Փարսման I

Փարսման I Մեծ (վրաց.՝ ფარსმან I დიდი, մ.թ.ա. 1-ին դար, Մցխեթ, Վրաստան - 58), Իբերիայի թագավորը, (մոտ 40-60 թվականներին), Ֆարնավազիդների դինաստիայից։ Նրա մասին հիմնական տեղեկությունները պահպանվել են Տակիտոսիի և Դիոն Կասսիոսի աշխատություններում։


== Վաղ տարիներ ==
Փարսմանի ծննդյան ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Հենվելով այն փաստի վրա, որ 50-ական թվականներին նա արդեն եղել է ծեր տարիքում, կարելի է ենթադրել, որ նա ծնվել է հին ու նոր դարաշրջանի սահմանում։ Փարսմանը թագավոր Միհրդատ I-ի երկրորդ որդին է, սակայն նշանակվել է գլխավոր հրամանատար։


== Արշավ դեպի Հայաստան ==


=== Արտաշատի գրավում ===
Պարթևական թագավոր Արտավան Գ-ն իր որդուն՝ Արշակին, նստեցրել է հայկական գահին, ինչը հարուցել Է Հռոմի դժգոհությունը։ Կայսր Տիբերիոսը դիմել է Միհրդատը և առաջարկել նրան Հայաստանի թագավոր նստեցնել Միհրդատի որդուն՝ պայմանով, որ վերջինս կճանաչի Հռոմի ավատիշխանությունը։ Միհրդատն ընդունել է կայսեր առաջարկը և կարճ ժամանակում մեծ զորք է ուղարկել Հայաստան՝ Ֆորսմանի գլխավորությամբ։ Փարսմանը վերցրել է մայրաքաղաք Արտաշատը, երկրից վռնդել Արշակին և թագավորել իր եղբորը՝ որպես Հայաստանի թագավոր։
Իբերովների գործողություններին ի պատասխան Արտաբանը Հայաստան է ուղարկել զորք՝ Օրոդ արքայորդու հրամանատարությամբ։ Փարսմանը, որն իր զորքերը համալրել է սարմատների և ալբանների վարձու ջոկատներով, անմիջապես դեմ է արտահայտվել պարթևներին։ Աղբյուրներում չի պահպանվել այն վայրի անունը, որտեղ խաչվել են երկու արքայորդիների զորքերը, սակայն, ճակատամարտը նկարագրված է հետևյալ կերպ․

Պարթևական զորքը հիմնականում բաղկացած է եղել հեծելազորից, մինչդեռ Փարսմանն ունեցել է նաև ուժեղ հետևակ։ Կռվի ընթացքում իբերյան հեծյալները գետնին են տապալել պարթևական կատաֆրակտոսներին, իսկ հետևակայինները նրանց ականապատել են։ Մարտի ելքը որոշել է երկու գլխավոր հրամանատարների բախումը։


=== Արտաբանի տարագրվելը ===
Իր երկու որդիներին պարտությունից հետո Արտաբանը որոշել է անձամբ վրեժխնդիր լինել Փարսմանից։ Նա հավաքել է հսկայական զորք և 36 թվականին ներխուժել է Հայաստան։ Փարսմանը երկրի պաշտպանությունը ղեկավարել է հմտորեն և պարթևներին պարտադրել է իրեն հարմար երկար, հյուծող պատերազմ, որից հետո իբերները աստիճանաբար վերացել են։ Միևնույն ժամանակ, հռոմեացիները տարածել են լուրեր, որ նրանք պատրաստվում են սկսել արշավ դեպի Միջագետք. Արտաբանը ստիպված է եղել լքել Հայաստանը։ «Արտաբանի՝ Հայաստանը լքելու հետ, վերջ դրվեց նաև նրա հզորությանը»։


=== Թագավորության ժամանակաշրջան ===
Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձություններից կարճ ժամանակ անց Միհրդատը մահացել է, և Փարսմանը զբաղեցրել է հոր տեղը Իբերիայի գահին (մոտ 40 տարի)։ Նրա թագավորության առաջին տարիներն անցել են համեմատաբար հանգիստ մթնոլորտում։


=== Հայաստանի երկրորդ գրավում ===
42-47 թվականներին Միհրդատ Իբերինսկին գտնվել է հռոմեական գերության մեջ, և Հայաստանը գրավել են պարթևները։ Գերությունից ազատվելուց հետո Կլավդիոս կայսրը վերադարձրել է Հայկական թագը Միհրդատին։ 47 թվականին Միհրդատը հռոմեական լեգեոններով ներխուժել է Հայաստան, միևնույն ժամանակ հյուսիսից շարժվել են Ֆերսմանի զորքերը։ Համատեղ ուժերով նրանք ջարդել են պարթևական հովանավորյալ Դեմոնակտին, որից հետո Միհրդատը վերադարձրել է թագավորական գահը։ Նրան է ենթարկվել նաև Կոտիսը՝ Փոքր Հայքի թագավորը։


=== Տարաձայնություն Միհրդատի հետ ===
50-ական թվականների սկզբին եղբայրների միջև ծագել է վեճ։ Ակնհայտ է, որ այն բանից հետո, երբ Հայաստանում Միհրդատի իշխանությունն ամրապնդվել է, նա որոշել է դուրս գալ Ֆերսմանի ազդեցության տակից։ Թագավորների միջև հարաբերությունների սրմանը նպաստել է նաև այն հանգամանքը, որ Հռադամիզդը՝ Փարսմանի հավակնոտ որդին, ինտրիգներ է բորբոքել հոր դեմ (հնարավոր է՝ ոչ առանց հորեղբոր մասնակցության)։ Այն բանից հետո, երբ Միհրդատը մերժել է եղբոր օգնությունը՝ ալբանացիների դեմ պատերազմում, Ֆորսմանը որոշել է տապալել Միհրդատին և նրան փոխարինել Հռադամիզդով։ 51 թվականին Փարսմանի զորքերը՝ Հռադամիզդի գլխավորությամբ, ներխուժել են Հայաստան։ Միտրիդատը գերեվարվել և մահապատժի է ենթարկվել ընտանիքի հետ։ Հայաստանի նոր թագավորը դարձել է Հռադամիզդը։


=== Մահապատիժ ===
52 թվականին Հայաստան են ներխուժել պարթևները։ Հռադամիզդը, որն աջակցություն չուներ տեղի արիստոկրատիայի և Հռոմի կողմից, չէր կարող պատշաճ դիմադրություն ցույց տալ և փախել է Իբերիա։ 53 թվականին Ֆերսմանը կազմակերպել է նոր արշավ դեպի Հայաստան և կարողացել է գահը վերադարձնել որդուն։ Սակայն Հռադամիզդի դեմ սկսել է ապստամբություն, որին հաջորդել է պարթևների նոր ներխուժումը, և արդյունքում Հռադամիզդը կրկին կորցրել է Հայաստանը։ Հայաստանում հաջողություններից հետո Հռադամիզդը որոշել է գահընկեց անել հորը, ինչի համար նա բռնվել է և Ֆերսմանի հրամանով ենթարկվել է մահապատժի։


== Կառավարման վերջին տարիներ ==
Որդու մահապատժից հետո Փարսմանը ևս մեկ անգամ փորձել է գրավել Հայաստանը։ 58 թվականին նրա զորքերը հռոմեական ջոկատների հետ միասին ներխուժել են Հայաստան։ Այս անգամ չի հաջողվել դուրս մղել պարթևական թագաժառանգ Տրդատին, և Հայաստանի նկատմամբ վերահսկողությունը վերջնականապես կորել է։ Մի քանի տարի անց տարեց Ֆորսմանը մահացել է։


== Տես նաև ==
Վրաստանի պատմություն
Վիրք
Հռադամիզդի վտարումը Հայաստանից


== Ծանոթագրություններ ==


== Մատենագիտություն ==
Rayfield, Donald (2013) Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books, 9781780230702


== Գրականություն ==
საქართველოს მეფეები (Цари Грузии), Лордкипанидзе, Мариам Давидовна (მ. ლორთქიფანიძის) და Метревели, Роин Викторович (რ. მეტრეველის) რედაქციით, თბ., 2000
Н. Ю. Ломоури, Грузино-римские взаимоотношения, Тб., 1981
Rapp, Stephen H. (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts, pp. 289—290. Peeters Publishers, ISBN 90-429-1318-5.