Փայտիկներ սննդի համար

Փայտիկներ սննդի համար, ոչ մեծ փայտիկների զույգ, ավանդական ճաշասեղանի սպասք Արևելյան Ասիայում։ Չորս երկրների թվին, որտեղ հիմնականում օգտագործվում են փայտիկները, պատկանում են Չինաստանը, Ճապոնիան, Կորեան և Վիետնամը։ 19-րդ դարում Թաիլանդում Ռամա V թագավորի կողմից շրջանառության մեջ մտցված եվրոպական սպասքից հետո փայտիկներով ուտում են միայն արիշտա և ապուրներ։ Փայտիկները սովորաբար պատրաստված են փայտից, ոսկորից, փղոսկրից, նաև պլաստիկից։ Ենթադրվում էր, որ Չինաստանի կայսերական պալատում սննդի մեջ թունավոր նյութեր հայտնաբերելու համար օգտագործվել են արծաթե փայտիկներ։


== Պատմություն և մշակութային ասպեկտներ ==


=== Չինաստան ===
Չինաստանում հնագիտական հետազոտությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ Չինաստանում քուայցզի չինարեն՝  筷子, փինյին կոչվող սննդի փայտիկները հայտնվել են Շանի դարաշրջանում (մոտ 3 հազար տարի առաջ)։ Ըստ լեգենդի՝ դրանք հորինել է լեգենդար նախահայր Յույը, երբ ցանկացել է կաթսայից վերցնել տաք միսը և չայրվել եռացող ջրով։ Նա ծառից կտրել է երկու ճյուղ և իրականացրել իր ցանկությունը։
Փայտիկներից օգտվում են մարդկանց 30 %-ը․ այնքան, որքան օգտվում են պատառաքաղից։ Մյուսներն ուտում են ձեռքերով։
Քուայցզին հիմքում քառակուսի է, որպեսզի չգլորվի սեղանի վրայով։ Դրանց երկարությունը մոտ 25 սմ է, իսկ խոհանոցայիններինը՝ սովորաբար հնդկեղեգից են և մեկուկես անգամ ավելի երկար։


=== Ճապոնիա ===

Ճապոնիայում փայտիկները (ճապ.՝ 箸) եկել են Չինաստանից Յայոյ ժամանակաշրջանում։ Սկզբում դրանք բամբուկից պատրաստված ամբողջական փայտիկներ էին. բամբուկի բարակ ցողունը բաժանվում էր երկու մասի և դրա կեսը լայնքով ծալվում էր, որի արդյունքում ստացվում էր վերին մասում ամրացված մի տեսակ բամբուկե «ունելի»։ Ժամանակակից փայտիկների տեսակները (առանձին) Ճապոնիայում հայտնվել են Ասուկայի ժամանակաշրջանում։ Այդ ժամանակ փայտիկներ էին գործածում միայն բարձր ազնվականությունը, իսկ հասարակ ժողովուրդը ուտում էր ձեռքերով։ Նարայի ժամանակաշրջանում փայտիկների օգտագործման սովորույթը տարածվել է բոլոր դասերի վրա։ 
Կան փայտիկների (ճապոնական ճապ.՝ 塗り箸) ձևերի և չափերի բազմաթիվ տարատեսակներ, որոնք երբեմն ներկայացնում են արվեստի իսկական ստեղծագործություն. դրանք ներկում են, ծածկում լաքով, զարդարում են սադափով և տարբեր նախշերով։ Ժամանակակից հասիները պատրաստվում են ոսկորից, փայտից (բամբուկի, սոճու, նոճու, սալորի, թխկու, սև կամ մանուշակագույն սանդալի փայտից), կլոր կամ քառակուսի, կոնաձև կամ բուրգաձև ծայրերով։
Ենթադրվում է, որ փայտիկները մարզում են նուրբ շարժիչային հմտությունները, որոնք զարգացնում են մտավոր ունակությունները, ուստի Ճապոնիայում սովորեցնում են հասիի հետ վարվել փոքր տարիքից։ Ճապոնացի գիտնականները երեխաների մոտ սննդի փայտիկները տիրապետելու ցանկությունը համարում են իրենց երկրի համար կարևոր և արդիական խնդիր։ Փայտիկներով «վարժությունների» արդյունավետության հաստատումը հետազոտողների հայտարարությունն է այն մասին, որ այն երեխաները, որոնք սկսել են ուտել հասիի օգնությամբ, մեկ տարեկանը լրանալուց անմիջապես հետո առաջ են անցել իրենց հասակակիցներից, որոնք չեն կարողանում բաժանվել գդալներից։
Ճապոնացիների համար փայտիկները ոչ միայն ամենօրյա անձնական առարկա են (ընդունված չէ դրանք ուրիշներին տալը), այլ նաև սուրբ խորհրդանիշ (ճապոնացիները հարգանքով դրանք անվանում են ճապ.՝ お箸): Ըստ ավանդության՝ դրանք տիրոջը հաջողություն և երկար կյանք են բերում, և հետևաբար հասին համարվում է լավ տոնական նվեր։ Օրինակ, հասին նվիրում են նորապսակներին՝ նկատի ունենալով, որ ցանկանում են նրանք լինել նույնքան անբաժան, որքան զույգ փայտիկները։ Երեխային նվիրում են նրա ծննդյան 100-րդ օրվանից հետո, երբ «առաջին փայտիկներ» արարողության ժամանակ մեծահասակները առաջին անգամ նրան փայտիկների օգնությամբ բրինձ են տալիս համտեսելու։ Պատրաստում են նաև փայտիկների նվեր հավաքածուներ ամբողջ ընտանիքի համար։
Բացի այդ, կան հասիներ Ամանորի, չանոյուի, քաղցրավենիքի համար։ Կա փայտիկների մի տեսակ, որը հորինել է հայտնի ճապոնական թեյի վարպետ Սեն նո Ռիկյուն։ Ասում են, որ մի առավոտ նա մտել է անտառ փայտի կտորներ հավաքելու և դրանք մաքրելու համար, որ վայելի թարմ փայտի բույրը։

Ճապոնիայում փայտիկների համար կան հատուկ պատվանդաններ՝ ճապ.՝  箸置き: Այս անունը ձևավորվել է «օկու» ( ճապ.՝ 置く՝ «դնել») բայանուն գոյականի ավելացումից։ Հասիոկի վրա փայտիկները պետք է դնել բարակ ծայրերով, այնպես, որ դրանք նայեն դեպի ձախ։ Եթե սեղանին չկա հասիոկի, ապա հասին կարելի է տեղադրել ափսեի կողքին կամ սեղանի վրա։
Մեկանգամյա օգտագործման փայտիկները մատուցվում են հատուկ թղթե պատյանով, որը հաճախ լինում է զարդարված և համարվել է հավաքածուի առարկա։ Այն կարող է նկարազարդված լինել անսովոր նկարներով կամ կարող է կրել ռեստորանի լոգոն։
Փայտիկների օգնությամբ կարելի է ոչ միայն պահել սնունդը և դնել այն բերանը, այլև կատարել բազմաթիվ այլ ավելի բարդ գործողություններ. խառնել սոուսը, բաժանել կտորների և նույնիսկ կտրել։


=== Կորեա ===

Կորեայում սննդի համար փայտիկները կոչվում են «չոկարակ» (կորեերեն՝ 箸가락, 저가락, 젓가락), կորեական փայտիկները բարակ են, մետաղյա։ Դա եզակի է իր տեսակի մեջ, ավելին՝ ոչ մի երկրում, որտեղ օգտվում են սննդի փայտիկներից, դրանք պատրաստված չեն մետաղից (թեև կարող են սարքել մետաղից փայտիկներ կերակուրի պատրաստման համար), ավելին, օրինակ, Ճապոնիայում եվրոպական ճաշասեղանի սպասքից հետո առավելություններից մեկը այն է, որ «չեն քերծում ատամները մետաղով»։ Հնում կորեական չոկարակները պատրաստել են արույրից, հիմա՝ հիմնականում չժանգոտող պողպատից։


== Ժամանակակից միտումներ ==
Ներկա ժամանակում ռեստորանների մեծամասնությունը մատուցում է միանգամյա օգտագործման փայտիկներ (վարիբասի)՝ պատրաստված պլաստմասից կամ փայտից։ Սովորաբար դրանք թողարկվում են անավարտ (փայտիկների վերին ծայրը սղոցված չեն, որպես վկայություն այն բանի, որ օգտագործված չեն)։


== Օգտագործման տեխնիկա ==

Սննդի փայտիկների բռնելու սկզբունքը։

Մատնեմատը և ճկույթը անհրաժեշտ է սեղմել մեկը մյուսին, ցուցամատն ու միջնամատը թեթևակի ձգել դեպի առաջ։
Ստորին փայտիկը տեղադրել դաստակի փոսիկի և բութ մատի մեջ, ընդ որում նրա ստորին, բարակ ծայրը հենվում է երրորդ (եղունգային) մատնեմատի ֆալանգի վրա, իսկ հաստ ծայրը մոտավորապես հանդես է գալիս ափի ¼-ի սահմաններից դուրս։
Այնուհետև վերին փայտիկը տեղավորվում է միջնամատի (եղունգային) երրորդ և ցուցամատի առաջին ֆալանգի վրա և պահվում է բթամատի ծայրով․ փայտիկը պետք է բռնել մոտավորապես մատիտի նման։Երբ ուտում են, ստորին փայտիկը մնում է անշարժ, բոլոր մանիպուլյացիաները կատարվում են վերինի օգնությամբ․ երբ շտկվում են միջնամատն ու ցուցամատը փայտիկները իրարից հեռանում են։ Համապատասխանաբար, միջնամատի և ցուցամատի թեքումից փայտիկները միասին վերցնում են կերակուրի կտորները։ Գլխավոր պայմանը, որը երաշխավորում է փայտիկների հաջող օգտագործումը, ձեռքերը չլարելն է։ Ձեռքի դաստակը պետք է լինի թուլացած, իսկ շարժումները՝ թեթև, հանգիստ։ Փայտիկների հետ վարվեցողության հմտություների զարգացման համար խորհուրդ է տրվում մարզվել մանր առարկաների վրա՝ ոլոռի, եգիպտացորենի հատիկների։ 


== Էթիկետ ==
Փայտիկները մշակույթի և պատմության մի մասն են, դրանց օգտագործումը պարուրված է պայմանականություններով և արարողություններով։ Կան բազմաթիվ կանոններ և լավ վարվելաձևեր, որոնք կապ ունեն փայտիկների հետ, ընդ որում տարբեր երկրներում վարվելակարգը ունի իր բնորոշ հատկանիշները։ Ընդհանուր առմամբ կանոնների մի մասը հետևյալն է․

Փայտիկները օգտագործվում են միայն սնունդ վերցնելու, բերանը կամ ափսեի մեջ դնելու համար։ Փայտիկների օգնությամբ ցանկացած այլ մանիպուլյացիա կարող է համարվել վարվելակարգին չհամապատասխանող։ Մասնավորապես, պետք չէ․
փայտիկներով խփել սեղանին, ափսեին կամ այլ առարկաների մատուցողին կանչելու համար
«նկարել» փայտիկներով սեղանի վրա
«թափառել» փայտիկներով սննդի շուրջը
փայտիկներով պրպտել ամանը՝ լավ կտոր գտնելու համար, պետք է սնունդը վերցնել վրայից։
Պետք է նախապես ընտրել կտորը։ Փայտիկներով մի կտորի կպնելուց հետո պետք է վերցնել այն և ուտել։
Չի կարելի տաքացնել սնունդը փայտիկների վրա։
Չի կարելի թափահարել փայտիկները կտորը սառեցնելու համար։
Տգեղ է փայտիկները լիզելը կամ այն ընդհանրապես հենց այնպես բերանում պահելը։
Չի կարելի ցույց տալ փայտիկներով, պետք չէ դրանք օդում թափահարել։
Չի կարելի տեղաշարժել սպասքը փայտիկների օգնությամբ։ Սպասքը պետք է վերցնել միայն ձեռքերով։
Նախքան կրկին բրինձ խնդրելը փայտիկները պետք է դնել սեղանին։
Չի կարելի փայտիկները խրել սննդի մեջ։ Դա համարվում է վատ տոն, քանի որ այն հիշեցնում է խնկի փայտիկները, որոնք մատուցում են մահացած հարազատներին։


=== Չինական էթիկետ ===

Չինացիները հաճախ սննդի համար օգտագործում են եվրոպական սարքեր, մասնավորապես՝ պատառաքաղներ և գդալներ։ Նրանք փայտիկներով ուտում են ավանդական ուտեստները, որոնք առավել հարմար են վերցնել փայտիկներով։

Ուտելիքը վերցնելու ժամանակ ձեռքի ափը միշտ պետք է ուղղված լինի դեպի ներքև։ Ձեռքի շրջադարձը դաստակով և ափը դեպի վերև, համարվում է անքաղաքավարի։
Ըստ ավանդույթի՝ չինացիները բրինձը ուտում են տարայի միջից։ Բրնձով թասը մոտեցնում են բերանին և ապա՝ փայտիկներով ուտում են բրինձը։ Եթե բրինձը սպասքավորված է ափսեում, ինչպես ընդունված է արևմտյան մշակույթում, թույլատրվում է և նույնիսկ ավելի գործնական է օգտագործել պատառաքաղ կամ գդալ։
Ի տարբերություն ճապոնական ավանդույթների՝ միանգամայն թույլատրվում է փայտիկներով սնունդ փոխանցել մտերիմներին (երեխաներին, ծնողներին, հարազատներին), եթե նրանց համար դժվար է կամ անհարմար է ինքնուրույն սնունդ վերցնելը։ Մեծահասակների վերաբերմամբ հարգանքի նշան է համարվում առաջին հերթին նրանց սնունդ տալը նույնիսկ նախքան կերակուրը սկսելը (ինչը համապատասխանում է մեծահասակներին հարգելու կոնֆուցիականության ավանդույթին)։
Ուտելիքը ավարտելուց հետո ձողիկները պետք է տեղադրվեն ամանի լայնությամբ՝ ծայրերը դեպի ձախ, դա նշան է, որ ընթրիքը ավարտված է և հավելում չի պահանջվում։


=== Ճապոնական էթիկետ ===

Չի կարելի փայտիկները սեղմել բռունցքի մեջ․ ճապոնացիներն այն ընկալում են որպես սպառնացող ժեստ։
Պետք չէ փայտիկներով ուտելիք փոխանցել մեկ այլ մարդու ափսեի մեջ կամ ընդունել օտարների փայտիկները։ Այդ ժեստն օգտագործվում է դիակիզումից հետո  հարազատների կողմից մահացածի ոսկորները աճյունասափոր տեղափոխելու համար և տաբու է մյուս բոլոր դեպքերում։
Պետք չէ փայտիկները տեղավորել բաժակների լայնքով։ Ավարտելով ուտելը՝ պետք է փայտիկները տեղավորել պատվանդանի կամ սեղանին զուգահեռ  ափսեի եզրերին։


== Ազդեցություն շրջակա միջավայրի վրա ==
Միայն Չինաստանում ամեն տարի օգտագործվում և դեն է նետվում մոտ 45 միլիարդ զույգ մեկանգամյա օգտագործման փայտիկներ, ինչը տարեկան կազմում է մոտ 1,7 միլիոն խորանարդ մետր փայտ կամ 25 միլիոն ծառ, արտահանման շուկան կազմում է մոտ 180 միլիարդ զույգ։ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության նպատակով 2006 թվականի ապրիլից Չինաստանում ներդրվել է վաճառքի 5 % հարկ մեկանգամյա օգտագործման փայտիկների համար, իսկ Պեկինում (Չինաստան) շատ հյուրանոցներ հրաժարվել են դրանցից։ 
Ճապոնիայում տարեկան օգտագործվում է շուրջ 24 միլիարդ զույգ միանգամյա օգտագործման փայտիկներ (90 %-ը գալիս է Չինաստանից), այսինքն՝ մեկ անձի համար մոտ 200 զույգ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Wang Q. E. Chopsticks. A Cultural and Culinary History. — Cambridge University Press, 2015. — 210 p. — ISBN 978-1-107-02396-3