Ռոուզ Լամբերթ

Ռոուզ Լամբերթ, (անգլ.՝ Rose Lambert, (սեպտեմբերի 8, 1878(1878-09-08), Լեհայ շրջան, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ - դեկտեմբերի 27, 1974(1974-12-27), Վիկտորիա շրջան, Տեխաս, ԱՄՆ), ամերիկյան միսիոներուհի, Հաճըն քաղաքի որբանոցի աշխատակից։ Եղել է 1909 թվականի Կիլիկիայում հայերի կոտորածների ականատես և հսկայական աշխատանք կատարել աղետի մեջ գտնվող կիլիկիահայությանն աջակցելու հարցում։ Հայերը նրան անվանել են «պահապան հրեշտակ»։ Նրա «Հաճընը և հայերի կոտորածները» աշխատանքն ունի չափազանց կարևոր նշանակություն բախտորոշ այդ իրադարձությունների ուսումնասիրման համար։


== Կենսագրություն ==
Ռոուզ Լամբերթը ծնվել է Փենսիլվանիայի Լեհայ Քաունթիում սեպտեմբերի 8-ին Ջորջ և Ամանդա Գեհմանների ընտանիքում։ Նրա հայրը Միսիոներական եկեղեցու ղեկավար էր։ Ռոուզն ավարտել է Քլիվլենդի Սարկավագի դպրոցը և հետո սկսել է դասավանդել Ինդիանայում։


== Առաքելությունը Թուրքիայում ==
1898 թվականի նոյեմբերի 12-ին Լամբերտը մեկնեց Օսմանյան Թուրքիա, համիդյան ջարդերից մնացած հայ որբերի հետ աշխատելու համար։ Նա ժամանեց Հաճըն դեկտեմբերի 28-ին և մինչև 1899 թվականի աշուն ստանձնեց 175 հայ որբերի խնամքը։ Արդյունքում բացվեցին երկու որբանոց՝ մեկը տղաների, մյուսը աղջիկների համար։ Մինչև 1905 թվականը որբերի քանակը հասավ 305-ի։


== Հաճընի պաշարումը և Ադանայի կոտորածը ==
1908 թվականի հունիսին երիտթուրքերը գահընկեց արեցին սուլթան Աբդուլ Համիդին և հռչակեցին սահմանադրական պետություն, խոստանալով հավասարություն բոլոր քաղաքացիներին անկախ կրոնից։ Հայերի և այլ քրիստոնյաների վիճակի բարելավումը տեղիք տվեց որոշ մարզային կառավարիչների մտահոգությանը։ Նրանք վախենում էին կորցնել իրենց համեմատաբար արտոնյալ դիրքերը հասարակության մեջ։ 1909 թվականի ապրիլի 13-ին Աբդուլ Համիդը վերադարձի փորձ արեց։ Եվ չնայած, որ հաջողությամբ չպսակվեց և շատ կարճ տևեց, բայց ողջ երկիրը լուրջ ցնցումներ ապրեց Լուրեր էին տարածվել, թե հայերը խռովության են պատրաստվում, թուրքերի դեմ խարագործություններ են պատրաստվում իրագործել։ Այս լուրերի տարածման և Համիդյան վերադարձի փորձի օրերին սկսեցին Ադանայի թուրք-հայկական ընդհարումները որոնք շատ արագ վերածվեցին Ադանայի և շրջակա գյուղերի հայ բնակչության կոտորածի։ Հայերի սպանությունների լուրը հեռագրերի և փախստականների միջոցով հասավ Ադանային հարևան Հաճըն քաղաքը, որտեղ աշխատում էր Լամբերթը։
Կենտրոնական կառավարությունը մի քանի շաբաթ չէր կարողանում կարգ ու կանոն հաստատել շրջաններում, Հաճընը հայտնվել էր թուրքերի շրջափակման մեջ—, որոնցից շատերը զինված էին Մարտին հրացաններով։ Ի տարբերություն բաց դաշտում գտնվող Ադանայի, Հաճընը լեռերում էր գտնվում, ուներ միատար հայ բնակչություն, որի շնորհիվ ավելի հեշտ էր։ Այնուամենայնիվ Հաճընի վիճակը նախանձելի չէր, նա մեկուսացված էր արտաքին աշխարհից և վատ զինված։ Կառավարությանը և տարբեր երկրների դեսպանատներին օգնության կոչերը տեղ չէին հասնում։ Բարդություն էր նաև այն, որ կառավարությունը քաղաքի պաշտպանությունը դիտում էր, որպես ապստամբություն։


== Լամբերթը կապավոր արտաքին աշխարհի հետ ==
Պաշարման ժամանակ Լամբերթը կապ էր պահպանում արտաքին աշխարհի հետ ԱՄՆ հյուպատոսության միջոցով, հայտնում էր տեղեկություններ հայերի իրական վիճակի մասին։ Որոշ տեղեկություններ այդ ճանապարհով տպագրվում էին մամուլում, օրինակ՝ 1909 թվականի ապրիլի 23—ն «Նյու Յորք թայմս» (անգլ.՝ New York Times) թերթը տպագրեց Լամբերթի նյութը, որտեղ ասվում էր՝ 

Լամբերթը հեռագիր էուղղարկել ԱՄՆ, որը երկու օրից հասել է։ Հեռագրում մասնավորապես ասվում է՝ 


== Հաճընը և հայկական կոտորածները ==
 

Լամբերթը հետագայում գրեց «Հաճընը և հայկական կոտորածները» գիրքը, որտեղ մանրամասն անդրադարձավ և նկարագրեց 1909 թվականի Հաճընի հայկական կոտորածները։ Նա ներկայացնում է 1909 թվականի եղերական իրադարձությունները, Հաճընի և Կիլիկիայի այլ շրջանների հայության ողբերգական ճակատագիրը։


== Կյանքը ԱՄՆ-ում ==
Լամբերթը ԱՄՆ վերադարձավ 1910 թվականին և հաջորդ տարվա հոկտեմբերի 4-ին ամուսնացավ Տեխասցի ագարակատեր Դեյվիդ Մուսելմանի հետ։ Նրանք ունեցան հինգ զավակ Ռոուզ Լամբերթy մահացել է 1974 թվականին 96 տարեկանում։ Թաղված է Վիկտորիա Քաունթիի գերեզմանատանը։


== Մատենագրություն ==
Frey Rebecca Joyce (2009)։ Genocide and International Justice։ New York: Infobase Publishing։ էջ 77.։ ISBN 9780816073108 
Kerr Stanley Elphinstone (1973)։ The Lions of Marash։ SUNY Press։ էջ 7.։ ISBN 9781438408828 
Lambert Rose (1911)։ Hadjin and the Armenian massacres։ New York: Fleming H. Revell Co. 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Lambert, Rose (1911). Hadjin and the Armenian Massacres. Fleming H. Revell Company. Full text available online from Armenian House կամ Google Books.