերցրել անկախության համար պայքարողների ժառանգներից։ Նա անկախության համար պայքարի առաջին հետազոտողն էր, ով գործադրել է նման ջանքեր։
Նա հավաքել է մեծ քանակությամբ նյութեր, գտել է բազմաթիվ կին հայրենասերների, և արդյունքում` «Անկախության պատերազմի կանայք» (1848) առաջին մասը լույս է տեսել երկու հատորով։ Այս աշխատանքը բարեհաճորեն ընդունվել է, իսկ 1850 թվականին հրատարակվել է լրացուցիչ նյութերով երրորդ հատորը։ Ավելի ուշ պատմաբաններն այդ աշխատանքը համարել են նրա աշխատանքներից ամենակարևորը։
Էլեթը պատմել է յուրաքանչյուր գաղութի և հասարակության ամենատարբեր շերտերի կանանց պատմությունները, բացառությամբ աֆրոամերիկացիների, որոնց դերը նա նախընտրել է անտեսել։ Կանանց շրջանում, որոնց մասին նա գրել է, եղել են հայտնի` Մարթա Վաշինգտոնը, Էբիգեյլ Ադամսը, Մյորսի Օտիս Ուորենը և Էն Էլիզա Բլիքերը, որոնք մեծ ներդրում են ունեցել անկախության համար պայքարի գործում։ Բացի այդ, Էլեթը գրել է նաև անհայտ, բայց ընդհանուր գործում ոչ պակաս ներդրում ունեցող կանանց մասին. հերոսների կանանց, որոնք չեն վախենում մարտական գործողություններից, դաստիարակել են երեխաներին և պաշտպանել իրենց տները։ Նա գրել է. «այժմ գրեթե անհնար է գերագնահատել այն ազդեցությունը, որը ցուցաբերել է կանանց հայրենասիրությունը երիտասարդ հանրապետության ճակատագրի վրա»։
Անթոլոգիայի կազմող և քննադատ Ռուֆուս Վիլմոնտ Գրիզվոլդն աջակցել է Էլիզաբեթ Էլեթին գրքի պատրաստման գործում և նրա համար թույլտվություն է ստացել ծանոթանալու Նյու Յորքի Պատմական ընկերության (New York Historical Society) նյութերին, որի անդամ է եղել ինքը։ էլեթը շնորհակալական գրության մեջ չի հիշատակել նրա աջակցության մասին, ինչով առաջացրել է Գիրզվոլդի վրիժառու զայրույթը։ Քննադատական գրառման մեջ նա նշել է, որ «մի քանի բարեկիրթ տղամարդկանց աջակցությամբ, որոնք ավելի լավ են ճանաչում մեր ընդունված կանոնները, նա հետաքրքիր և արժեքավոր աշխատանք է կատարել»։ Գրիզվոլդը նաև նրան մեծ բաժին է հատկացրել իր «Ամերիկայի բանաստեղծներ» անթոլոգիայում (անգլ.՝ The Female Poets of America):


== Ուշ տարիներ և մահ ==

Լինելով հարգված և կայացած գրող՝ Էլեթը 1849 թվականին գրել է իր հաջորդ գիրքը՝ «Family Pictures from the Bible»։ 1850 թվականին նա հրապարակել է գերմանական լեգենդների և ավանդույթների հավաքածու՝ «Evenings at Woodlawn», ինչպես նաև «Domestic History of the American Revolution»-ը, որը, հնարավոր է, ամերիկացիների անկախության համար պայքարի միակ պատմությունն է, որը պատմվում է ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց տեսանկյունից։ 1851-1857 թվականներին նա գրել է «Watching Spirits», «Pioneer Women of the West», «Novelettes of the Musicians» և «Summer Rambles in the West» գրքերը։ Վերջինս հիմնված է եղել 1852 թվականին Էլեթի Մինեսոտա (անգլ.՝ Minnesota River) գետով կատարած ճանապարհորդության վրա։ Տեղի փոքրիկ քաղաքը՝ Eden Prairie, իր անվանումը ստացել է Էլեթի կողմից․ այնտեղ նրա անունն է կրում հայտնի տուրիստական երթուղին։
1857 թվականին նա հրապարակել է տնային տնտեսության և ընտանեկան բյուջեի վարման 600 էջից բաղկացած հանրագիտարան՝ «The Practical Housekeeper» անվամբ։ Գիրքը նախատեսված էր միջին և բարձր դասի համար, կազմված էր երեք մասից՝ խոհարարություն, տնային տնտեսության վարում և դեղագործություն։ Նախաբանում նա գրել է․ «Մեր երկրում երբեք չի հրապարակվել տնային տնտեսության և դրա հարմարավետ վարման ձևի վերաբերյալ նման համապարփակ աշխատանք»։
Նրա ավելի ուշ ժամանակաշրջանի աշխատանքներից «Women Artists in All Ages and Countries»-ը (1859) նմանատիպ առաջին գիրքն է, որը մանրամասն պատմում է կին նկարիչների մասին։ Նաև հրապարակվել են «The Queens of American Society» (1867), և «Court Circles of the Republic» (1869) գրքրեը՝ ակնարկներ, որոնք պատմում են տասնութ նախագահների օրոք հասարակության կյանքի մասին՝ սկսած Ջորջ Վաշինգտոնից մինչև Ուլիս Գրանտ։
1850 թվականին Էլեթն ամուսնու հետ տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ անցկացրել է կյանքի վերջին տարիները որպես Մանհեթենի գազային ընկերության (անգլ.՝ Manhattan Gas Company) խորհրդատու։
1852 թվականին Էլեթը հայտնվել է ևս մեկ սկանդալի կենտրոնում։ Այս անգամ գործը վերաբերվել է Ռուֆուս Վիլմոնտ Գրիզվոլդի և նրա երկրորդ կնոջ՝ Շարլոտա Մեյերսի ամուսնալուծությանը։ Էլեթն ու Էնն Սթիվենսը գրել են Մեյերսին և խորհուրդ տվել չտալ բաժանման համաձայնություն։ Նրանք նաև գրել են Գարիեթ ՄաքԳրիլսին, ով ամուսնալուծությունից հետո պատրաստվում էր ամուսնանալ Գրիզվոլդի հետ, և խորհուրդ են տվել դադարեցնել նրա հետ բոլոր հարաբերությունները։ Երբ ամուսնալուծությունը ձևակերպվել է, նրանք կրկին գրել են Մեյերսին և խորհուրդ տվել դիմել բողոքարկման՝ ապելյացիայի։ Պատասխան հայցը դատարանում լսվել է 1856 թվականի փետրվարի 24-ին, որտեղ Էլեթն ու Սթիվենսը հանդես են եկել որպես վկաներ և տվել են մանրամասն վկայություն Գրիզվոլդի բնավորության մասին։ Սակայն, ոչ Գրիզվոլդը, ոչ Մեյերսը ներկա չեն եղել դատավարությանը և հայցը մերժվել է։ Երբ 1857 թվականին մահացել է Գրիզվոլդը, նրա ընկեր և գրող Սառա Էնն Լյուիսը ենթադրություն է արել, որ Էլեթը նպաստել է նրա առողջության վատթարացմանը և «արագացրել նրա մահը»}}։

1857 թվականին New York Evening Express-ում ստանձնել է գլխավոր խմբագրի պաշտոնը՝ փոխարինելով Էնն Սթիվենսին։ Նրա ամուսինը մահացել է դրանից երկու տարի անց՝ 1859 թվականին։ Նա շարունակել է գրել, և չնայած նրան, որ սեփական երեխաներ չի ունեցել, օգնել է բարեգործական ընկերություններին գումար հավաքել աղքատ երեխաների ու կանանց պահանջները բավարարելու համար։ Կյանքի վերջինտարիներին նա դարձել է կաթոլիկ, չնայած իր ամբողջ գիտակցական կյանքում պատկանել է Եպիսկոպոսական եկեղեցուն։ Էլիզաբեթ Էլեթը մահացել է 1877 թվականի հունիսի 3-ին և թաղվել է Բրուկլինի Գրին-Վուդ գերեզմանոցում։


== Ստեղծագործությունների ցանկ ==
1834 թվական՝ Էուֆեմիուսը Մեսինից / Euphemio of Messina (թարգմանություններ)
1835 թվական՝ Բանաստեղծություններ բնօրինակի և թարգմանության մեջ / Poems, Translated and Original (բացառությամբ Teresa Conarini ողբերգություն)
1839 թվական՝ Շիլլերի Նշաններ / The Characters of Schiller
1840 թվական՝ Անգլիացի Իոննա / Joanna of Sicily
1840 թվական՝ Զբոսանք երկրում / Rambles about the Country
1848-1850 թվականներ՝ Անկախության պատերազմի կանայք / The Women of the American Revolution (3 մաս)
1849 թվական՝ Երեկ Վուդլոնում / Evenings at Woodlawn
1849 թվական՝ Ընտանեկան պատմություններ Աստվածաշնչից / Family Pictures from the Bible
1850 թվական՝ Ամերիկյան հեղափոխության ազգային պատմություն / Domestic History of the American Revolution
1851 թվական՝ Օծանելիք-վերակացու / Watching Spirits
1851 թվական՝ Երաժշտի նովելետտա / Nouvelettes of the Musicians
1852 թվական՝ Կանայք՝ Արևմուտքի բացահայտողներ / Pioneer Women of the West
1853 թվական՝ Ամառային զբոսանք Արևմուտքում / Summer Rambles in the West
1857 թվական՝ Գործնական տնային տնտեսություն / «The Practical Housekeeper»
1859 թվական՝ Բոլոր ժամանակների և ժողովուրդների կին նկարիչ / «Women Artists in All Ages and Countries»
1867 թվական՝ Ամերիկյան հասարակության թագուհի / The Queens of American Society
1869 թվական՝ Court Circles of the Republic


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
«Էլիզաբեթ Էլեթ»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 


== Արտաքին հղումներ ==

Էլիզաբեթ Էլեթի մատենագրությունը Էդգար Պոյի հասարակության կայքում