Խորվաթիայի վարչապետ

Խորվաթիայի վարչապետ ( խորվ.՝ Premijer / Premijerka Hrvatske), պաշտոնապես Խորվաթիայի Հանրապետության կառավարության նախագահ ( խորվ.՝ Predsjednik / Predsjednica Vlade Republike Hrvatske), Խորվաթիայի կառավարության ղեկավարն է և դե ֆակտո Խորվաթիայի կառավարման համակարգի ամենաուժեղ և ազդեցիկ պետական գերատեսչությունն է։ 1945 թվականին պաշտոնի առաջին անգամ հաստատումից հետո 1990–2000 թվականների կիսանախագահական ժամանակահատվածը միակ բացառությունն է, երբ Խորվաթիայի նախագահը դե ֆակտո իրավասություն ուներ։ Խորվաթիայի նախապատվության պաշտոնական կարգում, այնուամենայնիվ, վարչապետի պաշտոնը պետական բարձրագույն երրորդ պաշտոնն է՝ հանրապետության նախագահից և խորհրդարանի խոսնակից հետո։
Խորվաթիայի Սահմանադրությունը սահմանում է, որ «Խորհրդարանը վերահսկում է կառավարությանը» (հոդված 81), և որ «Հանրապետության նախագահն ապահովում է կառավարության կանոնավոր և հավասարակշռված գործառույթն ու կայունությունը»  (հոդված 94), մինչդեռ կառավարությունը ներկայացված է հոդված 108-ում։  2000 թվականից ի վեր վարչապետն ունեցել է սահմանադրական տարբեր լիազորություններ, և կառավարության նշված է սահմանադրության տեքստում՝ 87, 97, 99, 100, 101, 103, 104 հոդվածներում։  Խորվաթիայի ներկայիս վարչապետը Անդրեյ Պլենկովիչն է։ Խորվաթիայի կառավարությունը հանդիպումներ է հրավիրում Բանսկի դվորիում, որը պատմական շենք է, որը գտնվում է Զագրեբի Սուրբ Մարկի հրապարակի արևմտյան կողմում։


== Անվանում ==
Պաշտոնի պաշտոնական անվանումը  բառացիորեն թարգմանվում է «կառավարության նախագահ» է (Predsjednik Vlade), այլ ոչ թե «Վարչապետ» (Prvi Ministar): Երբ պաշտոնը առաջին անգամ ստեղծվեց 1945 թվականին, ներդրվեց «կառավարության նախագահ» անվանումը։ Պաշտոնի անվանումը փոխվել է 8 տարի անց՝ 1953 թվականին, Հարավսլավիայի սահմանադրական բարեփոխումներով , որով արդեն անվանվեց «Գործադիր խորհրդի նախագահ» ( Predsjednik Izvršnog vijeća ): 1990 թվականին կայացած սահմանադրական բարեփոխումների ևս մեկ փուլից հետո պաշտոնը վերանվանվեց 1934-1953 թվականների սկզբնական «կառավարության նախագահ» անվանմամբ։ Բոլոր ժամանակահատվածների համար, այնուամենայնիվ, «վարչապետ» տերմինը կոլեկտիվորեն օգտագործվում է (հատկապես լրատվամիջոցներում)։


== Պատմություն ==
Խորվաթիա-Սլավոնիայի Թագավորության (1868–1918) կառավարությունը ղեկավարում էր բանը (վիչերոյ), որը ներկայացնում էր թագավորին։ Խորվաթիայի կառավարության առաջին ղեկավարըէ որպես Հարավսլավիայի Դաշնային Ժողովրդական Դաշնային Հանրապետության բաղկացուցիչ հանրապետություն, Վլադիմիր Բակարիչն էր, ով ստանձնեց այդ պաշտոնը 1945 թվականի ապրիլի 14-ին։ Պաշտոնն այն ժամանակ եղել է, ինչպես այսօր, պետության ամենաուժեղ պետական գերատեսչությունը (միակ պատմական բացառությունը ծայրահեղ հզոր կիսանախագահական համակարգն է, որն օգտագործվել է 1990-2000 թվականներին, որի ընթացքում նախագահը ամենակարևոր կերպարն էր պետության կառավարական հիերարխիայում)։ Երկրորդ աշխարհամարտից հետո Խորվաթիայի  սոցիալիստական հանրապետությունում ստեղծվեց միակուսակցական համակարգ։ Այս ընթացքում գործել էին տասներկու վարչապետներ (գործադիր խորհրդի նախագահի կոչում օգտագործելով), բոլորը՝ Հարավսլավիայի կոմունիստական կուսակցության (KPJ) շարքերից, որոնք 1952 թվականին վերափոխվել և վերանվանվել են Հարավսլավիայի կոմունիստների լիգայի (SKJ): Խորվաթիայի քաղաքական գործիչները և այս ժամանակաշրջանի վարչապետները Հարավսլավիայի կոմունիստների լիգայի անդամ էին Խորվաթիայի կոմունիստների լիգայի (SKH) անդամ լինելու միջոցով, որը կուսակցության խորվաթական մասնաճյուղն էր։ Պաշտոնը շարունակում էր մնալ Խորվաթիայի քաղաքականության հիմնական կենտրոնը՝ չնայած 1974 թվականին հավաքական նախագահության ինստիտուտի հաստատմանը (նախկինում պետության ղեկավարի հիմնականում անվանական գործառույթը պատկանում էր Խորվաթիայի խորհրդարանի խոսնակին)։
Սահմանադրական փոփոխություններից հետո, որոնք թույլ էին տալիս Խորվաթիայում բազմակուսակցական ընտրություններ անցկացնել, խորհրդարանն ընդունեց սահմանադրական փոփոխություններ (հուլիսի 25), որոնցով չեղարկվեցին սոցիալիստական խորհրդանիշները և ընդունվեցին նոր ազգային խորհրդանիշներ։ Նորընտիր եռապալատ պառլամենտը փոխեց Խորվաթիայի սահմանադրությունը, և 1990 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, այսպես կոչված, «Սուրբ Ծննդյան Սահմանադրությունը» հիմնարարորեն սահմանեց Խորվաթիայի Հանրապետությունը և նրա կառավարման կառուցվածքը։ 1990 թվականի սահմանադրական բարեփոխումների հետո Խորվաթիան կիսանախագահական հանրապետություն էր, ինչը նշանակում էր, որ Խորվաթիայի նախագահը ունեցեր լայն գործադիր լիազորությունները (հետագայում ընդլայնվեցին լիազարությունները հասնելով սուպերնախագահական կառավարման), այդ թվում վարչապետի և այլ պաշտոնյաների նշանակումը և ազատումը։ Այս ժամանակահատվածում, որը տևեց մինչև 2000-ի վերջինին սահմանադրական փոփոխությունները, Խորվաթիան ուներ յոթ վարչապետ։ 1990 թվականի սահմանադրական բարեփոխումներից հետո Խորվաթիայի առաջին վարչապետը Ստյեպան Մեսիչն էր, որը ստանձնեց պաշտոնը 1990 թվականի մայիսի 30-ին։
1991 թվականի մայիսին կայացած անկախության հանրաքվեից հետո, որի ընթացքում ընտրողների 93%-ը հավանություն տվեց անկախանացմանը, Խորվաթիան 1991 թվականի հունիսի 25-ին պաշտոնապես հռչակեց Հարավսլավիայից անկախություն, ընդ որում Յոսիպ Մանոլիչը շարունակում էր մնալ վարչապետի պաշտոնում՝ որպես անկախ Խորվաթիայի կառավարության ղեկավար։ Այնուամենայնիվ, երկիրը այնուհետև ստորագրեց 1991 թվականի Բրիոնյան համաձայնագիրը, որով նա համաձայնեց հետաձգել հետագա գործողությունները Հարավսլավիայի հետ կապերը խզելու ուղղությամբ։ Միևնույն ժամանակ, տեղի ունեցավ Խորվաթիայի անկախության պատերազմը, և Ֆրանյո Գրեգուրիչը նշանակվեց՝ ղեկավարելու վտարանդի կառավարությունը։ Նույն թվականի հոկտեմբերին Խորվաթիան պաշտոնապես խզեց բոլոր մնացած իրավական կապերը Հարավսլավիայի Ֆեդերացիայի հետ։
2000 թվականի հունվարին կայացած համընդհանուր ընտրություններից հետո Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության գլխավորությամբ հաղթող կենտրոնաձախակողմյա կոալիցիան փոփոխեց սահմանադրությունը և արդյունավետորեն խլեց իր գործադիր իշխանությունների մեծամասնության նախագահից՝ ամրապնդելով խորհրդարանի և վարչապետի դերը, վերածելով Խորվաթիան խորհրդարանական հանրապետության: Վարչապետը կրկին (ինչպես նախքան 1990 թվականը) դարձավ խորվաթական քաղաքականության առաջնային պաշտոնը։
Մինչ օրս եղել են տասներկու վարչապետ, որոնք ղեկավարել են 14 կառավարություններ առաջին բազմակուսակցական ընտրություններից ի վեր։ Ինը վարչապետներ պաշտոնավարման ընթացքում Խորվաթիայի դեմոկրատական միության անդամ էին, երկուսը՝ Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամ, իսկ մեկը ՝ ոչ մի քաղաքական կուսակցության անդամ։ Անկախությունից ի վեր գոյություն ունի մեկ կին վարչապետ (Յադրանկա Կոսոր), մինչդեռ Սավկա Դաբչևիչ-Կուչարը առաջին կինն էր (ոչ միայն Խորվաթիայում, այլև Եվրոպայում), որը զբաղեցնում էր կառավարության ղեկավարին համարժեք պաշտոն, որպես Գործադիր խորհրդի նախագահ, Խորվաթիայի Սոցիալիստական Հանրապետությունում (1967-1969)։


== Խորվաթիայի վարչապետները ==


=== Հարավսլավիայի կազմում Խորվաթիայի Սոցիալիստական Հանրապետության վարչապետները (1945 – 1990) ===


=== Խորվաթիայի Հանրապետության վարչապետներ (1990 – ներկա) ===
Դեռևս մինչև 1991 թվականի հունիսի 25-Հարավսլավիայի մի մասն էր։ 


== Տես նաև ==
Խորվաթիայի նախագահ


== Ողջ Խորվաթիայի կառավարությունների նախկին ղեկավարներ ==
Կան տասնմեկ կենդանի նախկին կառավարությունների ղեկավարներ։ Կառավարության վերջին նախկին ղեկավարը, որը մահացավ, Հրվոյե Շարինիչն էր (1992-1993) 2017 թվականի հուլիսի 21-ին։

Խորվաթիայի Սոցիալիստական Հանրապետության Գործադիր խորհրդի նախագահները (մինչև 1990 թվականը). 
		
 Խորվաթիայի Հանրապետության վարչապետներ (1990–ներկա) 
		
		
		
		
		
		
		


== Խորվաթիայի վարչապետների մասին փաստերն ու գրառումները (1990 թվականի մայիսի 30-ից) ==


=== Նշանակման տարիք ===
Պաշտոնը ստանձնած ամենատարեց մարդը՝ Յոսիպ Մանոլիչ (70 տարեկան, 155 օր)
Պաշտոնը ստանձնելու ամենաերիտասարդ մարդը՝ Նիկիցա Վալենտիչ (42 տարեկան, 130 օր)


=== Ամենատարեց ու ամենաերիտասարդ կենդանի վարչապետները ===
Ամենատարեց կենդանի վարչապետ՝ Յոսիպ Մանոլիչ (100 տարի, 50 օր)
Ամենաերիտասարդ կենդանի վարչապետը՝ Անդրեյ Պլենկովիչ (50 տարի, 33 օր)


=== Պաշտոնավարման տևողությունը ===
Ամենաերկար պաշտոնավարած վարչապետ՝ Իվո Սանադեր (5 տարի, 195 օր)
Ամենակարճ պաշտոնավարած վարչապետ՝ Ստյեպան Մեսիչ (86 օր)


=== Կաբինետի չափը ===
Վարչապետի պաշտոնավարման ընթացքում  ամենամեծ թվով անդամներով կառավարությունը (ներառյալ հեռացված կամ մահացած անդամները). Ֆրանյո Գրեգուրիչ (45 անդամ, ներառյալ կառավարության քարտուղարը)
Վարչապետի պաշտոնավարման ընթացքում  ամենաքիչ թվով անդամներով կառավարությունը (ներառյալ հեռացված կամ մահացած անդամները). Իվո Սանադեր (19 անդամ  Սանադերի առաջին կառավարությունում)


=== Կառավարության կազմում քաղաքական կուսակցությունների քանակը ===
Վարչապետի պաշտոնավարման ընթացքում ամենաշատ թվով քաղաքական կուսակցություններ են եղել ներկայցված կառավարությունում․ Ֆրանյո Գրեգուրիչ (8 կուսակցություններ ունեին ներկայացուցչություն է իր կառավարությունում)
Վարչապետի պաշտոնավարման ընթացքում ամենաքիչ թվով քաղաքական կուսակցություններ են եղել ներկայցված կառավարությունում․ Ստյեպան Մեսիչը, Յոսիպ Մանոլիչը, Հրվովե Չարինիչը և Զլատկո Մատեշան (յուրաքանչյուր վարչապետ ուներ ընդամենը 1 կուսակցություն իր կառավարությունում)


=== Կին վարչապետներ ===
Առաջին կին վարչապետը՝ Յադրանկա Կոսոր


=== Արտասահմանցի վարչապետներ ===
Իվիցա Ռաչանը ծնվել է Էբերսբախում (այն ժամանակ՝ Նացիստական Գերմանիա), այժմ Էբերբախ-Նևերսդորֆ, Գերմանիա


== Ծանոթագրություններ ==