Քարային ճարպուկ

Քարային ճարպուկ, կապյան ճարպուկ, (լատ.՝ Procavia capensis) աֆրոասիական կաթնասունների տեսակ է, միակ ժամանակակիցը, որն արտաքուստ նմանություն ունի ճագարի։ Պոչը և ականջները կարճ են։ Բնակվում են սավաննաներում կամ խոտածածկ տարածքներում։ Հաճախ ապրում են ժայռոտ վայրերում և կարող են հայտնաբերվել նաև այլ կենդանիների որջերում։
Ժայռային ճարպուկներ (Procavia) ցեղի միակ ժամանակակից տեսակն է։


== Արտաքին տեսք ==

Արտաքնապես, հատկապես հեռվից, նման են մեծ խոտադիրների կամ կարճ ականջներով ճագարների։ Մարմնի երկարությունը 30-58 սմ, քաշը՝ 1,4-4 կգ։ Արուները մի փոքր ավելի մեծ են, քան էգերը։ Պոչը արտաքինից աննշմարելի է։ Մազածածկը կարճ է և բավականին կոպիտ. վերևում դարչնագույն-մոխրագույն է, կողքերից ավելի բաց գույն ունի, մարմնի ստորին մասը բաց դեղնավուն է։ Մեջքի գեղձի մազերի գույնը սև է, ավելի հազվադեպ՝ գունատ դեղին կամ դդմագույն։ Մռութի վրա կան մինչև 18 սմ երկարությամբ սև վիբրիսներ։ Առջևի վերջույթները թաթագնաց են, հետևի վերջույթները՝ կիսամատնագնաց։ Ոտքերի ներբանները միշտ թաց են ուժեղ քրտնարտադրության պատճառով, որն օգնում է ճարպուկներին մագլցել քարերը և ծառերը. ոտքերի յուրահատուկ կառուցվածքը ստիպում է նրանց գործել ծծիչների պես։ Ընդ որում հատուկ մկանները ձգում են ներբանի ռետինանման մակերեսը՝ կատարելով ներծծման շարժում։ Դա թույլ է տալիս նրանց արագ շարժվել ուղղահայաց մակերեսների վրա  ինչպես վերև, այնպես էլ գլխիվայր։
Մինչև 1995 թ. ժայռային ճարպուկների ցեղում առանձնացնում էին ևս մի քանի տեսակներ՝ Procavia habessinica, Procavia johnstoni, Procavia ruficeps ևն, որոնք ներկայումս ներառված են Procavia capensis-ում որպես ենթատեսակներ։


== Ապրելակերպ ==
Տարածված է Սիրիայից, Իսրայելից և Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայից մինչև Հարավային Աֆրիկա։ Սահարայից հարավ բնակվում է գրեթե ամենուր։ Մեկուսացված պոպուլյացիաներ կան Լիբիայի և Ալժիրի լեռներում։
Քարային ճարպուկները բնակեցնում են ժայռերը, խոշորաքարոտ թափվածքները, քարային թփուտային անապատները։ Ապաստանը գտնում են քարերի մեջ կամ այլ կենդանիների դատարկ որջերում (խողովակատամների, սուրիկատտների)։ Ապրում են 5-6-ից մինչև 80 առանձնյակ կազմող գաղութներում։ Խոշոր գաղութները բաժանվում են ընտանեկան խմբերի, որոնք գլխավորում է չափահաս արու։ Քարային և լեռնային ճարպուկները երբեմն ապրում են խառը խմբերով՝ զբաղեցնելով նույն ապաստարանները։ Նրանք ակտիվ են օրվա լուսավոր հատվածում, հատկապես առավոտյան և երեկոյան, բայց երբեմն մակերես են դուրս գալիս ջերմ լուսնյակ գիշերներին։ Օրվա մեծ մասն անցկացնում են հանգստանալով և արևի տակ տաքանալով. վատ զարգացած ջերմակարգավորման պատճառով նրանց մարմնի ջերմաստիճանը տատանվում է օրվա ընթացքում։ Սնվում են հիմնականում խոտով, մրգերով, ընձյուղներով և թփերի կեղևով. հազվադեպ ուտում են կենդանական սնունդ (մորեխներ)։ Չնայած իրենց անշնորհք արտաքինին, այս կենդանիները շատ դյուրաշարժ են, հեշտությամբ մագլցում են զառիթափ ժայռերը։


=== Բազմացումը և կյանքի տևողությունը ===
Զուգավորման սեզոնի ժամանակը կախված է ապրելավայրից։ Այսպիսով, Քենիայում այն օգոստոս-նոյեմբեր ամիսներին է, բայց կարող է տևել մինչև հունվար, իսկ Սիրիայում ՝ օգոստոս-սեպտեմբերին։ Հղիությունը տևում է 6-7 ամիս։ Էգերը սովորաբար սերունդ են բերում հունիս-հուլիս ամիսներին՝ անձրևների սեզոնից հետո։ Ծնում են 2, ավելի հազվադեպ՝ 3, երբեմն՝ մինչև 6 ձագ։ Ձագերը ծնվում են տեսողությամբ և մազածածկով։ Մի քանի ժամ հետո նրանք լքում են բույնը։ Պինդ սննդով սկսում են սնվել 2 շաբաթից, անկախանում են 10 շաբաթ անց։ Երիտասարդ ճարպուկները սեռական հասունության են հասնում 16 ամսականում. 16-24 ամսականում երիտասարդ արուները ցրվում են, էգերը սովորաբար մնում են իրենց ընտանեկան խմբի հետ։
Ճարպուկի հիմնական թշնամիներն են ընձառյուծները, կարակալները, շնագայլերը, բծավոր բորենիները և գիշատիչ թռչունները։ Կաֆրի արծիվը (Aquila verreauxii) սնվում է գրեթե բացառապես ճարպուկներով։ Թշնամու հարձակման ժամանակ ճարպուկը ոչ միայն պաշտպանական դիրք է ընդունում՝ մեջքային գեղձի վերևում մազածածկը ցից-ցից կանգնեցնելով, այլև պաշտպանվում է իր երկար ու ամուր ատամներով։ Բնության մեջ կյանքի սովորական տևողությունը 10 տարի է։ Էգերը ավելի երկար են ապրում, քան արուները։


== Նշանակությունը մարդու համար ==
Ճարպուկի միսը ուտելի է։ Կարծիք կա, որ Աստվածաշնչում (մասնավորապես, Ղևտականում) որպես ոչ կոշեր կենդանիներ հիշատակված «նապաստակները» իրականում ճարպուկներ են։ Որոշ հարավաֆրիկյան ցեղեր օգտագործում են ճարպուկների բյուրեղացած մեզը (hyraceum) որպես դեղամիջոց կծկանքի և ընկնավորության ժամանակ։ Անազատության մեջ գտնվող երիտասարդ ճարպուկներն ընտելանում են, հասուն կենդանիները մնում են կատաղի և ագրեսիվ։
Ճարպուկների քարացած կղանքը, որը հայտնի է որպես «ոսկե քար», օգտագործվում է օծանելիքի արտադրության մեջ (մասնավորապես Montecristo Masque օծանելիքներում) որպես բուրմունքն ամրացնող նյութ, ընդ որում «ոսկե քարը» բուրմունքին «կենդանական հնչյուն» է հաղորդում։


== Ծանոթագրություններ ==