Էլզա Բրենդստրյոմ

Էլզա Բրենդստրյոմ (շվեդերեն՝ Elsa Brändström, մարտի 26, 1888(1888-03-26), Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 4, 1948(1948-03-04)[…], Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ), շվեդ բուժքույր, որը հայտնի է որպես գերմանացի և ավստրիացի ռազմագերիների «փրկիչ», որոնք ճակատագրի բերումով հայտնվել էին Ռուսաստանում։ Հայտնի է որպես «Սիբիրի հրեշտակ» (գերմ.՝ Engel von Sibirien), հինգ անգամ եղել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի թեկնածու։


== Կենսագրություն ==
Էլզա Բրենդստրյոմը ծնվել է 1888 թվականի մարտի 26-ին, Սանկտ Պետերբուրգում, շվեդ ռազմական դիվանագետ Էդվարդ Բրենդստրյոմի (Edvard Brändström) և նրա կնոջ՝ Աննա Վիլհելմինա Էսհելսոնի (Anna Wilhelmina Eschelsson) ընտանիքում։ 1891 թվականին, երբ Էլզան երեք տարեկան էր, Էդվարդ Բրենդստրյոմը և նրա ընտանիքը վերադարձել են Շվեդիա։ 1906 թվականին Էդվարդ Բրենդստրյոմը դարձել է Շվեդիայի դեսպան Նիկոլայ II-ի արքունիքում և կրկին մեկնել Սանկտ Պետերբուրգ։ Էլզան մանկությունն անցկացրել է Շվեդիայի Լինչոպինգ քաղաքում։ 1906-1908 թվականներին սովորել է Ստոկհոլմի մանկավարժական քոլեջում, 1908 թվականին վերադարձել է Սանկտ Պետերբուրգ։ Էլզայի մայրը մահացել է 1913 թվականին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումով Էլզան դարձյալ հայտնվել է Սանկտ Պետերբուրգում։ Այդ ժամանակ Ռուսաստանում բարձր հասարակության ներկայացուցիչներից շատերը հաճախում էին բուժքույրական դասընթացներին, ստանում գթության քրոջ վկայական և բուժքրոջ համազգեստ կրելու իրավունք։ Շվեդական հասարակությունը Պետրոգրադում զինվորական հիվանդանոց էր կազմակերպել վիրավոր ռուս զինծառայողների համար, որտեղ Էլզան շուրջ մեկ տարի աշխատել է որպես բուժքույր։ 1914 թվականին Էլզա Բրենդստրյոմը Սուվորովի պողոտայի վրա գտնվող Նիկոլաևյան զինվորական հոսպիտալում ընդունել է ռազմաճակատի վիրավոր զինվորներին։ Նրա հայրը՝ Էդվարդ Բրենդստրյոմը, լինելով չեզոք պետության դիվանագիտական առաքելության ղեկավար, ղեկավարում էր նաև գերմանացի և ավստրիացի  ռազմագերիների խնամակալական հաստատությունը։ Այնուհետև Էլզան աշխատանքի է անցել Շվեդիայի Կարմիր խաչում։


== Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ==
1915 թվականին Էլզա Բրենդստրյոմը շվեդական Կարմիր խաչի կազմում, իր ընկերոջ և օգնական Էթել ֆոն Հեյդենստամի հետ մեկնել է Սիբիր՝ բուժելու գերմանացի և ավստրիացի ռազմագերիներին։ Նրանցից շատերը այնտեղ տառապում էին հիվանդություններից՝ քաղցից և ցրտից։ Էլզա Բրենդստրյոմը աշխատել է Սիբիրի ճամբարներից մեկում և որոշել իր կյանքը նվիրել ռազմագերիներին օգնելուն, ինչի համար նա հայտնի է դարձել որպես «Սիբիրի հրեշտակ»։
Վերադառնալով Պետերբուրգ՝ նա ստանձնել է ճամբարներում հայտնված մարդկանց օգնության կազմակերպումը։ 1918 թվականին՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո, օգնությունը դժվարացել է, բայց Բրենդստրյոմը շարունակել է իր աշխատանքը։ 1919–1920 թվականներին նա մի քանի ուղևորություններ է կատարել Սիբիր, մինչև նրան  Օմսկում ձերբակալել են, որից հետո դատապարտել մահապատժի՝ լրտեսության համար։ Պատիժը հետագայում չեղյալ է հայտարարվել, իսկ 1920 թվականին Բրենդստրոմը վտարվել է Ռուսաստանից։ Նա Շտետտինի միջոցով MS Lisboa նավով վերադարձել է Շվեդիա։ Այստեղ նա կազմակերպել է դրամահավաք՝ նախկին ռազմագերիներին և նրանց ընտանիքներին օգնելու համար, որից հետո արտագաղթել է Գերմանիա։


== Խաղաղ ժամանակ ==

1922 թվականին Բրենդստրյոմը հրատարակել է «1914-1920 թվականներին Ռուսաստանի և Սիբիրի ռազմագերիների մեջ» գիրքը։ Գրքից ստացված հոնորարի միջոցներով  Բրենդստրյոմը որբերի համար կառուցել է առողջարաններ և տներ Լայպցիգի և Դրեզդենի մերձակայքում։ Այդ տարիների ընթացքում նա զբաղվել է նաև նախկին ռազմագերիներին օժանդակության կազմակերպման հարցերով գերմանացի զինվորների Marienborn-Schmeckwitz վերականգնողական առողջարանում։ Առողջարանը շրջապատված էր դաշտերով, անտառներով և մարգագետիններով, որտեղ կարելի էր բանջարեղեն աճեցնել, ինչը պարզվեց, որ անհրաժեշտ էր այդ քաղցած և անկայուն ժամանակաշրջանում, երբ նույնիսկ գերմանական ապրանքանիշը ամեն օր կորցնում էր արժեքը։
1923 թվականին նա վեց ամիս է անցկացրել Միացյալ Նահանգներում՝ այնտեղ կազմակերպելով բարեգործական դասախոսություններ և գումարներ հավաքելով զոհված և հաշմանդամ դարձած գերմանացի և ավստրիացի ռազմագերիների երեխաների համար գիշերօթիկ հաստատություն կառուցելու համար։ Այդ ուղևորության ընթացքում նա այցելել է ամերիկյան 65 քաղաք և հավաքել մոտ 100000 դոլար։ Ամերիկայում Բրենդստրյոմը հագել է Շվեդիայի Կարմիր խաչի հագուստ և պատմել պատերազմի ընթացքում Սիբիրում կատարած իր աշխատանքի մասին։
1924 թվականի հունվարին Գերմանիայի Միտվայդա քաղաքում 200 երեխաների համար նա հիմնադրել է «Neusorge» մանկատունը։ Սիբիրում նա խոստացել էր գերմանացի զինվորներին, որ կօգնի իրենց երեխաներին հայրենիքում։
1929 թվականին Էլզան ամուսնացել է գերմանացի փիլիսոփայության պրոֆեսոր, Սաքսոնիայի ժողովրդական կրթության նախարարության ռեֆերենտ, Հենրիխ Գոտլոբ Ռոբերտ Ուլիխի (Heinrich Gottlob Robert Ulich) հետ և նրա հետ տեղափոխվել Դրեզդեն։ Ամուսնությունից հետո նա ստացել է կրկնակի ազգանուն Brändström-Ulich:
1932 թվականին ընտանիքում ծնվել է նրանց  դուստրը` Բրիտան։ 1930 թվականի մայիսի 11-ին, Գերմանիայի Վուրցեն քաղաքում, Էլզա Բրենդստրյոմի մասնակցությամբ, բացվել է Առաջին աշխարհամարտում ընկածների հիշատակը հավերժացնող հուշահամալիր։
1933 թվականին` Հիտլերի իշխանության գալուց հետո, Գերմանիայի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության նախկին անդամ Ռոբերտ Ուլիխը, ի նշան բողոքի, հրաժարական տվեց իր պաշտոնից։ Չնայած կնոջ բարձր սոցիալական վիճակին, նրան ձերբակալեցին։ Հայտնի է, որ Հիտլերը Էլզային հրավիրել էր Օբերզալցբերգ (Obersalzberg) և պատրաստվում էր հանդիպել նրան, բայց վերջինս հրաժարվել է հրավերից։
1934 թվականին Ռոբերտ Ուլիխը ընտանիքի հետ արտագաղթել է Միացյալ Նահանգներ։ Այնտեղ Էլզան օգնել է այդ երկիր ժամանած գերմանացի հրեաներին, գերմանացի և ավստրիացի փախստականներին։ 1939 թվականին Միացյալ Նահանգներում Էլզան բացել է «Window-Shop» ռեստորանը, որտեղ փախստականներին աշխատանք էր տրամադրվում։


== Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներ ==
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին նա շարունակում էր օգնել սոված և անօթևան գերմանացիներին։ Նա մեծ գումարներ է հավաքել գերմանական ծագմամբ ամերիկացիներից «Երեխաների պաշտպանության հիմնադրամ»-ի անունից,  դասախոսություններով ճանապարհորդել է Եվրոպայում։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից առաջ Էլզա Բրենդստրյոմը սկսել է իր կյանքի վերջին խոշոր նախագիծը։ Նա հագուստներ է հավաքել Գերմանիայում բնակվող կարիքավոր երեխաների համար։ Նա ուներ փայտե արկղեր, որոնք հարմարեցված էին իրերը տեղափոխելու համար։ Առաջին տուփերը շվեդական նավով ուղարկվել են Եվրոպա։ 1945 թվականի փետրվարին Էլզան ինքը մեկնել է Շվեդիա՝ հետագա օգնություն կազմակերպելու համար։
Լինելով հիվանդ՝ Էլզան չի կարողացել կատարել պատերազմից հետո պլանավորված ուղևորությունը Գերմանիա. նա մահացել է ոսկորների քաղցկեղից 1948 թվականի մարտի 4-ին։ Թաղված է Շվեդիայում։ Նրա դուստրը՝ Բրիտան, և ամուսինը՝ Ռոբերտը, վերադարձել են Գերմանիա։


== Պարգևներ և կոչումներ ==

Շվեդական Կարմիր խաչի ոսկե մեդալ (1919)։
Էլզա Բրենդստրյոմին  Շվեդիայում պարգևատրել են մի շարք շքանշաններով և մեդալներով, այդ  թվում՝ շվեդական Թագավորական շքանշանի ոսկե մեդալը - Սերաֆիմովի մեդալը (շվեդերեն՝ Serafimermedaljen)
Ուփսալայի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում։
Illis Quorum ոսկե մեդալ (Իլիս քվորում, 1920)
Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ ստանալու համար հինգ անգամ առաջադրվել է Էլզա Բրանդստրյոմի թեկնածությունը՝ 1922, երկու անգամ՝ 1923, 1928 և 1929։
Գերմանիայում Էլզա Բրենդստրյոմը ստացել է Տյուբենգենի և Քյոնիգսբերգի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում, ընտրվել Հալլե-Վիտենբերգի համալսարանի խորհրդի պատվավոր անդամ։ 1920 թվականին նրան շնորհվել է արծաթե մեդալ։


== Հիշատակ ==

1965 թվականի սեպտեմբերի 16-ին, Վիեննայում, Կարմիր խաչի 20-րդ միջազգային գիտաժողովի բացումից առաջ, ի նշան երախտագիտության Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանա-ավստրիացի ռազմագերիներին օգնությունը կազմակերպելու գործում Բրենդստրյոմի վաստակի` բացվել է շվեդ բուժքույր Էլզա Բրենդստրյոմի հուշարձանը, որի հեղինակն էր քանդակագործ Ռոբերտ Ուլմանը (Robert Ullmann):
Ներկայումս Գերմանիայում և Ավստրիայում կան փողոցներ, դպրոցներ և հաստատություններ ի պատիվ Էլզա Բրենդստրյոմի, Ավստրիայի Կրեմս ան դեր Դոնաու քաղաքում գտնվող շենքերից մեկի վրա տեղադրված էր կանացի քանդակ հետևյալ գրառմամբ «Էլզա Բրենդստրյոմ։ Ավստրիացի ռազմագերիների հրեշտակը Սիբիրում 1914-1920»։ 1951 թվականին Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում նրա պատվին տպագրվել է փոստային նամականիշ «Բարեգործություն» անվանակարգում։ 1971 թվականին Գերմանիայում նկարահանվել է «Մի արտակարգ կյանքի փուլեր (Stationen eines ungewöhnlichen Lebens)» հեռուստատեսային ֆիլմը՝ Սիբիրում Էլզա Բրենդստրյոմի կյանքի մասին։ 2013 թվականին Գերմանիայում թողարկվել է հիշատակի փոստային ծրար՝ նվիրված Էլզա Բրենդստրյոմի ծննդյան 125-ամյակին։ 2014 թվականին Գերմանիայում նկարահանվել է «Կենտրոնական Գերմանիայի պատմություն» շարքի «Էլզա Բրենդստրյոմ - Սիբիրյան հրեշտակ» ֆիլմը։
Մարտի 4-ը Գերմանիայում նշվում է որպես Էլզա Բրենդստրյոմի հիշատակի օր։


== Գրականություն ==
C. Mabel Rickmers: Among prisoners of war in Russia and Siberia (with a preface by Nathan Soderblom), Mutchinson and Co. Ltd. (1926), ASIN B000WQLF8I
Panke-Kochinke & Schaidhammer-Placke: Frontschwestern und Friedensengel: Kriegskrankenpflege im Ersten und Zweiten Weltkrieg. Ein Quellen- und Fotoband, Mabuse (2002), 978-3933050915
Norgard Kohlhagen: Elsa Brändström. Die Frau, die man Engel nannte. Eine Biographie, Quell, Stuttgart (1992), 978-3791819839
Magdalena Padberg: Das Leben der Elsa Brändström: ein Hilfswerk in drei Erdteilen, Herder, Freiburg (1989), 978-3451086410
Margareta Schickedanz: Deutsche Frau und deutsche Not im Weltkrieg, B.G. Teubner (1938)
Leopold Ehrenstein: Der Fall der Festung Przemysl. Der sibirische Engel Elsa Brandström. Bearbeitet von Emil Portisch, Bratislava 1937.
Elfriede von Plugk-Hartung: Frontschwestern Ein deutsches Ehrenbuch, Bernard & Graefe (1936)
Charlotte von Hadeln: Deutsche Frauen - Deutsche Treue 1914-1933, Traditions-Verlag Kolk & Co. (1935)
Elsa Björkman-Goldschmidt: Elsa Brändström, 1933 (Language: Swedish)
Anne -Marie. Wenzel: Deutsche Kraft in Fesseln. Fünf Jahre deutscher Schwesterndienst in Sibirien (1916-1927), Ernte-Verlag (1931)
Gräfin Anna Revertera: Als österreichische Rotekreuzschwester in Rußland: Tagebuch, Süddeutsche Monatshefte (1923)
Magdalene von Walsleben (Freifrau von Steinaecker): Die deutsche Schwester in Sibirien: Aufzeichnungen von einer Reise durch die sibirischen Gefangenenlager vom Ural bis Wladiwostok, Furche, Berlin (1919) Digital reading
Alexander von Schlieben: Heldinnen vom Roten Kreuz: Lazaretterzählungen, Ellersiek (1916)
Ludwig Detter: Eine Deutsche Heldin: Erlebnisse Einer Roten Kreuz Schwester – Nach Aufzeichnungen von Hertha Immensee, P. List (1916) 978-1168579317
Ilse Franke: Deutsche Treue: Kriegslieder einer deutschen Frau – Unsern deutschen und österreichischen Helden gewidmet Hesse & Becker, 1915 Digital reading
Rudolf Voemel: Deutsche Frauen, deutsche Treue! Ein Wort des Trostes an unsere deutschen Frauen und Jungfrauen, Verlag des Westdeutschen Jünglingsbundes (1914) Digital reading


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Доклад " «Сибирский ангел» из команды Красного Креста. (100-летие Первой мировой войны и 125 лет со дня рождения Эльзы Брендстрём) "
Nachruf in Die Zeit, 11/1948
Wonderful tribute to Elsa Brandström by Protestant theologian Paul Tillich The tribute appears in Chapter 3, "The Power of Love, " of Paul Tillich’s book «The New Being.» Professor Tillich was a chaplain in the German army during World War I. «The New Being» was published by Charles Scribner’s Sons in 1955.
Elsa Brändström (TV Movie, Germany 1971)