Բողոքի ցույցեր Խաբարովսկի երկրամասում

Բողոքի ցույցեր Խաբարովսկի երկրամասում, զանգվածային խաղաղ հանրահավաքներ և երթեր, որոնք տեղի են ունենում շաբաթ օրերին՝ 2020 թվականի հուլիսի 11-ից մինչև այժմ։ Նաև ակցիաներ են անցկացվում տարածաշրջանի այլ բնակավայրերում (Կոմսոմոլսկ-նա-Ամուր, Նիկոլաևսկ-նա-Ամուր)։ Ակցիայի մասնակիցները հանդես են գալիս երկրամասի նախկին նահանգապետ Սերգեյ Ֆուրգալի դեմ հարուցված քրեական գործի դեմ, որը 2020 թվականի հուլիսի 9-ին ձերբակալվել և տեղափոխվել է Մոսկվա։ 2020 թվականի օգոստոսին Ֆուրգալի ազատ արձակման պահանջներին ավելացել են Բելառուսում ցուցարարների հետ համերաշխության կարգախոսները և պահանջները Ալեքսեյ Նավալնիի հնարավոր թունավորման կապակցությամբ։
2020 թվականի հուլիսի 11-ին Խաբարովսկում բողոքի ցույցն ամենամեծն էր քաղաքի պատմության մեջ։ Խաբարովսկի բողոքի ակցիաների մասնակիցների հետ համերաշխության ակցիաներ են անցկացվել նաև Ռուսաստանի այլ քաղաքներում (Մոսկվա, Սանկտ Պետերբուրգ, Նովոսիբիրսկ, Եկատերինբուրգ, Վլադիվոստոկ և այլն)։ 2020 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին բողոքի շաբաթօրյա ակցիաների մասնակիցների թիվը կտրուկ նվազել է, իսկ բողոքի ակցիաները սկսել են ավելի քիչ ուշադրություն գրավել ԶԼՄ-ների ուշադրությանը, քան 2020 թվականի հուլիսին։ Հետագայում Ֆուրգալի աջակցության շաբաթօրյա ակցիաները գնալով պակաս մեծաթիվ էին դառնում, սակայն 2021 թվականի դրությամբ բողոքի ակցիաները շարունակվում են։ Ցուցարարների պահանջներից ոչ մեկը չի բավարարվել։
Իշխանությունները ակցիային պատասխանել են ձերբակալություններով և վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ գործերով։ 2020 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Խաբարովսկում իշխանությունները ձեռնարկել են բեռնատարին աջակցող հանրահավաքը ուժային ցրելու առաջին փորձը։ Խաբարովսկի ԼԴԿ-ի պատգամավորները (կուսակցությունը, որից ընտրվել է Ֆուրգալը) մեծամասամբ չեն պաշտպանել բողոքի ակցիաները։


== Նախապատմություն ==


=== Սերգեյ Ֆուրգալի կառավարություն ===
2018 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Սերգեյ Ֆուրգոնալը հաղթել է Խաբարովսկի երկրամասի նահանգապետի ընտրություններում՝ երկրորդ փուլում հավաքելով ընտրողների ձայների 69,57 %-ը և շրջանցելով «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցության թեկնածու, գործող նահանգապետ Վյաչեսլավ Շպորտին (ձայների 27,97 %-ը)։
2018 թվականի դեկտեմբերի 13-ին ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հրամանագրով հեռավորարևելյան դաշնային օկրուգի մայրաքաղաքը Խաբարովսկից տեղափոխվել է Վլադիվոստոկ։ Տեղափոխման դեմ հանդես են եկել Խաբարովսկի երկրամասի նահանգապետ Սերգեյ Ֆուրգալը և Խաբարովսկի քաղաքապետ Սերգեյ Կրավչուկը։
2019 թվականի սեպտեմբերին Ռուսաստանի լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցությունն առաջին տեղն է զբաղեցրել Խաբարովսկի երկրամասի Օրենսդիր դումայի ընտրություններում, որտեղ 36 պատգամավորական տեղերից 30-ը ստացել Է Խաբարովսկի քաղաքային դումա, որտեղ 35 տեղերից 34-ը ստացել է նաև պատգամավորների տեղական ժողովներում։ Բացի այդ, Պետական դումայի միամանդատ թիվ 70 ընտրատարածքի (ներառում է Կոմսոմոլսկ-նա-Ամուրե և Խաբարովսկի տարածքի կեսը) ընտրություններում հաղթել է ՌԼԴԿ-ի թեկնածու Իվան Պիլյաևը, Կոմսոմոլսկի-նա-Ամուրե քաղաքապետի ընտրություններում՝ այդ կուսակցության թեկնածու Ալեքսանդր Ժորնիկը։
Խաբարովսկի երկրամասի նահանգապետի մեկ տարվա և 9 ամսվա աշխատանքի ընթացքում Սերգեյ Ֆուրգալը նախաձեռնել է դաշնային ԶԼՄ-ներում նշված մի շարք փոփոխություններ, որոնք ուղղված են երկրամասային պաշտոնյաների աշխատակազմի կրճատմանը։ Այսպես, օրինակ, Ֆուրգալը երկու անգամ կրճատել է երկրամասային կառավարության ղեկավարի տեղակալների թվաքանակը, հրաժարվել է, նրա խոսքով, կասկածելի և անարդյունավետ պետական գնումներից, կրճատել է սեփական աշխատավարձի չափը, տարածաշրջանում նախկին պետծառայողների հավելավճարները, երկրամասային կառավարության անդամների մեծամասնությանը արգելել է բյուջետային միջոցների հաշվին բիզնես-դասի գործուղումների թռչել։


=== Քրեական գործ և Ֆուրգալի ձերբակալություն ===
2020 թվականի հուլիսի 9-ին Ռուսաստանի Անվտանգության դաշնային ծառայության և քննչական կոմիտեի աշխատակիցները ձերբակալել են Խաբարովսկի երկրամասի նահանգապետ Սերգեյ Ֆուրգալին, նույն օրը նա տեղափոխվել է Մոսկվա։ Ֆուրգալի դեմ քրեական գործ է հարուցվել. նահանգապետը կասկածվում է 2004 թվականի հուլիսի 24-ին գործարար Ալեքսանդր Սմոլսկու սպանության փորձի և 2004 թվականին գործարար Եվգենի Զորիի և 2005 թվականին Օլեգ Բուլատովի սպանությունների մեջ։ Ֆուրգալը նաև կասկածվում է կոմերսանտներ Ալեքսանդր Ադամովի և Ռոման Սանդալովի սպանություններին մասնակցելու մեջ։ 
2020 թվականի հուլիսի 10-ին Մոսկվայի Բասմանի դատարանը որոշում է կայացրել կալանավորել երկու ամսով նահանգապետի սպանության մեջ կասկածվողին. դատական նիստը տեղի է ունեցել փակ ռեժիմով։ Սեպտեմբերի 2-ին ՌԴ Քննչական կոմիտեն Ֆուրգալին ևս մեկ սպանություն կազմակերպելու մեղադրանք էր ներկայացրել։ Սեպտեմբերի 3-ից նախկին մարզպետը քննչական մեկուսարանում էր մնացել մինչև դեկտեմբերի 9-ը։
2020 թվականի հուլիսի 20-ին Վլադիմիր Պուտինը Սերգեյ Ֆուրգալին հեռացրել է Խաբարովսկի երկրամասի նահանգապետի պաշտոնից՝ Ռուսաստանի նախագահի վստահությունը կորցնելու կապակցությամբ։


== Բողոքի պատճառներ ==
Սոցիոլոգները, սոցիոլոգիական հետազոտություն անցկացնելով, նշել են, որ կալանավորված նահանգապետի պաշտպանությանն ուղղված զանգվածային ելույթների հիմքում Խաբարովսկի երկրամասի բնակիչների՝ դաշնային իշխանության նկատմամբ հավակնությունն է, որը տարածաշրջանային պաշտոնյաների լոյալության կոռուպցիոն համակարգ է կառուցել։ Ինքը՝ Սերգեյ Ֆուրգալը, որն իր աշխատանքի ընթացքում դրսևորել է տարածաշրջանային առաջնորդի այն հատկանիշները, որոնց վերաբերյալ առկա է հասարակական պահանջ, ձերբակալությունից հետո դարձել է համերկրային իշխանության տարածաշրջանի բնակիչների դիմակայության խորհրդանիշը։


== Բողոքների մասնակիցների պահանջներ ==
Ցուցարարների պահանջները բաժանվել են երկու խմբի՝ կապված Ֆուրգալի և մյուսների գործի հետ։ Ֆուրգալի գործի հետ կապված պահանջները մնում էին մշտական․ ցուցարարները պահանջում էին ազատ արձակել կալանավորված նահանգապետին։
Բողոքի ակցիաների զարգացման հետ մեկտեղ Ֆուրգալի նկատմամբ պահանջներին ավելացվել են կարգախոսներ, որոնք կապված են Բելառուսում բողոքի ակցիաների և Նավալնիի հնարավոր թունավորման հետ։ 2020 թվականի օգոստոսին Խաբարովսկին բազմիցս արտահայտվել է Բելառուսում նախագահական ընտրություններից հետո սկսված զանգվածային ելույթների և Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի պաշտոնաթողության օգտին։ Օգոստոսի 23-ին ակցիաներից մեկն անցել է Բելառուսի ներկայացուցչության մոտ։ Օգոստոսի 20-ից Ալեքսեյ Նավալնիի թունավորումից հետո ցուցարարների մոտ կոռուպցիայի դեմ պայքարի հիմնադրամի ղեկավարի աջակցության կարգախոսներ են հայտնվել։


== Բողոքի ընթացքը ==


=== Բազմահազարանոց ակցիաներ (2020 թվականի հուլիսի 11-օգոստոսի 1) ===

Բողոքի ակցիաները Խաբարովսկում տեղի են ունեցել հուլիսի ամեն օր։ Խոշորագույններն անցել են շաբաթ օրերին՝ հուլիսի 11-ին, 18-ին և 25-ին։ 
Հուլիսի 11-ին Խաբարովսկում ակցիային մասնակցել է 10-ից 40 հազար մարդ։ Տեղի ԶԼՄ-ների տվյալներով՝ Խաբարովսկում հավաքվածների թիվը գերազանցել է «Անմահ գունդ»-ի վերջին ակցիաների մասնակիցների թիվը, որոնց համար հավաքվում էր մինչև 60 հազար մարդ։ «Տրանսիբինֆոյի» տվյալներով՝ Խաբարովսկում և Կոմսոմոլսկում հանրահավաքները մոտ 55 հազար մարդ են հավաքել։ ՆԳՆ-ի գնահատումների համաձայն՝ բողոքի ակցիաներին մասնակցել է 10-ից մինչև 12 հազար մարդ, Կոմերսանտ հրատարակության տվյալներով՝ միայն Խաբարովսկում հավաքվածների թիվը կարող էր կազմել 30-ից մինչև 35 հազար մարդ։ ԶԼՄ-ներում հանրահավաքն անվանել են Խաբարովսկի պատմության մեջ ամենախոշորը։
Հուլիսի 18-ին Խաբարովսկում նահանգապետ Սերգեյ Ֆուրգալի աջակցության ակցիային ավելի շատ մարդ է եկել, քան հուլիսի 11-ին. տարբեր գնահատականներով, հավաքվել է 50-ից մինչև 80 հազար մարդ։ Բեռնատարին աջակցելու ակցիաներ են անցկացվել նաև այլ քաղաքներում, մասնավորապես՝ Բլագովեշչենսկում, Վլադիվոստոկում, Ամուրսկում, Բիկինում, Վանինոյում և Տրոիցկում։
2020 թվականի հուլիսի 25-ին Խաբարովսկում ցուցարարների շարասյունն անցել է Մուրավիև-Ամուրսկի փողոցով դեպի Կոմսոմոլսկայա հրապարակ և մոտ մեկուկես ժամ տևած երթից հետո վերադարձել Լենինի հրապարակ։ Տարբեր գնահատականներով՝ Խաբարովսկում ցույցի է դուրս եկել 15-50 հազար մարդ, քաղաքապետարանը հայտարարել է 6,5 հազար մարդու մասին։ «Մեդուզայի» գնահատմամբ՝ հուլիսի 25-ին Խաբարովսկում բողոքի ցույցի է դուրս եկել մեկ երրորդով ավելի, քան հուլիսի 18-ի և 11-ի նախորդ շաբաթ տեղի ունեցած ակցիաների ժամանակ։ Ընդմիջումից հետո բողոքի ակցիան շարունակվել է երեկոյան ժամերին, որին ներկա են եղել ՌԼԴԿ-ի տեղի պատգամավորներ, որոնք մարդկանց համոզում էին ցրվել և չշարունակել բողոքի ակցիաները։ Կոմսոմոլսկ-նա-Ամուրում ցուցարարներին աջակցելու դուրս է եկել քաղաքի ղեկավար Ալեքսանդր Ժորնիկը։ Բացի Խաբարովսկի երկրամասից, Սերգեյ Ֆուրգալի աջակցության ակցիաներ են անցկացվել Վլադիվոստոկում, Յուժնո-Սախալինսկում, Իրկուտսկում, Չիտայում, Կրասնոյարսկում, Նովոսիբիրսկում, Մոսկվայում և այլ քաղաքներում։
Ցուցարարների թիվը տարբեր է կախված շաբաթվա օրերից և եղանակից, սակայն ամենամեծ թիվը գրանցվել է շաբաթ օրերին, երբ ակցիայի ժամանակ հավաքվում էր մի քանի հազար մարդ։ Խոշորագույն ակցիան տեղի է ունեցել օգոստոսի 1-ին, այդ օրը շարժվող շարասյունը գրավել է Մուրավևա-Ամուրսկի փողոցի ամբողջ երկարությունը։ Քաղաքային վարչակազմը հայտարարել է 3,5 հազար ցուցարարների մասին, «Կոմերսանտ» թերթի թղթակցի գնահատմամբ՝ ցուցարարները ոչ պակաս են եղել, քան անցյալ շաբաթ օրը։ Այդ օրը Խաբարովսկի հետ համերաշխության ակցիաներ են անցկացվել Վլադիվոստոկում, Յուժնո-Սախալինսկում, Կոմսոմոլսկ-նա-Ամուրում, Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում, Արխանգելսկում, Մուրմանսկում, Չելյաբինսկում, Միասում, Կրասնոդարում, Կազանում, Օռլում, Եկատերինբուրգում, Կիրովում, Վոլգոգրադում, Կրասնոյարսկում, Կուրգանում, Բելգորոդում, Վորոնեժում, Բառնաուլում, Դոնի Ռոստովում, Սուրգուտում, Նովոսիբիրսկու և Տվերում։ «ՕՎԴ-Ինֆո»-ի տվյալներով՝ 14 քաղաքներում անցկացված ակցիաներում ձերբակալվել է 70 մարդ։
Բողոքի ակցիաները երկրի բոլոր քաղաքներում ընթանում էին խաղաղ, առանց ոստիկանության հետ ուղղակի բախումների։ Խաբարովսկում հանրահավաքների առաջին օրերին ոստիկանությունը սկսել է ցուցարարներին անվճար բժշկական դիմակներ բաժանել COVID-19-ի տարածումը կանխելու համար։ Մեկ ամիս շարունակ ոստիկանությունը ձերբակալել է առանձին մասնակիցների։
Հուլիսի 20-ին Վլադիմիր Պուտինը պաշտոնանկ է արել Սերգեյ Ֆուրգալին՝ «Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի վստահությունը կորցնելու կապակցությամբ»։ Խաբարովսկի երկրամասի ղեկավարի ժամանակավոր պաշտոնակատար է նշանակվել Ռուսաստանի լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամ Միխայիլ Դեգտյարևը, նա տարածաշրջան է ժամանել հուլիսի 21-ին։


=== Բողոքի ալիքի անկումը 2020 թվականի օգոստոս-հոկտեմբերի սկզբին ===
2020 թվականի օգոստոս-հոկտեմբերի սկզբին Խաբարովսկում բողոքի ակցիաներ են անցկացվել ամեն շաբաթ։ Սակայն մասնակիցների թիվը կտրուկ նվազել է 2020 թվականի հուլիսի համեմատ. դուրս է եկել առավելագույնը մի քանի հազար մարդ։ Միաժամանակ, 2020 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին նվազել է հանրության հետաքրքրությունը բողոքների նկատմամբ։
2020 թվականի օգոստոսի սկզբին սոցիալական Մարքեթինգի ինստիտուտի (INSOMAR) քաղաքական վերլուծության գծով տնօրեն Վիկտոր Պոտուրեմսկին նշել էր, որ բողոքի շարժումը գնալով նվազում է. նկատվում է քաղաքացիների սոցիալական ակտիվության ակնհայտ նվազում։ Վերլուծաբանն ընդգծել է, որ բողոքական շարժումը որպես ձերբակալված նահանգապետի նկատմամբ քաղաքացիների՝ որպես ընդդիմադիր և զգացմունքային վերաբերմունքի ներկայացնելու փորձերի միջև եղած անջրպետը, որը նրանք արտահայտել են բազմամարդ ցույցի ելքով, ավելի ու ավելի ակնհայտ է դառնում։ Օգոստոսի վերջին Znak.com վկայակոչելով «Յանդեքսի» առանցքային բառերի ընտրության ծառայության տվյալները, նշել է, որ մեկ ամսվա ընթացքում Խաբարովսկի բողոքների և Ֆուրգալի գործի նկատմամբ հետաքրքրությունն ընկել է գրեթե հինգ անգամ։
«Պետերբուրգյան քաղաքականություն» հիմնադրամը արձանագրել է, որ սեպտեմբերի սկզբին բողոքի ցույցերը «կորցրել են էներգիայի զգալի մասը և աստիճանաբար դուրս են մղվել քաղաքական մեյնսթրիմից» և արդյունքում վերածվել են «ֆոնային իրադարձության»։
BBC-ն հայտնել է 2020 թվականի սեպտեմբերի 11-ին, որ բողոքներն անկում են ապրում։
2020 թվականի օգոստոսի 2-ին երկրամասային կառավարության շենքի դիմաց ցույցի է դուրս եկել շուրջ հարյուր մարդ, օգոստոսի 4-ին Լենինի հրապարակում ցույցի է դուրս եկել ընդամենը մի քանի տասնյակ մարդ։
2020 թվականի օգոստոսի 8-ին (շաբաթ օրը) առնվազն 2800 ցուցարարներ շրջան են կատարել քաղաքի փողոցներով։
2020 թվականի օգոստոսի 29-ին Խաբարովսկում հավաքվել է շուրջ 1200 մարդ։

Սեպտեմբերի 4-ին Խաբարովսկի երկրամասում ամբողջությամբ հանել են կորոնավիրուսի հետ կապված կարանտինը, որից հետո քաղաքապետարան ծանուցագիր է ներկայացվել սեպտեմբերի 12-ին ակցիայի անցկացման մասին։ Քաղաքապետարանը մերժել է՝ նշելով, որ քաղաքապետարանի դիմաց հրապարակն արդեն վերապահված է մեկ այլ միջոցառման համար։
Սեպտեմբերի 5-ին Խաբարովսկում իններորդ անգամ անընդմեջ հանրահավաք է անցկացվել՝ ի պաշտպանություն Սերգեյ Ֆուրգալի։ Քաղաքապետարանից հայտնել են, որ հանրահավաքին հազարից պակաս մարդ է եկել։ Տեղական DVhab ռեսուրսը, վկայակոչելով ականատեսներին, հայտնել Է հինգ հազար մասնակիցների մասին։
2020 թվականի հոկտեմբերի 3-ին խաբարովսկցիները դուրս են եկել տարածաշրջանային կառավարության շենքի մոտ, ընդ որում՝ շատերը ձեռքին պահել են կարմիր-սպիտակ փուչիկներ և պաստառներ։


=== 2020 թվականի հոկտեմբերի 10-ի ակցիայի ուժային ցրում ===
2020 թվականի հոկտեմբերի 10-ին հանրահավաքին մասնակցել է ավելի քան հազար մարդ։ Լենինի հրապարակում քայլերթից հետո մի քանի մարդ սկսել է վրաններ տեղադրել։ Ցուցարարների մեծ մասն այդ ժամանակ ցրվել է։ Ոստիկանության պահանջը չկատարելուց հետո շրջանի կառավարության շենքից վրանները հեռացնելու դուրս են եկել ՕՄՕՆ-ի մարտիկները և սկսել են խիստ ձերբակալություններ, մի քանի մարդ տուժել է։ Սա Խաբարովսկում Սերգեյ Ֆուրգալի աջակցության ակցիայի ցրման առաջին դեպքն էր։ Հոկտեմբերի 10-ի երեկոյան Լենինի հրապարակում տեղի է ունեցել օրվա երկրորդ հանրահավաքը։ Նախկին ոստիկան Ռոման Տիմիրովն իր պարգևներն ու պատվոգիրը նետել է Սպիտակ տան աստիճանների առջև՝ ի նշան բողոքի։ Հաջորդ օրը բողոքի ակցիայի ժամանակ հավաքված մարդիկ հիշեցին Ռոման Տիմիրովի մասին և սկսեցին վանկարկել՝ «Շնորհակալություն, Ռոման»։


=== Վերջին դեկտեմբերյան բողոքներ ===
Դեկտեմբերի 12-ին՝ Սահմանադրության օրը, տեղի է ունեցել հերթական հանրահավաքը՝ ի պաշտպանություն Ֆուրգալի։
2020 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Խաբարովսկում տեղի է ունեցել հերթական շաբաթօրյա հանրահավաքը՝ ի պաշտպանություն Ֆուրգալի, որին (Խաբարովսկի քաղաքապետարանի տվյալներով) մասնակցել է շուրջ 30 մարդ։ Հանրահավաքը Խաբարովսկի վերջին զանգվածային ակցիանն էր 2020 թվականին։


=== 2021 թվական ===
Հունվարի 2-ին Խաբարովսկի վարչակազմը հայտարարել էր, որ քաղաքում փողոցային բողոքները դադարել են։ 2021 թվականի հունվարի 2-ին Խաբարովսկի վարչակազմի շենքի մոտ հավաքվել են հիմնականում կենսաթոշակային տարիքի մարդիկ և նրանց նկարահանող բլոգերները։
Հունվարի 9-ին Խաբարովսկում պաստառներով շաբաթօրյա ցույցի են դուրս եկել 100-ից ավելի ցուցարարներ (հիմնականում կենսաթոշակային տարիքի)։
Հունվարի 23-ին Ֆուրգալի աջակցության հանրահավաքը նույնպես կապված էր Ալեքսեյ Նավալնիի ազատ արձակման համար բողոքի ակցիաների թեմայի հետ։ Այդ օրը Խաբարովսկում 74 մարդ է ձերբակալվել, այդ թվում՝ Խաբարովսկի երկրամասի Օրենսդիր Դումայի պատգամավոր Մաքսիմ Կուկուշկինը, որը ակցիայի ժամանակ աշխատել է որպես լրագրող։
Հունվարի 30-ին Խաբարովսկում Լենինի անվան հրապարակում հանրահավաքներ չեն եղել (բայց մի քանի մարդ ձերբակալվել է), իսկ 2021 թվականի փետրվարի 6-ին Լենինի անվան հրապարակում առավոտից կանգնած էր ոստիկանական ավտոտրանսպորտը։ 2021 թվականի փետրվարի 6-ին Լենինի անվան հրապարակում զանգվածային ակցիաներ չեն եղել։


== Ծանոթագրություններ ==