Կոճապղպեղ

Կոճապղպեղ (լատ.՝ Zingiber officinale), արևադարձային բազմամյա բույս։ Հայրենիքը Հարավարևելյան Ասիան է։ Վերգետնյա ընձյուղի բարձրությունը մինչև 1 մ է, տերևները նշտարաձև են, ծաղկաբույլը՝ մանուշակագույն։ Կոճղարմատը մսալի է, հաճելի հոտով, պարունակում է 1,2-3 % եթերայուղեր։ Խոնավասեր է, լավ աճում է խոնավ, արևադարձային շրջանների ավազահողերում։ Ունի այրող, կծու համ։ Որպես համեմունք (կոչվում է իմբիր) օգտագործվում է խոհարարության, ինչպես նաև սննդարդյունաբերության մեջ (մուրաբաներ, լիկյորներ պատրաստելիս)։


== Տարածվածություն ==
Կոճապղպեղի հայրենիքը Հարավային Ասիան է։ Ներկայումս աճեցվում է Չինաստանում, Հնդկաստանում, Ինդոնեզիայում, Ավստրալիայում, Արևմտյան Աֆրիկայում, Ճապոնիայում, Բարբադոսում։
Միջին դարերում ներմուծվել է Եվրոպա, որտեղ օգտագործվել է որպես դեղամիջոց և համեմունք։ Մասամբ կոճապղպեղը համարվում է ժանտախտի կանխարգելման հիմնական միջոց։ Վաճառականները պատմում են, որ այն աճում է աշխարհի ծայրին՝ տրոգլոդիտների երկրում, որոնք այն աչալրջորեն հսկում են՝  ավելի բարձրացնելով հրաշագործ արմատի գինը։
16-րդ դարի սկզբին առաջին բույսը ներմուծվել է Ամերիկա և արագ տարածվել այնտեղ։


== Կոճղարմատ ==


=== Կոճղարմատի արտաքին տեսք ===

Կոճապղպեղի կոճղարմատն ունի կլորավուն, մեկ հարթության վրա տեղակայված մատնաբաժան կտորների տեսք։


=== Քիմիական կազմ ===
Չոր կոճղարմատներում եթերային յուղերի քանակությունը կազմում է 1,5-3 %, նրա գլխավոր բաղադրամասն են հանդիսանում ցինգիբեռն α-ն և β-ն , պարունակում է նաև կամֆեն, ցինեոլ, բոռնեոլ, ցիտրալ, բիսաբոլեն, լինալոոլ, ինչպես նաև վիտամիններ ասկորբինաթթու, տիամին(դեղամիջոց), ռիբոֆլավին, և անփոխարինելի ամինաթթուներ։ Այրող համը պայմանավորված է գինգերոլ նյութով։


== Կիրառություն ==


=== Խոհարարության մեջ ===
Իմբիրն ավելի շատ գործածվում է աղացած վիճակում։ Աղացած համեմունքը իրենից ներկայացնում է մոխրադեղին ալրային փոշի։ Եթե այն ունի ուժեղ և կայուն հոտ, ապա ավելի որակյալ է համարվում։ Տարբեր ազգերի խոհանոցներում այն օգտագործվում է որպես համեմունք։

խմիչքներում (կվաս, թեյ, սուրճ)։
թխվածքներում (թխվախքաբլիթներ, կեքսեր, բիսկվիտներ)։
պահածոներում (մուրաբաներ)։
սոուսներում (մսի հետ, բանջարեղենային և մրգային մարինադներ)։
որպես նախուտեստ սուշի (մարինացված իմբիր)։Իմբիրն օգտագործվում է նաև որպես առանձին մթերք՝ մուրաբայի, չրի կամ մարինացված իմբիրի տեսքով։
Իմբիրը մտնում է հնդկական կարրի հանեմունքի բաղադրության մեջ։
Իմբիրը շաքարավազի և հանքային ջրի հետ, որի մեջ ավելացվում է խմորիչ և համեմունքներ, ավանդական իմբիրային էյլի բաղադրատոմսն է կազմում։ Երբեմն լրացուցիչ օգտագործում են մեղր, տարատեսակ մրգեր և հատապտուղներ, ինչպես նաև թեյի տերևներ։
Կոճապղպեղի գարեջուր՝ ոգելից խմիչք, որը պատրաստում են իմբիրից, շաքարավազից և ջրից՝ ավելացնելով հացթուխական խմորիչ նաև կաթնաթթվային մանրէներ։ Ալկոհոլի պարունակությունը իմբիրային գարեջրում կարող է հասնել 11 % -ի։


=== Բժշկության մեջ ===
Իմբիրի կոճղարմատն դեղատներում վաճառքի է հանվում խցանակեղևից մաքրված կամ առանց մաքրելու։
Իմբիրը թուրմի կամ փոշու տեսքով օգտագործվում է հոդերի հիվանդությունների (արթրիտի, արթրոզի,ասթերիոարթրոզի) բուժման, ախորժակի բացման և մարսողության լավացման, աթերոսկլերոզի, ճարպային և խոլեստերինային նյութափոխանակության խանգարման ժամանակ, արյունատար անոթների վիճակի բարելավման համար։
Իմբիրի եփուկը՝ մեղրով և լիմոնով, հաճախ օգտագործում են մրսածության ժամանակ։
Թրջոցներն օգտագործում են գլխացավի, մեջքի ցավերի և խրոնիկական ռևմատիզմի դեպքում։
Եթերայուղը լայնորեն կիրառվում է հոգեզգացմունքային խանգարումների, հենաշարժողական ապարատի հիվանդությունների, մրսածության և վիրուսային հիվանդությունների բուժման նպատակով։ Օգտագործվում է տաք ինհալացիաների, լոգանքների, մերսման համար։
Անգինայի դեպքում իմբիրի եփուկն օգտագործում են կոկորդի ողողման համար։
Թարախային պզուկների ժամանակ խորհուրդ է տրվում այն հաճախ օգտագործել սննդի մեջ։
Իմբիրը լավ է օգնում ծովախտի ժամանակ։ Ծովագնացները ծով դուրս գալուց առաջ միշտ ծամում են իմբիր։
Չինական բժշկության մեջ այն օգտագործում են հիշողության ամրապնդման համար։


== Ծանոթագրություններ ==