Կղմուխ

Ձվախոտ (լատ.՝ Inula), աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։


== Կենսաբանական նկարագիր ==

Ցողունի բարձրանում է՝ 20-60 սմ է (որոշ տեսակներինը՝ մինչև 2մ)։ Տերևներն ամբողջական են, ատամնաեզր, հերթադիր։ Ծաղկազամբյուղները մեկական են կամ կազմում են հուրանանման կամ վահանանման ծաղկաբույլ։ Ծաղիկները դեղին են կամ նարնջագույն։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Պտուղը մերկ կամ թավոտ փուփուլավոր սերմիկ է։


== Քիմիական կազմ ==
Արմատը և կոճղարմատը պարունակում են մանուշակահոտ եթերայուղ (1-4%), սապոնիններ, խեժ, ձյութ, լորձային և դառը նյութեր, պիգմենտ, դեհիդրոալանտոլակտոն, ֆրիդելին, դամմարադիենիլացետատ, դամմարադիենոլ, ֆիտոմելան, ինուլին (մինչև 44%), պսևդոինուլին, անկայուն պոլիեններ, ստիգմաստերին, E վիտամին, կարոտին և այլն, տերևներում՝ վիտամին C։ Եթերայուղի հիմնական բաղադրիչ մասը ալանտոլակտոնն է։


== Տարածում ==
Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է խոնավ և անտառոտ վայրերում, չոր լանջերին և այլն։ 
Կղմուխ Օշեիև (I. aucherana) հանդիպում է Հաղարծին գյուղի Դիմաց և Պատվար սարերի լանջերին, Լոռու (Հաղպատ գյուղում), Արարատի, Սյունիքի (Տաթև գյուղ) մարզերում։ Խիստ հարմարվել է հանք, ջրերին և աճում է առավելապես տրավերտինների վրա. գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։


== Նշանակություն և կիրառում ==
Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. պարունակում են սապոնիններ, ալկալոիդներ, Եթերայուղեր, սեսկվիտերպենոիդներ, բուրավետ միացություններ, իսկ կոնիզա Կղմուխից՝ կաուչուկ։ Պատրաստուկներն օգտագործվում են որպես միզամուղ, քրտնաբեր, խորխաբեր, հակասնկիկւսյիև, հակաբորբոքային և այլ միջոց։


== Դասակարգում ==


=== Տաքսոնոմիա ===
Կղմուծը մտնում է Inula դասի, Asteraceae ընտանիքի և Asterales կարգի մեջ։


== Տեսակներ ==

Դասը ընդգրկում է մոտ 100 տեսակ (այլ տվյալներով՝ 150), նրանցից մի քանիսը։
ՀՀ-ում՝ 12 տեսակ՝ 

Կղմուխ մեծ կամ Կղմուխ Հեղինեի (I. helenium),
Կղմուխ բրիտանական (I. bri- tannica),
Կղմուխ անցողուն (I. acaulis),
Կղմուխ կոնիզա (I. conyza) և այլն։
Inula acaulis Schott & Kotschy ex Tchich.
Inula acervata S.Moore
Inula acinacifolia Gand.
Inula acuminata DC.
Inula anatolica Boiss.
Inula auriculata Boiss. & Balansa
Inula bifrons (L.) L.
[syn.  Inula glabra Besser]
Inula britannica L.
[syn.  Inula hispanica Pau]
[syn.  Inula japonica Thunb.]
Inula candida (L.) Cass.
Inula cappa (Buch.-Ham. ex D.Don) DC.
Inula caspica Blume
Inula clarkei (Hook.f.) R.R.Stewart
Inula conyzae (Griess.) Meikle
[syn.  Inula conyza DC.]
[syn.  Inula suaveolens Jacq.]
[syn.  Inula vulgaris Trevis.]
Inula crithmoides L.
Inula cuspidata (Wall. ex DC.) C.B.Clarke
Inula ensifolia L.
Inula eupatorioides DC.
Inula falconeri Hook.f.
Inula forrestii J.Anthony
Inula germanica L.
[syn.  Inula media W.D.J.Koch]
Inula grandis Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.
Inula helenioides DC.
Inula helenium L.
Inula helianthus-aquatica
Inula helvetica Weber
Inula hirta L.
Inula hookeri C.B.Clarke
Inula hupehensis (Ling) Ling
Inula koelzii R.Dawar & Qaiser
Inula lineariifolia Turcz.
Inula magnifica Lipsky
Inula montana L.
Inula multicaulis Boiss.
Inula nervosa Wall.
Inula obtusifolia A.Kern.
Inula oculus-christi L.
Inula orientalis Lam.
[syn.  Inula grandiflora Willd.]
Inula pterocaula Franch.
Inula racemosa Hook.f.
Inula rhizocephala Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.
[syn.  Inula rhizocephaloides C.B.Clarke]
Inula royleana DC.
Inula rubricaulis (DC.) Benth. & Hook.f.
Inula salicina L.
Inula salsoloides (Turcz.) Ostenf.
Inula sericophylla Franch.
Inula spiraeifolia L.
Inula stewartii Abid & Qaiser
Inula subfloccosa Rech.f.
Inula thapsoides Spreng.
Inula verbascifolia (Willd.) Hausskn.
Inula wissmanniana Hand.-Mazz.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Flora Europaea: Inula
Flora of China: list of Chinese Inula species
Anderberg, A. (1991)։ «Taxonomy and phylogeny of tribe Inuleae (Asteraceae)»։ Pl. Syst. Evol. 176 (1-2): 75–123։ doi:10.1007/BF00937947