Աստվածաշնչյան Արարատի անվանումներ

Հայկական բարձրավանդակի ամենաբարձր լեռնագագաթը, Հայոց երկրի հենասյունը՝ Մեծ Մասիսն է կամ Մեծ Արարատը, որի բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 5165 մ (ըստ հին չափումների՝ 5156 մ, ըստ թուրքական չափումների՝ 5137 մ, կամ` 5170 մ)։
Իր հարաբերական բարձրությամբ Մասիսն աշխարհի երկրորդ բարձր լեռն է (4300 մ բարձրությամբ) Տանզանիայում գտնվող Կիլիմանջարոյից (5895մ/4877մ) հետո, և գտնվում է Չինաստանից Իսպանիա ընկած աշխարհագրական տարածքի երկրաչափական կենտրոնում։ Ըստ շվեյցարացի գիտնական Ռիքլիի Արարատ լեռը հավասարաչափ հեռու է Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսներից, Բերինգի նեղուցից և Բարեհուսո հրվանդանից։
Մասիսը հանգած բազմածին հրաբխային էքստրուզիվ և մեկուսացած լեռնազանգված է Արարատյան դաշտի հարավում։ Այն վեր է խոյանում 130 կմ եզրագիծ ունեցող պատվանդանի վրա՝ զբաղեցնելով 1200 կմ2 տարածք և կազմված է կոնաձև երկու գագաթներից, որոնցից մեկը կոչվում է Մասիս (5165 մ), իսկ փոքրը՝ Սիս (3925 մ ըստ հին չափումների` 3916մ., ըստ թուրքական չափումների` 3896մ)։ Մեծ Մասիսը Հայկական Պարից բաժանվում է Աղտո-ձոր (Խարաբաբազարի) լեռնանցքով (1670 մ), իսկ Մեծ և Փոքր Մասիսներն իրարից անջատված են տաշտաձև մի թամբարդով (2688 մ), որը հայտնի է եղել Սարդար բուլաղի թամքոց անունով։ Երկու Մասիսների գագաթների միջև եղած հեռավորությունը կազմում է 12 կմ։
Գիտական հաշվումներով Մեծ և Փոքր Մասիսներն իրարից տարանջատված են երկրաբանական մի ամբողջ դարաշրջանով։ Այն դեպքում, երբ Մեծ Մասիսի երկրաբանական տարիքը կազմում է 3,5 մլն տարի, Փոքր Մասիսն ունի ընդամենը 200 հազ. տարվա պատմություն։
«Արարատ» կամ «Մասիս» անվանումը տարբեր ժողովուրդների մոտ հիշատակվում է տարբեր ձևով։ Հայերն այն անվանում են Մասիս կամ Արարատ, հին շումերներն այն կոչել են Նիցիր, ասորեստանցիները՝ Արարդու, հրեաները՝ Արարատ, Աստվածաշնչի Հոբելենից գրքում, կամ Փոքր Ծննդոցում այն հայտնի է Լուբար (Ղուբար) անունով, հույն պատմագիր Նիկողայոս Դամասկացին այն կոչում է Բարիս, պարսիկները՝ Կուհի նուհ (Նոյի սար), թուրքերն այն անվանում են Աղրիդաղ (Ծանր լեռ), արաբները՝ Հարիս (Սիսը՝ Հուայրաս), իսկ հունահռոմեական աղբյուրները՝ Մասիուս կամ Մասիոն։ Հայոց մեջ Մասիս անունը ավանդաբար գործածվել է «Ազատ» (զենդ. yazata – սրբազան – պաշտելի, ազնվական), «Մեծ», «Բարձր», «Մթամած», երբեմն՝ «Սպիտակափառ», «Արեգնաճեմ», «Երկնաճեմ» մակդիրներով։
Ամենայն հավանականության լեռն առաջին անգամ հիշատակվում է Ք.ա. 3-րդ հազ.-ում գրված մարդկության պատմության առաջին էպոսում՝ շումերական «Գիլգամեշ»-ում, որտեղ նշվում է, որ էպոսի հերոսներից մեկը՝ Էնկիդուն, հավերժական ծաղիկը փնտրելու նպատակով Շումերից ուղևորվում է դեպի հյուսիս՝ դեպի Արատտա երկիր, որտեղ գտնվում էր Նիցիր` «աստվածների ժողովի» սարը։
Մասիս անվանումն ունի մի քանի բացատրություն.
ա) Այն առաջացել է Առաջավոր Ասիայում մեծ տարածում գտած Մա աստվածուհու անունից, որն ըստ հնագույն կրոնական պատկերացումների, բնակվում էր բարձր լեռների՝ Սիսերի գագաթներին։ Այստեղից էլ առաջացել է Մայի սար (Մայի սիս) անվանումը, որի գագաթին բնակվել է Մա աստվածուհին (նույն համանմանությամբ «Ջոմոլունգմա» նշանակում է լեռների մայր աստված, «Սագարմատհա» նշանակում է տիեզերքի մայր)։
բ) Ըստ պատմահայր Մ. Խորենացու, «Մասիս» անվանումն առաջացել է Հայկ նահապետի սերնդակից Գեղամ նահապետի հոր՝ Ամասիա նահապետի անունից, որը բնակվում էր Մասիս լեռան դիմաց գտնվող Արմավիր քաղաքում։
գ) Ըստ ներմուծված մի ավանդության, որը մեզ է հաղորդում Անանուն պատմիչը, Մասիս անվանումը ծագել է աստվածաշնչյան (գիրք Ծննդոց 15,2) Մասեկի (Մասեկի) անունից (որը միջնադարյան գրիչները աղճատելով դարձրել են «Մարսեակ»։ Եբրայական բնագրում Մասեկին վերաբերող հատվածն անհասկանալի է, որը գերմանացի գիտնական Հերման Գունկելի կարծիքով անթարգմանելի է, նախադասությունը իմաստ չունի, իսկ «mešek» բառն էլ համարվում է «հապաքս լեգո մենա» (մեկ անգամ հանդիպող բառ)։ Գերմաներեն և ռուսերեն թարգմանությունների մեջ «Մասեկի» փոխարեն հանդիպում է «Դամասկոս» տեղանունը։ Մատենադարանի № 345 ձեռագիր Աստվածաշնչում Ծննդոց գրքի 15-րդ գլխի 2-րդ տան մեջ Մասեկի անունը ջնջված է և սրբագրված է «մի, ասէ կայ»։ Մասեկը եղել է հրեաների առաջնորդ Աբրահամի հարճերից մեկը։ Աբրահամն իր հարազատ որդուն՝ Իսահակին, իր հարճերից ծնված որդիներից բաժանելու համար, հարճերին՝ նրանցից ծնված զավակի հետ միասին, ուղարկում է տարբեր ուղղություններով։ Նա Մասեկին և նրանից ծնված որդուն՝ Եղիազարին ուղարկում է «յԵրկիրն Արևելից»՝ Հայաստան։ Ըստ Աստվածաշնչյան տեղեկության, Մասեկի անունից առաջացել է Մասիս անվանումը, իսկ Եղիազարի անունից՝ «Եղևնո» կամ «յԱզատն Մասիս» անվանումը։ Անանուն պատմիչը նույնացրել է Եղիազարի և Մ.Խորենացու մոտ հիշատակվող Ամասիայի որդի՝ Փառոխի անունները։
դ) «Մասիս» անունն առաջացել է «Մա» (այսինքն` «մայր») և «սիս» (այսինքն` «սնուցիչ», «սնուցող մայր») բառակապակցությունից։
Արարատ անվանումն «Արարդու» ձևով առաջին անգամ հիշատակվում է Ք.ա. 714թ. Ասորեստանի Սարգոն 2-րդ թագավորի մի արձանագրության մեջ։
Արարատ անվանումն իր ուղիղ՝ Արարատ ձևով առաջին անգամ հիշատակվում է Աստվածաշնչի Հին Կտակարանի Գիրք ծննդոց գլխում՝ կապված համաշխարհային ջրհեղեղի և Նոյյան տապանի հետ։ Կարծիքներ կան այն մասին, որ տապանի կայանատեղի կարող էին հանդիսանալ նաև Արարադը (Ջուդի լեռ), Գրգուռը, Նեմրութը և Նպատը կապված նրա դեպի Հայկական Տավրոս կատարված արշավանքների հետ։ Ենթադրվում է, որ շումերները Միջագետքի հարավային մասեր են իջել Հայկական լեռնաշխարհի հարավային մասերից, տանելով իրենց հետ մշակութային այդ թվում` կրոնադիցաբանական շատ արժեքներ։ Անկասկած, նրանք իմացել են հնագույն Սիս ու Մասիս անունով սրբազան լեռների մասին։ Ի դեպ, լեռան գագաթը, որի վրա կանգ է առել փրկարար տապանը, նույն դյուցազնավեպի աքքադական տարբերակում կոչվում է Նիցիր, որը ևս հեռավոր նմանություն ունի Մասիս անվանը։ Այսպիսով կարելի է ասել, որ Մասու (Մաշու), Մասիսոս (Մասիոն), նաև Նեխ-Մասիք (Սիփան) լեռների անունների համար հիմք է հանդիսացել հայոց հնագույն սրբազան լեռան Մասիս անունը։
Ըստ մի ստուգաբանության Արարատ անունն առաջացել է նախաքրիստոնեական Ար-Արև աստծու անունից և բառացիորեն նշանակում է աստծու կողմից արարված (Ար+ար) երկրի լեռ։
Ըստ մեկ այլ բացատրության, այն նշանակում է Արայի (խոսքը վերաբերում է Արա Գեղեցիկին) կործանում։
Հետագայում Արարատ անվանումը ենթարկվել է զանազան անվանափոխությունների՝ Արայի լեռ, Արայի արատ, Հուր-արտա, Հարա-հարա (Լերինք-լերանց), Արիա-վարդա (Արեաց երկիր) և այլն։ Օտար մատենագիրներն այն կոչել են «Արարատի լեռներ», «Արարատյան աշխարհի լեռներ», «Հայոց լեռներ»։


== Գրականություն ==
Յետջրհեղեղեան օրերն Արարատեան երկրում (ըստ հին աղբիւրների), հաւաքմունք եւ ծանօթագրութիւններ Գէորգ Մադոյեանի, Երևան, 2016.
Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, 9, հին հգունական աղբյուրներ, Ա, Հովսեպոս Փլավիոս, Դիոն Կասիոս, թարգմ. բնագրից, առաջաբան և ծանոթագրություններ Ս.Մ. Կրկյաշարյանի, Երևան, 1976.
АВИИУ, 23 (1, 58).
Աբգարյան Գ.Վ., Մասիսի անվանադրության ավանդություններն ըստ Մովսես Խորենացու և Անանունի, «Էջմիածին», 1971, թիվ ԺԲ, էջ 25-29.


== Ծանոթագրություններ ==