Ռիվեր Ֆենիքս

Ռիվեր Ֆենիքս (անգլ.՝ River Jude Phoenix, օգոստոսի 23, 1970(1970-08-23), Մադրաս, Օրեգոն, ԱՄՆ - հոկտեմբերի 31, 1993(1993-10-31)[…], Վեսթ Հոլիվուդ, Լոս Անջելես շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի դերասան և դեռահասների կուռք։
Դերասանի փոքր եղբայրը Հոակին Ֆենիքսն է։
Ֆենիքսն իր դերասանական գործունեությունը սկսել է 10 տարեկան հասակում, բայց նրա առաջին լուրջ դերը եղել է «Մնա ինձ հետ» ֆիլմում՝ Սթիվեն Քինգի համանուն նովելից։ Ֆենիքսը սկսել է հայտնվել ավելի «մեծական» դրվագներում՝ «Վազիր տեղում» (1988), որի շնորհիվ 18-ամյա դերասանը առաջադրվում է «Օսկար»-ի` «Օսկար երկրորդ պլանի լավագույն դերասանի համար» անվանակարգում և «Իմ անձնական նահանգ Այդահո» (1991) ֆիլմերում։ Վերջինն արժանացել է քննադատների հավանությանը և Ֆենիքսին բերել՝ Վոլպի գավաթ Վենետիկի կինոփառատոնին նաև ԱՄՆ-ի ազգային կինոքննադատների կողմից լավագույն դերասանի կոչման։ Ջոն Ուիլիսը անվանել է նրան 1986 թվականի 12 խոստումնալից սկսնակներից մեկը, իսկ քննադատներ Ռեջեր Էբերտն ու Սիսկելը նրան համարել են շատ տաղանդավոր դերասան։ 1993 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Ֆենիքսը մահանում է թմրադեղերի գերազդեցությունից՝ «Viper Room» ակումբում։


== Կենսագրություն ==
Ռիվեր Ջուդ Բոթթոմը ծնվել է 1970 թվականի օգոստոսի 23-ին Օրեգոն նահանգի Մադրաս քաղաքում, Արլին Շերոն Դյունեցի և Ջոն Լի Բոթթոմի ընտանիքում։ Ֆենիքսին անվանել են ի պատիվ Հերման Հեսսեի «Սիդհարթա» վեպի և Բիթլզի «Hey Jude» երգի։
«People» ամսագրում հարցազրույցի ժամանակ Ֆենիքսն իր ծնողներին անվանել է հիպիներ, նրա մայրը ծնվել է Բրոնքսում՝ Նյու Յորքում, հրեա ծնողներից, որոնք գաղթել են Ռուսաստանից և Հունգարիայից, հայրը՝ նախկին կաթոլիկ, ծնված Կալիֆոռնիայի Ֆոնտանա քաղաքում, ունեցել է մի աղջիկ՝ Ջոդինի հետ առաջին ամուսնությունից, ով հետագայում փոխում է իր անունը և դառնում Տրաստ։ 1968 թվականին Ֆենիքսի մայրը գնում է Նյու Յորքի հայրական տանից և Ամերիկայում ավտոստոպի ժամանակ հանդիպում է Ջոնին՝ Հյուսիսային Կալիֆորնիայում։ Նրանք ամուսնանում են 1969 թվականի սեպտեմբերի 13-ին, ծանոթությունից մեկ տարի անց։ 1973 թվականին հայտնվում է «Աստծո զավակները» աղանդի մեջ, որտեղ դառնում է միսիոներ։ 1972 թվականի նոյեմբերի 21-ին Տեխասում զույգը ունենում է աղջիկ՝ Ռեին Ջոան Դ'Արկ։ Ամուսինների երրորդ երեխան լինում է Հոակին Ռաֆայել Բոթթոմը, ով ծնվում է 1974 թվականի հոկտեմբերի 28-ին, Սան Խուանում։
1976 թվականի հուլիսի 5-ին ծնվեց Լիբերտադ Մարիպոզա Բոթթոմը, մինչ ընտանիքը գտնվում էր Կարակասում՝ Վենեսուելայում, որտեղ «Աստծո զավակները» նրանց առաջարկում է միսիոների աշխատանք՝ մրգահավաքչություն։
Ֆենիքսը հաճախակի կիթառ է նվագել, իսկ Ռեինը երգել է փողոցում, վաստակելով գումար՝ ընտանիքի ծախսերը հոգալու համար։
Արլինն ու Ջոնը շուտով սկսում են հիասթափվել «Աստծո զավակները» աղանդից։ Արլինը ավելի ուշ լրագրողի հետ զրույցում նշել է, որ նրանք ամուսիններով հանդես էին գալիս ընդդեմ «Ֆլիրտ-խայծերի», որը կար աղանդում։ «Աղանդի ղեկավար Դևիդ Բերգը բոլորին շփոթության մատնելով փորձում էր հարստանալ և աղանդում ներգրավվել մեծ մասամբ հարուստ աշակերտների... բայց ոչ այժմ»։
Շուտով ընտանիքը հետ է վերադառնում Ամերիկա։ 1978 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ֆլորիդայում ծնվում է Սամմեր Ջո Բոթթոմը՝ ընտանիքի ամենակրտսեր անդամը։ 1979 թվականի ապրիլի 2-ին ընտանիքը պաշտոնապես փոխում է իր ազգանունը, դառնում ՝ Ֆենիքս (հայերեն թարգմանությամբ Փյունիկ), ի պատիվ առասպելական թռչնի, որը վերածնվում է մոխրից և որը դառնում է իրենց նոր կյանքի խորհրդանիշը։


== Կինոկարիերա ==

Լոս Անջելեսում Ջոն Ֆենիքսը աշխատում է NBC-ում։ Նա կարողանում է կարգավորել հանդիպումներ մանկական գործակալ Աիրիս Բերթոնի հետ։
1980 թվականին Ֆենիքսն առաջին անգամ հայտնվում է հեռուստատեսությունում ՝ «Ֆանտազիա» սերիալում, որտեղ նա երգում է իր քույր Ռեինի հետ։ 1982 թվականին Ռիվերը նկարահանվում է NBC-ի «Յոթ հարսնացուներ, յոթ եղբայրների համար» ֆիլմում, որտեղ մարմնավորում է ամենափոքր եղբոր՝ Գուտրի ՄակՖադդենայի կերպարը։ Ռիվերը, ով զբաղվում էր կիթառով, արագ մարմնավորում է Էլվիս Փրեսլիին, հիացնելով շոուի պրոդյուսերներին։
Հաջորդ դերը Ռիվերը ստանում է մեկ տարի անց «Հայտնիություն» հեռուստաֆիլմում (1984), որտեղ մարմնավորել է երիտասարդ Ջեֆֆի Կրոուֆորդին։ Չնայած նրան, որ նրա կերպատը երևաց ընդամենը 10 րոպե, նրա կերպարը համարվեց գլխավոր կենտրոնական հերոս։ Դրանից հետո մեկ ամիս անց հայտնվեց ABC Afterschool Special շոուում, որտեղ Ռիվերը խաղաց «Backwards: The Riddle of Dyslexia» էպիզոտում։ Ըստ սյուժեի փոքրիկ տղան իմանում է, որ ունի դիսլեքսիա։ Հոակինը ևս այդտեղ խաղում է ոչ շատ մեծ դեր։
Սեպտեմբերին դուրս է գալիս օդաչուական սերիալ՝ «Քո քայլը», որտեղ Ռիվերը խաղում է Բրայանի դերը, ով ունենում է միայն մեկ արտահայտություն։ Նա նաև նկարահանվում է «Ռոբերտ Քեննդին ու նրա ժամանակները» հեռուստաֆիլմում՝ Քեննեդի կրտսերի դերում։
1984 թվականի հոկտեմբերին Ռիվերին առաջարկում են Վոլֆրանգ Մյուլլերի կերպարը, Ջո Դանթեի հարուստ բյուջեով «Հետազոտողները» ֆիլմում։ Սա լինում է Ռիվերի առաջին մեծ դերը։
Նա ձեռք է բերում հայտնիություն «Մնա ինձ հետ»(1986), «Մեկ գիշեր Ջիմմի Ռիրդոնի կյանքից»(1988), «Փոքրիկ Նիկիտա»(1988) ֆիլմերից Սիդնի Պուատյե հետ։
Երբ Ռիվերը 18 տարեկան էր, նրա ընտանիքը բազում անգամ տեղափոխվում է և փուխում 40 վայր։
Սիդնի Լյումետի «Տեղում վազք» (1988) ֆիլմի նկարահանումից հետո, Ռիվերի ընտանիքը վերջնականապես Ֆլորիդա։
1989 թվականի սկզբին «Տեղում վազք» ֆիլմի կերպարի համար Ռիվերը առաջադրվում է «Օսկար»-ի և «Ոսկե գլոբուս»-ի՝ երկրորդ պլանի լավագույն դերասանի համար և ԱՄՆ-ի ազգային կինոքննադատների կողմից երկրորդ պլանի լավագույն դերասանի համար։ Նույն տարում նա խաղում է երիտասարդ Ինդիանա Ջոնս՝ «Ինդիանա Ջոնսը և խաչակրաց վերջին արշավանքը» ֆիլմում։
Ֆենիքսը ծանոթանում է Կիանու Ռիվզի հետ՝ «Ծնողներ» ֆիլմի նկարահանման ժամանակ, որտեղ խաղացել է նրա եղբայր Հոակինը։
Ռիվզն ու Ֆենիքսը միասին նկարահանվել են «Ես սիրում եմ քեզ մինչ մահ» և «Իմ անձնական նահանգ Այդահո» ֆիլմերում (1991), «Newsweek»-ի քննարկման ժամանակ Դևիդ Անսենը տպավորված է եղել Ֆենիքսի խաղով։ «Աիդահո»-ի դերի համար Ֆենիքսը ստացել է «Լավագույն դերասան» պարգևը, Վենետիկի կինոփառատոնում, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի ազգային կինոքննադարների կողմից «Անկախ հոգի» կոչումը։ Ֆիլմի հաջողությունը դերասանի կյանքում ամրապնդեց կոշտ բնավորության կարգավիճակը։ Նույն տարում նկարահանվեց նաև «Հիմար զույգեր» ֆիլմում։
Ֆենիքսն աշխատել է Ռոբերտ Ռեդֆորդի և Սիդնի Պուատյեի հետ «Sneakers» (1992) ֆիլմում։ Մեկ ամիս անց նա նկարահանվում է «Լռության լեզուն» ֆիլմում, որը հեռարձակվում է միայն 1994-ին։ Նրա մասնակցությամբ վեջին ավարտված աշխատանքը կոչվում է «Այն, ինչ անվանում են սեր» (1993)։
Անսովոր ճակատագիրը ընդհատեց «Մուգ արյուն» նախագիծը, Ֆենքիսի մահով։ Դերասանի գործունեությունը ավարտված էր, բայց մնացյալ էպիզոտներում նա խաղալ չհասցրեց։ 2012 թվականին «Մուգ արյուն» ֆիլմի ռեժիսոր Ջորջ Սլյոիզերն տեղեկացավ ապահովագրողների պլաններին, որն էր ոչնչացնել ամբողջ նյութը և նա այն մոնտաժեց և հնչեցչեց ենթակադրային տեքստով։ Ֆիլմի պրեմիերան հաջողությամբ տեղի ունեցավ 2012 թվականին, Նիդերլանդների կինոփառատոնում՝ Ուտրեխտում, այնուհետև տեղի ունեցան ցուցադրումներ նաև այլ կինոփառատոններում, Բեռլինում և Մոսկվայում։ «Կինոմշակույթ» ամսագրի քննադատ Ելենա Պլահովան նշել է, որ եթե «Մուգ արյուն»-ն ավարտվեր ժամանակին, այն կդառնար Ռիվեր Ֆենիքսի կինոկենսագրության կուլմինացիան։ 2013 թվականի աշնանը այն արդեն հասանելի է դարձել YouTube-ում։


== Երաժշտություն ==

Չնայած նրան, որ Ռիվեր Ֆենիքսի եկամտի հիմնական աղբյուրը եղել է ֆիլմը, բայց ընկերներն ու հարազատները նշում են, որ նրա իրական կիրքը եղել է երաժշտությունը։ Ֆենիքսը երգել է, գրել է երգեր և դրանց կենդանություն հաղորոդել կիթառով։ Նա նվագել սովորել է հինգ տարեկանից սկսած և մի անգամ հարցազրույցներից մեկում նշել է, որ իր ընտանիքը Լոս Անջելես տեղափոխվել է այն բանի համար, որ նա և Ռեինը դառնան երաժիշտներ։
«Ես գովազդներում սկսեցի նկարահանվել ֆինանսական խնդիրների պատճառով, իսկ ֆիլմերն ինձ գայթակղիչ մտքեր թվացին...» : Մինչ նրանք կգտնեին Ֆենիքսին, մյուս երեխաները փորձում էին կայանալ երգի ասպարեզում, կատարելով երգերի այլ տարբերակներ Լոս Անջելեսի փողոցներում ու թաքնվել ոստիկաններից, հավաքված մարդկանց պատճառով, ովքեր փակում էին փողոցը։
1986 նկարահանվելով «Մեկ գիշեր Ջիմմի Ռիրդոնի կյանքից» ֆիլմում, Ֆենիքսը գրում է «Heart to Get» երգը՝ հատուկ ֆիլմի եզրափակիչ տիտրի համար։ 20th Century Fox ֆիլմից դուրս են հանում նրան, սակայն ռեժիսոր Ուիլյամ Ռիչերտը մի քանի տարի անց թողնում է երգը իր ռեժիսորական տարբերակով։ Եվ հենց այդտեղ է, որ Ֆենիքսը ծանոթանում է Քրիս Բլեկվելլի հետ` «Island Records»-ից, ինչը և օգնում է նրան լուծարել լեյբորիստների հետ պայմանագիրը։
Ֆենիքսին դուր չի գալիս սոլո հանդես գալու գաղափարը, այդ պատճառով նա սկսում է հավաքել թիմ։ «Aleka’s Attic»-ը ստեղծվում է 1987 թվականին, և խումբ մտնում է նրա քույր Ռեինը։ Ֆենիքսը ձգտում էր սեփական արժանիքների ճանաչմանը, այն պնդմամբ, որ խումբը չերևար մինչ ոչբարեգործական ելույթները։ Նրանց առաջին երգը՝ «Across the Way», գրվել է համահեղինակ Ջոշ Մակկեի հետ և միացվել բարեգործական ալբոմին «Tame Yourself» (1989)։ 1991 թվականին Ռիվերը գրում է «Curi Curi» երգի բառերը, Միլթոն Նասիմենտոյի «TXAI» ալբոմի համար։ Նույն թվականին «Aleka’s Attic»-ի «Too Many Colors»-ը դառնում է Վան Սենթ,Գասի «Իմ անձնական նահանգ Այդահո» ֆիլմի սաունդթրեքը։ 1996-ին «Aleka’s Attic»-ի «Note to a Friend» երգը, որտեղ նվագում է բաս կիթառահար Ֆլին՝ Red Hot Chili Peppers խմբից,թողարկվում է «In Defense of Animals: Volume II» բարեգործական ալբոմում։
Ֆենիքսն աշխատել է Ջոն Ֆրուշանտեի հետ, Red Hot Chili Peppers-ից դուրս գալուց հետո, «Height Down» և «Well I’ve Been» երգերի վրա, որոնք Ֆրուշանտեի «Smile From the Streets You Hold» ալբոմից են։
Ֆենիքսը գումար է ներդնում Քեմբրիջ (Մասաչուսեթս)-ում «House of Blues» ակումբի բացման համար, որը բացվում է 1992 թվականին՝ գոհունակության և շնորհակալության օրը։


== Հասարակական գործունեություն ==
Ֆենիքսը եղել է կենդանիների իրավունքների պաշտպան, էկոլոգիական և քաղաքական ակտիվիստ։ Նա հայտնի է եղել PETA-ի (Մարդկանց՝ կենդանիների հանդեպ բարոյական վերաբերմունքի) ներկայացուցչությամբ և 1990-ին ստացել մրցանակ հումանիստության՝ բարոգործական դրամահավաքի համար։ Նույն թվականին Երկրի օրը Ֆենիքսը գրւմ է էսսե՝ Բնության պահպանություն թեմայով՝ հատուկ երիտասարդ լսարանի և Seventeen ամսագրում հրապարակելու համար։ Նա տրամադրել է ֆինանսական աջակցություն որոշ կազմակերպությունների՝ բնության պահմանման համար։ Կոստա Ռիկայում փրկագնել է 320 հեկտար արևադարձային անտառ, որոնք գտնվել են ոչնչացման եզրին։
Ֆենիքսն ու նրա խումբը հաճախ կազմակերպել են բարեգործական միջոցառումներ, հօգուտ հայտնի բարեգործական հիմարկների, որոնց շարքում են PETA-ն և Միջազգային ամնիստիան։


== Անձնական կյանք ==

«The Mosquito Coast» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ Ռիվեր Ֆենիքսը ծանոթանում է Մարթա Փլիմփթոնի հետ, ում հետ հանդիպում է մինչ 1989 թվականը։ 1989-ին երեկույթի ժամանակ ծանոթանում է Սյուզան Սոլգոթի հետ, Գեինսվիլում։ Նրանք միասին ապրում են մինչ 1993 թվականի հունվարը։ Մահից վեց ամիս առաջ Ֆենիքսը հանդիպում է «Այն, ինչ անվանում են սեր» ֆիլմի դերասանուհի Մեթիս Սամանթայի հետ։


== Մահ ==

Ռիվեր Ֆենիքսի իմիջը մշտապես եղել է բավական համակրելի։ Նա ազատ արտահայտվել է զանազան քաղաքական ու սոցիալական թեմաներից, ինչպես նաև կողմանկիցն է եղել առողջ ապրելակերպի։ Դերասանի մահը արժանացել է մամուլի մեծ ուշադրությանը։ Այդ օրվանից նրա ընտանիքն ու ընկերները գործնականերեն չեն արտահայտվել Ֆենիքսի մահվան մասին։
1993 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ֆենիքսը պատրաստվել է հանդիպել իր մտերիմ ընկերոջ՝ «Red Hot Chili Peppers» խմբի Ֆլիի հետ՝ «Viper Room» ակումբում, որն այդ ժամանակ պատկանել է Ջոնի Դեփին։ Այդ շաբաթ նա վերադարձել էր Լոս Անջելես Յուտայից, ավարտելու համար «Մուգ արյուն» ֆիլմի երեքշաբաթյա նկարահանումները։ Ռեինը, Հոակինը և Մեթիս Սամանթան ժամանում են նրա հյուրանոց Որոշ հաղորդագրություններից հետո նրանք հյուրանոցում սկսում են ընդունել թմրանյութեր, ինչից հետո տեղափոխվում են ակումբ։ Դերասան Լեոնարդո ԴիԿապրիոն տեսնում է նրան մահից քիչ առաջ և ասում, որ «նա երևում էր ոչ միայն գունատ՝ նա սպիտակ էր»։
Այդ ժամանակ Ֆենիքսը գնում է լոգարան, ընկերների ու թմրամոլների հետ թմրանյութեր ընդունելու համար։
Հաճախակի է հանդիպում տեղեկատվություն այն մասին, որ ծանոթը կամ դիլերը՝ (որոշ տեղեկատվությամբ Ջոն Ֆրուշանտեն) առաջարկում է նրան Persian Brown (ուժեղ խառնուրդ հերոինի և մետամֆետամինի միջև, որը մեծ մասամբ շնչում են )։ Դիահերձման արդյունքները վկայում են կոկաինի, մորֆինի (հերոինը հիդրոլիզվում է մորֆինի, որն և հայընվում է արյան մեջ) էֆեդրինի և դիազեպամի մահացու ազդեցության մասին։ Շուտով, հերոինի և կոկայինի խառնուրդի կիրառումից անց, նա իրենց վատ է զգում և ինչ-որ մեկը տալիս է նրան դիազեպամ, որը սովորաբար չեզոքացնում է գերազդեցությունը։
Այն բանից հետո, որ նա կիրառել էր հերոին, թերապիան ունենում է հակառակ ազդեցությունը և դիազեպամը ուժեղացնում է հերոինի ազդեցությունը։ Նա վերադառնում է ակումբ և ընկերներին ասում, որ իրեն լավ չի զգում և իրենց թարմ օդ է պետք։ Մեթիսը, Ռեինը և Հոակինը օգնում են նրան դուրս գալ կառույցից։ Նա ընկնում է գետնին, ջղաձգվում և թափահարվում։ Դա տևում է մոտ հինգ րոպե։ Ֆլին կարգադրում է Հոակինին զանգել 911 ծառայություն(զրույցի ձայնագրությունը այժմ կարելի է գտնել համացանցում)։Ռեինը սկսում է արհեստական շնչառություն տալ, միայն թե անհաջող կերպով։ Դերասանուհի Քրիստինա Էփլգեյթը ևս ներկա է գտնվել այդ ամենին։
Այդ պահին հայտնվում է Ջոնի Դեփն ու իր «P» խումբը (Ֆլիի և Ֆենիքս Հեինսի ընկերոջ հետ «Butthole Surfers»-ից)։
Համաձայն Հեինսի՝ Ֆենիքսի նոպաների ժամանակ խումբը երգել է «Michael Stipe» երգը, որում եղել են այսպիսի տողեր «but we didn’t have a part, not a piece of our heart, not Michael, River Phoenix or Flea or me»։ Բժիշկները գալիս են դեպքի վայր, տեսնում մահացող Ֆենիքսին։ Վիճակի բարելավման առաջին փորձերը անհաջող են լինում։ Նրան տեղափոխում են Cedars-Sinai բժշկական կենտրոն, շտապ օգնության մեքենայում լինում է նաև Ֆլին։ Հետագա փորձերը՝ Ֆենիքսին վերակենդանացնելու համար (այդ թվում էլեկտրոսրտախթանիչի՝ էլեկտրոկարդիոստիմուլյատորի կիրառումը) չեն հանգեցնում հաջողության։
Մահը արձանագրվում է 1993 թվականի հոկտեմբերի 31-ի գիշերը, ժամը՝ 1:51:
Հաջորդ օրը ակումբը դառնում է ժամանակավոր վայր, ուր գալիս են երկրպագուները, դնում ծաղիկներ, լուսանկարներ և մոմեր մայթեին, գրություններ մոտակա պարիսպներին։ Եղել է հրապարակավ հայտարարություն, որում ասվել է.«Ի նշան Ռիվերի և նրա ընտանիքի հանդեպ ունեցած սիրո և հարգանքի, «The Viper Room» ակումբը ժամանակավորապես փակվում է։ Հայտնում ենք անկեղծ ցավակցություն ընտանիքին, ընկերներին և հարազատներին։ Նրա կարիքը շատ է զգացվելու» Ակումբը մեկ շաբաթ փակ է մնում, իսկ հետագայում, ամեն տարվա հեկտեմբերի 31-ին Ջոնի Դեփը փակում է ակումբը այնքան ժամանակ, մինչ չի վաճառում իր ունեցվածքը (2004 թվական)։
Կուրտ Քոբեյնը նվիրում է երգ Ֆենիքսին՝ «Jesus Doesn’t Want Me For A Sunbeam», The Vaselines խմբի քովեր-տարբերակով, Լոս Անջելեսում 1993 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ՝ Nirvana-ի համերգի ժամանակ։


== Ֆիլմագրություն ==


== Գրականություն ==
John Glatt, ISBN 1-55611-440-0։
Maxim W. Furek, ISBN 978-0-595-46319-0։
Barry C. Lawrence, ISBN 0-9672491-9-8։
Brian J. Robb, ISBN 0-06-095132-X։


== Ծանոթագրություններ ==