Տեղեկատվական պատերազմ

Տեղեկատվական պատերազմ (անգլ.՝ information warfare), գիտական, քաղաքական և ռազմական տերմին, որն ունի հետևյալ նշանակությունները.

Մարդկային հանրույթների դիմակայության գործընթաց, որն ուղղված է մի կողմից՝ ռազմավարական մակարդակի քաղաքական, տնտեսական, ռազմական կամ այլ նպատակների ձեռք բերմանը, հակառակորդ երկրի քաղաքացիական բնակչության, իշխանության և (կամ) զինված ուժերի վրա ազդեցություն գործելով ճանապարհով, հատուկ մշակված և նախապատրաստված տեղեկատվության, տեղեկատվական նյութերի տարածմամբ, մյուս կողմից՝ սեփական երկրի նկատմամբ նման ազդեցությանը հակազդելուն։ «Տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմ» տերմինը փոխառություն է ԱՄՆ-ի ռազմական շրջանակների բառապաշարից։ Այդ տերմինի թարգմանությունը («information and psychological warfare») անգլերենից հայերեն կարող է հնչել թե՛ որպես «տեղեկատվական հակամարտություն», թե՛ որպես «տեղեկատվական, հոգեբանական պատերազմ», կախված նրանից, թե ինչպիսին է կոնկրետ պաշտոնական փաստաթղթի կամ գիտական հրապարակման համատեքստը:. Այդ առումով նաև կիրառվում է հոգեբանական պատերազմ տերմինը, նշանակելով հոգեբանական ներազդեցությունը հակառակորդ պետության քաղաքացիական բնակչության և (կամ) զինծառայողների վրա՝ քաղաքական կամ զուտ ռազմական նպատակների ձեռքբերման համար:.
Նպատակաուղղված գործողություններ, որոնք ձեռնարկվում են հակառակորդի նկատմամբ տեղեկատվական գերազանցության հասնելու համար՝ հակառակորդի տեղեկատվության, տեղեկատվական գործընթացների և տեղեկատվության համակարգի վրա հարձակման և վնասներ հասցնելու ճանապարհով, միաժամանակ պաշտպանելով սեփական տեղեկատվության, տեղեկատվական գործընթացների և տեղեկատվական համակարգերը:.


== Պատմություն ==
Տեղեկատական պատերազմի առաջին վավերագրված արտահայտություններից մեկը արձանագրվել է այսպես կոչված Արևելյան պատերազմի կամ Ղրիմի պատերազմի ժամանակ (1853—1856), երբ Սինոպի ճակատամարտից անմիջապես հետո անգլիական թերթերը այդ ճակատամարտի մասին հաշվետվություն տալով, գրում էին, թե ռուսները գնդակահարում - վերջ էին տալիս ծովում լողացող վիրավոր թուրքերին:.


== Տեղեկատվական պատերազմի ընդհանուր գծերը ==
Տեղեկատվական պատերազմը վարվում է մարդկային հանրույթների միջև, որոնք ստեղծել են իշխանության սեփական համակարգեր, ունեն տարբեր, այդ թվում, հնարավոր է, ինչ-որ բանում նույնիսկ միմյանց փոխբացառող և հակադիր, հակամարտ արժեհամակարգեր, որոնք ներառնում են գաղափարախոսությունը և իշխանության համակարգը։ Նման հանրույթներ են ճանաչված և չճանաչված պետությունները, պետությունների դաշինքներն ու միությունները, քաղաքացիական պատերազմի կողմերը, ծայրահեղական, այդ թվում՝ ահաբեկչական կազմակերպությունները, որոնք ձգտում են բռնի ուժով զավթել իշխանությունը, անջատողական և ազատագրական շարժումները։
Տեղեկատվական տարածքում ընթացող հակամարտությունը ուղեկցում և ապահովում է կյանքի և գործունեության հիմնարար ոլորտներում (քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և այլ) իրականացող հակամարտությանը։
Ռազմավարական մակարդակում տեղեկատվական պայքարը մղվում է արժեքների, առաջին հերթին՝ դիմակայող կողմի համար հակադիր արժեքների, ավերման նպատակով, այդ թվում դրանք սեփական արժեքներով փոխարինելու, հակառակորդի դիմակայության ներուժի ավերման, նրա պաշարների, ռեսուրսների նվաճման, ենթարկեցման, սեփական շահերից ելնելով դրանք օգտագործելու հնարավորության ապահովման համար։
Տեղեկատվական պատերազմում կարող են մասնակցել թե՛ իշխանությունների ստեղծած կառույցները, թե՛ առանձին հանրույթներ, խմբեր և անձինք։
Տեղեկատվական պատերազմն անընդհատ է և վարվում է ո՛չ միայն զինված պայքարի ընթացքում, այլև խաղաղ ժամանակ։
Տեղեկատվական պատերազմը տեղեկատվական հակամարտության ամենակարծր տեսակն է։ Գոյություն չունեն տեղեկատվական պատերազմի վարման եղանակների և միջոցների համընդհանուր ընդունելություն գտած իրավաբանական, բարոյական նորմեր և սահմանափակումներ։ Տեղեկատվական պատերազմի վարման եղանակներն ու միջոցները սահմանափակված են միայն դրա արդյունավետության պատկերացումներով։
Տեղեկատվական պատերազմում օգտագործվում է միջոցների ամբողջ սպեկտրը՝ սկսած «ամենակեղտոտներից», ուղղակի ստից, մինչև իրական բովանդակությամբ տեղեկատվության «ամենանուրբ» մատուցման եղանակներով։ Օգտագործվում են տեղեկատվության մատուցման ամենատարբեր ձևերը, հաջորդականությունը, կրկնությունը, ժամանակային կառուցվածքի ընտրությունը, հերթականությունը և այլն, իսկ անհրաժեշտըության դեպքում՝ նաև անցանկալի տեղեկատվության տարածման խոչընդոտումը, արգելափակումը, շրջափակումը, տեղեկատվության՝ հատկապես՝ վիճելի տեղեկատվության տարբեր մեկնաբանությունները։ Զանգվածաբար իրականացվում է տեղեկատվության «միակողմանի» մատուցում, տեղեկատվության զտում յուրային հանրության շահերին չհամապատասխանող տարրերից, սեփական կողմի մասին տեղեկատվության «ճերմակեցում», «սպիտակեցում» և, ընդհակառակը՝ հակառակորդի մասին տեղեկատվության «սևացում», «խավարում»։ Տեղեկատվական պատերազմում հարձակման միջոցների համար ընդհանուր է այն, որ դրանք մանիպուլյացիայի են ենթարկում գիտակցությունը։
Տեղեկատվական պատերազմի միջոցների թվի մեջ չեն մտնում ահաբեկչությունը, պայքարի տնտեսական և դիվանագիտական միջոցները, հոգեներգործող միջոցների կիրառումը, կաշառքը, ֆիզիկական ներազդումը, արմատականների (ռադիկալների) և ազդեցության գործակալների ֆինանսավորումը և այլն։ Սակայն նշված ներազդեցության միջոցները այդ կամ այն համադրմամբ կիրառվում են տեղեկատվական պատերազմի վարման միջոցներին զուգահեռ, միաժամանակ և դրանց հետ համալիր կազելով։
Տեղեկատվական պատերազմի ներազդման առարկա, թիրախ կարող են հանդիսանալ թե՛ դիմակայող ամբողջ հասարակության, վերջինիս առանձին խավերի զանգվածային գիտակցությունը, թե՛ նաև առավել խոցելի խմբերի այսպես կոչված խմբային գիտակցությունը, և, թե՛, վերջապես՝ այն անձանց (օրինակ՝ նախագահ, վարչապետ, ԱԳ նախարար, դիվանագիտական ներկայացուցիչներ, ռազմական կազմավորումների ղեկավարներ և այլք) անհատական գիտակցությունը, որոնց որոշումներից կարող է կախված լինել հակամարտող կողմին հետաքրքրող հարցերի լուծումը։
Տեղեկատվական ներազդումը ուղղված է մարդկանց մտածողության մոդելների (աշխարհի մոդելներ) ձևափոխմանը՝ ի շահ ներազդող կողմին անհրաժեշտ ուղղվածության։
Տեղեկատվական ներազդեցությունը ուղղված է ներազդման ենթակա հանրույթի ապակայունացմանը, նրա ամբողջության, բարոյական դրվածքների, վստահության՝ հանրույթի սոցիալական կապիտալ հիմնական բաղադրատարրի, խախտմանը, ավերմանը, տրոհմանը, մասնատմանը, նրա ներսում բաժանման, պառակտման, փոխադարձ օտարացվածության ներմուծմանը, և ուժեղացմանը, ներքին գզվռտոցի, թշնամության հրահրմանը, մի խավին մյուսի դեմ, մի դասին մյուս դասի դեմ «հանելուն»։
Տեղեկատվական ներազդեցությունը կարող է իրականացվել թե՛ տեղեկատվական աղմուկի ետնախորքի վրա, թե՛ տեղեկատվական «դատարկության», տեղեկատվական «անօդ տարածության»՝ վակուումի պայմաններում։
Օտարոտի նպատակների պարտադրումը հենց այն է, ինչը տեղեկատվական պատերազմը դարձնում է պատերազմ և տարբերակում է նրան սովորական գովազդից, ինչպես նաև քարոզչությունից՝ պրոպագանդայից, որոնք կարող են իրականացվել ի շահ ներազդող կողմի, օրինակ՝ առողջ կենսակերպի քարոզչությունը։
Տեղեկատվական պատերազմի վարման գործիքներ են հանդիսանում տեղեկատվության սփռման և փոխանցման ցնակացած միջոցներ՝ սկսած ԶԼՄ-ներից վերջացրած փոստային ծառայությունն ու բամբասանքները։
Տեղեկատվական ներազդեցությունը պարունակում է փաստերի աղավաղումը և (կամ) տեղեկատվական ներազդեցության ենթարկվողի զգացմունքային՝ էմոցիոնալ այնպիսի ընկալումը, որը շահավետ է ներազդող կողմին։
Զարգացման հարաշարժի կամ շարժընթացի՝ դինամիկայի տեսակետից տեղեկատվական պատերազմում հակամարտության գործընթացը իրենից ներկայացնում է «մեծ» խաղի որոշակի տարատեսակ, խաղ՝ որին մասնակցում են երկու և ավելի կողմեր և բազմաթիվ մասնակիցներ, որոնք պայքար են մղում հանուն իրենց շահերի իրականացման, և, համապատասխանաբար՝ ինչ-որ մոտեցման առումով կարող է ուսումնասիրվել խաղերի տեսության օգնությամբ։ Իր բախումնային բնույթի պատճառով՝ տեղեկատվական պատերազմը նկարագրվում է որպես զրոյական գումարով ավարտվող խաղ։


== Տեղեկատվական պատերազմի վարման մեթոդներ ==

Որպես կանոն, տեղեկատվական պատերազմի վարման մեթոդներ են հանդիսանում ապատեղեկատվության արտանետումները կամ տեղեկատվության ներկայացումը իրեն շահավետ ձևով։
Տվյալ մեթոդները թույլ են տալիս փոխել հակառակորդի տարածքի բնակչության գնահատականը՝ կատարվող իրադարձությունների վերաբերյալ, զարգացնել պարտվողական տրամադրություններ, և, հեռանկարում, ապահովել բնակչության անցումը տեղեկատվական ներազդեցություն վարողի կողմը։
Որպես օրինակ կարել է բերել այսպես կոչված «հաճելի նամակները», որոնցում Ռուսաստանի պատմության մեջ հայտնի ամենամեծ ժողովրդական ապստամբություններից մեկի՝ 1670-1671թթ. գյուղացիական պատերազմի առաջնորդ Ստեփան Ռազինը (1630-1671թթ.), բոլոր ազատության ձգտողներին կոչ էր անում անցնել իր կողմը, իրեն ներկայացնելով որպես արդարության վերականգնողի, ցարին դավաճանած տեղական իշխանության դեմ պայքարողի։
Զանգվածային լրատվամիջոցների՝ ԶԼՄ-ների հայտնվելով և գրագիտության ընդհանուր մակարդակի բարձրացմամբ XX դարում տեղեկատվական պայքարի վարումը դարձավ առավել արդյունավետ։
Հասարակական գիտակցության փոփոխության վառ օրինակ է Յոզեֆ Գյոբելսի՝ Գերմանական III ռայխի ժողովրդական լուսավորության ու քարոզչության ռայխսմինիստրի գործունեությունը։
Բացի ավանդական լրատվամիջոցներից, ներկայումս տեղեկատվական պատերազմի արդյունավետ գործիք են սոցիալական ցանցերը, որը հատկապես վառ արտահայտվեց այսպես կոչված «արաբական գարնան» ընթացքում։


== Տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմ ==
Այսօրվա դրությամբ գոյություն ունեն տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմի բազում սահմանումներ։
Օրինակ՝ ռուսաստանցի մասնագետ Ի.Վ.Սերգեևը տեղեկատվական-հոգեբանական պատերազմը սահմանում է որպես բախում՝ կոնֆլիկտ, որը ծագում է հասարակական հարաբերությունների սոցիալական, քաղաքական կամ ռազմական ոլորտում, ընդգրկում է դրանց կառուցվածքի բոլոր մակարդակները, շոշափում հասարակական կեցության հիմնարար հիմունքները, բնութագրվում ինտենսիվության բարձր մակարդակով և խոցելիության բարձր աստիճանով։


== Սառը պատերազմ ==
Տեղեկատվական պատերազմի օրինակ է համարվում է 1946—1991 թվականների Սառը պատերազմը (իսկ ավելի ճիշտ՝ նրա գաղափարախոսական տեսանկյունը)։
Հետազոտողների մի մասը գտնում է, որ ԽՍՀՄ տրոհումը պայմանավորված էր ոչ միայն այդ տերության մասը կազմող միութենական հանրապետությունների վերնախավերի ամբիցիաներով և տնտեսական պատճառներով, այլև՝ Արևմուտքի երկրների կողմից տեղեկատվական պայքարի, տեղեկատվական պատերազմի մեթոդների կիրառմամբ, որոնք էլ իրենց հերթին նպաստեցին ԽՍՀՄ-ի ներքաղաքական գործընթացների սկսմանը (կամ, նույնիսկ, հնարավոր է՝ հենց իրենք էլ առաջ բերեցին այդ գործընթացները)։ Հայտնի է, որ այդ ամենը ավարտվեց այսպես կոչված վերակառուցմամբ՝ ru:Перестройка և դրան հաջորդած ԽՍՀՄ-ի տրոհմամբ։ 1922 թվականի դեկտեմբերին սկսված ԽՍՀՄ-ի պատմությունն 1991 թվականի դեկտեմբերին ավարտվեց։
ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեն՝ ռուս.՝ Комитет государственной безопасности СССР, КГБ СССР, վարելով տեղեկատվական պատերազմ ընդդեմ համաշխարհային հասարակայնության, մասնավորապես՝ ընդդեմ Արևմուտքի երկրների՝ իրականացնում էր այսպես կոչված «ակտիվ միջոցառումներ», որոնց նպատակն էր ներազդել արտասահմանյան պետությունների հասարակական կարծիքի վրա, ինչպես նաև առանձին անձանց, պետական ու հասարակական կազմակերպությունների վրա։


== Արդի ժամանակաշրջան ==


=== 2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմ ===


== Տես նաև ==
Կաղապար:Վիքիդարան-կատ

Պրոպագանդա
Քարոզչություն
Դեմագոգիա
Գիտակցության վերահսկողություն
Հոգեբանական գործողություններ
Տեղեկատվական հասարակություն
Տեղեկատվական հակամարտություն
Զանգվածային գիտակցության մանիպուլյացիա
Դալլեսի պլան
Ritchie Boys
Մեդիավիրուս
Վեբ-բրիգադներ
Ագիտացիոն զինամթերք
Ռազմաքարոզչական դրոշմանիշներ
Քարոզչությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Ռուս-վրացական պատերազմի (2008) տեղեկատվական լուսաբանում
Ուկրաինական ճգնաժամ և պատերազմ մարդկանց գիտակցության համար
Ամբոխավարություն
Ցանցային բրիգադներ
Ռազմաքարոզչական ֆիլատելիա
Ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը և պայքարը մարդկանց գիտակցության համար


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Անգլերեն.Winn Schwartau, "Information Warfare: Chaos on the Electronic Superhighway" Thunder's Mouth Press (1993)
Winn Schwartau, ed, Information Warfare: Cyberterrorism: Protecting your personal security in the electronic age, Thunder's Mouth Press, 2nd ed, (1996) (ISBN 1560251328).
John Arquilla and David Ronfeldt, In Athena's Camp, RAND (1997).
Dorothy Denning, Information Warfare and Security, Addison-Wesley (1998) (ISBN 0201433036).
James Adams, The Next World War: Computers are the Weapons and the Front line is Everywhere, Simon and Schuster (1998) (ISBN 0684834529).
Edward Waltz, Information Warfare Principles and Operations, Artech House, 1998, ISBN 0-89006-511-X
John Arquilla and David Ronfeldt, Networks and Netwars: The Future of Terror, Crime, and Militancy, RAND (2001) (ISBN 0833030302).
Ishmael Jones, The Human Factor: Inside the CIA's Dysfunctional Intelligence Culture, Encounter Books, New York (2010) (ISBN 978-1594032233). Information/intelligence warfare.
Gregory J. Rattray, Strategic Warfare in Cyberspace, MIT Press (2001) (ISBN 0262182092).
Anthony H. Cordesman, Cyber-threats, Information Warfare, and Critical Infrastructure Protection: DEFENDING THE US HOMELAND (2002) (ISBN 0275974235).
Leigh Armistead, Information Operations: The Hard Reality of Soft Power,  Joint Forces Staff College and the National Security Agency (2004) (ISBN 1574886991).
Thomas Rid, War and Media Operations: The US Military and the Press from Vietnam to Iraq, Routledge (2007) (ISBN 0415416590).
Daniel Ventre, Information Warfare, Wiley - ISTE (2009) (ISBN 9781848210943).
Daniel Ventre, Cyberwar and Information Warfare, Wiley - ISTE (2011).
Daniel Ventre, Information Warfare, 2nd Edition, 352 pages, Wiley - ISTE (2016).
Influence warfare. How terrorists and governments fight to shape perceptions in a war of ideas. Ed. by JJF Forest. — Westport — London, 2009
Information operations. Warfare and the hard reality of soft power. Ed. By L. Armistead. — Washington, 2004
Information warfare. Separating hype from reality. Ed. by L. Armistead. — Washington, 2007
Ideas as weapons. Influence and perception in modern warfare. Ed. by GJ David Jr., TR McKeldin III. — Washington, 2009
Armistead L. Information operations matters. Best practices. — Washington, 2010
Arquilla J., Ronfeldt D. The emergence of noopolitik. Toward an American information strategy. — Santa Monica, 1999
Arquilla J., Ronfeldt D. Cyberwar is coming! / / In Athena’s camp. Preparing for conflict in the information age. Ed. By J. Arquilla, D. Ronfeldt. — Santa Monica, 1997)
(Arquilla J., Ronfeldt D. The advent of netwar. Ed. by J. Arquilla, D. Ronfeldt. / / Networks and netwars. — Santa Monica, 2001
Thomas TL Dragon bytes. Chinese information-war theory and practice. — Fort Leavenworth, 2004ՌուսերենБелоножкин В. И., Остапенко Г. А. Информационные аспекты противодействия терроризму. — М.: Горячая линия - Телеком, 2009. — 112 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9912-0087-5
Вепринцев В. Б., Манойло А. В., Петренко А. И., Фролов Д. Б. Операции информационно-психологической войны: краткий энциклопедический словарь-справочник. — 2-е изд., стереотип. — М.: Горячая линия - Телеком, 2011. — 495 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-9912-0173-5
Власенко И. С., Кирьянов М. В. Информационная война: искажение реальности. — М.: ИД «Канцлер», 2011. — 196 с. — ISBN 978-5-91730-081-8
Воронцова Л. В., Фролов Д. Б. История и современность информационного противоборства. — М.: Горячая линия - Телеком, 2006. — 192 с. — 1000 экз. — ISBN 5-93517-283-6
Гриняев С. Н. Поле битвы — киберпространство: Теория, приёмы, средства, методы и системы ведения информационной войны. — Мн.: Харвест, 2004. — 448 с. — ISBN 985-13-2413-2
Гриняев С. Н. Информационная война: история, день сегодняшний и перспектива // Агентура.ру. Архивировано из первоисточника 4 Հունիսի 2012.
Волковский Н. Л. История информационных войн: т. 1 (с древнейших времён по XIX век), т. 2 (XX век) / под ред. И. Петрова. — СПб.: Полигон, 2003. — т. 2–736 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-89173-201-7
Дюков А. Р. Реальность информационной войны. — 2006.
Кара-Мурза С. Г. Манипуляция сознанием. М: ЭКСМО, 2007
Князев А. А. Информационная война // Энциклопедический словарь СМИ. — Бишкек: Издательство КРСУ, 2002. Архивировано из первоисточника 26 Մարտի 2014.
Колесов Э. Е. Информационная война в военных конфликтах второй половины 20 столетия: исторический аспект. — К.: Национальная академия обороны Украины, 2007.
Кочетков В. В. Глобализация в образовании: информационная война и "промывание мозгов" или доступ к мировым знаниям и благам цивилизации? // Вестник Московского университета. Серия 18: Социология и политология. — М.: Издательство Московского государственного университета, 2005. — № 1. — С. 144-159.
Манойло А.В., Петренко А.И., Фролов Д.Б. Государственная информационная политика в условиях информационно-психологической войны. — 3-е изд. — М.: Горячая линия - Телеком, 2012. — 542 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-9912-0253-4
Мухин А. А. Информационная война в России. — Изд-во Центр политической информации, «ГНОМ и Д», 2000. — 256 с. — ISBN 5-296-00047-1
Лисичкин В. А., Шелепин Л. А. Третья мировая информационно-психологическая война. — М.: Академия социальных наук, 1999.
Миронова Т. Л. Как из нас делают быдло (о технологии информационного террора). — М.: Изд-во «Люберецкая газета», 2000. — 48 с. — ISBN 5-89114-014-4
Новиков В. К. Информационное оружие - оружие современных и будущих войн. — 2-е изд., испр. — М.: Горячая линия - Телеком, 2013. — 264 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9912-0166-7
Остапенко Г.А. Информационные операции и атаки в социотехнических системах. — М.: Горячая линия - Телеком, 2007. — 134 с. — 1000 экз. — ISBN 5-93517-288-7
Панарин И. Н. Информационная война, PR и мировая политика. — М.: Горячая линия - Телеком, 2006. — 264 с. — 2000 экз. — ISBN 5-93517-297-6
Панарин И. Н. Информационная война и дипломатия. — М.: Издательство «Городец», 2004. — 528 с. — ISBN 5-9584-0032-0
Панарин И. Н., Панарина Л. Информационная война и мир. — М.: Издательство «Олма-Пресс», 2003. — 384 с. — ISBN 5-224-04397-2
Панарин И. Н. Технология информационной войны. — М.: Издательство «КСП+», 2003. — 320 с. — ISBN 5-89692-084-9
Почепцов Г. Г. Информационные войны. Основы военно-коммуникативных исследований. — М., Կաղապար:К.: «Рефл-бук», «Ваклер», 2000. — 576 с. — 3000 экз. — ISBN 966-543-056-4 (архивированная копия Archived 2014-03-26 at the Wayback Machine.)
Почепцов Г. Г. Информационные войны. Новый инструмент политики. — М.: Алгоритм, 2015. — 256 с. — ISBN 978-5-4438-1027-0
Прокофьев В. Ф. Тайное оружие информационной войны: атака на подсознание. — 2-е изд., расшир. и дораб.. — М.: СИНТЕГ, 2003. — 408 с. — (Информационные войны). — ISBN 5-89638-059-3
Расторгуев С. П. Информационная война. — М.: Радио и связь, 1999. — 416 с. — ISBN 5-256-01399-8
Сергеев И.В. Информационно-психологическая война как форма эскалации межгосударственных конфликтов // Информационные войны. - №2(34), 2015. – С. 38 – 41. Archived 2017-01-08 at the Wayback Machine.
Сергеев И.В. Социальные сети в Интернете как средство реализации операций информационно-психологической войны // Международный научно-исследовательский журнал. - №9(40), 2015. – С. 101 – 104.
Сергеев И.В. Дженнифер Псаки – инструмент информационного противоборства //Евразийский союз ученых. - №6(27), 2016. – С. 92 – 93.
Силков С. В. Информационная война // Сост. А. А. Грицанов, В. Л. Абушенко, Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко Социология: Энциклопедия. — Мн.: Интерпрессервис, Книжный дом, 2003. Архивировано из первоисточника 24 Մարտի 2014.
Информационная война // Филатова О. Г. Социология массовой коммуникации: Учебное пособие. — М.: Гардарики, 2006. — ISBN 5-8297-0273-8. Архивировано из первоисточника 24 Մարտի 2014.}
Фёдоров А. В. Трансформации образа России на западном экране: от эпохи идеологической конфронтации (1946–1991) до современного этапа (1992–2010). — М.: МОО "Информация для всех", 2010. — 202 с. — 500 экз.
Фролов Д. Б. Информационная война: эволюция форм, средств и методов // Социология власти. — М.: РАНХиГС при Президенте РФ, 2005. — № 5. — С. 121-146. — ISSN 2074-0492.
Халидов Д. Ш. Информационная война в России: горькие плоды западничества // Научно-аналитический журнал Обозреватель — Observer. — М.: Институт диаспоры и интеграции (Институт стран СНГ), 2011. — Т. 259. — № 8. — С. 14-25. — ISSN 2074-2975. Архивировано из первоисточника 24 Մարտի 2014.
Шатило Я. С. Информационная война третьего поколения // Информационная безопасность регионов. — Саратов: СГСЭУ, 2009. — № 1. — С. 42-45. — ISSN 1995-5731.
Шатило Я. С., Шорин И. Ю. Информационная война и трансгенные продукты // Информационная безопасность регионов. — Саратов: СГСЭУ, 2008. — № 2. — С. 22-28. — ISSN 1995-5731.
Шушков Г.М., Сергеев И.В. Концептуальные основы информационной безопасности Российской Федерации // Актуальные вопросы научной и научно-педагогической деятельности молодых ученых: сборник научных трудов III Всероссийской заочной научно-практической конференции (23.11.2015 – 30.12.2015 г., Москва) / под общ. ред. Е.А. Певцовой; редколл.: Е.А. Куренкова и др. – М.: ИИУ МГОУ, 2016. – С. 69 – 76.
Антонович П. Ключевые аспекты информационной войны (русский) // Армейский сборник : журнал. — 2014. — Т. 235. — № 1. — С. 26-29.
Токаренко А. В., Суржик Д. В. В стремительном пике информационной войны // Пространство и Время, № 3 (17) / 2014ԳերմաներենSandro Gaycken: Cyberwar - Das Internet als Kriegsschauplatz, Open Source Press, November 2010, ISBN 978-3-941841-23-9
Christian Stelter: Gewaltanwendung unter und neben der UN-Charta, Verlag Duncker und Humblot, Berlin 2007 ISBN 978-3-428-12547-0.Zeitschriftenartikel

ՖրանսերենChristian Harbulot, « De la guerre économique à la guerre de l'information »
Stéphane François et Olivier Schmitt, « Le conspirationnisme dans la Russie contemporaine », Diogène, no 249-250, ‎ janvier-juin 2015 (lire en ligne)


== Լրացուցիչ գրականություն ==
Science at War: Information Warfare Archived 2006-06-24 at the Wayback Machine., The History Channel (1998).
Lawrence T. Greenberg et al.: Information Warfare and International Law. National Defense University Press, 1998. – PDF, 59 S., 323 kB
William M. Darley: Clausewitz's Theory of War and Information Operations Archived 2017-01-31 at the Wayback Machine.. In: Joint Force Quarterly, Januar 2006. – PDF, 7 S., 723 kB* M.C. Libicki, What is Information Warfare? Washington DC, 1995;
M.C. Libicki, Technology and Warfare, Washington DC 1996;
M.C. Libicki, Information dominance, Washington DC 1997
D.E. Magsig, Information Warfare in the information age Washington DC - 1995
U. Rapetto, R. Di Nunzio, Le nuove guerre, Milano- 2001;
U. Rapetto, Hacker warfare, Roma- 2000;
U. Rapetto, R. Di Nunzio, Cyberware la guerra dell'informazione, Roma 1996
Bernik, I., Prislan, K. (2012). Kibernetska kriminaliteta, informacijsko bojevanje in kibernetski terorizem. Ljubljana: Fakulteta za varnostne vede.
Siroli, G.P. (2006). "Strategic information warfare: An introduction.". Cyberwar, netwar and the revolution in military affairs. New York: Palgrave Macmillan.
Nichiporuk, B. (1999). "U.S. military opportunities: information - warfare concepts of operation.". Strategic appraisal: the changing role of information in warfare. Santa Monica, CA : RAND.
Joyner, C.C., Lotrionte, C. (2001). "Information warfare as international coercion: Elements of legal framework." (PDF). European Journal of International Law.
Knapp, K., Boulton, W.R. (2006). "Cyber-warfare threatens corporations: Expansion into commercial environments." (PDF). Information Systems Management.
James Adams. The Next World War. Computers Are the Weapons and the Front Line Is Everywhere; éditeur: Simon & Schuster, 2001, pages totales 368; isbn: 978-0743223805.
John Arquilla, David Ronfeldt. Networks and Netwars. The Future of Terror, Crime, and Militancy, éditeur: Rand Corporation. 2001, pages totales 380; isbn: 978-0833030306. [1].
Dario Azzellini, Boris Kanzleiter. Le business de la guerre; éditeur: Gatuzain. 2006, pages totales: 264, isbn: 978-2913842366.
Philippe Baumard, Jean-André Benvenuti. Compétitivité et système d’information; éditeur: Dunod. 1998, pages totales: 249. isbn: 978-2225832529.
Duncan Campbell, Héloïse Esquié. Surveillance électronique planétaire; éditeur: Allia. 2001, pages totales: 169, isbn: 978-2844850522.
Éric Denécé, Claude Revel. L'autre guerre des États-Unis, économie : les secrets d'une machine de conquête; éditeur: Allia. 2005, pages totales: 169, isbn: 978-2844850522.
Pierre Fayard. La maîtrise de l’interaction; éditeur: Éditions 00H00. 2000, pages totales:, isbn: 978-2745403056.
Dominique Fonvielle. De la guerre... économique; éditeur: P.U.F., 2002, pages totales:, isbn: 978-2130500360.
Ludovic François. Business sous influence; éditeur: Eyrolles. 2004, pages totales: 251, isbn: 978-2130500360.
Philippe Guichardaz, Pascal Lointier, Philippe Rose. L’infoguerre. Stratégies de contre-intelligence économique pour les entreprises; éditeur: Dunod. 1999, pages totales: 196, isbn: 978-2100040650.
Jean Guisnel. Guerre dans le cyberspace. Services secrets et Internet; éditeur: La Découverte. 1995, pages totales: 251, isbn: 978-2707125026.
Christian Harbulot, Didier Lucas. La guerre cognitive. L'arme de la connaissance; éditeur: Lavauzelle. 2002, pages totales: 251, isbn: 978-2707125026.
Christian Harbulot. La main invisible des puissances. Les Européens face à la guerre économique; éditeur: Eyrolles. 2007, pages totales: 158,  isbn: 978-2729832650.
François-Bernard Huyghe. L’ennemi à l’ère numérique. Chaos, information, domination; éditeur: P.U.F., 2001, pages totales: 216, isbn: 978-2729832650.
François-Bernard. Maîtres du faire croire. De la propagande à l'influence; éditeur: Vuibert. 2008, pages totales: 174, isbn: 978-2711711949.
Rémi Kauffer. L’arme de la désinformation; éditeur: Grasset. 1999, pages totales: 306, isbn: 978-2246557012.
Daniel Martin, Frédéric-Paul Martin. Cybercrime. Menaces, vulnérabilités et ripostes; éditeur: P.U.F., 2001, pages totales: 304, isbn: 978-2246557012.
Laurent Murawiec. La guerre au XXI siecle; éditeur: Odile Jacob. 2000, pages totales: 297, isbn: 978-2738107558.
Alvin Toffler, Heidi Toffler. Guerre et contre-guerre; éditeur: Fayard. 2001, pages totales: 430, isbn: 978-2213591971.
fr:Panoramiques (revue n°52), L’information, c’est la guerre, 2001.
Daniel Ventre, Information Warfare, 2nd Edition, 352 pages, Wiley-ISTE, février 2016.
Paul Virilio. Stratégie de la déception; éditeur: Galilée, 1999, pages totales: 87, isbn: 978-2718605241.
Michel Wautelet. Les Cyberconflits. Internet, autoroutes de l'information et cyberespace : quelles menaces ?éditeur: Éditions Complexe. 1998, pages totales: ., isbn: 978-2870277119.
Gagliano Giuseppe, Guerre economique et guerre cognitive Archived 2016-06-17 at the Wayback Machine.


== Տես նաև ==
en:Black propaganda
en:Active measures
en:Cyberwarfare
en:Communications security
en:Command and control warfare
en:Disinformation
en:Electronic warfare
Historical revisionism
en:Fake news
en:Fifth Dimension Operations
en:Gatekeeper (politics)
en:Industrial espionage
en:Information operations
en:Internet manipulation
en:Irregular warfare
en:iWar
en:Network-centric warfare
en:Political warfare
en:Psychological warfare
en:Public affairs (military)
en:Public relationsGroup specific:

en:Chinese Information Operations and Warfare
en:Cyberwarfare in Russia
en:Taliban propaganda
en:White Paper on El SalvadorUS specific:

en:CIA
en:COINTELPRO
en:Enemy Image, a documentary about The Pentagon's approach to news coverage of war
en:Information Operations Roadmap
en:Pentagon military analyst program
en:Special Activities Division
en:Edward Bernays
en:Active Measures Working Group
en:Titan Rain
en:Information Operations (United States)Կաղապար:Colend


== Արտաքին հղումներ ==


=== Տեղեկատվական պաշարներ ===
INFOWAR
Politically Motivated Computer Crime
Cyberspace and Information Operations Study Center Archived 2007-10-31 at the Wayback Machine., Air University, U.S. Air Force.
IWS - The Information Warfare Site
Information Warfare Monitor - Tracking Cyberpower (University of Toronto, Canada/Munk Centre) Archived 2008-04-24 at the Wayback Machine.
Twitter: InfowarMonitor
Information Warfare, I-War, IW, C4I, Cyberwar
Federation of American Scientists - IW Resources Archived 2007-10-14 at the Wayback Machine.
Association of Old Crows http://www.crows.org Archived 2020-05-28 at the Wayback Machine. The Electronic Warfare and Information Operations Association.
C4I.org - Computer Security & Intelligence
Information Warfare, Information Operations and Electronic Attack Capabilities Air Power Australia.
Committee on Policy Consequences and Legal/Ethical Implications of Offensive Information Warfare Archived 2017-06-11 at the Wayback Machine., The National Academies.
Program on Information and Warfare, Global Information Society Project, World Policy Institute.
Information Warriors Archived 2020-10-27 at the Wayback Machine. Information Warriors is web forum dedicated to the discussion of Navy Information Warfare.
Mastermind Corporation Information Warfare Tactics Analysis Archived 2011-07-14 at the Wayback Machine.
Information Warfare in Biology Nature's Exploitation of Information to Win Survival Contests, Monash University, Computer Science.


=== Դասընթացներ ===
COSC 511 Archived 2006-09-02 at the Wayback Machine. Information Warfare: Terrorism, Crime, and National Security @ Department of Computer Science, Georgetown University (1997–2002) (Dorothy Denning).
CSE468 Information Conflict (Honours) @ School of Computer Science and Software Engineering, Monash University (2006) (Carlo Kopp).
Information Warfare, Cyberterrorism, and Hacktivism from Cybercrime, Cyberterrorism and Digital Law Enforcement, New York Law School.


=== Փաստաթղթեր. ուսումնասիրություն և տեսություն ===
Col Andrew Borden, USAF (Ret.), What is Information Warfare? Archived 2007-08-19 at the Wayback Machine. Aerospace Power Chronicles (1999).
Dr Carlo Kopp, A Fundamental Paradigm of Infowar (February 2000).
Research & Theory Links Archived 2007-10-30 at the Wayback Machine., Cyberspace and Information Operations Study Center, Air War College, Air University, U.S. Air Force.
Lachlan Brumley et al., Cutting Through the Tangled Web: An Information-Theoretic Perspective on Information Warfare (October 2012).
Taddeo, Mariarosaria (2012). Information Warfare: A Philosophical Perspective. Philosophy and Technology 25 (1):105-120.


=== Այլ փաստաթղթեր ===
An essay on Information Operations by Zachary P. Hubbard


=== Հոդվածներ նորությունների մասին ===
Army, Air Force seek to go on offensive in cyber war Archived 2007-11-12 at the Wayback Machine., GovExec.com (June 13, 2007).
NATO says urgent need to tackle cyber attack, Reuters (June 14, 2007).
America prepares for 'cyber war' with China Archived 2007-12-14 at the Wayback Machine., Telegraph.uk.co (June 15, 2007).
NATO, US gear up for cyberpunk warfare, The Register (June 15, 2007).


=== ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարության տեղեկատվական պատերազմի դոկտրին ===
Information Operations Roadmap (DOD 2003)
Information Operations (JP 3-13 2006)
Operations Security (JP 3-13.3) Archived 2009-09-24 at the Wayback Machine.
Military Deception (JP 3-13.4) Archived 2008-03-07 at the Wayback Machine.
Joint Doctrine for PSYOPS (JP 3-53 2003)
Joint Doctrine for Public Affairs (JP 3-61 2005)
Destabilizing Terrorist Networks: Disrupting and Manipulating Information Flows in the Global War on Terrorism, Yale Information Society Project Conference Paper (2005).
Seeking Symmetry in Fourth Generation Warfare: Information Operations in the War of Ideas, Presentation (PDF slides) to the Bantle - Institute for National Security and Counterterrorism (INSCT) Symposium, Syracuse University (2006).
K. A. Taipale, Seeking Symmetry on the Information Front: Confronting Global Jihad on the Internet, 16 National Strategy F. Rev. 14 (Summer 2007).Կաղապար:Media manipulation
Կաղապար:Military deception


=== Այլ նյութեր ===
Reinhard Wolff: Heer, Luftwaffe, Marine - Medien? (taz, 31. Dezember 2002)
Dirk Eckert: Von Cyber-War zu Infowar (2000)
Ralf Bendrath: Postmoderne Kriegsdiskurse. Die Informationsrevolution und ihre Rezeption im strategischen Denken der USA. Telepolis, 13. Dezember 1999
Brent Jessop: Pentagon: The internet needs to be dealt with as if it were an enemy "weapons system". Global Research, 2. Februar 2008. Ursprünglich bei: Knowledge Driven Revolution.com, 19. November 2007 (zum „Update“ der Information Operations Roadmap v. 30. Oktober 2003 – PDF, 78 S., 2, 26 MB)
Christian Meurers: Der Informationskrieg im 21. Jahrhundert und seine Auswirkungen auf die Militärdoktrinen der USA (2008)
Шантаж милосердием(չաշխատող հղում) Фильм об информационной войне против Израиля
Теория и методология информационных войн Archived 2010-04-05 at the Wayback Machine. Сайт, посвящённый теоретическим вопросам информационных войн
Информационная война Archived 2016-12-08 at the Wayback Machine.
Максим Калашников. Пять веков информационной войны Archived 2008-09-15 at the Wayback Machine. РПМонитор, 9.09.2008
Газета «The Washington Post»: U. S. to Fund Pro-American Publicity in Iraqi Media, 03.09.2008
Круглый стол про информационные войны в СПбГУ
Активные «Активные мероприятия»: информационно-психологическое воздействие. Глава из книги Александра Доронина «Бизнес-разведка» Archived 2009-06-21 at the Wayback Machine.
БИБЛИОТЕКА «ПСИ-ФАКТОРА» ИНФОРМАЦИОННО-ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ВОЙНА
О НОВОМ ОБЛИКЕ ЛИНГВИСТИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ВОЕННЫХ ДЕЙСТВИЙ В ИНФОРМАЦИОННО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ВОЙНЕ Archived 2011-02-26 at the Wayback Machine.
Е. Жирнов. Дезинформбюро
Информационная война
Методы ведения информационных войн
«Украинский конфликт: телевизионная война слов»
Барбашин М. Ю. Технологии информационного воздействия и социальной вакцинации. 2012
[2]
[3]Կաղապար:Ռազմական գործ