Ֆիլիպ Ջեսափի անվան միջազգային իրավունքի դատախաղ-մրցույթ

Ֆիլիպ Ջեսափի անվան միջազգային իրավունքի դատախաղ մրցույթ (անգլ.՝ Philip C. Jessup International Law Moot Court Competition, հայտնի է նաև որպես Ջեսափի քննարկում  (անգլ.՝ Jessup Moot) կամ  Ջեսափ (անգլ.՝ The Jessup)), աշխարհի ամենահին և ամենամեծ միջազգային դատախաղ մրցույթ, որը վերջին տարիներին ներգրավել է մասնակիցներ ավելի քան 90 երկրների գրեթե 700 իրավաբանական դպրոցներից (100 երկրներ մասնակցել են 2018 թվականին)։ Մրցույթը որակվել է որպես աշխարհի ամենահեղինակավոր դատախաղ մրցույթը միջազգային մեծ թվով կազմակերպությունների և համալսարանների կողմից և համարվում է մեծ սաղավարտի կամ խոշոր մրցախաղերից մեկը։


== Դատախաղի ծագում ==
Մրցույթը Արդարադատության միջազգային դատարանի (ICJ) առջև երկրների միջև հորինված վեճի մոդելավորում է։ Այն կրում է Ֆիլիպ Ջեսափի անունը, ով ժամանակին ծառայել է ICJ-ում և կազմակերպվել է Իրավաբան ուսանողների միջազգային ասոցիացիայի (ILSA) կողմից։ Դատախաղը, Սթիվեն Շվեբելի ղեկավարությամբ (ով նաև գրել է անդրանիկ դատախաղի խնդիրը), սկսվել է որպես շահերի պաշտպանության ընկերական մրցույթ Հարվարդի համալսարանի երկու թիմերի միջև 1960 թվականին։ Առաջին չեմպիոնները հռչակվել են 1963 թվականին, իսկ մրցույթն իր դռները ոչամերիկյան թիմերի համար բացել է 1968 թվականին։


== Դատախաղի ձևաչափ ==

Ջեսափի դատախաղը ներառում է միջազգային իրավունքի հարցերի շուրջ հիպոթետիկ գործի վիճարկում, այնպես, եթե այն քննվեր ՄՔԴ-ում, բայց ավեի քիչ դատավորներով (երեքը` 15-ի փոխարեն)։ ILSA-ի խորհուրդը պատասխանատու է ամեն տարի փոխզիջման համար առաջարկներ ներկայացնելու և ընտրելու համար։
Յուրաքանչյուր թիմ բաղկացած է երկուսից հինգ ուսանող անդամներից։ Յուրաքանչյուր թիմ պետք է պատրաստված լինի վիճելու ինչպես Դիմորդի, այնպես էլ Պատասխանողի կողմից, և պետք է գրավոր հուշագիր կազմի յուրաքանչյուր կողմի համար։ Յուրաքանչյուր բանավոր ռաունդում թիմի երկու մասնակիցներ ընդհանուր առմամբ 45 րոպե վիճարկում են գործի մի կողմը (ներառյալ հերքման կամ հակառակ հերքման համար հատկացված ժամանակը)։ Թիմի երրորդ անդամը կարող է նստած լինել բարի սեղանի մոտ որպես փաստաբան, բայց չի կարող փաստարկ ներկայացնել։ 
Որոշ թիմեր վիճաբանության յուրաքանչյուր կողմի համար հատկացնում են երկու բանախոս, ընդ որում հինգերորդ անձը ավելի բաց դերակատարում ունի։ Այլ թիմերում միայն երկու կամ երեք բանախոսներ են ներկայացնում բանավոր փաստարկները, ընդ որում առնվազն մեկ հոգի հանդես է գալիս ինչպես Դիմումատուի, այնպես էլ Պատասխանողի կողմում։ Բացի այդ, թիմերի մեծ մասը ներառում է առնվազն մեկ խորհրդատու կամ մարզիչ, որը սովորաբար կազմված է համապատասխան համալսարանների միջազգային իրավունքի ֆակուլտետից և/կամ Ջեսափի նախկին մրցակիցներից։
Երկրների մեծ մասն անցկացնում է ազգային կամ տարածաշրջանային փուլեր` ընտրելու լավագույն թիմը կամ թիմերը` Վաշինգտոնում կայանալիք մրցույթի միջազգային փուլին անցնելու համար, որն անցկացվում է Միջազգային իրավունքի ամերիկյան ընկերության տարեկան ժողովի հետ համատեղ։ 
Ընդհանուր առմամբ, յուրաքանչյուր երկիր կարող է ուղարկել միայն մեկ դպրոց դատախաղին մասնակցող յուրաքանչյուր տասը իրավաբանական դպրոցից։ Օրինակ` Միացյալ Նահանգները, որն ամեն տարի մասնակցում է հարյուրից ավելի իրավաբանական բուհերով, ներկայացված է մինչև 12 թիմով` իր վեց տարածաշրջանային փուլերի ավարտից հետո, մինչդեռ փոքր երկրները, որոնք ունեն միայն փոքր թվով իրավաբանական բուհեր, կարող են ուղարկել միայն մեկ թիմ։ 
Տեղական ռաունդների ադմինիստրատորներն ունեն որոշակի ինքնավարություն իրենց կանոնները սահմանելու հարցում։ Վերջին տարիներին աշխարհի շուրջ 700 դպրոցներ մասնակցում են մրցույթին, ընդ որում լավագույն 140-ը որակավորում են անցնում Վաշինգտոնում անցկացվող միջազգային փուլին մասնակցելուց առաջ։ Թիմերը, որոնք չեն համապատասխանում որակավորմանը, կարող են հրավիրվել մասնակցելու ցուցադրական փուլերին։
Վաշինգտոնում թիմերը մրցում են չորս նախնական փուլերում, որոնցից լավագույն 32 թիմերը դուրս են գալիս նոկաուտ փուլ (32-րդ փուլ, ութ եզրափակիչ, քառորդ եզրափակիչ, կիսաեզրափակիչ և եզրափակիչ)։ 2020 թվականից այս թիվը փոխվել է 40-ի, ընդ որում լավագույն 24 թիմերը ուղղակիորեն անցնում են 32-րդ փուլ, իսկ հաջորդ 16 թիմերը մասնակցում են երկրորդ փուլին։ Յուրաքանչյուր բանավոր փուլ և հուշագիր սովորաբար գնահատվում է երեք ժյուրիից բաղկացած հանձնաժողովի կողմից, և հուշագիրները վերագնահատվում են նոկաուտի և մրցանակաբաշխության նպատակներով։ Վաշինգտոնում անցկացվող փուլերի մեծ մասի դատավորները սովորաբար գործող իրավաբաններ կամ ակադեմիկոսներ են, մինչդեռ նշանավոր ակադեմիկոսներ և միջազգային դատավորներ սովորաբար հրավիրվում են դատելու կիսաեզրափակիչ և եզրափակիչ փուլի հանդիպումները։
Covid-19 համաճարակը հանգեցրեց բանավոր փուլերի չեղարկմանն առաջին անգամ։ 2021 թվականի հրատարակության համար բանավոր փուլերը ամբողջությամբ անցան առցանց` օգտագործելով Yaatly հարթակը, և բոլոր թիմերին թույլատրվեց մասնակցել` անկախ ցանկացած ազգային կամ տարածաշրջանային փուլի արդյունքից, և թիմերը կարող էին նստած քննարկել։ Առաջին չորս նախնական հանդիպումների 548 թիմերից լավագույն 168-ը մրցել են լրացուցիչ չորս փուլերում, որոնցից լավագույն 48 թիմերը մրցել են նոկաուտ (փլեյ-օֆ) փուլերում, իսկ լավագույն 16 թիմերը հրաժեշտ են տվել 32-րդ փուլին։ Ի տարբերությւն նախկին պրակտիկայի` կողմի ընտրությունը որոշվել է կազմակերպիչներով, այլ ոչ թե ավելի բարձր վարկանիշ ունեցող թիմով։ 2022 թվականի թողարկման միջազգային ռաունդներն ամբողջությամբ առցանց են անցկացվել, բայց նոկաուտի նախկին ձևաչափին վերադառնալով։ Միջազգային փուլերի 2023 թվականի թողարկումը կվերադառնա առերես ձևաչափին։


== Ռեկորդներ և միջազգային փուլերի ռեկորդակիրներ ==

Թեև դատախաղը հիմնադրվել է 1960 թվականին, մրցույթի առաջին երեք թողարկումների համար հաղթողներ չեն հայտարարվել։ Մրցույթն առաջին անգամ բաց է եղել Միացյալ Նահանգներից դուրս գտնվող երկրների համար միայն 1968 թվականին, իսկ Հյուսիսային Ամերիկայից դուրս՝ 1970 թվականին։ Առաջին միջազգային մրցանակները հանձնվել են 1972 թվականին։
Սիդնեյի համալսարանը հաղթել է ամենաշատ առաջնությունները՝ վեց անգամ շահելով Ջեսափի գավաթը (2021 թվականին նվաճած վեցերորդ տիտղոսով, որոնք անցկացվել են առցանց՝ COVID-19-ի պատճառով)։ 
Սինգապուրի ազգային համալսարանն ունի երկրորդ լավագույն ռեկորդը (չորս անգամ չեմպիոն, ութ անգամ փոխչեմպիոն), ինչպես նաև ամենաշատ Բաքստերի մրցանակ (հինգ), Էվանսի մրցանակ (չորս), Լավագույն բանախոսի տիտղոս (չորս) և լավագույն եզրափակիչ տիտղոս (յոթ)։ 
Հինգ իրավաբանական դպրոցներ իրենց միջազգային դեբյուտում եզրափակիչ են դուրս եկել. 

Ավստրալիայի ազգային համալսարան (1981)
Դալհաուզիի համալսարան (1984)
Սասկաչևանի համալսարան (1991)
Արևմտյան Ավստրալիայի համալսարան (1995)
Սինգապուրի կառավարման համալսարան (2013)։Այս դպրոցներից Ավստրալիայի (ANU), Դալհաուզի և Սասկաչևանի համալսարանները հաղթել են իրենց եզրափակիչ փուլերում։ Սինգապուրի կառավարման համալսարանը (SMU) երբևէ ամենաարագ իրավաբանական դպրոցն է, որը հասել է միջազգային եզրափակիչ՝ համեմատած մրցույթում իր դեբյուտի (2011), և նաև ամենաերիտասարդ իրավաբանական դպրոցն է, որը երբևէ հասել է միջազգային եզրափակիչ (առաջին խումբն ավարտվել է 2011 թվականին) և իրար հետևից երկու անգամ միջազգային եզրափակիչներ (2013 և 2014 թթ.):


== Մշակութային ազդեցություն ==
2013 թվականին White & Case իրավաբանական ընկերությունը պատվիրել է 95 րոպեանոց վավերագրական ֆիլմ՝ All Rise, որը հետևում էր Ջեսափի յոթ թիմերի ճանապարհորդություններին ամբողջ աշխարհով մեկ։ Ֆիլմի համաշխարհային պրեմիերան կայացել է վավերագրական ֆիլմերի Doc NYC փառատոնում։


== Տես նաև ==
Նյուրնբերգյան դատախաղ-մրցույթ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
The Philip C. Jessup International Law Moot Court Competition registration and schedule
Արդարադատության միջազգային դատարանի նախագահներ Ռոզալին Հիգինսը և Ստիվեն Շվեբելը 2009 թվականի մարտի 27-ին տեղի ունեցած գալա համերգում` նվիրված  ILSA-ASIL Ֆիլիպ Ք. Ջեսափի անվան միջազգային իրավունքի դատախաղ մրցույթի 50-ամյակին, Ջեսափի 50-ամյակի պատվավոր հանձնաժողովին, Ջեսափի 50-ամյակի տեսահոլովակին և Ջեսափի 50-ամյա նախագծին և Միջազգային դատարանի նախկին նախագահ Ստիվեն Շվեբելին նվիրված «Լավագույն Ջեսափի բանախոսի» մրցանակի մեկնարկը  https://web.archive.org/web/20090310214600/http://am2009.asil.org/index.cfm կայքում «Միջազգային իրավունքը որպես իրավունք» ամենամյա ժողովում, որը տեղի է ունեցել Ֆայրմոնթ հյուրանոցում, Վաշինգտոն ԿՇ, 25-28 մարտի 2009 թվականին։