Վոլֆգանգ Քեթերլե

Վոլֆգանգ Քեթերլե (գերմ.՝ Wolfgang Ketterle, հոկտեմբերի 21, 1957(1957-10-21)[…], Հայդելբերգ, Բադեն-Վյուրթեմբերգ, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն), գերմանացի ֆիզիկոս, 2001 թվականի ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակակիր (Էրիկ Քորնելի և Կարլ Վիմանի հետ միասին)։


== Կենսագրություն ==
Վոլֆգանգ Քեթերլեն ընտանիքի երեք երեխաներից երկրորդն էր։ Հայդելբերգի Բունզենի անվան գիմնազիայում ավարտել է համալսարանի նախապատրաստման դասընթացները (Աբիտուր)։ 1976 թվականին սկսում է ֆիզիկա ուսումնասիրել Հայդելբերգի համալսարանում։ Նախադիպլոմայինը պաշտպանելուց հետո տեղափոխվում է Մյունխենի տեխնիկական համալսարան, որտեղ սկսում է ուսումնասիրել տեսական ֆիզիկա։ 1982 թվականին պաշտպանում է իր թեզը խանգարված նյութերում պտույտի ռելաքսացիայի վերաբերյալ և տեղափոխվում Գարխինգի Մաքս Պլանկի գիտական ընկերության Քվանտային օպտիկայի ինստիտուտ։ Այնուհետև նա տեղափոխվում է Մյունխենի Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի անվան համալսարան Հերբերտ Ուոլթերի խումբ, որտեղ 1986 թվականին պաշտպանում է իր թեզը «Հելիումի հիդրիդների և եռատոմային ջրածնի մոլեկուլների սպեկտրոսկոպիա» թեմայով։
Գարխինգում մնալուց հետո Քեթերլեն վերադառնում է Հայդելբերգ, որտեղ Յուրգեն Վոլֆրումի ամբիոնում կատարում է ներքին այրման շարժիչների վերաբերյալ հետազոտություն։ 1990 թվականին նա կրկին փոխում է իր գործունեության ոլորտը և տեղափոխվում ԱՄՆ՝ աշխատելու Դեյվիդ Փրիթչարդի խմբի հետ լազերային հովացման խնդրի շուրջ։ 1993 թվականին նա միանում է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ֆիզիկայի ֆակուլտետին, որտեղ մինչ այժմ զբաղեցնում է Ջոն ՄաքԱրթուր հիմնադրամի կողմից հովանավորվող ֆիզիկայի ամբիոնը։
2011 թվականին Քեթերլեն ամուսնացել է Միշել Պլոտի հետ։ Նա հինգ երեխա ունի, որոնցից երեքը Գաբրիել Զաուերի հետ առաջին ամուսնությունից են։


== Ձեռքբերումներ ==
Իր ասպիրանտուրայի ընթացքում Քեթերլեն կարողանում է ապացուցել հելիումի հիդրիդի (HeH) գոյությունը և առաջին անգամ ստանում է այդ մոլեկուլի սպեկտրները։ Գարխինգում իր հետդոկտորական աշխատանքի ընթացքում նա նաև կարողանում է ամբողջությամբ բացատրել այս սպեկտրները։ Հետագայում Հերբերտ Ուոլթերը նկարագրում է նրա աշխատանքը մեկ նախադասությամբ. «Նա ստեղծեց ֆիզիկայի նոր ոլորտ և ինքն էլ սպանեց այն»:։
1995 թվականին Քեթերլեն առաջիններից էր, ում հաջողվեց ստեղծել Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատը։ 1997 թվականին նա ցուցադրում է առաջին ատոմային լազերը։ 2001 թվականին Էրիկ Ալին Քորնելի և Կարլ Վիմանի հետ  միասին նա արժանացել է ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի՝ «ալկալիական մետաղների ատոմների հազվագյուտ գազերում Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսացիայի փորձարարական դիտարկման և նման կոնդենսատների հատկությունների առաջին հիմնարար ուսումնասիրությունների համար»։
2005 թվականին փորձնականորեն ապացուցել է ֆերմիոնային կոնդենսատում բարձր ջերմաստիճանի գերհոսունությունը։
2014 թվականին վազել է Բոստոնի մարաթոնում՝ 2:44:06 անձնական առավելագույն արդյունքով։


== Պարգևներ ==
1996 — Դեյվիդ և Լյուսիլ Փաքարդ հիմնադրամի կրթաթոշակ
1997 — Ռաբիի մրցանակ, Ամերիկյան ֆիզիկական միություն
1997 — Գուստավ Հերցի մրցանակ, Գերմանիայի ֆիզիկական ընկերություն
1998 — Discover Magazine ամսագրի մրցանակ տեխնիկական նորարարության համար
1999 — Ֆրից Լոնդոնի հուշամրցանակ ֆիզիկայում ցածր ջերմաստիճանի համար
1999 — Դենի Հայնեմանի անվան մրցանակ, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա
2000 — Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ ֆիզիկայի համար
2001 — Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ
2002 — «Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությանը մատուցված ծառայությունների համար» շքանշան
2004 — Կիլիանի մրցանակ, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ
2009 — Վոլֆգանգ Պաուլ Դասախոսություն մրցանակ2002 թվականին ընտրվել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի օտարերկրյա անդամ, իսկ 2011 թվականին՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի օտարերկրյա անդամ։


== Հասարակական գործունեություն ==
2016 թվականին նամակ է ստորագրել՝ կոչ անելով Greenpeace-ին, ՄԱԿ-ին և ողջ աշխարհի կառավարություններին դադարեցնել գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմների (ԳՄՕ) դեմ պայքարը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Информация с сайта Нобелевского комитетаArchived 2008-12-01 at the Wayback Machine.(անգլ.)
В. Кеттерле. «Когда атомы ведут себя как волны. Бозе-эйнштейновская конденсация и атомный лазер». Нобелевская лекцияArchived 2009-11-26 at the Wayback Machine. // Успехи физических наук, том 173, выпуск 12, декабрь 2003
Домашняя страница Вольфганга Кеттерле на факультете физики в МТИArchived 2006-08-10 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Домашняя страница Вольфганга Кеттерле в Исследовательских лабораториях МТИArchived 2007-11-10 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Фонограмма публичной лекции Кеттерле о конденсате Бозе — Эйнштейна (1998)Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Короткие лекции Вольфганга Кеттерле на сайте Serious-Science Archived 2014-07-14 at the Wayback Machine.(անգլ.)