Տափոլոռ

Տափոլոռ, ճպռուկ, (լատ.՝ Lathyrus), բակլագզիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի, հիմնականում՝ թփերի ցեղ։ Հայտնի է ավելի քան 100 տեսակ։


== Հայաստանում ==
ՀՀ-ում՝ 16-18 տեսակ՝ 

տափոլոռ պալարավոր (Lathyrus tuberosus),
տափոլոռ անտառային (Lathyrus sylvestris),
տափոլոռ մարգագետնային (Lathyrus pratensis),
տափոլոռ Նեղատերև (Lathyrus leptophyllus) և այլն։Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է անտառներում և անտառեզրերին, թփուտներում, առվակների ափերին, այգիներում, աղբոտում ցանքերը և այլն։


== Կենսաբանական նկարագիր ==

Ցողունն ուղիղ է կամ ճյուղավորվող, կառչող, բարձրությունը՝ 25-100 սմ։ Տերևները զույգփետրաձև են, բեղիկներով։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է (երբեմն ծաղիկները մեկական և այլն՝ տերևանութերում), վարդագույն, բաց մանուշակագույն, կապտամանուշակագույն, դեղնավուն, կարմրավուն և այլն։
Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը մերկ կամ թույլ թավոտ ունդ է։ Սերմերը սեպաձև են, հարթ կամ կնճռոտ, սպիտակ, գորշ, դարչնագույն։


== Մշակության մեջ ==
Միամյա տեսակներից մշակության մեջ տարածված են տափոլոռ ցանովին կամ սովորականը (Lathyrus sativus), տափոլոռ կարմիրը (Lathyrus cicera) և տափոլոռ տան ծերին (Lathyrus tingitanus)։ Սննդային ու կերային հատկանիշներով առավել արժեքավոր է մշակովի տափոլոռ (հայտնի է ճուլպան, մրտուկ, խոբու, խալար անուններով)։ Գարնանացան է, սերմերը ծլում են 2-3 °C ջերմաստիճանի պայմաններում, ծիլերը կարող են դիմանալ -11 °C-ից -13 °C սառնամանիքներին։ Չորադիմացկուն է։


== Կիրառություն ==

Սերմերն օգտագործում են սննդի մեջ, դրանցից կարելի է ստանալ բուսական սոսինձ։ Մշակում են կանաչ կեր, խոտ և սիլոս ստանալու համար։ ՀՀ-ում կարելի է մշակել տափաստանային գոտում։ Կերային (կանաչ զանգվածը, խոտը, հատիկը, ծղոտը, խոտալյուրը), գեղազարդիչ և մեղրատու է։ Սերմերից ստանում են սոսինձ, որն օգտագործում են նրբատախտակ պատրաստելիս, ավիացիոն, տեքստիլ և արդյան այլ ճյուղերում։
Տափոլոռ խաղողանմանը (Lathyrus vinealis) հանդիպում է Սյունիքի, Վայոց ձորի մարզերում և Երևանի շրջակայքում, աճում է չոր, խճոտ լանջերին, գիհու նոսրանտառներում (ստորին և միջին լեռն, գոտիների). գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։


== Տեսականու ցանկ ==
 

Lathyrus alpestris
Lathyrus angulatus
Lathyrus annuus
Lathyrus aphaca
Lathyrus aureus
Lathyrus basalticus
Lathyrus bauhinii
Lathyrus belinensis
Lathyrus biflorus
Lathyrus bijugatus
Lathyrus boissieri
Lathyrus brachycalyx
Lathyrus cassius
Lathyrus chloranthus
Lathyrus cicera
Lathyrus ciliolatus
Lathyrus cirrhosus
Lathyrus clymenum
Lathyrus crassipes
Lathyrus cyaneus
Lathyrus davidii
Lathyrus decaphyllus
Lathyrus delnorticus
Lathyrus digitatus
Lathyrus eucosmus
Lathyrus filiformis
Lathyrus gloeospermus
Lathyrus gorgoni
Lathyrus graminifolius
Lathyrus grandiflorus
Lathyrus heterophyllus
Lathyrus hirsutus
Lathyrus hitchcockianus
Lathyrus holochlorus
Lathyrus hygrophilus
Lathyrus inconspicuus
Lathyrus incurvus
Lathyrus japonicus
Lathyrus jepsonii
Lathyrus laetivirens
Lathyrus laevigatus
Lathyrus lanszwertii
Lathyrus latifolius
Lathyrus laxiflorus
Lathyrus linifolius
Lathyrus littoralis
Lathyrus macropus
Lathyrus magellanicus
Lathyrus nervosus
Lathyrus nevadensis
Lathyrus niger
Lathyrus nissolia
Lathyrus nudicaulis
Lathyrus ochroleucus
Lathyrus ochrus
Lathyrus odoratus
Lathyrus palustris
Lathyrus pauciflorus
Lathyrus polyphyllus
Lathyrus pratensis
Lathyrus pseudocicera
Lathyrus pubescens
Lathyrus pusillus
Lathyrus quinquenervius
Lathyrus rigidus
Lathyrus roseus
Lathyrus sativus
Lathyrus sphaericus
Lathyrus splendens
Lathyrus sulphureus
Lathyrus sylvestris
Lathyrus szowitsii
Lathyrus tingitanus
Lathyrus torreyi
Lathyrus tuberosus
Lathyrus venetus
Lathyrus venosus
Lathyrus vernus
Lathyrus vestitus
Lathyrus vinealis
Lathyrus whitei


== Գրականություն ==
Растениеводство / Г. С. Посыпанов, В. Е. Долгодворов и др. — М.: КолосС, 2007. — С. 315—316.
Головкин Б. Н., Китаева Л. А., Немченко Э. П. Декоративные растения СССР. — М.: «Мысль», 1986. — С. 191—194.


== Արտաքին հղումներ ==
Jepson Manual Treatment