Կկվավուշ

Կկվավուշ (լատ.՝ Polytrichum), կանաչ մամուռների կարգի բույսերի ցեղ։ Կկվավուշը նպաստում է մթնոլորտի խոնավության պահպանմանը, միաժամանակ այլ մամուռների հետ հաճախ դառնում են անտառի ճահճացման պատճառ։ Հայտնի է մոտ 100 տեսակ։


== Անվանում ==
Կկվավուշի իգական բույսի (իրականում` իգական բույսի վրա աճող անսեռ սերնդի` սպորոգոնի) երկար ոտիկի վրա գտնվող տուփիկը՝ սափորիկով և կափարիչով հիշեցնում է նստած կկվի, որտեղից էլ բույսը ստացել է իր անվանումը։


== Կենսաբանական նկարագիր ==

Կկվավուշը կանաչ մամուռների ամենատարածված տեսակներից է։ Ունի մոտ 20-30 սմ երկարությամբ, կանաչաշականակագույն, չճյուղավորված ցողուն՝ ծածկված խիտ, նեղ, կանաչ տերևներով։ Ցողունի բարձրությունը 30-40 սմ է՝ մանր տերևներով պատված։ Կկվավուշն ունի արմատներին փոխարինող ռիզոիդներ, որոնցով ամրանում է հողին և կլանում ջուր ու հանքային նյութեր, իսկ տերևներով կատարվում է ֆոտոսինթեզ։


== Բազմացում ==

Կկվավուշը բազմանում է սեռական և անսեռ սերունդների հերթափոխումով։
Անսեռ բազմացումը կատարվում է սպորներով։ Տուփիկներում հասունացած սպորներից առաջանում են նուրբ, ճյուղավորված կանաչ թելիկներ, որոնց վրա գտնվող բողբոջներից զարգանում են կկվավուշի արական ու իգական բույսերը։
Կկվավուշի առանձին ցողունների կարմրագորշ գագաթներին, տերևների միջև, գտնվում են երկարավուն պարկիկներ, որոնք լցված են բազմաթիվ մանր բջիջներով։ Դրանք արական սեռական օրգաններ են, որտեղ զարգանում են շարժունակ սերմնաբջիջները՝ արական գամետները կամ սպերմատոզոիդները։ Վառ գունավորում չունեցող մյուս ցողունիկների գագաթին ձևավորվում են սափորաձև իգական սեռական օրգաններ, որտեղ զարգանում են ավելի խոշոր բջիջներ՝ ձվաբջիջներ, դա իգական բույսն է։ Կկվավուշը երկտուն բույս է։
Անձրևաջրի կաթիլների միջոցով արական բույսից սերմնաբջիջները լողում են դեպի իգական բույսի գագաթը, այնտեղ հանդիպում ձվաբջջին, և տեղի է ունենում բեղմնավորում։

ԲեղմնավորումԲեղմնավորումից հետո ձևավորվում է զիգոտը, իսկ հաջորդ տարում զիգոտից նույն ցողունի գագաթին զարգանում է ոտիկը և սպորներով լցված տուփիկը։ Տուփիկը կազմված է սափորիկից և կափարիչից, ներսում գտնվում է սպորանգիումը, որտեղ հասունանում են սպորները։ Ոտիկը և տուփիկը համարվում են կկվավուշի անսեռ սերունդ։ Սպորները չոր եղանակին բացված տուփիկից ընկնում են և քամու միջոցով տարածվում։ Ընկնելով խոնավ հողի վրա, դրանք ծլում են և առաջացնում նուրբ, կանաչ, ճյուղավորված թելիկներ։ Այդ ճյուղավարված թելերի վրա առաջանում են բողբոջներ, որոնցից կրկին զարգանում են մամուռի արական և իգական բույսերը։


== Տարածում ==
Կկվավուշը պահանջկոտ չէ, դիմանում է ուժեղ ցրտին և շոգին, բուսազուրկ վայրերում հանդիպում է քարաքոսերի հետ, բայց հիմնականում տարածված է խոնավ անտառներում ու ճահճուտներում։
Աճում է անտառներում, ճահճուտներում, տունդրայում։ Երկտուն է։ Բեղմնավորումը տեղի է ունենում վաղ գարնանը, բազմանում է սպորներով։ Կկվավուշը աճում է նաև Հայաստանի անտառներում։


== Տեսակներ ==

Polytrichum appalachianum
Polytrichum alpinum
Polytrichum commune
Polytrichum formosum
Polytrichum hyperboreum
Polytrichum juniperinum[1]
Polytrichum longisetum
Polytrichum lyallii
Polytrichum ohioense
Polytrichum pallidisetum
Polytrichum papillatum
Polytrichum piliferum
Polytrichum sexangulare
Polytrichum sphaerothecium
Polytrichum strictum
Polytrichum swartzii


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Marbach / Kainz։ BLV Naturführer Moose, Farne und Flechten, München 2002, ISBN 3-405-16323-4
Smith, A. J. E. The Moss Flora of Britain and Ireland, 2004, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-54672-0.
Mogensen, G.S. & Goldberg, I. Danske og latinske navne for mosser, der forekommer i Danmark, 2005. pdf-dokument
Jenssen, J. Ordbog for Gartnere og Botanikere, 1944, G.E.C. Gads Forlag, København.