Աբել Տրանսոն

Աբել Տրանսոն, ամբողջական անունը` Աբել Էտնեն Լուի Տրանսոն  (ֆր.՝ Abel Étienne Louis Transon, դեկտեմբերի 20, 1805(1805-12-20), Վերսալ - օգոստոսի 23, 1876(1876-08-23), Փարիզ, Ֆրանսիա), ֆրանսիացի մաթեմատիկոս, մեխանիկ, ինժեներ և լրագրող։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1805 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, Վերսալում։ Ավարտել է Փարիզի պոլիտեխնիկական դպրոցը (1828) և Լեռնային դպրոցը (1830)։ 1830 թվականից եղել է լեռնային ինժեներ, 1841 թվականից աշխատել է Պոլիտեխնիկական դպրոցում (սկզբում եղել է վերլուծության ուսուցիչ, իսկ 1858 թվականից` դիմորդներից քննություն վերցնող)։
Մաթեմատիկայի գծով Տրանսոնի առաջին գիտական աշխատանքները տպագրվել են նրա գործընկեր Ժ. Լիուվիլի «Մաքուր և կիրառական մաթեմատիկայի հանդեսում» («Journal de Mathématiques pures et appliquées»):
Եղել է սենսիմոնիստ` Կլոդ Անրի Սեն-Սիմոնի կողմից հիմնված սոցիալական ուտոպիզմի ուղղության հետևորդ։ Մասնակցել է Փարիզի Կոմունային։
Մահացել է Փարիզում, 1876 թվականին օգոստոսի 23-ին։


== Գիտական գործունեություն ==
Տրանսոնի հիմնական աշխատանքները վերաբերում են տեսական կինեմատիկային և կինեմատիկական երկրաչափությանը (որում նա մշակել է Մ. Չասլի գաղափարները)։ 1844 թվականին նա առաջարկել է էլիպսի կամայական կետում կորի կենտրոնի կառուցման մեթոդ։ 1845 թվականին նա մշակել է շարժման կետի հետագծի կորության շառավիղը գտնելու նոր մեթոդ, նույն թվականին ներմուծել է «շարժակազմի շրջան» հասկացությունը։
Իր «Մեխանիկայի սկզբունքների մասին» աշխատության մեջ (1845) Տրանսոնն առաջինը բարձրացրել է բարձր կարգերի արագացումների և դրանց համար ածանցյալ բանաձևերի հարցը` օգտագործելով ոչ թե կինեմատիկական, այլ դինամիկ հիմնավորումներ։ Հետագայում Տրանսոնի` բարձր կարգերի արագացումների մասին ուսմունքը զարգացրել են.

Ա. Ռեզալը, որն իր «Մաքուր կինեմատիկայի տրակտատ»-ում (1862) ձեռք է բերել ավելի բարձր կարգի արագացումների տանգենտ, նորմալ և երկնորմալ բաղադրիչների բանաձևեր (Տրանսոնին էր պատկանում բարձր կարգի արագացումների ընդհանուր գաղափարը, բայց վերլուծել է միայն երկրորդ կարգի արագացման դեպքը) և մարմնի ինքնաթիռի շարժման հետ կապված` նա ներկայացրել է բարձր կարգերի արագացման ակնթարթային կենտրոնների հայեցակարգը,
Օ. Սոմովը, որն իր «Տարբեր կարգերի արագացումների մասին» (1864) և «Տարբեր կարգերի արագությունների հարաբերական շարժման մասին» հոդվածներում (1866) ուսումնասիրություն է անցկացրել դիֆերենցիալ երկրաչափության և տեսական կինեմատիկայի հանգույցում և կիրառել տարբեր կարգերի արագացումների տեսության ապարատը տարածական կորերի ուսումնասիրությանը (հենց նա է առաջարկել «բարձր կարգերի արագացում» տերմինը),
Վ. Լիգինը, որն իր «Նշումներ անփոփոխ համակարգի շարժման մեջ բարձր կարգերի արագացումների մասին» աշխատության մեջ (1873) հաստատել է անփոփոխ համակարգի կետերի կամայական կարգի արագացումների մի շարք ընդհանուր հատկություններ` դրա հարթության և տարածական շարժման դեպքերում,
Ն. Ժուկովսկին, որը «բարձրագույն կարգերի արագացման կենտրոնների տեսության կիրառումը Չեբիշևի ուղեցույցի մեխանիզմի նկատմամբ» (1883) հոդվածում կիրառել է բարձրագույն կարգերի արագացման տեսության ապարատը մեխանիզմների տեսության համար` Չեբիշևի սիմետրիկ ուղղագիծ-ուղղորդող մեխանիզմի սինթեզի խնդիրը։


== Աշխատանքներ ==


=== Մաթեմատիկա ===
Ակադեմիական հոդվածներ «Մաքուր և կիրառական մաթեմատիկայի հանդեսում» («Journal de Mathématiques pures et appliquées»)

«Rayons de courbure dos sections coniques» (I, 1836),
«Généralisation de la théorie des loyers dans les sections coniques» (IV, 1839),
«Note sur les principes de la mécanique» (X, 1845),«Nouvelles annales mathématiques» ամսագրում.

«Théorie des quantités négatives» (III, 1844),
«Nombre des points multiples dans une courbe algébrique» (X и XVIII, 1851 и 1852),
«Projection gauche» (IV и V, 1865 и 1866),
«Principe et règle des signes» (VI, 1867),
«Séparation des racines» (VII, 1868),
«Démonstration de deux théorèmes d’algèbre» (там же),
«Application de l’algèbre directive à la géométrie» (там же),
«Sur un nouveau mode de construction des coniques» (XII, 1873),
«Réflexions sut· l’événement scientifique d’une formule publiée par Wronski en 1812 et démontrée par M. Cayley en 1873» (XIII, 1874),
«Loi des séries de Wronski; sa phoronomie» (там же, стр. 305—318):Երկու վերջին աշխատանքները, նպատակ ունենալով տալ արևմտաեվրոպական գիտնականների ճշգրիտ հայեցակարգը Գոյոնե Վրոնսկու երկու մաթեմատիկական հայտնագործությունների մասին, թարգմանվել է լեհերեն և տպագրվել է «Pamiętnik Towarzystwa nauk scislych w Paryzu» ամսագրում (VIII, 1876):

«Mémoire sur les propriétés d’un ensemble de droites menées de tous les points de l’espace suivant une loi commune» («Journal de l’Ecole polytechnique», cah. XXXIX, 1862; также в «Compte rendus de l’Académie», LU, 1861),
«Théorie des maximums et des minimums» (там же, 1867, XXV),
«L’emploi de l’infini en mathématiques» («Comptes Rendus», LXXIII, 1871, 2 стр.),
«Cinématique ou phoronomie» («L’Institut, 1-re section», XXXVIII, 1870).Վերջին հոդվածում հեղինակը զբաղվում էր Վրոնսկու իրավունքների վերականգնմամբ՝ կինեմատիկայի հաստատման առաջնահերթության կամ, իր տերմինաբանությամբ, ֆորոնոմիայի՝ որպես առանձին, բոլորովին անկախ, մաթեմատիկական գիտություն հաստատելու առաջնահերթության նկատմամբ։ Հայտնի է, որ այդ իրավունքները անարդարացիորեն ոտնահարվել են հօգուտ Ամպերի, ով նույնն է արել 1834 թվականին, իր Essai sur la filosofie des գիտական աշխատանքներում։
Տրանսոնի միակ մաթեմատիկական աշխատանքը, որը հրատարակվել է առանձին հրատարակությամբ, նվիրված էր փիլիսոփայական երկրաչափությանը և ուներ «De l’infini ou métaphysique et géométrie, a l’occasion d’une pseudo-géométrie» վերնագիրը (Evreux, 1871):


=== Այլ ===
Տրանսոնի ոչ մաթեմատիկական հոդվածներ.

«Essai géologique sur l’île de Jersey» («Annales des Mines», 1851)
հոդվածներ սենսիմոնիզմի վերաբերյալ, օրինակ` «Շառլ Ֆուրիեի ասոցիացիայի դոկտրինը» (Théorie Sociétaire de Charles Fourier. Paris, 1832.)


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Бобынин В. В. (1890–1907)։ «Трансон, Абель Этьенн Луи»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 
Боголюбов А. Н.  Математики. Механики. Биографический справочник. — Киев: Наукова думка, 1983. — 639 с.
История механики в России / Под ред. А. Н. Боголюбова, И. З. Штокало. — Киев: Наукова думка, 1987. — 392 с.
Tournaire.  Notice nécrologique sur Abel Transon // Annales des Mines. — 1878. — В. 7. — Т. XIV.