Չրխկաններ

Չրխկաններ (լատ.՝ Elateridae),  բզեզների կարգին պատկանող միջատների ընտանիք։ Ներկայումս նկարագրված են ավելի քան 400 ցեղերի բաժանված մոտ 10 000 տեսակ։


== Ստուգաբանություն ==
Տեսակին «չրխկան» անվանումը տրվել է միջատներին հատուկ ցատկելու եզակի ընդունակության շնորհիվ, որի ժամանակ, երբ միջատն ուզում է շրջվել նորմալ դիրքի, թռչելու ապարատն առաջացնում է չրխկոց։ Գիտական «Elateridae» անվանումը առաջացել է հին հունարեն՝ ἐλατήρ բառից, որը նշանակում է «հետապնդող» կամ «նետող»։ Այս անունը ստացել են ցատկել կարողանալու շնորհիվ։
Այս բզեզների թրթուրները տարբեր լեզուներում տարբեր անվանումներ ունեն՝ անգլ.՝ wireworm, գերմ.՝ Drahtwurm, հոլ.՝ ritnaald և այլն։


== Տարածվածություն ==
Հանդիպում են ամենուրեք (բացի Անտարկտիդայից), բոլոր բարձր գոտիներում՝ մինչև մշտական ձյան և սառցադաշտերի սահմանը։ Որոշ բզեզներ հավաքվել են ծովի մակարդակից 5 000 մ և նույնիսկ ավելի բարձրությունների վրա։ Չրխկանների ավելի շատ տեսակներ հանդիպում են հասարակածային և մերձհասարակածային շրջաններում։ Տեսակի ներկայացուցիչների մեծամասնությունը սահմանափակվում է մեկ կենդանաաշխարհագրական մարզով կամ տարածաշրջանով, սակայն համաշխարհային կամ համաշխարհայինին մոտ արեալները բնորոշ են չրխկանների առանձին տեսակների համար, այդ թվում՝ Իսկական չրխկաններ, Melanotus, Agrypnus, Compsolacon, Alaus, Elater և այլն։


== Նկարագրություն ==
Մանր, միջին կամ խոշոր չափերի, 1-60 մմ երկարությամբ բզեզներ են, որոնք ունեն երկարավուն և հարթեցված մարմին։ Շատ տեսակներ ունեն սև կամ շագանակագույն գունավորում՝ մետաղական փայլով, հաճախ՝ արծաթագույն կամ մոխրագույն մազիկներով։ Արևադարձային տեսակները կարմրի, դեղինի, նարնջագույնի, կանաչի, կապույտի և այլ գույների տարբեր երանգներով գունավորմամբ են։ Հաճախ բզեզները վերնաթևերին ու պրոնոտումի վրա ունեն բազմազան նախշեր՝ կազմված սովորաբար տարբեր չափսերի գծերից և բծերից, հազվադեպ՝ բարդ նախշերից։
Միջատին բնորոշ է առաջնակրծքային և միջկրծքային թռչողական ապարատի առկայությունը։ Բզեզը ապարատը գործի է դնում, երբ մեջքով հայտնվում է ցանկացած մակերևույթի վրա և շրջվելու համար առաջնակուրծքը այնպես է ճկում մեջքի կողմը, որ մարմինը հենվի պրոնոտումի և վերնաթևի հետին կեսի վրա։ Միևնույն ժամանակ առաջնակրծքային ելուստը դուրս է գալիս միջնակրծքի փոսիկից և հենվում է մեսոստերնիտի առջևի եզրին։ Այսպես նախապատրաստվում է ցատկին։
Ապարատը կարող է գործածվել երեք դեպքում․

վտանգից խուսափելու համար
հետ շրջված դիրքից նորմալ դիրք ընդունելու համար
հարսնյակից դուրս գալուց իրեն շրջապատող պինդ զանգվածը հետ մղելու համար։Բեղիկների հիմքը գտնվում է աչքերի առաջ։ Բեղիկները կազմված են 11 հատվածներից, թելանման են, սղոցանման կամ սանրանման։ Շատ տեսակների մոտ վերնաթևերը ուրվագծված ակոսիկներով են։ Փորիկը կազմված է 5, երբեմն՝ 6 փորային ստերնիտներից։ Բոլոր ոտքերի թաթերը կազմված են 5 հատվածներից։
Թրթուրների մարմինը երկարավուն է։ Մարմնի ծածկույթները թույլ խիտինապատ են՝ սպիտակ, բաց դարչնագույն և վառ դեղին


== Բիոլյումինեսցենցիտիվ լուսավորություն ==
Կենտրոնական Ամերիկայի երկրներում գոյություն ունեն չրխկանների տեսակներ, որոնք կիրառում են բիոլյումինեսցենցիտիվ լուսավորությունը։ Բզեզներն ունեն երկու լուսավորող օրգան, որոնք գտնվում են պրոնոտումի հետին անկյունների մոտ և մեկ լրացուցիչ, որը գտնվում է որովայնի առաջին ստերնիտի կենտրոնում և երևում է թռիչքի ժամանակ։ Արուները բիոլյումինեսցենցիան օգտագործում են զուգընկերոջը գրավելու համար։
Բիոլյումինեսցենցիայով օժտված են ոչ միայն հասուն բզեզները, այլև թրթուրները, որոնք այն գործածում են զոհին գրավելու նպատակով։


== Էկոլոգիա ==
Հասուն միջատները՝ իմագոները կամ բզեզները, մեծմասամբ ազատ կենսակերպ ունեն, ժամանակն անցկացնում են խոտաբույսերի և անտառային բուսականության մեջ, նրանց տերևներում և ծաղիկներում, թաքնվում են տարբեր տեսակի թաքստոցներում, օրինակ՝ արմատի ճեղքում, արմատի տակ, քարերի տակ, ափամերձ ողողատներում և այլն։ Թրթուրները զարգանում են հողում, փտած փայտում կամ անտառային փռոցաշերտում։
Որոշ տեսակների իմագոն չի սնվում ողջ կյանքի ընթացքում, մյուս տեսակները ստանում են լրացուցիչ սնունդ․ նրանք սովորաբար սնվում են բույսերի հյուսվածքներով, օրինակ՝ տերևների ։


== Ֆիլոգենիա ==
Ընտանիքը ենթաբաժանվում է 13 ենթաընտանիքի, որոնցից 9-ը իրենց հերթին՝ 40 ցեղի և 5 ցեղ՝ 20 ենթացեղի։

ենթաընտանիք Oxynopterinae Candeze, 1857
ցեղ Campsosternini Fleutiaux, 1927
ցեղ Oxynopterini Candeze, 1857
ենթաընտանիք  Pityobiinae Hyslop, 1917
ցեղ Pectocerini Gurjeva, 1973
ցեղ Pityobiini Hyslop, 1917
ցեղ Rostricephalini Fleutiaux, 1947
ենթաընտանիք Pyrophorinae Candeze, 1863
ցեղ Agrypnini Candeze, 1857
ցեղ Protagrypnini Dolin, 1973
ենթացեղ Protagrypnina Dolin, 1973
ենթացեղ Hypnomorphina Dolin, 1975
ենթացեղ Desmatina Dolin, 1975
ցեղ Tetralobini LaPorte, 1840
ենթացեղ Tetralobina LaPorte, 1840
ենթացեղ Piezophyllina Lurent, 1967
ցեղ Chalcolepidiini Lacordaire, 1857
ցեղ Pseudomelanactini Arnett, 1967
ցեղ Campyloxenini Costa, 1975
ցեղ Heligmini Costa, 1975
ենթացեղ Heligmina Costa, 1975
ենթացեղ Alampina Costa, 1975
ենթացեղ Euplinthina Costa, 1975
ենթացեղ Compsoplinthina Costa, 1975
ցեղ Pyrophorini Candeze
ենթացեղ Pyrophorina Candeze
ենթացեղ Nyctophyxina Costa, 1975
ենթացեղ Hapsodrilina Costa, 1975
ցեղ Hemirhipini Candeze, 1857
ցեղ Conoderini Fleutiaux, 1919 (Candeze, 1859)
ենթաընտանիք։ Melanactinae Candeze, 1857
ենթաընտանիք։ Hypnoidinae Schwarz, 1906 (Candeze, 1860)
ցեղ Hypnoidini Schwarz, 1906
ցեղ Prisahypini Stibick, 1976
ենթաընտանիք։ Denticollinae Reitter, 1905 (Candeze, 1857)
ցեղ Pachyderini Fleutiaux, 1919 (Candeze, 1859)
ցեղ Denticollini Reitter, 1905 (Candeze, 1857)
ենթացեղ Athouina Candeze, 1859
ենթացեղ Denticollina Reitter, 1905 (Candeze, 1857)
ենթացեղ Hemicrepidiina Champion, 1894 (Candeze, 1863)
ենթացեղ Physodectylina Fleutiaux, 1892
ենթացեղ Crepidomenina Candeze, 1863
ենթացեղ Senodoniina Schenkling 1927 (Candeze, 1963)
ենթացեղ Dimina Canedze, 1863
ենթացեղ Anischina Fleutiaux, 1936
ցեղ Ctenicerini Fleutiaux, 1936 (Candeze, 1863)
ենթաընտանիք։ Elaterinae Leach
ցեղ Dicrepidiini Candeze, 1859
ցեղ Odontonychini Girard, 1972
ցեղ Ampedini Fleutiaux, 1947
ցեղ Megapenthini Gurjeva, 1973
ցեղ Physorhinini Candeze, 1859
ցեղ Adrastini Candeze, 1863
ցեղ Pomachiliini Candeze, 1859
ցեղ Agriotini Champion, 1894
ցեղ Elaterini Leach
ենթաընտանիք։ Aplastinae Crowson, 1972
ցեղ Aplastini Crowson, 1972
ցեղ Pleonomini Semenov-Tian-Shanskij & Pjatakova, 1936
ենթաընտանիք։ Oestodinae Hyslop, 1917
ցեղ Oestodini Hyslop, 1917
ցեղ Athoomorphini Laurent, 1966
ցեղ Sphaenelaterini
ենթաընտանիք Melanotinae Candeze, 1859
ենթաընտանիք Negastriinae Nakane & Kishii, 1956
ենթաընտանիք Cardiophorinae Candeze, 1860
ցեղ Cardiophorini Candeze, 1860
ցեղ Nyctorini Semenov-Tian-Shanskij & Pjatakova, 1936
ենթաընտանիք Cebrioninae Latreille, 1802
ցեղ Aplastini Stibick, 1979
ցեղ Cebriognathini Paulus, 1981
ցեղ Cebrionini Latreille, 1802


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Гурьева Е. Л. Жуки-щелкуны (Elateridae).  ենթաընտանիք Elaterinae // Фауна СССР. 12, 4. Л., 1979. 451 с.
Гурьева Е. Л. Жуки-щелкуны (Elateridae).  ենթաընտանիք Athoinae. Триба Ctenicerini // Фауна СССР. 12, 3. Л., 1989. 256 с.
Долин В. Г. Личинки жуков-щелкунов (проволочники) европейской части СССР. Киев, 1964. 206 с.
Долин В. Г. Определитель личинок жуков-щелкунов фауны СССР. Киев, 1978. 126 с.
Долин В. Г. Жуки-ковалики. Agrypnini, Negastriini, Dimini, Athoini, Estodini // Фауна Украины. 19, 3. Киев, 1982. 280 с.
Долин В. Г. Жуки-щелкуны. Cardiophorini и Elaterini // Фауна Украины. Киев, 1988. 19, 4. 202 с.
Долин В. Г., Атамурадов Х. И. Жуки-щелкуны Туркменистана. Киев, 1994. 177 с.
Римский-Корсаков М. Н. (1890–1907)։ «Щелкуны»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 
Черепанов А. И. Жуки-щелкуны Западной Сибири. Новосибирск, 1957. 380 с.
Черепанов А. И. Проволочники Западной Сибири. М., 1965. 190 с.
Stibick, J.N.F. 1979: Classification of the Elateridae (Coleoptera). Relationships and classification of the subfamilies and tribes. Pacific insects, 20: 145—186. [1]
Tarnawski D. Sprezykowate (Coleoptera, Elateridae). 1. Agrypninae, Negastriinae, Dimiinae i Athoinae // Fauna Polski. 21. Warszawa, 2000. 401 p.


== Արտաքին հղումներ ==
Щелкуны Палеарктики(անգլ.)
Атлас щелкунов (Elateridae) России (с иллюстрированным указателем подсемейств и триб)
В. Г. Долин. Определитель личинок жуков-щелкунов фауны СССР (PDF)