Ռադիոտեղորոշում

Ռադիոտեղորոշում, գիտության և տեխնիկայի մի ճյուղ, որն իր մեջ միավորում է տեղորոշման մեթոդները և միջոցները, ինչպես նաև ռադիոալիքների օգնությամբ տարբեր օբյեկտների ուսումնասիրումը։ Այս թեմային մոտ տերմին է համարվում ռադիոնավագնացությունը, սակայն վերջինիս մեջ ավելի շատ դեր է տանում հենց օբյեկտը, որի կոորդինատները տարածության մեջ ժամանակի ընթացքում փոփոխվում են։ Այսինքն այն կիրառվում է օբյեկտի կոորդինատների որոշման համար։
Հիմնական տեխնիկական ռադիոտեղորոշման սարքավորումը ռադիոլոկացիոն կամ ռադիոտեղորոշման կայանն է։ Տարբերվում են ակտիվ, կիսաակտիվ, ակտիվ՝ պասիվ պատասխանով և պասիվ ռադիոտեղորոշումներ։
Ռադիոտեղորոշիչները տարբերվում են միմյանցից՝ ռադիոալիքի օգտագործման սանդղակով, օգտագործվող ալիքների թվով, չափման կոորդինատների քանակով և տեսքով, ինչպես նաև ռադիոլոկացիոն կայանի տեղակայման վայրով։


== Դասակարգում ==
Առանձնանում են երկու տիպի ռադիոտեղորոշումներ.

Պասիվ ռադիոտեղորոշում՝ օբյեկտի սեփական ճառագայթման հիման վրա,
Ակտիվ ռադիոտեղորոշում, որի ժամանակ ռադարը հենց ինքն է ճառագայթում ազդանշան և ընդունում այն թիրախից անդրադարձած։Ակտիվ ռադիոտեղորոշումը իր հերթին բաժանվում է երկու տիպերի.

Ակտիվ պատասխանով - օբյեկտի վրա տեղակայվում է ռադիոհաղորդիչ, որը ընդունված ազդանշանին, որպես պատասխան ճառագայթում է ռադիոալիքների տեսքով։ Ակտիվ պատասխանը օգտագործվում է օբյեկտի ճանաչման, հեռակառավարման, և նրանից հավելյալ ինֆորմացիա ստանալու համար։
Պասիվ պատասխանով - հարցման ազդանշանը անդրադառնալով օբյեկտից ընդունվում է ընդունման վայրում, որպես պատասխան։
Շրջապատը տեսնելու և ուսումնասիրելու համար ռադիոլոկացիոն կայանները օգտագործում են տարբեր տեսադաշտի ձևեր՝ անտենայի կողմից արձակած ճառագայթի տեղաշարժման և տեղափոխման միջոցով։
Դրանք են՝

շրջանային
սեկտորային
կոնական
պտտման գծով
կոնական
սպիրալաձև
«V»-աձև
գծայինՃառագայթման ձևով ռադիոլոկացիոն կայանները բաժանվում են.

Ռադիոլոկացիոն կայան՝ մշտական ճառագայթմամբ,
Իմպուլսային ռադիոլոկացիոն կայան։


== Պատմություն ==
Առաջին անգամ պինդ մարմիններից ռադիոալիքների անդրադարձումը հայտնաբերեց գերմանացի ֆիզիկոս Հենրիխ Հերցը 1886 թվականին ։ Այն գործնականում օգտագործելու մեջ խանգարում էր այն փաստը, որ այդ ալիքները ցրվում էին, իսկ մարմնի վրա ընկնում էին միայն մեկ միլիարդերորդ մասը։ Միայն 1930-ական թվականներին, ավիացիայի զարգացման ժամանակաշրջանում առաջատար երկրները սկսեցին ռադիոտեղորոշման օգտագործման փորձերը օդային պաշտպանության բնագավառում։ Ռադիոտեղորոշման միտքը հայտնի էր արդեն մինչ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը և դժվար էր հայտնել թե առաջինը ով էր արտահայտվել դրա մասին։ Գերմանական աղբյուրների հավաստմամբ դա Քրիստիան Հյուլսմեյերն էր, ով ստեղծել և հաջողված փորձարկել էր Ռեյնում շրջող նավերի վրա այն գործող օրինակը, որը հիմա անվանում ենք ռադիոլոկացիոն կայան։ Ընդհանրապես շատ երկրներում ճանաչում են իրենց հայրենակից ռադիոտեղորոշման ստեղծողներին։


== Աշխատանքի մեթոդը ==

Ռադիոտեղորոշումը հիմնված է հետևյալ ֆիզիկական երևույթների վրա.

Ռադիոալիքները տարածվում են իրենց ճանապարհին հանդիպած, միջավայրի էլեկտրական հատկություններից տարբերվող հատկություններ ունեցող օբյեկտների վրայով, որի ժամանակ անդրադարձած ալիքը թույլ է տալիս գտնել թիրախին։
Ճառագայթման աղբյուրից գտնվող մեծ հեռավորությունների վրա կարելի է համարել, որ ռադիոալիքները տարածվում են ուղղագիծ և հաստատուն արագությամբ, որի իսկ շնորհիվ հնարավոր է չափել թիրախի հեռավորությունը և անկյունային կոորդինատները։
Ընդունված ազդանշանի հաճախությունը տարբերվում է ճառագայթվող տատանումների հաճախությունից ընդունման կետի և ճառագայթման հետ հարաբերական տեղափոխման ժամանակ, որը թույլ է տալիս չափել թիրախի շարժման ռադիալ արագությունը համեմատած ռադիոլոկացիոն կայանի հետ։
Պասիվ ռադիոտեղորոշումը օգտագործում է հետևվող օբյեկտների կողմից արձակած էլեկտրամագնիսական ալիքները,որոնք կարող են լինել ջերմային ճառագայթում, ակտիվ ճառագայթում՝ ստեղծված տեխնիկական միջոցներով և այլն։


== Ռադիոլոկացիոն կայանի կիրառման հեռավորություն ==
Ընդհանուր առմամբ առանց հաշվի առնման մթնոլորտում հզորության կորուստները, խզումները և աղմուկները, կիրառման հեռավորությունը կարելի է որոշել հետևյալ ձևով.

  
    
      
        
          D
          
            m
            a
            x
          
        
        =
        
          
            
              
                
                  P
                  
                    n
                  
                
                
                  D
                  
                    a
                  
                
                
                  S
                  
                    a
                  
                
                σ
              
              
                
                  
                    (
                    
                      4
                      π
                    
                    )
                  
                  
                    2
                  
                
                
                  P
                  
                    n
                    .
                    m
                    i
                    n
                  
                
              
            
            
              4
            
          
        
      
    
    {\displaystyle D_{max}={\sqrt[{4}]{\frac {P_{n}D_{a}S_{a}\sigma }{\left(4\pi \right)^{2}P_{n.min}}}}}
  ,որտեղ։

  
    
      
        
        
          P
          
            n
          
        
      
    
    {\displaystyle \;P_{n}}
   — Գեներատորի հզորությունը,

  
    
      
        
        
          D
          
            a
          
        
      
    
    {\displaystyle \;D_{a}}
   — Անտենայի ուղղված շարժման գործակից,

  
    
      
        
        
          S
          
            a
          
        
      
    
    {\displaystyle \;S_{a}}
   — Անտենայի էֆեկտիվ մակերես,

  
    
      
        
        σ
      
    
    {\displaystyle \;\sigma }
   — Թիրախի ցրման էֆեկտիվ մակերես,

  
    
      
        
        
          P
          
            n
            .
            m
            i
            n
          
        
      
    
    {\displaystyle \;P_{n.min}}
   — Ընդունիչի մինիմալ զգայնություն։Խզումների և աղմուկների առկայության դեպքում կիրառման հեռավորությունը փոքրանում է։


== Ծանոթագրություններ ==