Շերտագրություն (երկրաբանություն)

Շերտագրություն, երկրաբանության բաժին, ուսումնասիրում է երկրաբանական մարմինների ձեավորման հաջորդականությունը և նրանց սկզբնական տարածական փոխհարաբերությունները։ Այդ նպատակների համար առաջին հերթին հետազոտում են նստվածքային ապարների շերտերը և ուսումնասիրում նրանց ֆացիալ փոփոխությունները անցյալ երկրաբանական ժամանակաշրջանների ավազաններում։


== Կապը այլ գիտությունների հետ ==
Ուսումնասիրվող նստվածքների նույն հասակին պատկանելը որոշելու համար հիմնական նշանակություն ունի նստվածքային հաստվածքներում գտնվող բրածո օրգանիզմների կազմությունը։ Այդ պատճառով շերտագրությունը սերտորեն կապված է հնէաբանության, ինչպես նաև երկրաժամանակագրության (ուսմունք Երկրի կեղևը կազմող ապարների ձևավորման ժամանակագրական հաջորդականության և հասակի մասին) հետ։


== Ծագում ==
Շերտագրության ծագումը կապված է երկրաբանության՝ որպես գիտության ձևավորման հետ։ Այն հիմք է ծառայել երկրաբանական քարտեզների և երկրա-ժամանակագրական սանդղակ կազմելու համար։


== Շերտագրության գիտության մշակվող հարցերը ==
Շերտագրության գիտության առանձին հարցեր մշակվել են XVII դարի, սակայն նրա հիմքերը դրվել են XVIII դարում։ XVIII դարի վերջում երկրակեղևը կազմող նստվածքները Արևմտյան Եվրոպայում ստորաբաժանել են առաջնայինի (այժմ՝ պալեոզոյան), երկրորդայինի (մեզոզոյան) և երրորդայինի (կայնոզոյան)։ Նորագույն փխրուն նստվածքները առանձնացվել են 1829 թվականին, որպես չորրորդական գոյացումներ։ Ընդհանուր շերտագրական սանդղակի ստեղծման ու մշակման գործում մեծ դեր են կատարել ռուս և խորհրդային երկրաբաններ Ա․ Պ․ Կարպինսկին, Ն․ Ի․ Անդրուսովը, Ա․ Պ․ Պավլովը, Դ․ Վ,․ Նալիվկինը, Ա․ Ն․ Կրիշտոֆովիչը, Վ․ Վ․ Մենները, ինչպես նաև արտասահմանյան մի շարք մասնագետներ։


== Շերտագրություն հաջորդականության օրենքը ==
Շերտագրություն հիմնական դրույթը շերտայնության հաջորդականության օրենքն է, երբ շերտերի նորմալ տեղադրման դեպքում յուրաքանչյուր ստորադիր ավելի հին է ծածկող շերտից, բացառություն են կազմում այն դեպքերը, երբ տեկտոնական դեֆորմացիաների հետևանքով շերտերի սկզբնական տեղադրումը խախտվում է։ Շերտերի տեղադրման հաջորդականության ուսումնասիրության հիման վրա կազմվում է շերտագրական սյունակ։ Դրա համար ամենահուսալին հնէաբանության մեթոդն է, որը հիմնված է Երկրի օրգանական աշխարհի զարգացման անշրջելի առաջընթացի վրա։ Նման սյունակներ կազմելու համար շատ կարևոր նշանակություն ունեն զանգվածային տարածում ունեցող բրածոները (ֆորամինիֆերներ, ոադիոլյարներ, նանոպլանկտոն, դիատոմեյներ և այլն)։ Հին նստվածքների համար կարևոր դեր են կատարում իզոտոպային որոշումները՝ հիմնված տարբեր տարրերի (K, Ս, Pb և այլն) ռադիոակտիվ տրոհման վրա։


== Հետազոտման մեթոդներ ==
Շերտավոր նստվածքային և հրաբխածին հաստվածքների համադրման համար օգտագործվում են լիթոլոգիական և երկրաքիմիակաև հետազոտությունները և հետախուզության երկրաֆիզիկական տարբեր մեթոդներ։


=== Մեթոդների կիրառումը ===
Համադրման բոլոր մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է ընձեռել երկրագնդի համար կազմելու ամփոփիչ շերտագրական կտրվածք, որի հիման վրա սահմանված է շերտագրական ստորաբաժանումների խիստ հիերարխիա։ Շերտագրական ստորաբաժանումների նման համակարգը կամ շերտագրական սանդղակը հաստատվել է 1881 թվականին, Միջազգային երկրաբանների կոնգրեսում (Բոլոնիա) և լրացվել XX դարի կեսերին։


== Շերտագրության ուսումնասիրությունները ==
Շերտագրությունը հիմք է հանդիսանում ռեգիոնալ երկրաբնության հետազոտությունների համար, որոնք թույլ են տալիս հասկանալու տարածքի տեկտոնիկան, որոշելու օգտակար հանածոների որոնման ու հետախուզման ուղղությունը։ Վերջինս վերաբերում է հատկապես շերտային հանքավայրերին (նավթ, քարածուխ, երկաթի և մանգանի հանքանյութեր, ֆոսֆորիտներ, բոքսիտներ, քարաղ և կալիումական աղեր, թերթաքարեր և այլն), որոնք հարում են որոշակի շերտագրական մակարդակների։ Շերտագրական կտրվածքի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է նաև երկրաբանական քարտեզներ կազմելու և ինժեներաերկրաբանական աշխատանքներ կատարելու համար։ ԽՍՀՄ-ում շերտագրության բնագավառի ուսումնասիրությունների առաջատար կենտրոններն են ԽՍՀՄ ԳԱ երկրաբանական ինստիտուտը Մոսկվայում, ԽՍՀՄ ԳԱ Սիբիրյան բաժանմունքի երկրաբանական և երկրաֆիզիկայի ինստիտուտը Նովոսիբիրսկում, Համամիութենական երկրաբանական ինստիտուտը Լենինգրադում և այլն։ Այդ բնագավառում հետազոտություններ են կատարվում նաև ՀԽՍՀ ԳԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում և հանրապետության երկրաբանական այլ կազմակերպություններում։ Հրատարակվում է «ԽՍՀՄ շերտագրությունը» բազմահատորանոց շարքը։