Էլիզաբեթ Թոմփսոն

Էլիզաբեթ Թոմփսոն, լեդի Բաթլեր (անգլ.՝ Elizabeth Southerden Thompson, Lady Butler, նոյեմբերի 3, 1846(1846-11-03)[…], Լոզան, Շվեյցարիա - հոկտեմբերի 2, 1933(1933-10-02)[…], Գորմանսթոն, Միտ, Լենստեր, Իռլանդական ազատ պետություն և Իռլանդիա), 19-րդ դարի անգլիացի նկարիչ, մարտանկարիչ, մեծամասամբ պատկերել է Անգլիայի 19-20–րդ դարերի ռազմական պատմության վերաբերյալ թեմաներ։ 


== Կենսագրություն ==


=== Ծնունդ և վաղ տարիներ ===
Էլիզաբեթ Թոմփսոնը ծնվել է Լոզանի մոտակայքում գտնվող Կլերմոնտ վիլլայում (անգլ.՝ Villa Claremont) Թոմաս Ջեյմս Թոմփսոնի (1812-1881) և Քրիստիան Վելլերի (1825-1910) ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտ, հարուստ մարդ էր և երկու անգամ (անհաջող) առաջադրվել էր պառլամենտի ընտրություններում։ Նա շատ ժամանակ էր նվիրում իր երեխաներին՝ Էլիզաբեթին և նրա կրտսեր քրոջը՝ Ալիսին (հետագայում հայտնի բանաստեղծուհի և գրող), տալով նրանց հիանալի տնային ուսուցում։ Էլիզաբեթ Թոմփսոնի մայրը զբաղվում էր երաժշտությամբ և գեղանկարչությամբ՝ իր դուստրերի մեջ  սերմանելով սեր արվեստի նկատմամբ։ Նրան իր ապագա ամուսնու հետ ծանոթացրել է Չարլզ Դիքենսը՝ Թոմաս Ջեյմս Թոմփսոնի ընկերը։ Ընտանիքը շատ է ճանապարհորդել, և մանկության և պատանեկության տարիներին Էլիզաբեթ Թոմփսոնը երկար ժամանակ ապրել է արտասահմանում, առաջին հերթին՝ Իտալիայում (Լիգուրական Ռիվիերա)։
Էլիզաբեթ Թոմփսոնը սկսել է նկարել շատ վաղ տարիքում՝ Իտալիայում։ Սկզբում նա առանձին դասեր է առել Լոնդոնում, իսկ 1866 թվականից հիմնականում սովորել է Հարավային Քենսինգտոնի Կանանց արվեստի դպրոցում՝ Ռիչարդ Բուրշետի ղեկավարությամբ (այժմ՝ Արվեստի թագավորական քոլեջ)։ 1862 թվականին Էլիզաբեթ Թոմփսոնն եղել է պրեռաֆայելիտների դպրոցի հիմնադիրներից մեկի՝ Ջոն Էվերեթ Միլլեյի լոնդոնյան ստուդիայում, ով հետագայում բարձր գնահատեց նրա աշխատանքը և նրան արժանի համարեց Արվեստի թագավորական ակադեմիայում ընտրվելու։ 1869 թվականից սովորել է Գեղարվեստի ակադեմիայում (Ֆլորենցիա) նկարիչ Ջուզեպպե Բելուչիի մոտ (1827-1882)։
Սկզբում երիտասարդ նկարչուհուն գրավել են կրոնական թեմաները («Մագնիֆիկատ», 1870), դիմանկարներն ու բնանկարները, սակայն 1870 թվականին Փարիզ կատարած ուղևորության ժամանակ  նրա վրա մեծ տպավորություն են թողել Էռնեստ Մեյսոնիեի և Դետայլի ռազմական աշխատանքները, և նա որոշել է նվիրվել մարտական ​​ժանրին։ Այնուամենայնիվ, 2010 թվականին հայտնաբերվել է մատիտով էսքիզների նախկինում անհայտ ալբոմ, որը թվագրված է 1868 թվականին և պարունակում է Ղրիմի պատերազմի և Վաթեռլոյի ճակատամարտի դրվագների էսքիզներ, ինչն ապացուցում է նկարչի հետաքրքրությունը այս թեմայի նկատմամբ դեռևս Փարիզ այցից առաջ։ 1872 թվականին Էլիզաբեթ Թոմփսոնը ներկա է գտնվել Սաութհեմփթոնի մոտ բրիտանական բանակի աշնանային զորավարժություններին և կատարել մի քանի էտյուդներ, որոնցից մեկը՝ «Ձիերին ջրող զինվորները», վաճառվել է արդյունաբերող Չարլզ Գելոուեյին, որը հետագայում դարձել է հայտնի «Դադար»-ի պատվիրատուն։ Թագավորական ակադեմիայի կողմից առաջին ճանաչումը եղավ ֆրանս-պրուսական պատերազմի «Անհայտ կորածը» (1873) թեմայով նկարից հետո, ցուցահանդեսում նկարը ցուցադրվել է անբարենպաստ վայրում՝ առաստաղի տակ (անգլ.՝ skyed), բայց, այնուամենայնիվ, որոշակի ուշադրության է արժանացել։


=== «Դադար» ===

Սենսացիա է առաջացրել Էլիզաբեթ Թոմփսոնի հաջորդ խոշոր աշխատանքը՝ «Դադար» (1874) ՝ նվիրված  Ղրիմի պատերազմի իրադարձություններին։ Թագավորական ակադեմիայի ընտրող հանձնաժողովը համաձայնել է նկարը ներառել ամենամյա ցուցահանդեսում, և այն գովաբանել են Ղրիմի պատերազմի մասնակից Քեմբրիջի դուքսը և Ուելսի արքայազնը (ապագա թագավոր Էդուարդ VII): Պատերազմի վետերանները  հաստատել են նկարչի մեծ ճշգրտությունը մանրամասնություններում, իսկ հիվանդության պատճառով անկողնուն գամված Ֆլորենս Նայթինգեյլը խնդրել է, որ իրեն հնարավորություն ընձեռնեն ծանոթանալու նկարին և հավանությամբ է խոսել նրա մասին։ Պատկերը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել հանրության շրջանում՝ այցելուների հոսքն այնքան մեծ է եղել, որ իշխանությունները ստիպված են եղել ոստիկան տրամադրել մարդկանց հոսքը կարգավորելու համար։ Որոշվել է նկարը ուղարկել երկրով մեկ շրջագայության; Նրա համար ամենուր հերթեր են գոյացել։ Նկարը բրիտանացի առաջատար փորագրիչների կողմից տարածվել է մեծ քանակությամբ փորագրություններով։
Նկարի պատվիրատուն՝ Չարլզ Գելոուեյը (վճարը 100 ֆունտ էր, այնուհետև հասցվել է 120 գինեի), նկարը վերավաճառելու բազմաթիվ առաջարկներ է ստացել, այդ թվում՝ Ուելսի արքայազնից, սակայն հրաժարվել է բաժանվել նկարից։ Ի վերջո, այն պահանջվել է ուղարկել Բուքինգհեմյան պալատ (առաջին անգամ Թագավորական ակադեմիայի պատմության մեջ), որից հետո Վիկտորյա թագուհին ցանկություն է հայտնել ձեռք բերել այն իր անձնական հավաքածուի համար։ Գելոուեյը խելամտորեն համաձայնել է, բայց պայմանով, որ հեղինակը մեկ այլ նկար ստեղծի իր համար, մինչդեռ Թոմփսոնը, հաշվի առնելով ձեռք բերված փառքը, հոնորարը բարձրացրել է մինչև 1126 ֆունտ։
Նկարի արտասովոր ժողովրդականությանը նպաստել է բրիտանական ազգային գիտակցության բարձրացումը գաղութատիրական կայսրության ակտիվ ընդլայնման ժամանակաշրջանում, ինչը առաջացրեց ռազմական թեմաներով ստեղծագործությունների հանրային պահանջարկ և, ընդհանրապես, նվիրված էր երկրի կյանքի կարևոր իրադարձություններին։ երկիր։ Մինչև մամուլում լուսանկարչության մասսայական տարածումը, այն պարբերականներում փորագրությունների հետ մեկտեղ լրագրության մի տեսակ էր։ Միևնույն ժամանակ, Էլիզաբեթ Թոմփսոնը  բոլորովին նոր մոտեցում է ցույց տվել ռազմական թեմաներին. եթե նախկինում նման նկարները ճակատամարտի համայնապատկեր էին կամ որոշակի սպայի սխրագործության պատկեր, ապա այս դեպքում հեղինակը ձգտել է արտահայտել պատերազմի «սխալ կողմը», շարքային զինվորների ցավն ու տառապանքը։ Հեղինակի անհատականությունը նույնպես մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում. վիկտորյական դարաշրջանի կնոջ համար բացարձակապես ոչ բնորոշ էր կնոջ պրոֆեսիոնալ զբաղվելը գեղանկարչությամբ, ընդ որում՝ մարտական ​​ժանրում։ Նկարի հանրաճանաչության գագաթնակետին վաճառվել է նկարչի առնվազն քառորդ միլիոն լուսանկար։


=== Փառքի գագաթնակետում ===

«Դադար»–ի հաջողությունից հետո Էլիզաբեթ Թոմփսոնը դարձել է Կին նկարիչների միության պատվավոր անդամ, Ջրանկարիչների թագավորական ինստիտուտի անդամ, բայց երբեք չընտրվեց Արվեստի թագավորական ակադեմիայում (1879 թվականին նրա թեկնածությունը մերժվել է ընդամենը երկու ձայնի տարբերությամբ)։ Նա շարունակեց ստեղծել մեծ, մշակված պատերազմական նկարներ (տարեկան մոտ մեկ նկար), որոնք պարբերաբար ցուցադրվում էին Թագավորական ակադեմիայում (1873-1920 թվականներին՝ ընդհանուր 24-ը) և բրիտանական առաջատար պատկերասրահներում, տպագրվում հանրաճանաչ «The Graphic» պատկերազարդ հրատարակությունում։ Նկարչուհին մեծ ուշադրություն է դարձրել պատկերի իսկությանը. հայտնի է, որ նա զինվորականներին խնդրել է համազգեստով և զենքերով նկարվել իր համար Պորտսմութի իր ստուդիայում։ Վիկտորիա թագուհին գնահատեց նրա աշխատանքը և գնեց դրանցից առնվազն երկուսը։ 1870-ականների կեսերին Թոմփսոնը Բրիտանիայի ամենահայտնի և ճանաչված նկարիչներից մեկն էր։
1877 թվականի հունիսի 11-ին Էլիզաբեթ Թոմփսոնն ամուսնացավ Ուիլյամ Ֆրենսիս Բաթլեր (1838-1910) հետ՝ բրիտանական բանակի սպա (հետագայում՝ գեներալ-լեյտենանտ)։ Հարսանեկան արարողությունը վարել է կարդինալ Մենինգը։ Զույգը վեց երեխա է ունենում, որոնցից մեկը վաղաժամ մահանում է։ Բաթլերը պատկանում էր աղքատ իռլանդական կաթոլիկ ազնվական ընտանիքի։ Մինչև 1877 թվականը նրա ծառայողական ցանկում արդեն կային Բրիտանական Հնդկաստանը, Վոլսլիի արշավախումբը,  Աշանտիի դեմ ընկերությունը (որի համար նա դարձավ Բանի շքանշանակիր) և Նատալը։ նա հրատարակել է մի քանի գրքեր, այդ թվում՝ իր գնդի պատմությունը։ Նրա հետագա կարիերան ներառում էր անգլո-զուլուի և անգլո-եգիպտական ​​պատերազմները, մահդիստների ապստամբությունը, նրան շնորհվել է ասպետի հրամանատար (1886) և ասպետական ​​մեծ խաչ (1906) Բանի շքանշան։ 1899 թվականից տարբեր պաշտոններ է զբաղեցրել Բրիտանական կղզիներում, իսկ 1905 թվականին թոշակի է անցել։ Ուղեկցելով ամուսնուն ամենուր (Իտալիայում և Ֆրանսիայում ընդմիջումներով ճամփորդելու) Լեդի Բաթլերը տոգորված էր բրիտանական գաղութատիրության վերաբերյալ իր քննադատական ​​հայացքներով և համակրում էր իռլանդական ազգայնականության գաղափարներին, բայց չհեռացավ իր սիրելի ժանրից։


=== Ուշ տարիներ ===
Ամուսնու պաշտոնաթող լինելուց հետո Լեդի Բաթլերը նրա հետ տեղափոխվեց Իռլանդիա (Banshe Castle, County Tipperary): 20-րդ դարի սկզբին նրա աշխատանքն ընկալվում էր որպես անախրոնիզմ. ժամանակները փոխվել էին, և հասարակությունն ավելի շատ սպասում էր բրիտանական բանակի հաղթանակների փառաբանմանը, այլ ոչ թե պատերազմի իրատեսական պատկերմանը, որը կարող էր խարխլել զինվորների ռազմական ոգին։ Բացի այդ, բրիտանացիները չկարողացան համակրանք գտնել Լեդի Բաթլերի՝ Իռլանդիայում կաթոլիկների ծանր վիճակի վրա ուշադրություն հրավիրելու ցանկության նկատմամբ։ Նա դժվարությամբ էր վաճառում իր աշխատանքները։ 1924 թվականին («Դադար»–ից ուղիղ 50 տարի անց) Թագավորական ակադեմիան նույնիսկ մերժեց նրա նկարներից մեկը։
1910 թվականին Լեդի Բաթլերն այրիացավ, բայց շարունակեց ապրել Բանշեում մինչև 1922 թվականը, երբ նա տեղափոխվեց իր վեց երեխաներից կրտսերի՝ Էյլինի՝ վիկոնտեսուհի Գորմանսթոնի մոտ և շարունակեց աշխատել մինչև 1930 թվականը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումից հետո նա բազմիցս տրամադրել է իր ջրանկարները բարեգործական ցուցահանդեսների և վաճառքների համար։ Լեդի Բաթլերի որդիներից երկուսը մասնակցել են պատերազմին. Ռիչարդը ընտրել էր հոգևոր կարիերա, միացել բենեդիկտացիներին և ծառայել որպես քահանա, Պատրիկը ծանր վիրավորվել է 1914 թվականի նոյեմբերին Իպրի առաջին ճակատամարտում, հասել գնդապետի կոչման, պարգևատրվել «Առաջին ծառայության» շքանշանով։ Լեդի Բաթլերը մահացել է Գորմանսթոն ամրոցում իր 87-ամյակից առաջ և թաղվել Ստամալինա գերեզմանատանը։


== Քննադատների և ժամանակակիցների կարծիքներ ==
Արդեն իր կարիերայի սկզբում Էլիզաբեթ Թոմփսոնի աշխատանքներըը դրական գնահատականներ են ստացել գործընկերների և քննադատների կողմից։ Ըստ իր «Ինքնակենսագրության», Միլեն, ծանոթանալով «28-րդ գունդը Կատր Բռայի մոտ» (1875) նկարին, ասել է, որ շուտով հաճույքով կշնորհավորի նրան Թագավորական ակադեմիայում ընտրվելու կապակցությամբ, պատիվ, որին նա լիովին արժանի էր։ Բրիտանացի ականավոր արվեստի տեսաբան և քննադատ Ջոն Ռասկինը նույն նկարն անվանեց «[իսկական] ամազոնուհու ստեղծագործություն»՝ համեմատելով նկարչի հմտությունը Թըրների տեխնիկայի հետ և հրաժարվելով նախկին խոսքերից, որ կինը անկարող էր նկարել։
Վիկտորյական դարաշրջանի արվեստի ոլորտում ամենաազդեցիկ հրատարակությունը՝ «The Art Journal»[en] 1880 թվականին Էլիզաբեթ Թոմփսոնին անվանել է «մեծ և եզակի ուժի նկարիչ» (անգլ.՝ an artist of great and original power)։ Նշանավոր հրապարակախոս Հենրի Բլեքբերնը  նշել է «վերլուծության իսկապես Հոգարթյան ոգին»նրա աշխատանքներում։


== Հայտնի աշխատանքներ ==


== Գրքեր ==
Butler, Elizabeth. Letters from the Holy Land. — London: Adam and Charles Black, 1906. — 84 p.
Butler, Elizabeth. From Sketch-book and Diary. — London: Adam and Charles Black, Burns and Oates, 1909. — 177 p.
Butler, Elizabeth. An Autobiography. — London, Bombay, Sydney: Constable & Co., Ltd., 1922. — 337 p.


== Մեջբերում ==


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Էլիզաբեթ Թոմփսոնի ամենահայտնի ստեղծագործություններից է «Ընդմիշտ Շոտլանդիա»–ն, որը բավականին դիպուկ «մեջբերված»  է խորհրդային-իտալական «Վաթերլո» գեղարվեստական ​​ֆիլմում (1970, ռեժիսոր Ս. Ֆ. Բոնդարչուկ)։ «Շոտլանդական մոխրագույնների» հարձակման տեսարանը տեւում է մոտ 5 րոպե էկրանային ժամանակ, որի ընթացքում օպերատորը բազմիցս օգտագործում է նկարում հեծյալների դիրքին համապատասխանող անկյունը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բրիտանացիները գերմանացի ռազմագերիներից մեկի մոտ գտան ամանորյա բացիկ, որի ձևավորման մեջ օգտագործվել է «Ընդմիշտ Շոտլանդիա»–ն, բայց անգլիական համազգեստից փոխելով պրուսականի։ Պատկերը պետք է խորհրդանշեր գերմանական բանակի հաղթական հարձակումը։
Չնայած 1870-ականներին և 1880-ականներին իր աշխատանքների մեծ ժողովրդականությանը, Էլիզաբեթ Թոմփսոնը երբեք չընտրվեց Արվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամ։ Միայն 1922 թվականին կանայք կարողացան լինել որպես ակադեմիայի անդամ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Биография на сайте «Британская империя»(անգլերեն)
Некролог в газете «The Times» от 3 октября 1933 г.(անգլերեն)