Մեկ ընտանիք՝ մեկ երեխա

Մեկ ընտանիքում մեկ երեխայի քաղաքականություն (կամ «Մեկ ընտանիք՝ մեկ երեխա»), Չինաստանի ժողովրդագրական քաղաքականություն։ 1970-ականներին, երբ պարզ դարձավ, որ մարդկանց մի հսկայական զանգված գերծանրաբեռնում է պետության ցամաքային, ջրային և էներգետիկ ռեսուրսները, Չինաստանը ստիպված էր օրենսդրորեն սահանափակել ընտանիքի անդամների թիվը։ Այսօր Չինաստանում մեկ կնոջից ծնված երեխաների թիվը 6-ից հասել է 1,6-ի։


== Սահմանափակումների նկարագրություն ==
ՉԺՀ-ի քաղաքացիներին սովորաբար թույլ չեն տալիս ընտանիքում մեկից ավելի երեխա ունենալ (բացառությամբ բազմապտուղ հղիությունների)։ Գյուղերում թույլատրվում է ունենալ երկրորդ երեխային այն դեպքում, եթե առաջին երեխան իգական սեռի է։
Իրավապահների հաղորդումների համաձայն՝ իրավախախտներին երբեմն ստիպել են արհեստական ճանապարհով ընդհատել կամ ստերիլիզացնել հղիությունը։
Երկրորդ երեխայի ծննդի համար նախատեսված տուգանքը կազմում էր 4-8 տարվա միջին եկամուտը։
Ծնելիության սահմանափակման քաղաքականությունը կախված է գավառներից (օրինակ՝ Պեկինի բնակիչները հնարավորություն ունեն երկու երեխա ունենալու, եթե ամուսիններից յուրաքանչյուրն իր ընտանիքում միակ երեխան է եղել)։ Բացի այդ, ծնելիության սահմանափակումը այնքան էլ խիստ չէ ազգային փոքրամասությունների նկատմամբ։ 100 000-ից քիչ բնակչություն ունեցող ազգերի դեպքում երեխաների թվի սահմանափակում նախատեսված չէ։ Ազգային փոքրամասնություններն իրավունք ունեն 2 կամ 3 երեխա ունենալու՝ կախված նրանից, թե պետության որ մարզում են բնակվում։
ՉԺՀ-ում ծնելիությունը կարգավորող նորմատիվ-իրավական ակտի օրինակ է Սինծյան-Ույգուրի ինքնավար մարզի ազգային ներկայացուցիչների 9-րդ համագումարի 2002 թվականին ընդունված «Սինծյանի ազգաբնակչության կարգավիճակի և ծնելիության վերահսկողության մասին» նորմատիվ-իրավական ակտը։ Այդ փաստաթղթի 15-րդ հոդվածում ամրագրված է․

Վերոնշյալից պարզ է դառնում, որ այն ընտանիքները, որում ամուսիններից գոնե մեկը պատկանում է ազգային փոքրամասնություններին, Սինծյանում կարող են ունենալ 2-3 երեխա։ Այդպիսով տարածում գտան նաև միջազգային ամուսնությունները։


== Պետական քաղաքականություն ==

Չինաստանում ծնելիության նվազեցմանն ուղղված պետական քաղաքականությունն իրականացվել է մի քանի փուլով․ 

1956 թվական - ծնելիության պլանավորման առաջին շրջան։ Շարունակվել է մոտավորապես 2 տարի՝ մինչև Մեծ թռիչքի քաղաքականությունը։ Ուղղված էր աշխատանքի մոբիլիզացմանը և ինդուստրացմանը՝ փորձելով ապահովել տարիքային հավաքակազմը։ Չհաջողված է համարվում, բացառությամբ ծովափնյա քաղաքային բնակիչների մի մասի։
1962 թվական - ծնելիության պլանավորման երկրորդ շրջան։ Տևել է մինչև 1966 թվականը՝ մինչև Չինաստանի մշակութային հեղափոխության քայքայումը։ Ուղղված էր ուշ ամուսնություններին, ընտանիքի չափերի կրճատմանը, ծնունդների միջև միջակայքերի երկարացմանը։ Կենտրոնացած էր քաղաքային բնակչության վրա, որտեղ հնարավոր էր որոշակի փոփոխությունների հասնել։ Ըստ էության, արդյունքը առանձնապես մեծ չէր։
1971 թվական - ծնելիության պլանավորման երրորդ շրջան։ Տևել է մինչև 1970-ականները։ Հայտարարվեց «ուշ, հազվադեպ, քիչ» քաղաքականության մասին ( չինարեն հեշտ. 晚稀少 , պինին: wǎn xī shǎo, պալլ.: վան սի շաո)։ Ավելի շատ ջանքեր ներդրվեցին, ինչն ազդեց արդյունավետության վրա։ Այս շրջանում մեծ տարածում գտան հղիության արհեստական ընդհատումները և բեղմնականխումները։ Ամբողջ ընթացքում կազմակերպության դիրքորոշումը փոխվեց՝ 3 երեխայի սահմանափակումից հասնելով մինչև միայն մեկ երեխա ունենալու սահմանափակման։ Պետական և մարզային մակարդակներում ստեղծվեցին թույլատրելի մակարդակներ։
1979 թվական - «Մեկ ընտանիք՝ մեկ երեխա» քաղաքականության իրականացում։ Մեկ երեխայի դիրքորոշումը պահպանվեց։ Ներդրվեց տուգանքների և խրախուսանքների համակարգը։ Հրապարակվեց «2000 թվականին 1,2 միլիարդ մարդ» նպատակը։
1980-ական թվականների կեսեր - «Մեկ ընտանիք՝ մեկ երեխա» քաղաքականության թուլացում։ 1984 թվականին ընդունվեց «Փաստաթուղթ 7»-ը, որում բարձրաձայնվում էր իրատեսական նպատակների դիրքորոշումը՝ «փոքրիկ ճեղքի բացում հանուն մեծի կարկատման» քաղաքականությունը (գյուղերի բնակիչներին թույլատրվում էր ունենալ երկրորդ երեխային՝ վերջնական նպատակին հասնելու պայմանով)։ Նախորդ դիրքորոշումը՝ կապված 2000 թվականին 1,2 միլիարդ բնակչություն ունենալու հետ, փոփոխվում է «մոտ 1,2 միլիարդի»։ Դա առաջին հերթին ազդեց տեղական մակարդակի վրա, որտեղ սկսեցին երկրորդ երեխան ունենալ։ Նպատակները կարճաժամկետի փոխարեն դարձան երկարաժամկետ։
1980-ականների վերջ (1989) - միջոցառումների հերթական խստացում, պաշտոնապես ամեն ինչ անցավ հսկողության տակ։
Չինաստանի մայրցամաքային բնակչությունը 2000 թվականի նոյեմբերի մեկի տվյալներով կազմում էր 1 242 612 226 բնակիչ։
1990-ականների վերջին ծնելիության նկատմամբ արդունավետ վերահսկողությունը շոշափելի արդյունքներ գրանցեց․ բնակչության աճը այնքան դանդաղեց, որ ծնելիությունը մոտեցավ վերարտադրման մակարդակին (ինչն էլ հենց տվյալ փուլի նպատակն էր)։ Մեկ երեխայով ընտանիքները, որպես կանոն, հոգ էին տանում նրա կրթության մասին, ինչի արդյունքում Չինաստանում կրթվածության մակարդակը զգալիորեն բարձրացավ։
Սակայն ի հայտ եկան նաև անսպասելի հետևանքներ․ փոխվեց բնակչության կառուցվածքը և տիպիկ ընտանիքի կազմը։ Չինաստանում արագորեն սկսեց փոխվել աղջիկների և տղաների հարաբերակցությունը․ աստիճանաբար աղջիկներն ավելի քիչ էին ծնվում (ընդհուպ՝ 855/1000 հարաբերակցությամբ)։ Տասնյակ միլիոնավոր չինացի տղամարդկանց համար դժվարություններ առաջացան ընտանիք կազմելու հարցում։ Պարզվեց նաև, որ միջին վիճակագրական չինացին ոչ միայն քույր կամ եղբայր չունի, այլև՝ մորաքույր և հորեղբայր, և հետևաբար՝ երկրորդային բարեկամական հարաբերություններ։ Առաջացավ այսպես կոչված «Ես-սերունդ» խնդիրը, երբ ընտանիքի միակ երեխան սովոր է իրեն համարել աշխարհի կենտրոնը և կյանքի նկատմամբ եսասիարական վերաբերմունք ունի։
Մեկ երեխայի քաղաքականության բացասական հետևանքները Չինաստանը վերջնականորեն գիտակցեց 2013 թվականին, երբ գրանցվեց բնակչության աշխատունակության նվազում։ 2013 թվականի սկզբից մինչև 2015 թվականի սկիզբը աշխատունակ տարիքի բնակչության կրճատումը կազմում էր 3,7 միլիոն մարդ։ Նույն տարում իշխանությունները սկսեցին թուլացնել ծնելիության հետ կապված սահմանափակումները՝ զույգերին թույլատրելով ունենալ երկրորդ երեխային այն դեպքում, եթե ամուսիններից գոնե մեկն իր ընտանիքի միակ երեխան է եղել։


== «Մեկ ընտանիք՝ մեկ երեխա» քաղաքականության չեղարկում ==
2015 թվականի հոկտեմբերի վերջին Չինաստանում պաշտոնապես հայտարարվեց, որ «Մեկ ընտանիք՝ մեկ երեխա» քաղաքականությունը ապագայում կչեղարկվի, և ցանկացած ընտանիքում երեխաներ ունենալու թույլատրելի սահմանը կհասցվի 2-ի։ 2015 թվականի դեկտեմբերի 27-ին ընդունվեցին բնակչության և ընտանեկան պլանավորման մասին օրենքում համապատասխան փոփոխությունները, և օրենքը ուժի մեջ մտավ 2016 թվականի հունվարի մեկից։ Որպես այդ փոփոխության արդյունք՝ ակնկալվում էր յուրաքանչյուր տարի մինչև 3 միլիոնով ավելի երեխայի ծնունդ։ 2014 թվականին Չինաստանում ծնվեց մոտավորապես 17 միլիոն երեխա։ Սակայն հարկ է նշել, որ այդ փոփոխության արդյունքում ծնելիության ներկայիս ցուցանիշը կազմում է ընդամենը 15 միլիոն նորածին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
 Better 10 Graves Than One Extra Birth: China's Systemic Use of Coercion To Meet Population Quotas, Washington, DC, 2004, ISBN 1-931550-92-1 
Fong, Mei (2015), One Child: The Past and Future of China’s Most Radical Experiment, ISBN 0-544-27539-X  Interview with Mei on her challenges writing the book.
Hardee-Cleaveland, Karen (1988), Family Planning in China: Recent Trends, Volume 3, Center for International Research, U.S. Bureau of the Census, https://books.google.com/books?id=leY5HuJB268C 
Goh, Esther C.L. (2011), «China's One-Child Policy and Multiple Caregiving: raising little suns in Xiamen» (PDF), Journal of International and Global Studies (New York: Routledge), արխիվացված  օրիգինալից 2012-05-24-ին, https://web.archive.org/web/20120524054952/http://www.lindenwood.edu/jigs/docs/volume3Issue2/bookReviews/123-125.pdf, վերցված է 2018-02-13 
Greenhalgh, Susan (2008), Just One Child: Science and Policy in Deng's China (illustrated տպ.), ISBN 978-0-520-25339-1 
Johnson, Kay Ann (2016), China's Hidden Children: Abandonment, Adoption, and the Human Costs of the One-Child Policy, ISBN 978-0226352510 
Illegal births and legal abortions – the case of China(անգլ.) // Reprod Health : journal. — 2005. — Т. 2. — С. 5. —  — PMID 16095526.


== Արտաքին հղումներ ==
… о смягчении китайской политики «одного ребенка» // Демоскоп Weekly, № 575—576, 18 ноября — 1 декабря 2013
Китайцам, лишившимся детей, разрешат рожать ещё // Русская линия, 26.05.2008
Китай отказался от политики «Одна семья — один ребёнок» // Лента.ру, 29.10.2015
Family Planning in China