Ուզումբարական մանուշակ

Ուզումբարական մանուշակ կամ Սենտպուլիա (լատ.՝  Saintpaulia), աֆրիկյան կամ ուզումբարական մանուշակ։ Հանդիպում է Արևելյան Աֆրիկայի լեռնային շրջաններում՝ ծովի մակերևույթից 500-1800 մ բարձրության վրա գտնվող անտառներում։
Ուզումբարական կամ աֆրիկյան մանուշակը իր մեջ ներառում է 20 ցեղ, որոնք միասին պարունակում են բույսերի ավելի քան 1500 տեսակ։


== Տարածվածություն ==
Սենտպուլիա բույսերի բազմազանությունը սահմանափակվում է Տանզանիայի և Քենիայի լեռնային շրջաններով, մինչդեռ տեսակների ճնշող մեծամասնությունը հանդիպում է միայն Տանզանիայում, Ուլուգուր և Ուսամբարա (Ուզբամբարա) լեռներում՝(ժամանակակից քարտեզների վրա՝ «Ուսամբարայի լեռներ» անվանումը)։
Քենիայում տարածված տեսակներից են 1958 թվականին բրիտանացի բուսաբան՝ Բիլ Բերտտի կողմից հայտնաբերված Saintpaulia teitensis տեսակը։ Սենտպուլիաները հաճախ աճում են ջրվեժների թանձր մառախլապատ տարածքներում, գետերի առափնյա հատվածներում։


== Պատմություն ==

Բույսն իր անունը ստացել է ի պատիվ Վալտեր Սեն-Պոլի, որը 1892 թվականին առաջին անգամ Ուզամբարի սարերով ճանապարհորդելիս նկարագրել է ծաղիկը։ Տանզանիան, որտեղ էլ գտնվում է Ուզամբարի սարը, 19-րդ դարի վերջին, գերմանական գաղութ էր։ Այնտեղ գերմանական ղեկավարությունը շրջանային ղեկավար է նշանակում ծագումով շվեյցարացի Վալտեր Սեն-Պոլին, որն էլ իր ադմինիստրատիվ ծառայությունները կատարելու ընթացքում ուսումնասիրում է տեղանքն ու տեղի բուսական աշխարհը։
Ուսումնասիրած ու հավաքած սերմերն ուղարկում է հորը՝ Գերմանական դենդրոլոգիական ընկերության նախագահ՝ Ուլրիխ ֆոն Սեն Պոլին, որն էլ իր հերթին սերմերը հանձնում է բուսաբան Հերման Վենդլանդին (1825-1903)։
1893 թվականին Վենդլենդը բույսը նկարագրում է որպես Saintpaulia ionantha (Saintpaulia violet կամ Saintpaulia violet), և այն առանձնացնելով որպես առանձին սեռի ներկայացուցիչ, անվանում է Սեն Պոլի հոր և որդու անունով։
Ուզումբարական մանուշակն առաջին անգամ ներկայացվում է 1893 թվականին Գենտում կայացած ծաղիկների միջազգային ցուցահանդեսին, որից հետո Է. Բենարիի ֆիրման արդյունաբերական բուծման իրավունք է ձեռք բերում։
1927 թվականին ուզումբարական մանուշակը  հասնում է Միացյալ Նահանգներ, անմիջապես ձեռք բերելով մեծ հետաքրքրություն։ Մինչև 1949 թվականը արդեն առնվազն 100 տեսակ աճեցվել էր այդ բույսից։ Այսօր սորտերի թիվը գերազանցում է 32 հազարը, որից ավելի քան 2 հազարը` հայրենական։


== Կենսաբանական նկարագրություն ==
Սեռի ներկայացուցիչները ցածր աճող մշտադալար բազմամյա խոտաբույսեր են։ Բարձր դեկորատիվությամբ սորտերի շարքում տարածված են դքսուհի, պատրաստուս, ցրտահարված բալ, մոխրոտի երազանք, իսադորա, անգելիկա, լիտուանական այլն։
Ցողուն - խիստ կարճացած
Տերևներ - թավշյա տեսքով, խավապատ, ամբողջաեզր կամ կտրտված եզրերով, սովորաբար մի փոքր անհավասար սրտաձև հիմքով։ Նրանք կարող են լինել կամ միատեսակ կանաչ գույնի կամ բծավոր։
Ծաղիկներ - հինգ պսակաթերթիկներով ու նույն քանակի բաժակաթերթիկներով։ Ունի երկու առէջ, վարսանդ՝ սպի, սռնակ, սերմնարանով։
Պտուղ - տուփիկ է, բազմաթիվ փոքր սերմերով, ուղիղ սաղմով։


== Ծաղկաբուծություն ==

Մանուշակը բազմամյա թուփ է` խավոտ, հյութալի, բայց դյուրաբեկ տերևներով, որոնք փնջով դասավորված են արմատակիր ցողունի շուրջը։ Տեսակից կախված` տերևները օվալ-սրտաձև են, երկարությունը հասնում է մինչև 10 սմ։
Բույսի ծաղիկները բազմերանգ են` մուգ կապույտ կամ թանձր մանուշակագույն, բալագույն, սպիտակ, վարդագույն և այլ գույների։ Ճիշտ խնամքի և բավարար լուսավորության դեպքում` բույսը ծաղկում է կլոր տարին, բայց ծաղկառատ շրջան է համարվում գարնանային և աշնանային սեզոնները։ Ծաղկակիր ցողունները դուրս են գալիս տերևների փնջաձև կենտրոնից և ձգվում են դեպի լույսը։ Ծաղկակիր ցողունի երկարությւոնը կարող է ձգվել մինչև 10 սմ, ամեն ցողունի վրա կարող է նստել 3-8 կոկոն։ Դրանք ապրում են մեկից-երկու շաբաթ, որից հետ թոշնում են և առաջանում նոր երիտասարդ ծաղկակիրները։
Բույսի արմատային համակարգը շատ թույլ է զարգացած, այդ պատճառով այն անհրաժեշտ է տնկել ծանծաղ և խորություն չունեցող թաղարներում։ Բույսի հողը չի կարելի շատ պարարտացնել, որովհետև դրանից, թեպետ կարող են աճել հաստ և խոշոր տերևներ, սակայն  դրա փոխարեն այն չի ծաղկի։ Սենտպուլիան  խոնավասեր բույս է, այդ պատճառով պահանջում է օրը մեջ առատ ջրում, իսկ ձմռանը` շաբաթը երկու անգամ։ Ջրել պետք է շատ զգույշ, որպեսզի տերևների վրա ջուրը բացառվի։
Ուզումբարական մանուշակը կարելի է մի տեղից մյուսը տեղափոխել, սակայն դա պետք է կատարել վաղ գարնանը, երբ բույսը չի մտել ակտիվ աճի շրջան։
Սենտպուլիան սիրում է մաքուր օդ, այդ պատճառով սենյակը պետք է հաճախակի օդափոխել, այդ թվում ձմռանը։  Բույսը լուսասեր է և հարավային լուսաամուտներին լավ է զգում ձմռանը, սակայն գարնան գալու հետ նրան պետք  է տեղափոխել ավելի ստվերոտ անկյուններում, որպեսզի տերևները չվառվեն։ Ձմռանը սենյակի ջերմաստիճանը պետք է լինի 18-22 աստիճան։
Բույսը բազմացվում է տերևներով կամ թփի բաժանումով։ Կոթունավոր տերևը ինչպես նաև տերևի անկոթուն մասը ջրով բաժակի մեջ շատ հեշտ արմատակալում է։ Իսկ մայրական բույսից առաջացած բույսը պետք է առանձնացնել այն դեպքում, երբ արմատակիր ցողունի շուրջը մի քանի թփիկներ կան գոյացած։


=== Դասակարգում ===
Բույսը բաժանված է մի քանի խմբերի` հիմնականում ըստ ծաղիկների գույնի, ձևի և դրանց տեսակի։ Այս սկզբունքի համաձայն կան դասական, աստղաձև, ֆանտազիայ, եզրերով սենտպուլիա և սենտպուլիա-խիմերաներ։
Ըստ տերևների տեսակի, բույսերը հիմնականում առանձնանում են որպես «արական» (անգլ.՝  boy) և «իգական» (անգլ.՝  girl) տեսակների։ Բույսերի իգական տերևի հիմքի վերին մասում կա թեթև բիծ,«արական» սորտերում տերևները ամբողջովին կանաչ են։
Առավել տարածված են վարդագույն ծաղիկներով բույսերը, որոնց տրամագիծը տատանվում է 20-ից 40 սմ-ի։ Կան նաև հսկա սորտեր (տրամագիծը `40-ից 60 սմ), մանրանկարչական նախշերով (մինչև 15 սմ), որտեղ ծաղկի տրամագիծը ընդամենը մոտ 6 սմ է։
Բույսը բնական վիճակներում սիրում է ստվերոտ և խոնավ վայրեր` ոչ մեծ քարերի առկայությամբ, որոնք կարող են հանդիպել մանր գետակների ու առուների շրջակայքում։ Սենյակային պայմաններում դժվար է հանդիպել բնական սենտպուլիայի, քանի որ տնային պայմաններում դրանք 2-3 տարի անց կորցնում են իրենց դեկորատիվությունը։

Saintpaulia 'Chimera Monique' — Բույսի ծաղիկներն ունեն մանուշակագույն երանգ՝ սպիտակ եզրագծով։
Saintpaulia 'Chimera Myrthe' — Բույսի ծաղիկներն ունեն կարմրա-վարդագույն պսակաթերթեր սպիտակ եզրագծով։
Saintpaulia 'Ramona' — Բույսի ծաղիկներն ունեն թավ վարդագույն երանգ, որոնց կենտրոնում երևում է լավ տեսանելի են վարսանդն ու առէջները։.
Saintpaulia 'Nada' — Բույսի ծաղիկներն ունեն սպիտակ երանգ։


=== Ագրոմշակություն ===

Բույսի համար նախատեսված ծաղկամանը իր չափսերով չպետք է շատ մեծ լինի։ Ծաղկամանի տրամագիծը պետք է երեք անգամ փոքր լինի մանուշակի թփի տրամագծից։


=== Տեղադրություն ===
Նպատակահարմար է ծաղկամանները տեղադրել արևմտյան կամ արևելյան կողմի պատուհանների գոգերին՝ պարբերաբար պտտեցնելով, որպեսզի բույսը լուսավորվի բոլոր կողմերից։
Արհեստական լուսավորությունը կարող է օգտագործվել ամբողջ տարին։ Այս նպատակով լյումինեսցենտային լամպերը լավագույն տարբերակն են։
Օպտիմալ ջերմաստիճանը 20-22 °C է, առանց կտրուկ տատանումների։ Ուզումբարական մանուշակները վախենում է ցուրտ հոսանքներից, միջանցիկ քամիներից և արևի ուղիղ ճառագայթներից։


=== Հող ===

Բույսի աճի և զարգացման համար կարևոր է, որ հողն ունենա տերևավոր հողի, հումուս-խոտածածկի, փշատերևի և տորֆի հողային խառնուրդ` 3։ 2։ 1։ 1 հարաբերությամբ` փխրեցուցիչի հավելումով` պեռլիտ, վերմիկուլիտ, գետի կոպիտ ավազ և մանրեցված սֆագնում։ Այսինքն՝ հողի իդեալական խառնուրդները հիմնված են տորֆի վրա։


=== Ջուր ===
Հողը պետք է անընդհատ խոնավ լինի։ Ավելի լավ է ջուրը լցնել ծաղկամանի եզրին, կամ ծաղկամանը տեղադրել ջրով լցված ամանի մեջ, որպեսզի ջուրը բույսի ստորին հատվածից ներծծվի բույսի մեջ։ Կարևոր է, որ ջուրը չընկնի տերևների վրա։ Ոչ մի դեպքում չպետք է սենպոլիան սառը ջրով ջրել։ Ներքին ծաղկաբուծության մեջ տարածված է նաև ֆիտիլային կամ քուղային ոռոգման մեթոդը։


=== Սնուցում ===
Հանքային պարարտանյութերով սնուցումը իրականացվում է պարբերաբար բույսի աճի և ծաղկման շրջանում՝ 2 շաբաթը մեկ անգամ։


=== Օդի խոնավություն ===
Օդի խոնավությունը պետք է լինի առնվազն 50%։ Բույսերի սրսկումը անցանկալի է։ Դա կարելի է անել միայն ծաղկման ժամանակ, մինչդեռ ջուրը պետք է շատ նուրբ ցողել։ Ծաղկամանը դնելով խոնավ խճաքարերի սկուտեղի վրա կամ այլ բույսերի շարքում, ապահովվում է բույսի համար անհրաժեշտ խոնավություն։


=== Ձմեռային խնամք ===
Ձմռանը՝ ցերեկային ժամերի տևողության նվազման պատճառով ավելի լավ է օգտագործել լրացուցիչ արհեստական լուսավորություն։ Դրա տևողությունը պետք է լինի օրական 11-13 ժամ։ 15 °C-ից ցածր ջերմաստիճանում լուսավորությունը շոշափելի արդյունքներ չի բերում։ Բույսերի բոլոր գործընթացները դանդաղում են։ Ձմռանը ջրելու գործընթացը պետք է մի փոքր սահմանափակվի։


=== Բազմացում ===

Ուզումբարական մանուշակը կարող է հեշտությամբ բազմանալ վեգետատիվ ճանապարհով՝ ցողունային հատվածներով, տերևավոր հատումներով, տերևի մի մասով և դուստր բույսերով։ Ամենատարածված ձևը տերևի կտրվածքն է, որն առաջացնում է առողջ, ձևավորված տերև։
Տերևները տեղադրվում է ջրի մեջ մինչև արմատները ձևավորվեն (որոշ մեծ տերևներով սորտեր կարող են միանգամից փոքրիկ թփիկներր ձևավորվել), որոնք  տնկվում են փխրուն հողում՝ 1-2 սմ-ից ոչ ավելի խորության վրա։ Սածիլը ջրվում է սենյակային ջերմաստիճանի ջրով և ծածկվում խոնավության օդը պոլիէթիլենային տոպրակով պահելու համար, մինչդեռ կարևոր է ապահովել, որ խտացում չստեղծվի, երբ այն ձևավորվի, անհրաժեշտ է հեռացնել տոպրակը։ Ջերմաստիճանը` 20-22 °C-ից ցածր։ Նոր առաջացած արմատների ձևավորումը և զարգացումը տևում են մինչև 1-2 ամիս։
Բույսը բազմանում է նաև սերմերով, որի արդյունքում սերմերով տարածումը տեղի է ունենում հատկանիշների անտեսմամբ, որտեղ սածիլները չեն ժառանգում իրենց ծնողներից հատկանիշները։


=== Վնասատուներ ===
Սենտպուլիան վարակվում է հետևյալ վնասատուներով՝

Մազմզոտ որդեր (ռուս.՝ Мучнистые черви, լատ.՝ Pseudococcus):Ծծող որդանման միջատներ են, որոնք հստակ տեսանելի են անզեն աչքով։ Իրենց անունը ստացել են սպիտակ, բամբակի նման մոմե արտանետումից։ Թրթուրները և հասուն էգերը ծծում են բույսի մատղաշ տերևները, բողբոջները։

Ցիկլամենի ոջիլ (ռուս.՝ Цикламеновый клещ, լատ.՝ Tarsonemus pallidus):Գրեթե անհնար է տեսնել առանց խոշորացույցի, քանի որ նրա մարմնի երկարությունը հասնում է առավելագույնը 0,3 մմ-ի։ Ցիկլամենի ոջիլի արմինը ամբողջությամբ թափանցիկ է, օվալաձև, ունի 8 ոտք։ Սովորաբար, այս վնասատուն գաղութներ է ստեղծում տերևի ստորին մակերեսին, և մեծ թվով անհատներ կուտակվելիս դրանք փոշու շերտ են հիշեցնում։

Լվիճներ (ռուս.՝ Тли, լատ.՝ Aphidoidea):Փոքր միջատների անթև և թևավոր ձևեր են, որոնց չափը չի գերազանցում մի քանի միլիմետրը։ Միայն որոշ տեսակներ հասնում են 5-ից 7 մմ երկարության։ Որպես ֆիտոֆագեր, լվիճներն օժտված են հատուկ պրոբոսկիսով, որով կարող են ծակել ծիլերի կամ տերևների մակերեսը։ Անթև ձևերը ապահովում են զանգվածային վերարտադրություն պարթենոգենեզի միջոցով, իսկ թևավորները նպաստում են ընդունող բույսի տարածմանը և փոփոխությանը։


== Պատկերասրահ ==


=== Ուզումբարական մանուշակի տեսակներ ===

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Залесский Д. М. Сенполии: Их дикорастущие виды и вопросы культуры. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1983. — 144 с.
Иванина Л. И. Семейство геснериевые (Gesneriaceae) // Жизнь растений: в 6 тт. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 436—439.
Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с англ. = Botanica / ред. Д. Григорьев и др. — М.: Könemann, 2006 (русское издание). — С. 809. — 1020 с. — ISBN 3-8331-1621-8
История узамбарских фиалок (сенполий)