Էդիթ Գրյոն

Էդիթ Գրյոն (դան․՝ Edith Grøn, փետրվարի 19, 1917(1917-02-19), Կոպենհագեն, Դանիա - մարտի 15, 1990(1990-03-15), Մանագուա, Նիկարագուա), դանիական ծագումով նիկարագուացի քանդակագործ։ Համարվում է Նիկարագուայի 20-րդ դարի ամենանշանավոր քանդակագործներից մեկը։ Նրա աշխատանքները կարելի է տեսնել հասարակական վայրերում, Նիկարագուայում և արտասահմանում։


== Կենսագրություն ==
Էդիթ Դորտե Գրյոնը ծնվել է 1917 թվականի փետրվարի 19-ին, Կոպենհագենում, Սոֆի (ծննդյամբ` Ռասմուսսեն) և Վիլհելմ Անդերսեն Գրյոնների ընտանիքում։ 1923 թվականին, երբ նա 6 տարեկան էր, նրա ընտանիքը, այդ թվում եղբայրը Նիլսը, տեղափոխվել են Նիկարագուա, քանի որ նրա մորը խորհուրդ էին տվել բնակվել ավելի տաք կլիմա ունեցող երկրում արթրիտի պատճառով։ Բացի նրա մոր հիվանդությունից, Կենտրոնական Ամերիկա տեղափոխվելու պատճառը նաև տնտեսական ճգնաժամն էր, որ գոյություն ուներ Դանիայում Առաջին աշխարհամարտից հետո։ Նրանց ընտանիքը ժամանել է ներգաղթային ընկերության հետ, որը պայմանագիր է կնքել Նիկարագուայի կառավարության հետ մինչև 2000 դանիական ընտանիքների վերաբնակեցման համար։ Գրյոնի ընտանիքը 100 միգրանտների խմբում էր, որոնք ի սկզբանե բնակություն էին հաստատել Մատագալպա քաղաքի մոտակայքի լեռներում գտնվող ֆերմայում։ Երկրի ներսում մի քանի տեղափոխություններից հետո նրանց ընտանիքը վերջապես բնակություն է հաստատել Մանագուա քաղաքում, որտեղ Վիլհելմը տնօրինել և ղեկավարել է «Դանիական տուն» (իսպ.՝ La Casa Dinamarca) ռեստորանը ։ Դեռևս վաղ տարիքից Էդիթը սիրում էր ստեղծել արվեստի գործեր, նախ ներկերով, այնուհետև կավով։
Գրյոնը տարրական և միջնակարգ կրթությունը ստացել է Կոլեխիո Բաուտիստայում և Մանագուայում։ 1931 թվականին նա լուրջ ավտովթարի է ենթարկվել, երբ հայրը կորցրել է մեքենայի կառավարումը, և նա դուրս է նետվել առջևի դիմապակուց` կոտրելով դեմքի բոլոր ոսկորները։ Հյուսիսային Ամերիկայից ժամանած բժիշկ-միսիոներների կողմից կատարված բազմաթիվ վիրահատություններից հետո նա ապաքինվել է, բայց մնացել է սպիներով պատված։ 1942 թվականին ընդունվել է Գեղարվեստի ազգային դպրոց (իսպ.՝ Escuela Nacional de Bellas Artes), որտեղ սովորել է Խենարո Ամադոր Լիրայի ղեկավարության ներքո, ինչպես նաև այլ ուսանողների հետ, ինչպիսիք են Ռոբերտո դե լա Սելվան և Ֆերնանդո Սարավիան։ 1943 թվականին Գրյոնը ստացել է Ռուբեն Դարիոյի արվեստի մրցանակ «Մահացած տերը» (իսպ.՝ Amo Muerto) աշխատանքի  համար, որն այնուհետև ցուցադրվել է Մանագուայի մշակույթի ազգային պալատում։ Այս քանդակը պատկերված էր սգացող շունը իր երիտասարդ տիրոջ գերեզմանի մոտ։ Իր արվեստը բարելավելու և շարունակելու նպատակով Գրյոնը 1944 թվականին տեղափոխվել է Մեխիկո և սովորել Սան Կառլոսի ակադեմիայում` Ֆիդիաս Էլիսոնդոյի մոտ։ Այնտեղ նա ուսումնասիրել է դասական արվեստ և ճարտարապետություն, նույն թվականին ցուցադրել է իր El Puntigado-ն, որի մասին գրել է մեքսիկական մամուլը և նրան հատկացվել է կրթաթոշակ Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանում սովորելու համար։ Քանդակը իրենից ներկայացնում է լաց լինող երեխայի պատկեր, որին որպես պատիժ քոթակել են մտրակով։ 1946 թվականին ընդունվել է Կոլումբիայի համալսարան, որտեղ սովորել է կերամիկա և քանդակագործություն, իսկ 1948 թվականին ավարտել է ուսումը և վերադարձել Նիկարագուա։


== Կարիերա ==

1940-1952 թվականներին Գրյոնը հարաբերություններ է պահպանել Սիլվիո Տուրիոսի հետ, որը հայտնի է որպես Բիլ։ Նա բռնցքամարտիկ և հրշեջ էր, և իր մարմնի կազմվածքի  շնորհիվ ծառայել է որպես բնորդ նրա մի քանի քանդակների, այդ թվում «Էստաֆետա» (իսպ.՝ El Relevo) կոմպոզիցիայում մկանուտ մարզիկներին պատկերելու համար։ Ըստ նրա կենսագիր Խոսե Վիվոյի` «Էստաֆետա»-ն ամբողջ աշխարհում հայտնի է որպես իմաստության և գիտելիքների փոխանցման խորհրդանիշ։ Գրյոնն իր առաջին անհատական ցուցահանդեսը անցկացրել է 1953 թվականին Մշակույթի ազգային պալատում, որտեղ ցուցադրվում էին նրա մեծ թվով կոստումբրիստական գործեր և մի քանի մերկ պատկերներ։ Սան Հասինտոյի ճակատամարտի հարյուրամյակը նշելու համար նա քանդակել է Անդրե Կաստրո Էստրադային, որը 1956 թվականին տեղադրվել է Հակիդեա Սան Հասինտո քաղաքում։ 1958 թվականին Գրինը ստեղծել է լրագրող Գաբրի Ռիվասի կիսանդրին և նույն թվականին Նիկարագուայի կառավարության կողմից պարգևատրվել է Ռուբեն Դարիոյի շքանշանով։ Հաջորդ տարի նա ավարտել է պատմաբան Խուլիան Ն. Գուերերոյի պատվերով մայրերին նվիրված հուշարձանի պատրաստումը։ Monumento a la Madre-ի արձանը տեղադրված է Բոակոյում։
Գրինը աշխատել է կավով, քարով և փայտով, ինչպես նաև օգտագործել է բետոն և տարբեր մետաղներ։ Նրա սկզբնական աշխատանքները ռեալիստական էին, և նա ձգտում էր կատարելության այդ ուղղությամբ, բայց նրա վրա ազդել է ռումինական մոդեռնիստ Կոնստանտին Բրանկուզին, որն էլ նրան տեղափոխել է դեպի ավելի ոճավորված ձևերի։ 1960 թվականին ավարտել է Նիկարագուայի գրողների և նկարիչների ասոցիացիայի համար նախատեսված գեներալ Խոսե Դոլորես Էստրադայի արձանի աշխատանքները։ Նա հայտնի էր Ռուբեն Դարիոյի իր քանդակներով, ինչպես նաև պատկերում էր այնպիսի անհատականությունների, ինչպիսիք են Խոսեֆա Տոլեդո դե Ագուերին, Պաբլո Անտոնիո Կուադրան  և ուրիշներ։ 1958 թվականին կերտած նրա Դարիոյի քանդակը տեղադրվել է Ֆլորիդայի նահանգի Մայամի քաղաքի զբոսայգում, 1961 թվականին։ Նույն թվականին Գրյոնը կերտեց Դարիոյի քարե գլուխը` այն անվանելով La Cartuj: 1962 թվականին, ի հիշատակ Նիկարագուայի բնիկ ժողովրդի իսպանացի նվաճող Հիլ Գոնսալեսի դեմ ապստամբության 350-ամյակի, Գրյոնը քանդակել է կասիկ Դիրյանգենի արձանը, հարգանքի տուրք մատուցելով դիմադրության կազմակերպչին։ 1964 թվականին նա կերտեց Դարիոյի կիսանդրին գվատեմալական  սպիտակ մարմարից, որը դարձավ բանաստեղծի պաշտամունքային կերպարը]: 1970-ականներին Գրյոնի մոտ հայտնաբերվեց  բերանի քաղցկեղ, և նա քիմիաթերապիայի բուժումներ էր ստանում Հյուսթոնի Մ. Դ. Անդերսոնի անվան Ուռուցքաբանության կենտրոնում։ Նա սկսեց կորցնել տեսողությունը և 1981 թվականից ստիպված էր անցնել նկարչության և փայտի դրվագազարդման աշխատանքներ կատարելուն։ Նրա ամենահայտնի կտավներն են՝ «Աղջիկը ցանցաճոճի մեջ» (իսպ.՝ Muchacha en la hamaca), «Անմեղը» (իսպ.՝ Cándida), «Մերկը» (իսպ.՝ Desnudo) և «Արցունքներ աղետից հետո» (իսպ.՝ Llanto después del desastre), վերջինը նվիրված էր 1972 թվականի Նիկարագուայի երկրաշարժին։
Գրյոնի բազմաթիվ քանդակները զարդարում են Նիկարագուայի հասարակական վայրերը, ինչպիսիք են «Էստաֆետա»-ն (իսպ.՝ El Relevo), որը գտնվում է Մանագուայի փոստային բաժանմունքի դիմաց, Անդրե Կաստրո Էստրադայի հուշարձանը, որը պատվիրվել է 1956 թվականին ուսանողների և ուսուցիչների կողմից, որոնք վերապատրաստվել են ուսուցիչ Միգել Ռամիրես Գոյենի կողմից, Խոսե Դոլորես Էստրադայի քանդակը, որը կանգնեցված է Մասայա քաղաքի մուտքի մոտ Լագունա Տիսապա արգելոցում, «Նիկարագուայի աստղը» (իսպ.՝ La Estrella de Nicaragua), Դիրյանգենի արձանը, որը զարդարում է Մանագուայի Լաս Պիդրեսիտաս զբոսայգին, Ռուբեն Դարիոյի քանդակը, որը գտնվում է Նիկարագուայի կենտրոնական բանկում, որը երկրում բանաստեղծի ամենահայտնի գործերից է, ինչպես նաև Դարիոյի կիսանդրին, որն ավարտվել էր 1964 թվականին և զարդարում է նրա անունը կրող Ազգային թատրոնը։ 1959-1980 թվականներին Գրյոնը ստեղծեց ավելի քան 300 քանդակագործական աշխատանքներ։ Դրանք տեղադրված  են ոչ միայն Նիկարագուայում, այլև Բելգիայում, Կոլումբիայում, Կոստա Ռիկայում, Դանիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Մեքսիկայում, Պերուում, Իսպանիայում և այլ երկրներում։ 1989 թվականին նրան շնորհվել է Ռուբեն Դարիոյի շքանշան` մշակութային անկախության համար։


== Մահ և ճանաչում ==
Գրյոնը մահացել է կոկորդի քաղցկեղից 1990 թվականի մարտի 15-ին, Մանագուայում։ 2007 թվականին Իսպանիայի դեսպանության Իսպանական մշակույթի ինստիտուտում անցկացվել է քանդակագործի և նրա աշխատանքների ու լուսանկարների ցուցահանդեսը։ 2010 թվականին իսպանացի գրող Ժոզեֆ Մ. Վիվոն հրատարակել է «Էդիթ Գրյոն, քանդակագործի կենսագրությունը» (իսպ.՝ Edith Grön, Biografía de una Escultora) գիրքը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Մատենագիտություն ==
Agüero Arnulfo (2017-02-28)։ «Los cien años de Edith Gron. Conozca trazos de su vida y esculturas famosas» [One hundred years of Edith Gron: Discover the strokes of her life and sculptures] (իսպաներեն)։ Managua, Nicaragua: La Prensa։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-03-09-ին։ Վերցված է 2020-04-21 
D'Hondt Steff (2016-06-24)։ «Edith Grøn»։ Sie Plex (հոլանդերեն)։ The Netherlands։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-16-ին։ Վերցված է 2020-04-21. Self-published but with citation to sourcing. 
González Marta Leonor (2011-01-29)։ «Edith Gron, genio y arte» [Edith Gron, genius and art] (իսպաներեն)։ Managua, Nicaragua: La Prensa։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-03-09-ին։ Վերցված է 2020-04-21  
Kühl, Eddy Edith Grön, esa escultora desconocida(իսպ.) // Revista de Temas Nicaragüenses : diario. — Harvey, Louisiana: José T. Mejia, 2017. — № 109. — С. 7—10. — ISSN 2164-4268. Архивировано из первоисточника 18 Սեպտեմբերի 2017.
Kühl Arauz Eddy (2007-10-27)։ «El mundo de Edith Gron» (իսպաներեն)։ Managua, Nicaragua: La Prensa։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-03-09-ին։ Վերցված է 2020-04-21 
«1923: Inmigración Danesa a Nicaragua» (իսպաներեն)։ Managua, Nicaragua: La Estrella de Nicaragua։ 2014-05-06։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-11-22-ին։ Վերցված է 2020-04-21 
«La vida de Edith Grön en la pluma de José M. Vivó» (իսպաներեն)։ Managua, Nicaragua: El Nuevo Diario։ 2010-12-15։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-05-ին։ Վերցված է 2020-04-21 
«Ruben Dario, (sculpture)»։ Smithsonian։ Washington, D. C.: Art Inventories Catalog, Smithsonian American Art Museums։ 1995։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-11-22-ին։ Վերցված է 2020-04-21