Ուայթ կղզի

Ուայթ կղզի, կոմսություն Անգլիայում և վերջինիս ամենամեծ ու բնակչության թվով երկրորդ կղզին։ Այն տեղեկայված է Լա Մանշում՝ Հեմփշիր կոմսությունից 2-5 մղոն հեռավորության վրա՝ առանձնացված Սոլենթ նեղուցով։ Կղզին ունի հանգստավայրեր, որոնք Վիկտորյան դարաշրջանից ի վեր ծառայել են որպես հանգստատեղեր։ Այն հայտնի է իր մեղմ կլիմայով, առափնյա տեսարանով, դաշտային գեղեցիկ բնապատկերներով, հարթավայրերով ու լեռնաշղթաներով։
Կղզում ապրել են բանաստեղծներ Ալգերնոն Չարլս Սուինբյորնը, Ալֆրեդ Թեննիսոնը և թագուհի Վիկտորյան, ով Օսբորն Հաուսի Իսթ Քաուս քաղաքում կառուցել է իր շատ սիրելի ամառային հանգստավայրը։ Կղզին հայտնի է նավերի ու առագաստանավերի կառուցմամբ, հիդրոինքնաթիռների, օդաբարձիկով նավերի ու բրիտանական տիեզերահրթիռների արտադրությամբ։ Կղզում ամեն տարի անցկացվում են երաժշտական փառատոններ՝ ներառյալ Ուայթ կղզու փառատոնը, որը 1970 թվականին երբևէ տեղի ունեցած ամենամեծ փառատոնն էր՝ նվիրված ռոք երաժշտությանը։ Կղզին ունի լավ պահպանված վայրի բնություն։ Այստեղ են գտնվում Եվրոպայի ամենավայրի ժայռերից որոշները և դինոզավրի բրածո մնացուկների քարհանքեր։
Կղզին մինչև 1293 թվականը պատկանում էր մի նորմանդական ընտանիքի, իսկ ավելի վաղ այն «Վիտվարա» անվամբ թագավորություն էր իր իսկ տիրապետության հաստատմամբ։ Թագավորական կախյալ տարածքների հետ մեկտեղ բրիտանական տարածքն այն ժամանակ ներկայացված էր որպես կղզի, որի վրա մինչև 1995 թվականը տիրում էր Ուայթ կղզու կառավարիչը։ Կղզին կարևոր դեր է խաղացել Սաութհեմփթոն և Պորտսմութ նավահանգիստների պաշտպանության ժամանակ. այն դարեր շարունակ այնպիսի հակամարտությունների, ինչպիսիք են Անպարտելի արմադան և Բրիտանիայի համար մղված ճակատամարտը, առաջնագծին մոտ դիրք է գրավել։ Ուշ 19-րդ և վաղ 20-րդ դարերում կղզին էական քաղաքական զարգացում ապրեց շնորհիվ պատմության միջոցով ձեռք բերած գյուղական հեղինակության, Վիկտորյան նորաձևության և հանգստավայրերի մատչելիության։ Կղզին, որը պատմականորեն պատկանում է Հեմփշիրին, 1890 թվականին դարձավ առանձին ադմինիստրատիվ կոմսություն։ Այն մինչև 1974 թվականը շարունակեց մնալ Լորդ լեյտենանտի հրամանատարության տակ, մինչ որպես առանձին կոմսություն հաստատվելը։ Բացի ոստիկանական ուժերից և կղզում գտնվող անգլիական եկեղեցիներից, որոնք պատկանում են Վինչեսթերի թեմին, այլևս ոչ մի ադմինիստրատիվ կապ չկա Հեմփշիրի հետ, չնայած Սաութհեմփթոնի և Պորտսմութի տեղական միացյալ իշխանությունը պետք է լիներ նրանց միջև հաղորդակցական կամուրջ, բայց քննարկումների արդյունքում գործին ընթացք չտրվեց։
Ամենաարագ հասարակական տրանսպորտը դեպի մեծ կղզի Ռայդից Սաուզսի տանող օդաբարձիկով նավն է։ Գործում են նաև լաստանավեր և այլ փոխադրամիջոցներ։


== Պատմություն ==


=== Նեոլիտիկ Ուայթ կղզի ===
Վերջին սառցադաշտային ժամանակաշրջանի ժամանակ ծովի մակարդակը գնալով իջնում էր, իսկ Սոլենթը այդ ժամանակ Փուլ նավահանգստի հարավարևելքից Դոգերլենդի ջրանցք անցնող գետի կողքին էր գտնվում։ Բոլդներ Քլիֆը 1 կմ երկարությամբ հնագիտական տարածք է՝ 8000-ամյա փայտե հին պլատֆորմ նեոլոտիկ գետափի վրա, և այն գտնվում է ծովի մակարդակից 12 մ ցածրության վրա։ Ծովի մակարդակի բարձրացման հետևանքով գետահովտում ջրհեղեղ առաջացավ, որն էլ իր հերթին նպաստեց Նիդլսի ճեղքմանը՝ ձևավորելով կղզին։ Ուայթ կղզին առաջին անգամ հիշատակվում է Կլավդիոս Պտղոմիոսի «Աշխարհագրություն» աշխատության մեջ։


=== Ուայթ կղզին Բրոնզե և երկաթե դարում ===
Բրոնզեդարյա Բրիտանիան ուներ անագի հարուստ պաշարներ Կոռնուոլի և Դեվոնի կոմսություններում։ Այդ ժամանակ ծովի մակարդակը շատ ավելի ցածր էր և այն ժամանակ գործող նավերի միջոցով Սոլենթի վրայով սայլերով անագ էր արտահանվում։ Անտոնի Սնոդգրասը ենթադրում է՝ մ․թ․ա․ 1300 թվականին անագի պակասը, նպաստելով բրոնզեդարյան անկմանն և առևտրի խափանմանը Միջերկրական ծովում, ստիպում է մետաղագործներին բրոնզապատելու այլընտրանքային եղանակ փնտրել։                                                                                                                                                                                                                                                        Ուշ բրիտանական երկաթե դարի ընթացքում Ուայթ կղզին զավթված էր կելտական Դուրիթրիգս ցեղի կողմից, որի փաստացի վկայությունն է նրանց գտնված կոպեկները.։ Հարավարևելյան Բրիտանիան ապրել է խոշոր ներգաղթ, որի ազդեցությունը դեռևս նկատելի է ներկայիս բնակչության վրա։ Երկաթե դարի մուտքով անագի արժեքը կտրուկ նվազում է, և սա, հավանաբար, մեծ ազդեցություն է ունեցել Ուայթ կղզու տնտեսության վրա։


=== Հռոմեական Ուայթ կղզին ===
Հուլիոս Կեսարը նշել է, որ Բելգին մ․թ․ա․ 85 թվականին գրավել է Ուայթ կղզին, իսկ այս տարածքի մշակույթը ստացել է «Բելգիկ» անունը, որը որևէ կապ չունի Վեկտիս անվան հետ։ Հռոմեացի պատմագիր Գայոս Տրանքվիլլոս Սվետոնիոսը նշում է, որ կղզին զավթվել է հռոմեական կայսր Վեսպասիանոսի կողմից։ Հռոմեացիները ոչ մի քաղաք կղզում չեն կառուցել, բայց հայտնաբերվել են մոտ 7 հռոմեական ամառանոցներ, որոնք գյուղատնտեսության բարգավաճման վառ ապացույցն են։ Առաջին դարում արտահանանում էին գլխավորապես ստրուկներ, որսի շներ, հացահատիկներ, խոշոր եղջերավոր անասուններ, արծաթ, ոսկի և երկաթ։


=== Ժամանակակաից պատմություն ===
1860-ական թվականներին կառավարությունը ներդրեց երբեմնի ամենամեծ ծախսերը՝ կղզում և Սոլենթում, ինչպես նաև  կղզու հարավային ափին մի շարք ամրություններ կառուցելու, որոնց վառ օրինակներից են Փալմերսթոն ամրոցը, Նիդլսի ռազմական մարտկոցները ու Վիկտորիա ամրոցը։ Այս ամենը արվել է ֆրանսիական ներխուժումը կանխելու համար։
Ապագա թագուհի Վիկտորիան իր մանկությունը անցկացրել է կղզում և շատ էր սիրում այն։ Թագադրվելուց հետո նա Օսբերն Հաուսը դարձրեց իր ձմեռային տունը և կղզին դարձավ նորաձև հանգստավայր շատ մարդկանց, այդ թվում և Ալֆրեդ Թեննիսոնի, Մարգարետ Քեմերոնի, Չառլզ Դիքենսի (նա գրել է իր գլուխգործոցը՝ «Դավիթ Կոպպերֆիլդը» հենց այստեղ), հայտնի ֆրանսիացի նկարիչ Բերտա Մորիզոյի և եվրոպական թագավորական իշխանության ներկայացուցիչների համար։
Մինչ թագուհու նախաձեռնումը կղզին գյուղական էր և մարդկանց մեծամասնությունը զբաղված էր գյուղատնտեսությամբ, ձկնորսությամբ կամ նավակառուցմամբ։ Զբոսաշրջության կտրուկ զարգացումը բերեց կղզու ծովափնյա հանգստավայրերի ուրբանիզմանը։ Ինչպես մի զեկույցում վկայված է՝ թագուհու ներկայությունը կղզում բերել է նրան, որ Ուայթ կղզին հայտնվի քարտեզին որպես «Վիկտորյան հանգստավայր» և բերրիության աղբյուր, իսկ նրա նախկին բնակավայրը՝ Օսբորն Հաուսը դասվում է կղզու այցեքարտային վայրերի շարքին։ Կղզում գտնվելու ժամանակ թագուհին օգտագործել է լողանալու համար նախատեսված սարքավորում։ Փայտից պատրաստած փոքրիկ խրճիթում նա կարող էր զգեստափոխվել, ցնցուղ ընդունել և ոչ ոք դրսից չէր տեսնի՝ այսինքն այն ապահով էր։ Նրա սարքավորումը ուներ հանդերձարաններ և զուգարաններ։ Սարքի ավելի բարելլավված տարբերակը գտնվում է ծովափի մոտ։
1878 թվականի հունվարի 14-ին Ալեքսանդր Գրահմ Բելլը թագուհուն ներկայացրեց հեռախոսի վաղ տարբերակը՝ զանգեր իրականացնելով Քաուս, Սաութհեմփթոն և Լոնդոն։ Մարդկությունն առաջին անգամ ականատես է եղել հեռահար հեռախոսազանգերի իրականացմանը Միացյալ Թագավորությունում։ Թագուհին փորձեց սարքը, որը նրա համար, իհարկե, արտասովոր էր, բայց հարկ է նշել որ հեռախոսից եկող ձայնը այդքան էր հստակ չէր։ Նա ավելի ուշ ցանկացավ գնել օգտագործված սարքը, բայց Բելլը առաջարկեց ստեղծել նոր հեռախոսներ հատուկ թագուհու համար։
1897 թվականին կղզու արևմտյան մասում՝ Նիդլս ռազմական մարտկոցում, Մարկոնի Գուլիելմոն հիմնադրել է աշխարհի առաջին ռադիոկայարանը։ Թագավորական Նիդլս հյուրանոցի մոտ կառուցվեց 168 ոտնաչափ բարձրությամբ կայմ, որը ծառայում էր որպես նավերի միջև հաղորդակցություն հաստատելու միջոց։ Այդ տեղանքը ներկայումս Մարկոնի հուշարձանի տարածքում է։ 1898 թվականին առաջին անթել հեռագիրն ուղարկվել է հենց այս կայարանից։
Թագուհի Վիկտորիան մահացել է 1901 թվականի հունվարի 22-ին 81 տարեկան հասակում։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կղզին հաճախակի էր ռմբակոծվում։ Կղզին, համագործակցելով Գերմանիայի կողմից զավթված Ֆրանսիայի հետ, կառուցեց ռադիոկայաններ և ռադիոհաղորդիչներ, ինչպես նաև թագավորական ռազմաօդային ուժերի ռադիոլոկացիոն կայան Վենթնորում, որտեղ էլ իրականացվեց Պլուտօ օպերացիան՝ նորմանդական ներխուժումներից հետո Եվրոպային վառելիքով ապահովելու նպատակով։
Նիդլս ռազմական մարտկոցը շահարկվել է՝ գործի դնելու «Black Arrow» և «Black Knight» տիեզերական հրթիռները, որոնք արձակվել են Վումերայից, Ավստրալիա։
Ուայթ կղզու փառատոնը շատ մեծ ռոք փառատոն էր, որը տեղի է ունեցել 1970 թվականին Աֆթոն Դաունում՝ Ուեսթ Ուայթում, որին հաջորդեցին ավելի փոքր համերգներ 1968 և 1969 թվականներն։ 1970 թվականի ցուցադրությունը հիշարժան էր, քանի որ Ջիմի Հենդրիքսի վերջին ներկայացումն էր հանրության առաջ, իսկ համերգին ներկա էր մոտ 600,000 մարդ։ 2002 թվականին Փառատոնը վերականգնվեց և ամեն տարի անցկացվում է, բայց արդեն այլ ձևաչափով։


== Ծանոթագրություններ ==