Բելառուսական ռուբլի

Բելառուսական ռուբլի (բելառուս․՝ рубе́ль, կոդ ISO BYR, մինչև 2000 թվականը՝ BYB), Բելառուսի պաշտոնական դրամը։ Սիմվոլը՝ Br: Գործածության մեջ են 50, 100, 500, 1000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 և 200 000 ռուբլի անվանական արժեքներով թղթադրամները։ Բելառուսական ռուբլին չունի ավելի փոքր դրամական միավոր։


== Անվանումը ==
«Բելառուսական ռուբլի» անվանումն ի հայտ է եկել 1990-ական թվականներին, երբ Բելառուսը հրաժարվում էր խորհրդային ռուբլուց։ Այդ ժամանակ հասարակական գործիչների մի մասը ազգային տարադրամի համար առաջարկում էին «տալերը» անվանումը, և հարցը քննարկվեց Գերագույն խորհրդի Պրեզիդիումում, սակայն Տալերի օգտին արտահայտվեց միայն Նիլ Գիլևիչը։


== Պատմություն ==


=== Իրավիճակը ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ===

1992 թվականի սկզբում, ընդհանուր դրամական համակարգի անկման ժամանակ Բելառուսում ընդունվեց կուպոնային համակարգ, այնուհետև՝ Ազգային Բանկի հաշվարկային տոմսեր։ Պաշտոնական փոխարժեքը համապատասխանում էր մեկ հաշվարկային տոմս 10 խորհրդային ռուբլու դիմաց։
1992 թվականի հուլիսի 1-ից սկսեցին գործողություններ իրականացնել ոչ կանխիկ բելառուսական ռուբլով։ 1993 թվականի հուլիսի վերջից սկսվեց անցումը խորհրդային ռուբլուց։ Բելառուսական ռուբլին դարձավ Բելառուսի տարածքում միակ օրինական վճարման միջոցը։ Չնայած այն բանին, որ սեպտեմբերին Ղազախստանը, Հայաստանը, Ռուսաստանը, Ուզբեկստանն ու Տաջիկստանը նոր համաձայնագիր ստորագրեցին նոր տեսակի ռուբլու կիրառման շրջանի մասին, այդ գաղափարն ապագա չունեցավ, և բելառուսական ռուբլին այդպես էլ մնաց ազգային տարադրամ։
1992-1994 թվականներին սկսեցին բելառուսական ռուբլու առաջարկի տասը անգամ մեծացման քաղաքականությունը։ Այսպես, 1 ռուբլիանոց թղթադրամը 1992 թվականին հավասարվեց 10 խորհրդային ռուբլու, իսկ 1, 3, 5 անվանական գներով թղթադրամների համար օգտագործում էին խորհրդային ռուբլին։ 1994 թվականի օգոստոսի 20-ին տեղի ունեցավ բելառուսական ռուբլու դենոմինացիա, որը կանգնեցրեց առաջարկի մեծացումը ինֆլյացիայի պահպանման համար։


=== 2000-2014 թվականների տնտեսական ակնարկ ===

2000 թվականի հունվարի 1-ին Բելառուսում ևս մի անգամ ռուբլու դենոմինացիա կատարվեց (1000 անգամ), որի նպատակն էր կայունացնել ազգային դրամը։
Ազգային բանկի քաղաքականության գերնպատակը ռուբլու կուրսի պահպանումն էր. այդպիսին էր ռուսական կողմի պահանջը։ Թույլատրվում էր տարադրամի փոխանակման կետերում դոլլարի վաճառքը։ Ոչ ռեզիդենտ բանկերի համար բացվեց մուտքը դեպի ներքին փոխարժեքային շուկա, հանվեցին ներքին շուկայի հետ կապված գործարքներում բելառուսական ռուբլու կիրառության բոլոր սահմանափակումները։ Ազգային բանկի քաղաքականությունն ու բարեհաջող արտաքին պայմանները բերեցին ռուբլու կուրսի կայունացմանը։ Տնտեսության ու հարկային ոլորտնրում դրական տեղաշարժերի ֆոնի վրա (ԱԱՀ-ի իջեցում 20 %-ից մինչև 18 %, շրջանառության հարկի իջեցում 4,5 %-ից մինչև 4,15 % և այլն) 2004 թվականի սկզբից մինչև 2008 թվականի վերջ բելառուսական ռուբլու կուրսն ԱՄՆ դոլլարի ու ռուսական ռուբլու համեմատությամբ մնում էր գրեթե անփոփոխ։ 2005 թվականի ընթացքում ուսումնասիրվում էր ազգային արժույթում բանկային դեպոզիտների մշտական աճը։ Ինֆլյացիայի տեմպը մի որոշ ժամանակ անընդհատ իջնում էր, այդպես, 2002 թվականին այն կազմում էր 34,8 %, 2003-ին՝ 25,4 %, 2004-իբ՝14,4 %, 2005-ին՝ 8,0 %, 2006-ին՝ 6,6 %: Տարադրամի պաշտոնական կուրսն ամբողջությամբ հավասարվել էր ստվերայինին, ինչի արդյունքում ստվերային արժութային շուկան գրեթե վերացավ։
2006 թվականի մարտի 16-ին ֆրանսիական BNP Paribas բանկը սկսեց միջբանկային շուկայում գնանշել բելառուսական ռուբլին ամերիկյան դոլարի համեմատությամբ։ Բանկը նշանակեց երկկորղմանի գնանիշ՝ այն գնում և վաճառում է բելառուսական ռուբլին ԱՄՆ դոլլարով։ Ազգային բանկի կառավարչի տեղակալ Վասիլի Մատյուշևսկին այս փաստը բավականին նշանակալի իրադարձություն է համարում.

Բելառուսի հանրապետության Ազգային բանկի կառավարիչ Պյոտր Պրոկոպովիչի խոսքերով բելառուսական ռուբլին պետք է ամբողջությամբ կոնվերսիայի ենթարկելի պետք է դառնար 2010 թվականին։
2010 թվականի հունվարից ապրիլ ամիսների ինֆլյացիան 3,1 % էր (6,5 % էր 2009 թվականի նույն շրջանում)2009 թվականի հունվարի 2-ից Բելառուսի Հանրապետության Ազգային բանկը անցում կատարեց բելառուսական ռուբլին արտասահմանյան արժույթների զամբյուղին կապելու մեխանիզմի, միաժամանակ այն դեվալվացնելով ԱՄՆ դոլլարի նկատմամբ։
Արտասահմանյան արժույթի գնման ընդհանուր ծավալի մաքուր չափը 2010 թվականի հունվարից մարտ ամիսների ռեզիդենտով կազմում է 1 միլիարդ 497,1 միլիոն ԱՄՆ դոլլար (տեսանելիորեն ավելի ՛ատ, քան 2009 թվականի նույն ժամանակաշրջանում՝ 955,4 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։
2011 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի արդյունքում մակրոտնտեսական չափորոշիչները վատթարացան. ինֆլյացիան հասավ 108,7%-ի, վերաֆինանսավորման դրույքը բարձրացավ 10%-ից մինչև 45% (տես ներքևում)։ Աշնանից սկսած ռուբլու կուրսը սկսեց որոշակիանալ բելառուսական արժութաֆոնդային բորսայի առքուվաճառի արդյունքների հիման վրա։ Բելառուսական ռուբլու կուրսը ԱՄՆ դոլլարի նկատմամբ իջավ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի 3000 ռուբլուց մինչև 2014 թվականի դեկտեմբերի 31-ի 11 900 ռուբլի (բնակչության կողմից տարադրամի գնման համար 20%-անոց վաճառակատարման հաշվարկով՝ 14 հազար ռուբլի)։
2014 թվականի դրությամբ ինֆլյացիան Բելառուսում կազմում է 16,2%


==== Ռուսաստանի հետ արժութային ինտեգրացման հարցը ====
Իր կառավարման սկզբից նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն սկսեց ակտիվորեն գործել Ռուսաստանի Դաշնության հետ ինտեգրացման ուղղությամբ։ Սկզբնական շրջանում շրջանառվում էր անգամ ընդհանուր բելառուսառուսական դրամական միավորի ներմուծման հարցը։ 1999 թվականին ստորագրված «Միացյալ պետության ստեղծման մասին պայմանագրի» 13-րդ հոդվածում քննարկվում էր ընդհանուր տարադրամի ներմուծումը։ 2000 թվականի նոյեմբերի 30-ին Մինսկում Միջպետական համաձայնագիր ստորագրվեց Բելառուսի Հանրապետության ու Ռուսաստանի Դաշնության միջև ընդհանուր դրամական միավորի ներմուծման ու Միացյալ հանրապետության ընդհանուր էմիսիոն կենտրոնի ձևավորման մասին։ Այն նախատեսում էր, որ 2005 թվականի հունվարի 1-ից ընդհանուր տարադրամի դերը պետք է կատարի ռուսական ռուբլին, իսկ 2008 թվականի հունվարի 1-ից պետք է ներմուծվի Միացյալ հանրապետության ընդհանուր դրամը։ Այդ կենտրոնի տեղակայման մասին երկարատև քննարկումնեիր էին կատարվում. տեղակայել Մոսկվայու՞մ, Մինսկու՞մ, թե՞ ինչ-որ երրորդ քաղաքում։
2005 թվականի սեպտեմբերին Միացյալ Հանրապետության Խորհրդի հանդիպումից հետո Ռուսաստանի վարչապետ Միխաիլ Ֆրադկովը լրագրողներին հայտարարեց, որ Ռուսաստանն ու Բելառուսը դեռ պատրաստ չեն 2006 թվականից գործածության մեջ դնեմ ընդհանուր դրամական միավորը և չեն կարող նոր ժամկետներ ասել, քանի դեռ չկան բոլոր տնտեսական պայմանները այդ որոշման համար, մասնավորապես, էմիսիոն կենտրոնի վերաբերյալ հարցերի լուծումն ու երկու երկրներում տնտեսական նույն մակարդակի ստեղծումը։ Ֆրադկովը նշեց.

Այժմ ռուսական ռուբլին ընդունված չէ Բելառուսում, որպես դրամական միավոր։ Փորձագետները փորձում են հասկանալ, թե կլինի արդյոք այդ փոփոխությունը մոտ ապագայում, և եթե այո, ապա երբ։


==== Ոսկեարժութային ռեզերվներ ====
Ըստ ԱՄՀի մեթոդաբանության Բելառուսի համաշխարհային պահեստային ակտիվները 2004 թվականի դրությամբ բարձրացել են 54,4 % և 2005 թվականի հունվարի մեկին կազմել են $ 770,2 միլիոն։ 2004 թվականին ոսկեարժութային ռեզերվները ազգային որմամբ բարձրացել են 17,1 % մինչև $ 1,047 մլրդ։ 2006 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Բելառուսի միջազգային պահեստային արխիվների ընդհանուր ծավալը ըստ ԱՄՀ-ի հատուկ ստանդարտների տվյալների կազմում էր $ 1296,5 միլիոն։ Ազգային բանկի համախառն ակտիվները տարադրամով, թանկարժեքմետաղներով ու քարերով կազմում է $ 1629,6 միլիոն, մեկ տարվա մեջ ավելանալով $ 449,7 միլիոն-ով։ Երկրի ոսկու պահուստը կազմում էր 25,02 տոննա (արժութային համարժեքը՝ $ 412,7 միլիոն)։ Բելառուսի միջազգային ռեզերվային ակտիվները՝ հաշվարկված ԱՄՀ-ի մեթոդներով, 2007 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ կազմում էր $ 4182,2 միլիոն, տարվա սկզբից ավելանալով 202,4 %։ Բելառուսի միջազգային ռեզերվային ակտիվներն ըստ ազգային որոշման $ 4997,6 միլիոն էին, տարվա սկզբից ավելանալով 185 %։ 2008 թվականի մարտի 1-ի դրությամբ Բելառուսի միջազգային պահեստային արխիվները՝ հաշվարկված ԱՄՀ-ի մեթոդներով, կազմում էին $ 4 միլիարդ 352,9 միլիոն, տարվա սկզբից ավելանալով 4,1 %։ Միջազգային ռեզերվային ակտիվներն ըստ ազգային որոշման յադ շրջանում ավելացել էին 9,1 %, մինչև $ 5 միլիարդ 446,6 միլիոն։ 2015 թվականի հունվարի 1-ին միջազգային ռեզերվները 5 059 միլիոն USD էին։
Բելառուսի հանրապետության պահեստային ակտիվները՝ հաշվարկված ԱՄՀ-ի մեթոդաբանությամբ յուրաքանչոյուր տարվա հունվարի մեկին (միլիոն USD-ով).

2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ազգային բանկի կառավարչի ներկայացուցիչ Նադյեժդա Երմակովան հայտնել է, որ Ազգային բանկի ոսկեարժությաին ռեզերվների 74 %-ը (3,5-ը 4,7 միլիարդ դոլարից) ՍՎՈՓ-ի գործարքների համար բանկերի պարտքերն են։ Այդ դեպքում իրական ոսկեարժութային պահուստները կազմում են ընդամենը 1,2 միլիարդ դոլար2013 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով Բելառուսի Ազգային բանկի ոսկու պաշարը աճել է մինչև 1,6 տ 2012 թվականի ընթացքում, և կազմում է 33,3 տոննա.


==== 2015 թվականի հունվար ====
Բելառուսական ռուբլու կուրսի տատանումներն ԱՄՆ դոլլարի նկատմամբ 1995-2014 թվականներին (բոլոր թվերը տրված են յուրաքանչյուր տարվա դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ; մինչև 1999 թվականի տվյալները ներկայացված են դենոմինացիան հաշվի առնելով), ինչպես նաև 2015 թվականի հունվարի 31-ին։


== Մետաղադրամներ ==

Ի սկզբանե Բելառուսի Ազգային բանկը մետաղադրամների թողարկումն իրականացնում էր միջազգային մետաղադրամների ծրագրի շրջանակներում, միաժամանակ ջանքեր գործադրելով ներքին շուկայում հուշամետաղադրամների ակտիվացման համար։ Սկսած 2002 թվականից, որն այդ առումով բեկումնային էր, բելառուսական մետաղադրամների վաճառքը տարեցտարի ավելանում էր գրեթե կրկնակի։ Պահանջարկի մեծանալը հնարավորություն էր տալիս մեծացնել թողարկվող մետաղադրամների անվանական արժեքները։ Այսպես, եթե մինչև 2004 թվականը միջինում թողարկվում էր 3-7 անուն, ապա 2004-ին՝ 12, 2005-ին՝ 18, 2006-ին՝ 20, 2007-ին՝ 15, 2008-ին՝ 20, 2009-ին՝ 26, 2010-ին՝ 33, 2011-ին՝ 36:


=== Դրամահատարաններ ===
Բելկառուսում չկա սեփական դրամահատարան, ինչի պատճառով Ազգային բանկը ստիպված է իր պատվերները կատարել այլ պետություններում։ Առաջին մետաղադրամի թողարկումից մինչև 2011 թվականի սկզբներ Բելառուսական մետաղադրամները հատվում էին 13 տարբեր դրամահատարաններում, որոնք տեղակայված էին 10 եվրոպական պետություններում։ Առավել ակտիվ համագործակցություն կա Լեհաստանի, Լիտվայի, Գերմանիայի և Ղազախստանի դրամահատարանների հետ։


== Թղթադրամներ ==


=== 1992-1999 թվականների թղթադրամներ ===


=== 2000 թվականի թղթադրամներ ===


=== 2000 թվականի թղթադրամներ (2010 թվականի մոդիֆիկացիա) ===


=== 2000 թվականի թղթադրամներ (2011 թվականի մոդիֆիկացիա) ===


== Տես նաև ==
Բելառուսական հուշամետաղադրամներ
Բելառուսի տնտեսությունը
Բելառուսական կտրովի կուպոն


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Բելառուսի հանրապետության Ազգային բանկ
Բելառուսի Ազգային բանկի սահմանած ամենօրյա կուրսերը (արխիվը հասանելի է)
Գների ինդեքսները տնտեսության տարբեր ոլորտների համար ՝ Բելառուսի հանրապետության վիճակագրության ու վերշուծության նախարարություն
Բելատուսական բոնիստիկա
Թղթադրամներ