Ֆրոմի հումանիստական տեսություն

Ֆրոմի հումանիստական տեսությունը անձի տեսություններից է, որի համաձայն մարդու վարքը կարող է հասկացվել միայն պատմության տվյալ ժամանակահատվածում մշակույթի ազդեցության լույսի ներքո։ Էրիխ Ֆրոմը գտնում էր, որ պահանջմունքները, որոնք հատուկ են միայն մարդուն, զարգացել են մարդկության պատմության ընթացում, իսկ տարբեր սոցիալական համակարգերը իրենց հերթին ազդել են այդ պահանջմունքների արտահայտման վրա։ Ֆրոմի տեսանկյունից անձը հանդիսանում է բնածին պահանջմունքների և սոցիալական ազդեցությունների դինամիկ փոխազդեցության արդյունք։ Նա առաջինն է ձևակերպել բնավորության տիպերի տեսությունը, որը հիմնված է այն բանի սոցիոլոգիական վերլուծության վրա, թե ինչպես են մարդիկ հասարակությունում ձևավորում սոցիալական գործընթացը և հենց մշակույթը։


== Հիմնական գաղափարներ և սկզբունքներ ==
Ֆրոմը ձգտում էր ընդգծել սոցիոլոգիական, քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և մարդաբանական գործոնների դերը անձի ձևավորման մեջ։ Անձի մեկնաբանումը նա սկսում է մարդու գոյության պայմանների և դրանց փոփոխությունների վերլուծությունից։ Իր պատմական վերլուծության վերջում Ֆրոմը եկավ այն եզրակացության, որ մարդկային գոյության անբաժանելի մաս է հանդիսանում միայնությունը, մեկուսացումը։ Նա գտնում էր, որ յուրաքանչյուր պատմական փուլին բնորոշ է անհատականության պրոգրեսիվ զարգացում այնքանով, թե ինչպես էին մարդիկ պայքարում իրենց պոտենցիալ հնարավորությունների զարգացման մեջ անձնային ազատության ձեռքբերման համար։ Սակայն ավտոնոմիայի և ազատ ընտրության նշանակալի մասը, որոնք մարդիկ ունեն, ձեռք են բերել լրիվ անվտանգության զգացման կորստի և անձնային աննշանակալիության զգացման ձեռքբերման հաշվին։ Ազատության և անվտանգության միջև առկա անդունդը դարևել է մարդկային գոյության դժվարությունների պատճառ։ Մարդիկ պայքարում են ազատության և ավտոնոմիայի համար, սակայն այդ պայքարն առաջացնում է բնությունից և հասարակությունից օտարացման զգացում։ Մարդիկ իրենց կյանքի վրա իշխանություն և ընտրություն ունենալու կարիք ունեն, սական նրանք միաժամանակ անհրաժեշտություն ունեն այլ մարդկանց հետ միավորված և կապված  զգալու անհրաժեշտություն։ Այդ կոնֆլիկտի ինտենսիվությունը և նրա լուծման եղանակները, ըստ Ֆրոմի, կապված են հասարակության տնտեսական և քաղաքական համակարգից։


== Փախուստի մեխանիզմներ ==
Մարդիկ միայնության, սեփական աննշանակալիության և օտարության զգացումը հաղթահարում են մի քանի ճանապարհով։ Մի ճանապարհը ազատությունից հրաժարվելը և սեփական անհատականությունը ճնշելն է։ Ֆրոմը նկարագրում է մի քանի ռազմավարություններ, որոնց մարդիկ օգտագործում են «ազատությունից փախչելու» համար։ 

Դրանցից առաջինը ավտորիտարիզմն է, որը  սահմանում է որպես «ինքդ քեզ ինչ-որ արտաքին բանի կամ ինչ-որ մեկի հետ միավորվելու միտում, որպեսզի ձեռք բերվի այն ուժը, որը կորցրել է անհատական «Ես»-ը»։ Այն դրսևորվում է և՛ մազոխիստական, և՛ սադիստական միտումների ժամանակ։ Առաջին դեպքում մարդիկ շրջապատի հետ փոխհարաբերություններում դրսևորում են չափազանց կախվածություն, ենթարկում, անօգնականություն։ Սադիստական ձևը, ընդհակառակը, դրսևորվում է ուրիշների նկատմամբ դոմինանտման և վերահսկման հատկանշներով։
Փախուստի երկրորդ միջոցը դեստրուկտիվիզմն է։ Այս միտումին հետևելով մարդը փորձում է հաղթահարել թերարժեքության զգացումը՝ ոչնչացնելով կամ նվաճելով ուրիշներին։
Մարդիկ միայնությունից կարող են խուսափել վարքը կարգավորող սոցիալական նորմերին բացարձակ ենթարկվելով։ «Ավտոմատ կոնֆորմություն» հասկացությունը Ֆրոմը վերագրում էր մարդուն, ով օգտագործում է վերոնշյալ ռազմավարությունը։ Դրա շնորհիվ նա դառնում է բացարձակ այնպիսին, ինչպիսիք մյուսներն են, իրեն պահում է այնպես, ինչպես ընդունված է։ Անհատը դադարում է լինել ինքը, վերածվում է անձի այնպիսի տիպի, որին պահանջում է մշակույթը։ Այդ պատճառով էլ նա դառնում է բացարձակապես մյուսներին նման։ Ինչպես պաշտպանական գունավորում ունեցող կենդանիները, ավտոմատ կոնֆորմություն ունեցողները դառնում են իրենց շրջապատից չտարբերվող։
Ըստ Ֆրոմի, ի հակադրություն ազատությունից փախչելու այս մեխանիզմի, գոյություն ունի նաև դրական ազատության փորձը, որի միջոցով կարելի է ազատվել միայնության և օտարության զգացումից։


== Դրական ազատություն ==
Ֆրոմը գտնում էր, որ մարդիկ կարող են լինել ավտոնոմ և յուրահատուկ՝ առանց կորցնելու այլ մարդկանց և հասարակության հետ միասնության զգացումը։ Նա առաջարկում է ազատության տեսակ, որի դեպքում մարդն իրեն զգում է աշխարհի մաս, բայց միևնույն ժամանակ չի կախվում նրանից։ Ազատության այս տեսակը նա անվանում է դրական ազատություն։ Սրան հասնելը մարդկանցից պահանջում է կյանքում ինքնաբուխ ակտիվություն։ Սպոնտան ակտիվություն մենք նկատում ենք նաև երեխաների մոտ, որոնք սովորաբար գործում են իրենց ներքին բնույթի,  այլ ոչ թե սոցիալական նորմերին և արգելքներին համապատասխան։ Աշխատանքը և սերը այն բաղադրիչներն են, որոնց օգնությամբ իրականացվում է դրական ազատության զարգացումը։ Այս երկուսի շնորհիվ մարդիկ նորից միավորվում են ուրիշների հետ՝ չզոհաբերելով իրենց անհատականության և ամբողջականության զգացումը։


== Մարդու էքզիստենցիալ պահանջմունքներ ==
Ֆրոմը պնդում էր, որ ազատության ձգտման և անվտանգության ձգտման միջև առկա կոնֆլիկտ իրենից ներկայացնում է մարդու կյանքը մոտիվացնող հզոր ուժ։ Ազատություն-անվտանգություն դիխոտոմիան, ըստ Ֆրոմի, պայմանավորված է մարդու էքզիստենցիալ պահանջմունքներով։ Ֆրոմն առանձնացնում է հինգ հիմնական էքզիստենցիալ պահանջմունքներ։


=== Կապերի հաստատման պահանջմունք ===
Բնությունից օտարացումը և մեկուսացումը հաղթահարելու համար բոլոր մարդիկ պետք է ինչ-որ մեկի մասին հոգ տանեն, պատասխանատվություն կրեն։ Աշխարհի հետ կապի իդեալական տարբերակ իրականանում է «պրոդուկտիվ սիրո» միջացով, որը մարդկանց օգնում է աշխատել միասին և միաժամանակ պահպանել անհատականությունը։ Եթե այս պահանջմունքը չի բավարարվում, մարդիկ դառնում են նարցիսական։ Նրանց համար կարևորվում է միայն իրենց եսասիրական հետաքրքրությունները և նրանք ունակ չեն մյուսներին վստահելու։


=== Հաղթահարելու պահանջմունք ===
Բոլոր մարդիկ կարիք ունեն իրենց պասիվ կենդանական բնույթը հաղթահարելու, որպեսզի դառնան իրենց կյանքի ակտիվ և ստեղծագործ արարիչներ։ Արարումը հանդիսանում է այս պահանջմունքի օպտիմալ լուծում։ Այն թույլ է տալիս բարձրանալ մարդու գոյության պատահականությունից և պասիվությունից՝ դրանով իսկ հասնելով ազատության և սեփական նշանակալիության զգացման։


=== Արմատների պահանջմունք ===
Մարդիկ ունեն պահանջմունք իրենց զգալու աշխարհի անբաժանելի մասը։ Ըստ Ֆրոմի այս պահանջմունքն առաջանում է աշխարհ գալուց սկսած։ Մանկության ավարտին յուրաքանչյուրը հրաժարվում է այն անվտանգությունից, որն ապահովում է ծնողական խնամքը։ Ուշ հասունության ժամանակ յուրաքանչյուրը բախվում է կյանքից անջատվելու իրականության հետ, երբ մոտենում է մահը։ Ընդհակառակը, նրանք, ովքեր պահպանում են իրենց ծնողների հետ սիմբիոտիկ կապերը, ունակ չեն զգալու իրենց անձնային ամբողջականությունը և ազատությունը։


=== Նույնականության պահանջմունք ===
Բոլոր մարդիկ ունեն իրենք իրենց հետ նույնականացվելու պահանջմունք։ Դրա շնորհիվ մարդիկ զգում են ուրիշներին իրենց նման լինելը։ Նրանք կարողանում են ասել «Ես-ես եմ»։


=== Հայացքների և նվիրվածության համակարգում պահանջմունք ===
Մարդիկ ունեն աշխարհի բարդության բացատրման համար մշտական և կայուն հենարան։ Այդ կողմնորոշման համակարգն իրենից ներկայացնում է պնդումների ամբողջականություն, որը մարդկանց թույլ է տալիս ընկալել և հասկանալ իրականությունը, առանց որի նրանք մշտապես կհայտնվեին փակուղում և ունակ չէին լինի գործել նպատակաուղղված։
Ֆրոմը պնդում էր, որ այս պահանջմունքների արտահայտումը և բավարարումը կախված է այն սոցիալական պայմանների տիպից, որում ապրում է անհատը։ Էքզիստենցիալ պահանջմունքների բավարարման հնարավորությունները ձևավորում են աձի կառուցվածքը, այն, ինչ Ֆրոմը անվանել է «բնավորության հիմնական կողմնորոշումներ»։


== Բնավորության սոցիալական տիպեր ==
Ֆրոմն առանձնացնում էր բնավորության հինգ սոցիալական տիպեր, որոնք իրենցից ներկայացնում են էքզիստենցիալ պահանջմունքների և սոցիալական կենտեքստի փոխազդեցության արդյունք։ Ֆրոմը դրանց բաժանում էր երկու խմբի՝ ոչ պրոդուկտիվ (անառողջ) և պրոդուկտիվ (առողջ)։ Ոչ պրոդուկտիվ խմբի մեջ ներառված են վերցնող (ռեցեպտիվ), շահագործող, կուտակող և շուկայական տիպերը, իսկ պրոդուկտիվ խմբի մեջ՝ իդելական հոգեկան առողջության տիպը։
Ֆրոմը նշում էր, որ այս տիպերից ոչ մեկը մաքուր ձևով գոյություն չունի, և պրոդուկտիվ և ոչ պրոդուկտիվ որակները տարբեր մարդկանց մոտ ունեն տարբեր հարաբերակցություն։ Հետևաբար, բնավորության տվյալ սոցիալական տիպի ազդեցությունը հոգեկան առողջության վրա կախված է անհատի մոտ դրսևորվող դրական և բացասական գծերի հարաբերակցությունից։


=== Վերցնող տիպ ===
Այս մարդիկ վստահ են, որ կյանքում ամեն լավի աղբյուրը գտնվում է նրանցից դուրս։ Նրանք կախված են և պասիվ, ունակ չեն ինչ-որ բան անել առանց կողմնակի օգնության և մտածում են, որ կյանքի հիմնական խնդիրն ավելի շատ սիրված լինելն է, քան սիրելը։ Նրանց կարելի է բնութագրել որպես պասիվ, վստահող և սենտիմենտալ, կարող են լինել օպտիմիստական և իդեալիստական հայացքների տեր։


=== Շահագործող տիպ ===
Այս մարդիկ ուժով կամ ընտրողականությամբ վերցնում են այն ամենը, ինչ իրենց պետք է կամ ինչի մասին երազում են։ Ունակ չեն ստեղծագործելու։ Բնութագրվում են ագրեսիվությամբ, ինքնավստահությամբ, էգոցենտրիզմով։ Դրական որակներն են ինքնավստահությունը, սեփական արժեքի զգացումը, իմպուլսիվություն։


=== Կուտակող տիպ ===
Այս մարդիկ փորձում են որքան հնարավոր է մեծ քանակությամբ նյութական հարստություն, սեր կուտակել։ Ձգտում են խուսափել իրենց կուտակումներին վերաբերող ցանկացած ոտնձգություններից։ Հակվածություն ունեն դեպի անցյալը, նրանց ամեն նոր բան վախեցնում է։ Ռիգիդ են, կասկածամիտ, հաստատակամ։ Նաև բնութագրվում են խոհեմությամբ, հավատարմությամբ, զսպվածությամբ։


=== Շուկայական տիպ ===
Անձը գնահատվում է որպես իր, որը կարելի է վաճառել կամ շահավետ փոխանակել։ Այս տիպի մարդիկ հակված են անհրաժեշտ մարդկանց հետ կապերի պահպանման մեջ և պատրաստ են ցուցաբերել ցանկացած անձնային գիծ, որակ, որը կմեծացնի «իրեն հաջող վաճառելու» հնարավորությունները պոտենցիալ պատվիրատուին։ Նրանց հարաբերությունները շրջապատի հետ մակերեսային են, իսկ այս տիպի կարգախոսն է.«Ես այնպիսին եմ, ինչպիսին ցանկանում եք ինձ տեսնել»։


=== Իդեալական հոգեկան առողջ տիպ ===
Ըստ Ֆրոմի այս տիպն իրենից ներկայացնում է մարդու զարգացման վերջնական նպատակը։ Այս տիպի ներկայացուցիչները անկախ են, ազնիվ, հանգիստ, սիրող, ստեղծարար և սոցիալական օգտակար արարքներ իրականացնող։ Սա մարդու իդեալական վիճակ է։ Ֆրոմը գտնում էր, որ արմատական սոցիալական բարեփոխումների ժամանակ այս տիպը կդառնա դոմինանտող։


== Աղբյուրներ ==
Хьелл Ларри,Дэниел Зиглер. "Теории личности." (1997).