Գայոս Կալպուրնիոս Պիզոն

Գայոս Կալպուրինիոս Պիզոն (լատ.՝ Gaius Calpurnius Pisō, մոտ մ. թ. ա. 110, Հին Հռոմ - ոչ վաղ քան մ. թ. ա. 63, անհայտ), հին հռոմեական քաղաքական գործիչ պլեբեյական Կալպուրնիոսների տոհմից, մ․թ․ա․ 67 թվականի կոնսուլ։ Կոնսուլության ընթացքում գլխավորել է պայքարն ընդդեմ Գաբինիոսների օրենքի, որի նպատակն էր Գնեոս Պոմպեոս Մեծին օժտել արտակարգ լիազորություններով ծովահենների դեմ պայքարելու համար։ Ղեկավարել է Նարբոնական Գալլիան (մ․թ․ա․ 66-65 թվականներ), թշնամական հարաբերություններ է ունեցել Հուլիոս Կեսարի հետ։


== Ծագում ==
Գայոս Կալպուրնիոսը սերել է Կալպուրնիոսների պլեբեյական տոհմից, որը, համաձայն ուշ ծննդաբանությունների, ծագել է Կալպոսից՝ Հռոմի երկրորդ թագավոր Նումա Պոմպիլիոսի առասպելական որդուց (Նումայի հետ են իրենց ծագումը կապել նաև Պինարիոսները, Պոմպիլիոսները և Էմիլիոսները)։ Պիզոնների ճյուղը եղել է ամենաազդեցիկը. նրա ներկայացուցիչները պարբերաբար զբաղեցրել են բարձրագույն պաշտոններ Հռոմեական հանրապետության գոյության վերջին հարյուրամյակի ընթացքում։


== Կենսագրություն ==
Գայոս Կալպուրնիոսը ծնվել է մոտավորապես մ․թ․ա․ 110 թվականին։ Պահպանված աղբյուրներում նրա մասին առաջին հիշատակությունը ենթադրաբար վերաբերում է մ․թ․ա․ 76 թվականին. Պիզոնը կարող էր լինել այն դատավորներից մեկը, որոնք որոշում են ընդունել դերասան Քվինտուս Ռոսցիուս Գալլուսի գործով։ Մ․թ․ա․ 69 թվականին պաշտպանել է Սեքստոս Էբուցիոսի շահերը ժառանգության համար պայքարում ընդդեմ Ավլոս Ցեցինայի (վերջինիս շահերը պաշտպանել է Մարկոս Տուլիոս Ցիցերոնը։ Ըստ Ֆրիդրիխ Մյունցերի՝ հենց մ․թ․ա․ 69 թվականին կարող էր Գայոս Կալպուրնիոսը լինել պրետոր, սակայն Ռոբերտ Բրոուտոնը նշում է, որ համաձայն Վիլլայի օրենքի՝ հնարավոր տարեթվերից ամենաուշը կարող է լինել մ․թ․ա․ 70 թվականը։
Մ․թ․ա․ 67 թվականին Գայոս Կալպուրնիոսը դարձել է կոնսուլ ևս մեկ պլեբեյի՝ Մանիոս Ացիլիոս Գլաբրիոնի հետ միասին։ Կոնսուլները միասին կարողացել են ընդունել տալ օրենք ընդդեմ նախընտրական մեքենայությունների (de ambitu). այդ օրենքով դատվածը պետք է վճարեր մեծ տուգանք, հեռացվեր սենատից և հետագա ամբողջ կյանքում զրկվեր պասիվ ընտրական իրավունքից։ Որոշ աղբյուրներ այդ նախաձեռնության հետ կապված հիշատակում են միայն Պիզոնին, և պատմության մեջ այդ օրենքը հիշվում է որպես Lex Calpurnia։
Պիզոնը գլխավորել է օպտիմատներին, որոնք փորձել են ընդդիմանալ Գնեոս Պոմպեոս Մեծի իրավունքների ընդլայնմանը։ Մասնավորապես նա հանդես է եկել ընդդեմ Ավլոս Գաբինիոսի առաջարկի ծովահենների դեն պայքարում Պոմպեոսին արտակարգ լիազորություններ շնորհելու վերաբերյալ։ Վեճի ընթացքում Գայոս Կալպուրնիոսը հայտարարել է, որ «եթե Պամպեոսը ցանկանում է նմանվել Հռոմուլոսին, ապա չի խուսափի նրա ճակատագրից» (նկատի է ունեցել այն վարկածը, թե Հռոմուլոսն սպանվել է սենատորների կողմից)։ Այդ խոսքերից հետո քիչ է մնացել, որ ամբոխը բզկտի կոնսուլին։ Երբ Գաբինիոսի նախաձեռնությունը վերածվել է օրենքի, Պիզոնը, ըստ Պլուտարքոսի, առաջնորդվելով նախանձով և ատելությամբ, հրամայել է ցրել արդեն հավաքված նավատորմի անձնակազմը։ Սակայն մինչ այդ նավերն արդեն դուրս էին եկել Բրունդիզիից։ Գաբոնիոսը նախապատրաստել է օրինագիծ Գայոս Կալպուրնիոսին պաշտոնից հեռացնելու վերաբերյալ, սակայն Պոմպեոսն արգելել է այն ներկայացնել ժողովրդական ժողովում։
Պիզոնը խանգարել է պոպուլյար  Մարկոս Լոլիոս Պալիկանոսին՝ դառնալու հաջորդ տարվա կոնսուլներից մեկը և միաժամանակ ցուցադրել է, ըստ Վալերի Մաքսիմի, «հիանալի հոգևոր տոկունություն»։ Լիազորությունների ժամկետի ավարտից հետո նա դարձել է Նարբոնական Գալլիայի պրոկոնսուլ երկու տարով (մ․թ․ա․ 66-65 թվականներ)։ Կուսակալության տարիներին Գայոս Կալպուրնիոսը ճնշել է խռովությունները ալոբրոգների հողերում։ Հռոմ վերադառնալուց հետո Գայոս Հուլիոս Կեսարի կողմից մեղադրվել է շորթման և առանց դատի Տրանսպադանյան Գալլիայի բնակչի մահապատժի ենթարկելու մեջ, սակայն Ցիցերոնը, որը դատավարությանը մասնակցել է որպես պաշտպան, կարողացել է հասնել արդարացնող դատավճռի։
Մ․թ․ա․ 63 թվականի վերջին, երբ բացահայտվել է Կատիլինայի դավադրությունը, Պիզոնը լուրջ ջանքեր է գործադրել, որ դավադրության մասնակից համարվի նաև Կեսարը։ Քվինտոս Լուտատիոս Կատուլոս Կապիտոլինոսի հետ միասին նա փորձել է համոզել Ցիցերոնին՝ Կատիլինայի դեմ պայքարը գլխավորող կոնսուլին, որ նա Կեսարի դեմ ներկայացնի կեղծ մեղադրանք։ Չհասնելով իր նպատակին՝ Պիզոնը, ըստ Սալյուստիուսի, սկսել է տարածել բամբասանքներ Կեսարի՝ Կատիլինայի ծրագրերին մասնակցելու վերաբերյալ. հավատալով Պիզոնին՝ որոշ հեծյալներ նույնիսկ սպառնացել են սպանել Կեսարին։ Պիզոնը սենատորների առաջ վկայություն է տվել ընդդեմ Գայոս Կոռնելիոս Ցետեգոսի ր մասնակցել մ․թ․ա․ 63 թվականի դեկտեմբերի 5-ի քննարկումներին, որոնց ընթացքում որոշվել է դավադիրներին մահապատժի ենթարկել առանց դատի։ Ավելի ուշ Ցիցերոնը նրան հիշատակել է այն նոբիլների թվում, որոնց հավանության են երժանացրել իր կոնսուլության արդյունքները։
Գայոս Կալպուրնիոսի մասին վերջին հիշատակումները վերաբերում են մ․թ․ա․ 31 թվականի դեկտեմբերին։ Ցիցերոնը դժգոհությամբ գրում է Պիպոս Պոմպոնիոս Ատտիկուսին, որ մի հարցի քննարկման ժամանակ սենատում առաջինը խոսքը տվել են Պիզոնին և ոչ թե իրեն, իսկ մ․թ․ա․ 59 թվականի կոնսուլի պաշտոնի հավակնորդ Մարկոս Կալպուրնիոս Բիբուլոսը հույս է ունեցել Պիզոնի միջոցով համաձայնության գալ ևս մեկ թեկնածուի՝ Լուցիոս Լուկցեոսի հետ։ Քանի որ ավելի ուշ շրջանի հիշատակումներ չկան, պատմաբանները ենթադրում են, որ նա մահացել է դրանից կարճ ժամանակ հետո։
Ցիցերոնն իր «Բրուտոս» տրակտատում, թվարկելով Քվինտոս Հորտենսիոս Հորտալոսի ժամանակակից հռետորներին, նշում է նաև Պիզոնին։ Նրա խոսքերով՝ Հայոս Կալխուրնիոսը եղել է «հանգիստ, շատախոս, խելամիտ հռետոր, սակայն դեմքին սովորաբար տվել է այնպիսի արտահայտություն, որ թվացել է ավելի խելացի, քան իրականում էր»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Валерий Максим Достопамятные деяния и изречения. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2007. — ISBN 978-5-288-04267-6
Плутарх Сравнительные жизнеописания. — М.: Наука, 1994. — Т. 3. — 672 с. — ISBN 5-306-00240-4
Гай Саллюстий Крисп О заговоре Катилины // Цезарь. Саллюстий. — М.: Ладомир, 2001. — С. 445-487. — ISBN 5-86218-361-2
Марк Туллий Цицерон Брут // Три трактата об ораторском искусстве. — М.: Ладомир, 1994. — С. 253—328. — ISBN 5-86218-097-4
Марк Туллий Цицерон Письма Марка Туллия Цицерона к Аттику, близким, брату Квинту, М. Бруту. — СПб.: Наука, 2010. — Т. 3. — 832 с. — ISBN 978-5-02-025247-9,978-5-02-025244-8
Марк Туллий Цицерон Речи. — М.: Наука, 1993. — ISBN 5-02-011168-6
«Марк Туллий Цицерон. Речи»։ Վերցված է 2018-03-17 


== Գրականություն ==
Грималь П. Цицерон. — М.: Молодая гвардия, 1991. — 544 с. — ISBN 5-235-01060-4
Егоров А. Юлий Цезарь. Политическая биография. — СПб.: Нестор-История, 2014. — 548 с. — ISBN 978-5-4469-0389-4
Тираспольский Г. Римские законы (предъюстинианская эпоха). — М.: Флинта, 2010. — 312 с. — ISBN 978-5-9765-0737-1
Утченко, С. Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — 365 с.
Broughton R. Magistrates of the Roman Republic. — New York: American Philological Association, 1952. — Vol. II. — P. 558.
Clebs E. Acilius 38 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1893. — Bd. I, 1. — Kol. 256—257.
Münzer F. Calpurnius // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1897. — Bd. III, 1. — Kol. 1365.
Münzer F. Calpurnius 63 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1897. — Bd. III, 1. — Kol. 1376—1377.
Sumner G. Orators in Cicero's Brutus: prosopography and  chronology. — Toronto: University of Toronto Press, 1973. — 197 p. — ISBN 9780802052810