Փսիքե (հոգեբանություն)

Փսիքե, հոգեբանության մեջ՝ մարդու մտածողության, գիտակցականի և անգիտակցականի ամբողջությունն է։ Հոգեբանությունը փսիքեի գիտական կամ օբյեկտիվ ուսումնասիրությունն է։ Բառը հին կիրառություն ունի հոգեբանության և փիլիսոփայության մեջ՝ դեռևս հնագույն շրջանից սկսած, և իրենից ներկայացնում է մարդու բնույթի գիտական տեսանկյունից հասկացման հիմնաքարային հղացքներից մեկը։ Հայերեն հոգի բառը երբեմն, մասնավորապես՝ ոչ պրոֆեսիոնալ կոնտեքստում և ավելի հին տեքստերում, կիրառվում է որպես փսիքեի հոմանիշ։


== Ծագումնաբանություն ==
Փսիքե բառը գալիս է հին հունարեն ψυχή բառից, որ նշանակում է կյանք։ Շունչ իմաստով այն առաջ է բերել ψύχω բառը, որ նշանակում է փչել։ Բառի երկրորդական իմաստների մեջ են մտնում «հոգի», «ոգի», «ուրու», և, որից էլ գալիս է երևույթի անվանումը՝ «ես, ինքնություն»` որպես գիտակցական ինքնություն կամ փսիխե։ Հին հունական դիցաբանությունում կա նաև Փսիքե անունով աստվածուհի, ով շնչի, հոգու աստվածուհին էր։


== Հնագույն հոգեբանություն ==
Փսիքեի գաղափարը կենտրոնական է Պլատոնի փիլիսոփայության մեջ։ Իր Ֆեդոյում Պլատոնը բերում է Սոկրատեսի չորս արգումենտները հօգուտ հոգու անմահության` ի հակադրություն մարմնի մահկանացու լինելուն։ Պլատոնի Սոկրատեսը նաև պնդում է, որ մահից հետո փսիքեն ավելի ունակ է հասնել իմաստության և զգալ պլատոնական ձևույթները, քանի որ այն առանձնացած է մարմնից և ազատված նրա ճնշումից։
Հույն փիլիսոփա Արիստոտելը գրել է աշխատություն, որ կոչվում է Περὶ Ψυχῆς, լատիներեն` «De Anima» և հայերեն` «Հոգու մասին»։ Արիստոտելի տեսությունը երեք հոգիների՝ մարմնականի, կենդանականի և գիտակցականի մասին, հոգեբանության՝ հոգու մասին հիմնական տեսությունն էր մինչև 19-րդ դար։ Մինչ Արիստոտելը՝ բազմաթիվ հունական աղբյուրներ են հիշատակել փսիքեն առավել ոչ մասնագիտական իմաստով։ Ուշ անտիկ շրջանում Գալենական բժշկությունը զարգացրեց երեք ոգիների՝ պնևմաների տեսությունը Արիստոտելի երեք հոգիների տեսության հիման վրա։


== Միջնադարյան հոգեբանություն ==
Փսիքե եզրույթը լատինականացվեց որպես անիմա, որն էլ դարձավ հիմնաքարային հասկացությունը միջնադարյան հոգեբանության մեջ։ Հայերենում անիմա արտահայտության փոխարեն կարող է կիրառվել հոգի բառը, սակայն գիտական իմաստով փսիքեն առավել նախընտրելի է։


== Ֆենոմենոլոգիա ==
19-րդ դարի հոգեբաննրը, ինչպես Ֆրանց Բրենտանոն, տվեցին փսիքեի ավելի սուբյեկտիվ և ամբողջական ձևակեպումներ։


== Հոգեվերլուծություն ==
Հոգեվերլուծության և խորամուխ հոգեբանության այլ ճյուղերի՝ փսիքեի բացատրությունը տրվում է որպես անձի կառույցի, որը ազդում է մտածողության, պահվածքի և ինքնության վրա։


=== Ֆրոյդյան դպրոց ===
Զիգմունդ Ֆրոյդը՝ հոգեվերլուծության հայրը, հավատում էր, որ փսիքեն (նա օգտագործում էր գերմաներեն Seele բառը), կազմված է երեք հիմնական մասերից.

Իդը, որը պայմանավորում է բնազդական մղումները և անգիտակցականի մեջ է
Սուպեր Էգոն, որը ներկայացնում է մարդու խիղճը և սոցիալական նորմերի և բարոյագիտության հետ հարմարողականությունը
Էգոն, որը գիտակցական է, ծառայում է որպես ինտեգրող միջոց իդի մղումների և սուպեր էգոյի սահմանափակումների միջև։ Ֆրոյդը հավատում էր, որ հենց այս կոնֆլիկտն է ընկած նևրոզի հիմքում։


=== Յունգյան դպրոց ===
Կարլ Յունգը գրել է իր գործերի մեծ մասը գերմաներեն և հաճախ դժվար է տարբերություն մտցնել հոգու և փսիքեի միջև։ Սակայն ինքը՝ Յունգը, հստակ տարբերություն է մտցնում այս երկու հասկացությունների մեջ։ Նա գրում է.


=== Կոգնիտիվ հոգեբանություն ===
Վերջին տասնամյակներին կոգնիտիվ հոգեբանությունը փոխարինել է հոգեվերլուծությանը՝ որպես հոգեբանության առաջատար ճյուղ ակադեմիկ շրջանակներում։ «Միտք» և «մտածողություն» եզրերը կոգնիտիվ հոգեբանության կողմից առավել ընդունելի են, քան փսիքեն։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աշխատություններ ==
Valsiner, Jaan; Rosa, Alberto, The Cambridge Handbook of Sociocultural Psychology, Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-85410-5. Cf. *Chapter 1, p. 23, "The Myth and Beyond: Ontology of Psyche and Epistemology of Psychology".
Wilson, Robert Andrew; Keil, Frank C., The MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences, MIT Press, 2001. ISBN 0-262-73144-4
Snow, P.J., The Human Psyche In Love War and Enlightenment December 2009 ISBN 978-1-921555-42-8