Ամենափրկիչ խաչքար (Մայր Աթոռ)

Ամենափրկիչ խաչքար, որը գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի կենտրոնում գտնվող Մայր Աթոռի հյուսիսային պարսպապատի խաչքարերի շարքում՝ ժամացույցի աշտարակի հարևանությամբ։ Հաշվառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում (4.2/14.1.9)։


== Տեղադրություն ==
Մայր Աթոռի հյուսիսային պարսպապատի խաչքարերի շարքում` ժամացույցի աշտարակի հարևանությամբ։ Կանգնեցված է պատվանդանին։ Արարատի մարզի Ուրցաձոր գյուղից մոտ 25 կմ արևելյան ուղղությամբ հեռու գտնվող Ջղինգյոլ գյուղատեղիից։


== Քանդակ ==
Արևն ու լուսինը պատկերված են համապատասխանաբար արծվի և ցուլի մեջքին, խաչյալ Քրիստոսի և խաչի երկու կողմում կանգնած են Մարիամ Աստվածածինն ու Հովհաննես ավետարանիչը, ներքևում` Հովսեփ Արեմաթացին և Նիկոդիմոսը, իսկ պատվանդանին պատկերված է ձին հեծած Գրիգոր իշխանը` առյուծին խոցելիս։ Համբարձման տեսարանը բացակայում է։ Ետնախորքի բուսական մշակումը, որը կազմված է արմավի ու շուշանի մոտիվների միախառնումով, շատ ավելի մանրամասն է ու համաչափ, քան Հաղպատի Ամենափրկիչ խաչքարինը։ Գողգոթան յոթակամար է, կենտրոնական կամարում Ադամի գլուխն իր չափերով անհամեմատ փոքր է մնացած բոլոր կերպարների գլուխխներից։


== Վիմական արձանագրություն ==
Խաչքարը հարուստ է վիմական արձանագրություններով.


=== Արձանագրություն 1 ===
Խաչքարի քիվին՝ ելնդագիր, 2 տող.

ՏՐ ԱԾ  ՈՂՈՐՄԻ ՊԱՐՈՆ ԳՐԻԳՈՐՈՅ ԵՒ
ՄԱՄՔԱՆԱ` ՀԱՒՐ ԵՒ ՄԱՒՐ ՄԱՄԻԿՈՆԻՆ։Համաձայն արձանագրության՝ խաչքարը պատվիրել են Գրիգորն ու Մամքանան, ի հիշատակ Մամիկոնի հորն ու մորն։


=== Արձանագրություն 2 ===
Խաչի ցուցանակին պիղատոսյան հեգնախոսքերը, ելնդագիր, 2 տող.

ՍԱՅ Է ԹԱԳ
ԱՒՈՐ ՀՐԷԻՑ։Համաձայն արձանագրության վիմագրից, խաչքարը հանդիսանում է թագավորի տապանաքարը։


=== Արձանագրություն 3 ===
Խաչեցյալից աջ՝ առասպելական թրչունի մեջքին արեգակն է, 2 տող.

ԱՐԵԳ
ԱԿՆ


=== Արձանագրություն 4 ===
Խաչեցյալից ձախ՝ առասպելական եղջերուի մեջքին լուսինն է, 2 տող.

ԼՈՒ
ՍԻՆ


=== Արձանագրություն 5 ===
Խաչաթագին և վերին ուղղահայաց խաչաթևին՝ ելնդատառ, 2 տող.

ԱՋ ՏՆ
ՀՈԳ
Ի ԱՅ


=== Արձանագրություն 6 ===
Խաչի վերին ուղղահայաց խաչաթևին՝ փորագիր, 1 տող.

ՅՍ ՔՍ


=== Արձանագրություն 7 ===
Խաչի հորիզոնական խաչաթևին՝ փորագիր, 2 տող.

ՁԵՌՔ, ՈՐ ԶԵՐԿԻՆՍ ԱՐԱՐԻՆ Տ
ԱՐԱԾԵՑԵՐ Ի ԽԱՉԻՍ


=== Արձանագրություն 8 ===
Խաչից իջեցվելիք Տիրոջը գրկելու պատրաստ Արեմաթացու և ունելիով գամը քաշող հավատավորի լուսապսակներին, փորագիր, 1 տող.

ՅՈՎՍԷՓ, [ՆԻԿՈԴԻՄ]ՈՍ


=== Արձանագրություն 9 ===
Խաչեցյալի ոտքերի տակ, փորա 
գիր, 9 տող.

ՍԲ ԵՒ
ՀԶԱՒՐ
ՍԲ ԵՒ ԱՆ
ՄԱՀ,  ՈՐ
Խ[Ա]ՉԵՑ
ԱՐ, ՈՂ
ՈՐՄԵԱՅ ՊԱՐ
ՈՆ ՄԱՄԻԿՈՆ
ԻՆ


=== Արձանագրություն 10 ===
Պատվանդանին, փորագիր, 2 տող.

[ԵՍ]` ՄԱՄԻԿՈՆ Ծ[ԱՌԱՅ], ԿԱՆԿՆԵ
ՑԻ ԶԱՄԵՆԱՓՐԿԻՉՍ Ի ԲԱՐԷ[ԽԱՒՍ]


== Այլ տեղեկատվություն ==
Խաչքարը կոտրված վիճակում 1968 թվականին Վաղարշապատ է բերել Ս. Բարխուդարյանը։
Խաչքարն իր քանդակային մոտիվներով նման է Հաղպատի և Դսեղի «Ամենափրկիչ» խաչքարերի հետ։ Չի բացառվում, որ դրանք միևնույն վարպետի գործն են։ Դսեղի «Ամենափրկիչ» խաչքարի պատվանդանի վերին աստիճանի հյուսիսային ճակատին փորագրված է հետևյալը. «ՎԱՐՀԱՄ ՅԻՇԵՑԷՔ»։ Վահրամը խաչքարագործն է, որին մասնագետներն վերագրում են նաև Վաղարշապատում գտնվող հիշյալ խաչքարը։
Խաչքարի այն բեկորը, որի վրա փորագրված է եղել խաչքարի կերտման տարեթիվը` ԹՎԻՆ ՉԻԸ (1279), չի բերվել Մայր Աթոռ։
Խաչքարի կազմողը հավանաբար Վահրամն է։


== Տես նաև ==
Էջմիածնի Մայր Տաճար
Ամենափրկիչ խաչքար (Հաղպատ)
Մարցի Ամենափրկիչ խաչքար (Ճքնըվերի խաչ)
Հայրապետի և Հրէպէկայի խաչքար (Սևանավանք)
Ովանես իրիցի խաչքար (Դարի գլուխ, Գավառ)


== Ծանոթագրություններ ==