Այրա Օլդրիջ

Այրա Ֆրեդերիկ Օլդրիջ (անգլ.՝ Ira Frederick Aldridge, հուլիսի 24, 1807(1807-07-24), Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ - օգոստոսի 7, 1867(1867-08-07) կամ օգոստոսի 10, 1867(1867-08-10), Լոձ, Piotrków Governorate, Լեհական թագավորություն, Ռուսական կայսրություն), ամերիկացի ողբերգակ դերասան։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է Նյու-Յորքում (ԱՄՆ), քարոզիչի ընտանիքում։ 19-րդ դարի 20-ական թվականներին առաջին անգամ հանդես է եկել սևամորթների ոչ մեծ «Աֆրիկյան թատերախումբ» թատրոնում` խաղալով Ռոլլիի դերը (Ռիչարդ Շերիդան, «Պիզարո»), խաղացել է Ռոմեոյի և Համլետի դերերը (Շեքսպիրի «Ռոմեո և Ջուլիետ» և Համլետ պիեսներում)։ Շուտով թատրոնը ոչնչացվում է ռասիստների կողմից, և Օլդրիջը տեղափոխվում է Անգլիա, որտեղ Էդմունդ Քինի հյուխաղերի ժամանակ հանդես է գալիս նրա հետ։ Սովորել է Գլազգոյի համալսարանում։ 1826 թվականին հանդես է եկել լոնդոնյան փոքրիկ «Ռոյալիթի» թատրոնում` խաղալով Շեքսպիրի Օթելլո և Տիտոս Անդրոնիկոս պիեսներում։ 1831 թվականին նա հաջողությամբ ելույթներ է ունեցել Դուբլինում, Հարավային Իռլանդիայում, Բաթիում և Էդինբուրգում։ Աշխատել է Կովենտ գարդեն արքունական թատրոնում, «Լիցեյում» և այլ թատրոններում։ Ռասիստների հետապնդումներն ստիպել են Այրա Օլդրիջին 1830-ական թվականներին հեռանալ Անգլիայից։  
Հնարավորություն չունենալով ելույթ ունենալ ԱՄՆ-ում` նա 1850-ական թվականներին երկարատև հյուրախաղերով է հանդես գալիս մայրցամաքային Եվրոպայում։ 1852 թվականին հաջողությամբ ելույթ է ունենում Գերմանիայում և Բուդապեշտում։ 1858 թվականին հյուրախաղեր է ունեցել Սերբիայում և Ռուսական կայսրությունում, որտեղ նա ծանոթացել է Ֆյոդր Տոլստոյի, Միխայիլ Շեպկինի և Տարաս Շևչենկոյի հետ։
ԱՄՆ-ում քաղաքացիական պատերազմից հետո դերասանը ցանկացել է վերադառնալ հայրենիք, սակայն 1867 թվականին Սանկտ-Պետերբուրգ մեկնելու ճանապարհին, Լեհաստանում հանկարծամահ է եղել։ Թաղված է Լոձի Հին եվանգելիստական գերեզմանոցում։
Այրա Օլդրիջը Շեքսպիրի ստեղծագործությունների ամենահայտնի դերակատարներից մեկն է (Մակբեթ, Լիր արքա, Ռիչարդ III և այլն)։ Նա ամերիկացի առաջին դերասանն էր, որ հայտնի է դարձել շեքսպիրյան դերեր կատարելով։ Դերասանն իր ստեղծագործությամբ խորապես բացահայտում էր Շեքսպիրի ողբերգությունների մարդասիրական իմաստը։ Օթելլոյի մեջ, օրինակ, որն ըստ տարածված կարծիքի Օլդրիջի լավագույն դերն է, նա ցույց էր տալիս իր հերոսի ներքին փոփոխությունը. հանգստությունը, ճարպկությունն ու փափկությունը փոխվում էին կրքոտ, անսանձ հուզականության. այս կերպարը մարմնավորում էր նեգրական ժողովրդին, ով պայքարում էր իր մարդկային արժանապատվության համար։ Օլդրիջը տիրապետում էր վերամարմնավորման բացառիկ ունակության (նա օգտագործում էր բարդ գրիմ, որ փոխում էր նրա մաշկի գույնը)։ Բռնկուն բնավորությունը և կենդանի հուզականությունը համադրվում էին Օլդրիջի մեջ կատարման ճշգրիտ ինքնավերահսկմամբ։   
Համարվում է, որ Օլդրիջը բնորդ է եղել անգլիացի նկարիչ Ջոն Սիմփսոնի «Բանտարկված ստրուկը» կտավի համար։


== Զվարճալի դեպքեր ==
Այրա Օլդրիջը խելահեղ բնավորություն ուներ։ Նրա ամենակարևոր դերը Օթելլոն էր։ Վերջին տեսարանում նա այնպես էլ «շիկանում», որ նրա բերանից փրփուր էր թափվում, իսկ աչքերն արյունով էին լցվում։ Դեզդեմոնայի դերակատարուհիները վախենում էին խաղալ նրա հետ։  
Հայտնի թատերասեր Ա. Ա. Ստախովիչը մի անգամ կուլիսներում Օլդրիջին հարցրել է, թե ինչպես են անցել նրա հյուրախաղերը Մոսկվայում Դեզդեմոնայի դերակատարուհի Լյուբով Կոսիցկայա-Նիկուլինայի հետ։ Օլդրիջը պատասխանել է, որ նա շատ էր նյարդայնանում և ավելացրել է.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Дурылин С. Н. Айра Олдридж (Ira Aldridge). М.—Л.: Искусство,  1940.
А. Ф. Кони-По поводу драматических произведений Толстого
М. О. Микешин. Воспоминания о Шевченко
Юнге Е.Ф. Воспоминания. Переписка. Сочинения. 1843-1911, издательство “Кучково Поле”, Москва, 2017


== Հղումներ ==
«Альдридж»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Northwestern University Library Alridge Collection Archived 2008-08-19 at the Wayback Machine. (անգլ.)