Դիասպորոլոգիա

Դիասպորոլոգիա կամ կարպոէկոլոգիա, բուսաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է դիասպորների տարածման օրինաչափությունները։


== Դիասպոր ==

Դիասպորը ( հին հունարեն՝ διασπείρω՝ ցրում եմ, տարածում եմ)  կամ պրոպագուլը (լատիներեն՝ propago՝ տարածում եմ) բույսի մարմնի մաս է , որը կարող է բնականոն ճանապարհով տարանջատվել նրանից և ծառայել բազմացմանը։
Տարբերում են․

վեգետատիվ դիասպորներ՝ պալարներ, պալարասոխուկներ, սոխուկներ և այլն
գեներատիվ դիասպորներ՝  սերմնավոր բույսերի սերմեր և պտուղներ,սպորավոր բույսերի սպորներ։


== Կարպոլոգիա ==

Երբեմն կարպոէկոլոգիան հասկանում են ավելի նեղ իմաստով, որպես կարպոէկոլոգիայի բաժին (գիտություն պտուղների և սերմերի մասին), որն ուսումնասիրում է պտուղների և սերմերի տարածմաան օրինաչափությունները։ 


== Դիասպորների տարածման եղանակները ==

Դիասպորների տարածման եղանակների բազմազանությունը կարող է տարանջատված լինել երկու մեծ խմբերում՝արտաքին միջավայրի գործոնների օգտագործմամբ և առանց դրա (այդ եղանակները համապատասխանաբար կոչվում են ալոքորիա և ավտոքորիա)։
Իսկ արտաքին գործոնները կարելի է բաժանել բիոտիկ՝ կենսածին (այսինքն այլ օրգանիզմների կենսագործունեության հետ կապված) և աբիոտիկ՝ ոչ կենսածին։
Այս եղանակներից շատերի համար գոյություն ունեն հատուկ եզրույթներ, որոնք ավարտվում են «քորիա» վերջավորությամբ ( հուն․՝ χωρέω (choreo) ՝ «առաջ եմ ընթանում», «տարածվում եմ»)։
Հատուկ անվանումների ցանկ։

ավտոքորիա (հին հունարեն՝ αὐτός «ինքնա» և «քորիա» բառերից) — դիասպորների տարածում առանց որևիցե միջնորդի,
ավտոմեխանաքորիա ( հին հունարեն՝ αὐτός «ինքնա», μηχανή « գործիք» և ) — սերմերի տարածում դրանց բացվող պտուղների ցրելու արդյունքում (մյուս անվանումը՝ մեխանաքորիա), ինքնամեխանաքորիան բնորոշ է օրինակ, ալստրոմերիային (լատ.՝  Alstroemeria)
մեխանոքորիա (հին հունարեն՝ μηχανή «գործիք» և քորիա) — սերմերի տարածում դրանց բացվող պտուղների ցրելու արդյունքում(մյուս անվանումը՝ ավտոմեխանոխորիա) (հին հունարեն՝ βάρος «ծանրություն» և քորիա) — սերմերի թափումը սեփական  զանգվածի ազդեցությունից,  
ալոքորիա (հին հունարեն՝ ἄλλος «ուրիշ» և քորիա) — դիասպորների տարածում արտաքին գործոնների, օրինակ՝ մարդու, կենդանիների, քամու կամ ջրի օգնությամբ։
անեմոքորիա (հին հունարեն՝ ἄνεμος «քամի» և քորիա) — դիասպորների տարածում քամու միջոցով։
անեմոաէրոքորիա (հին հունարեն՝ ἄνεμος «քամի», ἀήρ «օդ» և քորիա), որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են օդով։
անեմոգեոքորիա (հին հունարեն՝ ἄνεμος «քամի», γῆ «երկիր» և -քորիա)-անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են քամու օգնությամբ՝ հողի մակերևույթով, օրինակ՝ ցմախի (սապնարմատ) մոտ
անեմոհիդրոքորիա (հին հունարեն՝ ἄνεμος «քամի», ὕδωρ «ջուր» և քորիա) — անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են տեղաշարժվելով ջրի մակերևույթով՝ քամու օգնությամբ, օրինակ՝ բոշխի դեպքում։
անեմոխինոքորիա (հին հունարեն՝ ἄνεμος «քամի», χιών «ձյուն» և քորիա) անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են ձյունածածկի մակերևույթով՝ քամու օգնությամբ, օրինակ՝ բոշխը։
անթրոպոքորիա (հին հունարեն՝ ἄνθρωπος «մարդ» և քորիա) — դիասպորների տարածում, որը կատարվում է մարդու գործունեության հետևանքով։
 չկանխատեսված անթրոպոքորիա կամ  պատահական անթրոպոքորիա, անթրոպոքորիայի տարատեսակ՝դիասպորների տարածում,որն հանդիսանում է մարդու գործունեության կողմնակի հետևանք։
ագեստոքորիա, դիասպորների տարածում փոխադրամիջոցներով։ 
սպեյրոքորիա մոլախոտերի դիասպորների չկանխատեսված տարածում, որը կատարվում է սերմացու նյութի մոլախոտերով աղտոտելու ճանապարհով։
 էրգազիոքորիա (հին հունարեն՝ ἐργαστικός «գործուն»  քորիա) մոլախոտերի դիասպորների չկանխատեսված տարածում գյուղատնտեսական գործիքների միջոցով։
կանխատեսված անթրոպոքորիա դիասպորների մարդու կողմից կանխատեսված տարածում։
 բալիստոքորա (от հին հունարեն՝ βάλλω «նետում եմ» և քորիա)  սերմերի տարածում դրանք որոշակի գործոնների կողմից (քամու, կենդանիների) ճոճելով ցրելու  ճանապարհով, օրինակ, բալիստոքորիան հատուկ է զանգակածաղիկայինների լատ.՝ Campanulaceae ընտանիքի ներկայացուցիչներին։
հիդրոքորիա (հին հունարեն՝ ὕδωρ «ջուր» ևքորիա) դիասպորների տարածում ջրի (ջրային հոսանքների) օգնությամբ։
զոոքորիա (հին հունարեն՝ ζῷον «կենդանի» և քորիա) դիասպորների տարածում կենդանիների օգնությամբ։
էնդոզոոքորիա (հին հունարեն՝ ἔνδον «ներսում», ζῷον «կենդանի» և քորիա) զոոքորիայի տարատեսակ է, երբ կենդանիներն ուտում են ամբողջական պտուղներ, և դրանց մեջ գտնվող սերմերն անցնելով կենդանիների մարսողական համակարգով, հայտնվում են արտաքին միջավայրում՝ արտաթորանքների հետ միասին, ենթադրվում է, որ զոոքորիայի այս տարատեսակը հանդիսանում է ամենահնագույնը։
էպիզոոքորիա (հին հունարեն՝ ἐπι- տվյալ դեպքում՝ «հետո», նկատի ունենալով «ինչ որ մեկին, կամ ինչ որ բանին հետևելը», ζῷον «կենդանի» և քորիա)  զոոքորիայի տարատեսակ է, որի դեպքում պտուղները և սերմերը տարածվում են կենդանիների միջոցով՝ հատուկ հարմարանքներով (խոզաններ, փշեր, կեռիկներ) ամրանալով վերջինների մարմնիններին կամ էլ սոսնձվելով նրանց։
էրիոքորիա (հին հունարեն՝ ἔριον — «բուրդ» և քորիա) զոոքորիայի տարատեսակ է, երբ պտուղներն ու սերմերը տարածվում են կենդանիների բրդին ամրացած։
սինզոոքորիա (հին հունարեն՝ συν- — «միասին», ζῷον «կենդանի» և քորիա բառերից) զոոքորիայի տարատեսակ է, որի դեպքում պտուղներն ու սերմերը տարածվում են կենդանիների օգնությամբ՝ նրանց բների  շինանյութերի հետ միասին, կամ էլ տեղակայվելով թաքստոցներում՝ որպես սննդի պաշար։  
զաուրոքորիա (հին հունարեն՝ σαῦρος — «մողես» և քորիա բառերից) սողունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ է, օրինակ՝ Գալապագոսյան կղզիներում մի շարք կակտուսների պտուղներ տարածվում են կրիաների միջոցով։
իխտիոքորիա (հին հունարեն՝ ἰχθύς — «ձուկ» և-քորիա) ձկների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ․ նման եղանակը բնորոշ է,  օրինակ, մուսկուսային ադոքսին լատ.՝  Adoxa moschatellina։ Պտուղների հասունացման պահին ցողունը թուլանում է և թեքվում, և քանի որ այդ բույսն աճում է ջրամբարի կողքին, պտուղները հայտնվում են ջրի մակերևույթին։
էնտոմոքորիա (հին հունարեն՝ ἔντομον — «միջատ»  և քորիա) միջատների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։  
միմեկոքորիա ( հին հունարեն՝ μύρμηξ — «մրջյուն» և քորիա)  մրջյունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ, որն էնտոմոքորիայի  տարատեսակ է, սովորաբար մրջյունների միջոցով տարածվող բույսերի սերմերն ունենում են արիլոիդներ՝ սերմնային հավելումներ, որոնցով սնվում են մրջյունները, միմեկոքորիան բնորոշ է մանուշակներին (լատ.՝ Viola), ռաֆլեզիաներին և այլնին։
Օրնիտոքորիա (հին հունարեն՝ ὄρνις — «թռչուն» և -քորիա) թռչունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։  
դիպլոքորիա (հին հունարեն՝ διπλόος «կրկնակի» և քորիա բառերից) միաժամանակ կամ հաջորդաբար գործող արտաքին միջավայրի մի քանի գործոնների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։


== Տես նաև ==
Բույսերի բազմացում


== Գրականություն ==
Արմեն Թախտաջյան Распространение семян и плодов // Жизнь растений. В 6-ти т. / под ред. Արմեն Թախտաջյանа. — М.: Просвещение, 1980. — Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения. — С. 96—103. — 430 с. — 300 000 экз.
Коровкин О. А. Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М.: Дрофа, 2007. — 268, [4] с. — (Биологические науки: Словари терминов). — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-01214-1


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Карпология // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.(Ստուգված է 5 Մարտի 2015)
Fruit and seed dispersal на сайте CAS (The Council for the Advancement of Standards in Higher Education): набор фотографий с пояснениями Archived 2017-04-25 at the Wayback Machine.(անգլ.) Проверено 9 апреля 2009 г.