Ծծմբի օքսիդ (IV)

Ծծմբի օքսիդ (IV) (ծծմբի դիօքսիդ, ծծմբի երկօքսիդ, ծծմբային գազ, ծծմբային անհիդրիդ), SO2։ Նորմալ պայմաններում սուր հոտով անգույն գազ է (վառվող լուցկու հոտ)։ Ճնշման տակ՝ սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկանում է։ Լուծվում է ջրում առաջացնելուվ ծծմբային թթու; լուծելիությունը 11,5 գ/100 գ ջրում 20 °C ջերմաստիճանում, ջերմաստիճանի աճմամբ լուծելիությունը պակասում է։ Լուծվում է նաև էթանոլում և ծծմբական թթվում։ SO2 հրաբխային գազերի բաղադրամասերից մեկն է։


== Ստացումը ==
Արտադրական ստացման մեթոդ է ծծմբի այրումը կամ սուլֆիդների թրծումը (հիմնականում պիրիտ)․

  
    
      
        
          
            4
            F
            e
            
              S
              
                2
              
            
            +
            11
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            F
            
              e
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
            +
            8
            S
            
              O
              
                2
              
            
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {4FeS_{2}+11O_{2}\rightarrow 2Fe_{2}O_{3}+8SO_{2}}}.}
  Լաբարատորիայում և բնության մեջ SO2 ստանում են հիդրոսուլֆիտների և սուլֆիտների ուժեղ թթուների հետ փոխազդեցությամբ։ Առաջանում է ծծմբային թթու H2SO3, որը միանգամից քայքայվում է SO2 և H2O․

  
    
      
        
          
            N
            
              a
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            →
            N
            
              a
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                3
              
            
          
        
        ,
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Na_{2}SO_{3}+H_{2}SO_{4}\rightarrow Na_{2}SO_{4}+H_{2}SO_{3}}},}
  
  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                3
              
            
            →
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            S
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}SO_{3}\rightarrow H_{2}O+SO_{2}\uparrow }}.}
  Բացի դրանից ծծմբի դիօքսիդ ստանում են խիտ ծծմբական թթվի և պասիվ մետաղի փոխազդեցությամբ․

  
    
      
        
          
            C
            u
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            →
            C
            u
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            S
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Cu+2H_{2}SO_{4}\rightarrow CuSO_{4}+SO_{2}\uparrow +2H_{2}O}}.}
  


== Քիմիական հատկությունները ==

Ծծմբի երկօքսիդը թթվային օքսիդ է։ Լուծվում է ջրում առաջացնելով ծծմբային թթու (սովորական պայմաններում ռեակցիան հետադարձ է)․

  
    
      
        
          
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            ⇄
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                3
              
            
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SO_{2}+H_{2}O\rightleftarrows H_{2}SO_{3}}}.}
  Հիմքերի հետ առաջացնում է սուլֆիտներ․

  
    
      
        
          
            2
            N
            a
            O
            H
            +
            S
            
              O
              
                2
              
            
            →
            N
            
              a
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2NaOH+SO_{2}\rightarrow Na_{2}SO_{3}+H_{2}O}}.}
  SO2 քիմիական ակտիվ նյութ է։ Առավել արտահայտված արտահայտված են SO2 վերականգնողական հատկությունները, ծծմբի թթվայնության աստիճանը այսպիսի ռեակցիաներում բարձրանում է․

  
    
      
        
          
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            2
            H
            B
            r
          
        
        ,
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SO_{2}+Br_{2}+2H_{2}O\rightarrow H_{2}SO_{4}+2HBr}},}
  
  
    
      
        
          
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              I
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            2
            H
            I
          
        
        ,
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SO_{2}+I_{2}+2H_{2}O\rightarrow H_{2}SO_{4}+2HI}},}
  
  
    
      
        
          
            2
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              O
              
                2
              
            
            
              
                →
                
                  
                    
                      V
                      
                        2
                      
                    
                    
                      O
                      
                        5
                      
                    
                  
                
                
                  
                    450
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            2
            S
            
              O
              
                3
              
            
          
        
        ,
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2SO_{2}+O_{2}{\xrightarrow[{V_{2}O_{5}}]{450^{o}C}}2SO_{3}}},}
  
  
    
      
        
          
            3
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            2
            K
            M
            n
            
              O
              
                4
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            2
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            M
            n
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              K
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
          
        
        ,
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {3SO_{2}+2KMnO_{4}+2H_{2}O\rightarrow 2H_{2}SO_{4}+MnO_{2}+K_{2}SO_{4}}},}
  
  
    
      
        
          
            F
            
              e
              
                2
              
            
            (
            S
            
              O
              
                4
              
            
            
              )
              
                3
              
            
            +
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            2
            F
            e
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe_{2}(SO_{4})_{3}+SO_{2}+2H_{2}O\rightarrow 2FeSO_{4}+2H_{2}SO_{4}}}.}
  Նախավերջին ռեակցիան հանդիսանում է SO32− իոնի և SO2 որակական ռեակացիան (մանուշակագույն լուծույթի ջրազրկում)։
Ուժեղ վերականգնիչների առկայության դեպքում SO2 ցուցաբերում է օքսիդիչ հատկություններ։ Օրինակ՝ մետաղական արտադրության մեջ ծծումբը թափոններից առանձնացնելու համար օգտագործում են ածխածնի մոնօքսիդ․

  
    
      
        
          
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            2
            C
            O
            →
            2
            C
            
              O
              
                2
              
            
            +
            S
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SO_{2}+2CO\rightarrow 2CO_{2}+S}}.}
  Կամ հիպոֆոսֆորային թթու ստանալու համար․

  
    
      
        
          
            P
            
              H
              
                3
              
            
            +
            S
            
              O
              
                2
              
            
            →
            
              H
              
                3
              
            
            P
            
              O
              
                2
              
            
            +
            S
          
        
        .
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {PH_{3}+SO_{2}\rightarrow H_{3}PO_{2}+S}}.}
  


== Կիրառությունը ==
Ծծմբի (IV) օքսիդի մեծ մասը օգտագործվում է ծծմբային թթվի ստացման համար։ Օգտագործվում է նաև գինեգործության մեջ որպես կոնսերվանտ (սննդային հավելուկ E220)։ Քանի որ գազը ունի մանրէասպան հատկություն, դրանով ծխեցնում են բանջարեղենի պահեստները։ Ծծմբի (IV) օքսիդը օգտագործվում է ծղոտի, մետաքսի և բրդի սպիտակեցման համար, այսինքն այն գործվածքներում որոնք չեն կարող սպիտակեցվել քլորով։ Օգտագործվում է նաև որպես լուծիչ լաբորատորիաներում։ Օգտագործվում է նաև ծծմբային թթվի աղերը ստանալու համար։


== Ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը ==

Ծծմբի (IV) օքսիդը թունավոր գազ է։ Ծծմբային գազի թունավորման նշաններն են՝ հարբուխ, հազ, խռպոտություն, կոկորդի սուր այրոց և յուրահատուկ համ։ Ծծմբի երկօքսիդի ավելի մեծ կոնցենտրացիաների ներշնչման դեպքում թունավորման նշաններն են՝ շնչահեղձություն, խոսքի խանգարվածություն, կլլման դժվարություն, փսխում, հնարավոր է սուր թոքային բորբոքում։
Հետաքրքիրն այն է, որ զգայունությունը SO2 նկատմամբ մեծապես տարբեր է առանձին մարդկանց, կենդանիների և բույսերի մոտ․ Այնպես որ, բույսերից կեչին և կաղնին են ավելի դիմացկուն, իսկ ամենաքիչ դիմացկունությունն ունեն՝ վարդը, սոճին և եղևնին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Ахметов Н. С. Общая и неорганическая химия. — М.։ Высшая школа, 2001։
Карапетьянц М. Х., Дракин С. И. Общая и неорганическая химия. — М.։ Химия, 1994.