Տերբիում

Տերբիում (լատ.՝ Terbium), քիմիական տարր է, որի նշանն է Tb, պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության, 3-րդ խմբի տարր, լանթանիդ, կարգահամարը՝ 65, ատոմական զանգվածը՝ 158,9254։ f տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կաոուցվածքն է 4s2 4p6 4d10 4f95s25p66s2։ К, L, М թաղանթները լրացված են։ Պատկանում է հազվագյուտ հողային տարրերի շարքին։


== Պատմություն ==
Հայտնաբերել է 1843 թվականին շվեդ քիմիկոս Կ․ Դ․ Մոսանդերը (1797-1858) իտերբիտ (գադոլինիտ) միներալից անջատված իտրիումային հողում և իտերիումի ու էրբիումի նման անվանել է շվեյցարական Իտերբի գյուղի անունով։


== Բնության մեջ ==
Տերբիումի պարունակությունը երկրակեղևում մոտ 4,3•10−4 % է, ըստ զանգվածի։


=== Հանքավայրեր ===
Տերբիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնց հանքավայրերը գտնվում են՝ ԱՄՆ-ում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Ավստրալիայում, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում։


== Ստացում ==
Տերբիումը ստանում են մոնացիտ, քսենոտիմ և էվքսենիտ միներալներից, որոնք մշակում են խիտ ծծմբական թթվով կամ ալկալիով։ Նստեցնում են ֆտորիդը կամ թրթնջկատը։
Խառնուրդներից բաժանում են էքստրահելով և քրոմատագրաֆիական եղանակով։ Մետաղական տերբիումը ստանում են ֆտորիդը կալցիումով վերականգնելով։ Մաքրում են վակուումային թորմամբ։


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Բաց մոխրագույն, արծաթափայլ պլաստիկ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1450 °C, եռմանը՝ 3227 °C, խտությունը 8272 կգ/մ3։ 1287 °C-ում ենթարկվում է պոլիմորֆային ձեափոխության։ Միացություններում ցուցաբերում է +3 (երբեմն +4) օքսիդացման աստիճան։


== Քիմիական հատկություններ ==

Քիմիապես ակտիվ է։ Մետաղների լարվածության շարքում գտնվում է ջրածնից առաջ, լուծվում է թթուներում (ջրում՝ դանդաղ)։

  
    
      
        
          2
          T
          b
          +
          3
          
            H
            
              2
            
          
          S
          
            O
            
              4
            
          
          O
          ⟶
          2
          T
          
            b
            
              +
              3
            
          
          +
          3
          S
          
            O
            
              2
            
            
              −
              4
            
          
          +
          3
          
            H
            
              2
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2Tb+3H_{2}SO_{4}O\longrightarrow 2Tb^{+3}+3SO_{2}^{-4}+3H_{2}} }
  Օդում օքսիդանում է․ օքսիդը՝ TbО3-ը, դժվարահալ է, համապատասխան հիդրատը՝ Tb(OH)3, հիմնային է, ալկալիներում չի լուծվում։

  
    
      
        
          8
          T
          b
          +
          7
          
            O
            
              2
            
          
          ⟶
          2
          T
          
            b
            
              4
            
          
          
            O
            
              7
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {8Tb+7O_{2}\longrightarrow 2Tb_{4}O_{7}} }
  Քլորիդը, նիտրատը, սուլֆատը լավ են լուծվում ջրում, ֆտորիդը, ֆոսֆատը, կարբոնատը, թրթնջկատը՝ վատ։

  
    
      
        
          2
          T
          b
          +
          6
          
            H
            
              2
            
          
          O
          ⟶
          2
          T
          b
          (
          O
          H
          
            )
            
              3
            
          
          +
          3
          
            H
            
              2
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2Tb+6H_{2}O\longrightarrow 2Tb(OH)_{3}+3H_{2}} }
  Տերբիումը միանում է հալոգենների, տաքացնելիս՝ ջրածնի, ծծմբի, ազոտի, ֆոսֆորի, ածխածնի հետ։

  
    
      
        
          2
          T
          b
          +
          3
          
            X
            
              2
            
          
          ⟶
          2
          T
          b
          
            X
            
              3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2Tb+3X_{2}\longrightarrow 2TbX_{3}} }
   (X = F, Cl, Br, I)Փոխազդում է ածխածնի օքսիդների հետ։ Առաջացնում է նաև կոմպլեքսային միացություններ, մետաղների հետ՝ համաձուլվածքներ։


== Իզոտոպներ ==
Բնական տերբիումը միաիզոտոպ է (159Tb)։ Ստացվել են 147-164 ատոմական զանգվածներով 17 ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից ամենաերկարակյացը 158Tb-ն է (T1/2 = 1,2•103 տարի)։
163Tb (T1/2 = 6,5 ժ) և 164Tb (23 ժ)-ը ստացվում են ջերմային նեյտրոնների ներգործությամբ՝ 235Ս-ի տրոհման ժամանակ։


== Գներ ==
2013 թվականին մաքուր՝ 99,9 %, տերբիումի 1 կիլոգրամի գինը կազմել 64 եվրո։
2014 թվականին Ռուսաստանում 2 գ մաքուր՝ 99,9%, տերբիումը մետաղական ձույլ խնդրում էին գնել 150 եվրոյով։


== Կիրառություն ==
Օգտագործվում է հետազոտական նպատակներով։ Տերբիումի օքսիդը և աղերն օգտագործվում են ռադիոտեխնիկայում, որպես լյումինաֆորներ։


== Տես նաև ==
Պարբերական աղյուսակ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Տերբիումը Webelements-ում
Տերբիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում