Սերգեյ Կաշտելյան

Սերգեյ Անդրեյի Կաշտելյան (հուլիսի 18 (31), 1910, Բորովիչի, Նովգորոդի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 15, 1995(1995-01-15), Մոսկվա, Ռուսաստան), օրիգինալ ժանրի խորհրդային արտիստ, ռեժիսոր, մանկավարժ։ ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1985)։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ։


== Կենսագրություն ==
Սերգեյ Կաշտելյանը ծնվել է Սանկտ Պետերբուրգի նահանգի Բորովիչի բնակավայրում։ Գեղարվեստական կրթություն ստացել է Մոսկվայի երաժշտական տեխնիկումում։ Կրկեսով տարված՝ 1930 թվականին տեղափոխվել է Կրկեսային արվեստի տեխնիկում՝ երաժշտական էքսցենտրիկայի մասնագիտությամբ, որն ավարտել է 1934 թվականին՝ տիրապետելով բազմաթիվ ժանրերի։


== Ստեղծագործական գործունեություն ==


=== Դերասան, ռեժիսոր ===
1933 թվականին իր ուսանող գործընկեր Նիկոլայ Պավլովսկու հետ հրավիրվել է Մոսկվայի մյուզիք-հոլլ։ Գործընկերոջ հետ միասին («Օտտո և Կաստելյան» կեղծանունով)  «Վարյետեյի արտիստները» ներկայացման համար ինքնուրույն պատրաստել են առանձին համար՝ հիմնված էքսցենտրիկ մնջախաղի, ակրոբատիկայի և բարդ կասկադյորական հնարքների վրա։ Յուրաքանչյուր հնարքի համար գտնվել է հոգեբանական հիմնավորում, որը համարը դարձրել է ավելի արդյունավետ և ծիծաղելի։ «Կրկեսի գմբեթի տակ» ներկայացման մեջ նրանք խաղացել են յուրահատուկ  գորգի դերը։ 1933 թվականին նկարահանվել են «Որախ տղաներ» ֆիլմում՝ բարդ հնարքներ կատարելով հայտնի տուրուդմփոցի տեսարանում։ Դուետը գործունեություն է ծավալել մինչև 1936 թվականը։
Մոսկվայի մյուզիկ-հոլլի  փակվելուց հետո (1936) Կաշտելյանին հրավիրել են Սատիրայի թատրոնի թատերախումբ, որտեղ նա անցել է դերասանական և ռեժիսորական լուրջ դպրոց՝ դիտելով թատրոնի առաջատար գործիչների ներկայացումները ռեժիսոր Նիկոլայ Գորչակովի ղեկավարությամբ, ով Կաշտելյանին վստահել է փոքր դերեր և էքսցենտրիկ մնջախաղեր բեմադրելը։ 1938 թվականին փոխադրվել է էստրադա։ Կաշտելյանը Քաղաքացիական օդային նավատորմի վարչությանը կից ստեղծել է ջազ նվագախումբ, որտեղ դարձել է գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դերասան։ «Ուրախ ժամ» ներկայացման մեջ (ռեժիսոր՝ Ֆեոդոր Կավերին) խաղացել է ոմն «Տամբովցի մարդու» դերը։ Սկզբում եղել է արվեստի լիակատար գիտակ, այնուհետև սկսել է ապշեցնել իր ակրոբատիկ տեխնիկայով և դաշնամուրային փայլուն կատարումներով։ Կաշտելյանի ստեղծագործականությունն անբաժանելի է դարձել երաժշտությունից և հաճախ որոշվել է դրանով։ Պատերազմի սկզբում ղեկավարել է «Բուկովինա» ջազ նվագախումբը։
Կիևը գրավելուց հետո (1943) Կաշտելյանը քաղաքում կազմակերպել է մանրապատումների հանրապետական թատրոն։ «Բեռլինի ճանապարհին» և «Սպասում ենք մեր հարազատներին» հաղորդումներում հանդես է եկել որպես դերասան և ռեժիսոր։ 1946 թվականին ղեկավարել է Լվովի ջազի պետական ջազային նվագախմբի նոր կազմը։ Որոշ ժամանակ նվագախմբի հետ աշխատել է թատերական ռեժիսոր Ֆեոդոր Կավերինը։ 1948 թվականին Կաշտելյանը վերադարձել է Մոսկվա. ծանր հիվանդությունը չի թողել որ նրա դերասանական կարիերան շարունակվի։


=== Կրկեսային և էստրադային արվեստի պետական ուսումնարանի ռեժիսոր-մանկավարժ ===

1955 թվականին Կաշտելյանն անցել է մանկավարժական գործունեության։ Նա իր առջև խնդիր է դրել կրթել դերասանների, ովքեր ունակ են օրիգինալ ժանրի համարներ ստեղծել ոչ թե իրենց հարմարեցված պատահական երաժշտության հնարքների միջոցով, այլ խոսուն, արդյունավետ, հրապարակախոսական, ինչպես երգը կամ բանաստեղծությունը։ Կրկեսային և էստրադային արվեստի պետական ուսումնարանում աշխատելով ուսանողների հետ՝ Կաշտելյանը սկսել է մնջախաղը համատեղել էքսցենտրիկության, ակրոբատիկայի, առարկաների հետ խաղով, այդ գործողությունը համեմելով  երաժշտության և աղմուկի էֆեկտներով։ Կաշտելյանի ինտուիցիան և տաղանդը չեն հիասթափեցրել արդեն առաջին համարներում (1950-1960-ականներ), որոնք ստեղծվել են Բորիս Ամարանտովի («Կե-լա-լա», «Ատոմշիկ»), Աիդա Չեռնովայի և Յուրի Մեդվեդևի համար («Սա չպետք է կրկնել»), Ա. Ժերոմսկու (« Թղթե զինվորիկը ») և շատ ուրիշների, որոնք առանձնացել են բովանդակության լրջությամբ, փոխաբերականությամբ, զգեստների և բեմական իրերի ճշգրիտ լուծմամբ, հայեցակարգի համապատասխանությամբ և կատարողական անհատականությամբ։ Անսպասելիորեն զուգակցվել են տարբեր տեխնիկական հնարքներ, առաջացրել են երաժշտական և տեսողական պատկերների անբաժանելիություն, ընդհանրացումը հասել է խորհրդանշական իմաստի։ Ժանրը ձեռք է բերել գեղարվեստական նոր որակ, ռեժիսուրայի այլ մակարդակ։ Այդ շրջանի Կաշտելյանի աշխատանքի յուրահատուկ արդյունք է դարձել Տագանկայի թատրոնի « Տասը օրեր, որոնք ցնցեցին աշխարհը » ներկայացումը (ռեժիսոր՝ Յուրի Լյուբիմով, 1964), որտեղ Կաստելյանը բեմադրել է մնջախաղի ինտերմեդիաներ և դրվագներ։ Կաշտելյանի օգտագործած հնարքներից շատերը (կրակ, վանդակաճաղեր, խաչեր և այլն) լրացրել են մնջախաղի զինանոցը և ստեղծել խորհրդային մնջախաղի նոր, փոխաբերական ուղղություն։
1960-1963 թվականներին Կաշտելյանը եղել է էստրադային արվեստի համառուսաստանյան ստեղծագործական արվեստանոցի ռեժիսորը։ 1960-1980 թվականներին նա դիմել է մի շարք թեմաների՝ քնարերգությանը  Ս. Վլասովայի և Օ. Շկոլնիկովի  «Մոխրոտը և  «Վաղանցիկություն», Ս. Կաբիգուժինայի և Ս. Շուկուրովի «Որքան գեղեցիկ է այս աշխարհը» և « Լուսնի Սոնատը», Ն. և Վ. Գրեչանենկոների «Բումերանգներ», Ի. Դագաևայի և Ա. Կարպենկոյի «Ծովը» ստեղծագործություններում։ Հումորով են հագեցած  Ժերոմսկու «Մուլտը», Վ. Միկիտչենկոյի  «Քմահաճ կիթառը», Բ. Օպլետաևի «Տյորկինը լոգարանում», Ա. և Ա. Գրիշչենկովների «Հոկեյի խաղադաշտում» ստեղծագործությունները։
Բեմադրվել են նաև սպորտին նվիրված ներկայացումներ՝ օլիմպիական չեմպիոնուհի  Լ. Պետրիկին նվիրված «Ռուսական գեղեցկություն», Ն. և Ա. Բալմոնտովներին նվիրված «Մարզիչը  օլիմպիական հույս»։ Երաժշտական էքսցենտրիկության ժանրում Կաշտելյանը ստեղծել է Ե. և Վ. Տրոյանների «Երաժիշտը և թզուկը», Ն. Ստարոսելցևի «Էտյուդ բալալայկայով» ներկայացումներ։
Կաշտելյանը ռեժիսուրայի էստրադային արտիստների բազմաթիվ համառուսաստանյան մրցույթների դափնեկիր է։
Դեռևս 1968 թվականին Կաշտելյանը փորձել է ստեղծել ինքնատիպ ժանրի թատրոն՝ այդտեղ համախմբելով իր ուսանողներին։ Բայց թատրոնը երկար չի գոյատևել հիմնականում կազմակերպչական պատճառներով։ 1980 -ականներին կայացել են Կաշտելյանի մի քանի ստեղծագործական երեկոներ, որոնք պատկերացում են տվել նրա տաղանդի մասշտաբի, յուրաքանչյուր նոր ստեղծագործության անսպասելիության և տարբերության մասին։ Այդ երեկոների ծրագրերը պատկերացում են տվել այնպիսի հասկացության առաջացման մասին, ինչպիսին է Կաշտելյանի ռեժիսորական մեթոդը։ Նրա հետևորդներն են եղել Աիդա Չեռնովան, Ժերոմսկին, Կարպենկոն, ռեժիսորներ Վլադիսլավ Շպակը, Անատոլի Բոյկոն, Վալենտին Գնեուշևը։


== Պարգևներ և կոչումներ ==
ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (28.10.1985),
ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (29 հունվարի, 1979),
Էստրադային արտիստների բազմաթիվ համառուսաստանյան մրցույթների դափնեկիր՝ ռեժիսուրայի բնագավառում։


== Գրականություն ==
Шереметьевская Н. Е. Беседы с Сергеем Каштеляном. — М.: Маска, 2010. — 360 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-91146-453-0


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Сайт Сергея Каштеляна
На форуме о Каштеляне
Сергей Каштелян в фильме «Весёлые ребята» 1933 год (видео)
Б. Амарантов «Берегите мир» (1964) реж. С. Каштелян (видео)
Б. Амарантов с номером «Берегите мир» в фильме «Попутного ветра, Синяя птица!»
Могила С. А. Каштеляна