Աերոպարկ

Աերոպարկ (հունգ.՝ Aeropark), ավիացիոն թանգարան՝ բաց երկնքի տակ, տեղակայված Բուդապեշտի՝ Ֆերենց Լիստի անվան Միջազգային օդանավակայանի մոտ։ Նվիրված է հունգարական քաղաքացիական ավիացիայի պատմությանը, նրա ցուցանմուշները նախկին Malév (Մալև) ավիաընկերության գրեթե բոլոր ինքնաթիռներն են։ Հյուրերի համար գոյություն ունի նաև ավիասիմուլյատոր և հուշանվերային խանութ՝ ինքնաթիռների մոդելներով և Malév-ի տարբեր հուշանվերներով։ Ինքնաթիռների մեծ մասը հասանելի է նաև հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց համար։ Աերոպարկը մասնակցում է ամեն տարի անց կացվող Թանգարանային գիշեր միջոցառմանը։


== Պատմություն ==
1988 թվականի փետրվարի 23-ին Իշտվան Վերեշշը՝ Հունգարիայի տեխնիկական և տրանսպորտային թանգարանի[en] տնօրենը, և Թամաշ Էրդեյը՝ ավիացիայի և օդանավակայանների վարչության պետը հայտարարեցին թանգարանի բացման մասին լուրը։ Առաջին երեք ցուցանմուշներն էին «Իլ-14»-ը (տեղափոխված ԽՍՀՄ), «Իլ-18» և «Տու-134» ինքնաթիռները, որոնք տեղակայված էին «Մալև» ավիաընկերության անգարի կողքին գտնվող պահեստում։ Սկզբում թանգարանն ստացավ «Ֆերիհեդի ավիացիոն պարկ» անունը Բուդապեշտի օդանավակայանի անունից։ 1991 թվականին Ֆերիհեդի ավիացիոն պարկը բացվեց նոր վայրում՝ 31L թռիչքուղու և  2B տորմինալի միջև։ Երեք ինքնաթիռներ Tesla-ի ցամաքային ռադարների հետ միասին տեղադրվում են նոր վայրերում։ Նրանք դառնում են Տրանսպորտի թանգարանի սեփականությունը, իսկ ավիացիայի և օդանավակայանների վարչության պետը պատասխանատու՝ դրանց համար։
2002 թվականին տնօրինությունը բաժանվում է Բուդապեշտի օդնավակայանի ընկերության և HungaroControl-ի, սակայն նրանք չեն կարողանում ընդլայնել հավաքածուն։ 2003 թվականին Բուդապեշտի օդանավակայանը ազատվեց բոլոր ավելորդ ստորաբաժանումներից, ներառյալ թանգարանի պատասխանատուներից, ուստի անհրաժեշտ էր թանգարանի համար ստեղծել նոր կազմակերպություն։ Ֆերիհեդի ավիացիոն պարկի մշակութային հիմնադրամը թանգարանին սպասարկել է 2004-2014 թվականներին, այնուհետև այն ստանձնել է Ավիացիայի մշակույթի կենտրոնը (հիմնադրվել է 2010 թվականին), որը սպասարկում է օդանավերի ցուցանմուշներ և հունգարական ավիացիայի այլ հուշարձաններ։ 2014 թվականի հունիսի 19-ին հաստատվել է ներկայիս «Աերոպարկ» անվանումը։ 2017 թվականին թանգարանը ժամանակավորապես փակվել է՝ նոր վայր տեղափոխվելու և վայրէջքի գոտու ընդլայնման նպատակով։ Բոլոր անհրաժեշտ աշխատանքներն իրականացվել են մարտի 23-ից մինչև հունիսի սկիզբը։


== Ցուցանմուշներ ==


=== Լի-2 (HA-LIQ) ===
«Լի-2»-ը առաջին մարդատար ինքնաթիռն էր, որն օգտագործվել է Maszovlet-ի և նրա իրավահաջորդի` «Մալևի» կողմից։ 1952 թվականի մարտի 27-ին Li-2 LA-LIQ ինքնաթիռը ժամանեց Հունգարիա, 1954-1957 թվականներին այն ընդունվեց Հունգարիայի ռազմաօդային ուժեր, ապա տեղափոխվեց «Մալև»։ Այն ավիաընկերության օգտագործման ընթացքում պահպանեց Հունգարիայի ռազմաօդային ուժերի իր նույնականացման նշանները. 1958 թվականից այն օգտագործվում էր որպես բեռնատար ինքնաթիռ։ Նա վերադարձավ ռազմաօդային ուժեր և ստացավ 206 գրանցման համարը, մինչև 1974 թվականը նա թռավ ընդհանուր առմամբ 3829 ժամ։ Գրվելուց հետո այն հանձնվեց Տրանսպորտի թանգարանին, վերանորոգվեց 1980 թվականին և ուղարկվեց Ֆարկասհեդ օդնավակայանում պահպանման, իսկ 1993 թվականից համարվում է Աերոպարկի ցուցանմուշ։ Սրահը և խցիկը երեկոյան բաց են լինում զբոսաշրջիկների այցելության համար։


=== Իլ-14Տ (HA-MAL) ===

«Իլ-14» ինքնաթիռը ներառված էր 226-րդ «Հարավային զորքերի խմբի» խառը ավիացիոն գնդում։ 1981 թվականին նրան հեռացրին գնդից, վեց տարի մնաց Միրգորոդում, ապա թռավ դեպի Հունգարիայի Տյոկոլ օդանավակայան։ 1987 թվականի վերջին նա ժամանեց Ֆերիհեդ՝ դառնալով թանգարանի պատմության մեջ առաջին ցուցանմուշը։ 1991 և 2017 թվականներին նա լքեց թանգարանը, քանի որ այն փոխեց իր գտնվելու վայրը։ Ընդհանուր առմամբ, ինքնաթիռը թռավ 5928 ժամ։ Վերանորոգվել է 2009-2010 թվականներին։ Նախատեսվում էր սահմանափակվել այն՝ «Մալևի» ավիաընկերության գույներով այն ներկելով, բայց նույնիսկ 25 տարի անց մասնագետները հաստատեցին, որ ինքնաթիռը լավ վիճակում է, և հատուկ նորոգեցին շարժիչները, որպեսզի թանգարանի այցելուները ամիսը մեկ տեսնեին իրենց աշխատանքը։


=== Իլ-18Վ (HA-MOA) ===

Այս «Իլ-18» ինքնաթիռը Հունգարիա է ժամանել 1960 թվականին՝ սկսելով անց կացնել «Մալև» ընկերության կանոնավոր թռիչքները  (առաջինը դեպի Մոսկվա)։ Այն վերածվեց Իլ-18Վ-ի ժամանակակից տարբերակի։ 1964 թվականին օդանավում տեղադրվեց ТГ-16 օժանդակ ուժային տեղավորում, իսկ 1968-ին դրա սկզբնական շարժիչները փոխարինվեցին ԱԻ-20-ով՝ տեղերի քանակը 89-ից հասցնելով 105-ի։ Վերջին քաղաքացիական թռիչքն իրականացվել է 1977 թվականի ապրիլի 1-ին Պրահայից Բուդապեշտ, օգտագործման սկզբից ուղիղ 17 տարի անց։ Վերափոխվեց բեռնատար ինքնաթիռի, որն օգտագործվել է մինչև 1987 թվականը։ Թանգարանի ցուցանմուշ է 1991-ի հոկտեմբերից՝ առաջին երեք օրինակներից մեկը։ Ընդհանուր առմամբ, թռիչքը կազմել է 37197 ժամ։ Խցիկն ու սրահը բաց են այցելուների համար։


=== Իլ-18Վ (HA-MOG) ===

Հունգարիա է ժամանել է 1964 թվականին։ Ի տարբերություն HA-MOA-ի, այն Իլ-18Վ-ի պատրաստի մոդելն էր։ Ես իմ առաջին թռիչքը կատարեցի դեպի Մոսկվա։ 1967 թվականին տեղադրվեցին ԱԻ-20Կ-ի շարժիչներ։ Վերջին ուղևորային թռիչքը կատարվել է 1978 թվականի վերջին՝ Սոֆիայից Բուդապեշտ, որից հետո այն վերափոխվեց բեռնատար ինքնաթիռի։ Վերջին բեռնաթռիչքը տեղի է ունեցել 1988 թվականի հոկտեմբերին՝ Կոստանդինայից Բուդապեշտ։ Թռիչքի հաջորդ օրը շարժիչներից մեկը պայթել է ու այրվել, իսկ կրակից վնասված ինքնաթիռը շահագործումից հանվել է նախատեսված ժամկետից շուտ։ 1993-2006 թվականներին օգտագործվել է որպես կրթական օրինակ։ 2006 թվականին փորձեցին վերացնել ինքնաթիռը, բայց միջնորդություն ներկայացնելուց հետո նրան տեղափոխեցին թանգարան։ Օդանավի արտաքին տեսքը վերականգնվել է 2014 թվականի հունիսին, բայց սրահի վիճակը դեռ անբավարար է։ Ընդհանուր առմամբ, թռիչքը կազմել է 36558 ժամ։


=== Տու-134 (HA-LBE) ===
«Տու-134»-ը «Մալև»-ի կողմից օգտագործվել է 1969 թվականից և իրականացրել է իր՝ դեպի Պրահա, առաջին ուղևորային չվերթը։ 1983 թվականին հարմարավետության դասի (Комфорт-класс) ավելացումից հետո կրճատեց տեղերի քանակը 72-ից 68-ի։ Վերջին թռիչքն իրականացվել է 1987 թվականին Վարշավայի օդանավակայանից։ 1988 թվականին այն դարձավ «Մալև» ավիաընկերության առաջին «Տու-134»-ը, որը շահագործումից հանվեց, իսկ մեկ տարի անց դարձավ թանգարանի առաջին երեք ցուցանմուշներից մեկը։ Հունգարական «Տու-134»-ի ամենահին կրկնօրինակը, որը պահպանվել է մինչ օրս (ևս երեքը զոհվել են ավիավթարներից)։ Թռիչք կատարեց ընդամենը 24167 ժամ։ Սրահն ու խցիկը բաց են այցելուների այցերի համար։


=== Տու-154Բ-2 (HA-LCG) ===

Օգտագործվում է «Մալև»-ի կողմից 1975 թվականի վերջից։ 1980 թվականին այն վերանորոգվեց և վերափոխվեց II կարգի ինքնաթիռի (154Б-2): 1983 թվականին հարմարավետության դասի (Комфорт-класс) ավելացումից հետո կրճատեց տեղերի քանակը 154-ից 143-ի։ Քաղաքացիական վերջին թռիչքը Հերակլիոնի օդանավակայանից էր։ 1994 թվականին տեղափոխվել է Ավիացիայի թանգարան։ Ընդհանուր առմամբ, թռիչքը կազմել է 21554 ժամ։ Սրահն ու տնակը բաց են այցելուների այցերի համար։


=== Յակ-40Ե (HA-YLR) ===

Հունգարիա է ժամանել է 1975 թվականին։ Ավիացիայի և օդանավակայանների վարչության կողմից օգտագործվել է Հունգարիայում և արտերկրում նավիգացիոն սարքավորումների փորձարկման համար։ Չի օգտագործվել ուղևորային թռիչքների համար։ Այն վերաներկվել է 1987 թվականին` նույն գույներով, ինչ «Տու-134»-ը, վերջին նկարն իրականացվել է 1993-ին։ 2001 թվականին թանգարան տեղափոխվելով` գտնվում է գերազանց վիճակում։ Այցելուները երեկոյան կարող են նայել խցիկը։


=== Ան-2Մ (HA-MHI) ===
«Ան-2»-ը Հունգարիա է ժամանել 1967 թվականին, օգտագործվել է գյուղատնտեսական կարիքների համար։ Թանգարանում է գտնվում 1994 թվականից, վերանորոգվել է 2005 թվականին։


=== Մի-2 (HA-BCB) ===
1980 թվականի հունվարից «Մի-2» ուղղաթիռն օգտագործվում է օդային շտապ օգնության ծառայության կողմից։ Մինչև 1994 թվականը նա Սեկեշֆեհերվարում էր, 1994 թվականի օգոստոսին թռավ վերանորոգման նպատակով Ֆերիհեդ, բայց վերանորոգման համար միջոցների սղության պատճառով դուրս գրվեց այնտեղից։ Թռել է 2841 ժամ։ Թանգարանային ցուցանմուշ է 1999 թվականից։


=== Tesla-ի վայրէջքային ռադար ===
1975 թվականի հունվարին Tesla-ի վայրէջքի ռադարը[en] տեղակայվեց B տաքսի ճանապարհի կողքին, որը տանում էր դեպի 13R/31L թռիչքուղին։ Նույն ամսին Իլ-18 (HA-MOH) ինքնաթիռը բախվեց դրան՝ Բեռլինից թռչելով և վթարի ենթարկվեց տաքսի ճանապարհի դիմաց։ Ռադարները նորոգվել և օգտագործվել են մինչև 1990-ականների սկիզբը, երբ այն դարձավ թանգարանային ցուցանմուշ։


=== Այլ ցուցանմուշներ ===
Ցուցանմուշներ են հանդիսանում նաև Aerotrak աերոդրոմային քարշակները, ազդանշանային մեքենաներ և մի քանի ավտոբուսներ՝ «Malév»-ի գունավորմամբ։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Տրանսպորտ ==
200E ավտոբուսային երթուղու[en] վրա գործում է մասնավոր ավտոբուս և ավտոկայանատեղի։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Официальный сайт (հունգարերեն)
Музея «Аэропарк» (հունգարերեն) Ֆեյսբուքում
Информация на сайте Венгерского музея науки, технологии и транспорта Archived 2017-12-27 at the Wayback Machine. (անգլ.)