Կատեգորիաներ (Արիստոտել)

«Կատեգորիաներ» (Արիստոտել) (հին հունարեն՝ Κατηγορίαι, լատ.՝ Categoriae կամ Praedicamenta), Արիստոտելի առաջին Organone շարադրությունը։ Այստեղ թվարկվում են բոլոր հնարավոր տեսակները, որոնք կարող են լինել դատողության առարկա կամ նախապատմություն։


== Ստեղծագործության հատկանիշի հետ կապված խնդիրներ ==
Արիստոտելի հեղինակությունը բազմիցս կասկածի տակ է առնվել։ «Կատեգորիաներ»-ում Արիստոտելի այլ աշխատանքներին ուղղակի հղում չկա։ Կան նաև որոշ հակասություններ «Կատեգորիա»-ի տեքստի և Արիստոտելի այլ տեքստերի, առաջին հերթին «Մետաֆիզիկայի» միջև։
Այնուամենայնիվ, ներկայումս հետազոտողների մեծ մասը հակված է այն բանին, որ «Կատեգորիաները» Արիստոտելի շարադրանքն են։ Դարեր շարունակ դրանք համարվում էին արիստոտելյան կորպուսի կարևորագույն մասը։


== Կարճ շարադրանք ==
Արիստոտելը բերում է ամեն մի բան, որի մասին հնարավոր է խոսել։ Դրանք նախատեսված են թվարկելու այն ամենը, ինչը կարող է արտահայտվել առանց կազմի կամ կառուցվածքի, այսինքն՝ այն ամենը, ինչը կարող է լինել կամ դատողության առարկա կամ նախաբան։


== Ներածական դրույթներ (1-3 գլուխներ) ==
Արիստոտելի կատեգորիաները վերլուծելու համար կան ներածական դրույթներ, որոնք միջնադարյան հեղինակներն անվանում էին «Անտեպրեդիկամենտներ» (լատ.՝ ante-առջև)։
Տեքստը սկսվում է բացատրությունից, թե ինչ է նշանակում «նույնանուն» առարկաներ, ինչ է նշանակում «համանուն» առարկաներ, և ինչ է նշանակում «անվանական» առարկաներ։
Այն ամենը, ինչ մենք ասում ենք իրերի մասին մենք խոսում ենք,։

Առանց ուրիշ առարկաների հետ կապի։ Կա անուն (առարկա) կամ բայ, ինչպես օրինակ «մարդ», «ցուլ», «հաղթում է» և այլն։
Կապի մեջ է այլ առարկաների հետ, բայց կա ստեղծում է նախադասություն՝ «մարդը հաղթում է», «մարդը փախչում է»։Այնուհետև Արիստոտելը տարբերակեց այն, ինչ խոսվում է առարկայի մասին։
Ավելին, Արիստոտելը հաղորդում է կատեգորիաների կամ նախատիպերի մասին, որոնք առանձնացվում են այն հիմքով, թե ինչպես է այս կամ այն նախատիպը վերաբերում իրի էությանը։


== Տասը կատեգորիա (4-9 գլուխներ) ==
Տասը կատեգորիաները, ըստ 4-րդ գլխի ցուցակի, ամենատարածվածն են։ 

Նյութը կամ «էություն» (հին հունարեն՝ οὐσία)։ Նախապատմություն բառը նշանակում է անձի նախապատմություն, եթե իրի համապատասխան բնութագիրը ոչ մի բանի վրա, բացի ինքն իրենից, հիմնված չէ։ «Այս եզակի մարդը» կամ «այս եզակի ծառը» իրենց բնույթով էություն են։ Ստորև բերված է տեքստում Արիստոտելը կոչ է անում այդ հատուկ էությունները «առաջին էությունները», դրանք տարբերել «երկրորդ անձերից», որոնք համընդհանուր են։ Հետևաբար, «Սոկրատ»-ը առաջին էությունն է, մինչդեռ «մարդը» երկրորդն է։
Քանակություն (հին հունարեն՝ τὸ πόσον- ինչքան), սա տարածական թվային բնութագրեր են։ Բոլոր միջնադարյան վեճերը կապված բնության հետ, 6-րդ գլխում մեկնաբանությունները շարունակվող են, քանակությամբ։
Որակ (հին հունարեն՝ τὸ πόιον -ինչպիսի), բնութագրում է օբյեկտի բոլոր ոչ բացարձակ հատկությունները։ Այս հատկությունները չեն համապատասխանում բնությանը։
Հարաբերություն (հին հունարեն՝ τὸ πρὸς τί - ինչ- որ բանի հարաբերությունը մեկին), սա միջոց է, որով մի իր կարող է կապվել մյուսի հետ։
Տեղանք (որտեղ) - իրի դիրքը շրջապատի նկատմամբ։
Ժամանակ (երբ) - իրի դիրքը կախված իրադարձությունների հաջորդականությունից։
Վիճակ (սիտուացիա) - իրի մասերի բաժանած մասը՝ կախված մյուսից։
Աղբյուր - իրի արտաքին վիճակը (օրինակ՝ հագնված.
Գործողություն (հին հունարեն՝ τὸ ποιει̃ν - գործել) - ինչ-որ ուրիշ առարկայի փոփոխությունը։
Կրում - կրած փոփոխությունն այլ ուրիշ առարկայից։5-8 գլուխների առաջին չորսում ամեն ինչ մանրամասնորեն բացատրված է, վերջին վեցը թեթևակի նկարագրվում են 9-րդ գլխում, քանի որ միտքը հասանելի է։ Սխոլաստիկ փիլիսոփաների տեքստերը քննման արդյունքում նույնպես ցույց են տալիս անհավասարություն։ 


== Եզրափակիչ դրույթներ (10-15-րդ գլուխներ) ==
Արիստոտելի կատեգորիաների ցուցակում հաջորդում են գրքեր եզրափակիչ դրույթներին վերաբերվող, որոնք հեղինակներն անվանել են «հետնախաձեռնություն» (լատ․՝ post-հետո)։

Հակասող և հակադիր (10-11-րդ գլուխներ)Նախորդող և հաջորդող (Գլուխ 12)Տրվածը միասին (Գլուխ 13)Շարժման տեսակները (Գլուխ 14)Սեփականության երկրորդ վերլուծությունը (Գլուխ 15)։


== Կատեգորիայի երկրաչափական թեորեմ ==
Փիլիսոփաների կարծիքով՝ Արիստոտելը համակարգը դուրս է բերել անմիջապես հունական քերականությունից, այսինքն, նա վերագրել է խոսքի մասերի օնտոլոգիական նշանակությունը։ Օրինակ, էություն ցույց տվող կատեգորիաները համապատասխանում են գոյականներին։ 

գոյություն – գոյական (մարդ)
քանակություն – թվական (մեկ, մի քանիսը)
որակ – ածական (ծեր, երիտասարդ)
հարաբերություն - համեմատության աստիճան (առաջին, վերջին, բոլորից բարձր)
տեղ - տեղի մակբայ (փողոցում, լեռան վրա)
ժամանակ - ժամանակի մակբայ (այսօր, երեկ)
տեղադրություն - անանցողական բայեր (կանգնած է, դրած է )
տիրապետում - հունական իդեալը կրավորական սեռով (հագնված, ոտաբոբիկ)
իրադրություն - բայ իրական սեռով (փախչում է, հաղթում է)
համբերություն - բայ կրավորական սեռով (նրան քշում են, ծեծում են).Արիստոտելը ոչ մի կերպ չի օգտագորում թեորեմը և չի հղում հունական քերականությանը որպես գաղափարի աղբյուր։ Բացի այդ, քերականությունը ոչ բոլոր դեպքերում համապատասխանում է աղյուսակին։ Օրինակ, քանակը և որակը կարելի է բնութագրել որպես գոյականներ (համեմատական բառը՝ հսկա, վիթխարի)։


== Նշանակություն ==
Ըստ Ստենֆորդսկի համալսարանի պրոֆեսոր Ռեվիելյա Նետցայի՝ Արիստոտելի կատեգորիաները մեծամասամբ հիմք են ծառայել արևմտյան մտածողության պատմության ողջ տրամաբանական ուսումնասիրության համար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Արիստոտել Կատեգորիաները «Փիլիսոփայությունը Ռուսաստանում» պորտալում