Գալուստ Գյուլբենկյանի թանգարան

Գալուստ Գյուլբենկյանի թանգարան (պորտ.՝ Museu Calouste Gulbenkian), Լիսաբոնում գտնվող թանգարան։ Հիմնադիրը՝ հայ մեծ բարերար Գալուստ Գյուլբենկյանն է։ Այստեղ պահպանվում են եվրոպական, արևելյան և հնադարյան մշակութային գործեր։ Բացվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 2-ին և իր բնույթով համարվում է աշխարհի բացառիկ թանգարաններից մեկը։


== Պատմություն ==
Թանգարանը ղեկավարվում է Գալուստ Գուլբենկյան հիմնադրամի կողմից՝ ի շարս մի քանի այլ հաստատությունների, որոնց մեջ մտնում են արխիվը, գրադարանը, Գյուլբենկյանի անունը կրող երաժշտական նախագիծը, պարտեզը, գիտահետազոտական ինստիտուտը, խմբագրատունը[2][3][4]:
Այն բացվել է նավթարդյունաբերության մեծահամբավ գործարարի և մեծ բարերարի մահվանից տասնչորս տարի անց՝ 1969 թվականին, երբ նշվում էր նրա ծննդյան 100-ամյակը (թանգարանի հիմնադրումը նրա թողած կտակի կարևոր կետերից մեկն էր)։
Գալուստ Գյուլբենկյանը արվեստի գործերի հավաքչությամբ զբաղվել է իր գիտակցական ողջ կյանքի ընթացքում։ Լինելով համակողմանիորեն զարգացած, գեղարվեստական բարձր ճաշակի, մեծ հետաքրքրությունների ու հնարավորությունների տեր անձնավորություն՝ գնել ու պահել-պահպանել է արվեստի ավելի քան վեց հազար բարձրաժեք գործեր՝ նկարներ, արձաններ ու արձանիկներ, մետաղադրամներ, գրքեր, կիրառական արվեստի նմուշներ, որոնք ժամանակագրական առումով ընդգրկում են Հին Եգիպտոսից մինչև քսաներորդ դարի կեսերը[5]:T
1930 թվականից սկսած՝ նա իր հավաքածուն պահում էր Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզի Ենայի պողոտայի վրա գտնվող իր տանը, որտեղ ներկայումս տեղավորված է Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամի գրասենյակներից մեկը[6]: Դիվանագիտական բնույթի մի դիպվածի պատճառով Գյուլբենկյանն ստիպված է եղել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին լքել Փարիզը և տեղափոխվել Պորտուգալիայի մայրաքաղաք Լիսաբոն, սենյակներ վարձել Aviz հյուրանոցում, որտեղ էլ անց է կացրել իր կյանքի մնացած ժամանակը[7][8]:
Արվեստի գործերի իր հարուստ հավաքածուն Գյուլբենկյանը նվիրաբերել է պորտուգալական կառավարությանը, պայմանով, որ այդ հավաքածուն կառավարվի իր անունը կրող հիմնադրամի կողնից։ 1960 թվականից մինչև թանգարանի բացվելը հավաքածուն պահվել է մարկիզ Պոմբալի պալատում, իսկ 1965-1969 թթ. նաև ցուցադրվել է այդտեղ[9][5]:
Ինչպես թանգարանի շենքը, այնպես էլ Գալուստ Գյուլբենկյանի անունը կրող զբոսայգում գտնվող մյուս շինությունները կառուցվել են ըստ ճարտարապետներ Ալբերտո Պեսոայի, Պեդրո Սիդի և Ռուի դե Ատուգիայի պատրաստած նախագծերի, որոնք հաղթող էին ճանաչվել 1959 թվականին անցկացված միջազգային հատուկ մրցույթում։ Շինարարական աշխատանքները տևել են տասը տարի, ավարտվել 1969 թվականին[10]:
Թանգարանում տեղ են գտել ինչպես Գյուլբենկյանի կողնից անձամբ գնված և պորտուգալական կառավարությանը նվիրաբերված վեց հազարից ավելի ստեղծագործությունները, այնպես էլ մեծ բարերարի մահից հետո նրա անունը կրող հիմնադրամի կողմից ձեռք բերված տասը հազարից ավելի աշխատանքներ, որոնք հիմնականում ներկայացնում են պորտուգալական կերպարվեստը քսաներորդ դարասկզբից մինչև մեր օրերը և ցուցադրվում են որոշակի ժամկետներում անցկացվող (և ոչ թե մշտական) ցուցահանդեսներում[11]:
Այսպես կոչված՝ «Հիմնադիրի հավաքածուն» կազմված է երկու բաժնից, որոնցից առաջինն ընդգրկում է հինեգիպտական, հունահռոմեական, միջագետքյան, հայկական և հեռավորարևելյան, իսկ երկրորդը՝ 10-16-րդ դարերի եվրոպական արվեստը ներկայացնող թեմատիկ ցուցասրահներ։ Ընդ որում՝ ցուցադրված են ոչ միայն գեղանկարչական աշխատանքներ, այլև կահույքի նմուշներ, զարդեր (այդ թվում՝ ոսկեղենի René Lalique հավաքածուն), սպասք (նաև՝ ռուսաց վերջին ցարի՝ Նիկոլայ Երկրորդի պալատի արծաթե սպասքեղենը), դրամանմուշներ, կերամիկա, քանդակներ, արձաններ, պաստառներ, ձեռագիր մատյաններ ու հնատիպ գրքեր...[12]:


== Հավաքածուն ==

Թանգարանում հաշվվում է մոտավորապես 6000 ցուցանմուշներ, որից ցուցադրվում են մոտ հազարը։ Եվրոպական գեղանկարչության հավաքածուում կարևոր տեղ ունեն 1930-ական թվականներին Էրմիտաժի հավաքածուի վաճառքից Գալուստ Գյուլբենկյանի կողմից ձեռք բերված գործերը (Ռուբենս, Ռեմբրանդտ, Դիրկ Բոուտս)։ Թանգարանում արժեքավոր տեղ ունեն արևմտաեվրոպական կահույքի և XVIII դարի դեկորատիվ-կիրառական առարկաներ, միջնադարյան ձեռագրեր, կովկասյան և պարսկական գորգեր և Ռենե Լալիկի կողմից զարդարված հավաքածուները։ Ցուցանմուշներում կան նաև հին Եգիպտոսի և Միջագետքի հուշարձաններ, կերամիկա, նաև՝ հայկական մշակութային գործեր։


=== «Հիմնադիրի հավաքածուի» ցուցասրահներ ===


===== Առաջին ցուցասրահ. հինեգիպտական արվեստ =====
Ցուցադրված են հինեգիպտական արձաններ՝ ուշ շրջանից, նոր կայսրության և մինչև անգամ Հին թագավորության ժամանակներից։


===== Երկրորդ ցուցասրահ. հունահռոմեական արվեստ =====
Անոթներ, դրամներ, արձաններ, ապակեղեն,զարդեր։


===== Երրորդ ցուցասրահ. միջագետքյան արվեստ =====
Մ. թ. ա. 9-րդ դարի ասորեստանյան բարելիեֆ (խորաքանդակ)


===== Չորրորդ ցուցասրահ. իսլամական արվեստ =====
Անոթներ, կերամիկա, պարսկական,  թուրքական ու սիրիական գորգեր ու գործվածքեղեն՝ 13-17-րդ դարերի։


===== Հինգերորդ ցուցասրահ. հայկական արվեստ =====
Հայկական արվեստի ոչ մեծ հավաքածու, որ ներառում է նաև 17-րդ դարի հայերեն մի Աստվածաշունչ և ավետարաններ։


===== Վեցերորդ ցուցասրահ. հեռավորարևելյան արվեստ =====
12-19րդ դարերի չինական ու ճապոնական աշխատանքներ։


===== Յոթերորդ ցուցասրահ. փղոսկրե իրեր, նկարազարդ գրքեր =====
12-րդ դարից մինչև 20-րդ դարի առաջին կեսի եվրոպական արվեստի գործեր։


===== Ութերորդ ցուցասրահ. Գերմանիայի, Հոլանդիայի, Ֆլանդրիայի, Իտալիայի 15-17-րդ դարերի նկարներ, քանդակներ =====
Ցուցադրվող գործերի թվում են Դիրկ Բոուտսի «Ավետումը», Ռոջեր վան դեր Վեյդենի, Պետեր Պաուլ Ռուբենսի («Հելեն Ֆուրմենի դիմանկարը»), Անտոնի վան Դեյկի «Տղամարդու դիմանկարը», Ֆրանս Հալսի «Սառա Հեսսիքսի դիմանկարը», Ռեմբրանդտի «Պալաս Աթենան» ու «Ծերունու դիմանկարը», Չիմա դա Կոնելիանոյի «Սրբազան զրույցը», Վիտտորե Կարպաչոյի «Սուրբ ընտանիքը», Դոմենիկո Գիրլանդաոյի «Աղջկա դիմանկարը»...


===== Իններորդ ցուցասրահ. Վերածննդի արվեստ =====
Վերածննդի վարպետների գործերից բացի, ցուցադրված են Ջուլիո Ռոմանոյի նախշազարդերի հիման վրա պատրաստված պաստառներ


===== Տասներորդ ցուցասրահ. 18-րդ դարի ֆրանսիական դեկորատիվ արվեստ =====
Ցուցադրված են պաստառներ, կահույքի  ու ոսկերչական արվեստի նմուշներ


===== Տասնմեկերորդ ցուցասրահ. 18-րդ դարի ֆրանսիական գեղանկարներ, քանդակներ =====
Ցուցադրանքում ընդգրկված են նաև Յուբեր Ռոբերի նկարները, Հուդոնի, Ժան-Բատիստ Լմուայենի, Պիգալի, Կաֆիերիի քանդակները։


===== Տասներկուերորդ ցուցասրահ. 18-19-րդ դարերի ֆրանսիական ոսկեղեն =====
Ժակ Ռոտիերի և Անտուան-Սեբաստիան Դյուրանի ոսկերչական աշխատանքների նմուշներ։


===== 13-րդ, 14-րդ, 15-րդ  ցուցասրահներ. գեղանկարներ, քանդակներ =====
Ցուցադրված ստեղծագործությունների թվում են Ֆրանչեսկո Գվարդիի, Թոմաս Գեյնսբորոյի, Ժան-Օնորե Ֆրագոնարի, Կամիլ Կորոյի, Ջոզեֆ Թյորների, Օգյուստ Ռենուարի, Էդուարդ Մանեի, Էդգար Դեգայի, Կլոդ Մոնեի և մեծահամբավ այլ նկարիչների գեղանկարչական աշխատանքներ, Կարպյոյի, Դալուի, Ռոդենի հեղինակած քանդակներ


===== Տասնվեցերորդ ցուցասրահ. René Lalique ոսկերչական հավաքածու =====
Ցուցադրված է Ռենե Լալիքի՝ գեղարվեստական ապակեգործության ու ոսկերչության՝ աշխարհում կարևորագույններից մեկը համարվող հավաքածուն։


== Տես նաև ==
Գալուստ Գյուլբենկյանի հուշարձան (Լիսաբոն)


== Գրականություն ==
Plaquette du musée Calouste Gulbenkian. Fondation Calouste-Gulbenkian. Octobre 2009.
Guide bleu |titre=Portugal |collection=Guides bleus |éditeur=Hachette tourisme |année=2000 |isbn=201240040X.


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		

		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
(Պորտուգալերեն) & (անգլերեն) Site officiel Archived 2013-08-03 at the Wayback Machine.
Թանգարանի պաշտոնական կայք Archived 2007-12-03 at the Wayback Machine.
Երևան-Լիսաբոն. Գալուստ Գյուլբենկյան


== Աղբյուրներ ==
Correia, Graça (2013) (portuguese), Ruy D'Athouguia, Aveleda, Portugal: Verso da História 
 (portuguese) Guia de Arquitectura, Lisbon, Portugal, 1994 
Leite, Ana Cristina (1988) (portuguese), Arquitectura Premiada em Lisboa. Prémio Valmor - Prémio Municipal de Arquitectura, Lisbon, Portugal: Câmara Municipal de Lisboa 
Pedreirinho, José Manuel (1994) (portuguese), Dicionário de arquitectos activos em Portugal do Séc. I à actualidade, Porto, Portugal: Edições Afrontamento 
 (portuguese) PDM - Plano Director Municipal, Lisbon, Portugal: Câmara Municipal de Lisboa, 1995 
 (portuguese) Relatório da Actividade do Ministério no Ano de 1961, 2, Lisbon, Portugal: Ministério das Obras Públicas, 1962 
 (portuguese) Sede da Fundação Gulbenkian declarada Edifício Saudável, Lisbon, Portugal: Fundação Calouste Gulbenkian, 2008 
Tostões, Ana (1997) (portuguese), Os Verdes Anos na Arquitectura Portuguesa dos Anos 50, Porto, Portugal: Faculdade de Arquitetura da Universidade do Porto 
Fundação Calouste Gulbenkian, ed։ (1972), Persian Art: Calouste Gulbenkian Collection, Lisbon, Portugal: Fundação Calouste Gulbenkian