Ժենի Բոժիլովա-Պատևա

Ժենի Բոժիլովա-Պատևա (բուլղար․՝ Жени Божилова-Патева, դեկտեմբերի 1, 1878(1878-12-01), Gradets, Բուլղարիայի իշխանություն, Օսմանյան կայսրություն - հունիսի 17, 1955(1955-06-17), Սոֆիա, Բուլղարիայի Ժողովրդական Հանրապետություն), բուլղարացի ուսուցիչ, գրող, կանանց իրավունքների պաշտպան և ընտրական իրավունքի պաշտպան, որը ներգրավվել է խաղաղության շարժման մեջ։ 1893 թվականին ուսուցչական մանդատն ավարտելուց հետո նա սկսել է իր մասնագիտությունը, բայց նրան արգելել են դասավանդել, երբ 1898 թվականին ընդունվել է օրենք, որը սահմանափակել է ամուսնացած կանանց իրավունքները։ Նա դիմել է ակտիվիստների և լրագրողների՝ այդ տարի ներգրավվելով կանանց միջազգային շարժման մեջ։ Լինելով ականավոր ֆեմինիստ, նա 1901 թվականին Բուլղարիայի կանանց միության հիմնադիրներից է եղել։ 1905 թվականին Բուրգասում նա հիմնել է «Ինքնագիտակցություն» ֆեմինիստական խումբը և 25 տարի ծառայել որպես նախագահ։ Որպես Women's Voice-ի խմբագիր նա հոդվածներ է հրապարակել Բուլղարիայում և արտերկրում կանանց շարժման զարգացումների, ինչպես նաև կանանց հուզող խնդիրների մասին։ Իր գործունեության ընթացքում նա հրատարակել է ավելի քան 500 հոդված և գիրք։
Հավատարիմ լինելով կանանց ընտրական իրավունքին՝ Պատևան մասնակցել է բազմաթիվ միջազգային կոնֆերանսների և հաճախ կոնգրեսներում հանդես է եկել որպես բանախոս։ Նրա «Կանանց օգնելու համար» (To Help Women) գիրքը, որը գրվել է 1908 թվականին, հիմք է հանդիսացել Բուլղարիայի կանանց միության գաղափարախոսության համար՝ նախատեսելով բարեփոխումներ, որոնք անհրաժեշտ են եղել կանանց և երեխաներին վերաբերող քաղաքականության հարմարեցման համար։ Երբ 1915 թվականին հիմնադրվել է Խաղաղության և ազատության կանանց միջազգային միությունը, նա դարձել է պացիֆիստական շարժման նշանավոր անդամ։ 1944 թվականին, երբ Բուլղարիայում հաստատվել է պետական սոցիալիզմը, կանայք ստացել են ընտրելու իրավունք, սակայն լիգան ընդգրկված է եղել բազմաթիվ ժողովրդական կազմակերպությունների թվում, որոնք վերացվել են։ Երբ 1945 թվականին Պատևան թույլտվություն է խնդրել բացել մշակութային և կրթական ընկերություն, նրան անվանել են «ժողովրդի թշնամի»։ Երկու տարի անց Նիկոլա Պետկովի մահապատժի և դատավճռի դեմ նրա բողոքի ցույցերը հանգեցրել են այն բանին, որ նրա տունը և որդու գործարանն ազգայնացվել են՝ թողնելով նրանց առանց դրամի։


== Վաղ կյանք ==
Ժենի Բոժիլովան ծնվել է 1878 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, Օսմանյան կայսրության ինքնավար Բուլղարիայի իշխանության Գրադեց գյուղում՝ Գենկա Անդրեևայի և Դիմով Բոժիլի ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ ռուս-թուրքական պատերազմի վետերան, դերձակ և անասնապահ է եղել, որը մեծապես կողմնակից է եղել կրթությանը։ Բոժիլովան տարրական դպրոցն ավարտել է Գրադեցում, իսկ հետո՝ միջնակարգ դպրոցը Սլիվենում։ Նա շարունակել է իր կրթությունը «Նանչովո» քաղաքային գիմնազիայում, որն ավարտել է 1893 թվականին՝ ստանալով ուսուցչի որակավորում։


== Գործունեություն ==


=== Դասավանդում ===
Հաջորդ տարի Բոժիլովան սկսել է իր ուսուցչական կարիերան Կարնոբատի դպրոցում։ 1896 թվականին նա տեղափոխվել է Ռազգրադ՝ պաշտոն ստանձնելով աղջիկների դպրոցում։ 1897 թվականին նա ամուսնացել է Իվան Պատևի հետ, որը նրա հայրենի քաղաքից է եղել և նաև ուսուցիչ։ Քանի որ նրանք ինքնաիրացման հավասար իրավունքներ են ունեցել, Պատևան և Պատևը պայմանավորվել են օգնել միմյանց բարձրագույն կրթություն ստանալու իրենց նպատակներում։ Նա մեկնել է արտերկիր՝ սովորելու Ժնևում և վերադարձել 1899 թվականին։ Մինչ նա բացակայել է, Պատևան աջակցել է նրան իր վաստակից։ Երբ Պատևը վերադարձել է իրավագիտության դոկտորի կոչումով, նա աջակցել է Պատևային, քանի որ նա 1901 թվականին մեկնել է արտերկիր՝ սովորելու ֆրանսերեն և ռուսերեն։ Թեև նա չի ավարտել, սակայն 1903 թվականին Պատևան վերադարձել է Բուլղարիա՝ կանանց միջազգային շարժման ազդեցության տակ։ Զույգը հաստատվել է Բուրգասում և հաջորդ 16 տարիների ընթացքում ունեցել երեք երեխա՝ Լյուբեն (հայտնի է որպես «Լեո», ծնվ. 1904 թվական), Բոժան (ծնվ. 1905 թվական) և Լիլիան (հայտնի է որպես «Լիլի», ծնվ. 1913 թվական)։


=== Կանանց իրավունքների ակտիվություն (1898-1908) ===
Պատևան սկսել է իր քաղաքական ներգրավվածությունը հասարակական գործերին, երբ 1898 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Բուլղարիայի Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է օրենք, որն արգելել է ամուսնացած կանանց զբաղվել ուսուցչի մասնագիտությամբ։ Ի նշան բողոքի՝ նա գրել է բաց նամակ՝ այն հասցեագրելով իշխանության բոլոր ուսուցիչներին և խորհուրդ տալով նրանց դեմ կանգնել օրենքի օրինականությանը։ Կանանց համախմբելու գործի հետևում և խթանելու նրանց՝ աշխատելով կանանց և երեխաների առջև ծառացած այլ խնդիրների շուրջ, Պատևան Աննա Կարիմայի և Ջուլիա Մալինովայի հետ միասին սկսել է կազմակերպել և 1901 թվականին համահիմնադրել հովանավոր կազմակերպությունը՝ Բուլղարիայի կանանց միությունը՝ կանանց առաջին ազգային կազմակերպությունը Բուլղարիայում։ Կարիման կազմակերպության առաջին նախագահն է եղել, իսկ Պատևան՝ տնօրենների խորհրդում։ Չնայած կանանց խմբերի և ուսուցիչների ճնշմանը, օրենքն ուժի մեջ մնացել է մինչև 1904 թվականը։
1901 թվականին Պատևան սկսել է դասախոսել որպես հռետոր կանանց միջազգային շարժման խմբի համար՝ «Բարեգործություն» (Charity) Բուրգասում, իսկ 1902 թվականին գնացել է Յամբոլ՝ օգնելու «Զարգացում» (Development) խմբի վերակազմակերպմանը։ 1903 թվականին նա ընտրվել է Բարեգործություն խմբի նախագահ, բայց քանի որ ասոցիացիայի անդամները չեն ցանկացել միանալ Բուլղարիայի կանանց միությանը կամ ընդլայնել իրենց ուշադրությունը բարեգործական գործերով, նա հրաժարական է տվել և հեռացել կազմակերպությունից։ Այդ տարի Կանանց միությունը բախվել է ճգնաժամի, երբ Կարիման և Մալինովան հայտնվել են լուրջ վեճի մեջ, որն ի վերջո պառակտել է կազմակերպությունը։ Նրանց դիրքորոշումն այն է եղել, որ բոլոր կանայք ունեն նմանատիպ մտահոգություններ, և որ միության նպատակները պետք է ներկայացնեն իրենց՝ անկախ դասակարգային կամ կուսակցական պատկանելությունից։ Մյուս խմբակցությունը՝ Բլագոևայի և Կոնովայի գլխավորությամբ, գտել են, որ միությունը պետք է պրոլետարիզացվի, և անդամությունը պետք է վերցվի բանվոր դասակարգից[6]։ Պատևան խնդիրների մասին գիրք է գրել՝ «Անհամաձայնություն Բուլղարիայի կանանց միությունում» (Disagreement in the Bulgarian Women's Union) վերնագրով, որը հրատարակվել է 1903 թվականին։ Նա նաև սկսել է գրել «Կանանց Ձայն» (Women's Voice) թերթում, որի խմբագիրն է եղել 1904 թվականին։
Պենկա Ռուսսևա-Բելմուստակովայի և Յորդանկա Գուսովայի հետ միասին 1904 թվականին Պատևան հիմնել է կրթական խումբ կանանց համար՝ լեզվի և գրագիտության դասընթացներին մասնակցելու, կանանց մասնագիտական ու համալսարանական ուսման հասանելիությունը բարելավելու ծրագրեր կազմակերպելու համար։ Հաջորդ տարի նրանք կազմակերպությունը ձևակերպել են որպես «Ինքնագիտակցություն» (Self-Awareness), որպես կրթական և բարեգործական ընկերություն և այն միավորել Բուլղարիայի կանանց միության ներքո, որի նախագահ է նշանակվել Պատևան։ 1905 թվականի գարնանը նա մասնակցել է Սոֆիայում կայացած Կանանց միության համագումարին և հանձնարարվել օգտագործել իր պաշտոնը որպես «Կանանց ձայն»-ի խմբագիր՝ հոդվածներ հրապարակելու հովանոց կազմակերպության մասին, որը շուտով դառնալու էր նրանց պաշտոնական լրատվամիջոցը։ 1907 թվականից «Ինքնագիտակցություն»-ն սկսել է առաջարկել հանրակրթական, դերձակության և այլ արհեստների դասընթացներ, ինչպես նաև կարի դասարան վարել Կանանց Աշխատանքային գրասենյակի համար։ 1907 թվականին կանանց ընտրական իրավունքը դարձել է Բուլղարիայի կանանց միության պաշտոնական նպատակներից մեկը։
1908 թվականին Պատևան ներկայացրել է Բուլղարիայի կանանց միությունը Ամստերդամում՝ Կանանց ընտրական իրավունքի միջազգային դաշինքի (IWSA) չորրորդ համագումարում։ Նա խստորեն խնդրել է ընդունել Կանանց միությունը որպես IWSA-ի անդամ՝ ստանալով հավանություն նրանց կողմից, որոնք քվեարկել են դրա շուրջ։ 1909 թվականին նա հոդված է հրապարակել «Օր» (Day) թերթում, որտեղ պնդել է կանանց ազատագրումը, իսկ հաջորդ տարի, երբ «Կանանց ձայն»-ի խմբագրությունները տեղափոխվել են Սոֆիա, նա պահպանել է իր խմբագրի պաշտոնը։ Նաև 1908 թվականին Պատևան հրատարակել է երկրորդ «Օգնել կանանց» գիրքը (To Help Women), որտեղ նա կոչ է արել բարեփոխումների լայն շրջանակի։ Նա առաջարկել է օրենքներ երեխաների և կին աշխատողների պաշտպանության համար, ինչպես նաև մայրության ուղեցույցներ՝ պետության կողմից սոցիալական հաստատությունների ստեղծման համար, որոնք ապահովել են աշխատող կանանց երեխաներին սննդով, ապաստանով և մանկապարտեզով, ալկոհոլի չարաշահման և մարմնավաճառության դեմ քաղաքականությամբ, անօրինական երեխաների պաշտպանության և սոցիալական ապահովության օրենքների համար, որոնք պաշտպանել են որբերին, հաշմանդամներին և գործազուրկներին։ Նա պնդել է, որ կանանց պետք է թույլ տրվի կրթություն և մասնակցություն հասարակական կյանքին, որպեսզի նրանք կարողանան հոգ տանել իրենց և իրենց ընտանիքի մասին, մասնագիտություններ ունենալ և որպես քաղաքացիներ ձեռք բերել անկախություն և ինքնագնահատական։ Գիրքը դարձել է Բուլղարիայի կանանց միության գաղափարախոսության հիմքը։


=== Կանանց իրավունքներ և խաղաղության ակտիվություն (1911–1924) ===
Պատևան ելույթ է ունեցել IWSA-ի վեցերորդ համագումարում, որը հյուրընկալվել է Ստոկհոլմում 1911 թվականին, և նա զեկույց է գրել Utro թերթի աշխատանքների վերաբերյալ՝ պնդելով հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում կանանց լիարժեք հավասարության համար։ Բալկանյան պատերազմների ժամանակ (1912–1913) նա հրատարակել է «Դիմում բալկանյան կանանց» (Appeal to the Balkan Women)՝ կոչ անելով կանանց փորձել հասնել խաղաղության։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում Պատևան նախաձեռնել է ռազմագերիներին և նրանց ընտանիքներին աջակցելու ծրագրեր, ներառյալ զինվորների համար ներքնազգեստ կարելու շարժում։ Թեև Կանանց միության գործունեությունը դադարեցվել է հակամարտության մեծ մասի ընթացքում, նա ճանապարհորդել է ամբողջ Եվրոպայում՝ մասնակցելով կանանց կոնֆերանսներին և կիսելով իր տեսլականը մարդասիրության և ոչ բռնության մասին՝ պնդելով կանանց մասնակցությունը համաշխարհային խաղաղության բանակցություններում։ Նա ելույթ է ունեցել 1915 թվականին Հաագայում տեղի ունեցած Կանանց հատուկ միջազգային կոնգրեսում, որում հիմնադրվել է Կանանց միջազգային լիգան հանուն խաղաղության և ազատության (WILPF)՝ կոչ անելով զինաթափվել՝ ներկայացնելով պատերազմից ավերվածների վերականգնման ծրագիր։ Վերադառնալով Բուլղարիա՝ 1918 թվականին Պատևան հիմնել է WILPF-ի ազգային մասնաճյուղը Բուրգասում, իսկ մայիսին Մալինովայի և Վիկտորյա Անգելովայի հետ կազմակերպել է համաժողով՝ վերագործարկելու Բուլղարիայի կանանց միությունը։ Հաջորդ տարի, խմբի մյուս անդամների հետ միասին նա բողոքի նամակ է գրել Ամերիկայի նախագահ Վուդրո Վիլսոնին՝ կոչ անելով վերացնել Կենտրոնական տերությունների վրա Նոյ-սյուր-Սենի պայմանագրով պարտադրված մեկուսացումը։
Որպես Ալեքսանդր Ստամբոլիյսկու կառավարության պաշտոնական ներկայացուցիչ՝ Պատևան մասնակցել է Կանանց միջազգային խորհրդի (ICW) համագումարին, որը տեղի է ունեցել 1920 թվականին Նորվեգիայի Կրիստիանիայում՝ ֆրանսերեն ներկայացնելով իր «Կնոջ և երեխայի վիճակը Բուլղարիայում» հոդվածը (The Situation of Woman and Child in Bulgaria): 1922 թվականին նա մասնակցել Հաագայում կայացած ICW-ի հատուկ համագումարին՝ ելույթ ունենալով պատերազմի վտանգների մասին և վերահաստատելով մարդկանց միջև լիակատար զինաթափման և համագործակցության անհրաժեշտությունը՝ զարգացնելու եղբայրության, ազատության և ինքնորոշման մշակույթը։ Նա հայտարարություն է արել կանանց քաղաքական իրավունքների մասին IWSA-ի իններորդ կոնգրեսում, որը հյուրընկալվել է Հռոմում 1923 թվականին։ Այդ տարի, երբ Բուլղարիայում պետական հեղաշրջմանն ի պատասխան հայտարարվել է ռազմական դրություն, և օրենսդիր մարմինը օրենք ընդունել մահապատժի օգտին, նա հրապարակայնորեն դեմ է արտահայտվել քաղաքականությանը և հոդվածներ գրել՝ կոչ անելով կանանց ընդդիմանալ օրենսդրությանը, դառնալով նրանցից մեկը։ նախ վիճարկել է օրենքը՝ կրկնելով իր տեսակետը Բուլղարիայի կանանց միության տասնիններորդ կոնվենցիայում՝ աղաչելով մայրերին, ովքեր գիտեին երեխաներ ծնելու և մեծացնելու ցավը, դեմ կանգնեն մարդկային կյանքի սպանությանը, պատերազմին և մահապատժին։


=== Հետագա գործունեություն (1925–1945) ===
1925 թվականին, 20 տարի լինելով «Ինքնագիտակցում»-ի նախագահ, Պատևան հրաժարական է տվել այն գաղափարական դիրքորոշման պատճառով, որը որդեգրել են անդամները և մայր Բուլղարիայի կանանց միությունը՝ աջակցելու Ալեքսանդր Ցանկովի բռնատիրական ֆաշիստական ռեժիմին և նրա սպիտակ ահաբեկչական քաղաքականությանը մտավորականների և քաղաքական հակառակորդների դեմ։ 
Հաջորդ տարի նա կազմակերպել է «Կանանց խաղաղության միություն Բուլղարիայում» (Women's Peace Society in Bulgaria), որը նա ղեկավարել է մինչև 1944 թվականը։ Կազմակերպությունն ակտիվորեն դեմ է գնացել աքսորին և իշխանությունների կողմից բռնաճնշումներին։ Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում նա աշխատել է հոդվածներ գրել «Կանանց ամսագրի» (Women's Journal) համար և մասնակցել կանանց և խաղաղության համաժողովներին։ Նա մասնակցել է IWSA-ի տասներորդ կոնգրեսին, որը տեղի է ունեցել Փարիզում 1926 թվականի մայիսին, իսկ հուլիսին եղել է Դուբլինում՝ մասնակցելու WILPF կոնգրեսին։ 1927 թվականին Պատևան ելույթ է ունեցել Կանանց հանուն խաղաղության և ազատության միջազգային լիգայի հանդիպմանը Գլանդում (Շվեյցարիա) և մասնակցել է Համալսարանական կանանց միջազգային ֆեդերացիայի կոնֆերանսին 1929 թվականին Ժնևում , խաղաղության կոնֆերանսին 1931 թվականի մայիսին Բելգրադում, Պատերազմի դիմադրողների միջազգային համաժողովին 1931 թվականի օգոստոսին Լիոնում և 1939 և 1940 թվականներին` Ռոտերդամի միջոցառումներին։

Իր կարիերայի ընթացքում Պատևան ելույթ է ունեցել ավելի քան 100 հանրային դասախոսությունների ժամանակ և հրապարակել է մոտ 500 հոդված և գիրք կանանց իրավունքների, պացիֆիզմի և բուսակերության թեմաներով, որոնց նա հավատարիմ է եղել։ 1931 թվականին նրան շնորհվել է ֆր.՝ Union internationale des écrivains révolutionnaires (Հեղափոխական գրողների միջազգային միություն) ֆրանսիական մասնաճյուղի պատվավոր անդամ։ Նրա տունը հավաքատեղի է եղել բուլղարացի նշանավոր հասարակական գործիչների և մտավորականների համար, ներառյալ՝ Ալեքսանդր Բալաբանովի, Ադրիանա Բուդևսկայի, Պետկո Ռոսենի, Նիկոլա Սակարովի, Ալեքսանդր Ստամբոլիյսկու, Նայչո Ցանովի և Ասեն Զլատարովի։ 1944 թվականին երկրորդ պետական հեղաշրջումը բերել է կոմունիստական ռեժիմ, որն իրականացրել է պետական սոցիալիզմը` կանանց ձայն տալով, բայց միաժամանակ վերացնելով կանանց և այլ ժողովրդական կազմակերպությունները։
1945 թվականին Պատևան դիմել է Ազգային կրթության և մշակույթի նախարարին՝ խնդրելով թույլտվություն ստեղծել «Ազատ ժողովրդական առաջադիմական ինքնաճանաչման մշակութային կենտրոն» (Free People's Progressive Cultural Center of Self-Knowledge): Նա նշել է, որ ինքնաաջակցող կազմակերպության նպատակը լինելու է կանանց և երիտասարդներին հնարավորություններ ընձեռել բարելավելու իրենց տաղանդները և զարգացնելու հմտություններ՝ զբաղվելու մշակութային գործունեությամբ, որը օգուտ է բերելու բուլղար ժողովրդին։ Նրա խնդրանքը մերժվել է, և իշխանությունները Պատևների ընտանիքին հայտարարել են ժողովրդի թշնամիների՝ իրենց հարստության և Բուրգասի վերնախավի կարգավիճակի համար։ 1947 թվականին, երբ հայտարարվել է Նիկոլա Պետկովի մահվան դատավճիռը, Պատևան նամակագրություն է ուղարկել Գեորգի Դիմիտրովին և Վասիլ Կոլարովին՝ պահանջելով օրենսդիր մարմնից վերացնել մահապատիժը։ Նամակը սարսափելի հետևանքներ է ունեցել, երբ պետականացվել են և՛ նրա տունը, և՛ որդու՝ Բոժանի գործարանը։ Մնալով առանց աջակցության միջոցների, նա գրել է կառավարությանը՝ խնդրելով թոշակ, որը մերժվել է։


== Մահ և ժառանգություն ==

Պատևան մահացել է առանց փողի 1955 թվականի հունիսի 17-ին Սոֆիայում։ 1994 թվականին նրա հիմնադրած և 20 տարի նախագահած կանանց կազմակերպությունը, վերածնվել է։ 2016 թվականին Բուրգասի գրողների տունը զարդարվել է նրան պատվող հուշատախտակով։ Ըստ պատմաբան Կրասսիմիրա Դասկալովայի՝ նրան հիշել են Աննա Կարիմայի հետ որպես իրենց դարաշրջանի «կանանց շարժման ամենահայտնի առաջնորդներից» մեկը։


== Ծանոթագրություններ ==


=== Մատենագիտություն ===