Ամֆիսա

Ամֆիսա (հուն․՝ Άμφισσα), փոքր քաղաք Հունաստանում։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 180 մետր բարձրության վրա, Լամիայից 41 կիլոմետր դեպի հարավ գտնվող Գյոնայի ստորոտին, Լևադիայից 44 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք, Դելփիքից 12 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք, Նաֆպակտոսից 50 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք և Աթենքից 132 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Համայնքի վարչական կենտրոնը (դիմա) Դելփիքը և Ֆոկիդան ծայրամասային միավորը Կենտրոնական Հունաստանի ծայրամասում։ Բնակչությունը 6919 բնակիչների 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն։ Տարածքը 61,961 քառակուսի կիլոմետր։
Քաղաքի արեւելյան ծայրամասում անցնում է 27 ազգային ճանապարհը, Եվրոպական E65 երթուղու մի մասը։ Քաղաքի նավահանգիստը փոքր Իտեյա քաղաքն է, որը գտնվում է Ամֆիսայից 13 կմ հարավ։
Քաղաքը հանդիսանում է հելլենիստական ուղղափառ եկեղեցու Ֆոկիդյան միտրոպոլիայի վարչական կենտրոնը։ Քաղաքում հնագիտական թանգարան կա։


== Պատմություն ==

Ամֆիսան Օզոլի Լոկրիդի ամենակարևոր քաղաքն էր։ Հնության զարգացմանը նպաստել է մանրախիճի նեղ անցումից դուրս գալու ռազմավարական դիրքը, որը գտնվում է Ֆոկիդայում։ Ամֆիսան գտնվում է բնական միջանցքի հարավային մասում, որը գտնվում է Կենտրոնական Հունաստանի Արևելյան մասում Էտայի և Գյոնայի լեռներից արևմուտքում, Կալիդրոմոնում և Պառնասում, Արևելքում և կապում է Միկենյան շրջանի Կորնթոսի ծոցը և Մալիակոս ծոցը։ Ըստ Պավսանիասի՝ քաղաքը պարտական է իր անունով՝ Նիմֆե Ամֆիսեին՝ միֆական թագավոր Մակարի դստերը՝ Էոլայի որդուն։ Ամֆիսան չի հիշվում Հոմերոսի կողմից։ Ստրաբոնը հաղորդում է հին քաղաքի մասին։ Ծաղկում է դասական, հելլենիստական և վաղ հռոմեական ժամանակաշրջաններում։
Հնագիտական վկայությունների համաձայն՝ բնակության հետքերը գոյություն ունեն երկրաչափական շրջանից։ Ամֆիսայի բարգավաճման մասին են վկայում ամրացված Ակրոպոլիսը և քաղաքի պատերը, որոնք կազմում էին հին քաղաքի պաշտպանական համակարգի կենտրոնը։ Հնում այն հայտնի էր Կիրայի հետ պատերազմով՝ Ապոլլոնին նվիրված Կիրայի հարթավայրի պատճառով։ Պելոպոնեսյան պատերազմին ամֆիսացիները մասնակցել են սպարտացիների կողմից։ Մ. թ. ա. չորրորդ դարում Ամֆիսայի և դելփյան ամֆիկտիոնիայի միջև ռազմական կոնֆլիկտ է տեղի ունեցել դելփյան սրբավայրերի և հողերի նկատմամբ վերահսկողության համար։ Այդ իրադարձությունները մակեդոնացի թագավոր Փիլիպոս II-ին առիթ են տվել միջամտել Հարավային Հունաստանի գործերին։ Ամֆիսային մեղադրել են սրբապղծության մեջ, քանի որ նրանք մշակել են Կիրրայի արգելոցային հարթավայրը և այստեղ հիմնել բնակավայր, հայտարարել են Երրորդ սրբազան պատերազմը՝ Փիլիպպոս II-ի գլխավորությամբ, որը գրավել և ավերել է Ամֆիսան մ. թ. ա. 338 թվականին։ Քաղաքը վերակառուցվել և մարտնչել է Էտալոնյան միության կազմում, որպեսզի արտացոլի Բալկանիա գալերի ներխուժումը (մ. թ. ա. 279 թվական) և հռոմեացիների հարձակումը, որոնք անարդյունք պաշարել են քաղաքը (մ. թ. ա. 190 թվական)։ Ամֆիսայի բնակչությունն աճել է Ակցիումի ճակատամարտում հռոմեացիների հաղթանակից հետո (մ. թ. ա. 31 թվական)։ Ամֆիսան կարևոր քաղաք է մնացել մինչև վաղ քրիստոնեական շրջան։
Ֆրանկոկրատիայի շրջանում քաղաքը պատկանում էր Սալոնիկի թագավորությանը և դարձել բարոնության կենտրոն, ֆրանսիական և ավելի ուշ Կատալոնիայի տիրակալների տիրապետություն, որոնք նրան տվել էին լատ.՝ La Sole անունը։ Միջնադարում ստացել է Սալոնա (Σάλωνα) անվանումը, այսպես է կոչվել օսմանյան տիրապետության ժամանակաշրջանում և հետագա տարիներին։
Հունատանի հեղափոխություն առաջին օրերին՝ 1821 թվականի մարտի 27-ին, Սալոնան գրավվել է Գալաքսիդիոնից ապստամբների ջոկատով՝ Պանուրյասի գլխավորությամբ։ Ապրիլի 10-ին հանձնվել է Սալոնային դղյակը, որտեղ թաքնվել էին թուրքերը։


== Բնակչություն ==


== Բնիկներ ==
Քրիստոս Կարուզոս (1900-1967 թվականներ)՝ պատմագետ։
Սթելիոս Կսեֆլուդաս (1902-1984 թվականներ)՝ գրող։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
«Амфисса»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907