Երևանի թատրոն

Թատրոնի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է ուշ միջնադարում։ Ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենը 1673 թվականին Երևանի սարդար Սեֆի Կուլի խանի պալատում դիտել է 2 մասից բաղկացած ներկայացում (միմոդրամա), որտեղ նկատելի էին արևելյան ժողովրդական թատրոնին և հայ միջնադարյան գուսանական արվեստին բնորոշ առանձնահատկություններ։ 1829 թվականին ռուսական բանակի մի խումբ սպաներ Սարդարի բերդի սրահներից մեկում ներկայացրել են Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս» կատակերգությունը՝ հեղինակի ներկայությամբ։


== Ներկայացումների կազմակերպում ==
1851 թվականին Կ. Պոլսի «Արամյան թատրոնը» Հովհաննես Գասպարյանի ղեկավարությամբ Երևանի Ցախի մեյդան թաղամասում խաղացել է կրկեսային և դրամատիկական ներկայացումներ։ 1865 թվականին Երևանում ներկայացումներ են կազմակերպել Գևորգ Չմշկյանը, Սեդրակ Մանդինյան, Միհրդատ Ամերիկյանը (Հակոբ Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան», Թովմաս Թերզյանի «Սանդուխտ», Խորեն Գալֆայանի «Արշակ Բ» և այլն)։


== Սիրողական թատերախմբի ստեղծումը ==
1868 թվականին դերասան Վաղարշակ Շահխաթունյանցը և Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի նախկին ուսուցիչ Սողոմոն Աբամելիքյանը հիմնել են սիրողական թատերախումբ՝ «Երևանի թատրոնական ընկերությունը», որի անդամներից էին Ն. Աթանասյանը, Վ. Եղիազարյանը, Ղ. Մելիք-Աղամալյանը և ուրիշներ։


=== Ներկայացումները ===
Ներկայացումները (Գաբրիել Սունդուկյանի «Գիշերվան սաբրը խեր է», Միքայել Պատկանյանի «Շկոլի վարժապետը» և այլն) խաղացել են թեմական, ապա՝ Գայանյան և Հռիփսիմյան դպրոցների սրահներում։ 1869 թվականին խումբը համալրվել է նոր սիրողական դերասաններով, բեմադրվել է Միքայել Պատկանյանի «Շուշանիկը» (գլխավոր դերակատար՝ Եղիսաբեթ Ղորղանյան)։


== Երևանի թատրոնում թիֆլիսյան թատրոնի փորձի ու ճաշակի ներդրումը ==

1868 թվականից Երևանի թատրոնում ներդրվել են թիֆլիսյան թատրոնի փորձն ու ճաշակը։ Նախաձեռնողը ինքնուս նկարիչ Ս. Աբամելիքյանն էր, որն առաջին բեմանկարիչն է հայ իրականության մեջ։ 1870-ական թվականներին Երևանում Արտաշես Հակոբյանի ղեկավարությամբ գործել է կայուն թատերախումբ (Ա. Սարգսյան, Ա․, Փ․ և Ձ․ Մելյաններ, Վ. և Ս. Մադաթյաններ, Ե. Ղորղանյան, Թ. Դեկարխանյան և ուրիշներ)։


== Երևանի թատրոնը՝ հյուրախաղային կենտրոն ==
1870-1880-ական թվականներին Երևանի թատրոնը նույնպես դարձել է հյուրախաղային կենտրոն։ 1884 թվականից այստեղ հանդես են եկել պրոֆեսիոնալ դերասաններ Սաշա և Ալմա Սաֆրազյանները, Տաբելը, Արամ Վրույրը, Պայծառ Ֆասուլաճյանը, Գևորգ Պետրոսյանը, նաև Հովհաննես Աբելյանի թատերախմբերը։ Ներկայացումները խաղացել են Քաղաքային ակումբում, «Ջանփոլադյան թատրոնում» (հիմնադրվել է 1907 թվականին), «Ապոլլո» կինոթատրոնում և այլուր։


== Ռուսական ներկայացումները Երևանում ==
1878 թվականից Երևանում խաղացել են նաև ռուսական ներկայացումներ։ 1916 թվականին Սիրանույշի և Հ. Աբելյաևի մասնակցությամբ ներկայացվել են հատվածներ Վիլյամ Շեքսպիրի «Համլետ», «Լիր արքա» պիեսներից։ 1919 թվականին Վարդան Միրզոյանը բացել է ստուդիա, որը 1921 թվականին պետականացվել և դարձել է խորհրդային առաջին թատերական կենտրոնը։ Նույն թվականին հիմնադրվել է Հայաստանի Առաջին պետական թատրոնը (այժմ՝ Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոն)։


== Թատրոնների ստեղծումը, գործունեության տարիները և հիմնադիրները ==
1924-1925 թվականներին գործել է Հեղափոխության, 1931-1936 թվականներին՝ Մաքսիմ Գորկու անվան բանվորական, 1928-1989 թվականներին՝ ադրբեջանական թատրոնը։ 1940 թվականին կազմակերպվել է Հայկական թատերական ընկերությունը (1987 թվականից՝ ՀԹԳՍ)։ 1930-ական թվականներից գործող թատերական տեխնիկումի հիման վրա ստեղծվել է Երևանի թատերական ինստիտուտը (1944, այժմ՝ ԵԹԿՊԻ)։ 1935 թվականին բացվել է թատերական թանգարանը (Հայաստանում առաջին պետական թանգարանը), որը, միավորվելով Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական կաբինետի հետ, վերակազմավորվել է Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի։ Երևանում գործում են Պատանի հանդիսատեսի (1929 թվականից), Տիկնիկային (1935 թվականից), Ռուսական դրամատիկական (1937 թվականից), Երաժշտական կոմեդիայի (1942 թվականից), Դրամատիկական (1969 թվականից, հիմնադիր և գլխավոր ռեժիսոր՝ Հրաչյա Ղափլանյան), Մնջախաղի (1974 թվականից, հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավար՝ Ա. Փոլադով), Կամերային (1981 թվականից, ԵՊԻ Ուրախների և հնարամիտների ակումբի հիման վրա), Մարիոնետների (1987 թվականից), Համազգային (1991 թվականից, հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավար՝ Սոս Սարգսյան), Արտիստական (1992 թվականից, հիմնադիր և ղեկավար՝ Մհեր Մկրտչյան, 1994 թվականից՝ Մհեր Մկրտչյանի անվան), «Մետրո» (1992 թվականից), 1990-ական թվականներից՝ նաև «Սոնետ», «Փյունիկ», «Նորք», «Գոյ», «Ոզնիներ», «Ագուլիս», «Արիոն» և այլ թատրոններ։ 1980 թվականին կինոռեժիսոր Հենրիկ Մալյանը հիմնադրել է Կինոդերասանի թատրոն-ստուդիան (1988 թվականից՝ Հենրիկ Մալյանի անվան թատրոն)։ 1990-ականների կեսերից ավանդույթ է դարձել մասնավոր (անտրեպրիզային) ներկայացումների կազմակերպումը (ռեժիսորներ՝ Արտաշես Հովհաննիսյան, Հակոբ Ղազանչյան, Արամ Սուքիասյան, Նարեկ Դուրյան, Սերժ Մելիք-Հովսեփյան, Արթուր Սահակյան, Վարդան Պետրոսյան և ուրիշներ), որոնք հաստատուն տեղ են գրավել խաղացանկային-ծրագրային ներկայացումների կողքին։ Թատերական կադրեր են պատրաստել նաև Գաբրիել Սունդուկյանի անվան և Կ. Ստանիսլավսկու անվան թատրոնների ստուդիաները։ Երևանում կազմակերպվում են Շեքսպիրյաև (1944 թվականից, ընդհատումներով), Մոնո (2003 թվականից, երկուսն էլ՝ ղեկավար՝ Հ. Ղազանչյան), Մնջախաղային (2001 թվականից, ղեկավար՝ Ժիրայր Դադասյան) ներկայացումների և այլ փառատոներ, հյուրախաղերով հանդես են գալիս թատերախմբեր և անհատ դերասաններ արտերկրից։
Տես նաև՝ Թատրոն