Բենձին

Բենձին (լեհ.՝ Będzin [ˈbɛnd͡ʑin]. գերմ.՝ Bendzin; իդիշ՝ בענדין), համայնք Լեհաստանի հարավում Սիլեզյան վոևոդության նույնանուն շրջանում (պովյատում), որի վարչական կենտրոնն է։ Զբաղեցնում է 37,37 կմ² տարածք։ 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 57 961, բնակչության միջին խտությունը կազմել է 1545,7 մարդ/կմ², 2021 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով՝ համապատասխանաբար 55.183 և 1477 մարդ/կմ²։
Բենձինն ընկած է Սիլեզյան լեռներում՝ Վիսլայի վտակ Չեռնա Պժեմշա գետի ափին, արդյունաբերական կենտրոն Դանբրովա ավազանում (համարվում է այդ ավազանի մայր քաղաքը)։


== Պատմություն ==
Պատմական փաստաթղթերում առաջին անգամ հիշատակվել է 1301 թվականին։ 1464 թվականին առևտրի և տոնավաճառների իրավունք է ստացել։ 16-րդ դարի վերջերից եղել է թագավորական քաղաք, ընդգրկվել Կրակովի վոևոդության Պրոշովի պովիատի կազմում, դարձել Զագլենբե Դանբրովսկե պատմական մարզի մայր քաղաքը։ 1795 թվականին, Լեհաստանի երրորդ բաժանման արդյունքում, հայտնվել է Պրուսիայի կազմում։ 1807 — 1815 թթ. գտնվել է Վարշավայի հերցոգության, այնուհետև՝ ռուսական կայսրության կազմում։ Բնակավայրի զարգացմանը զգալի թափ է հաղորդել նրա մոտակայքով անցնող Վարշավա-Վիեննա երկաթուղու շահագործումը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին քաղաքը նախ ընկել է գերմանացիների, ապա՝ ավստրո-հունգարացիների տիրապետության տակ։ Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Բենձինը տիպական հրեական բնակավայրի տպավորություն է թողել. 1921 թվականի տվյալներով նրա բնակիչների 62,1 %-ը (շուրջ 17.300 մարդ) հրեաներ էին։ Լեհաստանը գրավելուց հետո գերմանացիներն այստեղ ստեղծել են գետտո, որի բնակիչների մեծ մասը նախքան Օսվենցիմի մահվան ճամբար ուղարկվելը պարտադրված աշխատել է գերմանական ռազմական գործարաններում։ 1943 թվականի օգոստոսի 1-ից 3-ը գետտոյաբնակների վերջին խմբին մահվան ճամբար ուղարկելիս տեղի հրեական մարտական կազմակերպության անդամներն ապստամբել են։ Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից հետո Բենձինի այն հրապարակը, որտեղ գտնվել է հրեական սինագոգը, կոչվել է ապստամբների պատվին։ 2005 թվականին այդտեղ կանգնեցվել է զոհված հրեաների հիշատակը հավերժացնող հուշասյուն։


== Քույր քաղաքներ ==
Բենձինի քույր քաղաքներն են՝

 Ֆրանսիա, Բաս-Ամ
 Լիտվա, Կայշիադորիս
 Հունգարիա, Տատաբանյա2022 թվականի մարտին Բենձինը դադարեցրել է իր բարեկամական հարաբերությունները Ռուսաստանի Իժևսկ քաղաքի հետ՝ ի պատասխան Ուկրաինայում Ռուսաստանի ձեռնարկած հատուկ ռազմական գործողության։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
«Бендин»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Mary Fulbrook: A small town near Auschwitz. Ordinary Nazis and the Holocaust. Oxford University Press 2012, ISBN 978-0-19-960330-5.deutsche Ausgabe: Eine kleine Stadt bei Auschwitz. Gewöhnliche Nazis und der Holocaust. Klartext Verlag 2015, ISBN 978-3-8375-0980-9.
Shlomo Netzer: Będzin, in: Encyclopedia of the Holocaust, 1990, S. 157–159
Będzin, in: Guy Miron (Hrsg.): The Yad Vashem encyclopedia of the ghettos during the Holocaust. Jerusalem : Yad Vashem, 2009 ISBN 978-965-308-345-5, S. 23–29


== Արտաքին հղումներ ==
http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=2579
https://web.archive.org/web/20110222220941/http://towarzystwoprzyjaciol.bedzin.pl/old/przez-wieki.html |
https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/406-bedzin
http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/166
Բենձինի պաշտոնական կայքէջը
Բենձին հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի) (polnisch)
Geschichte der jüdischen Gemeinde in Będzin
Buch über die untergegangene jüdische Gemeinde Będzin, im Original 430 S.
ShtetLinks: Będzin – Historische Aufnahmen
Stadtansicht im Reisealbum des Pfalzgrafen Ottheinrich 1536/37