Սամվել Կարապետյան (հուշարձանագետ)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սամվել ԿարապետյանՍամվել Գևորգի Կարապետյան (հուլիսի 30, 1961(1961-07-30), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - փետրվարի 27, 2020(2020-02-27), Երևան, Հայաստան), հայազգի հուշարձանագետ, պատմաբան, բանահավաք, քարտեզագիր, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի հայաստանյան գրասենյակի նախկին նախագահ։ Տարբեր երկրներում մանրամասն ուսումնասիրել, չափագրել, լուսանկարել է հայկական հազարավոր հուշարձաններ և հայկական հետքեր։ Հեղինակել և համահեղինակել է հայկական հուշարձանների, հայկական ճարտարապետության և հայոց պատմությանն առնչվող տասնյակ գրքեր, գիտական հարյուրավոր հոդվածներ, բազմաթիվ քարտեզագրքեր։
Հայտնի է նաև որպես Թուրքիաում, Ադրբեջանում, Վրաստանում հայկական հուշարձանների և հետքերի ոչնչացման քաղաքականության քննադատ։ Նա պնդել է, որ այդ երկրների իշխանությունները նպատակաուղղված կերպով իրականացնում են հայկական հուշարձանների ոչնչացման քաղաքականություն։ Իր փաստերը 2007 թվականին ներկայացրել է ԱՄՆ կոնգրեսին և 2008 թվականին՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանին։ Իր հայագիտական գործունեության համար Վրաստանում հայտարարված էր անցանկալի անձ և արգելված էր նրա մուտքն այդ երկիր։


== Կենսագրություն ==
Սամվել Կարապետյանը ծնվել է 1961 թվականի հուլիսի 30-ին Խորհրդային Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում։ Արմատներով Տուրուբերան աշխարհի Արճեշ գավառի Բերդաղ գյուղից սերած Բաղդասարի գերդաստանից է։
1978 թվականին ավարտել է Երևանի Միսաք Մանուշյանի անվան թիվ 48 դպրոցը։


== Հուշարձանների հետազոտություն ==
Սկսած 1975 թվականից ճամփորդել է Հայկական ԽՍՀ տարածքով բնությունը ուսումնասիրելու նպատակով, իսկ 1978 թվականից սկսած լուսանկարում, չափում և նկարագրում է հայկական հուշարձանները ամբողջ Պատմական Հայաստանի տարածքով։ Երեք տասնամյակի ընթացքում հետազոտում և ցուցակագրում է Պատմական Հայաստանի հայ ճարտարապետության հազարավոր նմուշներ։ Նա բազմաթիվ գյուղերի, գյուղատեղիների, հանդամասերի առաջին հետազոտողն է, հարյուրավոր հուշարձանների առաջին լուսանկարիչն է, չափագրողը, հայտնաբերողն ու տեղորոշողը։ Նա հազարավոր վիմագրերի առաջին ընթերցողն ու հրատարակիչն է։ Իր երիտասարդության տարիներին հետազոտության առաջնայնությունը տվել է այն տարածքներին, որտեղ առավել վտանգված են եղել հայկական պատմական հուշարձանները։


=== Հայաստանի Հանրապետություն ===
1978 թվականից սկսած մինչև 2019 թվականը սկզբում Խորհրդային Հայաստանի (1978-1991), հետագայում Հայաստանի Հանրապետության (1991-2019) տարածքում չափագրել է ավելի քան 50 հուշարձան և լուսանկարել մոտ 22000 կադր։ Բացառիկ են Խոսրովի արգելոցում կատարված ուսումնասիրությունները, որտեղ վկայագրել է հարյուրավոր հուշարձաններ։
Հայաստանի Հանրապետության տարածքում իր կատարած հետազոտությունների հիման վրա հանդես է եկել հարյուրավոր հոդվածներով, հրապարակել բազմաթիվ գրքեր, այդ թվում՝ «Աղնաձոր, Թառաթումբ, Քարագլուխ, Սալլի գյուղերի պատմական հուշարձանները», «Առինջ գյուղի պատմական հուշարձանները», «Կապուտան գյուղի պատմական հուշարձանները», «Կոտայք գյուղի պատմական հուշարձանները», «Զառ և Սևաբերդ գյուղերի պատմական հուշարձանները», «Նորագյուղ և Մայակովսկի գյուղերի պատմական հուշարձանները», «Ոսկեպարի պատմական հուշարձանները», «Ջիլիզայի պատմական հուշարձանները», «Ակունք և Կաթնաղբյուր գյուղերի պատմական հուշարձանները»։ Հեղինակել է մի շարք քարտեզներ, այդ թվում՝ Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի, Լոռու, Տավուշի, Կոտայքի մարզերի պատմական հուշարձաների քարտեզ-ուղեցույցները։


=== Արցախի Հանրապետություն ===
1978 թվականից սկսած մինչև 2018 թվականը սկզբում Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի ու հարակից շրջանների (1978-1991), հետագայում Արցախի Հանրապետության (1991-2018) տարածքում չափագրել է ավելի քան 200 հուշարձան և և լուսանկարել մոտ 24000 կադր։
1978 թվականից Սամվել Կարապետյանը մեծածավալ աշխատանքներ է կատարել Մարտակերտի, Ասկերանի, Մարտունու, Հադրութի և Շուշիի, Շահումյանի, Քաշաթաղի շրջաններում։ Նա ուսումնասիրել է ոչ միայն բնակավայրերում ու հարակից տարածքներում գտնվող հուշարձանները, այլև դրանցից հեռու սարերում, անտառներում գտնվող և երբևէ չուսումնասիրված բերդերը, կամուրջները, վանքերը, եկեղեցիները, մատուռները, գերեզմաններն ու խաչքարերը։ Իր հետազոտություններին զուգահեռ նա իրականացրել է նաև բանահավաքչություն և տեղացիներից հավաքագրել է ավելի քան 4000 մանրատեղանուն։
Իր շուրջ երեք տասնամյակ տևած հետազոտությունների հիման վրա հրատարակել է և պատրաստել է հրատարակման բազմաթիվ գրքեր։ Արցախին վերաբերվող հրատարակված գրքերից են «Դադի վանքի վերանորոգումը 1997-2011 թվականներ», «Արցախի կամուրջները», «Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում», «Ադրբեջանը քաղաքակրթությունից դուրս», «Արցախի հրաշալիքներ», «Արցախի հայ ճարտարապետության մահմեդական հուշարձանները» աշխատությունները։ Արցախի վերաբերյալ հրապարակել է հարյուրավոր հոդվածներ։


=== Խորհրդային Ադրբեջան ===


=== Վրաստան ===
1988 թվականից սկսած մինչև 2015 թվականը սկզբում Խորհրդային Վրաստանի (1988-1991), հետագայում անկախացած Վրաստանի (1991-2015) տարածքում չափագրել է ավելի քան 130 հուշարձան և և լուսանկարել մոտ 20000 կադր։
Վրաստանում իր երկարամյա հետազոտությունների հիման վրա հրատարակել է բազմաթիվ գրքեր։ Վրաստանի տարածքում հայկական պատմական հուշարձաններին և հետքերին վերաբերվող հրատարակված գրքերից են «Ջավախք», «Ախալցխա», «Հայերը Կախեթում», «Կովկասյան թանգարանի հայկական հավաքածուն», «Թիֆլիսի քաղաքագլուխները», «Վրաց պետական քաղաքականությունը և հայ մշակույթի հուշարձանները», «Թբիլիսիի Սուրբ Նշան Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցի», «Շուլավեր» աշխատությունները։


=== Թուրքիայի Հանրապետություն ===


=== Իրանի Իսլամական Հանրապետություն ===


=== Հնդկաստան ===


== Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ ==
Երկար տարիներ՝ մինչև իր մահը, Սամվել Կարապետյանը հանդիսացել է Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի երևանյան գրասենյակի ղեկավարը։


== Գիտական աշխատություններ և հրապարակումներ ==
Սամվել Կարապետյանը հեղինակել է տարբեր երկրներում գտնվող հայկական պատմամշակութային հուշարձանների, Հայոց պատմության, պատմական կերպարների մասին գիտական գրքեր և այլ աշխատություններ։


== Մրցանակներ և պարգևներ ==
Իր երկարամյա գիտական գործունեության համար Սամվել Կարապետյանն արժանացել է տասնյակ մրցանակների ու գնահատանքի։
2001 թվականին «ազգային կենսագործունեության և բարգավաճման առաջընթացին նպաստող ակնառու նվաճումների համար» Արցախի Հանրապետության կառավարության կողմից պարգևատրվել է «Մեսրոպ Մաշտոց» պետական շքանշանով։ 2003 թվականին արժանացել է Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության առաջնորդ Արամ Ա կաթողիկոսի օրհնության և գնահատանքի գրի։ Նույն թվականին ԱՄՆ-ում գործող Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության վարչության կողմից պարգևատրվել է «հայկական ճարտարապետական կոթողների ուսումնասիրության և պահպանման բնագավառում բազմամյա և բեղուն գործունեության համար»։ 2004 թվականին իր հեղինակած «Հյուսիսային Արցախ» գրքի համար պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության կառավարության «Եղիշեի անվան գրական մրցանակի»։ Նույն թվականին Բուրջ Համուտի Հայ կաթողիկե Մեսրոպեան Արուեստից վարժարանի կողմից արժանացել է գնահատանքի և երախտագիտության գրի։ 2006 թվականին «Հումանիտար գիտությունների զարգացման բնագավառում» իր հեղինակած «Կովկասյան թանգարանի հայկական հավաքածուն», «Հայերը Կախեթում», «Ջավախք» գրքերի համար արժանացել է Հայաստանի Հանրապետության նախագահի մրցանակի։ 2008 թվականին «Պատմական Հայաստանի տարածքում կատարած ծավալուն ուսումնասիրությունների և հայ ինքնության պահպանման գործում ունեցած բացառիկ ծառայությունների համար» պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատվո մեդալով։ «Պատմական հուշարձանների, հնավայրերի ուսումնասիրման և վերականգնման գործում ունեցած զգալի ավանդի համար» նույն թվականին արժանացել է Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության պատվոգրի։ 2010 թվականին պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության նախարարության «Դրաստամատ Կանայան» մեդալով։ «Հուշարձանների պահպանության ոլորտում ունեցած նշանակալի ավանդի, մշակույթի բնռագավառում երկարամյա, անբասիր աշխատանքային գործունեության համար» 2012 թվականին պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության «Ոսկե մեդալով»։ «Հայկական հուշարձանների պահպանման ազգանվեր գործի համար» նույն թվականին «Ալպինիզմի և լեռնային տուրիզմի հայկական ֆեդերացիայի» կողմից արժանացել է դպիլոմի։ 2014 թվականին «Վահագն» ռազմահայրենասիրական, բարեգործական, հասարակական կազմակերպության կողմից «ազգային և հայրենանվեր գործունեության համար» արժանացել է պատվոգրի, «Հայերնիքի ձայն» տիտղոսակոչումի և պարգևատրվել «Վահագնի» հուշարձանով։ «Եղեռն եղեռնից հետո» ծրագրի համար Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի շրջանակներում «Հայկյան» մրցանակաբաշխության ժամանակ շնորհվել է Հատուկ մրցանակ։ Հայաստանում Իրանի Իսլամական Հանրապետության դեսպանության կողմից նույն թվականին արժանացել է շնորհակալագրի Երևանի Հովհաննես Թումանյանի թանգարանում բացված ցուցահանդեսը լավագույնս կազմակերպելու ու ներկայացնելու համար։ «Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված միջոցառումներին ունեցած ակտիվ մասնակցության և այդ գործում դրսևորած պատրաստակամության համար» 2015 թվականին արժանացել է Երևանի քաղաքապետարանի շնորհակալագրի։ 2016 թվականին Հայաստանի Հանրապետության Քաղաքաշինության նախարարության կողմից «հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության և հանրահռչակման գործում ներդրած նշանակալի ավանդի համար» պարգևատրվել է «Մոմիկ ճարտարապետ» ոսկե մեդալով, «ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի՝ 2018-2019 ուստարվա գործունեությանը մեծապես աջակցելու համար» «Երևանի պետական համալսարան» հիմնադրամի Իջևանի մասնաճյուղի կողմից արժանացել է շնորհակալագրի։ 2020 թվականին Հայաստանի Հանրապետության նախագահի կողմից հետմահու պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով։


== Ընտանիք ==
Հայրը՝ Գևորգ Կարապետյան, որդիները՝ Տիրան և Տրդատ (ռեժիսորներ), Անի, թոռը՝ Կարապետ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Հովհաննիսյան, Հասմիկ (2020) Սամվել Կարապետյան. Պատմա-բանասիրական հանդես (1). pp. 280-285. ISSN 0135-0536 Archived 2020-06-13 at the Wayback Machine.


== Արտաքին հղումներ ==
 Սամվել Կարապետյան  էջը Յություբ տեսահոսթինգում
Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի կայքը
Արմեն Հախնազարյանի և Սամվել Կարապետյանի հիշատակին, «Հորիզոն» Բացառիկ 2020