Յան Հևելիուս

Յան Հևելիուս, (գերմ.՝ Johannes Hevel, լեհ.՝ Jan Heweliusz, հունվարի 28, 1611(1611-01-28)[…], Գդանսկ, Pomeranian Voivodeship, Մեծլեհական պրովինցիա, Լեհական թագավորության թագ, Ռեչ Պոսպոլիտա - հունվարի 28, 1687(1687-01-28)[…], Գդանսկ, Pomeranian Voivodeship, Մեծլեհական պրովինցիա, Լեհական թագավորության թագ, Ռեչ Պոսպոլիտա), լեհ աստղագետ, կոնստրուկտոր, Գդանսկի քաղաքագլուխ և գարեջրագործ։


== Աստղագետ ==
Իր առաջին աստղադիտարանը Հևելիուսը կառուցել է1641 թվականին, հոր կողմից ստացած ժառանգությամբ։ Այն ժամանակների Աստղադիտակ - ռեֆրակտորների մեծ պակաս էր զգացվում։ Որպեսզի ազատվեին դրանից Հևելիուսը կառուցեց մեծ չափերի աստղադիտակներ։ Ամենամեծը դրանցից ուներ 45 մետր երկարություն։ Դա «Օդային աստղադիտակ» էր, առանց ձողերի և առանց օբյեկտիվի և օկուլյարի կոշտ կապերի։ Աստղադիտակը ամրացվում էր սյունին բլոկնների և լարերի համակարգի օգնությամբ։ Նման աստղադիտակը կառավարելու համար օգտագործում էին հատուկ հրամաններ։

Հևելիուսի առաջին աշխատությունը եղել է «Սելենոգրաֆիա, կամ Լուսնի նկարագրությունը», թողարկված 1647 թվականին՝ Գդանսկում։ Գիրքը տալիս էր Լուսնի մակերևույթի մանրամասն նկարագրությունը։ Աշխատանքը՝ տպագրված հեղինակի սեփական տպարանում, պարունակում էր 133 փորագրություններ Լուսնի մակերևույթի 60 տեղամասերի, ընդհանուր տեսքի և տարբեր փուլերի վերաբերյալ։ Հևելիուսը առաջարկել է անուններ Լուսնի մակերևույթի օբյեկտների համար, որոնցից շատերը պահպանվել են մինչ օրս։ Նա ճիշտ գնահատել է Լուսնային սարերի բարձրությունը և բացահայտել օպտիկական լիբրացիան (դանդաղ տատանումները)։
Հևելիուսին են պատկանում աստղագիտական հայտնագործությունները տարբեր ոլորտներում։ Նա զբաղվում էր լուսնի պտույտների հարցերով, Երկիր - Լուսին հեռավորության չափումներով։ Ուսումնասիրում էր՝ Լուսնի պտույտի ժամանակը, Արեգակի սեփական առանցքի շուրջ պտտման ժամանակը, Յուպիտեր մոլորակի արբանյակների պտույտների ժամանակը։ Զբաղվում էր կրկնակի աստղերի և փոփոխական աստղերի դիտումներով։ Իր Սեքստանտի (աստղագիտական գործիք) օգնությամբ կազմել է 1564 աստղերի տեղեկատու միչև 1' ճշտությամբ։
Հևելիուսը հայտնաբերել է 4 գիսաստղեր և 1668 թվականին տպագրել է «Kometografiya» տրակտատում, որտեղ ներկայացրել է բոլոր հայտնի և ուսումնասիրված գիսատղերի պատմությունը, ցույց տալով, որ գիսաստղերի որոշ մասը ունեն պտտման պարաբոլային հետագիծ։

1679 թվականին Հևելիուսի աստղադիտարանը իր ամբողջ ձեռագրերով և գրադարանով այրվեց։ Այնուամենայնիվ այն վերականգնվեց և շարունակեց իր գործունեությունը։ Արդեն 1690 թվականին ամուսու մահից հետո նրա կինը՝ Ելիզավետա Հևելիուսը հրատարակեց հայտնի «Uranography» աստղային տեղեկատուն, որը ներառում էր համաստեղությունների հիանալի նկարներ։ Դրա մեջ Հևելիուսը մտցրել էր նաև մի շարք նոր համաստեղություններ։
Եվ վերջապես Հևելիուսը Եվրոպացիներին ծանոթացրեց Ուլգուբեկի աստղադիտարանում կազմած «zij-e soltani» աշխատության հետ։


== Գարեջրագործ ==
Հևելիուսի համար աստղագիտությունը սիրողական զբաղմունք էր, իր ապրուսի միջոցը նա վաստակում էր գարեջրագործությունից։


== Հիշատակ ==
Հևելիուս - Լուսնի մակերևույթի խառնարան
Հևելիուսի ճեղքեր (լատ.՝ Rimae Hevelius) — Լուսնի մակերևույթի ճեղքեր,
(5703) Հևելիուս (լատ.՝ 5703 Hevelius) — թզուկ մոլորակ


== Գրականություն ==
Виноградов А. В. Первый лунный «географ» Иоганн Гевелий.(К трехсотлетию сооружения им первой телескопической обсерватории в мире). // Природа, 1941. № 4. С. 92-97.
Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
Куликовский П. Г. Ян Гевелий (к 350-летию со дня рождения). // Историко-астрономические исследования. Вып. VII.1961. С.257-288. Online
Куликовский П. Г. Ян Гевелий (к 350-летию со дня рождения). // Вопросы истории естествознания и техники. Вып.13.1962. С.138-140.
Перель Ю. Г. Основоположник науки о Луне. 350 лет со дня рождения Яна Гевелия. // Природа, 1961, № 6. С. 98-99 с портр.
Еремеева А. И. Выдающиеся астрономы мира. М., 1966.


== Ծանոթագրություններ ==