Վահագն Տատրյան

Վահագն Տատրյան (անգլ.՝ Vahakn Dadrian, մայիսի 26, 1926(1926-05-26), Կոստանդնուպոլիս - օգոստոսի 2, 2019(2019-08-02), Geneseo, Լիվինգստոն շրջան, Նյու Յորք), ամերիկահայ ճանաչված գիտնական, իրավագետ, պատմաբան, սոցիոլոգ, մաթեմատիկոս։ Սոցիոլոգիայի դոկտոր (1954), պրոֆեսոր (1970), ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (1995), ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամ (1998)։ Հայոց Ցեղասպանության պատմաբան և Զորյան հաստատության Ցեղասպանության ուսումնասիրման գծով տնօրեն։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են հայոց ցեղասպանության պատմությանը, համեմատական ցեղասպանագիտության հարցերին, ցեղասպանության իրավական, հոգեբանական տեսանկյունների վերլուծությանը։ Ցեղասպանության հարցերին նվիրված դասախոսություններով հանդես է եկել աշխարհի բազմաթիվ համալսարաններում, գիտական և հասարակական մի շարք կենտրոններում, միջազգային դատական ատյաններում։


== Կենսագրություն ==
Վահագն Տատրյանը ավարտել է Բեռլինի համալսարանի մաթեմատիկայի, Վիեննայի համալսարանի պատմության և Ցյուրիխի համալսարանի միջազգային իրավունքի ֆակուլտետները։ 1970-1991 թթ. սոցիոլոգիա է դասավանդել Նյու Յորքի համալսարանում, միաժամանակ՝ Հարվարդի համալսարանի Միջին Արևելքի ուսումնասիրությունների և Մասաչուսեթսի Տեխնոլոգիայի միջազգային ուսումնասիրությունների կենտրոնների ավագ գիտաշխատող։ 1990-ական թթ. եղել է Հ. Ֆ. Գուգենհեյմի ցեղասպանության ուսումնասիրությունների ծրագրի տնօրեն։ 1991 թվականից Զորյան ինստիտուտի (Տորոնտո և Քեմբրիջ) ցեղասպանության հետազոտությունների ծրագրի գիտական տնօրեն։ Տատրյանը համեմատական ցեղասպանագիտության հիմնադիրներից է։ Հատկապես արժեքավոր են «Հայկական ցեղասպանությունը խորհրդային և պատմագիտական քննարկումներով» (հայերեն, 1995), «Հայոց ցեղասպանության մեջ գերմանական պատասխանատվությունը։ Պատմական ապացույցի ստուգաբանություն» (անգլերեն, 1996), «Ցեղասպանության երաշխիքը։ Թուրք-հայկական հակամարտության գլխավոր բաղադրատարրեր» (անգլերեն, 1998) մենագրությունները։ Միջազգային իրավունքի համատեքստում հայոց ցեղասպանության վերլուծությանն է նվիրված «Ցեղասպանությունը որպես ազգային և միջազգային իրավունքի հիմնահարց։ Հայկական հարցը Առաջին աշխարհամարտի տարիներին  և նրա նկատմամբ ժամանակակից իրավական վերաբերմունքը» (անգլերեն, 1989) գործը։
1991 թվականի ապրիլին, Գենեսիոյի պետական համալսարանական քոլեջը հեռացրել է այն ժամանակ քոլեջում սոցիոլոգիայի պրոֆեսոր հանդիսացող Տատրյանին 18-ամյա ուսանողուհու նկատմամբ 1990 թվականի ապրլի 24-ին սեռական ոտնձգության կատարելու մեղադրանքով։
Վահագն Տատրյանը մահացել է 2019 թվականի օգոստոսի 2-ին։ Տատրյանի ցանկության համաձայն՝ նրա աճյունը տեղափոխվեց Հայաստանի Հանրապետություն և հուղարկավորվեց Երևանի կենտրոնական գերեզմանոցում։


== Պարգևներ ==
ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ, 1998 թ.
Վերիտաս ոսկե մեդալ, Հարվարդի համալսարան, 2001 թ.
Ռուսաստանի հայերի միության ոսկե մեդալ, 2002 թ.
ՀՀ ԳԱԱ ոսկե հուշամեդալ, 2003 թ.
Իտալիայի «Ճշմարիտները հայերի համար» կոմիտեի Ֆրիտյոֆ Նանսենի ոսկե հուամեդալ, 2003 թ.
Ցեղասպանագետ գիտնականների միջազգային ասոցիացիա, 2005 թ.
Սուրբ Սահակ Սուրբ Մաշտոց մեդալ, 2005 թ.
ՀՀ նախագահի կողմից ոսկե մեդալ, 2009 թ.


== Աշխատանքներ ==


=== Գրքեր ===
Autopsie du Génocide Arménien. Trans. Marc & Mikaël Nichanian. Brussels։ Éditions Complexe, 1995, 266p.
Հայկական Ցեղասպանութիւնը խորհրդարանային և պատմագիտական քննարկումներով. Watertown, MA։ Baikar, 1995, 147 էջ։
Jenosid Ulusal ve Uluslararasi Hukuk Sorunu Olarak։ 1915 Ermeni Olay ve Hukuki Sonuçlar [Genocide as a problem of national and international law։ The World War I Armenian case and its contemporary legal ramifications]. Trans. Yavuz Alogan. Istanbul։ Belge Uluslararas Yaynclk, 1995, 221p.
The History of the Armenian Genocide։ Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus. Providence, RI & Oxford։ Berghahn Books, 1995, 452p.
Historia del Genocidio Armenio: Conflictos Étnicos de los Balcanes a Anatolia y al Cáucaso, Translated by Eduardo A. Karsaclian, Buenos Aires: Imago Mundi, 2008, 448 p.
German Responsibility in the Armenian Genocide։ A Review of the Historical Evidence of German Complicity. Watertown, MA։ Blue Crane Books, 1996, 304p.
Histoire du génocide arménien։ Conflits nationaux des Balkans au Caucase. Traduit de l'anglais par Marc Nichanian. Paris։ Stock, 1996, 694p.
The Key Elements in the Turkish Denial of the Armenian Genocide։ A Case Study of Distortion and Falsification. Cambridge, MA and Toronto։ Zoryan Institute, 1999, 84p.
Warrant for Genocide։ Key Elements of Turko-Armenian Conflict. New Brunswick and London։ Transaction Publishers, 1999, 214p.
Los elementos claves en el negacionismo turco del Genocidio Armenia։ un estudio de distorsión y falsificación. Translated by Eduardo A. Karsaclian. Buenos Aires։ Fundación Armenia, 2002, 79p.
Historia Tis Armenikan Genoktonias [History of the Armenian Genocide]. Athens։ Stokhastis, 2002, 685p.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Վ. Տատրյանի ամբողջական կենսագրությունը Archived 2008-03-15 at the Wayback Machine.
Վահագն Տատրյանի կենսագրականը Archived 2012-02-05 at the Wayback Machine.