Քրդերն Իրանում

Քրդերն Իրանում հաստատվել են անհիշելի ժամանակներից։ 21-րդ դարի սկզբին նրանք կազմում էին երկրի բնակչության մոտ 15%-ը։ Հանդիսանում են Իրանի բնիկներ, մեծամասնություն են կազմում երեք նահանգներում (Քուրիդստան՝ 98%, Քերմանշահ՝ 93%, Իլամ՝ 86%), որտեղ ապրում են իրանաբնակ քրդերի կեսը։ Թուրքիայի, Իրաքի, Սիրիայի քրդաբնակ տարածքները, ինչպես նաև Իրանի վերոհիշյալ նահանգներն ընկած են «Մեծ Քուրդիստանի» ձևավորման նախագծում, ինչը մշտապես շահարկվում է արտաքին ուժերի կողմից։ Իրաքյան Քուրդիստանում 2017 թվականին անցկացված հանրաքվեն Հասան Ռոհանին և Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը անօրինական են հայտարարել։ Այդ առիթով Ռոհանին նշել էր, որ իրենք ցանկանում են անվտանգություն ու կայունություն տեսնել Մերձավոր Արևելքում։
Քրդերը բնակվել են երկրի արևմտյան նահանգներում, խոսել քրդերենի սորանի բարբառով և կրոնական տեսանկյունից եղել են շիադավան։ Միջնադարի ընթացքում պետության ղեկավարները հաճախ զինվորականության էին վերցնում քրդերին, որոնք հաճախ բարձրանում էին իրենց պաշտոններում՝ հասնելով ոչ միայն ամիրաների, խաների, բեկլարբեկերի (Շադդադյաններ, Ռավվադիներ), այլև՝ մինչև շահերի աստիճանի (Սեֆյաններ, Զանդեր)։ Ուշ միջնադարում սահմանամերձ շրջաններում հաստատվել են քուրմանջի բարբառով խոսող քրդեր, որոնք երբեմն պաշտպանել են Օսմանյան կայսրության քաղաքականությունը։ Այդ պատճառով շահ Աբբաս I-ը նրանց մեծ մասին արտաքսել է երկրի հեռավոր շրջաններ՝ Խորասան, որտեղ բնակչությունը հասնում է կես միլիոնի։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո քրդական հոծ խմբեր հաստատվել են Արևմտյան Ադրբեջան նահանգում, որտեղ նրանք այժմ կազմում են բնակչության 21%-ը։
Այժմ գլոբալիզացման հետևանքով քրդական հոծ բնակչություն կա երկրի խոշորագույն քաղաքներում՝ Թեհրան, Սպահան, Մաշհադ, Բանդեր Աբբաս և այլն։ Այդուհանդերձ, քրդերի հիմնական մասը բնակվում է գյուղերում և զբաղվում անասնապահությամբ, ինչպես նաև՝ երկրագործությամբ ու այգեգործությամբ։ Ի տարբերություն Թուրքիայի քրդերի, Իրանում քրդերը առավելապես նստակյաց են, ունեն մշակույթի ու արվեստի կոթողներ։ Նրանք իրենց առավել շատ համարում են «իրանցիներ», մշակութային առումով առավել մոտ են պարսիկներին, ընդհուպ մինչև ընդհանուր տոներ (Նովրուզ) և քիչ են հակված անջատողական ձգտումների հանդեպ, քանի որ իրենց իրավունքներն Իրանում առավել բարձր մակարդակի վրա են։


== Պատմություն ==
Քրդերը Եփրատ և Տիգրիս գետերի հովտում՝ Միջագետքի դաշտավայրում հաստատվել են հնագույն ժամանակներից։ Որոշ գիտնականների համոզմամբ՝ Մարաստանը (մ.թ.ա. 678 - մ.թ.ա. 550) եղել է քրդական պետություն։ Դաշնակցելով Բաբելոնի թագավորության հետ՝ մարերը կործանել են Ասորեստանը և գերիշխող դիրք գրավել Իրանական ու Հայկական բարձրավանդակներում։ Մարաստանի մայրաքաղաքն էր Էքբատան (այժմ` Համադան) քաղաքը։ Քուրդ ազգայնականները մ.թ.ա. 612 թվականը համարում են քրդական պետականության սկիզբ։ Իրաքյան Քուրդիստանի ազգային օրհներգում ասվում է. «մենք զավակներն ենք մարերի ու Կիաքսարի»։ Մարաստանը կործանել են Աքեմենյանները (մ.թ.ա. 550 - մ.թ.ա. 331), սակայն մարերը շարունակել են գոյատևել ամբողջ հելլենիստական դարաշրջանում՝ սելևկյանների ու պարթևների օրոք։ Այս ժամանակահատվածում «քուրդ» (քորդ) եզրույթի օգտագործումը, ամենայն հավանականությամբ, հասարակական բնույթ էր կրում, որը նշանակում էր ոչ թե բուն կոնկրետ էթնիկ խումբ, այլ հյուսիսարևմտյան իրանական քոչվորներ։ Միջին պարսկերեն (պահլավերեն) «քուրդ» եզրույթը թարգմանվում էր որպես «քոչվոր»։ Մեծ Հայքի գավառներից Կորդուքը (Կորճայքի կազմում) նույնպես այդպիսի իմաստ ունի։

Վաղ ասորական աղբյուրները օգտագործում են հուրդանայե, քուրդանայե, քուրդայե եզրույթները՝ անվանակոչելով ժամանակակից քրդերին։ Ըստ Միքայել Ասորու, 9-րդ դարում հուրդանայե ցեղերը ապստամբեցին Արաբական խալիֆայության դեմ և ապաստան խնդրեցին բյուզանդական կայսր Թեոփիլոսից (829-842)։ Տեղեկություն կա նաև այդ ցեղերի բնակության վայրի՝ Կարդուի մասին, որտեղ 841 թվականին նրանց և պարսկական զորքերի միջև ճակատամարտ էր եղել։ Աբբասյան խալիֆներն իրենց բանակ էին զորակոչում քրդերի, հաճախ նրանց տալիս զանազան տիտղոսներ ու կոչումներ։ Առաջին դինաստիան, որ հասավ բարձրագույն իշխանության, Բուիներն էին (934-1062)։ Նրանք իրենց իշխանությունն են հաստատել գրեթե ամբողջ ժամանակակից Իրանի տարածքում, արշավել Ասորիք, Միջագետք, Արաբական թերակղզի, Միջին Ասիա։ Պետությունը հզորության գագաթնակետին հասավ Ադուդ-ադ-Դաուլայի օրոք (949-983), որի նստավայրը Շիրազ քաղաքն էր։
Զարգացած միջնադարում՝ Բագրատունիների թագավորության թուլացմանը զուգընթաց, քրդերը Իրանից թափանցում են Հայկական լեռնաշխարհ։ Ամիրա-իշխանների աստիճանի հասան հետևյալ քրդական տոհմերը.

Շադդադյաններ (951-1174) Արևելյան Հայաստան
Ռավվադիներ (955-1221) Ատրպատական
Հասանվայհիներ (959-1015) արևմտյան Իրան և վերին Միջագետք
Աննազիներ (990-1117) արևմտյան Իրան և վերին Միջագետք
Հազարասփիներ (1148-1424) հարավարևմտյան ԻրանՔրդական տոհմերից առավել մեծ հաջողությունների հասան Սեֆյանները։ Հաստատվելով Ատրպատականում՝ նրանք աստիճանաբար դարձել են թյուրքախոս և դարձել են մի քանի ցեղերի՝ ղզլբաշների կրոնական ղեկավարները։ Նրանք մեկ պետության մեջ են ներառում ոչ միայն ամբողջ Իրանական լեռնաշխարհը, այլև հարևան այլ երկրներ։ Քրդաբնակ բոլոր տարածքները հայտնվում են Սեֆյանների պետության կազմում։ 1514 թվականի Չալդրանի ճակատամարտից հետո Իրանն իր ժամանակակից սահմաններից դուրս կարողանում է պահպանել միայն Իրաքյան Քուրդիստանի տարածքը, որից վերջնականապես զրկվում է 1639 թվականի Ղասրե Շիրինի հաշտությունից հետո։ Իրանի արևմտյան սահմանը տարածքային մեծ փոփոխություններ չի կրում։ Օսմանյան քաղաքականությունը սատարելու պատճառով Իրան անցած քրդերին շահ Աբբասը աքսորում է Խորասան։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում օսմանյան զորքերը գրավում են Իրանի հյուսիսը։ Տեղի է ունենում հայ և ասորի բնիկ բնակչության ցեղասպանություն։ Հազարավոր բնակիչներ դուրս են գալիս այդ տարածքներից, որոնք արագորեն բնակեցնում են սուննիադավան քրդերը։ Երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքում Կարմիր բանակն օկուպացնում է Իրանի հյուսիս-արևմուտքը։ 1945 թվականին հիմնվում է Իրանական Քուրդիստանի ժողովրդավարական կուսակցությունը։ Իրանի և Թուրքիայի սահմանին ստեղծվում է Մահաբադի հանրապետությունը (1946)՝ Թուրքիան ու Իրանական Ադրբեջանը իրարից անջատելու նպատակով։ Վերջին հատվածում էլ ստեղծվում է Ադրբեջանի Ժողովրդական Հանրապետությունը (1945-46)։ Հետագայում ստեղծվում են մեկ տասնյակ քրդական կուսակցություններ, որոնք հակված էին պաշտպանելու քրդերի շահերը Իրանում։ 1946 թվականի Իրանի կառավարական ուժերը ընդամենը մի քանի ամսում ոչնչացրին Մահաբադի հանրապետությունը,  իսկ 1979 թվականին Իրանի իսլամական հեղափոխությունից հետո քրդական ապստամբությունը ճնշվեց՝ թողնելով շուրջ 10.000 զոհ։ Այժմ քրդերը կենտրոնացած են հիմնականում արևմտյան նահանգներում՝ Քուրդիստան, Իլամ և Քերմանշահ, ինչպես նաև դրանց շրջակա գավառներում։


== Լեզու ==
Քրդերն Իրանի բնակչության մոտ 10 %-ն են։ Խոսում են հիմնականում քրդերեն, մասամբ նաև՝ ադրբեջաներեն և պարսկերեն՝ կապված բնակության վայրից։ Թուրքիայում, Սիրիայում, Իրանում և Իրաքում բնակվող քրդերը բաժանված են բազմաթիվ ցեղերի և չունեն միասնական լեզու։ Նրանք խոսում են քուրմանջի, զազակի, սորանի, լեկի, կելխուրի, գորանի, ավրոմանի, ֆեյլի և այլ բարբառներով։ Ընդ որում՝ լեզուների և բարբառների տեսանկյունից առավել խայտաբղետ է Իրանը։ Այստեղ խոսում են առավելապես սորանի (մոտ 4 միլիոն), քուրմանջի (մոտ 2 միլիոն), ինչպես նաև՝ գորանի, լակի, փեհլևանի և այլն։

Սորանի քրդերենի գրավոր տարբերակը բացառապես արաբատառ է, ի տարբերություն քուրմանջի քրդերենի, որը գրվում է մի քանի այբուբեններով (կյուրեղագիր կամ ռուսատառ՝ Հարավային Կովկասում, մեսրոպատառ՝ Խորհրդային Հայաստանում, լատինատառ՝ Թուրքիայում, արաբատառ՝ Սիրիայում և Իրաքում)։ Լեզուն խոսակցական է գերազանցապես Իրանում և Իրաքում՝ մոտ 4-ական միլիոն։ Սորանի բարբառի անվանումը ծագում է նախկին Սորանի Էմիրության անունից (19-րդ դար), և գործածական է 1920-ական թվականներից՝ Սայիդ Սիդկի Քաբանի և Թաուֆիկ Վահիի կողմից սորանի 34 տառանոց այբուբենի գրավոր ձևի մշակման տեսանկյունից։ Այն շատ մոտ է պարսկերենի այբուբենին (արաբերենի այբուբենի 28 տառեր և ևս չորսը՝ փե, ժե, գաֆ, չե), սակայն ունի մի քանի հավելյալ հնչյուններ՝ արաբերենի հնչյունների փոխարեն։ Սորանի բարբառը առավել ընդգծվում է, քանի որ Իրանի կազմում եղել է Արդալանի կիսանկախ քրդական իշխանությունը (1169-1867)։
Քուրմանջի քրդերենը խիստ հարուստ է բարբառներով. առանձնացվում է հինգ խոշոր խումբ։ Իրանաբնակ քրդերը խոսում են քուրմանջիի հյուսիսային (Ուրմիո լճի շրջան) և Խորասանի բարբառներով։ Գործածական է ինչպես լատինատառ, այնպես էլ արաբատառ այբուբենով։ Լեզվակիրների թիվը մոտ 2 միլիոն է, կամ իրանաբնակ քրդերի մեկ քառորդը։ Սորանի բարբառով խոսող քրդական տարածքներում՝ Իրաքի սահմանին, բնակվում են յարսանիականության հետևորդները։ Նրանք խոսում են սորանիին մոտ՝ գորանի բարբառով։
Ի տարբերություն հարևան երկրների՝ Իրանում քրդերեն խոսելն ու քրդական մշակույթի քարոզումը քրեորեն հետապնդելի արարք չեն համարվում, իսկ տնտեսական աճի մակարդակով Իրանական Քրդստանն ավելի նախընտրելի վիճակում է, քան Իրաքի և Թուրքիայի քրդաբնակ շրջանները։ Իրանը վարում է առավել զգուշավոր քաղաքականություն։ 


== Կրոն ==
Իրանում քրդերի մեծ մասը շիա մուսուլմաններ են։ Նրանք բնակվում են հիմնականում Քերմանշահի և Իլամի նահանգներում, ինչպես նաև Քուրդիստանի և Համադանի նահանգների որոշ հատվածներում (սորանի բարբառ)։
Շիադավան է նաև Հյուսիսային Խորասան նահանգի քուրմանջի քուրդ բնակչությունը։ Շիադավան լինելու և շիական պետության կազմում մնալու հետևանքը իրանցի քրդերի շրջանում հանգեցրել է նրան, որ այստեղ չի նկատվում քաղաքական կամ առավել ևս ռազմական լարվածություն, քրդերի ինքնագիտակցությունը և հասարակական գիտակցությունն առավել թույլ են զարգացած։
Սուննի իսլամը տարածված է գլխավորապես Թուրքիայի և Իրաքի սահմանամերձ քրդական ցեղերի շրջանում։ Իրանում բնակվում են նաև եզդիներ, բահաիներ, յարսանիներ։


== Տես նաև ==
Իրանական Քուրդիստան
Քուրդիստանի նահանգ


== Ծանոթագրություններ ==