Ապիյան ճանապարհ

Ապիյան կամ Ապպիոսյան ճանապարհ (լատ.՝ Via Appia), Հին Հռոմի ռազմավարական նշանավոր ճանապարհ, որ պահպանվել է առ այսօր։ Այն ամենանշանակալին էր Հռոմի անտիկ հասարակական ճանապարհներից։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 312 թ. Ապպիոս Կլավդիոս Կեկոս ցենզորի օրոք, ձգվել է Հռոմից Կապուա, ավելի ուշ` մինչև Բրինդիզի։ Նրա միջոցով էր Հռոմը կապ հաստատում Հունաստանի, Եգիպտոսի ու Փոքր Ասիայի հետ։ Երկարությունը հասնում էր 350 կիլոմետրի։
Ապպիոսյան ճանապարհի երկայնքով ձգվում են բազմաթիվ հուշարձաններ՝ հանրապետական և կայսերական շրջանների գերեզմաններ և վիլլաներ, քրիստոնեական և հուդայական կատակոմբներ, միջնադարյան աշտարակներ և ամրություններ, որոնք հաճախ կառուցված են հռոմեական հուշարձանների ավերակների վրա, Վերածննդի և Բարոկկոյի ժամանակաշրջանի շինություններ։


== Պատմություն ==
Ապպիոսյան ճանապարհը կառուցվել է Ապպիոս Կլավդիոս Կեկոսի Ցենզորի հրամանով մ.թ.ա. 312 թվականին` որպես մ.թ.ա. 334 թ.-ին կառուցված Լատինական ճանապարհի շարունակություն։ Այն Հռոմը միացնում էր Կապուայի մոտակայքում գտնվող Կալես (լատ.՝ Cales) գաղութին։ Հռոմեական պատմաբան Տիտոս Լիվիոսը իր «Հռոմի պատմություն» (լատ.՝ «Ab urbe condita», բառացի՝ «Հիմնադրված քաղաքից») աշխատության IX գրքում գրում է այս իրադարձության մասին։
Դիոդորոս Սիկիլիացին գրում է, որ Ապպիոսը զանգվածեղ քարերով սալահատակել է տվել իր անունը կրող, Հռոմից մինչև Կապուա ձգվող ավելի քան 1600 ասպարեզ երկարությամբ ճանապարհի մեծ մասը (ավելի քան 1000 ասպարեզ, այսինքն՝ ճանապարհի ամբողջ երկարության կեսից ավելին)` ճանապարհի շինարարության վրա ծախսելով գրեթե ողջ պետական գանձարանը։ Դիոդորոսը նշում է, որ ճանապարհի բարձրադիր հատվածները փորվել են, իսկ գոգավորությունները և փոսերը` հարթվել։
Ապպիոսյան ճանապարհը կառուցվել է երեք հիմնական փուլերով։

Մ.թ.ա. IV դար։ Ճանապարհի առաջին հատվածը՝ 195 կմ երկարությամբ կառուցվել է Հռոմից մինչև Կապույի ռազմական նպատակների համար, օգուտ հռոմեացիներին դեմ սամնիտներին "De aquaeductibus urbis Romae" (" Հռոմի քաղաքների ջրացույցների կառուցման մասին") հռոմեական պետական գործիչ Սեկստ Հուլիոս Ֆրոնտինը գրել է, որ սամնիտների հետ 30 տարի կռվից հետո գրաքննիչ Ափփի Կլավդի Կրասսը, ով ավելի ուշ ստացավ մականուն Ցեկը (լատ.՝ Caecus, "Կույր"), հանձնարարել է կառուցել ճանապարհ Կապենական դարպասներից մինջև քաղաք Կապուի։ Սակայն, հնարավոր է, ճանապարհ գոյություն է ունեցել ավելի վաղ՝ մինչև Ափփի Ցեկ, իսկ գրաքննիչի արժանիքն եղել է այն, որ նա տվել է նրան ճիշտ ուղղություն, և ասֆալտապատել է նրան։
Մ.թ.ա. III դար ։ Երկրորդ փոքր շինարարությունը ձգվում էր Կապույից մինչև Բենեվենտա (լատ.՝ Beneventum). Զուգահեռաբար մինչև Բենեվենտա էր Լատինական ճանապարհը, որը, հնարավոր է, որ կառուցվել է մինչև Ափփին։ Հռոմը, այսպիսով, ամրապնդել էր իր դիրքերը Քարոզարշավիում։
Մ.թ.ա. II դարի Երկրորդ կես։ Մինչև մ.թ.ա. 122 տարի առաջ Բենեվենտայից ճանապարհը Վենուզիայով և Տարենտով շարունակվեց մինչև Բրունդիա։ Այդպիսով, Ափփիոսյան ճանապարհը իրար էր կապում Հռոմը, Էգնատեվյան ճանապարհը և Բալկանյան թերակղզին և դարձել էր կարևորագույն ճանապարհը առևտրականների և Արևելքից ստրուկների համար։
Մ.թ.ա. 71 թ. Ափփիոսյան ճանապարհի երկայնքով Կապույից մինչև Հռոմ, Սպարտակի ապստամբությունը ճնշելուց հետո խաչեցին ավելի քան 6 հազար գերի ստրուկների։


=== Ճանապարհի նշանակությունը ===

Ափփիոսյան ճանապարհը ուներ կարևոր ռազմական, մշակութային և առևտրային արժեք։ Թեոդոր Մոմզեն նշել է իր նշանակությունը որպես ռազմական մայրուղի:. Այնպես, առաջին հատվածը ծրագրված է եղել և կառուցվել է մ.թ.ա. 312 թվականին, այսինքն երկրորդ սամնիտական պատերազմի ընթացքում 326 - 304 թթ. մ. թ. ա.: Պիռռայի դեմ պատերազմում և Մակեդոնական պատերազմների ժամանակ (206-168 մ.թ.ա.) : Ափփիոսյան ճանապարհը ծառայել է նաև հռոմեացիներին աջակցելու համար։ Հատկապես կարևոր էր այն, որ շինարարության ընթացքում ճանապարհին Ափփին անց է կացրել ալիքը Պանտինական ճահճուտներով, որը չորացրեց հողը և պարզեցրեց նավերի մեկնումը Լացիայից Տարրացինու։ Հնուց ճանապարհը ուներ կարևորագույն նշանակություն, այն կապում էր Հռոմը հարուստ տարածաշրջանների հետ, ինչպես Արշավը, պուգլիան, իսկ ավելի ուշ այն նպաստեց առևտրի զարգացմանը Արևելքի հետ։
Դեռ հնուց Ափփիոսյան ճանապարհը կոչվում է "ճանապարհների թագուհի" (լատ.՝ regina viarum)։ Այս մասին գրում է, օրինակ, հռոմեացի բանաստեղծ Պուբլիուս Պապինիուս Ստացիուսը (լատ.՝ Publius Papinius Statius) "SILVAE" ("Անտառի") գիրք II ստեղծագործության մեջ։ "Appia longarum teritur regina viarum".
Շուտով հռոմեացիները սկսեցին կառուցել ճանապարհի երկայնքով մոնումենտալ դամբարաններ և հիասքանչ հուշարձաններ։ Այսպես, արդեն մի 20 տարի հետո Ափփիոսյան ճանապարհի բացման շարժման ներկայացուցիչները՝ Սցիպիոնեվը կառուցել էր գերեզման ընտանիքի անդամների համար։
Ճանապարհի դերը պահպանվել է նաև բյուզանդական շրջանում։ Դիոկլետիանե, Մակսենցի, Կոնստանտինե, Վալենտինիանե կայսրությունների ժամանակ Ափփիոսյան ճանապարհի որոշ հատվածներ վերականգնվել և նորացվել են։
Դեռ 536 թվականին բյուզանդական պատմագետ Պրոկոպիոսը, հիացած էր իր ճարտարապետությամբ և հնությամբ և ցնծությամբ նկարագրել էր ճանապարհը։ Օստգոթերի թագավոր Թեոդորիքս Մեծը VI դարի սկզբին հրամայել էր իրականացնել վերանորոգման աշխատանքներ ճանապարհի վրա և ապա օգտագործել էր դա 536 թվականին զորքի Հռոմ մտնելու համար։
Միջնադարում ճանապարհի նշանակությունը որպես առևտրային և տրանսպորտային երթուղու սկիզբ մեռնում էր, այն օգտագործվում էր ուխտավորների, ճանապարհորդների համար մինչև կատակոմբ, սուրբ Սեբաստիայի բազիլիկաներ, ճանապարհորդություն նավահանգիստ Բրունզի, ապա գնալ դեպի Սուրբ հող։ «Ափփիոսյան ճանապարհի կատակոմբաների մեջ թաղված էին շատ քրիստոնեական սրբեր ու նահատակներ, օրինակ, սուրբ Սեբաստիան, հռոմի պապը՝ Կապլիստ. Պահպանվել են ուղեցույցներ (լատ.՝ Epitome de locis sanctorum, 638-642 թթ.), ուխտավորների համար, որտեղ նշված է ճանապարհը դեպի սրբություն Ափփիոսյան ճանապարհի։
IX-X դարերում Վատիկանին պատկանում էր ճանապարհի երկայնքով ձգվող խոշոր հողային տարածքներ, սակայն, հուշարձանները աստիճանաբար եղանակային պայմանների և մարդու ձեռքի ազդեցության տակ կործանվում էին. ճանապարհին տեղի էր ունեցել շինարարական նյութերի հավաք՝ քարե բլոկների, նախ տրավերտինի, որպիսզի կառուցեն շենքեր։ XI դարում եկեղեցին սկսել է փոխանցել տիրապետությունը հռոմեական բարոնների և ընտանիքների ձեռքը։ Այսպիսով Թուսկուլանսկի իշխանները Չեչիլլիա Մետելայի դամբարանը վերածել են ամրոցի մի մասի։ 1300 թվականին Բոնիֆաս VIII կաետաննին տվեց այդ ամրոցը իր ընտանիքին։
XVI դարի վերջում Գրիգորի XIII հրամայել է Appia Nuova-յի վրա դնել ծածկույթ, տապալելով հին Ափփիեվյան ճանապարհը, որը դարձել է սովորական ծայրամասային ճանապարհ։ XVII դարի վերջում Ինոկենտի XII կառուցեց ճանապարհ, միացնող երկու Ափփիեվյան ճանապարհները՝ Appia Pignatelli. Մնացած հուշարձանները շարունակում են ենթարկվել հետագա ապամոնտաժման. Մինչև XVIII դարը Ափփիեվյան ճանապարհը մնաց անմատչելի անցնելու համար։


=== Ճանապարհի Երթուղին ===
Via Appia սկսվել է Կոպենական դարպասների (լատ.՝ Porta Capena) մոտ՝ Սերվիական պատերից, այստեղից սկսվեց հաշվարկը գեղեցիկ քարերի։ Ավրելիական պատի կառուցումից հետո Ափփիոսյան ճանապարհի մի մասը հայտնվել էր քաղաքի տարածքում։ Ավելին ճանապարհն անցել է մինչև հռոմեական դարպասներ, Սուրբ Սեբաստիաա (լատ.՝ Porta San Sebastiano, ավելի վաղ Porta Appia), Ավրելիական պատերը, 90 կմ ուղիղ ճանապարհ մինչև Տարացինի, անցնելով հարավից լեռը՝ Ալբանոն, հատել է Պոնտինական ճահճուտները։ Վերջին 28 կիլոմետր մարդիկ քայլում են զուգահեռ խողովակներով, որը թույլ է տալիս շարունակել այլընտրանքային երթուղին նավով, կամ ձիով։
Ճանապարհը անցնում էր հետևյալ քաղաքներով Արիցիյա (լատ.՝ Aricia), Արպիյեվ համաժողովը (լատ.՝ Forum Appii), Տարրացինա (լատ.՝ Tarracina), ապա Ֆունդի (լատ.՝ Fundi), Ֆորմիյա (լատ.՝ Formiae), Միմտուրնա (լատ.՝ Minturnae), Սինուեսսա (լատ.՝ Sinuessa), Կազիլին (լատ.՝ Casilinum, (ժամանակակից Կապույա), (հին) Կապույա (լատ.՝ Capua, այսօր Սանտա-Մարիա-Կապույա-Վետեռե, իտալերեն՝ Santa Maria Capua VetereSanta Maria Capua Vetere). Երկրորդ հատվածը՝ Կապույի միջոցով Բենեվենտ (լատ.՝ Beneventum), Վենուզիյու (լատ.՝ Venusia), որը դարձել է հռոմեական գաղութ, վերջնական պարտության Տարենտա (լատ.՝ Tarentum), և Տարենտ պարտության հետ մեսսապօվ, ՈՒրիյա (լատ.՝ Uria) և մինչև Բրունդիա (լատ.՝ Brundisium) Ապուլի
Կայսրը Տրայան հրամայեց կառուցել ավելի կարճ ճանապարհ (Траянова ճանապարհ, Via Traiana) Բենեվենտի և Բրունդիայի միջոցով միջոցով Բարիում, որը կրճատել է ժամանակը մինչև 13-14 օր (ճանապարհորդությունը Ափփիոսյան ճանապարհ տևեց մինչև 15 օր)։ Ափփիոսյան ճանապարհն ուներ կապ այլ մեծ ճանապարհների հետ այլ ինչպիսիք են via Domitiana, via Setina,
Քաղաքի տարածքում ճանապարհն այսօր կոչվում է Հին Ափփիոսյան ճանապարհ (իտալերեն՝ Via Appia AnticaVia Appia Antica), Նոր Ափփիոսյան ճանապարհից տարբերվելու համար  (իտալերեն՝ Via Appia NuovaVia Appia Nuova), որը կառուցվել է 1780-ական թվականներին։


=== Ճանապարհի Ամրությունը ===
Շինարարության ծախսերը և ճանապարհի բովանդակությունը կազմում էին հսկայական գումարներ։ Այնպես որ, ափսեի մակագրությունը, հայտնաբերվել է Ափփիոսյան ճանապարհի վրա, վկայում է այն մասին, որ շինարարության անցկացման աշխատանքները հովանավորել է կայսր Ադրիանեն։ Ծախսերի մի մասը վճարել է կայսրը, մյուս մասը բնակիչները՝ հարակից գյուղացիները։ Գիտնականների հաշվարկների համաձայն, ծախսերը 1 մղոնում կազմել է միջինը շուրջ 109 հազար սեստեռցիեվ (համեմատության համար նշենք, որ հացը մ.թ.ա. 75-ին արժեր երկուսից երեք սեստեռցիեվ։
Ճանապարհի հիմքը հավաքված է եղել քարերով ( հրաբխային բազալտից - իտալերեն՝ selceselce, լատ.՝ silex), որոնք շարում էին մեկ շերտ քարախիճով և ցեմենտով (տես հիմնական հոդվածը Հռոմեական ճանապարհի). Լայնությունը (մինչև 4 մետր) թույլ է տվել իրար կողքով անցնել երկու ձի։


== Հուշարձանները ճանապարհի երկայնքով ==


=== Ընդհանուր բնութագիր ===
Հռոմեական օրենքը արգելում է թաղումը քաղաքի տարածքում, ուստի հռոմեացիները օգտագործել են Հռոմից խոշոր տանող ճանապարհները Հուշարձանների մեծամասնությունը Ափփիոսյան ճանապարհին կառուցվել են II դարում այն բանից հետո, երբ փոխվեց հռոմեական ավանդույթը՝ այրել մահացածների մարմինները, քաղաքացիները սկսեցին թաղել մարմնին հողում։ Այնպես որ, մի քանի կիլոմետր Ափփիոսյան ճանապարհի կառուցման համար օգտագործվել է դամբարանների և հուշարձանների համար, ինչը հնարավորություն էր տալիս Հռոմի բնակիչներին ցույց տալ իր հարստությունը և դիրքը հասարակության մեջ։
Ափփիոսյան ճանապարհին հանդիպող հուղարկավորություններից առանձնացվում են հետևյալները։

Կոլումբարի։ Ափփիոսյան ճանապարհին էին կնճռոտ կոլումբարի հռոմեական ընտանիքների Վոլուզիև, Ցեցիլև, Կառվիլև, Յունիյև, Ցիլիանով, դրսից, գլխավոր մուտքի մոտ, մարմարե տախտակ անվան հետ, ում պատկանում էր Կոլումբարի։
Փոքր և միջին չափի դամբարաններ, երբեմն հիշեցնող ձևով շենք կամ տաճար,
Մոնումենտալ դամբարան - մավզոել կառուցված սկզբունքով ետռւսսկիղտումուլուսով։ Առավել հայտնի դամբարանը Ցեցիլլի Մետելլին է։"Ափփիոսյան ճանապարհին նաև կառուցում էին հռոմեական, արիստոկրատիային վիլլաներ, օրինակ, վիլլա Կվինտիլլիեվ, վիլլա կայսեր Մակսենցիա, փիլիսոփա Սենեկի, հակառակորդի Քիքեռօ Կլոդիա Պուլհա և այլ ճանաչված բնակիչներ։


=== Կառույցները I-VI մղոնում ===
Ճանապարհի հատված, որը գտնվում է Սերվիեվյան պատին մոտ, սկսվում է մոտ Կապենական դարպասների և Ավրելիան պատի մոտ ։

Կապենական դարպասը (լատ.՝ Porta Capena) երբեմնի քաղաքի դարպասները Հռոմում, արկղ է Սերվիեվու պատին։ Այդ դարպասներից սկսվել է Ափփիեվյան ճանապարհը և Լատինական ճանապարհը։ Մինչև մեր օրերը չեն պահպանվել։
Տոմբ Սցիպինով (լատ.՝ Scipioni) - փոքր կատակոմբաներ ազնվական ընտանիքում Սցիպիանով, սկիզբ է առել մ.թ.ա. II դար առաջ կեսից։ Գլխավոր սենյակում գտնվել են դամբարաններ, քարե սաչկոֆագներ։
կոլումբարի Պոմպոնիա Հիլա (լատ.՝ Pomponius Hylas) - լավ պահպանված դամբարանը I դարից, գտնված է 1831 թվականին.պատկանել է Պոմպոնիին և նրա կնոջը՝ Պոմպոնիա Վիտալիային։
Նավահանգիստ Ափփիա։ (ավելի ուշ "Դարպասը սուրբ Սեբաստիան") աստեղից սկսվում է սկսում է Ափփիոսյան ճանապարհը։


==== I մղոն ====
Առաջին мильная շարասյունը (իտալերեն՝ Prima colonna miliariaՊրիմա colonna miliaria) շարասյան հատված քաղաքային պատին հարյուր մետր հեռավորության վրա Նավահանգիստ Ափփիայից։ Շարասյունը կարևորվել է առաջին մղոն հեռավորությամբ Կոպենական դարպասներից (1478 մետր)։ Բնօրինակ շարասյունը, գտնված 1584 թվականին, հիմա մի մասով Կապիտալիստականբլրի սանդուղք է։
Գետիի Գերեզման (լատ.՝ Geta) - դամբարան՝ ի սկզբանե զարդարված մարմարով։ Այս պահին չկան ապացույցներ, որ այստեղ է գտնվել Գետիի հուղարկավորությունը կ։
Պրիսցիլլիի Գերեզման (լատ.՝ Priscilla) - դամբարանը կառուցել է իր կնոջ համար՝ Պրիսցիլլի Սիտ ֆլավի Աբասկատ։ Դամբարանի հիմքը չորս անկյուն ունի, նախկինում ծածկված էր տուֆով։ Դրա մեջ էլ եղել է տարածք հունական խաչի տեսքով, որում եղել է սարկոֆագ։ Գերեզմանի մուտքը գտնվում է հակառակ կողմում և եղել է XII դարից մինչև վերջին անգամ փակվել է ֆերմերային տուն։ Միջնադարում գերեզմանի վրա կառուցված էր աշտարակ։
Եկեղեցի Դոմինե-Քվոյի-Վադիս (լատ.՝ Domine quo vadis?, Santa Maria in-Пальмис) - փոքր եկեղեցի ճանապարհի վրա։


==== II մղոն ====

 * Վիլլա Կազալիի տարածքում (итал. Villa Casali) XVII դարում  տեղակայված էր հեթանոսական թաղամաս Գիգոգեյ Վիբիին, իր մեջ  ներառելով 8 փոքր տարածքներ տարբեր մակարդակների։


==== III մղոն ====
Երբեմնի ընտանիքի ամրության ավերակներ Caetani (լատ.՝ castrum Caetani);
Աշտարակ Քաբո Դի Բռօվե (իտալերեն՝ Torre Capo di BoveTorre Capo di Bove) - ավերակներ բետոնե դամբարանների ձևւով հիշեցնող աշտարակ։
Հերոսական օգնություն - Մարմարյա ռելիեֆով սյուն, որի բնօրինակը պահվում է հռոմի Ազգային թանգարանում, եղել մասով
 Մարկ Սերվիլիայի Գերեզման (լատ.՝ Marcus Servilius) դաջված զարդեր բեկորները պատին դայված զարդեր, բեկորներ։ Մոնումենտ, առաջին հուշարձանն է Ափփիոսյան ճանապարհին, վերականգնված է 1808 թվականին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Сайт парка «Аппиева дорога»» (իտալերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 13 января 2009 
«Municipio Roma IX, Caffarella, Appia Antica e Tangenziale Est»։ Достопримечательности Аппиевой дороги (իտալերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2001-04-17-ին։ Վերցված է 18 января 2009  
Heinrich Speich։ «Via Appia Regina Viarum. Die Via Appia als Königin der Strassen.» (գերմաներեն)։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 20 декабря 2008 
Л.П.Кучеренко։ «VIA ET AQUA APPIA (к оценке строительной деятельности Аппия Клавдия Цека)»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 23 декабря 2008 
Аппиева дорога, описание с фотографиями. Archived 2016-06-17 at the Wayback Machine.