Անտառային բադեր

Անտառային բադեր (լատ.՝ Aix), ջրային թռչունների տոհմ, բադերի ընտանիք։ Ընդգրկում է երկու տեսակ՝ հյուսիսամերիկյան արքայական բադը (Aix sponsa) և ասիական մանդարինկան (Aix galericulata):
Անտառային բադերի վաղ տաքսոնոմիական համակարգերում, ինչպես նաև այլ բադատեսակներից մի քանիսը, միավորված են պարաֆիլակտիկ խմբի մեջ՝ Կիրինինի (կամ Cairininae) խմբում, որոնք միջանկյալ դիրքեր էին զբաղեցնում պեգանկիի և այդ բադերի միջև, որոնց ներկայացուցիչները բույն են դնում ծառերի խոռոչներում։ Այժմ բանավեճային քննարկումներ են տեղի ունենում, որպեսզի այս բադերին ընդգրկեն կամ համարեն Անատինա կամ Մադորնի տոհմից։
Այդ երկու տեսակները հաճախակի են ուշադրություն գրավում, մասնավորապես պայծառ և հակադրական գույներով։
Արքայական բադը ապրում է Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան հատվածում, հիմնականում ԱՄՆ-ի տարածքում, թեպետ նրա տարածման աշխարհագրությունը տարածվել է Արևմտյան Կանադայի շրջաններից մինչև Հյուսիսային Մեքսիկան։ Մանդարինկա տարածված է Ճապոնիայում, Չինաստանում և ռուսական Հեռավոր Արևելքում։ Բացի այդ, այս տեսակը տարածվել է նաև Եվրոպայի առանձին շրջաններում (մասնավորապես Մեծ Բրիտանիայում)։ Երկու տեսակներն էլ չվող են ձմեռում են տարածքի հարավային հատվածներում։ Ապրում են անտառային խաղաղ գետերում և փոքր ստվերոտ լճերում, որպես էնդեմիկ թռչուններ հանդիպում են քաղաքային զբոսայգիներում։ Սեռական տարբերակումը (դիմորֆիզմ) շատ վառ է արտահայտված. էգերը տարբերվում են արուներից փոքր չափերով և ավելի համեստ փետուրների գույնով։

Արքայական բադը 43-51 սմ երկարությամբ, կշռում է 482-879 գրամ։ Արուները ունեն կարմիր աչքեր և ծիածանի խայտաբղետությամբ փետրավոր զգեստ ամուսնանալու ժամանակ։ Երկու սեռերի գլխի վրա ձևավորվում է փումփուլիկ (գագաթ)։ Նման չափերի է նաև մանդարինկան՝ 41-51 սմ երկարությամբ, 444-500 գրամ քաշով։ Արու մանդարինկայի զգեստը համեմատաբար ավելի մեծաշուք է, քան արու արքայական բադինը:
Արքայական բադը սնվում է մանր խեցգետնիկներով, խխունջներով և հողային միջատներով, ինչպես նաև բուսական կերերով՝ կաղիններով, ընկույզով, բույսերի աճեցողական սերմերի մասերով։ Մանդարինկան բուսակեր է։
Արքայական բադը ունակ է վերարտադրել տարվա յուրաքանչյուր եղանակին։ Այն միամուսնական է (մոնոգամ), զույգերը կազմվում են փետրվարից մինչև ապրիլ (կախված լայնությունից) մեկ սեզոնի համար։ Ածում է 9-15 ձու, թուխս նստելու տևողությունը մոտ 30 օր է։ Ճտերը լքում են բույնը ձվից դուրս գալուց անմիջապես հետո և մնում են մայրիկի հետ մոտ երկու ամիս։ Բադերի մոտ նկատվում է բարձր մահացություն։ Արքայական բադի կյանքի միջին տևողությունը 3-4 տարի է։ Մանդարինկան նույնպես միամուսնական է (մոնոգամ)։ Ամուսնության ժամանակաշրջանում, բացի մեծաշուք զգեստի, զարգացած է նաև շեկ օձիք՝ երկար-բարակ փետուրներից և նունպես նարնջագույն «առագաստից»՝ կազմված երկաստիճանի ծայրափետուրներից։  Ինչպես ամերիկյան բադը, այս տեսակը ևս բնադրում է ծառի փչակում, որտեղ 9-12 ձու է ածում։ Ինկուբացիոն շրջանը (թուխս նստելու շրջանը), ինչպես արքայական բադերի մոտ, 30 օր է, սակայն սերունդի բազմանալը տևում է ավելի քիչ՝ մոտ 40-45 օր։
Բնության միջազգային պահպանության խորհուրդը ուսումնասիրում է այս երկու տեսակները։ Անցյալու երկու տեսակների թվաքանակը կրճատվել է այն պատճառով, որ քչացել են անտառային տարածքները և քաղաքների կենտրոնացումը։ Մասնավորապես Չինաստանում 1911 թվականին՝ Ցին արքայատոհմի անկումից հետո, արքայական որսորդական անտառը՝ Տան-Լինը, որտեղ բնավում էին մանդարինկաները, հատվել է։ Ավելի դրամատիկ ճակատագիրը արքայական բադինն էր, որը Ամերիկայի գաղութացման հետ էր կապված, իսկ տեղաբնակները ոչ միայն հատում էին անտառները, չորացնում էին լճերը և ճահիճները, այլև մասսայական որսում էին այդ թռչուններին։ Միայն բնապահպանական օրենքների և վերականգնողական ծրագրերի շնորհիվ, իրավիճակը քիչ-քիչ վերականգնվում էր, սակայն մինչ օրս այդ տեսակի քանակը անգամ չի հասել նախկին չափին։


== Ծանոթագրություն ==


== Գրականություն ==
Степанян Л. С. Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий. — М.: Академкнига, 2003. — 727 с.
C. Carboneras 1992. Family Anatidae (Ducks, Geese and Swans) in del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds. Vol. 1. // Путеводитель по птицам мира = Handbook of the birds of the world. — Barcelona: Lynx Edicions, 1992. — ISBN 84-96553-42-6
John Gooders, Trevor Boyer. Ducks of Britain and the Northern Hemisphere. — London: Collins & Brown, 1997. — 176 с. — ISBN 1855855704(անգլ.)