Հիպել-Լինդաուի հիվանդություն

Հիպել-Լինդաուի հիվանդություն (ՀԼՀ), բազմահամակարգային ընդգրկմամբ հազվադեպ հանդիպող ժառանգական հիվանդություն է։ Այն բնորոշվում է ընդերային կիստաների և բարորակ ուռուցքների առաջացմամբ, որոնք պոտենցիալ չարորակացման վտանգ են պարունակում։ Հիվանդությունը ֆակոմատոզների տեսակ է, որի պատճառ է հանդիսանում 3p25.3 քրոմոսոմում գտնվող Հիպել-Լինդաուի ուռուցքները ճնշող գենի մուտացիան։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==

ՀԼՀ հետ ասոցացվող նշաններն ու ախտանշաններն ընդգրկում են գլխացավեր, հավասարակշռության և քայլելու խնդիրներ, գլխապտույտ, վերջույթների թուլություն, տեսողության խնդիրներ և զարկերակային գերճնշում։ ՀԼՀ հետ ասոցացվող վիճակներից են անգիոմատոզները, հեմանգիոբլաստոմաները, ֆեոխրոմացիտոման, երիկամային կարցինոման, ենթաստամոքսային գեղձի կիստաները (ենթաստամոքսային գեղձի ցիստադենոմա), Էնդոլիմֆատիկ պարկերի ուռուցք, մակամորձիների (տղամարդկանց մոտ) կամ արգանդի լայն կապանի (կանանց մոտ) երկկողմանի պապիլար ցիստադենոմա։ ՀԼՀ-ով հիվանդների 37.2% ի մոտ հանդիպում են անգիոմատոզներ և հիմնականում ցանցաթաղանթում։ Որպես հետևանք ունենում են տեսողության կորուստ։ Այնուամենայնիվ այլ օրգան համակարգերը նույնպես կարող են ախտահարվել և որպես լրացուցիչ խնդիրներ ունենում են կաթված, սրտամկանի ինֆարկտ, այլ սիրտ-անոթային հիվանդություններ։ ՀԼՀ 40% դեպքերում հանդիպում է ԿՆՀ հեմանգիոբլաստոմաներով և դրանց 68-80% հանդիպում է ՀԼՀ ժամանակ։ Ողնուղեղային հեմանգիոբլաստոմաները խիստ սպեցիֆիկ են հանդիպում են 13-59% ՀԼՀ անձանց մոտ, իսկ դրանց դեպքերի 80% հանդիպում է հենց ՀԼՀ ժամանալ։ Չնայած որ այս ուռուցքները հաճախ են հանդիպում, այնուամենայնիվ ՀԼՀ անձանց մեծամասնությունը ունենում են 1 տեսակի ուռուցք։


== Պաթոգենեզ ==
Հիվանդության պատճառն է հանդիսանում 3p25.3 քրոմոսոմում գտնվող Հիպել-Լինդաուի ուռուցքները ճնշող գենի մուտացիան։ Հայտնի են ՀԼՀ ժամանակ հանդիպող ավելին քան 1500 սաղմնային գծի և սոմատիկ մուտացիաներ։

Օրգանիզմում յուրաքանչյուր բջիջ ունի յուրաքանչյուր գենի 2 օրինակ (բացառությամբ սեռական քրոմոսոմների գեների)։ ՀԼՀ ժամանակ, Հիպել-Լինդաու (ՀԼ) գենի մեկ օրինակը մուտացված է և արտադրում է թերի ՀԼ սպիտակուց (սՀԼ)։ Քանի որ գենի երկրորդ օրինակը շարունակում է արտադրել առողջ սՀԼ, ոչ բջիջներն են լինում ախտահարված։ Արդյունքում ուռուցքները առաջանում են այն բջիջներից, որոնց ՀԼ գենը արտադրում է թերի սՀԼ։ Առողջ սպիտակուցի անբավարարության պատճառով առաջանում են ՀԼՀ բնորոշ ուռուցքներ։ ՀԼՀ դեպքերի մոտ 20% հանդիպում են առանց ընտանեկան պատմության և կոչվում են de novo (առաջին անգամ առաջացած) մուտացիաներ։ Մնացած 80% դեպքերը ժառանգվում են ծնողներից։


=== ՀԼՀ սպիտակուց (սՀԼ) ===

սՀԼ-ն ներգրավված է հիպօքսիայով ինդուկցվող ֆակտոր 1α (HIF1α)-ի աշխատանքի կարգավորման մեջ։ Վերջինս կարևոր դեր է խաղում բջջում թթվածնային անբավարարության ժամանակ, տարբեր մեխանիզմներով պայքար մղելով թթվածնաքաղցի դեմ։ HIF1α-ի հիպերակտիվությունը մեծ ներգրավվածություն ունի ուռուցքային պրոցեսների զարգացման գործում։  Նորմալ ֆիզիոլոգիական պայմաններում, երբ բջիջներում առկա է բավարար թթվածին, պրոլիլ-հիդրօքսիլազ ֆերմենտը հիդրօքսիլացնում է HIF1α-ի կազմում գտնվող պրոլինի 2 մնացորդները։ Արդյունքում սՀԼ ունակ է դառնում կապվել HIF1α-ի հետ հետագայում ապաակտիվացնելու նպատակով։ ԹԹվաշնաքաղցի պայմաններում կամ ՀԼՀ ժամանակ սՀԼ-ն չի կապվում HIF1α-ի և վերջինս ակտիվ մնալով ակտիվացնում է մի շարք գեներ, այդ թվում՝ անոթային էնդոթելի աճի գործոնի, թրոմբոցիտային աճի գործոն B-ի, էրիթրոպոետինի, գլյուկոզի հետզավթմանը և մետաբոլիզմին մասնակցող գեները։ Այս գեների գերակտիվությունը նպաստում են ուռուցքային պրոցեսների զարգացմանը։


== Ախտորոշում ==
ՀԼՀ սպեցիֆիկ ուռուցքների հայտնաբերումը կարևոր է հիվանդության ախտորոշման համար։ ՀԼՀ ընտանեկան անամնեզով անհատների մոտ բնորոշ ուռուցքների հայտնաբերումը բավարար է ախտորոշումը հաստատելու համար։ Քանի որ բնորոշ ուռուցքները կարող են առաջանալ նաև առանձին դեպքերում, հետևաբար առանց ընտանեկան անամնեզի անհատների մոտ ախտորոշումը հաստատելու համար անհրաժեշտ է 2 և ավելի ուռուցքների առկայություն։
Ախտորոշման մեջ կարևոր է նաև գենետիկ հաստատումը։ 


=== Դասակարգում ===
ՀԼՀ-ն դասակարգվում է ըստ կլինիկական տվյալների ինչպես նաև ըստ գենետիկ հայտնաբերումների։


== Բուժում ==
ՀԼՀ բնորոշ ուռուցքների վաղ հայտնաբերումը և բուժումը հիմնականում նվազեցնում է հիվանդության բարդությունների հավանականությունը և բարելավում է կյանքի որակը։ Ադ նպատակով ՀԼՀ ունեցող անհատները պարբերաբար ենթարկվում են կանխարգելիչ բուժզննման՝ ցանցաթաղանթի, անգիոմաների, ԿՆՀ հեմանգիոբլաստոմաների, պարզ-բջջային երիկամային կարցիոմաների և ֆեոխրոմացիտոմաների հայտնաբերման նպատակով։ ԿՆՀ հեմանգեոբլաստոմաները սովորաբար ենթակա են վիրահատական հեռացման, եթե դրանք կլինիկորեն արտահայտվում են։ Կլինիկորեն արտահայտվող ցանցաթաղանթի անգեոմաների բուժման հիմնական մեթոդներն են ֆոտոկոագուլյացիան և կրիոթերապիան, չնայած որ հակաանգիոգեն բուժումը նույնպես կարող է ընտրության տարբերակ լինել։ Երիկամային ուռուցքները կարող են հեռացվել մասնակի նեֆրեկտեմիայով կամ այլ մեթոդներվ, ինչպիսին է ռադիոհաճախային աբլաթիան։


== Համաճարակաբանություն ==
ՀԼՀ հանդիպում է յուրաքանչյուր 36,000 նորածիններից մեկի մոտ։ Հիվանդությունը կլինիկորեն դրսևորվում է գենը կրող 65-ն անց անձանց 90% մոտ։ Հիվանդության ախտորոշման տարիքը տատանվում է նորածնայինից մինչև 60-70 տարեկան, միջին տարիքը՝ 26 տարեկանն է։


== Պատմություն ==

1904 թ. գերմանացի ակնաբույժ Օյգեն ֆոն Հիփելը առաջին անգամ նկարագրեց անգիոմաները աչքում։ Ավելի ուշ, 1927 թ. Արվիդ Լինդաուն նկարագրեց անգիոմաներ ուղեղիկում և ողնաշարում։ Հիփել-Լինդաուի հիվանդություն տերմինը առաջին անգամ օգտագործվեց 1936-ին սակայն մեծ տարածում գտավ միայն 1979-ականներին։


== Տերմինաբանություն ==
ՀԼՀ-ի այլ ոչ հաճախ հանդիպող անվանումներն են.

Ցանցաթաղանթի անգիոմատոզ
Ընտանեկան ուղեղիկ-ցանցաթաղանթային անգիոմատոզ
Ուղեղիկ-ցանցաթաղանթային հեմանգիոբլաստոմատոս
Հիփելի հիվանդություն
Հիփել-լինդաուի համախտանիշ


== Տես նաև ==
Նեֆրոն
Աուտոսոմ
Ուռուցքներ
Ժառանգական հիվանդություններ
Գենետիկա


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Von Hippel-Lindau Syndrome
Von Hippel–Lindau Disease (VHL) at NINDS
Von Hippel–Lindau syndrome at NLM Genetics Home Reference
Hippel–Lindau disease at Who Named It?