Իդա Պֆեյֆեր

Իդա Լաուրա Պֆեյֆեր, նաև Պֆայֆեր (գերմ.՝ Ida Laura Pfeiffer, հոկտեմբերի 14, 1797(1797-10-14)[…], Վիեննա, Հաբսբուրգի միապետություն - հոկտեմբերի 27, 1858(1858-10-27), Վիեննա, Ավստրիական կայսրություն), ավստրիացի ճանապարհորդ, առաջին կին ճանապարհորդներից մեկը։ Նրա գրքերը թարգմանվել են 7 օտար լեզուներով։ Եղել է Բեռլինի և Փարիզի Աշխարհագրական ընկերությունների անդամ, Լոնդոնի Թագավորական աշխարհագրական ընկերություն չի ընդունվել այն պատճառով, որ այնտեղ կանանց չէին ընդունում։
Պֆեյֆերը ճանապարհորդել է ավելի քան 240000 կմ ծովում և մոտավորապես 32000 կմ ցամաքում՝ մուտք գործելով այնպիսի երկրներ, որտեղ նախկինում եվրոպացիներ չեն այցելել։


== Կենսագրություն ==
Իդա Պֆեյֆերը ծնվել է 1797 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Վիեննայում՝ Ռեյեր անունով հարուստ վաճառականի ընտանիքում։ Երեխա ժամանակ գերադասել է տղամարդու հագուստը և պաշտել սպորտով զբաղվել, որի նկատմամբ սեր է արթնացրել հայրը։ Իդան ստացել է կրթություն, որն այն ժամանակ տալիս էին տղաներին։
Իր առաջին մեծ ճանապարհորդությունը կատարել է դեպի Պաղեստինում և Եգիպտոս, երբ ընդամենը 5 տարեկան էր։ Այս փորձից ստացած տպավորությունները մնացել են ամբողջ կյանքում։ Հոր մահից հետո, երբ Իդան 9 տարեկան էր, նրա մայրը, որը բացասաբար էր վերաբերում իր դստեր ոչ կանացի կենսակերպին, Իդային համոզել է կրել կանացի հագուստ և դաշնամուր նվագել սովորել։
1820 թվականի մայիսի 1-ին Իդան ամուսնացել է դոկտոր, Լվովի իրավաբան Մարկ Անտոն Պֆայֆերի հետ, որը կապված էր Ավստրիայի իշխանությունների հետ։ Նրա ամուսինն իրենից մեծ էր 24 տարով և նախկինում ամուսնացած էր եղել ու ուներ մեծահասակ որդի։ 1831 թվականին մահացել է Իդայի մայրը, 1838 թվականին՝ ամուսինը։


== Ճանապարհորդություններ ==
Այն բանից հետո, երբ Իդայի որդիներն սկսել են առանձին ապրել, նա վերջապես կարողացել է իրականացնել օտար երկրներում ճանապարհորդելու իր մանկական երազանքները։ Ավելի ուշ նա իր «Ճանապարհորդություն դեպի Իսլանդիա» գրքում գրել է հետևյալ տողերը. Երբ ես ընդամենը փոքրիկ երեխա էի, ես արդեն իսկ աշխարհը տեսնելու շատ մեծ ցանկություն ունեի։ Երբ ես հանդիպում էի սայլակառքերի, ես անգիտակցաբար կանգ էի առնում և նայում նրանց, մինչև նրանք տեսադաշտից դուրս էին գալիս, ես նախանձում էի ֆորեյտորին, որովհետև մտածում էի, որ նա պետք է որ նոր վերադառնար ինչ-որ մեծ ճանապարհորդությունից։
1842 թվականին նա ճանապարհորդություն է իրականացրել Դանուբի երկայնքով Սև ծով և դեպի Ստամբուլ։ Այնտեղից նա իր ճանապարհը շարունակել է դեպի Պաղեստին և Եգիպտոս, որից հետո Իտալիայով վերադարձել է տուն։ Իր ճանապարհորդության մասին զեկույցը հրապարակել է «Reise einer Wienerin in das Heilige Land» («Վիեննացի կնոջ ճանապարհորդությունը Սուրբ երկրում») գրքում։ Այդ հրատարակությունից ստացված փողերը նրան հնարավորություն են տվել հետագայում ֆինանսավորել ևս մեկ ճանապարհորդություն։
1845 թվականին Իդան ուղևորվել է Սկանդինավիա և Իսլանդիա՝ իր ճանապարհորդությունը նկարագրելով «Reise nach dem skandinavischen Norden und der Insel Island» («Ճանապարհորդություն դեպի Սկանդինավիայի հյուսիս և Իսլանդիա կղզի») երկհատորյակում։


=== Շուրջերկրյա առաջին ճանապարհորդություն ===
1846 թվականին Իդան մեկնել է շուրջերկրյա ճանապարհորդության՝ այցելելով Բրազիլիա, Չիլի, Հարավային Ամերիկայի այլ երկրներ, Տահիտի, Չինաստան, Հնդկաստան, Իրան, Փոքր Ասիա և Հունաստան և տուն վերադառնալով 1848 թվականին։ Ուղևորության արդյունքում նա հրատարակել է «Eine Frau fährt um die Welt» («Կինը ճանապարհորդում է աշխարհով մեկ») գիրքը։


=== Շուրջերկրյա երկրորդ ճանապարհորդություն ===
1851 թվականին Իդան ուղևորվել է Անգլիա, իսկ այնտեղից՝ Հարավային Ամերիկա՝ հույս ունենալով թափանցել մայրցամաքի խորքը, սակայն Աֆրիկայի խորքերում ճանապարհորդելու նրա հույսերը չեն իրականացել, դրա փոխարեն նա ճանապարհը շարունակել է դեպի Մալայան կղզեխումբ՝ 18 ամիս անցկացնելով Զոնդյան կղզիներում, որտեղ՝ Բոռնեոյում, այցելել է դայակներին և դարձել առաջինը, ով նկարագրել է բատակների կյանքը Սումատրայում և Մոլուքյան կղզիներում։
Ավստրալիա այցելելուց հետո Իդան ուղևորվել է Կալիֆոռնիա, Օրեգոն, Պերու, Էկվադոր, Նոր Գրանադա և այնուհետև նորից հյուսիս՝ Մեծ Լճեր՝ տուն վերադառնալով միայն 1854 թվականին։ Նրա «Meine zweite Weltreise» (Իմ երկրորդ շուրջերկրյա ճանապարհորդությունը») պատումը հրատարակվել է 1856 թվականին Վիեննայում և 1857 թվականին Լոնդոնում։


=== Մադագասկար ===
1857 թվականի մայիսին Իդան ուղևորվել է ուսումնասիրելու Մադագասկարը, որտեղ սրտանց ընդունվել է թագուհի Ռանավալունա I-ի կողմից։ Նա Ժան Լաբորի և Ժոզեֆ-Ֆրանսուա Լամբերի, ինչպես նաև թագաժառանգ Ռակոտոյի (ապագա թագավոր Ռադամա II) հետ ինքնակամ ներգրավվել է կառավարության դեմ դավադրության մեջ։ Երբ դավադրությունը բացահայտվել է, թագուհին մահապատժի է ենթարկել դրան մասնակցած մալգաշներին, բայց եվրոպացիներին խնայել է՝ 1857 թվականի հուլիսին նրանց արտաքսելով։ Պֆեյֆերը Անտանանարիվու մայրաքաղաքից դեպի ափամերձ նավահանգիստ անցնելու ընթացքում վարակվել է արևադարձային ինչ-որ հիվանդությամբ (ամենայն հավանականությամբ մալարիայով) և այդպես էլ չի ապաքինվել։
Նա մահացել է Վիեննայում մեկ տարի անց՝ 1858 թվականին, ամենայն հավանականությամբ, մալարիայի հետո առաջացած բարդություններից։ Նրա վերջին ճանապարհորդության օրագիրը՝ «Reise nach Madagaskar» («Ուղևորություն դեպի Մադագասկար»), տպագրվել է 1861 թվականին Վիեննայում և իր մեջ ներառել է նրա կենսագրությունը, որը գրել էր նրա որդին՝ Օսկար Պֆեյֆերը։


== Բնական պատմություն ==
Իր ճանապարհորդությունների ընթացքում Իդան հավաքել էր բույսերի, միջատների, կակղամորթների, ծովային ֆլորայի և ֆաունայի ներկայացուցիչների և հանքանյութերի հավաքածուներ։ Մանրակրկիտ փաստաթղթավորված հավաքածուները վաճառվել են Վիեննայի բնագիտության թանգարանում և Բեռլինի բնագիտության թանգարանում։


== Կերպարը գրականության մեջ ==
Իդա Պֆեյֆերը հայտնվել է Հենրի Դեյվիդ Թորոյի «Ուոլդեն, կամ Կյանքն անտառում» գրքի էջերում։ Թորոն պատմում է այն մասին, թե ինչպես էր նա ավելի ու ավելի քաղաքակիրթ հագուստ հագնում, երբ մոտենում էր նրա տանը։


== Աշխատություններ ==
«Reise einer Wienerin in das Heilige Land» (Վիեննա, 1848),
«Reise nach dem Skandinavischen Norden und der Insel Island» (Պեշտ, 1816),
«Eine Frauenfahrt um die Welt» (Վիեննա, 1850),
«Meine zweite Weltreise» (ib., 1856),
«Reise nach Madagaskar» (հրատարակել է նրա որդին, Պ-ի կենսագրության հետ, Վիեննա, 1861)։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
«Պֆեյֆեր, Իդա»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 


== Արտաքին հղումներ ==
Works by Ida Laura Pfeiffer (Իդա Լաուրա Պֆայֆերի աշխատանքներ) at The Sophie Project
Works by Ida Pfeiffer at Project Gutenberg
The Story of Ida Pfeiffer, and Her Travels in Many Lands
Works by or about Ida Laura Pfeiffer at Internet Archive
Works by Ida Laura Pfeiffer at LibriVox (public domain audiobooks)
2 short radio episodes American Steamers and A Bear in the Streets from A Lady’s Second Journey Round the World, 1855. California Legacy Project.