Վելիկիե Լուկի

Վելիկիե Լուկի (ռուս.՝ Вели́кие Лу́ки), քաղաք (1166 թվականից) Ռուսաստանի Պսկովի մարզում։ «Ռազմական փառքի քաղաք»։ Պսկովի մարզի հարավի խոշոր բազմապրոֆիլ առևտրաարդյունաբերական և կրթական-մշակութային կենտրոն։
Քաղաքը մարզային ենթակայության է, որում գտնվում է Վելիկոլուկի շրջանի վարչական կենտրոնը, նաև Վելիկիե Լուկին ձևավորել է ինքնակառավարման համայնքային կազմավորում Վելիկիե Լուկի քաղաքը՝ քաղաքային օկրուգ կարգավիճակով։


== Պատմություն ==

Մեծ հնագույն բնակավայրը 9-12 դարերում ժամանակակից քաղաքից եղել է 30 կմ հեռավորության վրա։ Առաջին անգամ հիշատակվել է 1166 թվականին Նովգորոդի տարեգիրների կողմից որպես Լուկա քաղաք՝ Լովատի գետի տակ, երբ Կիևի իշխան Ռոստիսլավ I Մստիսլավիչը ժամանել էր այստեղ Նովգորոդի բոյարների հետ բանակցությունների։ Վելիկիե Լուկին հիշատակվում է Նովգորոդի № 675 (12-րդ դարի 40-60 թվականներ) և № 1005 (երկրորդ եռամսյակը կեսին 12-րդ դարում) գրվածքներում։
1211 թվականին կառուցվել է Վելիկոլուկի ամրոցը՝ Նովգորոդի և Պսկովի մատույցների պաշտպանության համար։
Զինվորական ծառայությունների համար քաղաքը վաստակել է «Նովգորդի զրահի» և «Մոսկվայի նախասիրտ» կոչումը, 1406 թվականին ստացել է Վելիկիե Լուկի անվանումը։ 1478 թվականից քաղաքը, ինչպես ամբողջ Նովգորոդի տարածքը, ենթակա էր Մոսկվայի իշխանությանը։
Լիբանանյան պատերազմի ընթացքում  Իվան Ահեղն իր խաղադրույքն արել էր այս քաղաքի վրա։ 1580 թվականին ամրոցը վերցել է Ստեֆան Բատորիայի թագավորը լեհ-լիտվական զորքերի միջոցով։ Երեք տարի անց Յամ-Զապոլի աշխարհում քաղաքը վերադարձվել է Ռուսաստանին։ Վելիկիե Լուկին մեծապես տուժել է։
1727 թվականից սկսած Նովգորոդի գուբերնիայի Վելիկոլուկի նահանգի կենտրոնը։
18-րդ դարում քաղաքի միջով անց է կացվել Բելառուսի պետական երթուղին։ 19-րդ դարի վերջին Վելիկիե Լուկիով անցնում էին փոստային մեծ ուղիներ։ 1901 թվականին քաղաքով անց է կացվել Մոսկվա - Ռժև - Ռիգա - Վինդավա երկաթուղին (Մոսկվա-Վինդավայի երկաթուղի), իսկ 1907 թվականից՝ Բոլոգոե-Պոլոցկայա երկաթուղին։
Հայրենական մեծ պատերազմում Վելիկիե Լուկին ազատագրման համար մղվող մարտերն այնքան կատաղի էին, որ քաղաքն անվանում էին «Փոքր Ստալինգրադ»։ Քաղաքում ստեղծվել է թանգարան և կառուցվել է Ալեքսանդր Մատրոսովի հուշարձանը, որն իր սխրանքն է գործել Չերնուշկի գյուղի մոտ՝ Վելիկիե Լուկիից ոչ հեռու։
1944 թվականի օգոստոսից մինչև 1957 թվականի հոկտեմբերը եղել է ՌՍՖՍՀ Վելիկոլուկի շրջանի վարչական կենտրոն։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո սկսվել է տնտեսական և ժողովրդագրական ճգնաժամը, բնակչությունը կրճատվել է գրեթե մեկ քառորդով՝ 117 հազարից մինչև 90 հազար բնակիչ (23 տոկոսով)։ 2008 թվականի հոկտեմբերին Վելիկիե Լուկկին շնորհվել է «Ռազմական փառքի քաղաք» կոչումը։


== Ստուգանաբություն ==
Քաղաքը 1166 թվականից մինչև 1406 թվականը կրել է Լուկի անունը, իսկ 1406 թվականից մինչև այժմ՝ Վելիկիե Լուկի։ Կան Լուկի տեղանվան ծագման մի քանի վարկածներ։


== Պաշտոնական սիմվոլիկա ==

Վելիկիե Լուկի զինանշանը հաստատվել է 1781 թվականի մայիսի 28-ին կայսրուհի Քեթրին II-ի կողմից և հանդիսանում է սխալ ոչ պաշտոնական զինանշան։ 18-րդ դարի սկզբում (1730) հաստատվել է Վելիկոլուցկիի դրագունյան գնդի զինանշան՝ «ոսկե վահան, կարմիր դաշտում ձեռք, որը դուրս է գալիս ամպերից և սրով կտրում սև օձին»։


== Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր ==
Վելիկիե Լուկին սահմանամերձ քաղաք է։ Մինչև Բելառուսի հետ սահմանը հեռավորությունը կազմում է 80 կմ, Լատվիայի հետ՝ 150 կմ։ Վելիկիե Լուկի քաղաքը տեղակայված է Պսկովից 250 կմ դեպի հարավ-արևելք, Լովատյան ցածրավայրի տարածքում՝ Լովատ գոտի ափերին (Իլմեն լճի ավազան)։
Լովատ գետը բաժանում է քաղաքը երկու ափի՝ Վելիկիե Լուկիի շրջանում ունենալով քսանվեց վտակ. դրանք Լազավիցա, Զոլոտովկա, Կոլոմենկա, Օզերցովսկի, Անանուն, Մուրզինկա և Սիտովկա գետերն են։ Լազավիցա գետը քաղաքի հարավային մասում և հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Անանան առուն ծածկված են պատնեշներով՝ ձևավորելով մակերեսային, բայց լայն լճակներ ՝ ձկնաբուծարաններ։ Լովատ գետի միջին տարեկան ջրի սպառումը կազմում է 20,2 մ³/մ, արտահոսքի միջին տարեկան մոդուլը կազմում է 6,62 լ/կմ²։


=== Կլիմա ===
Կլիման չափավոր մայրցամաքային է՝ երկարատև, ձնառատ ձմեռով (տաքացումներով), տաք և չափավոր ջերմ, հաճախ անձրևոտ ամառով։ Տարվա ընթացքում գերակշռում են հարավային քամիներ։ Քամու միջին արագությունը տարեկան կտրվածքով տատանվում է 3,2 մ/վ-ից մինչև 5,2 մ/վ ձմռանը։ Տևողությունը վեգետացիոն ժամանակահատվածում կազմում է 4,5 ամիս։ Ջեռուցման սեզոնի տևողությունը 213 օր է։ Գետի վրա սառեցման միջին տևողությունը կազմում է 100-130 օր։ Լողի սեզոնի տևողությունը (ջրի ջերմաստիճանը +17 °C) գետի վրա կազմում է ամռան գրեթե բոլոր երեք ամիսները։
Շրջանը վերաբերում է ավելորդ խոնավացման գոտուն, քանի որ տեղումները գերազանցում են գոլորշիացմանը։ Օդի հարաբերական խոնավությունը բարձր է ամբողջ տարվա ընթացքում, հատկապես աշուն-ձմեռ ժամանակահատվածում (80-88%)։ Գարնանը և ամռանը նրա արժեքները նվազում են մինչև 70-75%։ Գարնանային վարարումների շրջանում գետն ամեն տարի հեղեղվում է 2-3 մ շերտով, տեղ-տեղ՝ մինչև 4 մ։ Քաղաքային հատվածում ճահճացած հողերի և փոքր գետի վտակների առկայությունը, գրունտային ջրերի վերելքը, հանգեցնում է գարնանային-աշնանային շրջանում սեզոնային հեղեղումների դեպքերի։


=== Էկոլոգիա ===
Մթնոլորտն աղտոտող նյութերի արտանետումները մեկ բնակչի հաշվով 1995 թվականին կազմել է 79,7 կգ, 2000 թվականին՝ 33,8 կգ, 2005 թվականին՝ 30,4 կգ, 2009 թվականին՝ 16,4 կգ, 2009 թվականին ընդհանուր առմամբ՝ 1,6 հազար տոննա։ Ծծմբի երկօքսիդը` տարեկան միջին և առավելագույն մեկ կոնցենտրացիան ցածր է 1,0 ՍԹԿ-ից, ազոտի երկօքսիդ` տարեկան միջին 1,7 ՍԹԿ, առավելագույն մեկ անգամ 1,5 ՍԹԿ, մթնոլորտային օդի նմուշառման տեսակարար կշիռը Վելիկիե Լուկի քաղաքում ՍԹԿ-ից բարձր է 4,7%-ով։
«Ջրմուղկոյուղի» ՄՊ-ն աղտոտված կեղտաջրերը լցրել է ջրամբարներ (2009 թվական)՝ ընդհանուր առմամբ 8,9 մլն մ³, այդ թվում՝ առանց մաքրմա ՝ 1,6 մլն մ³: Ջրամատակարարման աղբյուրներից ջրի անբավարար նմուշների տոկոսը (2007 թվականին)` սանիտարաքիմիական ցուցանիշներով կազմում է՝ 87,5%, մանրէաբանական ցուցանիշներով՝ 7,7 % (ծաղկականություն > 300 աստիճան, ՔՊԿ > 60 մվ/լ ՝ Լվով գետում, ինչպես նաև ստորերկրյա ջրերում ՝ ծծմբաջրածինը՝ (H2S) 0,3 - 7,0 մգ/լ, աղի ամոնիումի (NH4) 0.8-4.0 մգ/լ, pH 7.3 - 7.9 մգ-էկվ/լ, ֆտորի, յոդի պակաս): Ջրընդունիչների վրա կատարվում է ծծմբաջրածնից ստորերկրյա ջրերի մաքրում կենսաքիմիական մեթոդով։


== Վարչա-քաղաքական կառուցվածք ==


=== Տեղի ինքնակառավարման մարմիններ ===
Համայնքային կազմավորում «Վելիկիե Լուկի քաղաք»-ի ներկայիս կանոնադրությունն ընդունվել է Վելիկիե Լուկիի քաղաքային դումայի երրորդ գումարման կողմից 2005 թվականի հուլիսի 12-ին թիվ 57 որոշմամբ։ Ըստ կանոնադրության՝ տեղի ինքնարկառավարման մարմինների կառուցվածքը հետևյալն է՝

Քաղաքային դումա՝ ներկայացուցչական մարմին,
Վելիկիե Լուկի քաղաքի առաջնորդ՝ համայնքային կազմավորման առաջնորդ,
Համայնքային կազմավորում «Վելիկիե Լուկի քաղաքի» ադմինիստրադիա՝ գործադիր-կարգադրիչ մարմին։


=== Վարչական բաժանում ===

		
		
		

Վելիկիե Լուկիի քաղաքային օկրուգն իրենից ներկայացնում է ուրբանիզացված տարածք՝ խառը բազմահարկ թաղամասային (2-14 հարկ) և քաղաքային տնամերձ  կառուցապատմամբ մասնավոր հատվածով (այդ թվում ՝ քոթեջային տիպի), օբյեկտներով և միջտարածաշրջանային և շրջանային մակարդակի սպասարկման զարգացած ենթակառուցվածքներով։ Քաղաքը պայմանականորեն կարելի է բաժանել մի քանի միկրոշրջանների՝

«Հյուսիսային»,
«Հարավային»,
«Կենտրոնական»,
«Մերձգետյա»։Վելիկիի Լուկիի վարչական գծի սահմանները ներառում են նաև նախկին գյուղերի հարակից ծայրամասերը (բնակավայրերը)՝

«Ռյաբիկի»,
«Տրոշանկի»,
«Սամարի»,
«Զենցի»,
«Կուլյովո»,
«Վեսնինսկոե»,
«Սերգիևսկայա»,
«Լավրինո»,
«Գլինկա»,
«Զյաբլիշե»,
«Չերկովիշե»,
«Բոժնո»։Վելիկիե Լուկի քաղաքի ամբողջ պատմության ընթացքում փողոցային անունները փոխվել  են բազմիցս, այս պահին կան առնվազն երկու հարյուր։


== Բնակչություն ==

2010 թվականի դրությամբ՝ ծնվածների թիվը՝ 953 մարդ, մահացածների թիվը՝ 1642 մարդ, ծնելիության ընդհանուր գործակիցը՝ 9,6 պրոմիլ, մահացության ընդհանուր գործակիցը՝ 16,6 պրոմիլ, ժամանածների թիվը՝ 761, մեկնածների թիվը՝ 1120, միգրացիոն նվազումը՝ -359 մարդ։

Վելիկիե Լուկի քաղաքի բնակչության ազգային կազմը 2002 և 2010 մարդահամարների տվյալներով


=== Զբաղվածություն ===
Զբաղված բնակչության բաժինը (2009 թվական)։

Տնտեսապես ակտիվ բնակչություն (2009 թ.)՝

աշխատունակ տարիքից փոքր՝ 15,8 %,
աշխատունակ տարիք՝ 63,8 %,
աշխատունակ տարիքից մեծ՝ 20,4 %,
զբաղված բնակչության քանակ՝ 37,6 %,
նյութական արտադրության մեջ՝ 15,2 հազար մարդ,
ոչ արդյունաբերական ոլորտի մեջ՝ 22,4 հազար մարդ։


== Տնտեսություն և ներդրումներ ==


=== Ներդրումային ներուժ և զարգացման ռազմավարություն ===
Համայնքի կրթության կազմակերպությունների կողմից իրականացվող հիմնական կապիտալում ներդրումներ (2009 թ.)՝ 2,2 մլրդ ռուբ
Համայնքի բյուջեի միջոցների հաշվին հիմնական կապիտալում ներդրումներ՝ 48,47 մլն ռուբ
Վելիկիե Լուկի և Պսկով քաղաքների համեմատական տեսակարար կշիռը ներդրումների (2008 թ.)՝ 52,8 % և 10,6 %:


=== Կապ և հեռահաղորդակցություն ===
Համացանցը և հեռախոսային կապը ներկայացված են հետևյալ օպերատորներով՝

«ՄՏՑ» (3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
«ՄեգաՖոն» (Yota) (3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
«Ռոստելեկով» (2.5G GPRS/EDGE/3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
«Բիլայն» (3G UMTS/HSDPA/4G LTE)
«Պսկովյան ԳՏՍ» մասնաճյուղ («ՄեգաՖոն») (ADSL)
«ԹՎ-կոմ» - կաբելային հեռուստաընկերություն (անալոգ, թվային), համացանց, IPTV
«Հյուսիս-Արևմուտք ավանգարդի» մասնաճյուղ (ADSL)
«Մարտ» (ВОЛС/Ethernet)
«Իմպուլս ՏՎ» (Թվային հեռուստաընկերություն և համացանց)


== Ֆիլմեր և գրքեր Վելիկիե Լուկիի մասին ==
Козлов В. Ф. Я спешу за счастьем. — Л., 1979. — 544 с.
Лямин М. А. Великолукский удар // Четыре года в шинелях. Повесть о родной дивизии. — Ижевск, 1970. — С. 89—184.
О. П. Шишкина Глава III // Заметки и воспоминания русской путешественницы по России. — СПб., 1848. — Т. 1. — С. 36—43.
Случевский К. К. Վելիկիե Լուկի // Ռուսաստանի Արևմուտքով. — 2-е изд. — СПб., 1897. — Т. 2. — С. 263—268.
«Որտեղ ես դու, Մաքսիմ», ԽՍՀՄ, Մոսֆիլմ, 1964, ч/б, 81 րոպե Ռեժիսոր Էդմոնդ Քեսոյան(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
«Солнце на стене», 2 серии, СССР, 1970. Режиссёры: К. Худяков, Т. Татаришвили
«Иван Великий», СССР, Мосфильм, 1987, 99 мин. Режиссёр: Гавриил Егиазаров
«Եկավ զինվորն առաջնագծից», ԽՍՀՄ, Մոսֆիլմ, 1971, 86 րոպե Ռեժիսոր Նիկոլայ Գուբենկո(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
«Մեխանիկա», Ռուսաստան, GP, 2001, 100 րոպե Ռեժիսոր Դմիտրի Մեսխիև(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
«Որսորդը», Ռուսաստան, ՍՏՎ, 2011, 124 րոպե Ռեժիսոր Բակուր Բակուրաձե(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
Письма из провинции. Великие Луки (телеканал «Культура», эфир 15.09.05 г.); Российский курьер. Фильм 28. Великие Луки (телеканал «Культура», эфир 14.06.06 г.)
«Великие Луки — малый Сталинград». Док. фильм. Режиссёр: Т. Г. Киселёва. Россия, М.: «Мгновение», Минкультуры РФ, 2012. 26 րոպե


== Քույր քաղաքներ ==
 ՍԵյանյոյկի, Ֆինլանդիա
 Մաարդու, Էստոնիա
 Պոլոցկ, Բելառուս
Ջալալ Աբադ, Կիրգիզիա


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Иванова П. Е. Великие Луки. Справочник для туристов. — Л., 1968. — 128 с.
Анисимов Н. А., Агафонов А. И. Земля Великолукская: фотоальманах. — В. Луки, 2006. — 116 с.
«Великие Луки»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Великие Луки - город // Псковская энциклопедия / Под ред. А. И. Лобачёва. — Псков, 2003. — С. 120.
Генеральный план МО «Город Великие Луки» (решение Великолукской городской Думы от 20.04.2010 № 25). — Великие Луки: «Визир», 2010.
Положение о территориальном планировании МО «Город Великие Луки» (решение Великолукской городской Думы от 27.09.2012 № 137).
К. Галицкий. Штурм Великих Лук // «Военно-исторический журнал», № 1, 1972, с. 45—58.
Храмы и монастыри Великолукского уезда Псковской Епархии / Сост.: Н. В. Коломыцева, ин. Фотиния (Парфёнова). — Псков, 2011. — (Псковский паломник. Выпуск 4).
Орлов В. В. Храмы Великолукского уезда. — В. Луки, 2000. — 200 с.
Болховитинов Е. А. Исторический список монастырей Псковской епархии… // «История княжества Псковского». — Киев, 1831. — Т. 3. — С. 82—117.
Статистические сведения о церквах, причтах и приходах Псковской епархии… // Памятная книжка Псковской губернии. — Псков, 1879. — С. 1—42.


== Արտաքին հղումներ ==
Официальный сайт города Великие Луки Archived 2016-03-17 at the Wayback Machine.
Великие Луки հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)
«Великие Луки в Энциклопедии «Мой город»»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-06-09-ին 
Управление образования администрации города Великие Луки
Комитет культуры администрации города Великие Луки
«Великие Луки // Госкомитет Псковской области по культуре»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-03-18-ին