Յուրի Կոնդրատյուկ

Յուրի Կոնդրատյուկ (ուկրաիներեն՝ Кондратюк Юрій Васильович, իսկական անունը՝ Ալեքսանդր Շարգեյ հունիսի 9 (21), 1897, Պոլտավա, Ռուսական կայսրություն - ենթդ․  փետրվարի 23, 1942(1942-02-23), Կալուգա, Տուլայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), ուկրաինացի խորհրդային գիտնական, տիեզերագնացության հիմնադիրներից մեկը։ 20-րդ դարի սկզբին հաշվարկել է Լուսին թռչելու օպտիմալ ուղեգիծը։ Այդ հաշվարկները կիրառել է ՆԱՍԱ-ն իր «Ապոլոն» ծրագրում։ 1919 թվականին Կոնդրատյուկի առաջարկած ուղեգիծն անվանվել է նրա անունով՝ «Կոնդրատյուկի ուղեգիծ»։


== Կենսագրություն ==
Ալեքսանդր Շարգեյը ծնվել է Պոլտավայի նահանգի Պոլտավա քաղաքում հրեա Իգնատի Շարգեյի ու Լյուդմիլա Շարգեյի (ծննդյան ազգանունը՝ Շլիպենբախ) ընտանիքում։ Լյուդմիալյի նախապապը՝ Անտոն Շլիպենբախը, 1812 թվականի պատերազմի մասնակից է եղել։
Լյուդմիլա Շլիպենբախը մինչ ամուսնությունն ապրել է Կիևում, որտեղ կանականց գիմնազիայում դասավանդել է ֆրանսերեն և աշխարհագրություն։ Հենց այստեղ էլ ծանոթացել է ապագա ամուսնու հետ, որն այն ժամանակ Կիևի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի ուսանող էր։ 1897 թվականի հունվարի 12-ին երբ Իգնատին մկրտվել է, գրանցվել է և ամուսնությունը։ Իգնատի Շարգեյը (1873-1910) եղել է Բերդիչևից։
Ալեքսանդր Շարգեյը ծնվել ու իր վաղ մանկությունն անցկացրել է տատի (եղել է մանկաբարձ) տանը։ Երբ դարձել է մեկ տարեկան, հայրը մեկնել է Գերմանիա՝ շարունակելու ուսումը Դարմշտադտի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում։ 1906 թվականին նա, չնայած ամուսնացած լինելուն, հարաբերություններ է սկսել Ելենա Գիբերմանի հետ, որը հայտնի բժիշկ, գինեկոլոգ, բժշկական գրականության թարգմանիչ Պոլինա Լուրիե-Գիբերմանի դուստրն էր։ 1907 թվականին Ալեքսանդր Շարգեյը ընդունվել է Վասիլևի կղզու գիմնազիա, 1910 թվականին ծնվել է հայրական կողից քույրը։ Նույն թվականին հայրը հանկարծամահ է եղել, և Ալեքսանդրը կրկին վերադարձել է տատիկի մոտ՝ Պոլտավա։
1910-1916 թվականներին սովորել է Պոլտավայի արական երկրորդ գիմնազիայում, որն ավարտել է արծաթե մեդալով։
1916 թվականին ընդունվել է Պետրոգրադի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգի՝ Պետրոս Մեծի անվան պոլիտեխնիկական համալսարան) մեխանիկայի ֆակուլտետը և նույն թվականի նոյեմբերին զորակոչվել բանակ։ Մինչև 1918 թվականի զորացրումը կռվել է թուրքական ճակատում, եղել է պրապորշչիկ։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո որպես ցարական բանակի սպա մոբիլիզացվել է Սպիտակ բանակ, սակայն  դասալքությամբ թողել է այն։
Այն բանից հետո, երբ Կիևը գրավվել է Կարմիր բանակի կողմից, փորձել է ոտքով մեկնել արտասահման, սակայն սահմանին բռնվել է ու վերադարձվել է։ Իր սպայական անցյալի համար վախենալով բռնաճնշումներից՝ խորթ մոր՝ Ելենա Գիբերմանի (երկրորդ ամուսնությամբ՝ Կարեևա) օգնությամբ  ստացել է փաստաթղեր Յուրի Կոնդրատյուկ անուն-ազգանունով, որով էլ ապրել է մինչև իր կյանքի վերջ։


=== 1921-1930 թվականներ ===
1921-1927 թվականներին Շարգեյ-Կոնդրատյուկն աշխատել է Հարավային Ուկրաինայում, Կուբանում ու Հյուսիսային Կովկասում՝ կատարելով վագոնները ամրակցողի գործից մինչև մեխանիկի աշխատանք։ 1927 թվականին, վախենալով արտակարգ կոմիտեի բռնաճնշումներից, մեկնել է Սիբիր, որտեղ ավելի հեշտ էր թաքնվել ուրիշի անվան ներքո։ Նա աշխատանքի է անցել Նովոսիբիսկի հացամթերքի գործարանում, մասնակցել է էլևատորների կառուցման ու կատարելագործման աշխատանքներին։ Հենց այս ժամանակ էլ նա կառուցել է Մաստոդոնտ էլևատորը 13.000 տոննա հացահատիկի պահպանման համար՝ չօգտագործելով ոչ մի մեխ. նման պայմաններում այդպիսի կառույցն անհավանական էր թվում։ Այս ժամանակաշրջանում բազմիցս եղել է Բիյսկում, որտեղ դասախոսություններ է կարդացել հացահատիկի պահպանության մեխանիզացիայի մասին։


=== Ձերբակալություն ===
1930 թվականի հուլիսի 30-ին Կոնդրատյուկը «Հացամթերքի» մի քանի այլ աշխատակիցների հետ ձերբակալվել է վնասարարության մեղադրանքով։ Մեղադրանքի մի կետն էլ այն է եղել, որ նա «Մաստոդոնտը» կառուցել է առանց գծագրերի ու առանց մեխերի։ Տեղի ղեկավարությունը եկել է այն եզրակացության, որ կառույցը չի դիմանա հացահատիկի մեծ քանակությանը և կփլուզվի՝ պատճառ դառնալով 10.000 տոննա «ժողովրդական» հացահատիկի կորստի։ 1931 թվականի մայիսի 10-ին նրան դատապարտել են երեք տարվա աքսորի։ Իրականում «Մաստոդոնտը» ծառայել է մոտ 60 տարի և այրվել է 1990-ական թվականների կեսերին։ Սակայն ճամբարի փոխարեն Յուրի Կոնդրատյուկը հայտնվել է Նովոսիբիրսկի մասնագիտացված № 14 բյուրոյում, որը նախատեսված է եղել ձերբակալված ինժեներների համար, և մասնակցել ածխի հանքերի ձեռնարկությունների նախագծմանը։ Այստեղ նա աշխատել է մինչև 1932 թվականի օգոստոսը՝ հասցնելով նախագծել ածխահանքերի համար նախատեսված երկու սարքավորում, որոնց համար ստացել է արտոնագիր ու հեղինակային իրավունք։ Նա հրապարակել է մի շարք հոդվածներ հատուկ մասնագիտությունների գծով՝ հանքահորերի հորատման արագացում ու հեշտացում, բետոնի պահպանում, երկաթբետոնե բարձրակ։


=== Հողմային էլեկտրակայանի ստեղծում ===
Դեռևս № 14 բյուրոյում աշխատելու ժամանակ Կոնդրատյուկը ծանոթացել է Ղրիմի հողմային էլեկտրակայանի նախագման էսքիզների մրցույթին, որ հայտարարել էր ծանր արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարիատը։ Կայանի նախագիծը կատարվել է Պ. Գորչակովի հետ, իսկ ավելի ուշ նրանց է միացել ինժեներ Նիկոլայ Նիկիտինը, որը հետագայում նախագծել է Մոսկվայի Օստանկինո հեռուստաաշտարակը։
Հողմային էլեկտրակայանի նախագծի էսքիզն ավարտին է հասցվել 1932 թվականին, և շուտով ծրագրի մասնակիցները հնարավորություն են ստացել մեկնելու Մոսկվա։ Ժողովրդական կոմիսարիատի հետևողական խնդրանքով 1933 թվականին Կոնդրատյուկին ժամանակից շուտ բաց են թողել։ Մրցույթում նրանց նախագիծը լավագույնն է ճանաչվել։ 1933-1934 թվականներին Շարգեյն աշխատել է Խարկովի (այդ ժամանակ Ուկրաինայի մայրքաղաքն էր) արդյունաբերական էներգիայի ինստիտուտի մասնաճյուղում։ Վերջնականապես տեխնիկական նախագիծը մշակվել է 1934 թվականի փետրվարին։ 1937 թվականին Ղրիմի Այ Պետրի լեռան վրա կայանի կառուցման նախապատրաստական աշխատանքներ են կատարվել։ Սակայն 1938 թվականին որոշում է ընդունվել նախագիծը դադարեցնելու համար, ինչի կապակցությամբ Կոնդրատյուկը հետագա երկու տարիներին զբաղվել է փոքր հողմակայանների նախագծմամբ։
Այս շրջանում նա համագործակցության շահավետ ու անհողդողդ առաջարկներ է ստացել Սերգեյ Կորոլյովից, սակայն մերժել է՝ պատճառաբանելով հողմակայանի կառուցման իր ստանձնած պարտավորությունները։
Մեկ ուրիշ վարկածով մերժման պատճառը եղել է այն, որ ռազմական ծրագրերի շուրջ աշխատանքը պահանջում էր ժողովրդական կոմիսարիատի խիստ հսկողությունը, և կենսագրության ստուգման ժամանակ, հնարավոր է, կբացահայտվեր փաստաթղերի կեղծման հանգամանքը և իր սպիտակգվարդիական անցյալը՝ դրա բոլոր ծանր հետևանքներով։


== Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ ==

Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց հետո Կոնդրատյուկը որպես կամավոր ծառայության է մեկնել աշխարհազոր։ Ծառայել է Մոսկովյան 21-րդ դիվիզիայի հրաձգային երկրորդ գնդում։ Վյազեմի շրջափակումից դուրս գալուց հետո 1941 թվականի հոկտեմբերին ծառայել է հրաձգային 194-րդ դիվիզիայում, այնուհետև եղել է Արևմտյան ռազմաճակատի 46-րդ բանակի 60-րդ հրաձգային գնդի կապի բաժանմունքի ղեկավար։
Համաձայն «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված և անհետ կորած մարդկանց հիշատակ» գրքի 7-րդ հատորի՝ Յուրի Կոնդրատյուկը ծառայել է հրաձգային 110-րդ դիվիզիայում և մահացել 1942 թվականի փետրվարի 25-ին։ Թաղված է Օրյոլի մարզի Բոլխովսկի շրջանի Կրիվցովո գյուղում։


== Արդարացում ==
1970 թվականի մարտի 26-ին ՌԽՍՀ գերագույն դատարանը իր № ОС-70-8 որոշմամբ արդարացրել է Յուրի Կոնդրատյուկին հանցակազմի բացակայության պատճառով։ Նրա բարի համբավի վերականգնման գործում մեծ ջանքեր է ներդրել նրա նախկին աշխատակից, հետագայում ռազմակից, ինժեներ-կոնստրուկտոր Բորիս Ռոմանենկոն, որը թոշակի անցնելուց հետո իրեն նվիրել է «տիեզերական լրագրությանը»։


== Աշխատություններ ==


=== «Նրանց, ովքեր կկարդան կառուցելու համար» (1919) ===
Այս աշխատությունում, անկախ Ցիոլկովսկուց, Կոնդրատյուկը հրթիռի շարժման հիմնական հավասարումն է դուրս բերել, ներկայացրել սխեմա և նկարագրել քառաստիճան հրթիռի աշխատանքը թթվածնա-ջրածնային վառելիքով։ 1938 թվականին, երբ Կոնդրատյուկը հրապարակել է աշխատանքը, նա այն թվագրել է 1918-1919, չնայած փոփոխություններ է կատարել տարբեր ժամանակներում։ 1964 թվականին այն ներառվել է «Հրթիռային տեխնիկայի պիոներներ» գրքում, որն իր հերթին անգլերենով վերահրատարակել է ՆԱՍԱ-ն։ Կոնդրատյուկն առաջարկել է.

օդի դիմադրողականությունը կիրառել բացթողնման ժամանակ հրթիռի արգելակման համար վառելիքը խնայելու նպատակով
այլ մոլորակներ թռիչքների ժամանակ տիեզերանավը դուրս բերել արհեստական արբանյակի ուղեծիր, իսկ այնտեղ մարդ նստեցնելու համար կիրառել ոչ մեծ թռիչքա-վայրէջքային նավ (առաջարկը կիրառել է ՆԱՍԱ-ն «Ապոլոն» ծրագրում)
հանդիպակաց եկող երկնային մարմինների ձգողական դաշտն օգտագործել արգելակման կամ արագության հավաքման համար Արևային համակարգի թռիչքներում։Այս աշխատությունում դիտարկվել է նաև արևային էներգիայի կիրառումը տիզերական սարքերի համակարգերի համար, ինչպես նաև մերձերկրային ուղեծրում մեծ հայելիների տեղադրումը Երկրի մակերևույթը լուսավորելու համար։


=== «Միջմոլորակային տարածությունների նվաճում» (1929) ===
Այս գրքում հեղինակը շարադրել է տիեզերական տարածության նվաճման առաջին փուլերի հերթագայությունը։  Առավել մանրամասն դիտարկել է այն հարցերը, որոնք նախկինում արծարծել էր «Նրանց, ովքեր կկարդան կառուցելու համար» աշխատությունում։ Մասնավորապես, գրքում առաջարկված է կիրառել հրթիռների լիցքավորումը մերձերկրային տարածքներում (ներկայումս այս առաջարկն իրագործվել է «Պրոգրես» բեռնատար տիեզերանավերի աշխատանքում)։ Բացի այդ, աշխատանքում հետազոտվել են տիեզերական սարքերի ջերմային պաշտպանության հարցերը մթնոլորտում նրանց շարժման ժամանակ։


== Հիշատակ ==

Պոլտավայում կանգնեցվել է Յուրի Կոնդրատյուկին նվիրված հուշարձան։
1992 թվականին Նովոսիբիրսկի աերոտիեզերական լիցեյին տրվել է Յուրի Կոնդրատյուկի անունը։
Կոնդրատյուկի պատվին անվանակոչվել է Նովոսիբիրսկի հրապարակներից մեկը։ Քաղաքում այն տանը, որտեղ գիտնականն ապրել ու աշխատել է 1927-1930 թվականներին, կա նրան նվիրված գիտական-հուշագրական կենտրոն։
Ուկրաինայում սահմանվել է Կոնդրատյուկի անվան շքանշան։
Կիևի փողոցներից մեկը կրում է գիտնականի անունը, տներից մեկի պատին կա նրան նվիրված հուշատախտակ։
1997 թվականից Պոլտավայի տեխնիկական համալսարանը կրում է Կոնդրատյուկի անունը։
1970 թվականին Լուսնի հակառակ կողմում գտնվող խառնարաններից մեկը անվանակոչվել է Յուրի Կոնդրատյուկի անունով։
Մոսկվայում նրա անունով փողոց է անվանակոչվել։
Դնեպր քաղաքում 2016 թվականին նախկին Կոմունարների փողոցն անվանակոչվել է Յուրի Կոնդրատյուկի անունով։
Ուկրաինայում թողարկվել է հուշադրամ և փոստային երկու նամականիշ։
Ռուբցովսկ քաղաքում կա գիտնականի անունով փողոց, որում գտնվում է հացահատիկի մշակման ու պահպանման հին ձեռնարկություն։
Օբի Կամեն քաղաքում կա նրա անունով փողոց, իսկ ափին՝ Կոնդրատյուկին նվիրված հուշարձան։ «Մաստոդոնտի» մնացորդները երևում են մինչ օրս։
Պոլտավայի մարզի Հորիշնիե Պլավնի քաղաքի տեխնիկումի մոտ դրված է Կոնդրատյուկի արձանը։
Կրասնոդարի մարզում գործում է Յուրի Կոնդրատյուկի հուշաթանգարան։
2012 թվականի հունիսի 21-ին Google-ի լոգոն նրան է նվիրված եղել։
2014 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Ալամոգորդո քաղաքում (Նյու Մեքսիկո նահանգ, ԱՄՆ) Կոնդրատյուկը ներկայացվել է Միջազգային տիեզերական փառքի պատկերասրահում։
Օրլովի մարզի Բոլխովսկի շրջանում Կրիվցովո գյուղի մոտակայքում հուշանշան է կանգնեցվել Կոնդրատյուկի պատվին, որը պատերազմի ժամանակ այս տարածքում է մահացել։
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ветров Г. С. С. П. Королёв и космонавтика. Первые шаги. — М.: Наука, 1994. — ISBN 5-02-000214-3
Гаркуша А. Т. Стрела летящая. — М.: Московский рабочий, 1993. — 152 с. — ISBN 5-239-01335-7
Зарко В. Е. …Мы смогли бы такие вензеля выписывать по Вселенной! // Наука из первых рук: Космический урок русского. — 2011. — Т. 37, № 1 (6 Մայիսի).
Придиус П. Е. Возвращение имени гению // Просто русские… — Краснодар: Периодика Кубани, 2002. — С. 220—237. — 432 с. — 1000 экз. — ISBN 5-331-00013-4
Щукина Е. М. Земная проекция звездной судьбы // Наука из первых рук: Космический урок русского. — 2011. — Т. 37, № 1 (6 Մայիսի).
Кондратюк Ю. В. Тем кто будет читать, чтобы строить // Пионеры ракетной техники : соч. 1918—1919; публ. 1938 / Под ред. Т. М. Мелькумова; Институт истории естествознания и техники АН СССР. — М. : Наука, 1964.
Pionery raketnoǐ tekhniki : [անգլ.] = Пионеры ракетной техники : [пер. с 
рус.] / Editor-in-chief: Melʹkumov T. M. — Washington, D. C., USA : National Aeronautics and Space Administration, 1965. — (NASA technical translation ; vol. F-9285).

Герасютин С. А. Юрий Васильевич Кондратюк (к 120-летию со дня рождения) // Земля и Вселенная : журнал. — 2017. — № 5. — С. 61—75. — ISSN 0044-3948.
Романенко Б. И. Звезда Кондратюка-Шаргея. — Калуга: Калужская облорганизация Союза журналистов России, 1998. — 184 с. — ISBN 5-89748-001-Х


== Արտաքին հղումներ ==
«Յուրի Վասիլևի Կոնդրատյուկ»։ Խորհրդային տիեզերագնացության պատմություն։ 1997։ Վերցված է ապրիլի 7, 2007 
Անատոլի Իվաշչենկո։ «Էլևատորից բարձր՝ Լուսին»։ Ժողովուրդների բարեկամություն, 1990, № 1։ Արխիվացված է օրիգինալից 2004-08-13-ին։ Վերցված է ապրիլի 7, 2007  
Պոլտավայի՝ Յուրի Կոնդրատյուկի անվան ազգային տեխնիկական համալսարանի կայք
Ա. Ժելեզնյակով Կոնստրուկտորներ. Յուրի Կոնդրատյուկ // «Տիեզերագնացություն» հանրագիտարան
Նովոսիբիրսկի՝ Յուրի Կոնդրատյուկի անվան աերոտիեզերագնացության լիցեյ
Դ. Սադովսկի. Անունը Լուսնի հակառակ կողմից // Գիտություն և կյանք, 2004, № 9.
Վ. Ռիբնիկով Երկու տետրի արտասովոր ճակատագիր
Վ. Մալինովսկի  Ալեքսանդր Շարգեյի (Յուրի Կոնդրատյուկ) կենսագրության որոշ շտրիխներ.