Չիչխանավանք

Չիչխանի վանք, Սև վանք հայ առաքելական միջնադարյան եկեղեցի Հայաստանի Լոռու մարզի Շիրակամուտ գյուղից հյուսիս։ Ընդգրկված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։


== Ճարտարապետություն ==
Չիչխանավանքը պատկանում է վաղ միջնադարյան եկեղեցաշինության մէջ լայն տարածում գտած խաչաձև կենտրոնագմբեթ փոքր եկեղեցիների տիպին։ Հոգևոր կառոյցների այս տեսակը հայկական ճարտարապետութեան ինքնատիպ դրսևորումներից է՝ հատակագծային, ծավալատարածական տարբերակված բազմաթիվ լուծումներով։ Ներքուստ և արտաքուստ խաչաձև՝ «ազատ խաչ» տիպի այս հուշարձանները ստորաբաժանվում են միախորան, եռախորան և քառախորան տարբերակների։ Չիչխանավանքը պատկանում է նշուածներից միախորան եկեղեցիների տեսակին։
Այս տեսակ հուշարձանների բնորոշ կողմերից է արևելք-արևմուտք առանցքի ուղղությամբ կառույցի երկարաձիգ լինելն ու հանդիպակաց խաչաթևերի հավասարությունը, իսկ գմբեթը տեղադրված է լինում հորինվածքի կենտրոնում։ Հայաստանի տարածքում արձանագրված նմանատիպ եկեղեցիների թիվը հասնում է մոտ չորս տասնյակի։
Չիչխանավանքը կառուցված է սրբատաշ, սև  և  վարդագույն  տուֆով, շարվածքը՝ միդիս (եռաշերտ)։ Եկեղեցու կառուցման մասին շինարարական արձանագրություն չի պահպանվել, սակայն, ելնելով  կառույցի ծավալատարածական հորինվածքից և ճարտարապետական ոճից՝ այն թվագրվում է 6-7-րդ դարերով։
Չիչխանավանքը կառուցված է բլրի ստորոտում, և տարածքի թեքության պատճառով անձրևաջրերի ու ձնհալի բերած հողն անընդհատ ծածկել է այն։ Մինչև վերականգման աշխատանքների սկսելը ավերակ եկեղեցու արտաքին հատվածներից միայն արևմտյան խաչաթևի հյուսիս-արևմտյան անկյունն էր մոտ 1.5մ բարձրությամբ մնացել հողից դուրս։
Եկեղեցու ճարտարապետա-հնագիտական ուսումնասիրություններով փաստվեց, որ կառույցի գոյության ընթացքում վերականգնվել է մէկ անագամ։ Հուշարձանի վերակառուցված հատվածների շաղախի և քարի մշակման ուսումնասիրությունը  փաստեց,  որ  վերականգնումը  կատարվել  է 20-րդ դարասկզբին։


== Չիչխանավանքի առաջին վերականգնում ==
Եկեղեցու վերակառուցումը կատարվել է ոչ մասնագիտորեն, անտեսվել են հուշարձանի վերականգնման ընդունված նորմերը և ուղեկցվել ճարտարապետական լուրջ սխալներով։ Մասնավորապես, վերականգնված հատվածների արտաքին եզրագիծը չի համընկնում հնի հետ՝ վերջինիս պատերի համեմատաբար բարակ լինելու պատճառով։ Քարերի ընտրության հարցում նոյնպես ցուցաբերվել է սխալ մոտեցում՝ օգտագործելով անմշակ կամ կիսամշակ սև տուֆ։
Ի տարբերություն հին կառույցի, որի խորանն արտաքուստ ուղղանկյունաձև է, վերակառուցված մասն արտաքինից շարվել է կիսաշրջանաձև։ Հուշարձանը փոքր ու անմշակ քարերով վերակառուցելիս շինարարական տեսակետից ավելի հեշտ ու նպատակահարմար է եղել պատերի արտաքին և ներքին եզրագծերը  միանման կառուցելը։ Վերոյիշեալ վարկածը հաստատուեց, երբ մեր  կողմից ձեռնարկուած պեղումներով բացուեցին հին կառոյցի արևելեան խաչաթևերի արտաքին  եզրագծի  հիմքերը։
Արդյունքում սխալ էին վերականգնել նաև եկեղեցու վերին հատվածները և տանիքը։ Հայտնի է, որ 6-7-րդ դարերում հայկական եկեղեցական ճարտարապետութեան մեջ գմբեթը դառնում է առաջնային տարր։ Վերականգնողները, ինչ-ինչ հանգամանքներից ելնելով, չեն պահպանել եկեղեցու գմբեթավորումը։ 1970-ական թվականներին եկեղեցու ծածկը դարձել է թաղակապ, խորանի հատվածում՝ կլոր, իսկ խաչաթևերի վրա՝ երկթեք։ Կատարված աշխատանքները զգալիորեն խաթարել են կառույցի նախնական տեսքը։ Հին հուշարձանի հիմքերի վրա կառուցված թաղակապ շինությունը կանգնեցվել է՝ անփոփոխ պահելով միայն նրա հատակագծային հորինվածքը։


== Տես նաև ==
Լոռու մարզի եկեղեցիների ցանկ
Շիրակամուտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)


== Ծանոթագրություններ ==