Սամոս (կղզի)

Սամոս (հուն․՝ Σάμος), կղզի Հունաստանում, Եգեյան ծովի Արևելյան Սպորադներ կղզեխմբում։ Երբեմն հարևան Իկարիա կղզու հետ միասին Սամոս կղզին դասում են Հարավային Սպորադներ կղզեխմբին։
Համարվում է անտիկ ժամանակաշրջանի հոնիական մշակույթի կենտրոն։ Սամոս կղզին համարվում է անտիկ մշակույթի մի շարք գործիչների՝ փիլիսոփաներ Պյութագորասի, Մելիս Սամոսցու և Էպիկուրոսի, աստղագետներ Արիստարքոս Սամոսցու և Արիստիլոսի հայրենիքը։
Կղզին հիշատակվում է Հերոդոտոսի աշխատություններում, որտեղ թվարկված են աշխարհի հրաշալիքները։ Այստեղ գտնվում են դրանցից երեքը.

Ակվեդուկ թունելի տեսքով,
Դամբ կղզու նավահանգստում (չի պահպանվել),
Հերա աստվածուհու տաճարը։


== Աշխարհագրություն ==

Կղզին գտնվում է Եգեյան ծովի արևելյան հատվածում և զբաղեցնում է 477,395 կմ² մակերես։ Կղզու երկարությունը արևմուտքից արևելք կազմում է 43 կմ, իսկ լայնությունը հյուսիսից հարավ՝ մոտ 13 կմ։ Սամոսը Եգեյան ծովի ամենախոշոր և բերրի կղզիներից մեկն է։ Այն Փոքր Ասիայի առափնյայից առանձնանում է Միկալե ծոցով, որի լայնությունը ամենանեղ հատվածում կազմում է ընդամենը 1,6 կմ։ Լեռների հետ մեկտեղ կղզին ունի համեմատաբար շատ բարեբեր հարթավայրեր, որոնց մեծ մասը զբաղեցնում են խաղողի այգիները։ «Վաֆի» տեսակի գինին մեծ համբավ ունի նաև Հունաստանի սահմաններից դուրս։
Կղզու բնակչությունը 2011 թվականի դրությամբ կազմում էր մոտ 32,977 մարդ։ Սամոսը Հունաստանի կղզիներից բնակչության թվով իններոդն է։
Կղզու խոշորագույն լեռներից է Ամպելոս լեռնազանգվածը, որը գտնվում է կղզու կենտրոնական հատվածում և ունի 1095 մետր բարձրություն։ Կղզու ամենաբարձր կետը Կերկիս լեռնազանգվածի գագաթն է՝ 1434 մետր բարձրությամբ։ Սամոս կղզու լեռները համարվում են թուրքական Փոքր Ասիայի Միկալե լեռնաշղթայի շարունակությունը։


=== Բնակավայրեր ===
Սամոս - կղզու մայրաքաղաքը և գլխավոր ծովային նավահանգիստը։ Գտնվում է կղզու հյուսիս-արևելքում։ Քաղաքի այլ անվանումն է Վատի, սակայն որոշ քարտեզներում Սամոս և Վատի քաղաքները նշված են որպես երկու առանձին քաղաքներ՝ միանալով իրար և ստեղծելով մայրաքաղաքային ագլոմերացիա։
Կարլովասի - երկրորդ խոշոր ծովային նավահանգիստը։ Գտնվում է կղզու հյուսիսային ափին։
Պյութագորիո - ոչ խոշոր քաղաք և նավահանգիստ կղզու հարավ-արևելքում։ Պյութագորիոն հին ժամանակներում եղել է կղզու մայրաքաղաքը։ Քաղաքից 2 կմ հեռավորության վրա գտնվում է միջազգային օդանավակայանը։
Իրեոն - բնակավայր կղզու հարավային ափին։ Նրա ծայրամասում գտնվում են Հերա տաճարի ավերակները, որը Հերոդոտոսի կողմից ներառվել է աշխարհի հրաշալիքների ցանկի մեջ։
Մարատոկամպոս - խոշոր բնակավայր կղզու հարավ-արևմուտքում, Կերկիս լեռան լանջին։ Մարատոկամպոսից հարավ, ծովի ափին գտնվում է նրա հանգստավայրային շարունակությունը՝ Օրմոս Մարատոկամպու և Կամպոս Մարատոկամպու (վերջինս հայտնի է նաև Վոտսալակիա անվամբ)։Կղզու վրա գտնվում են նաև Միտիլինի, Միլի, Պիրգոս, Պագոնդաս, Լեկա, Կալիտեա, Դրակեյ և այլ բնակավայրերը։


=== Կլիմա ===
Կղզու կլիման տիպիկ միջերկրածովյան է՝ մեղմ անձրևոտ ձմեռներով և շոգ չոր ամառներով։ Սամոսը Եվրոպայի ամենաարևոտ վայրերից մեկն է՝ տարեկան մոտ 3300 արևային ժամ (74%)։


=== Կենդանական աշխարհ ===
Սամոս կղզում հանդիպում են բազմաթիվ կենդանատեսակներ, որոնցից են սովորական շնագայլը, քարակզաքիսը, վարազը, ֆլամինգոներ, ճգնավոր փոկեր։


== Պատմություն ==


=== Վաղ անտիկ ժամանակաշրջան ===
Ինչպես վկայում են Պյութագորեո բնակավայրում հայտնաբերված գտածոները, մարդիկ Սամոս կղզում բնակություն են հաստատել մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում։ Ենթադրվում է, որ Սամոսում բնակվել են կարիացիները և լելեգները։ Կղզում պահպանվել են մինոյան և միկենյան քաղաքակրթությունների հետքերը։ Դեռևս այդ քաղաքակրթությունների ժամանակներից սկսած կղզու վրա ի հայտ է եկել Հերա աստվածուհու պաշտամունքը, որը իբր ծնվել է այդ կղզում։ Մոտ մ.թ.ա. 1000 տարի առաջ հունական մեծ վերաբնակեցման ժամանակ կղզում բնակություն են հաստատել իոնացիները։ Սամոսը դարձել է Իոնական Լիգայի 12 անդամներից մեկը։


== Տնտեսություն ==
Հին ժամանակներից կղզու արտահանվող հիմնական ապրանքն էր հանդիսանում բնական քաղցր գինին։ Հունական գինու բուժիչ հատկությունների մասին հիշատակել են Հիպոկրատը և Գալեն Կլավդիոսը։ Կիպրոսի ափերի մոտ խորտակված հին հունական նավում, որն այսօր ստացել է Կիրենիա անվանումը, հայտնաբերվել են Սամոս կղզու գինով լի սափորներ։ 1652 թվականից կղզու վրա ստեղծվել են եվրոպական հյուպատոսություններ, որոնց հիմնական խնդիրն էր հանդիսանում գինու արտահանումը համապատասխան երկրներ։ 1770 թվականին ֆրանսիացի ճանապարհորդ Տուրնեֆորը մուսկատի գինու տարեկան արտադրությունը գտահատել է 3 հազար տակառ։ 19-րդ դարից Վատիկանը Սամոս կղզուց գինի է ներմուծում Սուրբ Հաղորդության (հուն․՝ ευχαριστία) համար։
Կղզին բացի գինուց, արտադրում և արտահանում է նաև մեղր, ձիթապտուղ, ձիթապտղի ձեթ, ցիտրուսայիններ, կաթնային սննդամթերք, կերամիկա, փայտե իրեր, պահպանվում է ավանդական փայտե փոքր նավաշինությունը։ Վերին տասնամյակում զարգանում է տուրիզմը։


== Տեսարժան վայրեր ==


=== ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում ներառված օբյեկտներ ===
Պյութագորիոյում - հնադարյան քաղաքի ավերակները ամրոցի պատերով, կոյուղիով, հասարակական շինություններով, սրբատեղիներով և տաճարներով, շուկայի հրապարակով, բաղնիքներով, մարզադաշտով և բնակելի տներով (մ.թ.ա. 6-րդ դար)։
Իրեոնում՝ Հերա աստվածուհու տաճարը (մ.թ.ա. 8-6-րդ դարեր)։


=== Թանգարաններ ===
Կղզում կա երկու ճարտարագիտական թանգարան՝ մայրաքաղաքում և Պյութագորիո քաղաքում, ինչպես նաև հնէաբանական թանգարան Միտիլինի քաղաքում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
«Սամոս»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 


== Արտաքին հղումներ ==
Կղզու պաշտոնական կայք Archived 2006-04-15 at the Wayback Machine.
Սամոս կղզին greki.ru կայքում Archived 2014-04-08 at the Wayback Machine.
Սամոս Archived 2008-05-29 at the Wayback Machine.
Սամոս կղզի