Լեսյա Ստավիցկայա

Լեսյա Ալեքսեևնա Ստավիցկայա (ուկրաիներեն՝ Ставицька Леся Олексіївна, նոյեմբերի 24, 1962(1962-11-24), Կիև, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 7, 2010(2010-08-07), Կիև, Ուկրաինա), բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1996), պրոֆեսոր, հայհոյախոսական բառարանի և դրա համապատասխան «Ուկրաիներեն առանց տաբուի» գրքի ստեղծող։ Ուսումնասիրության ոլորտներն են՝ ոճաբանություն, տեսություն և ուկրաինական գեղարվեստական լեզվի պատմություն, ժարգոնաբանություն, գենդերային լեզվաբանություն, կոլոկվիալիստիկա և հոգեբանալեզվաբանություն։ Եղել է Ուկրաինայի գիտությունների ազգային ակադեմիայի ուկրաիներենի ինստիտուտի սոցիալական լեզվաբանության բաժնի վարիչը 1999 թվականին դրա ստեղծումից մինչև 2010 թվականին իր մահը։


== Կենսագրություն ==
Լեսյա Ալեքսեևնա Ստավիցկայան ծնվել է 1962 թվականի նոյեմբերի 24-ին Կիևում։ Նրա հայրը՝ Ալեքսեյ Ֆեդոսեևիչ Ստավիցկին, նշանավոր գրականագետ էր, վաթսունական մտավորական, իսկ մայրը՝ մանկաբույժ։ Մանուկ հասակում Լեսյան երկար ժամանակ ապրել է տատիկի մոտ Պոլտավայի մարզի գյուղերից մեկում։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո Լեսյան ընդունվել է Կիևի Ա. Գորկու անվան մանկավարժական ինստիտուտ, որն ավարտել է 1983 թվականին, ինչից հետո բաշխմամբ դասավանդել է Խարկովի զանգվածի № 237 միջնակարգ դպրոցում՝ պատրաստվելով ընդունվել Ուկրաինական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի Ալեքսանդր Պոտեբնյայի անվան լեզվաբանության ինստիտուտի ասպիրանտուրան, ուր ընդունվել է 1984 թվականին։ 2008 թվականին ամուսնալուծվել է, երեխաներ չեն եղել։


== Գիտական գործունեություն ==
1987 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Բառապաշարի և շարահյուսական միավորների իմաստաբանությունը Միկոլա Բաժանի պոեզիայում»  թեմայով, իսկ 1995 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն «Խոսքի գեղագիտությունը Ուկրաինական գեղարվեստական գրականության մեջ 20-րդ դարի 20-30-ական թվականներին (համակարգային-գործառութային տեսակետից)»։ 1998 թվականից հաճախակի մասնակցել է գիտաժողովների, հանդես է եկել որպես գիտական ընդդիմախոս, բացի այդ բազմիցս հանդես է եկել ԶԼՄ-ում՝ մանրակրկտորեն պատրաստվելով յուրաքանչյուր ելույթի։ ԶԼՄ-ում իր ելույթներում նա հերքել է ուկրաիներենի մասին տարածված շատ թյուրըմբռնումներ, ինչպես օրինակ այն, որ անպարկեշտ հայհոյանքը (մայր հայհոյելը) փոխառություն է ռուսաց լեզվից՝ օրինակ բերելով 20-րդ դարասկզբի Վլադիմիր Գնատյուկի ակադեմիական հրատարակությունը ուկրաիներեն հայհոյանքներով։
Կոնստանտին Կովերզնյովը բանավեճի մեջ է մտել նրա հետ՝ պնդելով ուկրաիներենին մայր հայհոյելու, գողալեզվի օտարության և դրանց փոխառության վրա։ Սակայն Ստավիցկայան իր աշխատանքներում ցույց է տվել ճիշտ հակառակը. այն, որ քրեական ծածկալեզվի որոշ բառեր ուկրաինական ծագում ունեն։ Օրինակ, «лабать» բառը «խաղալ» իմաստով ծագել է Խարկովի կույր երաժիշտների ժարգոնից, այլ բառեր ծագել են ուկրաինական քնարահարների, արհեստավորների, մուրացկանների, բուրսա-սեմինարյան և այլ աղբյուրների ծածկալեզուներից։
2003-2009 թվականներին Ստավիցկայան պատրաստել է բանասիրական գիտությունների յոթ թեկնածու, համատեղության կարգով աշխատել է ուկրաինական լեզվաբանության ամբիոններում (Պերեյասլավ-Խմելնիցկի Գրիգորի Սկովորոդայի անվան մանկավարժական համալսարան, 2001-2005 թվականներ, Կամենեց-Պոդոլսկու պետական համալսարան, 2005-2006 թվականներ)։
2003-2006 թվականներին եղել է գենդերային լեզվաբանության քաղաքային դասընթացի ղեկավարը, որը տեղի է ունեցել Ուկրաինայի ԳԱԱ ուկրաիներենի ինստիտուտի սոցիալական լեզվաբանության բազայի հիման վրա։


== Աշխատանքներ ==
Ավելի քան 100 գիտական հոդվածների, երկու մենագրությունների («Խոսքի գեղագիտությունը Ուկրաինական գեղարվեստական գրականության մեջ 20-րդ դարի 20-30-ական թվականներին (համակարգային-գործառութային տեսակետից)», «Ծածկալեզու, ժարգոն, սլենգ։ Ուկրաիներենի սոցիալական տարբերակումը») և չորս բառարանների հեղինակ է՝ «Հակադրական բառապաշարի ռուս-ուկրաինական համառոտ բառարան» (Եկատերինա Լենեցի համահեղինակությամբ), «Ուկրաիներենի ժարգոնային բառապաշարի համառոտ բառարան», «Ուկրաինական ժարգոն։ Բառարան», «Ուկրաիներեն առանց տաբուի։ Անպարկեշտ բառապաշարի և դրա համապատասխանությունների բառարան», «Ուկրաինական գրական լեզվի պատմության մեջ ժանրերը և ոճերը» (1989, համահեղինակությամբ), «Ուկրաինական ժարգոն. Բառարան»։
«Ուկրաիներեն առանց տաբուի։ Անպարկեշտ բառապաշարի և դրա համապատասխանությունների բառարանը», որը երկրորդ հրատարակման ժամանակ անվանակոչվել է «Ուկրաինական ժարգոն։ Բառարան», «Ծածկալեզու, ժարգոն, սլենգ։ Ուկրաիներենի սոցիալական տարբերակումը» մենագրությունը դարձել են առաջնորդող (նորարարական) գիտական աշխատանքներ այդ ուղղությունում։ Նրա մի շարք աշխատություններ նվիրված են ռուս-ուկրաինական սուրժիկի ուսումնասիրությանը. «Մոլորված սուրժիկ. առասպել, լեզու, ոճ», «Երկլեզվի արյունապիղծ երեխան», «Ռուսալեզու ուկրաինացիներ. ովքե՞ր են նրանք», «Ռուսախոս ուկրաինացիների» խոսքային գործունեության սոցիալ-հոգեբանական ասպեկտները»։
Թեպետ Ստավիցկայայի բառարանային աշխատանքներն արձագանք են ունեցել հասարակության մեջ և մամուլում, դրանք գիտական շրջանակների ուշադրության կողքով են անցել, ինչը նկատել է նաև Ստավիցկայան։ Ընթերցող-փորձագիտական հարցման արդյունքում Լեսյա Ստավիցկայայի «Ուկրաիներենի ժարգոնային բառապաշարի համառոտ բառարան» և «Ծածկալեզու, ժարգոն, սլենգ։ Ուկրաիներենի սոցիալական տարբերակումը» աշխատանքները կոչվել են Ուկրաինայի անկախության 15-ամյակի գրքեր, որոնք հայտնվել են ուկրաինական աշխարհում։


== Պարգևներ և մրցանակներ ==
Արժանացել է Ուկրաինայի նախագահի կրթաթոշակին (1997-1999), մասնակցել է արտասահմանյան մի շարք կրթաթոշակային ծրագրերի (Kasa im. Józefa Mianowskiego, Վարշավա, Լեհաստան, 2008, The Eugene and Daymel Shklar fellowship in Ukrainian studies, Հարվարդի ինստիտուտ, ԱՄՆ, Քեմբրիջ, 2006)։


== Մատենագրություն ==
Ставицкая Леся Алексеевна Украинский язык без табу = Українська мова без табу. Словник нецензурної лексики та її відповідників. Обсценізми, евфемізми, сексуалізми. — Киев: Критика, 2008. — 453 с. — ISBN 966-8978-01-3
Ставицкая Леся Алексеевна Украинский жаргон. Словарь = Український жарґон. Словник. — Киев: Критика, 2005. — 494 с. — ISBN 966-7679-74-8


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Професор Леся Ставицька: “Лайку не можна винищити в принципі”»։ Українська правда Життя։ Վերցված է 2018-11-20  (ուկր.)