Յան Մատեյկո

Յան Մատեյկո (լեհ.՝ Jan Alojzy Matejko, հունիսի 24, 1838(1838-06-24)[…] կամ հուլիսի 30, 1838(1838-07-30), Կրակովի Հանրապետություն - նոյեմբերի 1, 1893(1893-11-01)[…], Կրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ավստրո-Հունգարիա), լեհ նկարիչ։


== Կենսագրություն ==
Սովորել է Կրակովի Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում (1825-1858 թվականներ, 1873 թվականից՝ տնօրեն), Մյունխենի (1859 թվական) և Վիեննայի (1860 թվական) Գեղարվեստի ակադեմիաներում։ 1860 թվականից ստեղծագործել է Կրակովում։ Նկարել է հիմնականում Լեհաստանի պատմության շրջադարձային դեպքերին նվիրված բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներ՝ ձգտելով արձագանքել մոտ ժամանակների և արդի քաղաքական իրադարձություններին։ Սկզբնական աշխատանքներում ազգային շահերին դավաճանող շլյախտային հակադրել է հայրենասերների պաթետիկ ողբերգական կերպարներ («Ստանչիկ», 1862 թվական, «Ռեյտան», 1866 թվական), այլաբանորեն պաշտպանվել պաշտոնական քննադատությունից («Մատեյկոյի դատապարաումը», 1867 թվական, բոլորն էլ Ազգային թանգարան, Վարշավա)։ 1870-1880-ական թվականներին. մարտանկարներում և պատմական կոմպոզիցիաներում իշխում է գործողության տպավորիչ դրամատիզմը («Գրյունվալդի ճակատամարտը», 1878 թ., Ազգային թանգարան, Վարշավա, «Պրուսական տուրք», 1882 թվական, Ազգային թանգարան, Կրակով)։ Ստեղծել է նաև դիմանկարներ և բնանկարներ, որմնանկարներ (Կրակովի Կույս Մարիամ կոստյոլում, 1889-1891 թթ.)։
1979 թվականին՝ Կրակովի գեղարվեստի ակադեմիայի հիմնադրման 100-ամյակին, ակադեմիան անվանակոչվել է իր հիմնադիր և առաջին նախագահ Յան Մատեյկոյի անունով։


== Ուշագրավ փաստեր ==
Յան Մատեյկոյի նկարներում երբեմն հանդիպում են պատմական անճշտություններ։ Այսպես. «Ստեֆան Բատորին Պսկովի մոտ» կտավում պատկերված է քաղաքի հանձնումը, այն դեպքում, երբ իրականում լեհ արքային չի հաջողվել գրավել այդ ամրացված բնակավայրը։
Լվովի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի գլխավոր մասնաշենքի նիստերի դահլիճը զարդարում են 11 փոքրածավալ յուղաներկ նկարներ, որոնք 19-րդ դարի 80 -ական թվականներին վրձնել է Յան Մատեյկոն։


== Պարգևներ, պատվավոր կոչումներ ==
1865 թվականի փարիզյան ցուցահանդեսի ոսկե մեդալ՝ «Սկարգայի քարոզը» կտավի համար
1866 թվականի փարիզյան ցուցահանդեսի ոսկե մեդալ՝ «Ռեյտանը 1773 թվականի սեյմում» աշխատանքի համար
Ֆրանց Իոսիֆի շքանշան՝ կոմանդորյան խաչով
Պատվո Լեգեոնի շքանշանի ասպետ
Պիոս IX պապի շքանշան
Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայի ոսկե մեդալ
Լեո XIII պապի ոսկե մեդալ
Կրակովի պատվավոր քաղաքացու կոչում
Պշեմիսլի պատվավոր քաղաքացու կոչում
Լվովի պատվավոր քաղաքացու կոչում
Ստանիսլավի (Իվանո-Ֆրանկովսկի) պատվավոր քաղաքացու կոչում
Ստրիյի պատվավոր քաղաքացու կոչում
Բերեժանի պատվավոր քաղաքացու կոչում


== Հիշատակի հավերժացում ==
Հուշարձաններ Վարշավայում, Կրակովում
Յան Մատեյկոյի անունով է կոչվել Կրակովի գեղարվեստի ակադեմիան։
Անվանի նկարչի պատվին են անվանակոչվել մեկ կայարան Ուկրաինայի Վիննիցայի մարզում,փողոցներ՝ Իվանո-Ֆրանկովսկում, Լվովում, Ստրիյում։


== Գրականություն ==
Adam Bochnak, Władysław Konopczyński (1975)։ «Jan Matejko»։ Polski Słownik Biograficzny (Polish) XX 
Batorska Danuta (Spring 1992)։ «The Political Censorship of Jan Matejko»։ Art Journal (Uneasy Pieces) 51 (1): 57–63։ JSTOR 777255։ doi:10.2307/777255  JSTOR


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

A gallery of paintings with links to biography (289 words) and bibliographical pages (12 books).
Matejko gallery, wawel.net
Matejko gallery, malarze.com
Jan Matejko, culture.pl
"Clothing and Costumes..." From the Collection of Jan Matejko (Լեհերեն)
"Artists from the School of Jan Matejko"
www.Jan-Matejko.org A website dedicated to Matejko