Վայոց ձորի միջբարբառ

Վայոց ձորի միջբարբառ («հին» հայերեն), հայ բարբառների արևելյան խմբակցության «ում» ճյուղին պատկանող բարբառ, որով խոսում են Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Աղավնաձոր, Արենի, Արփի (բնակչությունը 1963 թվականին տեղափոխվել է Գնիշիկից), Գնիշիկ, Գնդեվազ, Խաչիկ, Կեչուտ, Ռինդ, Չիվա (բնակչության գերակշռող մասը տեղափոխվել է Խաչիկ, Աղավնաձոր և Գնիշիկ գյուղերից), Հորս (բնակչությունը 1918-20 թվականներին տեղափոխվել է Նախիջևանի Օծոփ (Բադամլու) գյուղից), Նոր Ազնաբերդ (բնակչությունը 1988 թ. տեղափոխվել է Նախիջևանի Ազնաբերդ (Ըզնաբերդ) գյուղից), մասամբ՝ Հերհեր (բնակչության զգալի մասը տեղափոխվել է Նախիջևանի Ճահուկ (Ջահրի) գյուղից), Զեդեա, Եղեգիս, Արարատի մարզի Եղեգնավան (Շիդլու) գյուղերի և Ջերմուկ քաղաքի բնակիչները։ Լեզվական առավել սերտ առնչություն ներկայացնող ընդհանուր խոսվածքից որոշ չափով առանձնանում է Օծոփ-Հորսի խոսվածքը։
Լեզվաբան Արարատ Ղարիբյանը Վայոց ձորի խոսվածքը համարել է Արարատյան բարբառի խոսվածք, մինչդեռ Հրաչյա Աճառյանն այն չի ընդգրկել ո՛չ Արարատյան, ո՛չ էլ Արցախի բարբառների տարածման սահմաններում։ Վայոց ձորի միջբարբառի հնչյունաբանության, ձևաբանության, բառագիտության, ներխոսվածքային տարբերությունների և մերձակա բարբառների նկատմամբ արտաքին առնչությունների վերաբերյալ ուսումնասիրություններ է կատարել բարբառագետ, արձակագիր Արտակ Վարդանյանն իր «Վայոց ձորի միջբարբառը» գրքում։ Բարբառը անվանվում է նաև Ճահուկ-Վայքի միջբարբառ, քանի որ անցյալում տարածված է եղել նաև Նախիջևանի Ճահուկ գավառի և հարակից գյուղերում (Նորս, Ճահուկ, Ղարաղուշ և այլն)։


== Պատմական ակնարկ ==
Վայոց ձորը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից մեկն է։ Հայ ժողովրդի պատմության հնագույն շրջանում գավառը գտնվել է Արարատյան թագավորության (Ուրարտու), ապա՝ Երվանդունիների, Արտաշեսյանների, Արշակունիների թագավորությունների կազմում։ Մեծ Հայքի անկումից հետո Սյունիքի հետ միացվել է Փայտակարան աշխարհին։ Արաբական տիրապետության ժամանակ գտնվել է խալիֆայության Արմինիա նահանգի կազմում։ 9-րդ դարում  դարձել է Սյունիքի իշխանական տիրույթը, իսկ գավառի Եղեգիս գյուղաքաղաքը 9-10-րդ դարերում եղել է  Սյունյաց գահերեց իշխանների մայրաքաղաք։ 10-12-րդ դարերում մտել է Անիի Բագրատունյաց թագավորության, իսկ 13-15-րդ դարերում՝ Զաքարյանների իշխանապետության մեջ՝ որպես Խաղբակյանների և Օրբելյանների տիրույթ։ 1603 թվականին Շահ Աբասի կազմակերպած բռնագաղթի հետևանքով Վայոց ձորը գրեթե ամայացել և հայաթափվել է։ 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրով մարզն անցնում է Ռուսաստանին։ Պայմանագրին հաջորդող ժամանակահատվածում էլ ձևավորվում է մարզի բնակչության գերակշիռ մասը՝ որոնք տեղափոխվում են Պարսկաստանի Խոյ և Սալմաստ գավառներից։ Սակայն բնակչության այս հատվածը օգտագործում է Խոյի բարբառ, որը միանգամայն տարբերվում է մարզի բնակչության մյուս՝ ավելի փոքր հատվածի խոսվածքից՝ հին հայերենից։ Այս խոսվածքը կրողները ասպատակումներից և մասնավորապես շահաբասյան բռնագաղթից մասամբ պաշտպանված, կամ հետագայում իրենց հայրենի բնաշխարհը վերադարձած վայոցձորցիների շառավիղներն են՝ «հին հայերը»։ 
Վայոց ձորում գործել են կրթական շատ կենտրոններ՝ Գլաձորի հայտնի համալսարանը, Հերմոնի վանքի դպրոցը, Ցախաց քար, Քարկոփի կամ Խոտակերաց, Գնդեվանք, Վերին Նորավանք, Արատեսի, Թանահատի և այլ վանական հաստատություններ, որոնք եղել են նաև դպրության և գրչության կենտրոններ։ Այդ գրչության կենտրոններում գրված ձեռագրերի հիշատակարաններում և վիմագիր արձանագրություններում արտացոլվում են ներկայիս խոսվածքի որոշ հատկանիշներ։

Այս  և մյուս բազմաթիվ համեմատություններից պարզ է դառնում, որ Վայոց ձորի միջբարբառը տեղաբնիկ է և սերտ առնչություն ունի միջին հայերենի հետ։ Խոսվածքը կրողներն իրենց անվանում են «հին հայեր», իսկ բարբառը՝ «հին հայերեն»։


== Հնչյունաբանություն ==
Բարբառը ժամանակակից գրական հայերենից տարբերվում է  ըա, օա և յու քմային ձայնավորներով, գյ, կյ և քյ քմային բաղաձայններով և ռհ շնչեղ ձայնորդով։


=== Նմուշներ ===


=== Շեշտ ===
Բարբառում շեշտը վերջընթեր է՝ պա՛զուգ (բազուկ), տա՛խծը (դաղձ), կա՛րունք (գարուն)։ Շեշտը ընկնում է  վերջնավանկի վրա հետևյալ դեպքերում։

նախավերջին վանկում գաղտնավանկ ունեցող բառերում — կըձի՛գ (կծիկ)
պատճառական բայերում — պընց(ր)ացնիլ (բարձրացնել)
նի վերջավորությամբ հոգնակի ձևերում — կա՛դու - կադվընի՛ (կատու-կատուներ)


=== Հնչյունափոխություն ===


==== Ձայնավորների հնչյունափոխություն ====
Հին հայերենի ձայնավորների մեծ մասը հիմնականում մնում է անփոփոխ՝ պագաս (պակաս), հուրաք (ուրագ), անգաջ (ականջ)։
Նախաշեշտ վանկերում ձայնավորները (հատկապես ա-ն) վերածվում են ը-ի՝ պըժանիլ (բաժանել), ըրեխա (երեխա), Ըղնածոր (Աղավնաձոր), քըշեր (գիշեր), ըրօրիլ (օրորել)։
Նախաշեշտ վանկերում ձայնավորները երբեմն ընկնում են՝ պըսպարիլ (ապսպրել), ղարգյիլ (ուղարկել)։
Բոլոր դիրքերում հանդիպում են ա ձայնավորի քմայնության (ըա) դեպքեր՝ շըաբիք (շապիկ), սիպտըագ (սպիտակ), ճըանջ (ճանճ)։


==== Բաղաձայնների հնչյունափոխություն ====
Ձայնեղ պայթական և կիսաշփական բաղաձայնները ենթարկվել են հետևյալ հնչյունափոխական օրինաչափություններին՝

Բառասկզբում դարձել են խուլերբ, գ, դ, ձ, ջ → պ, կ, տ, ծ, ճ՝ բովել → պօվիլ, գետ → կյեդ, դեղին → տէղին, ձոր → ծօր, ջարդել → ճառհթիլ։

Մի շարք բառերում վերածվել են շնչեղ խուլերի՝ բռնել → փըռնիլ, գնալ → քընալ, դառնալ → թառնալ։
Բառամիջում և բառավերջում խուլ պայթականները և կիսաշփականները ձայնեղացել են՝սունկն → սունգը, պատ → պադ, ապրել → աբրիլ, ճակատ → ճագադ, մտածել → մըդաձիլ, կարկուտ → կարգուդ։


==== Հավելում ====
Բարբառում կան հնչյունի հավելման մի շարք օրինաչափ դեպքեր


==== Անկում ====
Հնչյունի անկման հետևյալ դեպքերը բարբառում օրինաչափ են


==== Դրափոխություն ====
Բարբառում կան հնչյունների դրափոխության զգալի թվով օրինակներ՝
ականջ→անգաջ, թոնիր→թօրեն, թթխմոր→տըխտըմոր, բանալի→պըլանիք, զոքանչ→զանքաչ, արեգակն→ըրեքնագ և այլն։


==== Բաղաձայնների առնմանություն ====
Բարբառում կան բաղաձայնների առնմանության որոշ օրինակներ՝
մատնոց→մաննօց, մտնել→մըննիլ, ոտնաման→վօննաման, կլորիկ→պըլօլիգ, ուռչել→ուռռիլ և այլն։


==== Բաղաձայնների տարնմանություն ====
Մի շարք բառերում խ-ն ղ-ից տարնմանվելով դարձել է հ՝ խաղող→հաղող, կամ հավող, խեղճ→հէղջ, խեղճացնել→հէղջացնիլ, խաղ→հաղ և այլն։
Կան նաև բաղաձայնների տարնմանության այլ օրինակներ՝ բարձր→պանցըր, շրեշ→սըրեժ, բոկիկ→պօբիգ և այլն։ Արենի, Ռինդ, Ազնաբերդ և Աղավնաձոր գյուղերի խոսվածքներում առկա է հ→ֆ հնչյունափոխությունը՝ հող→ֆօղ, հորթ→ֆօռթ, հորել→ֆօրիլ և այլն։


== Ձևաբանություն ==


=== Գոյական անուն ===
Բարբառում գոյականի հոգնակի թիվը կազմվում է հետևյալ վերջավորություններով՝

միավանկ բառերի հոգնակին կազմվում է էր վերջավորությամբ՝ էձ—էձէր, ծու—ծվեր։
բազմավանկ բառերի հոգնակին կազմվում է նի վերջավորությամբ, իսկ թեք ձևերում՝ ներ՝ աղվէս—աղվէսնի—աղվէսների, ախպուր—ախպըրնի—ախպըրների։
ձայնավորով վերջացող բառերի հոգնակին կազմվում է ք վերջավորությամբ՝ սըդանա—սըդանեք, մըդանի—մըդանեք, ըրեխա—ըրեխեք, նաև՝ քյիր—քըվէրք։
Աղավնաձորի, Ռինդի և Հորսի խոսվածքներում ձայնավորահանգ բառերն ստանում են գրաբարի ք հոգնակերտը՝ կյինի—կյինիք, մեղու—մեղուք, դասատու—դասատուք։ Այս երևույթը ներառում է նաև նորաբանությունները՝ կյինո—կյինոք, վէդրո—վէդրոք, ավտո—ավտոք։ Ուշագրավ է նաև դասատու բառի հոգնակին (որոշյալ հոդով) Չիվայի խոսվածքում՝ դասատվէքը։
արենք, անք, նէրք, դանք բաղադրյալ վերջավորություններով կազմված հոգնակի ձևերն ունեն հավաքական իմաստ՝ սէրմը—սէրմարենք, ծի—ծիյանք, ափ—ափնէրք, կըդօր—կըդօրդանք։Բարբառի հոլովման համակարգը արդի հայերենի նման ունի հինգ հոլով՝ ուղղական (ուղղական-հայցական), տրական (սեռական-տրական), բացառական, գործիական, ներգոյական։


==== Նմուշներ ====
ի հոլովում

ան հոլովում

օ հոլովում

Աղավնաձորի և Կեչուտի խոսվածքներում օ հոլովմանը փոխարինում է ու հոլովումը՝ մըդանի—մըդանու, որը գրական հայերենի ազդեցությունն է։
վա(ն) հոլովմանը ենթարկվում են ժամանակ ցույց տվող մի շարք բառեր՝ ծըմէռ—ծըմէռվա(ն), քըշէր—քըշէրվա(ն), առաչ—առաչվա(ն) և այլն։


=== Ածական անուն ===
Գրական հայերենի նման բարբառը ևս ունի որակական և հարաբերական ածականներ, իսկ որակական ածականներն ունեն համեմատության երեք աստիճան՝ դրական, բաղդատական, գերադրական։ Գերադրական աստիճանը կազմվում է ամմէնա նախածանցով՝ Աննէն Սումբաթի ախճըգյէրքօնցէն ամմէնապըջիրն էր (Աննան Սմբատի աղջիկներից ամենափոքրն էր), ինչպես նաև շադ, լափ բառերով՝ շադ ծանդըր, լափ մենձ։


=== Թվական անուն ===
Քանակական  թվականներ— մին, էրգու, իրէք, չօռհս(ը), հինգ(ը), վէցց(ը), օխտը, ութթ(ը), ինն(ը), տասս(ը), հիծծուն, վածծուն, օխտանասուն և այլն։
Բաշխական թվականներ— մին-մին, էրգու-էրգու և այլն։
Կոտորակային թվականներն արտահայտվում են նկարագրական եղանակով՝ ութթիցը մինը (1/8), հիծծունիցը իրէքը (3/50) և այլն։
Դասական թվականները կազմվում են ըմ (ում) ածանցով՝Հինգ հէդ շըբըռդիմ, ընգավ վօչ, վէցցըմը ընգավ (Հինգ անգամ նետեցի, չընկավ, վեցերորդը ընկավ)։ Դասական են նաև ըառհչի (առաջին) և վէռհչի (վերջին) թվականները։


=== Դերանուն ===
Անձնական  դերանուններն են՝ յէս, տու, ինքը, մէնք, տուք, իրանք։ Անձնական նրանք դերանվանը փոխարինում է ընդանք կամ ընդօնք ցուցական դերանունը։
Ցուցական դերանուններն են՝էս, էդ, էն, ըստանք, ըստօնք, ըդանք, ըդօնք, ընդանք, ընդօնք, ըստէղ, ըդէղ, ընդէղ, ըստըամ, ըդըամ, ըդըար, ընդըամ, ընդըար, ըստէնց, ըդէնց, ընէնց։
Փոխադարձ դերանուններն են՝ իրըար(ի), մինմինի, մինը մինին։
Հարցական-հարաբերական դերանուններն են՝ օվ, ինչ, վօր, օվօր(ի), ինչվօր(ի), վօր մին, յէփ, ուր, քանի, խի, էր, ըշտըամ, ըշտըար, վօնց, ըշտէղ, վօրդէ(ղ), տըվօրը և այլն։
Ժխտական դերանուններն են վօչ մին, օչօվ, վօչ մին պան։
Որոշյալ դերանուններն են ամմէն, ամմէն մին, ամմէն պան։
Անորոշ դերանուններն են էսինչ, էդինչ, էնինչ, մին, մին քանի, մին-էրգու, մին վախտ, վախտին ինչպես նաև փոխառյալ ֆըլան («այսինչ»), բէհման («այնինչ»), ֆըլանքյըաս («այսինչ մարդը»), բէհմանքյըաս («այնինչ մարդը»), բըազի («որոշ»)։


=== Բայ ===
Բարբառում բայն ունի երկու լծորդություն՝ է և ա, թեև է լծորդության բայերն անորոշում ունեն իլ վերջավորություն՝ հաքնիլ-հաքնէմ, պամբասիլ-պամբասէմ։ Բայածանցներն են՝

վ՝ կրավորական սեռի և կրավորակերպ չեզոք սեռի բայերում՝ ճօգնըվիլ, պացվիլ, ուդվիլ, հաքնըվիլ։
ն, ան՝ սոսկածանցավոր բայերում՝ դըբնիլ, կըբնիլ, պընցանալ, քըշանալ, յէդանալ։
(ա)ցն՝ պատճառական բայերում՝ հակծընիլ, կըռվացնիլ, պընցացնիլ, քըշացնիլ։
ադ, օդ, օր՝ բազմապատկական բայերում՝ պընպընադիլ, խըլխըլօդիլ, թըլըսօրիլ։Բարբառում առկա են հինգ անկախ և երեք կախյալ (ձևակազմիչ) դերբայներ։

Բայի եղանակներն արդի հայերենի նման հինգն են՝ սահմանական, ըղձական, պայմանական, հարկադրական և հրամայական, իսկ ժամանակաձևերը՝ տասնչորսը։ Սահմանական ապառնին և անցյալ ապառնին կազմվում են անորոշ դերբայով և պիտեմ բայի ձևերով՝ կանչիլ'դէմ/կանչի'բդէմ, կանչիլ'դիմ/ կանչի'բդիմ; Աղավնաձորի, Գնիշիկի, Գնդեվազի և Խաչիկի խոսվածքներում անորոշ դերբայով կազմված ձևին զուգահեռ գործածվում է նաև ապառնի դերբայով կազմված ձևը՝ կանչի'բդեմ—կանչիլօ էմ։ Հորսի և Կեչուտի խոսվածքներում որոշ պարզ բայերի սահմանականի անցյալ կատարյալը կազմվում է ա խոնարհիչով՝ պէրամ—պէրար—պէրավ, պէրանք—պէրաք—պէրան։ Բարբառի ժխտական ձևերը կազմվում են օժանդակ բայի հետադաս գործածությամբ՝ կարալ չէմ, կարալ չիմ, քընաս վօչ, պե՛րիլ մի, կաղնիլ մէք և այլն։ Միայն Աղավնաձորի խոսվածքն է բացառություն կազմում՝ օժանդակ բայի առաջադաս գործածությամբ՝չէմ կարալ, չիմ կարալ, չըքընա՛ս, մի՛ պէրիլ, մէ՛ք կաղնիլ և այլն։ Օժանդակ բայերն անցյալ ձևերում կորցնում են է հնչյունը՝ էի→իմ, էիր→իր, էին→ին և այլն։ Ուշագրավ է հարկադրական ապառնիի կազմությունը Արենիի խոսվածքում՝ բըդմա կանչէմ, բիդի ասէմ, բըդմա խմէր, բիդի կառհթար և այլն։


=== Մակբայ ===
Բարբառում գործածվում են հետևյալ մակբայները՝

ժամանակի՝ հըմիգըս, յէդօվ, ըսօր, էքուձ, էլլօր, մէգյէլ օրը, քըշէրօվ, հէրու/հէրնըվի, մէգյէլ տարի, շապտէնը մին, ինչպես նաև փոխառյալ՝ էն սըհաթին («հենց այդ պահին»), ընբաշտան («վաղ առավոտյան») և այլն։
Տեղի՝ վէրէվ, նէրքյէվ, տէսը, տէդը, տէնը, հէռու, մօդիգ, տէմատէմ և այլն։
Ձևի՝ թըաքուն, մէնըագ, ծանդըր-ծանդըր, մառհթավօրի, կամանց, ծէռաց և այլն։
Չափի՝ շադ, քյիչ, մըկյըա, մին թիթէվ, պուջի, ըսկյի, ինչպես նաև փոխառյալ՝ խէլըաք (բավականին), բօլ («շատ») և այլն։


=== Կապ ===
Բարբառում գործածվում են հետևյալ կապերը՝

Տեղի՝ կուշտ («մոտ»), մէչ, վըրէն, տագ, արանք, քամագ, դըբա, տէսը և այլն։
ժամանակի՝ մընչէվ, մընչանց, յէդօվ, առաչ և այլն։
Ձևի՝ պէս
Չափի՝ ավէլ, պագաս
Բացառման և զիջման՝ առանց(ի), տէղագ, փօխանագ, փոխառյալ՝ սավայի («բացի, չհաշված»), ըավըազ («փոխարեն»)։
Պատճառի՝ էրէսիցը, փոխառյալ՝ սըաբըաբը («պատճառով»)։
Նպատակի՝ հըմար, մար։
Ընդդիմության՝ հագառագ, փոխառյալ՝ աջըղու, աջըղօ, աջըղօվը («ի հեճուկս»)։
Միասնության՝ հէդ։Կապերը գործածվում են հոոլվների հետ՝ ծառան տագյին, կօմիցը տէնը, մընչէվ քարը։ Կապերի մեծ մասը հոլովվում է՝ մէչ(ը)—մէչի(ն)—մէչից(ը)—մէչօվ(ը)—մէչըմ(ը);


=== Շաղկապ ===
Բարբառում գործածվում են հետևյալ շաղկապները՝

Համադասական՝ (հ)ու, էլ, էնինչ, թէ։
Ստորադասական՝ վօր, թէ (վօր), քանց (թէ), հէնց, մէնըագ (թէ), մընչէվ,  և այլն։


=== Վերաբերական ===
Բարբառում գործածվում են հետևյալ վերաբերականները՝

Հաստատական՝հա, լավ, ինչ խօսկը։
Ցուցական՝ ըհը, հէսիգ, հէդիգ, հէնիգ, հէսէ, հէդէ, հէնէ։
Երկբայական՝ յէսիմ, կասէս, վայ թէ, չէ-հա և այլն։
Սաստկական՝ մինչէվ անքամ։
Սահմանափակման՝ կօնյա, մէնըագ։
Կամային՝ թօղ, դե, բա, մին, փոխառյալ՝ ա(յ) ջանըմ(ս) («ա՛յ հոգիս»), յըանի («իբր»), գյըվըա («իբր»)։
Ժխտական՝ չէ։
Զիջական՝ ինչ վօրի ա, օվ վօրի ա։
Բաղձանքի՝ հըրանէք, հըրանէք էր, ուր էր և այլն։


=== Ձայնարկություն ===
Բարբառում գործածվող ձայնարկություններն են

Զգացում արտահայտող՝ պա՛յ, պա՛հօ, պա՛-բա՛-բա՛-բա՛, թըա՜հ և այլն։
Կամային վերաբերմունք արտահայտող՝ ըարըա՛, ըադըա՛, ախճի՛, ա՛յ բալամ և այլն։


== Նմուշներ ==


=== Հանելուկներ ===


=== Օրհնանքներ ===


=== Անեծքներ ===


=== Առածներ, ասացվածքներ ===


=== Չարի վերջը ===


== Ծանոթագրություններ ==