Թագավորական Մղոն

Թագավորական Մղոն (անգլ.՝ The Royal Mile), փողոցների շարան Էդինբուրգի (Շոտլանդիա) կենտրոնում, քաղաքի գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկը։ Երկարությունը կազմում է մեկ շոտլանդական մղոն, որը երկար է բրիտանականից մոտ 200 մ (մոտ 1.8 կմ)։ Այն սկսվում է Էդինբուրգի ամրոցի մոտից և իջնում է ներքև` դեպի Հոլիռուդյան պալատ։


== Պատմություն ==

Թագավորական Մղոնի պատմությունը սկիզբ է առնում 12-րդ դարի առաջին կեսին, երբ Շոտլանդիայի թագավոր Դավիթ I-ը հիմնավորվեց ամրոցում՝ Ամրոցային ժայռի վրա, որը նա հրահանգել է վերակառուցել Էդինբուրգի ամրոցի։ Թագավորը ամրոցի ստորոտի բնակչությանը իրավունք է տվել զբաղվել առևտրով, և Լոնմարկետում տարածվում է բաց շուկան։ Ապա Դավիթ կարգադրել է Հայսթրիթի կառուցման վերաբերյալ, որն այն ժամանակներում կոչվում էր Via Regis (բառացի՝ «Արքայական ճանապարհ»), որից ենթադրվում է, որ առաջացել է անվանումը՝ «Թագավորական Մղոն»։
Թագավորական Մղոնի երկայնքով փայտե տները սովորաբար կոչվում էին ի պատիվ սեփականատերերի, և այս ավանդույթը պահպանվել է և ավելի ուշ շինություններում։ Տների միջև ձևավորվում էին փակուղիներ և ներքին բակեր, որտեղ նաև պահում էին տնային անասուններին։ 16-րդ դարի կեսերին միջնադարյան շինություններն այրվել են անգլիացիների կողմից անգլո-շոտլանդական հակամարտության ժամանակ։ Անգլիական թագավոր Հենրիխ VIII-ը հրամայել է վերականգնել տները, քանի որ նա ցանկանում է հասնել նրան, որ շոտլանդացիների թույլ տան իր որդուն ամուսնանալ Մարի Ստյուարտի հետ։ Մոտավորապես 1591 թվականին կառուցված նոր շենքեր գլխավորապես քարից էին, բայց դրանց մեջ դեռևս եղել են սանիտարական վատ պայմաններ` չնայած այն հանգամանքին, որ Քենոնգեյթի գեղեցիկ այգիներով շքեղ առանձնատներում հաստատվում է բարձրաշխարհիկ հասարակությունը։
17-րդ դարի կեսերին բնակարանային պայմանները դարձել են ծայրահեղ վատ. Հին քաղաքը լեփ-լեցուն էր, Թագավորական Մղոնում բնակվում էր շուրջ 70 հազար մարդ։ Որոշ շենքեր հասնում էին 14 հարկի, մեկ հատվածում կարող էին ապրել մինչև 300 մարդ՝ երբեմն կիսելով մեկ սենյակը 10 մասի։ Էդինբուրգի ընդլայնումով և Նոր քաղաքի կառուցումով 18-րդ դարում այդ խնդիրը կարողացան լուծել։ 1865 թվականից կատարվել են մի շարք բարեփոխումներ նաև Թագավորական Մղոնում. լորդ-պրովոստ Ուիլյամ Չամբերսը նոր ընդարձակ տներ կառուցեց Բլեքֆրայարս սթրիթում և Սենթ Մարիս սթրիթում։ Օլդ Ուեսթ Բոուին քանդվեց, իսկ Քոքբեռն սթրիթի միջոցով մուտք «փորեցին» դեպի Ուեվերլի կայարան։ Աշխատանքները շարունակվեցին 1880-ական թվականներին քաղաքային շինարար և կենսաբան Պատրիկ Գեդդեսի կողմից, որը վերակառուցեց Քենոնգեյթ շրջանն ու Մաունդ արհեստական բլուրը։ Նա նախագծեց ներքին բակեր ու այգիներ այն ծրագրերով, որոնք հիշեցնում էին 500 տարի առաջվա Թագավորական Մղոնի մասին։


== Տեսարժան վայրեր ==

Բուն Թագավորական Մղոնը բաղկացած է չորս իրար հաջորդող փողոցներից (արևմուտքից արևելք)՝ Քասլհիլլ, Լոնմարկետ, Հայսթրիթ և Քենոնգեյթ, ընդ որում դրանք աստիճանաբար իջնում են ներքև։ Նման ձկան ողնաշարին՝ այդ փողոցներից անջատվում են փոքր փողոցներ և փակուղիներ, որոնք նույնպես պատկանում են Մղոնին։


=== Քասլհիլլ ===
Թագավորական Մղոնը սկսվում է էսպլանդայով (Castle Esplanade) Էդինբուրգի ամրոցի մոտ, որը կտրել են 19-րդ դարում այստեղ ռազմական շքերթներ անցկացնելու համար։ Այստեղ ամեն տարի անցկացվում է Ռազմական նվագախմբերի թագավորական էդինբուրգյան շքերթը։
Փոքրիկ Քասլհիլլում տեղավորված է պատրանքների Օբսքուրա կամերա թանգարանը և Վիսկիի ժառանգության շոտլանդական կենտրոնը։ Փողոցի աջ մասում գերիշխում է Հաբը՝ նախկինում Սուրբ Ջոնի եկեղեցին, այժմ էդինբուրգյան փառատոններից մեծամասնության անցկացման վայրը։


=== Լոնմարկետ ===

Լոնմարկետը նախկինում շուկա էր, որտեղ զբաղվում էին կտորի առևտրով։ Հիմա դրսում հաստատվել զբոսաշրջային ուղղվածություն ունեցող փոքր խանութներ՝ հուշանվերային արտադրանքով, որտեղ առաջին հերթին վաճառում են քիլթեր և շոտլանդական բրդից այլ իրեր։ Ձախ կողմում է գտնվում Գլեդսոնս Լենդ պատմական շենքը (Gladstone's Land)։ Փողոցն ավարտվում է Բենք փողոցի հատման հետ կետում, որը բացում է ձախից գեղեցիկ տեսարան է բացում դեպի Շոտլանդիայի բանկը և աջից կամուրջ Գեորգ IV կամուրջը, որը տանում է դեպի Մաունդ և Նոր քաղաք։


=== Հայսթրիթ ===

Բազմաթիվ էդինբուրգյան փառատոների անցկացման ժամանակ փողոցը դառնում է քաղաքի հասարակական կյանքի կենտրոն, ուր հավաքվում են զբոսաշրջիկներ, փողոցային երաժիշտներ, մասնակիցներն ու փառատոնների այցելուները։ Ձախ կողմում է գտնվում Գերագույն դատարանի շենքը, աջ կողմում՝ Խորհրդարանական հրապարակում, տեղակայված է Շոտլանդիայի Խորհրդարանի հին շենքը, որն իր գործառույթները կատարեց մինչ Միավորման ակտի ընդունումը։ Այժմ այնտեղ տեղակայված է գերագույն քաղաքացիական դատարանը։ Խորհրդարանական հրապարակում է նաև Սենթ Ջայլսի տաճարը՝ շոտլանդական պրեսբերիտականության կենտրոնը։
Սուրբ Ջայլսի տաճարի արևմտյան մուտքի գտնվում է «Միդլոտիանի սիրտը»՝ սալարկվածմոզաիկան՝ պատրաստված նույն տեղում, որտեղ նախկինում եղել է Թոլբութի բանտը։ Եկեղեցու մյուս կողմում կարելի է տեսնել մերկաթ-քրոսը, որի վրայից կարդում էին թագավորական հրամանագրերը և հրապարակել են ընտրությունների արդյունքները։
Քիչ այն կողմ փողոցը հատում են կամուրջներ. ձախ կողմից Հյուսիսային կամուրջը, որը կապում է Հին քաղաք Նորին, աջ՝ Հարավային կամուրջը, որն ավելի շատ նման է խանութներով սովորական փողոցի, բայց իր տակ թաքցնում է շենքեր և էդինբուրգյան դամբարաններ։
Հայսթրիթում են գտնվում նաև կրոնական բարեփոխիչ Ջոն Նոքսի տուն-թանգարանը և Մանկության թանգարանը։ Փողոցի վերջում գտնվում է «Աշխարհի ծայր» պանդոկը (World's End Pub) և համանուն փակուղին. ավելի վաղ այստեղ կանգնած էին քաղաքի Նեդերբոու դարպասները, և քաղաքային պատերից ներս կարող էին մտնել միայն ունևոր քաղաքացիները՝ վճարելով մուտքի համար։


=== Քենոնգեյթ ===

Քենոնգեյթ անվանումն առաջացել է canon's gait արտահայտությունից («միաբանական փողոց»)՝ ի պատիվ Հոլիռուդյան աբբայության։ Այս փողոցում է գտնվում Մորեյ Հաուսը՝ Էդինբուրգի համալսարանի մանկավարժական ֆակուլտետը, նախկին բանտ և դատարան Canongate Tolbooth-ը, այժմ՝ Էդինբուրգի Ժողովրդական պատմության թանգարանը, Էդինբուրգի թանգարանը։ Շոտլանդիայի եկեղեցու շինության համար անսովոր տեսք ունի Քենոնգեյթյան եկեղեցին, որը կառուցվել է նիդերլանդական գաղութային ոճով։ Եկեղեցական գերեզմանոցում գտնվում են բազմաթիվ հայտնի շոտլանդացիների, այդ թվում ՝ Ադամ Սմիթի, Դավիթ Ռիչչոյի եւ բանաստեղծ Ռոբերտ Ֆերգյուսոնի շիրիմները, որի բրոնզե արձանը կանգնած է եկեղեցու մուտքի առջև։
Քենոնգեյթն ավարտվում է Շոտլանդական խորհրդարանի մոտ, իսկ փոքրիկ Էբբի Սթրենդ փողոցը Թագավորական Մղոնից տանում է դեպի Հոլիռուդյան պալատ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
www.edinburgh-royalmile.com (անգլերեն)