Հայկական ժայռային մողես

Հայկական ժայռային մողես (լատ.՝ Darevskia armeniaca), մողեսների ենթակարգի իսկական մողեսների ընտանիքի Դարևսկիա (լատ.՝ Darevskia) ցեղի մողես։
Հոմանիշներ՝ Lacerta armeniaca (Méhely, 1909), ավելի ուշ այս դասում ընդգրկվել են նաև կանաչ մողեսները։ Կուսածին ժայռային բոլոր տեսակները հիմնականում էգեր են, որոնք ունեն տրիպլոիդ քրոմոսոմային հավաքակազմ։ Այս ձևը երկու ծնողական առանձնյակների միջտեսակային խաչասերման արդյունք է՝ Lacerta valentini և L. mixta։ Բնակվում է ժայռային և խիստ քարքարոտ, նաև տափաստանային, թփուտային, նոսրանտառային, անտառային բուսականությամբ ցածր լեռնային վայրերում, շինությունների պատերի ճեղքերում։ Բարեկազմ է, փոքր, տափակ մարմնով, երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (2,4-7,3 սմ), պոչը գրեթե կրկնակի երկար է, ինքնահատվող։ Գլուխը տափակ է՝ ծածկված խոշոր վահանիկներով։ Մեջքային մակերեսը ծածկված է միանման, մանր ոսպանման թեփուկներով, կողմնային մակերեսի թեփուկներն ավելի խոշոր են։ Մեջքի գունավորումը խայտաբղետ է. գերիշխում են գորշ, մոխրագույն, կանաչավուն, ձիթապտղագույն ու շագանակագույն երանգները։


== Արտաքին կառուցվածք ==
Մարմնի առջևի կեսի գունավորումն ավելի վառ է։ Մեջքի երկայնքով ձգվում է մանր բծերից բաղկացած բավական նեղ նախշ։ Կողմնային մուգ գորշաշագանակագույն զոլերը կազմված են թեթևակի արտահայտված օղանման խալերի զուգահեռ երկայնակի շարքերից։ Օղանման խալերն ունեն սպիտակավուն կենտրոնական խալ և մուգ եզրագիծ։ Առջևի վերջավորությունների մակարդակին առկա են 1-2 կապույտ խալեր։ Որովայնային մակերեսը ծածկված է 6 երկայնակի շարքեր ձևավորող խոշոր ու լայն վահանիկներով և ունի բաց դեղնավուն գունավորում, իսկ կոկորդային և ներքին ծնոտային մակերեսները սպիտակավուն են։ Որովայնային մակերեսի եզրային վահանիկները կրում են իրար հաջորդող երկնագույն ու սև խալեր։ Կարող է հանդիպել համատեղ Դալի, Ռոստոմբեկովի, Ռադդեի ու Պորչինսկու ժայռային մողեսների հետ, որոնցից տարբերվում է գունավորմամբ և թեփուկավորման առանձնահատկություններով։


== Սննդառություն ==
Սնվում է մանր հոդվածոտանիներով և փափկամարմիններով։


== Բազմացում և զարգացում ==
Կուսածին է, հունիսի վերջ-հուլիսի սկզբին էգը 1-2 անգամ դնում է 2-5 ձու (11-7,5 մմ)։ Ձագերը ծնվում են հուլիսի վերջ-օգոստոսի սկզբին։


== Տարածվածություն ==
Հայկական ժայռային մողեսը տարածված է ժայռերում, հիմնականում Հայաստանի հյուսիսարևմտյան և հյուսիսային մասերում, կան նաև սահմանակից երկրներում՝ Վրաստանում և արևմտյան Ադրբեջանում։ 1967 թվականին տեսակը կիրառել են բազմաթիվ գիտական հետազոտությունների համար Ուկրաինայում, որտեղ նրանք ձևավորել են կայուն պոպուլյացիաներ։ Տեսակների թիվը բավականին կայուն է ու բարձր։


=== Տարածվածությունը Հայաստանում ===
Հայաստանում հանդիպում է Տավուշի, Լոռու, Գեղարքունիքի և Կոտայքի մարզերում։


== Տես նաև ==
Հայաստանի սողունների ցուցակը
Հայաստանի էնդեմիկ տեսակները


== Գրականություն ==
Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус). — СПб.։ Зоологический институт РАН, 2004. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 5-98092-007-2.
Darevsky, I. S. and Danielyan, F. D. Diploid and triploid progeny arising from natural mating of parthenogenetic Lacerta armeniaca and L. unisexualis with bisexual L. saxicola valentini. Journal of Herpetology,1968, 2։ 65-69.


== Արտաքին հղումներ ==
http://www.izan.kiev.ua/term_com/herpet.htm
Մողեսը Հայկական կայքում ԲՊՄՄ
Sissekanne ITIS-es
Sissekanne NCBI-s
Sissekanne ReptileDB-s
Sissekanne saidil Wikispecies