Էնդեմիկ

Էնդեմիկ, էնդեմ, բնաշխարհիկ  (հուն․՝ ἔνδημος՝ «տեղական»),  բույսերի ու կենդանիների տեղական տեսակներ կամ այլ կարգաբանական միավորներ, որոնք տարածված են աշխարհագրական համեմատաբար ոչ մեծ տարածքում՝ մայրցամաքում, կղզիներում, լեռներում և ոչ մի այլ վայրում չեն հանդիպում։ Էնդեմիկները ներառում են տեսակներ, ցեղեր, ընտանիքներ կամ կենդանիների և բույսերի այլ տաքսոններ, որոնց ներկայացուցիչներն ապրում են համեմատաբար սահմանափակ տարածքում, ներկայացված են փոքր աշխարհագրական տարածքով։ Բույսերի և կենդանիների էնդեմիկ տեսակները, իրենց սահմանափակ տարածության և սահմանափակ քանակի պատճառով, հաճախ Կարմիր գրքում գրանցված են որպես հազվագյուտ կամ անհետացող տեսակներ։


== Անվան ծագումնաբանություն ==
Էնդեմիկ բառը ծագել է նոր լատիներեն՝ endēmicus, հունարեն՝ ενδήμος, endēmos, «բնիկ»  բառից։ Endēmos-ը կազմված է en՝ «մեջ» ևdēmos՝ «մարդիկ» բառերից։


== Նկարագրություն ==
Էնդեմիկները որևէ բուսական կամ կենդանական աշխարհի յուրահատուկ բաղադրիչներն են։ Էնդեմիկներիի առաջացմանն ու զարգացմանը նպաստում են աշխարհագրական մեկուսացումը, կլիմայական պայմանները, կենսածին գործոնները  (մակաբուծություն, մրցակցություն և այլն)։ Տեսակի  (կամ ենթատեսակի) համար էնդեմիկությունը կարող է լինել խիստ սահմանափակ՝ մինչև մի քանի կմ² տարածքում։ Առավել հաճախ էնդեմիկները հանդիպում են կղզիներում, լեռնային շրջաններում և մեկուսացած ջրամբարներում։
Տաքսոնի այնպիսի հատկանիշը, ինչպիսին է սահմանափակ տարածքում ապրելը, կոչվում է էնդեմիզմ, որը հակադրվում է կոսմոպոլիտիզմին։ Էնդեմիզմի զարգացմանը նպաստում է՝ աշխարհագրական մեկուսացումը, կլիմայական և էդաֆիական պայմանները, բիոտիկ գործոնները (մակաբուծություն, մրցակցություն և այլն)։ Տեսակի (կամ ենթատեսակի) համար էնդեմիզմը կարող է չափազանց սահմանափակվել փոքր տարածքով։ Օրինակ, անառողջ Lysimachia minoricensis-ի տարածությունը Մենորկա կղզում ընդամենը մի քանի քառակուսի կիլոմետր է։
Տարբերում են հնաբնաշխարհիկներ՝ մնացուկային անհետացող տեսակներ, և նորբնաշխարհիկներ՝ զարգացող նոր ձևեր և տեսակներ, որոնք առաջացել են վերջին շրջանում՝ մեկուսացած տարածքներում։
Օվկիանոսային կղզիները, մեկուսացված լեռնային հովիտները և ջրամբարները, մեկուսացված այլ ջրամբարներից՝ նման են կենսաբանական բնութագրերին, ամենահարուստ են էնդեմիկ ձևերով։ Մասնավորապես, տեսակների մոտ 85 %-ը էնդեմիկ է Սուրբ Հեղինե կղզու ֆլորայում, իսկ Գալապագոսյան կղզիներում՝ մինչև 97 %-ը։ Բայկալ լճի կենդանական և բուսական աշխարհը էնդեմիկ է մինչև 75 %։
Հայաստանը հարուստ է էնդեմիկ բույսերով և էնդեմիկ կենդանիներով։


== Դասակարգում ==
Կախված արեալից՝ առանձնացնում են․

Ստենոէնդեմիկներ
Եվրիէնդեմիկներ
ԵնթաէնդեմիկներԱմենահազվադեպ և ամենամեծ հետաքրքրությունը ստենոէնդեմիկներն են, որոնց տարածվածությունը սահմանափակվում է մեկ լեռնային կիրճով կամ լեռնաշղթայով կամ մի քանի նման տարածքներով նույն ֆլորիստիկական շրջանում։ Ստենոէնդեմիկների օրինակ է Մզիմթելա կարծրատերևը, որը Երկրի վրա կարելի է գտնել միայն՝ Ախցու կիրճում գտնվող Մզիմթա գետի ափին։ Ախցու կիրճն ունի ընդամենը 3 կմ երկարություն, իսկ լայնությունը (երկայնքով ներքև) մի քանի տասնյակ մետր է։
Եթե ​​տեսակի արեալն ընդգրկում է ավելի լայն տարածք, բայց չի անցնում դրա սահմաններից, ապա այս տեսակը դասակարգվում է որպես եվրիէնդեմիկ։ Ստենոէնդեմիկները և եվրիէնդեմիկներն առաջնահերթ պաշտպանության օբյեկտներ են, քանի որ դրանք ամենահազվագյուտ և եզակի գենոֆոնդի կրողներ են։
Էնդեմիկ տեսակների մեկ այլ կատեգորիա է՝ ենթաէնդեմիկները (կամ պայմանական էնդեմիկներ), որոնք ունեն տիրույթներ, տարածվում են ուսումնասիրվող տարածաշրջանից և հարակից տարածքներում։ Օրինակ՝ լեռնային տեսակների համար այն Մեծ Կովկասի հարավային մակրոլանջն է, հարթավայրերի համար՝ հարևան վարչական միավորների տարածքը։ Այս տեսակները նույնպես արժանի են հատուկ ուշադրության՝ որպես պահպանվող օբյեկտներ։


== Պալեոէնդեմիկներ ==
Պալեոենդեմիկները հնագույն տաքսոնների ներկայացուցիչներ են, որոնք պահպանվել են մինչ օրս՝ ավելի առաջադեմ խմբերից իրենց բնակավայրերի մեկուսացման պատճառով։
Ամենավառ պալեոէնդեմիկները Ավստրալիայի միանցքանիները (Monotremata) և պարկավորներն (Metatheria) են։ Ներկայումս Ավստրալիայի այլ բույսերի և կենդանիների բազմաթիվ տեսակների ներմուծման հետ կապված՝ էնդեմիկ բուսական և կենդանական աշխարհը դուրս է մղվում։ Օրինակ՝ ճագարների և այծերի ինտրոդուկցիան համեմատաբար մեծ վնաս է հասցրել Ավստրալիայի բնությանը։
Պալեոենդեմիաները, որոնք ամենահին խմբերի ներկայացուցիչներ են, կոչվում են կենդանի բրածոներ և մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում էվոլյուցիայի տեսության տեսանկյունից։ Բրածո ամենահայտնի կենդանիներն են կելականտ ձուկը և կտուցագլուխների կարգի սողուն (Rhynchocephalia) տուատարան (Sphenodon punctatum)։


== Նեոէնդեմիկներ ==
Նեոէնդեմիկներ, առաջադեմ երիտասարդ տեսակներ կամ ձևեր, որոնք առաջանում են վերջերս մեկուսացված տարածքներում։
Դրանք ներառում են Բրիտանական կղզիների, Ղրիմի, Բայկալի էնդեմիկները։ Բայկալ լճի ամենահայտնի էնդեմիկ ֆաունան բայկալյան փոկն է (Pusa sibirica):


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Տես նաև ==
Էնդեմիկ բույսեր
Էնդեմիկ կենդանիներ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Juan J. Morrone (1994)։ «On the Identification of Areas of Endemism»։ Systematic Biology 43 (3): 438–441։ doi:10.1093/sysbio/43.3.438 
CDL Orme, RG Davies, M Burgess, F Eigenbrod և այլք: (օգոստոսի 18, 2005)։ «Global hotspots of species richness are not congruent with endemism or threat»։ Nature 436 (7053): 1016–9։ Bibcode:2005Natur.436.1016O։ PMID 16107848։ doi:10.1038/nature03850 
JT Kerr (October 1997)։ «Species Richness, Endemism, and the Choice of Areas for Conservation»։ Conservation Biology 11 (55): 1094–1100։ JSTOR 2387391։ doi:10.1046/j.1523-1739.1997.96089.x։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 9-ին։ Վերցված է 2013 թ․ մարտի 10 
Арциховский В. М., (1890–1907)։ «Эндемизм»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 
Эндемизм, Эндемики // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 56—57. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров. — М.: Изд-во Советская Энциклопедия, 1986.


== Արտաքին հղումներ ==