Յաննիս Ռիցոս

Յաննիս Ռիցոս (հուն․՝ Γιάννης Ρίτσος, մայիսի 1, 1909(1909-05-01)[…], Մոնեմվասիա, Monemvasia Municipality, Laconia Regional Unit, Պելոպոնես - նոյեմբերի 11, 1990(1990-11-11)[…], Աթենք, Հունաստան), հույն բանաստեղծ և ձախ քաղաքական ակտիվիստ, Դիմադրության շարժման մասնակից։ Արժանացել է Լենինյան կոմերիտմիության միջազգային մրցանակի «Ժողովուրդների մեջ բարեկամության ամրապնդման համար» (1977)։ Բանաստեղծի գրական ժառանգությունն ընդգրկում է ավելի քան հարյուր բանաստեղծական ժողովածուներ, տասը վեպեր, չորս թատերական ստեղծագործություններ, թարգմանություններ, ճամփորդական նոթեր և այլն։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ տարիներ ===
Ռիցոս Յաննիսը ծնվել է 1909 թվականի մայիսի 1-ին Պելեպոնեսի Մոնեմվասիա քաղաքում, մանր հողատեր Էլեֆտերիոս Ռիցոսի ընտանիքում։ Մայրը՝ Էլեֆտերիան, ծագում էր հին հունական ազնվականական Գիտիու տոհմից։ 1921 թվականից մինչ 1925 թվականը սովորել է Գիտիուի գիմնազիայում։ Գրել սկսել է վաղ տարիքում։ Արդեն 1924 թվականին նրա բանաստեղծությունները տպագրվել են «Մանուկների ստեղծագործությունը» ժողովածուում։ 1925 թվականին ընտանիքը հայտնվում է սնանկացման եզրին, տուբերկուլյոզից մահանում են մայրն ու եղբայրը։
Յաննիսը տեղափոխվում է Աթենք, որտեղ աշխատում է Հունաստանի ազգային բանկում։ 1926 թվականին նրա մոտ նույնպես ախտորոշվում է տուբերկուլյոզ, իսկ հայրն ընկնում է հոգեբուժարան Դաֆնիում։ 1927—1929 թվականներին Յաննիս Ռիցոսը բուժվում է «Սոտիրիա» հիվանադանոցում։ 1930 թվականին տեղափոխվում է Հանյա քաղաքի առողջարան։ Այստեղ նա առաջին անգամ ելույթով հանդես է գալիս տուբերկուլյոզով հիվանդների բնակության ահավոր պայմանների դեմ։ Այս շրջանում նա ծանոթանում է մարքսիզմի գաղափարներին։


=== Հեղափոխական ու գրական գործունեության սկիզբը ===
1931 թվականին Յաննիս Ռիցոսը վերադառնում է Աթենք, որտեղ համագործակցում է ձախ քաղաքական կողմնորոշում ունեցող «Պրոտոպորի» («Ավանգարդ») ամսագրի, ինչպես նաև կոմերցիոն թատրոնի հետ՝ աշխատելով որպես ռեժիսոր, դերասան ու պարող։ Նա շփվում էր նաև բանվորների հետ ու ընդունվում է Հունաստանի կոունիստական կուսակցություն։ 1934 թվականից որպես սրբագրիչ աշխատել «Գավոստի» հրատարակչությունում։ Այդ ժամանակ էլ լույս է տեսնում Յաննիս Ռիտոսի բանաստեղծությունների «Տրակտոր» ժողովածուն, որ գրված էր ֆուտուրիզմի ու Վլադիմիր Մայակովսկու ազդեցությամբ։ Այնուհետև Ռիցոսը համագործակցում է Հունաստանի կոմունիստական կուսակցության պաշտոնական լրագրի («Ռիզոսպաստիս») հետ, որտեղ տպագրվում է «Նամակներ դեպի ռազմաճակատ» ստեղծագործությունը։
1935 թվականին լույս է տեսնում Յաննիս Ռիցոսի բանաստեղծությունների երկրորդ ժողովածուն՝ «Բուրգեր»։ 1936 թվականին Ֆեսալոնիկիում ծխախոտի գործարանի բանվորների գործադուլի ժամանակ տեղի ունեցած ողբերգական դեպքերի ազդեցությամբ Ռիցոսը որոշում է գրել «Էպիտաֆիա» պոեմը։ Ֆաշիստական բռնակալ Իոաննիս Մետակսասի՝ իշխանության գալուց հետո «Էպիտաֆիա» պոեմն այրվել է Ակրոպոլի մոտ։
1937 թվականին Յաննիս Ռիցոսը, չնայած իր ստեղծագործություններն արգելված էին, կարողանում է ընդունվել Հույն գրական գործիչների միություն։ Նույն թվականին նա հրատարակում է «Երգ իմ քրոջը», որ նվիրել էր իր քույր Լուլային։ Նա հոր նման տառապում էր հոգեկան հիվանդությամբ ու բուժվում էր Դաֆնիում։ 1938 թվականին հրատարակվում է «Գարնանային սիմֆոնիան», իսկ Ռիցոսը դառնում է պետական Թագավորական թատրոնի պարող (ներկայում՝ Հունաստանի ազգային թատրոն)։ 1940 թվականին Յաննիս Ռիցոսն ընդգրկվում է Ազգային օպերային թատրոնի թատերախմբում և հրատարակում «Օվկիանոսի քայլերգը»։


=== Երկրորդ համաշխարհայինն ու քաղաքացիական պոտերազմը ===
Նացիստական շրջափակման տարիներին Յաննիս Ռիցոսն հանդես է գալիս Հունաստանի Ազգային-ազատագրական ճակատի կազմում և ընդգրկվում Հունաստանի ազգային-ազատագրական բանակի կազմում։ Նա դառնում է հակաֆաշիստական շարժման ղեկավար գորժիչներից մեկն՝ շարունակելով գրել հեղափոխակա ստեղծագործություններ։ 1942 թվականին նա գրել է «Կինը ծովափին» դրամատիկական ստեղծագործությունն ու «Վերջին հարյուրամյակը մարդուն» պոեմը։ 1943 թվականին բանաստեղծը համագործակցում է Աթենքում հրատարակվող «Ազատ գրականություն» ամսագրի հետ և հրատարակում «Փորձություն» ժողովածուն, որից գրաքննադատությունը հանում է «Արևից առաջ» պոեմը։
Հունաստանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին՝ 1948 թվականին, կոմունիստ Յաննիս Ռիցոսը ձերբակալվում է և աքսորվում նախ Լեմնոս կղզի, 1949 թվականի մայիսին՝ Մակրոնիսոս, իսկ 1950 թվականին՝ Այոս-Ստրատիոս։ Բանաստեղծն ազատություն է ստանում միայն 1952 թվականին՝ այն բանից հետո, երբ բողոքեցին համաշխարհային մշակույթի առաջադեմ մի շարք գործիչների, այդ թվում՝ Լուի Արագոնը, Պաբլո Ներուդան և Պաբլո Պիկասոն։ Ազատություն ստանալուց անմիջապես հետո Յաննիս Ռիցոսը գրում է «Անհնազանդ քաղաքը» և ընդունվում նոր կազմակերպված Դեմոկրատական ձախ միասնական կուսակցություն, որ գլխավորում էր Իոաննիս Պասալիդիսը։ Նա նաև համագործակցում է այդ կուսակցության հրատարակած «Ավգի» թերթի հետ։


=== Հետպատերազմյան տարիներ ===
1954 թվականին Յաննիս Ռիցոսն ամուսնանում է Գարաֆիլիա Գոերգիադուի հետ։ Նրանք ունենում են մի դուստր, որին անվանում են Էեֆտերիա (ծնվել է 1955 թվականին)։
1956 թվականին Յաննիս Ռիցոսը «Լուսնի սոնատ» պոեմ-մենագրության համար արժանանում է Պետական մրցանակի քնարերգության բնագավառում («Լուսնի սոնատը» թարգմանվել է աշխարհի 20 լեզուներով)։ Բանաստեղծն այցելում է ԽՍՀՄ, ինչից հետո գրում է «Տպավորություններ Խորհրդային Միության մասին» (1956)։ 1958 թվականին նորից սկսում են հետևել նրան, ինչի պատճառն էր «Էպիտեորիսի Տեխնիս» («Արվեստի տեսություն») ամսագրի անդրադարձը Հոկտեմբերյան հեղափոխության 40-ամյակինն։ 1959 թվականին այցելում է Ռումինիա ու Բուլղարիա։ 1962 թվականին Յաննիս Ռոցիսը նորիս այցելում է Ռումինիա, ապա Չեխոսլովակիա, ԳԴՀ, Հունգարիա։ 1966 թվականին լինում է Կուբայում։
1960 թվականին «Էպիտաֆիան» թողարկվում է ձայնապնակով. նրա համար երաժշտություն էր գրել հույն հայտնի կոմպոզիտոր Միկիս Թեոդորակիսը։ Յաննիս Ռիցոսը հրատարակության է պատրաստում «Չեխ ու սլովակ բանաստեղծների անթոլոգիան», նոր հունարեն թարգմանում Վլադիմիր Մայակովսկու, Ալեքսանդր Բլոկի, Ալեքսեյ Տոլստոյի ստեղծագործությունները, ինչպես նաև հեղափոխական կոմունիստ բանաստեղծների՝ կուբացի Նիկոլաս Գիլեյենի, հունգարացի Աթիլա Յոզեֆի ստեղծագործությունները։


=== Ռազմական խունտա ===
«Սև գնդապետների» (1967 թվական) ռազմական հեղափոխությունից հետո Յաննիս Ռիցոսը տարվում է Լերոս կղզում գտնվող համակենտրոնացման ճամբար, ապա Յարոս, այնուհետև խիստ մեկուսացմամբ բանտարկվում է Սամոս կղզում։ Սակայն նա կարողանում է Ֆրանսիա տեղափոխված Միկիս Թեոդորակիսին ուղարկել իր «Քարեր, Կրկնություն, Վանդակաճաղեր» և «Դառը հայրենիքի տասնութ երգեր» բանաստեղծական շարքերը, որոնց համար կոմպոզիտորը գրեց երեժշտություն, և դրանք կատարում էր իր համերգների ժամանակ։
1973 թվականին Յաննիս Ռիցոսը մասնակցում է Աթենքի ճարտարագիտական համալսարանում ուսանողների ցույցին խունտայի իշխանության դեմ։ Իր տպավորությունները նա արտացոլել է «Մարմին և արյուն» բանաստեղծության մեջ։
Դիկտատուրաի ակումից հետո Յաննիս Ռիցոսը բնակություն է հաստատում Աթենքում, որտեղ անցկացրել է իր կյանիք վերջին երկու տասնամյակը։ Կիպրոսում Հունսատանի ու Թուրքիայի ավտորիտար ռեժիմների կողմից միջազգային թշնամության հրահրմանն ի պատասխան գրում է «Հիմն ու ողբ Կիպրոսի մասին»։
Յանիիս Ռիցոսը մահացել է 1990 թվականի նոյեմբերի 11-ին Աթենքում։ Թաղվել է հայրենի Մոնեմվասիայում։


== Պարգևներ և կոչումներ ==
Իր ստեղծագործական բեղմնավոր գործունեության ընթացքում Յաննիս Ռիցոսն արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների։ Առաջինը՝ Քնարերգության բնագավառում պետական մրցանակը, ստացել է 1956 թվականին։
1970 թվականին դարձել է Գերմանիայի Մայնց քաղաքի Գիտությունների ու գրականության ակադեմիայի անդամ։ 1972 թվականին պարգևատրվել է Միջազգային մեծ մրցանակով («Knokk-ле-Zout», Բելգիա)։ 1975 թվականին պարգևատրվել է Գեորգի Դմիտրովի անվան միջազգային մրցանակով (Բուլղարիա) և Բանաստեղծ-ռոմանիտիկ Ալֆրեդ դը Վինիի անվան մեծ մրցանակով (Ֆրանսիա)։
1977 թվականին ստացել է Լենինյան կոմերիտմիության միջազգային մրցանակի «Ժողովուրդների մեջ բարեկամության ամրապնդման համար» (ԽՍՀՄ)։ 1979 թվականին պարգևատրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի միջազգային մրցանակով։
Յաննիս Ռիցոսը Ֆեսալոնիկիի Արիստոտելի անվան համալսարանի պատվավոր դոկտոր է, Բիրմինգեմի համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Մալարմեի ակադեմիայի (Ֆրանսիա) պատվավոր անդամ, Լայպցիգի համալսարանի (1984) և Աթենքի համալսարանի (1987) պատվավոր դոկտոր։
1986 թվականին Յաննիս Ռիցոսին ներկայացվել է Նոբելյան մրցանակի գրականության բնագավառում, իսկ 1987 թվականին բանաստեղծն ստացել է ՄԱԿ-ի մրցանակ ու Աթենքի քաղաքապետարանի ոսկե մեդալ։


== Ստեղծագործություններ ==


=== Ժողովածուներ ===
«Ποιήματα — Α τόμος», (1961)
«Ποιήματα — Β τόμος», (1961)
«12 ποιήματα για τον Καβάφη», (1963)
«Μαρτυρίες — Σειρά 1η», (1963)
«Ποιήματα — Γ τόμος», (1964)
«Μαρτυρίες — Σειρά 2η», (1966)
«Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας», (1973)
«Ποιήματα — Δ τόμος», (1975)


=== Քնարերգություն ===


=== Դրամաներ ===
«Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα „, (1942)
“Πέρα απ'τον ίσκιο των κυπαρισσιών», (1947)
«Τα ραβδιά των τυφλών», (1959)
«Ο λόφος με το συντριβάνι»


=== Թարգմանություններ ===
«Α.Μπλόκ: Οι δώδεκα», (1957)
«Ανθολογία Ρουμανικής ποίησης», (1961)
«Αττίλα Γιόζεφ: Ποιήματα», (1963)
«Μαγιακόφσκι: Ποιήματα», (1964)
«Ντόρας Γκαμπέ: Εγώ, η μητέρα μου και ο κόσμος», (1965)
«Ιλία 'Ερεμπουργκ: Το δέντρο», (1966)
«Ναζίμ Χικμέτ: Ποιήματα», (1966)
«Ανθολογία Τσέχων και Σλοβάκων ποιητών», (1966)
«Νικόλας Γκιλλιέν: Ο μεγάλος ζωολογικός κήπος», (1966)
«Α.Τολστόη : Η γκρινιάρα κατσίκα», (1976)
«Φ.Φαριάντ: Ονειρα με χαρταετούς και περιστέρια», (1988)
«Χο τσι Μινχ: Ημερολόγιο της φυλακής


=== Ճամփորդական նոթեր ===
»Εντυπώσεις απο τη Σοβιετική Ενωση", (1956)
«Ιταλικό τρίπτυχο», (1982)


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Большая Советская энциклопедия (ռուս.)
Յաննիս Ռիցոսին նվիրված կայք (հուն.)
Яннис Рицос — сто лет со дня рождения Archived 2011-04-13 at the Wayback Machine. (ռուս.)Յաննիս Ռիցոսի ստեղծագործությունները.«Мертвый дом». Перевод Софьи Ильинской Archived 2016-04-14 at the Wayback Machine. (ռուս.)
«Исмена». Перевод Мориса Ваксмахера Archived 2016-10-07 at the Wayback Machine. (ռուս.)
Греческие мифы в мировой поэзии — ХХ век//Яннис Рицос (ռուս.)


== Գրականություն ==
Мицос Александропулос. Янис Рицос сегодня.// Иностранная литература.1975.№ 10.- С. 213-219.
Краткая литературная энциклопедия. М., 1971. Т. 6. С.310-311.