Հուսկան Նահատակ վանք

Հուսկան Նահատակ վանք ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Շամքորի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում։ Գտնվում է Դաշբուլաղ գյուղից 0,5 կմ արևելք՝ Բադա (Լղարակ) և Խաչիսար (Չարդախլու) գյուղերի միջև, ծովի մակերևույթից 1200 մ բարձրության վրա։


== Հիմնադրում ==
Հուսկան, Ոսկան Ճգնավորի, Ոսկան կամ Ոսկյանց վանքը ավանդաբար կապված է ոմն նահատակ ճգնավորի անվան հետ, որի մարմինն ամփոփված է եղել վանքում.


== Պատմություն ==
1883 թվականին հնավայր այցելած Հ. Մանասյանցը ցավով արձանագրել է վանքի անմխիթար վիճակը.
1884-1885 թվականներին եկեղեցին նորոգել է բադացի Կարապետ Սափարյանցը, որը «...ժրաջան աշխատութեամբ իւր առաջուան խարխուլ և կիսաւերակ դրութիւնից կատարեալ վերանորոգած է»։
1888 թվականին եկեղեցու տարածքն էլ է բարեկարգվել։
Վանքի կառույցները շարունակ քայքայվելով և երկար ժամանակ լուրջ նորոգությունների չենթարկվելու պատճառով 1893 թվականին հայտնվել էին անմխիթար դրության մեջ. «…Եկեղեցին ունէր 4 սենեակ, իսկ այժմ մնացել է 2-ը և դրանք էլ շուտով կքանդուեն։ …Սրանից մի տարի առաջ իբրև ժամկոչ այդտեղ բնակւում էր մի ծերունի, որը նայում և պահպանում էր եկեղեցին. այժմ այդ ծերունին վախճանուել է և եկեղեցին բարձի թող է արած»։
1890 թվականին վանքի հերթական այցելուն նշել է.
Հայ-թուրքական ընդհարումների ընթացքում, մասնավորապես 1905 թվականի նոյեմբերին թուրքերը եկեղեցին ավերել ու կողոպտել են։
1907 թվականին վանահայր Մեսրոպ Տեր-Ստեփանոսյանցը կառույցի վերանորոգության համար կազմել է վանքի եկամուտների հաշվեմատյանը։
1985 թվականին ՀՃՈւԿ-ի հետազոտական խմբի այցելության ժամանակ, եկեղեցին գտնվում էր խիստ քայքայված վիճակում, և դեռևս նկատվում էին միաբանության սենյակների մնացորդները (ամենայն հավանականությամբ, դրանք սկզբում ծառայել են որպես վանահոր բնակարան, իսկ ավելի ուշ՝ սոսկ կացարաններ ուխտավորների համար)։


== Ճարտարապետություն ==
Հուսկան Նահատակ վանքի գլխավոր կառույցը Սուրբ Գևորգ եկեղեցին է։ Արտաքին չափերն են՝ 14×7,95 մետր։ Միանավ հորինվածքով թաղածածկ շինություն է։ Աղոթասրահի մեկ զույգ որմնասյուների վրա հենված թաղակապ ծածկն առնված է երկթեք տանիքի տակ։ Ավանդատներ չունի։ Խորանի և եկեղեցու բոլոր պատերի մեջ բացված են խորշեր։ Միակ մուտքը հարավից է։ լուսավորությունն իրականացված է չորս ճակատներից բացված պատուհանների միջոցով։  Հիմնականում կառուցված է անմշակ քարով, կրաշաղախով։ Սրբատաշ են միայն անկյունաքարերը։ Պատերը բավականին հաստ են՝ 123 սմ, որը բնորոշ է տարածաշրջանի ուշ միջնադարյան պաշտամունքային այլ կառույցներին ևս։ Ներքուստ սվաղված է։ Կառույցն առանձնահատուկ է պատերի մեջ արտաքուստ ագուցված բազմաթիվ խաչքարերով, տապանաքարերով և դրանց բեկորներով, որոնք ոճական և գեղարվեստական առումով վերաբերում են 16-17-րդ դարերին։ Կատարված վերանորոգումների հետքերն ակնհայտ են։
Եկեղեցու հարավային պատի արևմտյան անկյանը կից է ուղղանկյուն  հատակագծով, միաթեք ծածկով թաղակապ տապաատունը (դամբարանամատուռ)։ Արտաքին չափերն են՝ 4,55×3,27 մետր։ Ճարտարապետական հարդարանքի ամենաշքեղ հատվածը արևելքից բացված մուտքն է, որը հազվադեպ երևույթ է։
Եկեղեցուց արևմուտք տարածված է ընդարձակ գերեզմանոցը։ Թաղումներն ունեն խիստ դասավորություն։ Պահպանված բոլոր սալատապանները զուրկ են արձանագրություններից և հարդարանքից։


== Կալվածքներ ==
Հուսկան նահատակ վանքի կալվածքների զբաղեցրած սահմանների, դրանց տնտեսական կացության և եկամուտների մասին որոշ տվյալներ մեզ հայտնի են միայն ԺԹ (19-րդ) դարավերջից։ Հայտնի է, որ 1888 թվականին կալվածական եկամուտը ծառայում էր ի նպաստ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի.

1910 թվականին վանքի անշարժ ունեցվածքը բավականին կրճատվել է՝ հայտնվելով բարձիթող վիճակում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Ս. Կարապետյան, ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԱՐՑԱԽ, էջ 488-491։
Բարխուտարեանց Մ., Արցախ, էջ 321։
Լալայեան Ե., Գանձակի գաւառ, էջ 343։