Զիվան

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Զիվան (այլ կիրառումներ)
Զիվան կամ ղանթափա (լատ.՝ Cephalaria), ակքանազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայերեն անունը զիվան է, ղանթափա կամ ղանթափար (ğаntаpа, թուրք․՝ «խայթ»)։


== Կենսաբանական նկարագիր ==
Ցողունի բարձր, մինչև 1 մ է (երբեմն՝ ավելի)։ Տերևները հակադիր են, փետրաբաժան, երբեմն՝ ամբողջական։ Ծաղկաբույլը գնդաձև կամ ձվաձև գլխիկ է։ Ծաղիկները դեղնավուն են կամ երկնագույն՝ պատված կաշեկերպ, կղմինդրաձև դասավորված ծածկոցի թերթիկներով։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Պտուղն իլիկաձև, քառանկյուն սերմիկ է։


== Նշանակություն ==
Դեղաբույս է. պարունակում է ալկալոիդներ, սապոնիններ։ Չոր ծաղիկների եփուկը ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործում են շնչառական օրգանների հիվանդության ժամանակ՝ որպես խորխաբեր, ջերմիջեցնող, քրտնաբեր միջոցներ։


== Տարածում ==
Զիվան Նախիջևանին (C. nachiczevanica) հանդիպում է միայն Վայոց ձորի մարզում (Ջերմուկ քաղաքի շրջակայքում)՝ կաղնու անտառների խոտածածկ թեք լանջերին, սորուն ավազոտ վայրերում, միջին և վերին լեռն, գոտիներում, զիվան Չիխաչովի (C. tchihatchewii)՝ Արագածոտնի (Արտենի լեռան վրա), Սյունիքի (Շիկահողի արգելոցում) մարզերում և Շիրակի մարզի Հարթաշեն և Սարագյուղ գյուղերում:Այս տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։


== Տեսակներ ==
Հայտնի է 60, ՀՀ-ում՝ 10 տեսակ՝ զիվան հայկական, (C.armeniaca), զիվան հսկայական (C. giganthea), զիվան Կոչիի (C. kotshyi), զիվան բարձր (C. procera), զիվան տրանսիլվանյան (C. transisylvanica) և այլն։ Տարածված է Լոռու, Տավուշի, Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Աճում է անտառների բացատներում ու եզրերին, լեռնատափաստաններում ու մարգագետիններում, խճոտ լեռնալանջերին։ Հաճախ առաջացնում է թփուտներ։

Cephalaria alpina (L.) Roem. & Schult.
Cephalaria ambrosioides (Sibth. & Sm.) Roem. & Schult.
Cephalaria aristata C.Koch
Cephalaria armeniaca C.Koch
Cephalaria coriacea (Willd.) Roem. & Schult. ex Steud.
Cephalaria flava (Sibth. & Sm.) Szabó
Cephalaria gigantea (Ledeb.) Bobrov
Cephalaria joppica (Spreng.) Bég.
Cephalaria laevigata (Waldst. & Kit.) Schrad.
Cephalaria leucantha (L.) Roem. & Schult.
Cephalaria linearifolia Lange
Cephalaria litvinovii Bobrov
Cephalaria pastricensis Dörfl. & Hayek
Cephalaria procera Fisch. & Avé-Lall.
Cephalaria radiata Griseb. & Schenk
Cephalaria setulifera Boiss. & Heldr.
Cephalaria squamiflora (Sieber) Greuter
Cephalaria scabra (L.f.) Roem. & Schult.
Cephalaria syriaca (L.) Roem. & Schult.
Cephalaria tchihatchewii Boiss.
Cephalaria transylvanica (L.) Roem. & Schult.
Cephalaria uralensis (Murray) Roem. & Schult.


== Արտաքին հղումներ ==
Flora Europaea: Cephalaria
Flora of Pakistan: Cephalaria
Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan.


== Գրականություն ==
Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan.
Yasin J. Nasir: Flora of West Pakistan 94: Dipsacaceae. Stewart Herbarium, Rawalpindi 1975, S. 11, OCLC 311348861 (online).
I. K. Ferguson: Cephalaria. In: T. G. Tutin, V. H. Heywood, N. A. Burges, D. M. Moore, D. H. Valentine, S. M. Walters, D. A. Webb (Hrsg.)։ Flora Europaea. Volume 4: Plantaginaceae to Compositae (and Rubiaceae), Cambridge University Press, Cambridge 1976, ISBN 0-521-08717-1, S. 57–58 (eingeschränkte Vorschau in der Google-Buchsuche)


== Ծանոթագրություններ ==