Դիետիկ խմիչք

Դիետիկ (այլընտրանքապես շուկայացված որպես շաքարազերծված, զրո կալորիականությամբ կամ ցածր կալորիականությամբ) խմիչքները կամ թեթև խմիչքները  գազավորված ըմպելիքների շաքարազերծված, արհեստականորեն քաղցրեցված տարբերակներն են չունենալով գրեթե ոչ մի կալորիա։ Դրանք հիմնականում շուկայահանվում են առողջ-գիտակից մարդկանց, շաքարախտով հիվանդների, մարզիկների և այլ մարդկանց համար, ովքեր ցանկանում են նիհարել, բարելավել ֆիզիկական պատրաստվածությունը կամ նվազեցնել իրենց շաքարի ընդունումը։


== Պատմություն ==
Չնայած նրան, որ քաղցրացուցիչները հայտնի էին 1878 թվականին սաչարինի հայտնաբերումից ի  վեր, դիետիկ ըմպելիքների դարաշրջանը լրջորեն սկսվեց 1949 թվականին Մադրիդում, Իսպանիայում  Լա Կասերայի գործարկմամբ (հայտնի է նաև որպես Գազեոզա) օգտագործված ցիկլամատով։ Արտադրանքը, որն այժմ պատկանում է Սանտորի Բեվերեյջին  և Եվրոպա Սննդին, դեռ շուկայում է։ Դրան հաջորդեց 1952 թվականին Նո Կալ կոճապղպեղով գարեջրի զարգացումը։ Քիրշ ըմպելիքների ներկայացուցիչներ Հայման և Մորիս Քիրշները (Բրուքլին, Նյու Յորք) ձևակերպեցին Նո Կալը  շաքարախտով կամ այլ կերպ շաքարով սահմանափակված հիվանդանոցի հիվանդների համար օգտագործելով  նաև ցիկլամատի  կալցիում  շաքարին փոխարինելու նպատակով։
Գնահատելով ամերիկացիների քաշի կորստի աճող ցանկությունը, Քիրշը սկսեց Նո Կալի շուկայավարումը ընդհանուր հասարակությանը՝ մասնավորապես կանանց։ 1953 թվականին  խմիչքը հայտնի էր դարձել Նյու Յորքում և հարակից շրջանում։ Կանադա Դրայը հետևեց Կանադա Դրայ Գլեմըրի հետ 1954 թվականին։ 
1958 թվականին Ռոյալ Քրաուն Կոլան ներկայացրեց իր  սեփական ցիկլամատով և սախարինով  քաղցրեցված դիետիկ ըմպելիքը՝ Դիետիկ Րայթը։ Հետևելով  Չիկագոյում և Հյուսիսային Կարոլինայում բավականին հաջող փորձություններին, RC-ն 1962 թվականին սկսեց համազգայնորեն շուկայավարել Դիետիկ Րայթը ընդհանուր հասարակության համար։ Այն կարճ ժամանակահատվածում դարձավ ԱՄՆ-ում  4-րդ ամենաշատ վաճառվող սոդան,  զիջելով  միայն Կոկա-Կոլային, Պեպսիին և ինքը RC Կոլային։
Հաջորդ տարի (1963 թվականին), Դոկտոր Պեպպորը թողարկեց իր սեփական ըմպելիքի դիետիկ տարբերակը՝ «Դիետիկ Դոկտոր Պեպպոր»-ը (հետագայում վերանվանվել է Sugar Free Doctor Pepper, ապա Դիետիկ Դոկտոր Պեպպոր), չնայած այն դանդաղ վաճառվեց այն թյուր  ընկալման պատճառով, որ այն նախատեսված էր բացառապես դիաբետիկ սպառման համար։ Նույն թվականին «Կոկա Կոլա» ընկերությունը Թեբով  միացավ դիետիկ զովացուցիչ ըմպելիքների շուկային, որին հաջորդեց Պեպսին Փետիո Դիետիկ Կոլայով (կարճ ժամանակ անց վերանվանվեց Դիետիկ Պեպսի)։ 1966 թվականին Կոկա Կոլա ն ավելացրեց Ֆրեսկա։
Վերոնշյալ բոլոր ապրանքներն ի սկզբանե քաղցրեցվեցին ցիկլամատներով և սախարինով, որոնք շուտով ապացուցեցին, որ աղետալի են։
1969 թվականին Ուիսկոնսին-Մեդիսոն համալսարանում անցկացված  փորձարկումի  արդյունքում պարզվեց, որ ցիկլամատային համադրությունը լաբորատորիայի առնետների մեջ միզապարկի քաղցկեղ է առաջացնում, որին արագորեն հետևեց մեկ այլ փորձարկում  Էբբոթ լաբորատորիաների-ի (ցիկլամատ արտադրող) կողմից։ Այս հայտնաբերումն արագորեն ընդունվեց բժշկական ոլորտում և հասարակության կողմից որպես ապացույց, որ ցիկլամատը մարդկանց մոտ քաղցկեղածին է։ Դելանեյի փոփոխության համաձայն, ՍԴՎ-ն  անմիջապես հայտարարեց արգելել ցիկլամատը սննդի և խմիչքի արտադրանքներում, որն ուժի մեջ էր  մտնելու 1970 թվականին։ Դիետիկ սոդան արագորեն վերափոխվեց միայն սախարինով (այն հույսով, որ սպառողները կհանդուրժեն  մետաղական համը), բայց դիետիկ սոդայի շուկայական մասնաբաժինը  ընդհանուր 20%-ից  արագորեն նվազեց մինչև 3%։
1980-ական թվականների  հետագա ուսումնասիրություններից հետո, որոնք սախարինը կապում էին նաև քաղցկեղի հետ, 1983 թվականին արտադրողների մեծ մասն անցավ ասպարտամին։
1990-ականների սկզբին ընկերությունների լայն զանգվածն  ուներ իր դիետիկ զովացուցիչ ըմպելիքները  սուպերմարկետների դարակներում։ Թեբը վերադարձավ 1990-ականների վերջին, այն բանից հետո, երբ նոր ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ սախարինը կարևոր գործոն չէ քաղցկեղի ռիսկի համար։ Այնուամենայնիվ, Կոկա Կոլա ընկերությունը պահպանեց  իր 1984 թվականի վերափոխումը՝ Թեբի մեջ մի քանի  սաչարին փոխարինելով Նուտրա Սուիթով։
Մինչև 2002 թվականը մի շարք զովացուցիչ ըմպելիքների ընկերություններ շատացել էին  իրենց արտադրանքների մեջ ներառելու այնպիսի համեր ինչպիսիք են վանիլը և կիտրոնը, և շուտով դիետիկ խմիչքները նույնպես արտադրվեցին այդ համերով։


== Քաղցրացուցիչներ ==
Հիմնական հոդված՝ շաքարի փոխարինիչ
Ցածր կալորիականությամբ դիետիկ ըմպելիքների մեջ շաքարը փոխարինելու համար օգտագործվում են մի քանի տարբեր քաղցրացուցիչներ։ Ամբողջ աշխարհում առաջնային միացություններն են ասպարտամը, սախարինը,սեկրալոզան, ցիկլամատները (ԱՄՆ-ից դուրս), ասեսուլֆամի կալիումը ("Ace K") և ստեվիան։
Արհեստական քաղցրեցման իդեալական նպատակը սաքարոզայի ճշգրիտ համն  ու հյուսվածքային էֆեկտներն այս ոչ-կալորիական քաղցրեցնող մեկ կամ մի քանի միջոցներով վերարտադրելն է։ Չնայած տասնամյակների հետազոտություններին և զարգացմանը, այս նպատակը մնում է խուսափողական։ Քաղցրացուցիչների մեծ մասը կրում է  այն հայտնի  համը, որը հաճախ նկարագրվում է որպես «դառը» կամ «մետալիկ»։ Այս համի ընկալումը ինտենսիվորեն ուսումնասիրվել է  և կարծես, հիմնված է այն  գենետիկական գործոնների վրա, որոնք տարբերվում են մարդուց մարդ :
Վերջին տարիներին  սպառողների աճող  նախապատվությունը «բնական» արտադրանքներին և անհանգստությունը արհեստական քաղցրացուցիչների հնարավոր առողջական ազդեցությունների վերաբերյալ առաջացրել է ստեվիայի վրա հիմնված քաղցրացուցիչների պահանջարկ  և արտադրողներին ստիպել է  նոր ֆիտոքիմիական նյութեր փնտրել։


=== Ասպարտամ ===
Ասպարտամը, որը սովորաբար հայտնի է Նուտրա Սուիթ ապրանքանիշով, ամենատարածված արհեստական քաղցրացուցիչներից մեկն է։ 1982 թվականի ասպարտամով քաղցրեցված Դիետիկ Կոկի  ներմուծումը  նպաստեց այս թրենդին։ Այսօր, առնվազն Միացյալ Նահանգներում, «դիետան» գրեթե հոմանիշ է ըմպելիքների մեջ ասպարտամի օգտագործմանը։
Նեոտամը և ադվանտամը ասպարտամի հետագա դրսևորումներն են։ Դրանք  ստացել են ՍԴՎ-ի հաստատումը համապատասխանաբար 1998 և 2014 թվականներին։ Իր բարձր արդյունավետության շնորհիվ (20,000 անգամ շաքարոզա), որը հնարավորություն է տալիս օգտագործել րոպեական  քանակությամբ քաղցրեցնելու համար, ադվանտամն  առավելություն ունի ապահովել անվտանգություն ֆենիլկեթոնուրիաով մարդկանց սպառման համար։ Որպես այդպիսին, դրանով քաղցրեցված արտադրանքները պարտադիր չեն կրել  ֆենիլալանինի նախազգուշացման պիտակ։


=== Ցիկլամատներ ===
1970 թվականին, Սննդի և դեղերի վարչակազմը ԱՄՆ-ում արգելեց ցիկլամատները ՝ հիմնվելով այն  ուսումնասիրության արդյունքների վրա, որը պարզել է, որ դա շաքարի քաղցկեղի հետ համատեղ առնետների միզապարկի քաղցկեղ է առաջացնում։ Այս ազդեցությունը հետագայում պարզվեց, որ հատուկ կրծողների համար է, ո՛չ սախարինը ո՛չ  ցիկլամատը այժմ մարդկային քաղցկեղածին չեն համարվում։ Այնուամենայնիվ, ցիկլամատը շարունակում է արգելված մնալ ԱՄՆ-ում։


=== Սեկրալոզա և ասեսուլֆամի կալիում, շաքարազերծված «զովացուցիչ ըմպելիքներ» ===
1998 թվականին ԱՄՆ-ում սեկրալոզան և Ace-K-ն ստացան ՍԴՎ-ի հավանությունը՝ ոչ ալկոհոլային ըմպելիքների մեջ օգտագործելու համար։
Վերջերս աճող հաճախությամբ օգտագործվում են ևս երկու քաղցրացուցիչներ՝ սեկրալոզան (վաճառվում է որպես Սպլենդա) և ասեսուլֆամի կալիում («Sunett» կամ «Ace K»):«Ace K»-ում K-ն ներկայացնում է կալիումի քիմիական խորհրդանիշը։ Ասեսուլֆամի կալիումը սովորաբար համակցվում է ասպարտամի, սեկրալոզայի կամ  սախարինի հետ, այլ ոչ թե միայնակ, և դրա օգտագործումը հատկապես տարածված է խմիչքների փոքր արտադրողների շրջանում (օրինակ՝ Բիգ Րեդ)։ Դիետիկ Րայթը ոչ-ասպարտամային դիետիկ զովացուցիչ ըմպելիքների ապրանքանիշն է, որն այսօր ամենաբարձր վաճառքն ունի, այն օգտագործում է սեկրալոզայի և ասեսուլֆամի կալիումի համադրություն։
Կողմնակիցներն ասում են, որ այս քաղցրեցնող միջոցներն օգտագործող ըմպելիքներն ավելի բնական շաքարավազի համ ունեն, քան հենց ասպարտամով պատրաստված ըմպելիքները, և չունեն ուժեղ համ։ Ավելի նոր ասպարտամ-ֆրի ըմպելիքները նույնպես կարող են ապահով կերպով սպառվել ֆենիլկեթոնուրիկաների կողմից, քանի որ դրանք չեն պարունակում ֆենիլալանին։ Քննադատներն ասում են, որ համն ավելի լավ չէ, այլ տարբեր է, կամ նշում են, որ բոլոր կամ որոշակ  արհեստական քաղցրացուցիչների  երկարաժամկետ առողջության ռիսկերը անհայտ են։
Այն տարածված, չնայած ոչ համընդհանուր համաձայնությունը, որ նորագույն ձևափոխումներըը շատ ավելի նորմալ (շաքարի նման) են համտեսվում քան ավելի  հին դիետիկ զովացուցիչ ըմպելիքները դրդել են որոշ արտադրողնեին, ինչպիսիք են Ջոնս Սոդան, հրաժարվել «դիետայի» պիտակից ամբողջությամբ՝ հօգուտ «շաքարավազի» նկատի ունենալով, որ համը բավականաչափ լավ է խմելու համար, նույնիսկ  չնիհարելու դեպքում։ (Այս գաղափարն  առաջին անգամ նկարահանվել է Դիետիկ Կոկի  կողմից 1984 թվականին՝ «Պարզապես դրա համի համար» պիտակով)։
2005 թվականին Կոկա Կոլա ընկերությունը հայտարարեց, որ արտադրելու է սեկրալոզա  պարունակող Դիետիկ Կոկի ֆորմուլան հայտնի որպես Դիետիկ Կոկ Սպլենդա, սակայն  այն կշարունակի արտադրել նաև ասպարտամ տարբերակը։ Խոսակցություններ  էին պտտվում  նաև այն մասին, որ Կոկա Կոլա Կլասիկի շաքարային տարբերակը, որը նույնպես քաղցրեցված էր սեկրալոզայով, նույնպես  ձևափոխվում  էր։ Այս ձևափոխումն ի վերջո  կոչվեց  Կոկա Կոլա Զրո, չնայած այն  ասեսուլֆամի կալիումի հետ միասին քաղցրեցվում է ասպարտամով։


=== Ստեվիա ===
Ստեվիայի վրա հիմնված քաղցրացուցիչները ներառում են ստեվիոլ գլիկոզիդներ, քաղցր համ ունեցող  միացություններ,որոնք գոյանում են Ստեվիա ռեբաուդիանա բույսի տերևներում։ Ի սկզբանե 2013 թվականին Արգենտինայում գործարկված, Կոկա Կոլա Լայֆը պատրաստվում է ստեվիայի և շաքարի խառնուրդով, որպես դրա քաղցրացուցիչներ։ Պեպսին նույնպես  թողարկել է իր ստեվիայով ու շաքարով քաղցրեցված կոլայի մի տարբերակ, որը կոչվեց Պեպսի Նեքսթ։


== Դիետիկ ըմպելիքների մեջ արհեստական քաղցրացուցիչների քանակը ==
Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս քաղցրացուցիչների և ֆոսֆորի միլիգրամները ամեն մի 355-միլիանոց պահածոյացված ըմպելիքի մեջ, ինչպես արտադրողների կողմից տրամադրվել է 2012 թվականին ԱՄՆ շուկայում։ Զովացուցիչ ըմպելիքները կարող են պարունակել տարբեր քաղցրացուցիչներ կամ տարբեր քանակությամբ նույն քաղցրացուցիչներ.։


== Առողջապահական մտահոգություններ ==
Սպառողներից շատերը անհանգստացած են շաքարի փոխարինիչների և կոֆեինի գերբարձր դոզայի հնարավոր առողջական հետևանքներից ։
Վերանայումներն ու դիետիկ մասնագետները եզրակացրել են, որ ոչ սննդարար քաղցրացուցիչների չափավոր օգտագործումը՝ որպես շաքարների անվտանգ փոխարինում, կարող է օգնել սահմանափակել էներգիայի ընդունումը և աջակցել արյան գլյուկոզի և քաշի կառավարմանը :


== Անվանակարգություն ==
Միացյալ Նահանգների, Միացյալ Թագավորության և Կանադայի սահմաններից դուրս երկրներում «թեթև» տերմինը հաճախ օգտագործվում է «դիետիկ»-ի  փոխարեն. երբեմն նույնիսկ այն երկրներում, որոնք անգլերեն չեն  խոսում, անգլերենում «թեթև» բառը օգտագործվում է (օրինակ՝ Իսպանիայում «Կոկա Կոլա Լայթ»)։ Այս երկուսի ձևակերպումը մի փոքր տարբերվում է «դիետիկ» անվանվող տարբերակներց, ուստի համը մի փոքր տարբերվում է։


== Նվազեցված կալորիականությամբ խմիչքներ ==
Ցածր ածխաջրածնային խմիչքների հանրամատչելիության ուղղությամբ շահույթ ստանալու նպատակով, Կոկա Կոլան և Պեպսի Կոն 2004 թվականին թողարկեցին  իրենց դրոշակակիր կոլաների նվազեցված կալորիականությամբ տարբերակները։ Արտադրանքները մոտավորապես սովորական տարբերակների կես շաքարն էին պարունակում։ Պեպսիի տարբերակը՝ Պեպսի Էդջը-ը քաղցրեցվում է սեկրալոզայի և եգիպտացորենի օշարակով։ Կոկա Կոլայի տարբերակի՝ Կոկա Կոլա C2-ի քաղցրացումը եգիպտացորենի օշարակի, ասպարտամի, ասեսուլֆամի կալիումի  և սեկրալոզայի համադրություն է։ 2005 թվականին Պեպսին դադարեցրեց Էդջի արտադրությունը՝ որակելով այն անշահավետ վաճառք։ Կոկա Կոլան շուտով հետևեց խաղաթղթին։ Պեպսին այնուհետև թողարկեց Պեպսի Մաքսը 2012 թվականին։ Սովորական կոլայի մեկ բաժակի կես շաքարը դեռ գերազանցում է որոշ հայտնի ցածր  ածխաջրածնային խմիչքների շաքարի պարունակությանը։ Հնարավոր է, որ այս զովացուցիչ ըմպելիքներն  ուղղված էին այսպես կոչված «կարբո-գիտակից սպառողներին», ովքեր ուշադրություն են դարձնում իրենց ածխաջրերի ընդունմանը, բայց չեն փորձում կտրուկ կրճատել այն։


== Սպառում ==
Առողջապահության վիճակագրության ազգային կենտրոնի կողմից իրականացված մի  ուսումնասիրության համաձայն, Միացյալ Նահանգների 2 տարեկանից  ավել տարիքային բնակչության մոտ մեկ հինգերորդը 2009-2010 ժամանակահատվածում  նշանակված մի օրվա մեջ սպառել է դիետիկ խմիչքներ, իսկ 11 տոկոսը սպառել է դիետիկ խմիչքների 16 հեղուկ ունց կամ ավելի։ Ընդհանուր առմամբ, դիետիկ ըմպելիքների սպառման տոկոսն ավելի բարձր է եղել կանանց շրջանում՝ տղամարդկանց համեմատ։ Դիետիկ խմիչքների սպառման  տոկոսը նույնն էր կանանց և տղամարդկանց բոլոր տարիքային շրջաններում, բացառությամբ 12-ից 19 տարեկանների մոտ, որտեղ կանանց ավելի բարձր տոկոսն էր սպառում դիետիկ խմիչքներ։ Ոչ իսպանական սպիտակամորթ մարդկանց ավելի բարձր տոկոս է սպառել դիետիկ խմիչքներ՝ Ոչ իսպանական սևամորթների հետ համեմատած։ Ուսումնասիրությունը ներառում էր զովացուցիչ, մրգային, էներգետիկ, սպորտային ըմպելիքների և գազավորված ջրի ցածր կալորիականությամբ տարբերակները :


== Կանոնակարգ ==
Դիետիկ սոդան ԱՄՆ-ի օրենքով  սահմանվում է  որպես նվազագույն սննդային արժեք ունեցող սնունդ ։


== Ծանոթագրություններ ==