Հայերը Թբիլիսիում

Հայերը պատմականորեն եղել են Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիի հիմնական էթնիկ խմբերից մեկը։ Հայերը Թբիլիսիի խոշորագույն էթնիկ փոքրամասնությունն են և կազմում են բնակչության 4,8%-ը։ Հայերը վրացական հողեր են գաղթել միջնադարում՝ Հայաստանի մահմեդական իշխանության օրոք։ Նրանք քաղաքի ամենամեծ բնակչությունը կազմել են 19-րդ դարում։ 2014 թվականի վրացական պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Թբիլիսիում հայերի թիվը կազմում է 53,409 մարդ։
Թբիլիսին կամ Թիֆլիսը (ինչպես նրան անվանում են հայերի մեծ մասը) եղել է հայերի մշակութային կյանքի կենտրոնը Ռուսական կայսրությունում 19-րդ դարի սկզբից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։


== Հավլաբար ==

Հավլաբարի կամ Հավլաբար (վրաց.՝ ავლაბარი), երբեմնի «26 Կոմիսարներ» (վրաց.՝ 26 კომისარი), Թբիլիսիի հնագույն թաղամասերից մեկը։ 19-րդ դարում բնակչության մեծամասնությունը հայեր էին։ Հավլաբարը ներառված է Իսանի Սամգորսկու թաղամասի կազմում, նաև մասնակի մտնում է Հին Թբիլիսիի մեջ։ Կապող օղակ է Իսանի Սամգորսկու և Թբիլիսիի կենտրոնական թաղամասերի միջև։ Նախկինում եղել է Վրաստանի տարածքում գտնվող հայ մտավորականության կենտրոնը։

		


== 19-րդ դարում Թիֆլիսի էթնիկ վիճակագրություն ==
19-րդ դարի սկզբում Թիֆլիսի բնակչության մեծամասնությունը հայեր էին։ 19-րդ դարի ամբողջ ընթացքում քաղաքի բնակչությունը կտրուկ աճում էր, ընդ որում աճի արդյունքում փոխվում էին տարբեր էթնիկ խմբերի քանակական հարաբերությունները։ Բավականաչափ շատացավ ռուսների ու վրացիների թիվը։ 1803 թվականին Թբիլիսիի բնակչության 92.6%-ը հայեր էին, 1846 թվականին հայերի թիվը նվազել էր մինչև 75.4%, իսկ արդեն 1864 թվականին հայերը կեսից քիչ էին՝ 47.4%, այն դեպքում, երբ վրացիները 24.7% էին։


== Թիֆլիս-Թբիլիսիի հայ բնակչության մասին ==


== Թբիլիսիի հայկական եկեղեցիներ ==

Հավլաբարի Սուրբ Կարապետ եկեղեցի, Թբիլիսի՝ վերափոխված է վրացականի։
Սուրբ Գևորգի եկեղեցի, կառուցված 18-րդ դարում
Սուրբ Բեթղեհեմի կույսի եկեղեցի, կառուցված 13-րդ դարում
Սուրբ Ստեփանոսի եկեղեցի, կառուցված 18-րդ դարում
Սուրբ Խաչի եկեղեցի, կառուցված 1830 թ.
Օրհնված կույս Ջուգուրեթիի եկեղեցի, կառուցված 19-րդ դար
Սուրբ Գևորգ Զորավարի եկեղեցի, 19-րդ դար
Նորաշեն եկեղեցի, 15-րդ դար
Սուրբ Նշան եկեղեցի, 19-րդ դար
Սուրբ Մինաս եկեղեցի, 19-րդ դար
Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, 14-րդ դար
Նոր Էջմիածին եկեղեցի, կառուցված 1806 թ.
Օրհնված Շամխորեցոց եկեղեցի, 19-րդ դար
Կարմիր Ավետարան
Կուսանաց Սուրբ Ստեփանոս վանք


== Թիֆլիսահայերի մասին ==
1821 թվականի հաշվարկի համաձայն Թիֆլիսում կային.

վրացիների ու ռուսների 417, հայերի՝ 2951 տուն։


== Թբիլիսիի հայտնի ծնունդներ ==


=== Սայաթ Նովա ===

Ամենայն հավանականությամբ հայազգի Սայաթ-Նովայի նախնիները Թիֆլիս են եկել Կիլիկյան Հայաստանից։ Սայաթ-Նովայի ընտանիքը Թիֆլիսի քաղաքային արհեստավորների ընտանիք էր։ Սայաթ-Նովայի մանկությունն ու պատանեկությունը անցել է Թիֆլիսում։ Սովորել է գրել-կարդալ հայերեն, վրացերեն, իմացել է նաև արաբերեն այբուբենը։
Ստեղծագործել է հայերեն, վրացերեն, ադրբեջաներեն։
Սայաթ-Նովան հայ և վրաց աշուղական բանաստեղծության մեջ մեծ հեղաշրջում է կատարել մասնավորապես լեզվի առումով. ըստ էության՝ նրանով է սկսվում մայրենի լեզվով խաղը հայ և վրաց իրականության մեջ։ Սայաթ-Նովան նաև առաջինն է, որ հորինել ու երգել է վրացական խաղեր՝ օգտագործելով պարսկական բանաստեղծության ձևերը. այս նորարարության համար հրավիրվել է պալատ և կարգվել Կախեթի մարզի վրաց թագավոր Հերակլ II-ի սազանդար։ Շուրջ տասը տարի բանաստեղծը շփվել է պալատական միջավայրի հետ՝ հաճախակի Թիֆլիսից անցնելով Թելավ։


=== Գաբրիել Սունդուկյան ===

Հայ դրամատուրգ, հասարակական գործիչ, հայ գրականության մեջ ռեալիզմի հիմնադիրներից մեկը՝ Գաբրիել Սունդուկյանը, ծնվել է Թիֆլիսում, հարուստ առևտրականի ընտանիքում։ Հիմնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսում, որոշ ժամանակ պաշտոնավարել է Ներսիսյան դպրոցում։ Ստեղծագործել է հիմնականում թիֆլիսի բարբառով՝ տեղի բնակչության համար առավել հասկանալի լինելու համար։


== Ալեքսանդր Մանթաշյանց ==

Հայ նշանավոր գործարար ու բարեգործ Ալեքսանդր Մանթաշյանցը ևս բնակվել է Թիֆլիսում։ Ծնվել է Թիֆլիսում, 1842 թ. մարտի 3-ին։ Հայրը եղել է մանուֆակտուրայի վաճառական։ Ինքը զբաղվել նավթի արտահանմամբ և ստացել է «նավթի արքա» մականունը։ Իր ապրած ժամանակում ամենահարուստ մարդկանցից մեկն է համարվել։ 1899 թվականին Մանթաշյանն ստեղծել է «Ալեքսանդր Մանթաշև և Կո» ընկերությունը, որը 20-րդ դարի սկզբին արդյունահանում էր Բաքվի նավթի կեսից ավելին։ Նա ֆինանսավորել է Բաքու-Բաթում նավթատարի շինարարությունը։
Ալեքսանդր Մանթաշյանն է եղել Կովկասի հայ բարեգործական ընկերության գլխավոր նախաձեռնողն ու հիմնադիրը և մինչև իր կյանքի վերջը մնացել վարչության անդամ, շարունակելով կատարել խոշոր գումարների հատկացումներ։


== Միքայել Լոռիս-Մելիքով ==

Ռուսաստանի Կայսրության ռազմական և պետական գործիչ, գեներալ-համհարզ, հեծելազորի գեներալ, Ռուսաստանի Պետական խորհրդի անդամ, Կովկասի փոխարքայի պաշտոնակատար, Ռուսաստանի վարչապետ-դիկտատոր, Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար, Ռուսաստանի գիտությունների կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոս, հայազգի Միքայել Լոռիս-Մելիքովը ծնվել է Թիֆլիսում, հայ ազնվական (մելիքական) ընտանիքում։


=== Յուրի Բարսեղով ===

Յուրի Բարսեղովը՝ իրավագիտության դոկտոր, դիվանագետ, Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ բազմաթիվ ուսումնասիրությունների հեղինակ, ծնվել է Թիֆլիսում 1925 թվականին։ 1950 թվականին ավարտել է ԽՍՀՄ ԱԳՆ Միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտը։ Հետագայում ղեկավարել է Մոսկվայում գործող միջազգային իրավունքի և քաղաքագիտության հայկական ինստիտուտը։
Հայտնի է նրա կողմից խմբագրված «Հայոց ցեղասպանություն. Թուրքիայի պատասխանատվությունը և միջազգային հանրության պարտավորությունը։ Փաստաթղթեր և մեկնաբանություններ» եռահատորյակը։


=== Վիկտոր Համբարձումյան ===

Հայ աստղագետ և աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը ծնվել է Թիֆլիսում, 1908 թ. սեպտեմբերի 18-ին։ Նրա աշխատությունները վերաբերում են աստղերի և միգամածությունների ֆիզիկայի, արտագալակտիկական աստղագիտության, աստղային համակարգերի դինամիկայի, աստղերի և գալակտիկաների տիեզերածնության և մաթեմատիկական ֆիզիկայի, միջուկային ֆիզիկայի բնագավառներին։


=== Տիգրան Պետրոսյան ===

Թիֆլիսում է ծնվել նաև հայազգի, շախմատի աշխարհի կրկնակի չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանը։ Նա շախմատով սկսել է զբաղվել 1940-ական թվականներից, թբիլիսյան Պիոներների պալատում, որտեղ իր վարպետությունը կատարելագործել է Ա. Էբրալիձեի գլխավորությամբ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Վրաստանի հայերի պորտալ Archived 2011-04-27 at the Wayback Machine.
Թբիլիսիի հայերի կայքը Archived 2011-10-09 at the Wayback Machine.
Վրաստանը մոնոէթնիզացիայի ճանապարհին
Թբիլիսիում հայկական եկեղեցիների վերացման մասին Archived 2008-12-08 at the Wayback Machine.
Վրաստանի վրացիազրկման գործընթացներ։ Նորավանք հիմնադրամ
70-80-ական թվականներին Թբիլիսիում հայ-վրացական հարաբերությունների մասին։ «Նոյան տապան» թերթ Archived 2017-01-13 at the Wayback Machine.