Հենրիխ Գլարեան

Հենրիխ Գլարեան (լատ.՝ Glareanus, իսկական ազգանունը՝ Loris, Loritus, 1488, Մոլլիս - մարտի 28, 1563, Ֆրայբուրգ իմ Բրայսգաու, Բադեն-Վյուրթեմբերգ), շվեյցարացի հումանիստ՝ երաժշտության տեսաբան, աշխարհագրագետ, պատմաբան, բանասեր, մաթեմատիկոս։


== Կենսագրություն ==
Իր լատիներեն կեղծանունը Գլարեան ստացել է հայրենի կանտոնի անունից։ 1510 թվականին ավարտել է Քյոլնի համալսարանը, որտեղ սովորել է փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, մաթեմատիկա և երաժշտություն, նրա ուսուցիչներից է եղել աստվածաբան և երաժշտության տեսաբան Յոհան Կոկլեյը (1479-1552)։ Մաքսիմիլիան I Հաբսբուրգցուն ուղղված բանաստեղծական ներբողի համար նրան շնորհել են կայսերական մրցանակներ, այդ թվում՝ դափնեպսակ (1512)։ 1514 թվականին տեղափոխվել է Բազել, որտեղ բնակվել է մինչև 1529 թվականը։ 1516 թվականին մեկնել է Իտալիա, 1517 թվականին՝ Ֆրանսիա, որտեղ հանդիպել է առաջատար հումանիստների, այդ թվում՝ կոմպոզիտոր Ժան Մուտոնի հետ։ 1529 թվականից Ֆրայբուրգի համալսարանի պոետիկայի, պատմության, աշխարհագրության պրոֆեսոր էր։ Հանդես է եկել Ռեֆորմացիոն շարժման դեմ։ Վարժ տիրապետել է հունարենին։ Մտերմացել է Էրազմ Ռոտերդամացու հետ, ով մեծ ազդեցություն է ունեցել Գլարեանի աշխարհայացքի վրա, կանխորոշել անտիկ փիլիսոփայության և մշակույթի նրա ընկալման բնույթը։


== Գիտական գործունեություն ==
Գլարեանի ստեղծագործություններից (լատիներեն, այդ թվում՝ «Երաժշտության ներածություն», 1516), նշանավոր է «Դոդեկախորդ» տրակտատը (հունարենից թարգմանաբար՝ «Տասներկու լարանի»), որը հրատարակվել է 1547 թվականին, բայց գրվել է, ինչպես կարծում են ժամանակակից հետազոտողները, մոտավորապես 1539 թվականին։ Գիտնական Գլարեանին բնորոշ է ճշտության ձգտումը և տերմինաբանության միանշանակությունը՝ «Այն, ինչ օգտագործվում էր հների կողմից, հիմնականում, բանաստեղծական ազատության տեսքով, կարելի է աչք փակել դրա վրա։ Բայց գիտական շարադրանքում ամեն ինչ այլ է։ Գիտական ​​առարկաների բառապաշարը պետք է լինի անսասան և հաստատուն, այլապես ամենուր շարունակական ու անվերջ սխալ կստացվի»։ 
Երաժշտության ​​գիտական ուսումնասիրությամբ լուրջ զբաղվողներից Գլարեանը պահանջում էր պահպանել երեք կարևորագույն պայմաններ՝ թվաբանության իմացություն, հունարեն լեզվի (առնվազն նախնական) իմացություն, միալարի տիրապետում։

«Դոդեկախորդ»-ում կենտրոնական թեման տոնայնության մասին տեսությունն է։ Անդրադառնալով հնագույն երաժշտության տեսաբաններին (Բոետիոսը Գլարեանի համար մնացել է ամենակարևոր հեղինակությունը), Գլարեանը ութ ավանդական եկեղեցական տոնայնությանը (հնչերանգներ) ավելացրել է ևս չորսը՝ վավերական իոնականը (Գլարեանի կարծիքով ժամանակակից երաժշտության մեջ ամենատարածվածը), պլագալ իոնականը, վավերական էոլականը, պլագալ էոլականը։

Քվինտո-օկտավա (պլագալ կվարտո-օկտավայի համար) շրջանակը (տե՛ս վերևի գծապատկերը) Գլարեանը համարել է (մոնոդիկ) տոնայնության ամենակարևոր կառուցվածքային հատկանիշը։ Օգտագործել է phrasis տերմինը (բառացիորեն «հռետորական վանկ, ոճ»)՝ նշելու այդ լադի լրացումը, որը հատուկ էր յուրաքանչյուր հնչերանգի համար, մեղեդու տարածման գործընթացում։ 
Նորարարություն է եղել Գլարեանի փորձը՝ ընդլայնելու 12 հնչերանգների տեսությունը մենաձայն  երգեցողության հիման վրա (cantusplanus): Սակայն  Գլարեանը մանրամասնորեն չի քննարկում բազմաձայնության մոդալ կազմակերպումը։ Ավանդույթի համաձայն՝ նա տենորով որոշում է բազմաձայն հնչերանգը, մինչդեռ մյուս ձայները բնութագրվում են որպես տենորի հետ փոխկապակցված՝ գրված «ազգակցական» հնչերանգներով։
Հնչերանգների նոր համակարգը արմատավորվել է երաժշտական ​​տեսության մեջ (իր արտացոլումը գտնելով Ջոզեֆֆո Ցառլինոյի, Գալ Դրեսլերի և մյուսների մոտ) և ազդել է Վերածննդի դարաշրջանի կոմպոզիտորների գործիքային ստեղծագործությունների վրա (Կլաուդիո Մերուլոն, Անդրեա Գաբրիելին, Ջովանի Գաբրիելին գրել են տոկատներ և ռիչերկարաներ բոլոր 12 հնչերանգներում»)։
Բացի հնչերանգային տեսությունից, «Դոդեկախորդ»-ը պարունակում էր զգալի քանակությամբ արժեքավոր պատմական վկայություններ Գլարեանի ժամանաշրջանի երաժշտության մասին՝ երաժշտական ​​օրինակներով՝ ֆրանկո-ֆլամանդական կոմպոզիտորների տեխնիկապես կատարելագործված մոտետներից և պատարագներից մինչև «ժողովրդական» տրումշայտը։


== Տրակտատների հրատարակություններ և թարգմանություններ ==
Helvetiae descriptio («Շվեյցարիայի նկարագրություն»; Basel 1515)
Isagoge in musicen <…> quibusque bonis authoribus latinis et graecis ad studiosorum utilitatem <…> elaborata… (Basel, 1516); англ. перевод: Turrell F.B. The Isagoge in Musicen of Henry Glarean // Journal of Music Theory, III (1959), pp.97-139.
De geographia liber («Աշխարհագրության մասին գիրք»; Basel 1527)
Boethi quae extant opera omnia. <…> Glareanus arithmeticam et musicam demonstrationibus et figuris auctiorem redditam suo pristino nitori restituit… Basel, 1546 (Գլարեանը այս հրատարակության մեջ հանդես է եկել որպես Բոետիոսի «Թվաբանության» և «Երաժշտության» խմբագիր և մեկնաբան).
ΔΩΔΕΚΑΧΟΡΔΟΝ (Basel, 1547); New York: Broude Brothers, 1967 (Monuments of Music and Music Literature in Fascimile, II.65); факсимиле: Hildesheim: Olms, 1969; գերմաներենի թարգմանություն՝ Dodecachordon <…> übersetzt und übertragen von Peter Bohn. Leipzig: Breitkopf und Härtel, 1888 (Publikation älterer praktischer und theoretischer Musikwerke, Bd.XVI); Dodecachordon, translated, transcribed, and edited by Clement A. Miller // Musicological Studies and Documents, vol.6 (s.l. 1965); французский перевод: Chr. Meyer, 2003.
De VI arithmeticae practicae speciebus <…> epitome (Parisiis, 1554).
In Titum Livium annotationes <…> (Lugduni, 1555).
Musicae epitome sive compendium ex Glareani Dodecachordo (Basle, 1557, репринт: Basel, 1559); факсимиле: Kassel: Barenreiter, 1975.


== Գրականություն ==
Schering A. Die Notenbeispiele in Glarean’s Dodecachordon (1547) // Sammelbände der Internationalen Musikgesellschaft 13 (1912), SS. 569—596.
Meier B. Heinrich Loriti Glareanus als Musiktheoriker // Aufsätze zur Freiburger Wissenschafts- und Universitätsgeschichte. Freiburg, 1960, SS. 65-112.
Miller C. The Dodecachordon: its origins and influence on Renaissance musical thought // Musica Disciplina 15 (1961).
Клейнер Б. А. Глареан и его ладовая система // Из истории теоретического музыкознания. Сб. статей. М.: МГК, 1990, сс. 16-31.
Клейнер Б. А. «Додекахорд» Генриха Глареана. К исследованию двенадцатиладовой теории по первоисточнику. Дисс. … канд. иск-ведения. М., 1994 [в приложении к диссертации полный русский перевод трактата, без иллюстраций].
Fuller S. Defending the Dodecachordon: Ideological currents in Glarean’s modal theory // Journal of the American Musicological Society 49 (1996), pp. 191—224.
Judd Ch.C. Reading Renaissance music theory: Hearing with the eyes. Cambridge: Cambridge University Press, 2000, pp. 117—178 (part III).
Heinrich Glarean’s books. The intellectual world of a sixteenth-century musical humanist / ed. by I. Fenlon and I.M. Groote. Cambridge, 2013. ISBN 978-1-107-02269-0․


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Додекахорд (текст издания 1547 г., с иллюстрациями): Книга I, Книга II, Книга III
Додекахорд (Фрагменты трактата в переводе Кристиана Мейера на французский язык)
Введение в музыку Արխիվացված է Փետրվար 23, 2011 Wayback Machine-ի միջոցով: