Պիթեաս

Պիթեաս Մասալիացի (; հին հունարեն՝ Πυθέας ὁ Μασσαλιώτης Pythéas ho Massaliōtēs; լատիներեն՝ Pytheas Massiliensis, մոտ մ. թ. ա. 359, Massalia, Ֆրանսիա - մոտ մ. թ. ա. 289), հին հույն աշխարհագրագետ, աստղագետ, հետազոտող-գիտնական, ծնունդով՝ հինհունական Մասալիա գաղութից (ներկայիս ֆրանսիական Մարսելից): Մեր թվականությունից առաջ մոտավորապես 325 թվականին գիտահետազոտական ճամփորդություն է կատարել հյուսիսարևելյան Եվրոպայով, սակայն այդ մասին նրա պատրաստած շարադրանքը, որ լայնորեն տարածված է եղել անտիկ ժամանակներում, չի պահպանվել և հայտնի է միայն այլ հեղինակների վկայակոչումների, հիշատակումների շնորհիվ։ 
Այդ ճամփորդության ընթացքում նա այցելել է այժմյան Մեծ Բրիտանիա և Իռլանդիա, եղել է առաջին գիտնական այցելուն, որ տեսել ու նկարագրել է Արկտիկան, բևեռային սառույցները, կելտական ու գերմանական ցեղերի կենսակերպը։ Տեսականորեն պատկերացրել ու նկարագրել է հավերժական ձյունի ու խավարի երկիրը (the country of the Hyperboreans), սառուցյալ գոտին և այն գոտիները, որտեղ ամռանը գիշերները չափազանց կարճ են, ու արևը գրեթե մայր չի մտնում։
Պիթեասն է գիտություն ներմուծել աշխարհագրական ևս մեկ պատկերացման՝ ծայրհյուսիսային կետի՝ Տուլե կղզու գաղափարը։ Նա առաջիններից մեկն է եղել, ով գտել է, որ մակընթացությունների ու տեղատվությունների պատճառը լուսինն է։


== Տվյալներ ==
Մեր թվականության առաջին դարի նշանավոր հեղինակներից Պլինիոս Ավագը գրում է, որ պամիչ Տիմայոսը (ծնվել է մոտավորապես մ. թ. ա. 350 թվականին) հավատ է ընծայել սաթի հայտնաբերման մասին Պիթեասի պատմությանը։ Մինչդեռ մեր թվականությունից առաջ առաջին դարում Ստրաբոնը վկայել է, որ մ.թ.ա. 4-3-րդ դարերում ապրած փիլիսոփա, գիտնական Դիկեարքոսը հավատ չի ընծայել Պիթեասի պատմություններին։ Անտիկ ժամանակների այլ պատմիչներ ու գիտնականներ ևս Պիթեասին բնութագրել են իբրև ստախոսի ու ֆանտազյորի։ 19-20-րդ դարերի անգլիացի գրող, ճանապարհորդ, աշխարհագրագետ Հենրի Թոզերը, համադրելով երեք աղբյուր, կարծիք է հայտնել, որ մոտավորապես մ.թ.ա. 330 թվականին Պիթեասի ճանապարհորդությունն իրոք տեղի է ունեցել։


== Հիշատակ ==
1935 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը Լուսնի երևացող կողմի խառնարաններից մեկին շնորհել է Պիթեասի անունը։
Պիթեասը, որպես գրական երկի գլխավոր հերոս, հանդես է գալիս Ֆերդինան Լելեմանի «Անտիկ ծովագնացի օրագիրը» վեպում (1956)։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Burton Richard F. (1875)։ Ultima Thule; or, A Summer in Iceland։ London and Edinburgh: William P. Nimmo։ «Ultima Thule; or, A Summer in Iceland.» 
Chevallier R. (December 1984)։ «The Greco-Roman Conception of the North from Pytheas to Tacitus»։ Arctic 37 (4): 341–346։ JSTOR 40510297։ doi:10.14430/arctic2217  
Cunliffe Barry (2002)։ The Extraordinary Voyage of Pytheas the Greek: The Man Who Discovered Britain (Revised ed.)։ Walker & Co, Penguin։ ISBN 0-14-200254-2 
Frye John, Harriet Frye (1985)։ North to Thule: an imagined narrative of the famous "lost" sea voyage of Pytheas of Massalia in the fourth century B.C։ Chapel Hill, NC: Algonquin Books of Chapel Hill։ ISBN 978-0-912697-20-8 
Gimbutas Marija (1967)։  Daniel Glyn, ed.։ The Balts։ Ancient Peoples and Places։ New York: Frederick A. Praeger 
Hawkes C.F.C. (1977)։ Pytheas: Europe and the Greek Explorers։ Oxford: Blackwell, Classics Department for the Board of Management of the Myres Memorial Fund։ 090356307X 
Kaplan Philip G. (2013)։ «Pytheas of Massalia»։  in Bagnall Roger S։ The Encyclopedia of Ancient History։ Wiley-Blackwell։ էջ 1։ ISBN 978-1-4051-7935-5։ doi:10.1002/9781444338386.wbeah21281.pub2 
Markham Clements R. (June 1893)։ «Pytheas, The Discoverer of Britain»։ The Geographical Journal (London: The Royal Geographical Society) 1 (6): 504–524։ JSTOR 1773964։ doi:10.2307/1773964 
Nansen Fridtjof (1911)։ In Northern Mists: Arctic Exploration in Early Times։ Volume I։ Translated by Arthur G. Chater։ New York: Frederick A. Stokes Co. 
Roller Duane W. (2006)։ Through the Pillars of Herakles: Greco-Roman Exploration of the Atlantic։ London, New York: Routledge։ ISBN 978-0-415-37287-9 
Roseman Christina Horst (1994)։ Pytheas of Massalia: On the ocean: Text, translation and commentary։ Ares Publishing։ ISBN 0-89005-545-9 
Smith William (1880)։ «Pytheas»։ A dictionary of Greek and Roman biography and mythology III։ London: J. Murray 
Arnolds Spekke (1957) The ancient amber routes and the geographical discovery of the Eastern Baltic. Stockholm: Goppers.
Stefansson Vilhjalmur (1940)։ Ultima Thule: further mysteries of the Arctic։ New York: Macmillan Co 
John Taylor, Albion: the earliest history" (Dublin, 2016)
Tozer Henry Fanshawe (1897)։ History of Ancient Geography։ Cambridge: University Press։ «History of Ancient Geography.» 
Warmington Eric Herbert, Spawforth Antony (2015)։ «Pytheas, Greek navigator, c. 310–306 BCE»։ Oxford Research Encyclopedia of Classics։ ISBN 978-0-19-938113-5։ doi:10.1093/acrefore/9780199381135.013.5459 


== Արտաքին հղումներ ==
Darbyshire Adrian (8 April 2008)։ «Pytheas visited the Isle of Man in 300 BC – claim»։ Isle of Man Today։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 January 2013-ին։ Վերցված է 30 June 2012  
Engels Andre։ «Pytheas»։ Discoverer's Web։ Technische Universiteit Eindhoven։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 September 2008-ին։ Վերցված է 20 September 2008  
Chisholm Hugh, ed. (1911)։ «Pytheas»։ Encyclopædia Britannica (11th ed.)։ Cambridge University Press 
«The Northern Lights Route: The Voyage of Pytheas to Thule»։ University Library of Tromsø։ 1999։ Վերցված է 5 November 2008 
Deruelle Jean։ «Pytheas, megaliths and the tides»։ from: L'Atlantide des Mégalithes։ Editions France-Empire, 1999