Բելատրիքս

Բելատրիքս (լատ.՝ Bellātrix, γ Ori, γ Orionis, 24 Ori), գիշերային երկնակամարի ամենապայծառ աստղերից մեկը, պայծառությամբ երրորդը՝ Օրիոնի համաստեղությունում (Հայկ համաստեղություն)։


== ֆիզիկական բնութագիր ==
Բելատրիքսը B2III սպեկտրալ դասի սպիտակաերկնագույն հսկա է, որը 25-րդն է երկնքի ամենապայծառ աստղերի ցանկում, հնում 57 նավարկության կողմնորոշիչ աստղերից մեկը։ Բելատրիքսի տեսանելի մեծությունը 1.64 է։ Դա անզեն աչքով տեսանելի ամենապայծառ աստղերից մեկն է, որի մակերևույթի ջերմաստիճանը  գնահատվում է 21500 Կ, իսկ լուսատվությունը ավելի քան 4000 անգամ մեծ է Արեգակի լուսատվությունից։ Չնայած մակերևույթի բավականին բարձր ջերմաստիճանի և լուսավորության, Բելատրիքսի շառավղը  ընդամենը 5,7 անգամ է մեծ Արեգակի շառավղից, իսկ զանգվածը 8-ից 9 արեգակնային զանգված է։
Որոշ ժամանակ համարվում էր, որ Բելատրիքսը, ինչպես է Օրիոնի համաստեղության պայծառ աստղերի մեծ մասը, պատկանում է նույն աստղասփյուռին (Օրիոն OB1), բայց ըստ Hipparcos աստղադիտակի եռանկյունաչափական պարալաքսի, ճշգրտելով աստղի հեռավորությունը, պարզվել է, որ Բելատրիքսը շատ ավելի մոտ է Արեգակին, քան Օրիոնի աստղասփյուռը։ Աստղից հեռավորությունը գնահատվում է 243 լուսատարի, մինչդեռ Օրիոն OB1 աստղասփյուռի աստղերը գտնվում են ավելի քան 1000 լուսատարի հեռավորության վրա։
Բելատրիքսը աստղագետների կողմից երկար տարիներ օգտագործվել է որպես չափանիշ՝ որոշելու այլ աստղերի փոփոխական պայծառությունը։ Ինչպես հետագայում պարզվեց, Բելատրիքսի պայծառությունը նույնպես կայուն չէ։ Այն էրուպտիվ փոփոխական աստղ է (ժայթքող), որն անկանոն կերպով փոխում է իր պայծառությունը ավելի քիչ, քան 6%-ով։ Աստղի պայծառությունը տատանվում է 1.59մ- 1,64մ սահմաններում։
Բելատրիքսի հասարակածից աստղային նյութը հսկայական արագությամբ դուրս է ժայթքում (մոտ 1600 կմ/վրկ), որն ամենայն հավանականությամբ պայմանավորված է աստղի սեփական պտույտի բարձր արագությամբ (մոտ 59 կմ/վրկ)։ Հաշվի առնելով սա, Բելատրեքսին կարելի է դասել B դասի աստղերի շարքին։
Բելատրիքսը երիտասարդ աստղ է (մոտ 10 միլիոն տարեկան), և մի քանի միլիոն տարի հետո այն կսպառի իր ներքին այրման ռեսուրսները և կիվերածվի կարմիր հսկայի։ 
Բելատրիքսը իր բնութագրերով նման է Սպիկային, Ադարային և Շաուլային։


== Անուն և դիցաբանություն ==
Բելատրիքս լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «կին մարտիկ», «ամազոնուհի», նրան անվանում են նաև «ամազոնուհիների աստղ»։ Անվան արաբերեն թարգմանությունն է (արաբ․՝ النجید‎‎, Al Nâjed) «նվաճող», «հաղթող»։ Բելատրիքս անունը առաջին անգամ օգտագործվել է 1252 թվականի Ալֆոնսյան աղյուսակներում։ Ուզբեկ աստղագետ Ուլուգբեկը աստղի համար հիշատակել է մեկ այլ արաբական անուն՝ (արաբ․՝ المرزم النجید‎‎, Al Murzim al Nâjed), որը թարգմանվում է «մռնչացող ռազմիկ» կամ «Առյուծ մարտիկ»։ Արաբները հավատում էին, որ Բելատրիքսը համաստեղության մեջ հայտված առաջին աստղերից մեկն է, որը «առյուծի մռնչոցով» ազդարարում է իր  հայտնվելը, ողջունում Ռիգելի ծագելը և Հսկայի հայտնվելը երկնքում (Օրիոնի անունը արաբական աստղագիտության մեջ)։ Պարսիկ աստղագետ և մաթեմատիկոս Ալ Սուֆիի «Անշարժ աստղեր» գրքում Գամմա Օրիոնի մեկ այլ անուն ևս կա (արաբ․՝ الروزه م‎‎, Al Ruzam):


== Հետազոտություն ==

2005 թվականի Հուլիսի 14-ին Կասինի տիեզերական ապարատը նկատեց Սատուրնի արբանյակ Էնցելադի կողմից Բելատրիքսի խավարումը։ Դիտարկումները օգնեցին որոշել Էնցելադի մթնոլորտի կազմը և խտությունը։


== Հիշատակում ==
Բելատրիքս Լեսթրեյնջ  (անգլ.՝  Bellatrix Lestrange) չար կախարդ՝ Հարի Փոթեր վիպաշարի բացասական կերպարներից մեկը։ Բրիտանացի գրող Ջոան Ռոուլինգի վիպաշարում ընդունված էր երեխաներին աստղերի անուններ տալ (Այդ թվում՝ Սիրիուս, Ռեգուլուս, Արկտուրուս), ուստի անունն ուղղակի հղում է այս աստղին։
«Բելատրիքս» է կոչվել ԱՄՆ ռազմածովային նավատորմի նավերից մեկը։
«Բելատրիքս» անունով գոյությու ունի Իսլանդական ռոք խումբ։
1968 թվականի «Կապիկների մոլորակ» ֆիլմում վթարի ենթարկված տիեզերագնացները սխալմամբ ենթադրում են, որ գտնվում են Բելատրիքս աստղի մոլորակներից մեկի վրա։
«Tera-The Next» առցանց խաղում գիլդիաներից մեկը կոչվում է Բելատրիքս անունով։


== Արտաքին հղումներ ==
Bellatrix — The Star Information Tool(անգլ.)
Bellatrix — The Electronic Sky(անգլ.)
Orion on Film — Astronomy Picture of the Day(անգլ.)


== Ծանոթագրություններ ==