Կիցունե

Կիցունե (ճապ.՝ 狐), աղվեսի ճապոնական անվանում։ Ճապոնիայում գոյություն ունի աղվեսի երկու ենթատեսակ. ճապոնական Շիկամազ աղվես (հոնդո կիցունե, որը բնակվում է Հոնսյույում, Vulpes vulpes japonica) և Հոկայդոյի աղվես (կիտա կիցունե, որն ապրում է Հոկայդոյում, Vulpes vulpes schrencki):


== Ժողովրդական բանահյուսություն ==
Ճապոնական ֆոլկլորում այդ կենդանիները տիրապետում են շատ գիտելիքի, ունեն երկար կյանք և մոգական ընդունակություններ։ Նրանց մեջ գլխավորը մարդու կերպարանք ընդունելու ունակությունն է, աղվեսը՝ ըստ ավանդությունների, սովորում է դա անել հասնելով որոշակի տարիքի (հիմնականում հարյուր տարի, սակայն որոշ լեգենդներում հիսուն տարի)։ Կիցունեները հիմնականում ընդունում են հրապուրիչ գեղեցկուհու, գեղեցիկ երիտասարդ աղջկա կերպար, սակայն հաճախ դառնում են նաև տղամարդ։ Պետք է նշել, որ ճապոնական դիցաբանությունում տեղի են ունեցել ճապոնական հավատքների արմատական միախառնում, աղվեսին բնութագրելով որպես Ինարիի աստծո ատրիբուտ («Աղվես-դեսպանորդ»):
Սովորաբար կիցունեին վերագրվող այլ հնարավորություններից են համարվում ուրիշի մարմնի մեջ ներխուժելը, արտաշնչելը կամ կրակ ստեղծելը, ուրիշի երազներում հայտնվելը և այնպիսի ուժեղ պատրանքներ ստեղծելը, որոնք համարյա չեն տարբերվում իրականությունից։ Պատմվածքներից որոշները ավելի հեռու են գնում, կիցունեի մասին ասելով, որ տեղափոխվում են տարածության և ժամանակի մեջ, մարդկանց հասցնում խելագարության կամ ընդունում այնպիսի ոչ մարդկային կամ ֆանտաստիկ կերպարանքներ, ինչպիսիք են աննկարագրելի բարձրության ծառերը կամ երկնքում երկրորդ լուսինը։ Հաճախ կիցունեին բնութագրում են այնպիսի հատկություններ, որոնք հատուկ են վամպիրներին։ Նրանք սնվում են այն մարդկանց կենսական և հոգևոր ուժով,որոնք նրանց հետ մտնում են շփման մեջ։ Երբեմն նրանց բնութագրում են որպես կլոր և տանձանման առարկա (հոսի նո տամա, այսինքն «աստղային գունդ»), հաստատվում է, որ նա ով կտիրանա այդ գնդին կարող է ստիպել կիցունեին օգնել իրեն։ Տեսություններից մեկը հաստատում է, որ կիցունեները «պաշարում են» իրենց կախարդանքի մի մասը այդ գնդում՝ փոխակերպվելուց հետո։ Կիցունեն պարտավոր է պահել իր խոստումները, հակառակ դեպքում ստիպված կլինի որպես պատիժ կրել իր կերպարանքի կամ ուժի նվազեցումը։
Նաև կիցունեն ազդում է հոսանքի և էլեկտրականություն վրա։ Նա փոխազդում է նրանց հետ։
Կիցունեները կապված ինչպես սինտոիստական, այնպես էլ բուդդայական հավատքների հետ։ Սինտոիզմում կիցունեն ասոցասվում է Ինարիի՝ բրնձի դաշտերի և ձեռնարկատիրության աստվածության հովանավորողի հետ։ Ի սկզբանե աղվեսները եղել են այդ աստվածության (Ցուկայ) դեսպանորդները, բայց հիմա նրանց միջև եղած տարբերությունները այնքան են խառնվել, որ հենց ինքը՝ Ինարին շատ անգամ պատկերվել է աղվեսի տեսքով։ Բուդդայականությունում նրանք հանրաճանաչ են դարձել IX—X դարերում Ճապոնիայում գործող բուդդայականության գաղտնի դպրոցի՝ Սինգոնի շնորհիվ, որի գլխավոր աստվածություններից Դակինին պատկերվել է երկնքում աղվեսի վրա նստած շրջելիս։

Ժողովրդական բանահյուսությունում կիցունեն իոկաիյի, այսինքն դեմոնի տարատեսակ է։ Տվյալ կոնտեքստում «կիցունե» բառը հաճախ թարգմանվում է «աղվեսի ոգի»։ Սակայն դա պարտադիր չի նշանակում, որ նրանք չեն համարվում ողջ արարածներ կամ ինչ-որ այլ բան՝ քան աղվեսներ։ «Ոգի» բառը տվյալ դեպքում օգտագործվում է արևելյան իմաստով, արտացոլելով գիտելիքի կամ լուսավորման աստիճանը։ Ցանկացած աղվես, որը բավականին երկար է ապրել, այդ կերպ, կարող է դառնալ «աղվեսի ոգի»։ Գոյություն ունի կիցունեի հիմնական երկու տեսակ՝ մյոբու կամ աստվածային աղվես, հաճախ ասոցացվում է Ինարիի հետ և նոգիցունե կամ վայրի աղվես (բառացի «դաշտային աղվես»), հաճախ, բայց ոչ միշտ բնութագրվելով որպես դաժան, չար մտքեր ունեցող։
Կիցունեն կարող է ունենալ մինչև ինը պոչ։ Հիմնականում, համարվում է, որ ինչքան տարիքով մեծ և ուժեղ է աղվեսը, այնքան շատ պոչեր ունի։ Որոշ աղբյուրներ նույնիսկ հավաստում են, որ կիցունեն իր կյանքի ամեն հարյուր կամ հազար տարին մեկ աճեցնում է լրացուցիչ պոչ։ Սակայն, հեքիաթներում հանդիպող աղվեսները, համարյա միշտ ունեն մեկ, հինգ կամ ինչը պոչ։
Երբ կիցունեն ստանում է ինը պոչ, նրանց մորթին դառնում է արծաթագույն, սպիտակ կամ ոսկե։ Այդ կյուբի նո կիցունե («ինըպոչանի աղվեսները») ստանում են անսահման խորաթափանցության ուժ։ Այդկերպ Կորեայում ասվում է, որ աղվեսը, որը ապրել է հազար տարի, վերափոխվում է կումիհոյի (Kumiho) (բառացիորեն «ինըպոչանի աղվես»), բայց կորեական աղվեսը որպես կանոն պատկերվում է որպես չար, ի տարբերություն ճապոնական աղվեսի, որը կարող է լինել ինչպես բարյացակամ, այնպես էլ անբարյացակամ։ Չինական ժողովրդական բանահյուսությունում կա նաև «աղվեսի ոգի» (հուլի ցզին), որը շատ բաներով նման է կիցունեին, ներառյալ ինը պոչերին տիրապետելու հնարավորությունը։
Որոշ պատմություններում կիցունեները բարդություն են կրում մարդկային կերպարանքում իրենց պոչերը թաքցնելուց (հաճախ աղվեսները այդպիսի պատմություններում ունեն հիմնականում մեկ պոչ, ինչը կարող է լինել աղվեսի թուլության կամ անփորձության նշան)։ Ուշադիր հերոսը կարող է բացահայտել մարդու փոխակերպված խմած կամ անզգույշ աղվեսին՝ տեսնելով նրա պոչը հանդերձանքի միջից։
Հանրահայտ կիցունեներից մեկը նաև հանդիսանում է Կյուբիի ոգի-պահապանը։ Այն ոգի-պահապան և պաշտպան է, որը օգնում է երիտասարդ «մոլորված» ոգիներին իրենց ընթացիկ ինկարնացիայի ճանապարհին։ Կյուբին հիմնականում մնում է կարճ ժամանակ, ընդամենը մի քանի օրով, բայց մի ոգու հետ կապվածության դեպքում կարող է նրան ուղեկցել տարիներով։ Դա կիցունեի հազվադեպ տեսակ է, որն իր ներկայությամբ և օգնությամբ պարգևատրում է որոշ բախտավոր մարդկանց։ Կյուբիները կարող են կառավարել բնության երևություները, ժամանակը և տանել մարդկանց այլ աշխարհներ, որտեղից նրանք վերադառնում են արդեն որպես ծերունիներ։ Սակայն որպես կանոն, այդպիսի աղվեսները հազվադեպ են վնասում մարդկանց։
Ճապոնական ժողովրդական բանահյուսությունում կիցունեն հաճախ բնութագրվում է որպես խաբեբա, հաճախ նաև շատ չար։ Խաբեբա-կիցունեն օգտագործում է իր կախարդական ուժերը չարաճճիությունների համար, դրանք, որոնք ցույց են տրվում բարյացակամ լույսով, ձգտում են իրենց նպատակների համար ընտրել շատ հպարտ սամուրայների, ագահ վաճառականների և պարծենկոտ մարդկանց, այն ժամանակ, երբ ավելի դաժան կիցունեները ձգտում են տանջել աղքատ վաճառականների, ֆերմերների և բուդդայական վանականների։
Մարդկանց և կիցունեների սերունդը սովորաբար վերագրում են հատուկ ֆիզիկական և/կամ գերբնական ունակություններ։ Սակայն այդ ունակությունների հստակ բնույթը տարբեր աղբյուրներում խիստ փոփոխական է։
Պարզ երկնքից թափվող անձրևը երբեմն անվանում են կիցունե-նո յոմեիրի կամ «կիցունեի հարսանիք»։


== Այլ կիրառություններ ==
Գոյություն ունի կիցունե ուդոն անունով ճապոնական ուտեստ, որը ուդոն ապուրի տեսակ է, կոչվել է այդպես, որովհետև, ըստ ավանդության, կիցունեները ունեն թուլություն կտրատված տապակված տոֆուի նկատմամբ (աբուրաագե կամ ուսուագե), որը կա այդ ուտեստի մեջ։
Kitsuné-ն նաև ֆրանսիական ձայնագրողական լեյբլի անվանում է, մասնագիտացած հաուս, դիսկո և էլեկտրո ժանրերում, այդ թվում նաև փոփ ժանրում։ Այդ ընկերությունը նաև նորաձևության ընկերություն է։ Նրա անվանումը համապատասխանում է նրա տարբեր ուղղություններին որպես մի քանի պոչեր։


=== Անգլերեն ռեսուրսներ ===
The Kitsune Page
Kitsune, Kumiho, Huli Jing, Fox — Fox spirits in Asia, and Asian fox spirits in the West An extensive bibliography of fox-spirit books.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Addiss Stephen (1985)։ Japanese Ghosts & Demons: Art of the Supernatural։ New York: G. Braziller։ ISBN 0-8076-1126-3 
Ashkenazy Michael (2003)։ Handbook of Japanese Mythology։ Santa Barbara, California: ABC-Clio։ ISBN 1-57607-467-6 
Hall Jamie (2003)։ Half Human, Half Animal: Tales of Werewolves and Related Creatures։ AuthorHouse։ ISBN 978-1-4107-5809-5։ OCLC 54410012 
Hamel Frank (2003)։ Human Animals։ Kessinger։ ISBN 0766167003 
Hearn Lafcadio (2005)։ Glimpses of Unfamiliar Japan։ Project Gutenberg։ ISBN 1604247487 
Nozaki Kiyoshi (1961)։ Kitsuné — Japan's Fox of Mystery, Romance, and Humor։ Tokyo: The Hokuseidô Press։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-08-04-ին։ Վերցված է 2018-08-19 
Smyers Karen Ann (1999)։ The fox and the jewel: shared and private meanings in contemporary Japanese inari worship։ University of Hawaii Press։ ISBN 0824821025 
Tyler Royall (1987)։ Japanese Tales։ Pantheon Books։ ISBN 0-394-75656-8 


== Արտաքին հղումներ ==
The Kitsune Page
Foxtrot's Guide to Kitsune Lore
Kitsune.org folklore
Kitsune, Kumiho, Huli Jing, Fox – Fox spirits in Asia, and Asian fox spirits in the West An extensive bibliography of fox-spirit books.
Gods of Japan page on the fox spirit
Kitsune: Coyote of the Orient