Փուլի

Փուլի, կամ հունգարական ջրաշուն, կամ հունգարական հովվաշուն փուլի (հունգ.՝ puli), հովվաշան ցեղատեսակ, միջնադարում հայտնաբերվել է Հունգարիայում։ Արտաքնապես նման է փոքր կոմոնդորի։


== Ցեղատեսակի պատմություն ==
Փուլին առաջացել է Չինաստանի արևմուտքում և ընդհանուր արմատներ ունի տիբեթական տերիերի հետ։ Թերևս այդ շների նախնիները, հաղթահարելով ասիական բարձրությունները, քոչվոր ավարների հետ հասել են ժամանակակից Հունգարիայի տարածք։ Բայց ավանդաբար վարկած է ընդունվում նաև այն, որ փուլիի նախնիները Հունգարիա են բերվել 18-րդ դարում կումանների կողմից։ Հունգարական գրականության մեջ «փուլի» անվանումն ի հայտ է եկել 1751 թվականին։
Շների ցուցահանդեսում փուլին առաջին անգամ ցուցադրվել է Բուդապեշտում 1923 թվականին։ 1936 թվականին ցեղատեսակը ընդունվել է Ամերիկյան շնաբուծության ակումբ, 1948 թվականին՝ ամերիկյան Շնաբուծության միացյալ ակումբ (UKC), իսկ 1954 թվականին՝ Կինոլոգիական միջազգային ֆեդերացիա (FCI), որտեղ դասակարգված է հովվական և սկոտոգոնյան շների խմբում, հովվաշների բաժանմունքում։
Սկզբում փուլիներն օգտագործվում էին ոչխարների հոտերը պաշտպանելու համար, սակայն ժամանակի ընթացքում նրանք սկսեցին օգտագործվել որպես հրացանավարժ շուն։ Շատ հայտնի են ինչպես իրենց հայրենիքում, այնպես էլ Եվրոպայի մյուս երկրներում։ Եվրոպական և ամերիկյան մայրցամաքներում կան Ազգային ցեղատեսակների ակումբներ։ Փուլին առաջին անգամ Ռուսաստան է բերվել 20-րդ դարի կեսերին։


== Արտաքին տեսք ==

Միջին չափի, ամուր մարմնակազմվածքով և քառակուսի ձևաչափով, խիտ, բավականին գանգուր և իրար միահյուսված բրդով, աչքերը գրեթե ամբողջությամբ ծածկված շուն է։ Մեջքին թեքված փափկամազ պոչը հետնաբաշից գավակը վեր բարձրացող գծի տպավորություն է ստեղծում։
Գանգը փոքր է և նուրբ, առատ մազերի պատճառով գլուխը թվում է կլոր։ Դունչը սուր չէ, նրա երկարությունը գլխի երկարության երրորդ մասն է կազմում, ճակատից դնչի անցումը թույլ է, քիթն ուղիղ է։ Աչքերը փոքր-ինչ ծուռ են, մուգ շագանակաույն, աշխույժ և խելացի արտահայտությամբ։ Ականջները V-աձև են, կախված, լայն հիմքերով և կլոր ծայրերով։ Պարանոցն ամուր է, մկանուտ։
Մեջքն ուղիղ է, ուժեղ, մկանուտ, գոտկատեղը կարճ է, գավակ՝ մի փոքր հակված։ Կրծքավանդակը խորն է, լավ կլորացված կողոսկրերով։ Պոչը ծածկված է հաստ բրդով։ Վերջույթներն ամուր են և մկանուտ, ոտքերը կարճ են, կլոր, ճիրանները հիմնականում սև են, բարձիկները մուգ են և առաձգական։
Խիտ, մինչև գետին կախված մազերն ամբողջությամբ ծածկում են շանը՝ թույլ չտալով որոշել նրա ուրվագիծն ու ձևը։ Մորթին կազմված է կոշտ ծածկույթային մազերից և ավելի բարակ բրդատակի աղվամազից, որոնց ճիշտ, գենետիկորեն կանխորոշված հարաբերակցությունը շանը տալիս է էսթետիկ տեսք և հեշտացնում մորթու խնամքը։ Ամենաերկար մազերը ծածկում են մեջքը, գավակը և ազդրի ներսի մասը, դրանց երկարությունը կազմում է 20-30 սմ։ Այդ տեսակի ծածկույթը բնորոշ է միայն հասուն շներին, ձագերն ունեն փափուկ, մի փոքր ալիքավոր մորթի։ Գունավորումը սև է, սև՝ մի փոքր ժանգակարմիր կամ մոխրագույն երանգով, ցանկացած երանգի մոխրագույն, մարգարտասպիտակ։ 20-րդ դարի առաջին կեսին իդեալական էր համարվում սև գույնը, այնուհետև ավելի հայտնի դարձավ սպիտակը։ Ցուցահանդեսներում փուլիի սպիտակ և մյուս գունավորումները գնահատվում են տարբեր դաշտերում։
Արու շան հետնաբաշի երկարությունը 39-45 սմ է, էգինը՝ 36-42 սմ, իդեալական է համարվում համապատասխանաբար 41-43 սմ և 38-40 սմ հասակը։ Արուի զանգվածը 13-15 կգ է, էգինը՝ 10-13 կգ։


== Խառնվածք ==

Իր բնույթով շատ խելացի, հնազանդ, մեղմ և ակտիվ շուն է, լավ հասկանում է տիրոջը, որին շատ է կապվում։ Ունի պաշտպանական հոյակապ հատկանիշներ, չնչին կասկածելի ձայնի դեպքում հաչում է, տիրոջը պաշտպանելիս ագրեսիվ է և անվախ, սակայն շների ու ընտանի մյուս կենդանիների հետ հարաբերություններում ագրեսիա չի դրսևորում։ Ձագերին վարժեցնել պետք է սկսել վաղ տարիքից և դա պետք է անել նրբորեն, առանց զայրանալու, ձայնը բարձրացնելու և պատժելու։
Որպես հովվաշուն՝ դիմացկուն է և ոչ պահանջկոտ, հսկում է հոտը՝ ցատկելով ոչխարների մեջքին կամ թռչելով նրանց վրայով։ Նրան կարելի է օգտագործել պայթուցիկ նյութերի որոնման ժամանակ, երկու համաշխարհային պատերազմների ընթացքում Հունգարիայում օգտագործվել է ոստիկանական ծառայության մեջ։ Փուլին դինամիկ է և ընկալունակ, հեշտությամբ սովորում է ամեն մի նորին, սիրում է արգելքների հաղթահարումով շարժումը, այդ պատճառով էլ այս շան հետ հետաքրքիր է զբաղվել կինոլոգիական այնպիսի մարզաձևերով, ինչպիսիք են աջիլիթին, դոգ-ֆրիզբին և ֆրիսթայլը։


== Առողջություն ==
Այս ցեղատեսակի ներկայացուցիչներն ունեն գերազանց առողջություն։ Գենետիկական հնարավոր հիվանդություններից են էնդոկրին համակարգի (հիպոթիրեոզ), մաշկի և լորձաթաղանթի, լյարդի և ենթաստամոքսային գեղձի, աչքերի (ցանցաթաղանթի դիսպլազիա) և կմախքի (պոչի կրճատություն, ազդրի բնածին հոդախախտ, ոչ լրիվ ատամներ) հիվանդությունները։ Կարող են ունենալ մաշկաբորբի և սրտանոթային հիվանդություններ։ Սննդի նկատմամբ պահանջկոտ չեն և հակում չունեն ալերգիաների նկատմամբ, այդ պատճառով էլ կարող են սնվել ինչպես բնական, այնպես էլ պատրաստի արդյունաբերական կերերով։ Կյանքի միջին տևողությունը 12-13 տարի է։


== Կերակրումն ու խնամքը ==
Փուլիի ոչ մեծ չափերը հնարավորություն են տալիս նրան պահել քաղաքային բնակարաններում։ Նրանք արագ և հեշտությամբ հարմարվում են գոյության պայմանների փոփոխություններին։ Նրանց դռեդլոկը, ձևավորելով յուրահատուկ միկրոկլիմա, հուսալիորեն պաշտպանում է ցրտից, ջերմությունից և տոթից՝ շանը հնարավորություն տալով հարմարավետ զգալ փողոցում և շինություններում։ Փուլիները լավ հարմարվում են բոլոր տարիքի մարդկանց հետ, ներառյալ երեխաների, նրանք շատ են սիրում գտնվել ուշադրության կենտրոնում։ Այսպիսի շները հարմար են այն մարդուն, որը նախընտրում է սպորտային կյանքը, փուլիները սիրում են ակտիվ զբոսանքները և կարիք ունեն ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, ցանկալի է խոչընդոտների հաղթահարումով։
Անհրաժեշտ է ամեն օր փուլիին խնամքով սանրել՝ խուսափելու համար մազերի խճճվելուց։ Այս ցեղատեսակի շան մազերը չեն թափվում, չունեն հոտ և ալերգիա չեն առաջացնում։ Փուլիին պետք է լողացնել անհրաժեշտության դեպքում՝ հաշվի առնելով այն փաստը, որ լողանալուց հետո շանն անհրաժեշտ է բավականին երկար ժամանակ լիովին չորանալու համար։ Շոգ եղանակին պետք է աշխատել այս շներին պահել ստվերում՝ տալով բավականին ջուր։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Փուլի հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)