Իրվինգ Ֆիշեր

Իրվինգ Ֆիշեր (անգլ.՝ Irving Fisher, փետրվարի 27, 1867(1867-02-27)[…] կամ փետրվարի 7, 1867(1867-02-07), Saugerties, Օլստեր շրջան, Նյու Յորք, ԱՄՆ - ապրիլի 29, 1947(1947-04-29)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկյան տնտեսագետ, վիճակագիր, եվգենիկ, գյուտարար, հասարակական առաջադեմ գործիչ, տնտեսագիտության նորդասական (նեոկլասիկ) ուղղության ներկայացուցիչ (համարվում է այդ ուղղության առաջին ներկայացուցիչներից մեկը, թեև պարտքային դեֆլյացիայի վերաբերյալ ստեղծագործական կյանքի ուշ շրջանում նրա հեղինակած աշխատությունները ընդունվել են նաև հետքեյնսյան դպրոցի կողմից)։ 
Ջոզեֆ Շումպետերը նրան բնորոշել է իբրև  «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում երբևէ գործած ամենամեծ տնտեսագետի»։ Այդ գնահատականը հետագայում կրկնել են Ջեյմս Թոբինը, Միլտոն Ֆրիդմենը։ 
Ֆիշերը կարևոր ավանդ է ներդրել օգտակարության և ընդհանուր հավասարակշռության տեսություններում, եղել է առաջիններից մեկը, ով մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրել է միջժամանակային ընտրությունը շուկաներում՝ դրանով իսկ հիմքեր ստեղծելով կապիտալի և տոկոսադրույքների տեսության մշակման համար։ Փողի քանակական տեսության մշակման ասպարեզում նրա կատարած ուսումնասիրությունները սկիզբ են դրել մակրոտնտեսական ուղղության, որը հայտնի է «մոնետարիզմ» անվամբ։ Նա առջևից ընթացողի, ճանապարհ բացողի դեր է կատարել նաև էկոնոմետրիկայի բնագավառում՝ ներառյալ ցուցչային թվերի մշակման ոլորտը։ Ֆիշերի անունով են կոչվել մի շարք հիմնադրույթներ ու հասկացություններ, այդ թվում՝ Ֆիշերի հավասարումը, Ֆիշերի վարկածը (հիպոթեզը), Ֆիշերի միջազգային էֆեկտը, անջատման ֆիշերյան թեորեմը, ֆիշերյան շուկան... 
Ֆիշերը թերևս եղել է առաջին համբավավոր տնտեսագետը, սակայն կենդանության օրոք նրա հեղինակությունը սասանվել է 1929 թվականի ուոլսթրիթյան հայտնի կրախին նախորդած իր հանրային հայտարարությունների պատճառով, որոնցում պնդում էր, թե ֆոնդային շուկան հասել է «մշտական բարձր կետի»։ Ակադեմիական տնտեսագիտության բնագավառում նրա հեղինակությունը վերականգնվել է 1960-ական թվականների վերջերին-1970-ականներին, երբ կարծես վերստին հայտնաբերելով՝ սկսել են նորից լայնորեն կիրառել նրա տեսական մոդելները։ Նրա նկատմամբ հանրության ուշադրությունը նույնպես աճել է՝ կապված պարտքային դեֆլյացիայի նկատմամբ աճած հետաքրքրության հետ, որը տեղի էր ունեցել 2007-2010 թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամին հաջորդած տարիներին։ 
Ֆիշերը, լինելով 1920-1930-ական թվականների տնտեսական ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով կազմված դրամավարկային բարեփոխման ծրագրի (այսպես կոչված՝ «չիկագոյական պլանի») հեղինակներից մեկը, full-reserve banking-ի հետևողական պաշտպաններից էր։


== Կենսագրություն ==
Սովորել է Եյլի համալսարանում, որն ավարտել է 1988 թվականին՝ ստանալով բակալավրի աստիճան։ Երեք տարի անց այդ նույն համալսարանում պաշտպանել է իր պատրաստած ատենախոսությունը և ստացել գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Ուսանել է նաև Բեռլինում և Փարիզում։ 1893-1935 թթ. դասավանդել է հարազատ համալսարանում, 1898 թվականից՝ պրոֆեսորի կոչումով։
Եղել է Էկոնոմետրիկ ընկերության առաջին նախագահը (1931-1934 թթ.)։ 1918 թվականին ղեկավարել է Ամերիկյան տնտեսագիտական ընկերակցությունը։
Իրվինգ Ֆիշերը մի շարք նշանակալի աշխատություններ է հեղինակել վիճակագրության տեսության, տնտեսական ընդհանուր հավասարակշռության, սահմանային օգտակարության վերաբերյալ։ Մասնագետների կարծիքով՝ ամենակարևոր ներդրումը նա կատարել է փողի  տեսության բնագավառում։ Դուրս է բերել «Ֆիշերի  հավասարումը»՝ փոխանակման  հավասարման բանաձևի հիմնավորումը։


== Աշխատությունների ընտրանի ==

1892. Mathematical Investigations in the Theory of Value and Prices. Scroll to chapter links.
1896. Appreciation and Interest. Link.
1906. The Nature of Capital and Income. Scroll to chapter links.
1907. The Rate of Interest. Extracts Archived 2017-12-15 at the Wayback Machine. from Preface and Appendix to ch. VII.
1910, 1914. Introduction to Economic Science. Section links.
1911a, 1922, 2nd ed. The Purchasing Power of Money: Its Determination and Relation to Credit, Interest, and Crises. Scroll to chapter links from Library of Economics and Liberty (LE&L). Full text of 1920 edition online via FRASER
1911b, 1913. Elementary Principles of Economics. Scroll to chapter links.
1915. How to Live: Rules for Healthful Living Based on Modern Science (with Eugene Lyon Fisk). Link.
1918, "Is 'Utility' the Most Suitable Term for the Concept It is Used to Denote?" American Economic Review, pp. 335–37]. Reprint.
1921a.  "Dollar Stabilization," Encyclopædia Britannica 12th ed.. XXX, pp. 852–853. Reprint page links from LE&L.
1921b, The Best Form of Index Number, American Statistical Association Quarterly. 17(133), pp. pp. 533–537.
1922. The Making of Index Numbers: A Study of Their Varieties, Tests, and Reliability. Scroll to chapter links,
1923, "The Business Cycle Largely a 'Dance of the Dollar'," Journal of the American Statistical Association, 18, pp. 1024–28. Link.
1926, "A Statistical Relation between Unemployment and Price Changes," International Labour Review, 13(6), p pp. 785–92. Reprinted as 1973, "I Discovered the Phillips Curve: A Statistical Relation between Unemployment and Price Changes'," Journal of Political Economy, 81(2, Part 1), p pp. 496–502.
1927, "A Statistical Method for Measuring 'Marginal Utility' and Testing the Justice of a Progressive Income Tax" in Economic Essays Contributed in Honor of John Bates Clark .
1928, The Money Illusion, New York: Adelphi Company. Scroll to chapter-preview links.
1930a. The Stock Market Crash and After.
1930b. The Theory of Interest. Chapter I. Archived 2017-12-15 at the Wayback Machine. Chapter links, each numbered by paragraph via LE&L.
1932. Booms and Depressions: Some First Principles. full text online via FRASER.
Fisher Irving (1933a)։ «The debt-deflation theory of great depressions»։ Econometrica 1 (4): 337–357։ JSTOR 1907327։ doi:10.2307/1907327  – via FRASER 
1933b. Stamp Scrip. full text online
1935. 100% Money. full text online
1942. "Constructive Income Taxation: A Proposal for Reform." New York: Harper & Brothers.
1996. The Works of Irving Fisher. edited by William J. Barber et al. 14 volumes London : Pickering & Chatto.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն Իրվինգ Ֆիշերի և նրա աշխատությունների մասին ==
Allen, Robert Loring (1993). Irving Fisher: A Biography
Dimand, Robert W. (2020). "J. Laurence Laughlin versus Irving Fisher on the quantity theory of money, 1894 to 1913." Oxford Economic Papers
Dimand, Robert W. (2003). "Irving Fisher on the International Transmission of Booms and Depressions through Monetary Standards." Journal of Money, Credit & Banking. Vol: 35#1 pp 49+. online edition
Dimand, Robert W. (1993). "The Dance of the Dollar: Irving Fisher's Monetary Theory of Economic Fluctuations," History of Economics Review  20:161–172.
Dimand, Robert W. (1994). "Irving Fisher's Debt-Deflation Theory of Great Depressions," Review of Social Economy  52:92–107
Dimand Robert W (1998)։ «The Fall and Rise of Irving Fisher's Macroeconomics»։ Journal of the History of Economic Thought 20 (2): 191–201։ doi:10.1017/s1053837200001851 
Dimand, Robert W., and Geanakoplos, John (2005). "Celebrating Irving Fisher: The Legacy of a Great Economist" American Journal of Economics & Sociology, Jan 2005, Vol. 64 Issue 1, pp. 3–18
Dorfman, Joseph (1958). The Economic Mind in American Civilization, vol. 3.
Fellner, William, ed. (1967). Ten Economic Studies in the Tradition of Irving Fisher
Fisher, Irving Norton (1956). My Father Irving Fisher.
Sasuly Max (1947)։ «Irving Fisher and Social Science»։ Econometrica 15 (4): 255–78։ JSTOR 1905330։ doi:10.2307/1905330 
Schumpeter, Joseph](1951). Ten Great Economists: 222–38.
Schumpeter, Joseph (1954). A History of Economic Analysis (1954)
Thaler, Richard (1999). "Irving Fisher: Behavioral Economist," American Economic Review.
Tobin, James (1987). "Fisher, Irving,"  The New Palgrave: A Dictionary of Economics, Vol. 2: 369–76. Reprinted in American Journal of Economics and Sociology, Jan, 2005, 17 pages.
Tobin, James (1985). "Neoclassical Theory in America: J. B. Clark and Fisher" American Economic Review (Dec 1985) vol 75#6  pp. 28–38 in JSTOR
Марк Блауг, Теория процента Фишера,  Экономическая мысль в ретроспективе էջ XVII, 627, ISBN 5-86461-151-4։ (ռուս.)
Марк Блауг, Фишер, Ирвинг,  100 великих экономистов до Кейнса էջ 352, ISBN 978-5-903816-01-9։ (ռուս.)
Йозеф Шумпетер, Глава 8. Ирвинг Фишер (1867—1947),  Десять великих экономистов от Маркса до Кейнса էջ 400, ISBN 978-5-91129-075-7։ (ռուս.)


== Արտաքին հղումներ ==

Archive for the History of Economic Thought
Irving Fisher, 1867–1947. Includes a photograph of the young Fisher. For a photograph of the older man, see Irving Fisher on the Portraits of Statisticians page.
Irving Fisher's Theory of Investment.
Irving Fisher Papers (MS 212). Manuscripts and Archives, Yale University Library.[1]
Herbert Scarf, William C.Brainard, "How to Compute Equilibrium Prices in 1891". Cowles Foundation Discussion Paper 1272, August 2000 – for the description of Fisher's hydraulic apparatus.
«Irving Fisher (1867–1947)»։ The Concise Encyclopedia of Economics։ Library of Economics and Liberty (2nd ed.)։ Liberty Fund։ 2008 
Irving Fisherի գործերը Գուտենբերգ նախագծում
Works by or about Irving Fisher