Ռոբերտ Քան

Ռոբերտ Քան կամ Բոբ Քան (անգլ.՝ Robert Elliot Kahn, դեկտեմբերի 23, 1938(1938-12-23), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), համակարգչային գիտնական և էլեկտրիկ-ճարտարագետ, գյուտարար, ԱՄՆ ճարտարագիտության ազգային ակադեմիայի անդամ (1987), ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա անդամ (2015)։ Վինտ Սերֆի հետ միասին առաջին անգամ առաջարկել է փոխանցման կառավարման հաղորդակարգը՝ (անգլ.՝ Transmission Control Protocol, TCP) և այ-փի հասցեները (IP, անգլ.՝ Internet Protocol Address), որի համար նրանք արժանացել են Թյուրինգի մրցանակի (2004)։
Ռոբերտ Քանը և Վինտ Սերֆը հայտնի են որպես ինտերնետի հայրեր։


== Կենսագրություն ==
Ռոբերտ Քանը ծնվել է Նյու Յորքի Բրուքլին թաղամասում, հրեաների ընտանիքում։ Հայրը՝ Լորենս Քանը  (1910-1999), ավագ դպրոցում մատակարարման կառավարիչ է աշխատել, իսկ մայրը` Բեատրիս Պաուլինը (1914-1994), տնային տնտեսուհի էր։
1960 թվականին Նյու Յորքի քաղաքային քոլեջում էլեկտրատեխնիկի մասնագիտություն ստանալուց հետո, կրթությունը շարունակել է Փրինսթոնի համալսարանում, որտեղ էլ ստացել է մագիստրոսական (1962) և դոկտորական աստիճանները (1964)։ Դոկտորական թեզը  պաշտպանել է «Դիսկրետային և մոդուլային ազդանշանների ժամանակ առաջացած թերությունները» թեմայով։ Դոկտորական կոչումը ստանալուց հետո աշխատել է Բոլտ Բերանեկ և Նյուման ընկերությունում (անգլ.՝ BBN Technologies)։ 1972 թվականին DARPA -ի շրջանակներում սկսել է համագործակցել Տեղեկատվության մշակման տեխնիկական գործակալության (IPTO - Information Processing Techniques Office ) հետ ։ 1972 թվականի աշնանը Ռոբերտ Քանը Համակարգչային հաղորդակցության միջազգային խորհրդաժողովում 20 տարբեր համակարգիչներ միացնելով ցուցադրել է ARPANET (անգլ.՝ Advanced Research Projects Agency Network) համակարգչային ցանցը։ Ինչն էլ դառնալու էր «ջրբաժան իրադարձություն, որը ստիպեց մարդկանց հանկարծ գիտակցել, որ փաթեթային անցումը (անգլ.՝ packet switching) իրական տեխնոլոգիա է», և տեխնոլոգիական մեծ հեղաշրջման և ինտերնետի սկիզբ։
Ռոբերտ Քանն այնուհետև օգնել է զարգացրել տարբեր համակարգիչները միացնելու TCP/IP հաղորդակարգը։ Տեղեկատվության մշակման տեխնոլոգիական գրասենյակի (IPTO անգլ.՝ Information Processing Techniques Office) տնօրեն դառնալուց հետո նա սկսել է Միացյալ Նահանգների կառավարության ռազմավարական նախաձեռնություն՝ համակարգչային հետազոտությունների և զարգացման միլիարդ դոլար ֆինանսավորում ունեցող՝ ԱՄՆ-ի դաշնային կառավարության կողմից երբևէ իրականացված համակարգչային հետազոտությունների և զարգացման ամենամեծ ծրագիրը։
DARPA-ում տասներեք տարի աշխատելուց հետո, Ռոբերտ Քանը 1986 թվականին հիմնադրել է Ազգային հետազոտական ​​նախաձեռնությունների գործակալությունը (CNRI - անգլ.՝ Corporation for National Research Initiatives), իսկ 2015 թվականից ստանձնել է գլխավոր գործադիր տնօրենի պաշտոնը։


== Համացանց ==
SATNET (անգլ.՝ Atlantic Packet Satellite Network)  արբանյակային փաթեթային ցանցի նախագծի վրա աշխատելիս Ռոբերտ Քանն առաջին անգամ առաջ քաշեց ARPANET-ում օգտագործվող նախկին NCP (անգլ.՝ Network Control Program) ցանցային հաղորդակարգը TCP հաղորդակարգով փոխարինելու գաղափարը։ TCP- ն մեծ դերակատարում է ունեցել բաց ճարտարապետության ցանցերի հիմքի ձևավորման գործում, ինչը հնարավորություն է ստեղծել, որ աշխարհի համակարգիչներն ու ցանցերը տվյալներով փոխանակվեն միմյանց հետ, անկախ նրանից, թե յուրաքանչյուր ցանցի համակարգիչ ինչ սարքավորում կամ ծրագրային ապահովում է գործածում։ Այս նպատակին հասնելու համար նախագծվեց TCP, որն օժտված լիներ հետևյալ առանձնահատկություններով.

ամբողջ ցանցի ոչ մեծ ենթաբաժինները՝ համակարգիչները, հնարավորություն ունենան միմյանց հետ հաղորդակցվել մասնագիտացված համակարգչի միջոցով, որը միայն փաթեթների փոխանցում է կատարում (սկզբում կոչվում էր gateway, հետագայում՝ ռոտոր)
սարքերից ոչ մեկի վնասվելը չպետք է ազդի ամբողջ ցանցի վրա կամ ամբողջ ցանցը չի կարող ղեկավարել մեկ սարք
համացանցի միջոցով ուղարկված  տեղեկատվության յուրաքանչյուր չափաբաժնի պետք է կարգաթիվ տրվի, որը կապահովի, որ վերջնական համակարգչին հասնելուց հետո տեղեկատվությունը ճիշտ հասկացվի և որ հայտնաբերվի տեղեկատվության փոխանցման ցանկացած կորուստ
աղբյուրից ընդունիչ ուղարկված ինֆորմացիան պետք է վերահսկել (ACK - անգլ.՝ Network packet) փաթեթի միջոցով, այսինքն՝ տեղեկատվություն ուղարկողը պետք է ինֆորմացիա ստանա փաթեթի տեղ հասնելու մասին (acknowledgement)
մի համակարգչից մյուս համակարգիչ ուղարկված ինֆորմացիայի կորստի դեպքում վերափոխանցում (Retransmission)  կլինի, եթե կորուստը հայտնաբերվի սպասման ռեժիմով (timeout), որը կճանաչի, որ սպասվող հաստատումը չի ստացվել
ուղարկված տեղեկատվության յուրաքանչյուր կտոր պետք է ուղեկցվի checksum-ի միջոցով, որը հաշվարկվում է ուղարկողի կողմից և ստուգվում է վերջնական ստացողի կողմից, որպեսզի վստահություն լինի, որ այն որևէ կերպ ճանապարհին չի վնասվել։1973 թվականի գարնանը Ռոբերտ Քանի հետ սկսել է համագործակցել Վինտ Սերֆը, և նրանք միասին ավարտել են TCP-ի սկզբնական տարբերակը։ Հետագայում պրոտոկոլը բաժանեցին երկու առանձին մասերի՝ TCP (անգլ.՝ Transmission Control Protocol) և IP (անգլ.՝ Internet Protocol Address), որն էլ  հանդիսանում է ժամանակակից ինտերնետի հիմքի մի մասը։
1992 թվականին Ռոբերտ Քանը և Վինտ Սերֆը հիմնադրեցին Ինտերնետային ընկերություն կազմակերպությունը։


== Մրցանակներ ==
1986 թվականին Հարի Հուդի հիշատակի մրցանակ (անգլ.՝ Harry H. Goode Memorial Award)
1991 թվականին ACM ծրագրային համակարգի մրցանակ (անգլ.՝ ACM Software System Award)
1992 թվականին EFF պիոներ մրցանակ ( անգլ.՝ EFF Pioneer Award)
1993 թվականին SIGCOMM մրցանակ (անգլ.՝ SIGCOMM Award)
1994 թվականին Մարկոնի մրցանակ (անգլ.՝ Marconi Prize)
1996 թվականին Համակարգչային պիոներ մրցանակ (անգլ.՝ Computer Pioneer Award)
1997 թվականին Տեխնոլոգիայի և նորարաության ազգային մեդալ (ԱՄՆ) (անգլ.՝ National Medal of Technology and Innovation )
1997 թվականին Ալեքսանդր Գրեհեմ Բելի ոսկե մեդալ (անգլ.՝ IEEE Alexander Graham Bell Medal )
2001 թվականին Չարլզ Ստարկ Դրեյփերի մրցանակ (անգլ.՝ Charles Stark Draper Prize)
2002 թվականին Աստուրիայի արքայադստեր մրցանակ (անգլ.՝ Princess of Asturias Awards )
2004 թվականին Թյուրինգի մրցանակ (անգլ.՝ Turing Award)
2005 թվականին Ազատության նախագահական մեդալ (անգլ.՝ Presidential Medal of Freedom )
2005 թվականին Ճապոնական NEC ընկերության C&C մրցանակ (անգլ.՝ C&C Prize)
2008 թվականին Ճապոնիայի մրցանակ (անգլ.՝ Japan Prize )
2010 թվականին Հարոլդ Պենդերի մրցանակ (անգլ.՝ Harold Pender Award)
2012 թվականին Ինտերնետի փառքի սրահ (անգլ.՝ Internet Hall of Fame )
2012 թվականին Սանկտ Պետերբուրգի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, մեխանիկայի և օպտիկայի ազգային հետազոտական համալսարան «Բարձրագույն կրթության դաշնային պետական ինստիտուտի» գիտությունների դոկտորի կոչում
2013 թվականին Եղիսաբեթ II թագուհի ինժեներական մրցանակ (անգլ.՝ Queen Elizabeth Prize for Engineering)
2018 թվականին Բենիամին Ֆրանկլինի մեդալ (անգլ.՝ Franklin Institute Awards):


== Պատվավոր աստիճաններ ==
Ռոբերտ Քանը ստացել է Փրինսթոնի համալսարանի, Պավիայի համալսարանի, Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցի, Մերիլենդի համալսարանի, Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի, Կենտրոնական Ֆլորիդայի համալսարանի և Պիզայի համալսարանների պատվավոր աստիճաններ, ինչպես նաև  Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի պատվավոր կրթաթոշակ։
2012 թվականին նա նաև ճանաչվել է Սանկտ Պետերբուրգի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, մեխանիկայի և օպտիկայի ազգային հետազոտական համալսարանի «Բարձրագույն կրթության դաշնային պետական ինստիտուտի» (անգլ.՝  ITMO: Information Technologies, Mechanics and Optics) պատվավոր բժիշկ։


== Տես նաև ==
Մաթեմատիկայի պատմություն


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Robert E. Kahn DBLP կայքում (անգլ.)
Քանի կենսագրությունը IEEE-ից (անգլ.)
Kahn, Robert E. Oral history interview with Robert E. Kahn Charles Babbage Institute, 1990
Bio of Robert E. Kahn Archived 2008-10-11 at the Wayback Machine. Living Internet (անգլ.)
Ռոբերտ Քան անգլ.՝ ENCYCLOPÆDIA BRITANNICA (անգլ.)
Ռոբերտ Քանի անձնական էջ (անգլ.)
Մրցանակները (անգլ.)
"Morning Edition" interview (NPR) (անգլ.)
A short history of Bob (story/slideshow) in computing, from Bob Kahn to Bob Metcalfe to Microsoft Bob and Alice & Bob (անգլ.)
"An Evening with Robert Kahn in conversation with Ed Feigenbaum" - Requires WMV player (անգլ.)
C-SPAN Q&A interview with Kahn, August 14, 2005 (անգլ.)
Գերմանիայի ազգային գրադարանը Ռոբերտ Քանի մասին (անգլ.)
Library կայքում (անգլ.)
VIAF  Ռոբերտ Քանի (անգլ.)
Worldcat Ռոբերտ Քան (անգլ.)