Ամենեմհաթ I

Ամենեմհաթ I (եգիպտ. jmn-m-ḥꜣt; /jaˈmaːnumaˌħuːʀiʔ/), տասներկուերորդ դինաստիայի առաջին կառավարիչ, դինաստիա, որը համարվում էր Եգիպտոսի միջին թագավորության ոսկե դարը։ Նա ղեկավարել է մ.թ.ա. 1991-ից մինչև մ.թ.ա. 1962-ը (մ.թ.ա. 1939-ից մինչև մ.թ.ա. 1910թթ.):
Ամենեմհաթ I-ը հավանաբար նույնն էր, ինչ Ամենեմհաթ անունով վեզիրը, ով գլխավորեց արշավախումբը դեպի Վադի Համմամատ իր նախորդ Մենթուհոտեպ IV-ի օրոք և, հնարավոր է, տապալեց նրա իշխանությունը։ Գիտնականները տարբերվում են այն հարցում, թե արդյոք Մենթուհոտեպ IV-ը սպանվել է Ամենեմհաթ I-ի կողմից, սակայն չկա որևէ անկախ ապացույց, որը ենթադրում է դա, և հնարավոր է, որ նույնիսկ նրանց թագավորությունների միջև եղել է համագահակալության շրջան։
Ամենեմհեթ I-ը թագավորական տոհմից չէր՝ ծնվել էր Սենուսրեթի և Նեֆերտի ընտանիքում, ովքեր Եգիպտոսի բազմաթիվ գավառներից մեկի նոմարքներն էին։ Որոշ գրական ստեղծագործությունների շարադրանքը (Նեֆերտիի մարգարեությունը, Ամենեմհաթի հրահանգները) և ճարտարապետության մեջ 6-րդ դինաստիայի տիրակալների բրգաձեւ համալիրների վերադարձը հաճախ համարվում են օրինականացման փորձեր։ Ժամանակաշրջանի տեքստերում նշվում է, որ նրա մայրը եղել է Տա-սեթիից, փղերի եգիպտական անուն Թա-Սեթիից։ Վերջին տարիներին շատ գիտնականներ պնդում են, որ Ամենեհմաթ I-ի մայրը ծագումով նուբիացի էր։
Ամենեմհաթ I-ը մայրաքաղաքը Թեբեից տեղափոխեց Իթջթավի և թաղվեց Լիշտում։ Հնարավոր է նաև, որ նա սպանված լինի։


== Վաղ թագավորություն ==

Որոշ ապացույցներ կան, որ Ամենեմհաթ I-ի վաղ թագավորությունը պատված էր քաղաքական ցնցումներով, ինչպես ցույց են տալիս տեղական կառավարիչ Նեհրիի արձանագրությունները։ Եղել են մի քանի ծովային մարտեր, որտեղ ներգրավվել է Ամենեմհաթ I-ի համախոհը` Խնումհոթեպ I-ը, որն օգնել է հաղթանակի հասնել։ Հետագայում Խնումհոթեփը նշանակվեց Բենի Հասանի կարևոր տեղական կառավարիչ և այնտեղ հիմնեց տեղական կառավարիչների դինաստիա։ Նրա թոռն էր Խնումհոթեփ III-ը։


== Բուրգը ==
Գլխավոր թեման։ Ամենեմհաթ I-ի բուրգը
Բուրգի միջուկը կազմված էր կրաքարի փոքր կոպիտ բլոկներից՝ չամրացված ավազով, բեկորներով և աղյուսով։ Թերևս ամենաուշագրավ առանձնահատկությունն այն է, որ այն ներառում էր Հին Թագավորության հուշարձանների ռելիեֆով զարդարված բլոկների բեկորներ։ Մենք կարող ենք միայն եզրակացնել, որ դրանք վերցրել են Սակկարայում ու Գիզայում և բերվել Լիշտ՝ բուրգի մեջ ներառելու համար։
Միջին Թագավորության բուրգերը կառուցվել են Նեղոսին ավելի մոտ, իսկ Ամենեմհեթ I-ի թաղման պալատն այժմ ջրի տակ է, քանի որ Նեղոս գետը փոխել է հունը։ Համալիրն ունի կրաքարից ներքին պատ, իսկ արտաքինը՝ ցեխապատ։ Թագավորական ընտանիքի անդամները թաղված են այս երկու պատերի միջև։
Նրա որդին՝ Սենուսրեթ I-ը հետևեց նրա հետքերին՝ կառուցելով իր բուրգը նույնպես Լիշտում, բայց նրա թոռը՝ Ամենեմհաթ II-ը, խախտեց այս ավանդույթը։ 


== Սպանություն ==
Թագավորության վերջից թվագրվող երկու գրական ստեղծագործություններ պատկերում են Ամենեմհաթ I-ի մահվան մասին։ Ամենեմհաթի հրահանգները ենթադրաբար խորհուրդներ էին, որոնք մահացած թագավորը երազի ժամանակ տվել է իր որդուն։ Այն հատվածում, որտեղ նա զգուշացնում է Սենուսրեթ I-ին իր հպատակների հետ չափազանց մեծ մտերմության մասին, նա որպես ամրապնդում պատմում է իր մահվան պատմությունը.
<<Ընթրիքից հետո էր։ Ես քնած էի անկողնուս վրա՝ հոգնած, և սիրտս սկսել էր հետևել քնին։ Երբ իմ խորհրդած զենքերը գործածեցին, ես դարձա նեկրոպոլիսի օձի պես։ Երբ ուշքի եկա, արթնացա կռվից և պարզեցի, որ դա թիկնապահի հարձակումն էր։ Եթե ես արագ զենք վերցնեի ձեռքս, թշվառներին լիցքերով կստիպեի նահանջել։ Բայց գիշերը չկա մեկը, ով կարող է միայնակ կռվել. առանց օգնականի ոչինչ չի ստացվի։ Ահա իմ վիրավորանքը եղավ, երբ ես առանց քեզ էի, երբ շրջապատը դեռ չէր լսել, որ ես քեզ կհանձնեմ, երբ դեռ քեզ հետ չէի նստել, որպեսզի քեզ խորհուրդ տամ, քանի որ ես դա չէի պլանավորել, չէի կանխատեսում, և իմ սիրտը չէր մտածում ծառաների անփութության մասին>>։
Այս հատվածը վերաբերում է մի դավադրության, որի ժամանակ Ամենեմհաթը սպանվել է իր իսկ պահակախմբի կողմից, երբ նրա որդին և համագյուղացի Սենուսրեթ I-ը արշավ էին ղեկավարում Լիբիայում։ 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==