Մարտյան իդեր

Մարտյան իդեր (լատ.՝ Idus Martiae, ուշ լատիներեն՝ Idus Martii), հռոմեական օրացույցի 74-րդ օրը, որը համապատասխանում է մարտի 15-ին։ Այն նշանավորվել է մի քանի կրոնական արարողություններով և հայտնի է եղել Հռոմում որպես պարտքերի մարման վերջնաժամկետ։ Մ․ թ․ ա. 44 թվականին օրը հայտնի է դարձել որպես Հուլիոս Կեսարի սպանության տարեթիվ, որը մարտյան իդերը դարձրել է շրջադարձային կետ հռոմեական պատմության մեջ։


== Իդեր ==
Հռոմեացիները ամսվա օրերը չեն հաշվել հաջորդականությամբ, ամսվա առաջինից մինչև վերջին օրը։ Փոխարենը, նրանք հետ են հաշվել ամսվա երեք ֆիքսված կետերից՝ նոներից՝ 5-րդ կամ 7-րդ օրը՝ ինն օր իդերից առաջ, իդեր՝ 13-րդ օրը ամիսների մեծամասնության համար, բայց 15-ը՝ մարտի, մայիսի, հուլիսի և հոկտեմբերի դեպքում 15-րդ օրը, իսկ կալենդները հաջորդ ամսվա 1-ին օրն էին։ Ի սկզբանե իդերը պետք է որոշվեր լիալուսնի միջոցով՝ արտացոլելով հռոմեական օրացույցի լուսնային ծագումը։ Ամենավաղ օրացույցում մարտյան իդերը նոր տարվա առաջին լիալուսնի օրն էր։ Հուլիոս Կեսարը փոխել է հռոմեական օրացույցը, և իդերը կորցրել են իրենց նշանակությունը։


== Կրոնական արարողություններ ==

Յուրաքանչյուր ամսվա իդերը հռոմեացիների գերագույն աստվածության՝ Յուպիտերի համար սուրբ օրեր են եղել։ Այդ օրը Յուպիտերի քահանայապետ Ֆլամեն Դիալիսը երթով առաջնորդել է «Իդերի ոչխարին» Վիա Սակրայի երկայնքով դեպի Կապիտոլիումի բլրի միջնաբերդ  որտեղ այն զոհաբերվել է։
Ի լրումն ամսական զոհաբերության, մարտյան իդերը նաև Աննա Պերեննայի՝ տարվա աստվածուհու (լատիներեն annus ) տոնի օրն է եղել, որով ավարտվել են նոր տարվա արարողությունները։ Օրը խանդավառ խնջույքներով նշվել է հասարակ ժողովրդի շրջանում։  Ուշ անտիկ ժամանակներից  մարտյան իդերին տոնվել է Մամուրալիան, երբ քավության նոխազի կամ հին հունական ֆարմակոսի՝ ծիսական զոհի նման, կենդանու կաշի հագած մի ծերունու փայտերով ծիսական ծեծի են ենթարկել և քաղաքից քշել։ Ենթադրվում է, որ ծեսը եղել է ամանորյա տոն, որը ներկայացրել է հին տարվա վտարումը։
Ավելի ուշ կայսերական ժամանակաշրջանում Իդերը սկսել են Կիբելային և Ատիսին նվիրված «սուրբ շաբաթի» տոնախմբություններվ, որոնք նշում էին Ատիսի ծնունդը փռյուգիական գետի եղեգների մեջ։  Ատիսին ըստ ավանդության հայտնաբերել են հովիվները կամ Կիբելա աստվածուհին, որը հայտնի էր նաև որպես «Մեծ մայր»։ Հետո տոնել են հանդիսավոր ոգեկոչումը՝ Ատիսի մահը սոճու տակ։ Դենդրոֆորո քահանաները («ծառ կրողներ») ամեն տարի կտրել են մի ծառ, կախել են նրանից Ատիսի պատկերը, և ողբով տարել են Մեծ մոր տաճար։ Օրը պաշտոնական հռոմեական օրացույցի մաս է դարձել Կլավդիոսի օրոք՝ մ. թ. 54 թվականին :  Տոնակատարությանը հետևել է եռօրյա սուգ, որն ավարտվել է մարտի 25-ին Ատիսի վերածննդի տոնակատարությամբ, որը Հուլյան օրացույցի գարնանային գիշերահավասարի օրն է եղել։


== Կեսարի սպանություն ==

Նոր ժամանակներում մարտյան իդերը առավել հայտնի է որպես այն ամսաթիվը, երբ՝ մ.թ.ա. 44 թվականին սպանվել է Հուլիոս Կեսարը։ Կեսարին դանակահարել են Սենատի նիստի ժամանակ․  մոտ 60 դավադիրներ՝ Բրուտոսի և Կասիոսի գլխավորությամբ։ Ըստ Պլուտարքոսի, գուշակը նախազգուշացրել էր, որ Կեսարին վնաս կհասցվի մարտյան իդերի ժամանակ նա պետք է զգուշանա մահից։ Սենատի աստիճաններին հանդիպելով գուշակին, Կեսարը ծիծաղել է. «Մարտյան իդերը սկսվել են, ու՝ ի՞նչ»։ «Սկսվել են, բայց չեն ավարտվել»՝ պատասխանել է գուշակը։
Կեսարի մահը որոշիչ իրադարձություն է եղել Հռոմեական Հանրապետության ճգնաժամի մեջ և սկիզբ է դրել քաղաքացիական պատերազմին, որը հանգեցրել է նրա որդեգիր ժառանգ Օկտավիանոսի՝ հետագայում Օգոստոս կայսեր միանձնյա իշխանությանը։  Օգոստոսի օրոք Օվիդոսը սպանությունը ներկայացրել է որպես սրբապղծություն, քանի որ Կեսարը նաև Հռոմի մեծ պոնտիֆիկն էր և Վեստայի տաճարի քահանա։  Կեսարի մահվան չորրորդ տարելիցին մ .թ. ա. 40 թվականին, Պերուջայի պաշարման ժամանակ հաղթանակ տանելուց հետո, Օկտավիանոսը, որպես Կեսարի մահվան վրեժ մահապատժի է ենթարկել 300 սենատորների և էկիտիտների, ովքեր կռվել էին նրա դեմ։ Սվետոնիոսը և պատմաբան Կասիուս Դիոնը այդ  սպանդը բնութագրել են որպես կրոնական զոհաբերություն։


== Ծանոթագրություններ ==