Դրեզդենի ձեռագիր

Դրեզդենի ձեռագիր (գերմ.՝ Dresdner Kodex, լատ.՝ Codex Dresdensis), մայաների քաղաքակրթությանը պատկանող գտնված ձեռագիր չորս գրքերից մեկը, որը պահպանվում է մինչև այսօր։ Թվագրվում է 13-14-րդ դարեր։ Ձեռագիրը վերգտնվել է Դրեզդեն քաղաքում (որտեղից էլ ստացել է իր ներկայիս անվանումը)։ Գիրքը գտնվում է Գերմանիայի Դրեզդեն քաղաքի Սաքսոնական պետական և համալսարանական գրադարանում։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գիրքը մեծ վնասներ է կրել ջրից։ Էջերն ունեն 20 սմ բարձրություն և բացվում են ակորդեոնի ոճով, չծալված վիճակում ձեռագիրն ունի 3.7 մետր երկարություն։ Ձեռագիրը մայաների գրով է, բնօրինակ տեքստը 300-400 տարվա վաղեմության է և նկարագրում է տեղական պատմությունն ու աստղագիտական աղյուսակներ։


== Նկարագրություն ==
Դրեզդենի ձեռագիրն ունի 78 էջ, առջևի և հետևի կազմերը նկարազարդ են։ Էջերի մեծ մասը գրված են երկկողմանի, սահմանազատված են կարմիր գծով, չնայած շատ էջերում տարիների ընթացքում այն կորել է։ Էջերը հիմնականում բաժանված են երեք մասերի. ձեռագիրը ուսումնասիրած ուսանողներն այն կամայականորեն բաժանել են   a ,  b և  c  մասերի։ Որոշ էջեր ունեն երկու հորիզոնական մասեր, որոշ էջեր՝ չորս կամ հինգ։ Առանձնացված թեմայով առանձին բաժիններ առանձնանում են կարմիր ուղղահայաց տողով։ Բաժիններն, ընդհանուր առմամբ, բաժանված են երկուսից չորս սյուների։
Դրեզդենի ձեռագիրը մայաների չորս ձեռագրերից մեկն է, որը պահպանվել է իսպանական ինկվիզիցիայից հետո։ Երեք ձեռագրերի՝ Ֆրեզդենի, Մադրիդի և Փարիզի ձեռագրերն անվանվել են այն վայրի անունով, որտեղից վերգտնվել են։ Չորրորդ ձեռագիրը՝ «Grolier  Codex» գտնվում է Նյու Յորքի Գրոլիեր ակումբում։ Դրեզդենի ձեռագիրը պահվում է Դրեզդենի Սաքսոնական պետական և համալսարանական գրադարանում (SLUB Dresden, Saxon State Library): Մայաների ձեռագրերն ունեն 20 սմ բարձրությամբ և 10 սմ լայնությամբ նույնաչափ էջեր։
Նկարներն ու գլիֆները ստեղծել են հմուտ արհեստավորներ՝ օգտագործելով բարակ խոզանակներ և բուսական ներկեր։ Շատ էջերում հիմնական գույնը սև ու սպիտակն է։ Որոշ էջեր ունեն մանրակրկիտ հետին ֆոն դեղին, կանաչ, մայաների կապույտ ստվերներով։ Ձեռագիրը գրել են ութ տարբեր դպիրներ, ովքեր ունեցել են իրենց գրելաոճը, գլիֆների դիզայնն ու շարադրվող նյութը։


== Պատմություն ==

Պատմաբան Ջոն Էրիկ Թոմփսոնը Դրեզդենի ձեռագիրը նկարագրում է որպես Մեքսիկայի հարավարևելյան Յուտական թերակղզու տեղաբնիկների գրվածք, ինչը հաստատում են նաև մայա պատմաբաններ Փիթեր Ջ. Շմիդթը, Մերսեդես դե լա Գարսան և Էնրիկե Նալդան։ Թոմփսոնը հետագայում նեղացնում է Դրեզդենի ձեռագրի հավանական ծագման վայրը դեպի Չիչեն Իցա, քանի որ ձեռագրի որոշ նկար-խորհրդանիշեր կարելի էր գտնել լեռնային այդ վայրերում։ Նա նաև պնդում է, որ աստղագիտական աղյուսակներն էլ այս վայրերի ծագում ունեն։ Թոմփսոնի պնդմամբ Յուտական թերակղզու բնակիչները նման ուսումնասիրությունները կատարել են  մ. թ 1200 թվականին։ Նա նշում է, որ նմանատիպ կերամիկական նմուշներ Չիչեն Իցայի տարածքում դադարել են գոյություն ունենալ 13-րդ դարի սկզբում։ Հիմնվելով առաջարկված տարբեր վերլուծությունների վրա՝ բրիտանացի պատմաբան Քլայֆ Ռագլսը պնդում է, որ Դրեզդենի ձեռագիրը պատճենն է և գրվել է 12-14-րդ դարերում։ Թոմփսոնը ժամանակաշրջանը հստակեցնում է՝ 1200-1250 թվականներ։ Ըստ մայա հնագետ Լինթոն Սասերթուեյթի՝ ձեռագիրը ստեղծվել է 1645 թվականից ոչ ուշ։ Այն Ամերիկա աշխարհամասի պահպանված ամենահին գիրքն է։
Իտալիա ճամփորդելիս գերմանացի աստվածաբան, Դրեզդենի Սաքսոնական պետական և համալսարանական գրադարանի տնօրեն Յոհան Քրիստիան Գյոցեն (1692-1749) 1739 թվականին Վիեննայում ձեռագիրը գնել է մասնավոր անձից։ Թոմփսոնը ենթադրում է, որ ձեռագիրը, որպես հարգանքի տուրք, Էռնան Կորտեսի կողմից ուղարկվել է Մեքսիկայի կառավարիչ Կառլոս V կայսրին, քանի որ տեղական գրերն ու մայայական այլ նմուշներ ուղարկվել էին թագավորին 1519 թվականին, երբ նա ապրում էր Վիեննայում։

Ալեքսանդր Հումբոլդտը Դրեզդենի ձեռագրի 47-52 էջերը տպագրել է իր 1811 թվականի  ատլասում՝ «Vues des Cordillères et Monuments des Peuples Indigènes de l'Amérique»՝ ձեռագրի ցանկացած էջի առաջին վերարտադրությունը։ Ձեռագրի առաջին կրկնօրինակը տպագրել է լորդ Էդվարդը իր 1831 թվականի «Antiquities of Mexico» գործում։ 1828 թվականին Կոնստանտին Սամուել Ռաֆինեսկը ձեռագիրը բնութագրել է մայայական՝ ըստ գլիֆների, որոնք նմանություն ունեին Պալենկեում գտնված գլիֆների հետ։ Պատմաբան Թոմաս Կիրը կազմել է ձեռագրի և մայաների 365 օրանոց օրացույցի 260 տարվա պտույտի (Ahau Katun) միջև կապը։ Ռագլսը ցույց է տալիս, որ ձեռագրում մայաները իրենց 260-օրանոց օրացույցը կապում են աստղային մարմինների հետ՝ Վեներայի, Մարսի։


== Գրականություն ==
Houston, Stephen D. (2001) - The Decipherment of Ancient Maya Writing, University of Oklahoma Press, ISBN 978-0-8061-3204-4
Van Stone, Mark (2008). "It's Not the End of the World: What the Ancient Maya Tell Us About 2012." Located online at the Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies website.


== Մատենագիտություն ==
American Anthropologist (1891). American Anthropologist. American Anthropological Association.
Anzovin, Steven (1 January 2000). Famous First Facts, International Edition: A Record of First Happenings, Discoveries, and Inventions in World History. H.W. Wilson. ISBN 978-0-8242-0958-2. Item 3342 - The first book written in the Americas known to historians is the Dresden Codex.
Coe, S.D. (1982). Maya Hieroglyphic Codices. Institute for Mesoamerican Studies, State University of New York at Albany.
Deckert, Helmut (1989). Der Dresdner Maya-Handschrift. Akademische Druck-u. Verlagsanstalt. ISBN 978-3-201-01478-6.(German)
Foster, Lynn V. (2005). Handbook to Life in the Ancient Maya World. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-518363-4.
Keane, A. H. (9 June 2011). Man: Past and Present. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-23410-8.
Lyons, Martyn (2011). Books: A Living History. J. Paul Getty Museum. ISBN 978-1-60606-083-4. It dates from the eleventh or twelfth century, making it the earliest surviving book from the Americas.
Nalda, Enrique (1998). Maya. Rizzoli. ISBN 978-0-8478-2129-7.
Ruggles, Clive L. N. (2005). Ancient Astronomy: An Encyclopedia of Cosmologies and Myth. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-477-6.
Sharer, Robert J. (2006). The Ancient Maya. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-4817-9.
Smithsonian Institution (1897). Annual Report of the Bureau of American Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution. U.S. Government Printing Office.
Taube, Karl A. (1992). The Major Gods of Ancient Yucatan. Dumbarton Oaks. ISBN 978-0-88402-204-6.
Thomas, Cyrus (1894). The Maya Year. U.S. Government Printing Office.
Thompson, John Eric Sidney (1972). A Commentary on the Dresden Codex: A Maya Hieroglyphic Book. American Philosophical Society. ISBN 978-0-87169-093-7.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
The complete codex (high resolution PDF) Archived 2017-03-17 at the Wayback Machine.
Facsimiles of the codex at the Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc., with PDF downloads
The Dresden Codex Lunar Series and Sidereal Astronomy
Dresden Library Information on the Codex Archived 2017-01-04 at the Wayback Machine.
Dresden Library Scans Archived 2017-06-23 at the Wayback Machine. High-resolution scans of the Dresden Codex (site in German, PDF link at right)
3D reconstruction and animation of the Codex Dresden in different conditions