Նորա Գալ

Էլեոնորա Յակովլևնա Գալպերինա, գրական անունը` Նորա Գալ (Но́ра Галь, կամ Элеоно́ра Я́ковлевна Гальпе́рина, ապրիլի 14 (27), 1912, Օդեսա, Խերսոնի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հուլիսի 23, 1991(1991-07-23), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), ռուսերեն, անգլերեն և ֆրանսիական գրականության խորհրդային թարգմանիչ, գրականագետ, քննադատ և թարգմանության տեսաբան, խմբագիր։ Հայտնի է Սենտ-Էքզյուպերիի «Փոքրիկ իշխանը», Քամյուի «Օտարը», Հարփեր Լիի «Ծաղրասարյակ սպանելը» և համաշխարհային ֆանտաստիկ գրական ստեղծագործությունների թարգմանությամբ։


== Կենսագրություն ==

Էլիոնորա Գալպերինանան ծնվել է Օդեսայում, հրեական ծագումով բժիշկ Յակով Իսաակովիչ Գալպերինի և փաստաբան Ֆրեդերիկա (Ֆրիդա) Ալեքսանդրովնա Գալպերինայի (1888-1951) ընտանիքում։
Հայրը ձերբակալվել է երկու անգամ՝ 1937 և 1950 թվականներին. մոտ 12 տարի անցկացրել է ստալինյան ճամբարներում, ձերբակալությունների միջև ընկած աքսորում աշխատել է որպես բժիշկ և բուժաշխատող։ Վերականգնվել է 1954 թվականին։
Մայրը՝ փաստաբան Եզեկիել Անիսիմովիչ Պոդոլսկու դուստրը, ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, աշխատել է որպես իրավախորհրդատու Ֆինանսների ժողովրդական կոմիսարիատում (հետագայում՝ Ֆինանսների նախարարություն), հիմնականում մշակույթի և կրթության ամբիոնում։ Դրամատուրգ և լրագրող Նիկոլայ Պոդորոլսկու խորթ քույրն է։
Մանկուց ապրել է Մոսկվայում։ Ավարտել է միջնակարգ դպրոցը 1929 թվականին։ Համալսարան ընդունվելու բազմիցս համառ փորձերից հետո, 1933 թվականին ընդունվել է Խմբագրական-հրատարակչական ինստիտուտ, իսկ դրա լուծարումից հետո տեղափոխվել է Մոսկվայի Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտ, որն ավարտել է 1937 թվականին «Մոպասանը որպես հումանիստ» թեզով, որը, իր ղեկավար Եվգենիա Գալպերինայի կարծիքով, բացահայտելով «գեղարվեստական անկասկած ճաշակ և գրական տաղանդ»։ Այնուհետև սովորել է ասպիրանտուրայում (ավարտել է 1941 թվականին), պաշտպանել ատենախոսություն Արթյուր Ռեմբոյի ստեղծագործության վերաբերյալ։ Պարբերականներում տպագրել է հոդվածներ դասական (Մոպասան, Բայրոն, Մյուսե) և արտասահմանյան նորագույն գրականության վերաբերյալ։
Գալպերինան ամուսնացել է գրականագետ Բորիս Կուզմինի հետ (մահացել է ռազմաճակատում, 1943 թ.) և հետագայում հրատարակության է պատրաստել նրա ստեղծագործությունների ընտրանի հատորը։ Դուստրը՝ Էդվարդա Կուզմինան, գրականագետ և խմբագիր, թոռը՝ գրող Դմիտրի Կուզմին։
Մահացել է 1991 թվականի հուլիսի 23-ին, Մոսկվայում։ Նրան դիակիզել և թաղել են Մոսկվայի Դոնսկոյի նոր գերեզմանատանը, մոր կողքին (14-րդ կոլումբարիում)։


== Ստեղծագործություն ==
Դպրոցական տարիքում տպագրել է մի քանի բանաստեղծություն, իսկ ուսանողական տարիներին տպագրվել է որպես արձակագիր։ 1934 թվականին նա գրել է մի քանի պիոներական երգեր։ Դրանցից մեկը՝ «Պետյայի մասին», հնչյունավորել է Դ. Կաբալևսկին և մինչ օրս կատարվում է։
1930-ականների վերջերին նա բազմաթիվ հոդվածներ է տպագրել արդի արտասահմանյան գրականության վերաբերյալ «Интернациональная литература», «Литературном обозрении», «Литературном критике» և այլ ամսագրում, իսկ պատերազմի տարիներին առաջին քայլերն է կատարել թարգմանության մեջ (1942 թ.):
Պատերազմից հետո աշխատել որպես թարգմանությունների խմբագիր (Ռենար, Դյումա, Հ. Գ. Ուելս)։ 1944-1945 թվականներին արտասահմանյան գրականություն է դասավանդել Մոսկվայի տպագրության ինստիտուտում։
Հետպատերազմյան առաջին տարիներին հրատարակվել է որպես գրականագետ և հրապարակախոս. 1947 թվականին նա հայտնվեց կուլիսային սկանդալի կենտրոնում՝ կապված ԽՍՀՄ-ում Ջորջ Օրուելի մասին առաջին հոդվածի հրապարակման հետ։
1948 թվականից նա ամբողջությամբ նվիրվել է թարգմանչական գործին։ Նա պատկանում էր այսպես կոչված «Կաշկինի դպրոցի» երիտասարդ սերնդին` թարգմանիչների խմբին (հիմնականում անգլերենից), ովքեր ձգտում էին թարգմանված ստեղծագործությունները գեղարվեստորեն առավել համոզիչ ձևով փոխանցել ժամանակակից ռուս ընթերցողին։
1957 թվականից եղել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (առաջարկվել են կաշկինականներ Վեռա Տոպերի, Մարիա Բոգոսլովսկայայի և Նինա Դարուզեսի կողմից)։
1950 թվականից մինչև 1960-ականների վերջը թարգմանել է Սենտ-Էքզյուպերիի «Փոքրիկ իշխանը», Սելինջերի պատմվածքները, Հարփեր Լիի «Ծաղրասարյակ սպանելը» գրքերը, որոնք Նորա Գալին բերել են գրական թարգմանության առաջատար վարպետների շրջանակ։
Նորա Գալի հետագա թարգմանական աշխատանքը հասնում է 20-րդ դարի նուրբ հոգեբանական արձակին (Քամյուի «Օտարը», Օլդինգթոնի «Հերոսի մահը») և վեպերին (Թոմաս Վուլֆ, Ջոյս Քերոլ Օութս, Կետրին Էնն Պորտեր), խորանալով ֆանտաստիկ գրականության հանդեպ կրքով, որի արդյունքում բեղմնավոր աշխատանք է կատարել Բրեդբերիի և Քլիֆորդ դե Սիմակի, Ազիմովի և Կլարկի, Ժելազնիի և Լե Գուինի, Սթարջոնի և Շեքլիի պատմվածքների և վեպերի վրա։
Նորա Գալի բազմաթիվ թարգմանություններ երկար ժամանակ մնացին «սեղանի վրա» (օրինակ, Կետրին Պորտերի «Հիմարների նավը», որը թարգմանվել էր 1976 թվականին, բայց լույս տեսավ միայն 1989 թվականին), որոշ թարգմանություններ լույս են տեսել նրա մահից հետո։ Հեղինակ՝ Շյուտի «Առնտ որսացողը» (առաջին թարգմանությունը կատարվել է 1942 թվականին) և «Ափին» վեպերը։
Ավելի քան 30 տարի (1935 թվականից) մտերիմ է եղել գրող Ֆ. Վիգդորովայի հետ։ Նորա Գալը Վիգդորովայի շնորհիվ է հանդիպել «Փոքրիկ իշխանի» ֆրանսերեն տեքստին և անմիջապես թարգմանել պատմությունը Ֆրիդայի և նրա փոքրիկ դուստրերի՝ Գալինայի և Ալեքսանդրայի համար։ Բարոյական և մանկավարժական թեմաներով մի քանի հոդվածներ գրվել են Վիգդորովայի և Նորա Գալի կողմից համահեղինակությամբ (կոլեկտիվ կեղծանունն է «Վ. Գալչենկո»)։


=== Թարգմանությունների գնահատականներ ===
Կ. Չուկովսկին թարգմանչությանը նվիրված իր «Բարձր արվեստ» գրքում (1964) Հարփըր Լիի «Ծաղրասարյակ սպանելը» պատմվածքի ռուսերեն թարգմանությունը (Նորա Գալի և Ռ. Օբլոնսկայայի համագործակցությամբ) դասել է «այն թարգմանությունների շարքին, որոնք կարող են օգտակար լինել երիտասարդ թարգմանիչներին որպես մոդել և դասագիրք»։ Թարգմանությունը բարձր է գնահատել նաև ռուսերեն հրատարակության գրախոս Իննա Լևիդովան։
Իլյա Կուկուլինը Նորա Գալին անվանել է Կաշկինի դպրոցի լավագույն ներկայացուցիչը, ով իր առաջարկած թարգմանության սկզբունքները վերաիմաստավորել է որպես «լուսավորչական՝ հիմնվելով շատ տարբեր մարդկանց փոխըմբռնման հնարավորության հումանիստական ​​գաղափարի վրա»։
Ա. Ս. Պետրիկովսկայան ավստրալական գրականության ռուսերեն թարգմանությունների իր ակնարկում նշում է, որ Դոնալդ Ստյուարտի «Կոնդամենի զանգը» պատմվածքը, որը թարգմանվել է Նորա Գալի կողմից, «նույնքան հիանալի է, որքան բնօրինակը»։


=== «Կենդանի և մեռած խոսքը» (գիրք) ===
1972 թվականին լույս է տեսել Նորա Գալի «Կենդանի և մեռած խոսքը» գիրքը, որն ամփոփում է նրա մասնագիտական ​​փորձը։ Գիրքը հիմնված է թարգմանիչների, հեղինակների և խմբագիրների անհաջող և սխալ լեզվաոճական որոշումների օրինակների վրա, որոնք ուղեկցվում են համառոտ վերլուծությամբ և ավելի հաջող փոխարինման առաջարկներով։ Լեզվի արտահայտչականությունն ու բնականությունը, ըստ Նորա Գալի, արժեք է ոչ միայն բառի հետ արհեստավարժ աշխատողների, այլև բոլոր խոսողների և գրողների համար։ Ուստի գրքում մեծ ուշադրություն է դարձվում առօրյա խոսքին, և այն ուղղված է ոչ միայն մասնագետներին։ Գրքի հատվածները, որոնք տպագրվել են 1973 և 1975 թվականներին, «Наука и жизнь» ամսագրում, որը տպագրվել է հսկայական տպաքանակով, ընթերցողի զգալի արձագանք է առաջացրել։
Հեղինակի կենդանության օրոք գիրքը վերահրատարակվել է երեք անգամ (1975, 1979, 1987)։ Յուրաքանչյուր հրատարակություն ժամանակ Նորա Գալը ներկայացրել է նախորդի վերամշակված տարբերակը։ Հատկապես կարևորվում է «Խոնարհում վարպետներին» բաժինը, որը լրացնում է գրքի չորրորդ հրատարակությունը և նվիրված էր մի շարք ռուս նշանավոր թարգմանիչների ստեղծագործական ձեռքբերումներին։ Հեղինակի մահից ի վեր գիրքը լույս է տեսել յոթ անգամ (2001, 2003, 2007, 2011, 2012, 2015, 2021 թթ.)՝ տարբեր լրացուցիչ նյութերով Նորա Գալի կյանքի, ստեղծագործական մեթոդի և լեզվի հետ աշխատելու նրա հայացքների մասին։


== Ճանաչում և մեծարում ==
1995 թվականի հուլիսին, Եվգենիա Տարատուտայի առաջարկով, Նորագալ անունը տրվել է աստերոիդների գոտուց փոքր մոլորակին, որը հայտնաբերեց աստղագետ Տ. Սմիռնովան։
1997 թվականին հեղինակի ծննդյան 85-ամյակի առթիվ հրատարակվել է «Նորա Գալ. Հիշողություններ։ Հոդվածներ։ Բանաստեղծություններ։ Նամակներ։ Մատենագիտություն» ժողովածուն, որը ներառում է Ռաիսա Օբլոնսկայայի, Եվգենիա Տարատուտայի, Յուլիանա Յախնինայի, Ալեքսանդրա Ռասկինայի, Բորիս Վոլոդինի հոդվածները, պատանեկան բանաստեղծություններ, ներքին ակնարկներ, ընթերցողների և հրատարակիչների հետ Նորա Գալի նամակագրությունը, տարբեր նամակներ և նրա ստեղծագործությունների մատենագիտությունը։

2012 թվականին Մ. Ի. Ռուդոմինոյի անվան արտասահմանյան գրականության համառուսաստանյան պետական ​​գրադարանի «Ռուդոմինո» հրատարակչությունը թարգմանչի հարյուրամյակը նշել է նրա ընտրյալ ստեղծագործությունների ժողովածուի «Ապրիլը Փարիզում։ Արտասահմանյան պատմվածքը Նորա Գալի թարգմանություններում» թողարկմամբ` այս գրքով բացելով «Գրական թարգմանության վարպետներ» մատենաշարը։
2019 թվականին «АСТ» հրատարակչության «Неизвестный архив» շարքում լույս է տեսել «Նորա Գալ. Փոքրիկ Իշխանի մայրիկը» ժողովածուն, որը պատրաստել էր թարգմանչի դուստրը՝ Էդվարդա Կուզմինան։ Գիրքը ներառում է Նորա Գալի նամակագրությունը ընթերցողների, հրատարակիչների, գործընկերների հետ, տարբեր հոդվածներ ու հուշեր։


=== Նորա Գալի մրցանակ ===
Նորա Գալի հիշատակին մրցանակ է սահմանվել 20-21-րդ դարերի կարճ արձակի անգլերենից թարգմանության համար։ Մրցանակի հիմնադիրներն են թարգմանչի ժառանգները՝ դուստրը՝ գրականագետ և խմբագիր Էդվարդա Կուզմինան և թոռը՝ գրականագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ Դմիտրի Կուզմինը։
Մրցանակն առաջին անգամ շնորհվել է 2012 թվականի ապրիլի 27-ին` Նորա Գալի 100-ամյակի կապակցությամբ։ Գլխավոր մրցանակը շնորհվել է Եվգենյա Կանիշչևային, իսկ հատուկ մրցանակը՝ Մաքսիմ Նեմցովին։
2013 թվականին շնորհվել է երեք հատուկ մրցանակ, որից հետո մրցանակը դարձել է ամենամյա։ Դրա դափնեկիրներից են, մասնավորապես, Միխայիլ Նազարենկոն (2014 և 2017), Սվետլանա Սիլակովան (2018), Շաշի Մարտինովան (2019), Տատյանա Բորովիկովան (2020), Պավել Զայկովը (2021), Ելենա Կոժինան (2022)։


== Տես նաև ==
(4049) Նորագալ. 1995 թվականի հուլիսին Միջազգային աստղագիտական միությունը որոշեց ի պատիվ Նորա Գալի՝ անվանել աստերոիդների գոտու աստերոիդներից մեկը


== Մատենագրություն ==
«ВАВИЛОН: Нора Галь: БИБЛИОГРАФИЯ: Переводы с английского, А-К» [Նորա Գալ։ Հիշողություններ. Հոդվածներ. Բանաստեղծություններ. Նամակներ. Մատենագիտություն]։ www.vavilon.ru։ ISBN 5-900506-69-X 


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Мотылёва Т. Л. Успех аспирантки Гальпериной // Педвузовец, 1938, № 33 (15 сентября).
Яхнина Ю. Три Камю. Мастерство перевода. — М.։ Сов.писатель, 1971. — Сб. 8. — С. 255—286.
Галлай М. Памяти Норы Галь // Знание — сила, 1991. — №12. — С. 49.
Разгон Л. Мы ей обязаны // Книжное обозрение, 1991. — № 49 (6 декабря). — С. 3.
Леонов Е. Письма сыну. — М.։ АРТ; СТД РСФСР, 1992. — С. 94—96.
Памяти Норы Галь. Сент-Экзюпери А. де. Маленький принц. — М.։ Высшая школа, 1992. — С. 332—336.
Боровинская Э. «Под звездой Сент-Экса» // Независимая газета, 1992, 28 апреля. — С. 7.
Таратута Е. Рыцарь живого слова. // Библиография, 1992. — № 5—6. — С. 154—158.
Кузьмин Д. Сент-Экзюпери в России / Книжное обозрение, 1993. — № 44 (5 ноября). — С. 8—9.
Слово о переводчице. Маккалоу К. Поющие в терновнике. — Самара։ Самарский Дом печати, 1993. — С. 588—592.
Яценко Н. И. Мой Сент-Экзюпери. — Ульяновск։ Симбирская книга, 1995. — С. 14—18.
Соколов Д. Переводчице присвоили номер. Планетарный // Общая газета, 1995. — № 36 (7—13 сент.). — С. 2.
Зимянина Н. Нора Галь тихо сверкнёт нам с небес // Вечерний клуб, 1995, 28 сент. — С. 7.
«Маленький принц заговорил по-русски…». Сент-Экзюпери А. Маленький принц. — М.։ Евросистем, 1996. — 4-я ст. переплета.
Планета НОРАГАЛЬ. / Книжное обозрение, 1997, 11 февраля. (Е. Таратута. Слово о Друге; Р. Облонская. «Ты в ответе…»; М.Ваксмахер. Дань памяти; Э.Кузьмина. Звездный каталог, или Встречи вне нашего мира).
Благодаря ей Маленький принц заговорил по-русски // Симбирский курьер, 1997, 24 апреля.
Облонская Р. Под звездой «Маленького принца» // 24 часа (Иерусалим), 1997. 2 мая. — С. 31.
Таратута Е. Планета по имени НОРАГАЛЬ. — Спутник։ Дайджест российской прессы. — 1997, май. — С. 50—51.
Кузьмина Э. Фантастика Норы Галь. // Голоса Пространства։ Избр. фантастика в пер. Норы Галь. — М.։ Новатор, 1997. — С. 399—401.
Нора Галь Мама Маленького принца / Составление, примечания, предисловие Эдварды Кузьминой. — М.: АСТ, 2019. — 512 с. — ISBN 978-5-17-109757-8


== Արտաքին հղումներ ==
Мемориальный сайт Норы Галь
Переводчик: Нора Галь Lib.Ru կայքում
Нора Галь «Лаборатория Фантастики» կայքում
О Норе Галь рассказывает её дочь Эдварда Кузьмина (տեսանյութ)