Մարկ Զախարով

Մարկ Անատոլևիչ Զախարով (ռուս.՝ Марк Анато́льевич Заха́ров, հոկտեմբերի 13, 1933(1933-10-13), Մոսկվա, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 28, 2019(2019-09-28), Մոսկվա, Ռուսաստան), խորհրդային և ռուսական թատրոնի ու կինոյի ռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, մանկավարժ, գրականագետ, հասարակական գործիչ։ Մոսկվայի Լենկոմի թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր ռեժիսոր (1973֊2019)։
Ռուսաստանի Դաշնության աշխատանքի հերոս (2018)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1991)։ ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1987) և Ռուսաստանի պետական մրցանակի եռակի դափնեկիր (1992, 1997, 2002)։ «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի ասպետ։


== Կենսագրություն ==
Մարկ Զախարովը ծնվել է 1933 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Մոսկվայում։ Հայրը՝ Անատոլի Զախարովը, միջնակարգ դպրոցում աշխատել է որպես մարմնամարզության ուսուցիչ։ Մայրը՝ Գալինա Բարդինան (1909-1964), դասավանդել է մանկական դրամատիկական խմբակներում։
1955 թվականին ավարտել է Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարանի դերասանական ֆակուլտետը, որտեղ նրա ուսուցիչներն էին Իոսիֆ Ռաևսկին, Գրիգորի Կոնսկին և Պ․ Լեսլին։ 1955 թվականի աշնանից խաղացել է Պերմի դրամատիկական թատրոնում (ներկայումս՝ Պերմի «Տեատր» ակադեմիական թատրոն)։ Ռեժիսուրայով սկսել է զբաղվել 1956 թվականին Պերմի համալսարանի ինքնագործ ուսանողական կոլեկտիվում․ որոշ ուսանողներ հետագայում հայտնի են դարձել։ 1959 թվականին կնոջ՝ Նինա Լապշինովայի հետ վերադարձել է Մոսկվա և աշխատանքի տեղավորվել Մոսկվայի Ն․ Գոգոլի անվան դրամատիկական թատրոնում, որտեղից էլ տեղափոխվել է Վլադիմիր Պոլյակովի (1960֊1964) ղեկավարած Մոսկվայի մանրաերկի թատրոն (ներկայումս՝ Էրմիտաժ թատրոն), որտեղ խաղում էր Նինա Լապշինովան։ Այստեղից էլ տեղափոխվել է Մոսկվայի պետական համալսարանի Ուսանողական թատրոն։
1965 թվականից՝ Մոսկվայի երգիծական թատրոնի ռեժիսոր, 1973 թվականից՝ Մոսկվայի Լենկոմի թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր, թեև ռեժիսորը երկու ընտրություն ուներ՝ Լենկոմը կամ Մոսկվայի օպերետի թատրոնը։ Մարկ Զախարովն ընտրեց Լենկոմը, ուր եկավ փոխարինելու թատրոնը ղեկավարող ռուս մեծ դերասանուհի և ռեժիսոր Սերաֆիմա Բիրմանին։
1970-ական և 1980-ական թվականներին ակտիվորեն նկարահանում է ֆիլմեր, էկրանավորում Եվգենի Շվարցի և Գրիգորի Գորինի մի շարք պիեսներ։
1989 թվականին ԽՍՀՄ թատերական գործիչների միությունից ընտրվում է ԽՍՀՄ ժողովրդական դեպուտատ։
Թատրոնում աշխատելը երկար տարիներ զուգակցել է մանկավարժական գործունեության հետ։ Դեռևս 1983 թվականին Մոսկվայի Վ․ Մայակովսկու անվան ակադեմիական թատրոնի ղեկավար Անդրեյ Գոնչարովը նրան հրավիրեց ԳԻՏԻՍ (Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարան)՝ դասավանդելու ռեժիսուրա։ Տևական ժամանակ եղել է համալսարանի ռեժիսուրայի ամբիոնի պրոֆեսոր։
Մարկ Զախարովը եղել է ՌԴ թատերական գործիչների միության քարտուղարը, ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ, Ռուսական հեռուստատեսության ակադեմիայի ակադեմիկոս (1997), Ստեղծագործական միջազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս (2000), Ռուսաստանի «Նիկա» կինեմատոգրաֆիական արվեստի ակադեմիայի ակադեմիկոս, Ռուսաստանի կինեմատոգրաֆիական արվեստի և գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս, Մոսկվայի գրողների միության անդամ (1999), «Քաղաքացիական հասարակություն» անկախ կազմակերպության նախագահության անդամ, «Հանրային ճանաչում» ազգային հիմնադրամի նախագահության անդամ, Մոսկվայի անգլիական ակումբի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ։ Վարել է «Սերպանտին» հաղորդումը։ 1994 թվականից՝ НТВ հեռուստաընկերության հոգաբարձուների խորհրդի անդամ։ 1996 թվականից՝ ՌԴ նախագահին կից գործող մշակույթի և արվեստի գծով խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ։
Թատրոնի և քաղաքականության վերաբերյալ բազում հոդվածների, ինչպես նաև «Կոնտակտներ տարբեր մակարդակներում» և «Սուպերմասնագիտություն» գրքերի հեղինակ, որոնք նվիրված են ժամանակակից ռեժիսուրայի խնդիրներին։


=== Մահ ===
Մարկ Զախարովը մահացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ժամը 10։30-ին, ծննդյան 86-ամյակից 15 օր առաջ։ Նախնական տվյալներով մահվան պատճառը կրկնված թոքաբորբն է եղել։ Թաղումը տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 1-ին Նովոդևիչյան գերեզմանատանը։


=== Ընտանիք ===
Մարկ Զախարովի ծնողները ծանոթացել են 1931 թվականին և ամուսնացել հաջորդ տարի։ Մայրը՝ Գալինա Բարդինան (1909֊1964), ավարտել է Յուրի Զավադսկու թատերական ստուդիան, դասավանդել է մանկական դրամատիկական խմբակներում։ Մահացել է 54 տարեկանում սրտի պատռվածքից։ Մորական կողմի պապը՝ Սերգեյ Զախարովը, սպիտակ սպա էր, կռվել է Ալեքսանդր Կոլչակի զորքում, այնուհետև Վլադիվոստոկով գաղթել է Ավստրալիա։ Կինը՝ Սոֆյա Բարդինան (1891֊1942), որոշել է մնալ Ռուսաստանում, աշխատել է մանկատան վարիչ, մահացել է Շերեմետևկայում։
Հայրը սովորել է Վորոնեժի կադետական կորպուսում։ Երբ սկսվել է հեղափոխությունը, մտել է Կարմիր բանակ։ Ապրել է այն աշխատավարձով, որ ստացել է պատահական գործեր անելուց։ Նախքան ձերբակալվելը միջնակարգ դպրոցում աշխատել է որպես մարմնամարզության ուսուցիչ։ 1934 թվականին ձերբակալվել և դատապարտվել է 3 տարվա ազատազրկման 58-րդ հոդվածով, որից հետո պետք է արտաքսվեր Ռյազան։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին, ծառայել Մոսկվայի կայազորում, իսկ զորացրվելուց հետո կրկին դպրոցում մարմնամարզություն է դասավանդել։ 1949 թվականին որպես նախկին դատապարտյալ կրկին արտաքսվել է Կիրժաչ։ Մահացել է տարեց հասակում։
Հորական կողմի պապը ռուս ազնվական էր, հեղափոխական, զբաղվել է լրագրությամբ։ Մահացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմաճակատում։ Ամուսնացած է եղել կարաիմուհու հետ։ Մարկ Զախարովը գրել է, որ, քառորդ չափ լինելով հրեա, «իրեն միշտ ռուս է համարել, թեև հայրն ավելի ուշ խոստովանել է, որ ի սկզբանե իրենց ցեղում՝ 13-րդ դարից, կա նաև թաթարական արյուն»։
Կինը՝ Նինա Լապշինովան (մայիսի 10, 1932-սեպտեմբերի 10, 2014), դերասանուհի էր։
Դուստրը՝ Ալեքսանդրա Զախարովան (ծնվ․՝ հունիսի 17, 1962), Լենկոմի դերասանուհի է, ՌԴ ժողովրդական արտիստ (2001)։


== Թատերական բեմադրություններ ==
Մոսկվայի երգիծական թատրոնԼենկոմի թատրոն


== Ֆիլմագրություն ==


=== Դերասան ===


=== Կինոռեժիսոր ===


=== Հեռուստաներկայացումների ռեժիսոր ===


=== Սցենարիստ ===


=== Հնչյունավորող ===


=== Մասնակցություն ֆիլմերում ===


== Աշխատանքը հեռուստատեսությունում ==
Հեռուստատեսությունում սկսել է աշխատել 1969 թվականին։ Առաջին աշխատանքը «Բրանիսլավ Նուշիչի երկու կատակերգությունները» հեռուստաներկայացումն էր։ Ներկայացման մեջ նկարահանվել են Մոսկվայի երգիծական թատրոնի դերասանները։
1974 թվականին՝ Ալեքսանդր Պուշկինի 175-ամյակին, նկարահանել է «Խնջույք ժանտախտի ժամանակ»։
1977 թվականի հունվարի 2-ին Կենտրոնական հեռուստատեսությամբ կայացավ «12 աթոռ» չորս սերիանոց ֆիլմի պրեմիերան։ Այդ ժամանակ Մարկ Զախարովին արդեն հրավիրել էին «Մոսֆիլմ» հեռուստաֆիլմերի միություն։ Ղեկավարը՝ Սերգեյ Կոլոսովը, դարձավ ֆիլմի հեղինակը, որը նկարահանվեց Եվգենի Շվարցի «Սովորական հրաշք» պիեսի հիման վրա։ Մինչ հեռուստատեսությամբ ցուցադրելը, Զախարովը պիեսը բեմադրել էր Մոսկվայի երգիծական թատրոնում։
Ինքը ռեժիսորը համարում էր, որ իր հեռուստատեսային ստեղծագործական կարիերայի վրա ազդեցություն է ունեցել Ռոման Վիկտյուկի «Խաղացողները» հեռուստաֆիլմը (1978)։
1969 թվականին Մարկ Զախարովը Կենտրոնական հեռուստատեսությունում Բերտոլդ Բրեխտի պիեսի հիման վրա նկարահանեց «Շվեյքը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում» հեռուստաներկայացումը։ Սակայն Չեխոսլովակիա զորքեր մտցնելու կապակցությամբ գրաքննությունը թույլ չտվեց ֆիլմը եթեր թողնել։ Այժմ հեռուստաներկայացումը հասանելի է Պետական հեռուստառադիոյի ֆոնդի բաց արխիվում։ Մինչև 1991 թվականի իրադարձությունները «Օստանկինո» 1-ին ալիքով վարել է «Սերպանտին» հեռուստահաղորդումը։


== Մրցանակներ և պարգևներ ==

Ռուսաստանի Դաշնության աշխատանքի հերոս (ապրիլի 23, 2018)՝ պետության և ժողովրդի առջև ունեցած աշխատանքային հատուկ վաստակի համար
ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (դեկտեմբերի 23, 1977)՝ խորհրդային թատերական արվեստում ունեցած ավանդի համար
ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (հունիսի 3, 1988)՝ խորհրդային թատերական արվեստում ունեցած ավանդի համար
ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (ապրիլի 23, 1991)՝ խորհրդային թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած մեծ ավանդի և հանրային արգասաբեր գործունեության համար
ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1987)՝ Ալեքսեյ Ռիբնիկովի «Յունոնա և Ավոս» և Միխայիլ Շատրովի «Խղճի դիկտատուրա» ներկայացումների բեմադրման համար (Լենկոմի թատրոն)
Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակ (1992, 1997, 2002)
Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության մրցանակ 2011 թվականին մշակույթի ոլորտում ունեցած ավանդի համար՝ Լենկոմի թատրոնում բեմադրած «Պեր Գյունտ» ներկայացման համար
Մոսկվայի մրցանակ գրականության և արվեստի ոլորտում (2010)
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշան (հոկտեմբերի 13, 2008)՝ հայրենական թատրոնի զարգացման գործում ունեցած նշանակալի ավանդի և բազմամյա ստեղծագործական գործունեության համար
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի շքանշան (հոկտեմբերի 11, 2003)՝ թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած նշանակալի ավանդի համար
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 3-րդ աստիճանի շքանշան (ապրիլի 26, 1997)՝ պետությանը մատուցած ծառայությունների և թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած անձնական մեծ ավանդի համար
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 4-րդ աստիճանի շքանշան (սեպտեմբերի 13, 2013)՝ հայրենական թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած նշանակալի ավանդի և բազմամյա ստեղծագործական գործունեության համար
Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան (նոյեմբերի 14, 1980)՝ XXII օլիմպիական խաղերի նախապատրաստական և անցկացման մեծ աշխատանքների համար
Մոսկվայի 850-ամյակի հուշամեդալ
Մեդալ «Աշխատանքի վետերան»
Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի շնորհակալագիր (հուլիսի 11, 1996)՝ 1996 թվականին ՌԴ նախագահի նախընտրական արշավի կազմակերպման և անցկացման գործում ունեցած ակտիվ մասնակցության համար
Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի շնորհակալագիր (սեպտեմբերի 16, 2002)՝ թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած մեծ ավանդի համար
Ստանիսլավսկու անվան միջազգային մրցանակ (Կ․ Ստանիսլավսկու միջազգային հիմնադրամ, 1995)
«Բյուրեղապակյա Տուրանդոտ» մրցանակ «Ռեժիսորական լավագույն աշխատանք» անվանակարգում (1999, «Պատրում» ներկայացում, Լենկոմի թատրոն)
Գ․ Տովստոնոգովի անվան մրցանակ (2003)՝ թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած նշանակալի ավանդի համար
«Տրիումֆ» մրցանակ (2005)
«Դյութիչ երջանկության աստղ» մրցանակ «Ստեղծագործ երիտասարդության դաստիարակման և զարգացման գործում ունեցած ավանդի» և «Նոր սերնդի հոգևոր կերպարի ստեղծման գործում ունեցած ավանդի համար»
Ռ․ Բիկովի անվան թատերական մրցանակ (2006)
«Տարվա ականավոր մշակույթի գործիչ» պատվավոր հանրային տիտղոս (2006, «Ռուսական ազգային Օլիմպոս» համառուսաստանյան մրցանակ)
«Որոր» մրցանակ «Սովորական հրաշք» անվանակարգում «Ամուսնություն» ներկայացման մոջ լավագույն տեսարանի համար (2007)
«Թատրոնի երաժշտական սիրտ» ազգային մրցանակ (2007)՝ գրանդ պրի երաժշտական թատրոնի բնագավառում ունեցած նշանակալի ստեղծագործական ձեռքբերումների համար
«Խաղաղության բարի հրեշտակ» բարեգործական մրցանակ (2007)
«Տարվա ռուս» ազգային մրցանակ (2007)
Ռուսաստանի կինոռեժիսորների գիլդիայի հատուկ մրցանակ մարդու իրավունքներին նվիրված «Ստալկեր» միջազգային կինոփառատոնի բացմանը (2008)
«Թատերասերի աստղ» մրցանակ «Ամենանվիրված ընթերցող» անվանակարգում (2009)
«Տարվա մարդ» միջազգային մրցանակ (2009)
Ստանիսլավսկու անվան միջազգային մրցանակ (Կ․ Ստանիսլավսկու միջազգային հիմնադրամ, 2010) «ռուսական թատրոնի զարգացման գործում ունեցած ավանդի համար» անվանակարգում
«Բյուրեղապակյա Տուրանդոտ» մրցանակ «թատրոնին բազմամյա և անձնվեր ծառայության համար» (2011)
«Ոսկե արծիվ» հատուկ մրցանակ՝ ռուսական կինեմատոգրաֆում ունեցած նշանակալի ավանդի համար (2014)՝ ռեժիսորի «Սովորական հրաշք», «Այն նույն Մյունխաուզենը», «Սիրո բանաձև» ֆիլմերի համար (մրցանակը հանձնել է Լեո Բոկերիան)
«Ոսկե դիմակ» թատերական մրցանակ (Մոսկվա, 2014) թատերական արվեստի զարգացման գործում ունեցած նշանակալի ավանդի համար
«Ռուսաստանի երաժշտական սիրտ» փառատոնի դափնեկիր (2007)
Սուրբ Ստանիսլավի շքանշան (1998)
«Մեկենաս» շքանշան (2004)
«Հարյուրամյակի մեկենասներ» շքանշան (2007)
Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշան (2008)
«Մշակույթում ունեցած ավանդի համար» շքանշան
«Պատվի և խիզախության համար» շքանշան «Տարվա մշակույթի ականավոր գործիչ» անվանակարգում
«Հանրային ճանաչում» ոսկե պատվո նշան (1998)
«Մոսկվային մատուցած ծառայությունների համար» տարբերանշան (2003)
«Ունեցած ավանդի և հայրենիքի համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2003)
«Ոսկե Պրահա» միջազգային հեռուստափառատոն (1980, լրագրողների հանձնաժողովի մրցանակ, մրցանակ ռեժիսուրայի համար, «Այն նույն Մյունխաուզենը» ֆիլմ)
Հեռուստաֆիլմերի համամիութենական փառատոն (1981, Մրցանակ «բարձր վարպետության և յուրօրինակ ստեղծագործական որոնման» համար, «Այն նույն Մյունխաուզենը» ֆիլմ)
Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի պատվավոր անդամ
Ռուսաստանի թատերական արվեստի համալսարանի ռեժիսուրայի պրոֆեսորի պատվավոր կոչում (2002)


=== Հանրային դիրքորոշում ===
Անդամակցել է ԽՄԿԿ-ին, «Հայացք» հաղորդման ուղիղ եթերում պատռել է իր կուսակցական տոմսը։ 1989 թվականի ապրիլի 21-ին նույն հաղորդման եթերում ելույթ ունեցավ Լենինին «քորիստոնեաբար» թաղելու անհրաժեշտության հանրային հայտարարությամբ։
2008 թվականի հոկտեմբերին ստորագրեց բաց նամակ-դիմում՝ ի պաշտպանություն ՅՈՒԿՕՍ նավթային ընկերության իրավաբան Սվետլանա Բախմինայի ազատ արձակմանը։
2009 թվականի հունիսին ВВС-ի ռուսական ծառայությանը Զախարովը հայտարարեց․

2014 թվականի մարտին ՌԴ այն մշակութային գործիչների թվում էր, որոնք ստորագրեցին ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի՝ Ուկրաինայի նկատմամբ վարած քաղաքականությանը դեմ արտահայտող հայտարարության տակ։ Սակայն ավելի ուշ հայտարարեց, որ չի ստորագրել «պրովոկացիոն բնույթի այդ կեղծաթուղթը» և ավելացրեց, որ նման խնդրանքով ոչ ոք իրեն չի դիմել։ «Եթե դիմեին, ապա անպայման կստորագրեի»։
4-րդ և 7-րդ գումարման Պետական դումայի ընտրություններում համառուսաստանյան «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցության վստահված անձն էր։
2018 թվականին սատարել է Պուտինի որոշմանը՝ առաջադրվել Ռուսաստանի նախագահի պաշտոնում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Մատենագրություն ==
М. А. Захаров Старается парень.... — Правда, 1965. — 64 с. — (Библиотека «Крокодила»). — 25 000 экз.
М. А. Захаров Контакты на разных уровнях. — Искусство, 1987. — 240 с. — 25 000 экз.
Захаров М. А. «Контакты на разных уровнях. 2-е изд.»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-11-27-ին . — М.: Центрполиграф, 2000. — 410 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-227-00543-5
Г. И. Горин, М. А. Захаров Конгелиге спил. — Ленком-Театреть, 1996.
М. А. Захаров Суперпрофессия. — Вагриус, 2000. — 284 с. — (Мой XX век). — ISBN 526400384X
М. А. Захаров Театр без вранья. — АСТ, Зебра Е, 2007. — 624 с. — (Актёрская книга). — 5000 экз. — ISBN 5-17-041580-9, 5-94663-401-1
М. А. Захаров Ленком — мой дом. Лицедейство без фарисейства. — Эксмо, 2015. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-84211-7


== Արտաքին հղումներ ==
«Ռեժիսոր Մարկ Զախարովին պարգևատրել են Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար»։ Новости Полит.ру, 13 октября 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-11-27-ին . (ռուս.)
«Մարկ Զախարովի կենսագրությունն ու ներկայացումները «Լենկոմի» թատրոնում»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-11-27-ին  (ռուս.)
Ռուսաստանի հեղինակային ընկերություն (ռուս.)
Ռեժիսորի կենսագրությունը (ռուս.)
«Эхо Москвы» ռադիոյի հաղորդումները՝ Մարկ Զախարովի մասնակցությամբ (ռուս.)