Էդիթ Ուորթոն

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ուորթոն
Էդիթ Ուորթոն (անգլ.՝ Edith Wharton), ծննդյան անունը` Էդիթ Նյուբոլդ Ջոնս (անգլ.՝ Edith Newbold Jones), հունվարի 24, 1862(1862-01-24)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք - օգոստոսի 11, 1937(1937-08-11)[…], Սեն Բրիս-Սու-Լես), գրող և ոճաբան, Պուլիցերյան մրցանակի դափնեկիր։


== Կենսագրություն ==
Ուորթոնը ծնվել է 1862 թվականին, Նյու-Յորքում, արիստոկրատական ընտանիքում։ Ստացել է տնային կրթություն` ի թիվս այլ գրքերի օգտագործելով իր հոր գրադարանի գրականությունը։  Կյանքի հետագա տարիներին, այնուամենայնիվ, նա պայքարել է նման տեսակի կրթության և սոցիալական հարկադրանքի դեմ։ Իր մանկությունն ու պատանեկությունը Ուորթոնն անցկացրել է Եվրոպայում, որտեղ մտերմացել է բազմաթիվ հայտնի գրողների հետ։ Նրա ստեղծագործության վրա հատուկ ազդեցություն է ունեցել Հենրի Ջեյմսը։ Էդիթի դիմանկարը ութ տարեկան հասակում ստեղծել է Փարիզում ապրող ամերիկացի նկարիչ Էդվարդ Հարիստոն Մեյը։
1885 թվականին, 23 տարեկանում Ուորթոնն ամուսնանում է Էդվարդ Ռոբինս Ուորթոնի` Բոստոնի ազնվական ընտանիքի բանկիրի հետ։ Սակայն նա երջանիկ չէր։ Շուտով Ուորթոնը հայտնաբերում է, որ ամուսինը գումար է ծախսում սիրուհիների վրա։ Նրանց ամուսնությունը կազմալուծվում է, և 1908 թվականին նա փախչում է Ֆրանսիա`  Փարիզ, որտեղ սիրավեպ է սկսում «The Times»-ի լրագրող Մորտոն Ֆուլերտոնի հետ։ Երկար ժամանակ Ուորթոնի և Ֆուլերտոնի հարաբերությունները գաղտնի էին պահվում, նրանց մասին գիտեին միայն գրողի աղախինը  և Հենրի Ջեյմսը։ 
Իր օրագրում Ուորթոնը խոստովանում է, որ Ֆուլերտոնի հետ հարաբերություններում ձեռք է բերել այն, ինչ իրեն չի հաջողվել ամուսնության մեջ։ Վերջապես, 1913 թվականին նա պաշտոնապես ամուսնալուծվում է Ռոբինս Ուորթոնի հետ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ուորթոնն աշխատում է որպես լրագրող` ճամփորդելով ճակատի գծերով։ Նա իր ռազմական ուղևորություններն արտացոլել է բազմաթիվ հոդվածներում։ 1916 թվականին Ֆրանսիայի կառավարության կողմից փախստականներին ցուցաբերած ակտիվ օգնության համար նրան շնորհվում է Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան։
Մնացած ամբողջ կյանքը Ուորթոնն անցկացնում է Ֆրանսիայում։ Միայն մեկ անգամ` 1923 թվականին, նա լինում է ԱՄՆ-ում` Եյլի համալսարանի պատվավոր դոկտորական աստիճան ստանալու համար։
Մահացել է 1937 թվականի օգոստոսի 11-ին։ Թաղված է Վերսալի Գոնար գերեզմանատանը։
Նրա պատվին անվանվել է Վեներայի Ուորթոն խառնարանը։


== Գրական գործունեություն ==
1902 թվականին Մասաչուսեթսում Ուորթոնը կառուցում է սեփական կալվածքը`  հանդես գալով տաղանդավոր դիզայներներով։ Այստեղ նա գրում է իր մի քանի վեպերը, այդ թվում`  «ՈՒրախության բնակավայրը» (անգլ.՝ The House of Mirth, 1905):
Նրա ամենահայտնի վեպը`  «Անմեղության դարաշրջանը» ("The Age of Innocence"), գրվել է Ֆրանսիայում և հրատարակվել 1920 թվականին։ Գրքում պատմվում է փաստաբան Նյուլանդ Արչերի մասին, ով բարեկիրթ Մեյ Ուելլանդի հետ հարսանիքի նախօրեին սիրահարվում է նրա զարմիկին`  գրաֆինա Էլեն Օլենսկայային, որի դժվարին և տխուր ճակատագիրը շատ առումներով նման էր Ուորթոնի ճակատագրին։ Այդ զգացումը «կարմիր թելի» նման անցնում է Արչերի հետագա ողջ կյանքի միջով` կանխորոշելով թե' նրա հարաբերությունները Մեյի հետ, թե' նրա ամուսնության ողջ պատմությունը։ Այս վեպի համար 1921 թվականին Ուորթոնը պարգևատրվում է  Պուլիցերյան մրցանակով` դառնալով այդ մրցանակին արժանացած առաջին կինը։


== Ընտրված մատենագիտություն ==
1897 — The Decoration of Houses
1899 — The Greater Inclination / Մեծ հմայք
1900 — The Touchstone
1902 — The Valley of Decision / Լուծման հովիտ
1905 — The House of Mirth / Ուրախության բնակավայր
1907 — The Fruit of the Tree / Ծառի պտուղը
1911 — Ethan Frome /Էթան Ֆրոմ։ Ֆիլմ
1912 — The Reef
1913 — The Custom of the Country
1917 — Summer / Ամառ
1920 — The Age of Innocence / Անմեղության դարաշրջան (վեպ)։ Ֆիլմ` «Անմեղության դարաշրջան»
1922 — The Glimpses of the Moon
1934 — A Backward Glance 
1938 — The Buccaneers / Ծովահեններ (Գեղեցկուհիներ)։ Այս վեպի հիման վրա 1994 թվականին Մեծ Բրիտանիայում նկարահանվել է սերիալ (թողարկման տարին` 1995),ռեժիսոր Ֆիլիպ Սավիլ, դերերում` Կարլա Գուջինո, Միրա Սորվինո, Էլիսոն Էլիոթ, Ռիա Կիլսթեդ, Մարկ Թենդի, Ռոնան Վիբերտ,Դինսդեյլ Լենդեն, Սոֆի Դիկս, Ռոզմարի Լիչ, Չերի Լունջի։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Hermione Lee. Edith Wharton. — New York, 2007.


== Արտաքին հղումներ ==
Edith Wharton Society(անգլ.)