Մեքսիկայի ֆուտբոլի առաջնություն

Մեքսիկայի ֆուտբոլի առաջնություն (իսպ.՝ Liga MX, «ли́га э́ме-э́кис»), Մեքսիկայի ֆուտբոլային ակումբների գլխավոր մրցաշարը, որն անցկացվում է մեքսիկական լիգայի ակումբների բարձրագույն դիվիզիոնների միջև։ Լիգայի ընթացիկ հովանավորը «BBVA Bancomer» բանկն է, ուստի լիգայի առևտրային ամբողջական անունը «Liga Bancomer MX» է։
Մրցաշարնն, անշուշտ, ուժեղագույնն է ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի տարածաշրջանի բոլոր ազգային առաջնությունների շարքում։ Ակումբներն ունեն բավականին մեծ թվով բյուջեներ, ինչը առաջնությունը գրավիչ է դարձնում նույնիսկ արտասահմանյան այնպիսի ֆուտբոլիստների համար, ինչպիսիք խաղում են Արգենտինայի, Ուրուգվայի կամ Պարագվայի հավաքականներում։ Մեքսիկայի առաջնության «ուժն» ու ֆուտբոլիստների աշխատավարձի բարձր մակարդակը պայմանավորել են այն փաստը, որ ազգային հավաքականի խաղացողներից շատ քչերն են ձգտում մեկնել Եվրոպա՝ հանդես գալու այլ հավաքականներում։ Եվ բացառություններն էլ շատ քիչ են։ Եվրոպա մեկնած ամենանշանավոր խաղացողներն են Ուգո Սանչեսը, Ռաֆայել Մարկեսը և Խավիեր Էռնանդեսը։
2011-2012 թվականների մրցաշրջանի ավարտից հետո Մեքսիկայի հավաքականը պաշտոնապես փոխել է անվանումը։ «Դիվիզիոն դե Մեխիկո»-ից դարձել է «MX Լիգա»։
Պատմականորեն ակումբները հաշվի են առնում միայն այն չեմպիոնությունները, որոնք նրանք նվաճել են արդեն պրոֆեսիոնալ դարաշրջանում։


== Պատմություն ==
Մեքսիկայում ֆուտբոլային առաջնություններն անցկացվում են սկսած 1902-1903 մրցաշրջանից, սակայն ներկայումս գոյություն ունեցող սիրողական ակումբները չեն գումարվում պրոֆեսիոնալ ակումբերին։ 1943-1944 մրցաշրջանից մեքսիկական ֆուտբոլում պրոֆեսիոնալիզմ է մտցվել։ Որպես կանոն, մրցաշրջանն անցկացվում է եվրոպական մրցաշարերի նման, այսինքն մրցաշրջանի առաջին կեսն սկսվում է տարվա երկրորդ կեսին, իսկ երկրորդ կեսը ավարտվում է հաջորդ տարվա կեսին։
Մինչև 1949-1950 մրցաշրջանը էլիտար դիվիզիոնը կոչվում էր «Գլխավոր լիգա» (իսպ.՝ Liga Mayor), հետագա տարիներին փոխվել է՝ «Առաջին դիվիզիոն» (Primera Division)։  Մինչև 1995-1996 մրցաշրջանը Մեքսիկայում մեկ չեմպիոն էր ի հայտ եկել։ Բացառություն են եղել 1970 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությանը Մեքսիկայի լրացուցիչ առաջնությունը, որը սկսվել է 1969-1970 մրցաշրջանի ավարտից հետո և ավարտվել է 1970 թվականի աշխարհի առաջնության ավարտից հետո , ինչպես նաև 1985 և 1986 թվականների երկու առաջնությունները, որոնք նույնպես կայացել են երկրում կայանալիք մունդիալի կապակցությամբ։
Մինչև 1970 թվականը երկրի չեմպիոնը որոշվում էր սովորական երկրորդ մրցաշարի ընթացքում։ 1970 թվականի Էքստրա-առաջնությունից հետո առաջնության մասնակիցները բաժանվել են երկու խմբի։ 1971 թվականին չեմպիոնին որոշեցին միայն խմբերի հաղթողները, մինչև 1975 թվականը առաջնության կիսաեզրափակիչ էին դուրս գալիս խմբերի երկու լավագույն թիմերը։ 1975-1976 մրցաշրջանից Պրիմերայի 20 մասնակիցներ բաժանվել են չորս խմբի, որոնցից երկուսը լավագույններն էին, որոնք դուրս էին գալիս հաջորդ փուլ, և հետագայում փլեյ-օֆֆում կամ եզրափակիչ մրցաշարում որոշվում էր երկրի չեմպիոնը (տարբեր մրցաշրջաններում համակարգը տարբեր էր)։ México-86-ի կարճ առաջնության ժամանակ թիմերը բաժանվել են երկու խմբի, քառորդ եզրափակիչում նրանցից յուրաքանչյուրը լավագույնն էր համարվում։
1986 թվականի օգոստոսի 17-ին (եզրափակչի երկրորդ հանդիպումը) «Ամերիկա»-«Գվադալախարա» խաղում չեմպիոնի որոշումը ավարտվեց յուրահատուկ միջադեպով. մրցավար Անտոնիո Մարկեսը խաղի 71-րդ րոպեին («Ամերիկա»-ն հաղթում էր 1:0 հաշվով) հեռացրեց բոլոր 22 խաղացողներին՝ հավաքական ծեծկռտուքին մասնակցելու համար։ Հանդիպումն այդպես էլ չավարտվեց։
1996-1997 մրցաշրջանից սկսած Մեքսիկայում սկսել են որոշել առաջնության 2-ական հաղթողներ։ Մրցաշրջանի առաջին կեսին որոշվել է ձմեռային խաղի չեմպիոնը (Torneo Invierno), քանի որ մրցաշարն ավարտվել է դեկտեմբերին, իսկ երկրորդում՝ ամառային խաղի չեմպիոնը (torneo Verano), որը համապատասխանաբար ավարտվել է հունիսին կամ մայիսին (տարվա կեսին խոշոր մրցաշարեր, օրինակ՝ աշխարհի առաջնություն անցկացնելու դեպքում)։ Ընդհանուր առմամբ, չեմպիոնի որոշման համակարգը մնում էր նույնը. թիմերը բաժանվում էին չորս խմբի, որոնք որոշում էին առաջնության քառորդ եզրափակիչի մասնակիցներին և այնուհետև հետևում էին փլեյ-օֆֆին։
2002-2003 մրցաշրջանում ձմեռային առաջնությունը վերանվանվել է Ապերտուրա, ամառային առաջնությունը՝ Կլաուսուրա։ 2004-2005 մրցաշրջանում մասնակիցների թիվը նվազել է մինչև 18 մասնակից, թիմերը բաժանվել են երեք խմբի՝ վեց մասնակցով, բայց քառորդ եզրափակիչի փլեյ-օֆֆը պահպանվել է։ 2011-2012 մրցաշրջանից խմբի բաժանումը դադարեցվել է։ Ինչպես և նախկինում, թիմերը խմբային փուլում անցկացրել են 17 տուր, սակայն միավորները սկսել են ընդգրկվել միասնական մրցաշարային աղյուսակում։ Լավագույն ութնյակը հայտնվում է փլեյ-օֆֆում (Լիգա)։ Այս համակարգը գործում է մինչ օրս։
Միավորների միանման քանակի դեպքում գործում են թիմերի դիրքի որոշման հետևյալ չափանիշները՝ խփած և բաց թողած գնդակների լավագույն տարբերությունը, խփած գնդակների մեծագույն քանակը, արտագնա խաղերում խփած գնդակների մեծ քանակը, լավագույն դիրքը գործակիցների աղյուսակում, դիրքը Fair play-ի աղյուսակում, վիճակահանությունը։ Եզրափակիչ փուլին մասնակցող ակումբների զբաղեցրած տեղերը սահմանվում են ընդհանուր աղյուսակի կանոնադրությամբ։


=== Ազգային գավաթի խաղեր ===
2012 թվականից Մեքսիկայի գավաթի խաղարկությանը մասնակցում են 28 թիմեր՝ MX Լիգայի 14 ակումբներ և Ասենսո MX 14 ակումբներ։ Քանի որ եզրափակիչ Լիգայում հանդես է գալիս 18 մեքսիկական ակումբ, նախորդ մրցաշրջանի առաջին չորս թիմերը, որոնք մասնակցում են հյուսիսամերիկյան գլխավոր միջազգային ակումբային առաջնությանը, չեն մասնակցում ազգային գավաթի խաղարկությանը։ Մրցաշարի խաղարկությունն անցկացվում է առաջնության ժամանակ։ 2012 թվականին ստեղծված Մեքսիկայի ֆուտբոլի Սուպերգավաթը հնարավորություն է տալիս եզրափակչում խաղալ ինչպես նախորդ մրցաշրջանի MX լիգայի չեմպիոնի, այնպես էլ նախորդ մրցաշրջանի Ասենսոյի չեմպիոնի հետ։


=== Տարածաշրջանային գավաթի խաղեր ===
Մրցաշրջանի առաջին չորս թիմերը տեղ են ստանում ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի Չեմպիոնների լիգայում։ Չեմպիոնների լիգայի հաջորդ երեք թիմերը մասնակցում են Լիբերտադորեսի գավաթի խաղերին։ Մինչև 2009 թվականը Ապերտուրայի երեք լավագույն թիմերը, որոնք չեն խաղում Չեմպիոնների լիգայում և Սուդամերիկանի Գավաթում, մասնակցել են Լիբերտադորեսի գավաթին, իսկ Կլաուսուրայի առաջնության երկու լավագույն թիմերը, որոնք չեն խաղում Հյուսիսային Ամերիկայի մայրցամաքային մրցաշարում և Լիբերտադորեսի Գավաթում, մասնակցել են Սուդամերիկանի գավաթին։ ԿՈՆԿԱԿԱՖ-ի ներկայացուցիչները որոշում են կայացրել Մեքսիկայի թիմերին արգելել մասնակցել Հարավամերիկյան գավաթի խաղարկությանը, որպեսզի Մեքսիկայի ֆեդերացիան կարողանա կենտրոնանալ Հյուսիսամերիկյան մայրցամաքի Չեմպիոնների լիգայի վրա։


=== COVID-19 համավարակ ===
Նոր կորոնավիրուսային համավարակի պատճառած ֆինանսական հետևանքները հարթելու համար, 2020 թվականի ապրիլի 24-ին Մեքսիկայի ֆուտբոլի ֆեդերացիան որոշում է ընդունել չեղյալ համարել Պրիմերայի և Ասենսո MX-ի խաղը և իրականացնել 6 մրցաշրջան անց։


== 2020-2021 մրցաշրջանի մասնակիցների կազմը ==


== Չեմպիոններ (սիրողական մրցաշրջան) ==


== Մրցաշրջանի չեմպիոններն ու փոխչեմպիոններ ==


== Չեմպիոնական տիտղոսներն ըստ ակումբների ==
Շեղատառ նշված են ներկայումս գոյություն չունեցող ակումբներ։


== Ռմբարկուներ ==
2018-2019 մրցաշրջանի ավարտի անդյունքերը 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Պաշտոնական կայք(իսպ.)
Մեքսիկայի առաջնությունը «rsssf.com» կայքում(անգլ.)
Պատմության լավագույն ռմբարկուները(անգլ.)