Նեղություն (ֆիլմ, 2017)

Նեղություն (ռուս.՝ Теснота), ռուս կինոռեժիսոր Կանտեմիր Բալագովի առաջին լիամետրաժ ֆիլմը՝ ստեղծված 2017 թվականին։


== Սյուժե ==
1998, Նալչիկ, Հյուսիսային Կովկաս, Ռուսաստան։ Քսանչորսամյա Իլանան աշխատում է հոր ավտոտնակում, որպեսզի նրան օգնի ծայրը ծայրին հասցնել։ Մի երեկո նրանց ամբողջ մեծ ընտանիքն իրենց ընկերների հետ հավաքվում են նշելու նրա կրտսեր եղբոր՝ Դավիդի նշանադրությունը։ Գիշերը զույգին առջանգում են՝ նրան համար պահանջելով փրկագին։ Այդ համախմբված հրեական բնակավայրում ոչ ոք չի դիմում ոստիկանությանը, բայց և չգիտեն՝ որտեղից գտնել անհրաժեշտ գումարը Դավիդին ու նրա հրասնացուին ազատելու համար։ Իլանան ու նրա ծնողները, յուրաքանչյուրն իր ձևով, այդ նպատակի համար գնում են ցանկացած զոհողության.


== Դերերում ==


== Արտադրություն ==
Բալագանովի առաջին լիամետրաժ ֆիլմի սյուժեն հիմնված է իրական դեպքի վրա, որ տեղի է ունեցել նրա հայրենիքում Չեչենական պատերազմի ժամանակ։ Ֆիլմը նկարահանվել է Ալեքսանդր Սոկուրովի ոչ առևտրայի հիմնադրամի կողմից «Пример интонации» կինեմատոգրաֆի աջակցությամբ «Լենֆիլմ» կինոստուդիայի հետ միասին Վլադիմիր Սմիռնովի հասարակական հիմնադրամի միջոցներով և գրեթե առանց պետության ֆինանսական օգնության, բացառությամբ Սանկտ Պետերբուրգի մշակույթի կոմիտեի օգնությունը։ Ինչպես նշել է Բալագովը, եթե չլինեին Սոկուրովն ու նրա «Пример интонации» հիմնադրամը, «այս ֆիլմը պարզապես չէր լինի»։ Ֆիլմում նկարահանվել են ինչպես հասարակ մարդիկ, այնպես էլ պրոֆեսիոնալ դերասաններ Նալչիկից, Մոսկվայից ու Սանկտ Պետերբուրգից։ Ֆիլմի արտադրությունն սկսվել է 2016 թվականի սեպտեմբերին։ Ինտերիերային հիմնական նկարահանումներն անցկացվել են Սանկտ Պետերբուրգում, իսկ  բնապայմաններում նկարահանումները տեղի են ունեցել Նալչիկում՝ հրեական թաղամասում։ Ֆիլմը նկարահանվել է 1,33:1 (4:3) «համր» ձևաչափով, ինչը, ըստ Բալագովի խոսքերի, նրան թույլ է տվել սյուժեն առավելագույնս կենտրոնացնել հերոսի՝ մարդու վրա, «որպեսզի հանդիսատեսի մոտ բացարձակապես ամեն ինչ առաջացնի նեղության այդ զգացումը՝ լույսը, ձայնը, մոնտաժը, որպեսզի կադրի ներսում նեղ լինի» (ռուս.՝ «чтобы у зрителя абсолютно все вызывало это ощущение тесноты: свет, звук, монтаж, чтобы внутри кадра было тесно»)։ Ֆիլմի վերնագիրը՝ «Նեղություն», ըստ ռեժիսորի խոսքերի, «ընդգրկում է նեղության բոլոր նշանակությունները», այդ թվում «անձնական եսասիրությունը և ավանդույթների նեղությունը, ներքին շրջանակների, ազգային մտածողության նեղությունը ու տարածական նեղությունը, երբ երկու ժողովուրդներին տեղը չի բավականացնում»։


== Ցուցադրություն և քննադատություն ==
2017 թվականին ֆիլմն ընդգրկվել է Կաննի կինոփառատոնի «Հատուկ հայացք» ծրագրում։ Կինոփառատոնի նախագահ Թիերի Ֆրեմոն այդ դեպքը բնութագրել է որպես «կինոարտադրության վերածնունդ» Ռուսաստանում, իսկ Բալագովն ինքը նշել է, որ «երիտասարդ մարդու համար շատ կարևոր է առաջին ֆիլմով մասնակցել Կաննի կինոփառատոնին, կարևոր չէ՝ որ ծրագրին» և ավելացրել, թե հնարավոր է, որ այդ մասնակցությունն ինչ-որ կերպ ռուսական կինոարտադրությանը դրդի Ռուսաստանի կենտրոնական հատվածներից շեշտն այնուամենայնիվ տեղափոխել Հյուսիսային Կովկասի տարածաշրջանի վրա»։ Սկզբում ֆիլմի խրոնոմետրաժը կազմել է 2 ժամ, 30 րոպե, սակայն Կաննում մեծ էկրանով այն դիտելուց հետո Բալագովը որոշել է կրճատել այն մինչև 118 րոպե։
Մայիսի 24-ին Կաննում տեղի է ունեցել ֆիլմի դերասանների ու նկարահանող անձնակազմի ֆոտոքոլ, որում Բալագովին սատարել է Քոլին Ֆարելը։ Նույն օրը ֆիլմը ցուցադրվել է կինոփառատոնում, где была встречена овациями, իսկ մայիսի 25-ին այն ներկայացվել է փառատոնի ռուսական տաղավարում։ Մայիսի 27-ին մրցանակի ժյուրին Ալիսա Սայմոնի գլխավորությամբ հայտարարել է, որ «Նեղություն» ֆիլմն արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակի Ռոբեն Կամպիյոյի «120 հարված րոպեում» և Պեդրո Պինիոյի «Ոչնչի ֆաբրիկա» ֆիլմերի հետ միասին։ Մրցանակաբաշխության արարողության ժամանակ Բալագովն ասել է. Շնորհակալություն, որ այս պատմությանը թույլ տվեցիք հասնել ձեզ, որ երես չշրջեցիք նրանից։ Մեծ հույս ունեմ, որ մրցանակը կազդի Հյուսիսային Կովկասում կինեմատոգրաֆի ստեղծման վրա»։ «Նեղություն» ֆիլմը ներկայացված է եղել մրցանակի նաև «Հատուկ հայացք» անվանակարգում և ինչպես նաև հավակնել է «Ոսկե տեսախցիկ» մրցանակի որպես ռեժիսորական լավագույն նորամուտ։ Ռեժիսոր Անդրեյ Զվյագինցևի ռուսական մեկ այլ ֆիլմ՝ «Нелюбовь», ստացել է ժյուրիի մրցանակ, որը Կաննի կինոփառատոնի երկրորդ մրցանակն է իր նշանակությամբ։
Բալագովի աշխատանքը դարձել է «Հատուկ հայացք» ծրագրի առաջատար և բարձր է գնահատվել կինոքննադատների կողմից։ Ըստ Անտոն Դոլինի՝ «Նեղությունը» ակամա կապվել է Անդրեյ Զվյագինցևի «Нелюбовь» ֆիլմի հետ, որը նույնպիսի մասնավոր դրամա է և հանրության ախտորոշում, սակայն տպավորություն չի ստեղծվում, թե դա ֆիլմ է կյանքի մութ կողմերի մասին, ընդհակառակը, այն պատմում է միմյանց համար մտահոգվող լավ մարդկանց մասին, «նեղության հաղթահարման, ցանկացած գետտոյից, կարծրատիպերից ու կատեգորիաներից ազատվելու ծարավի» մասին, այսինքն՝ «սոցիալական շերտավորման, ազգային ու կրոնական նույնականացումից և նույնիսկ ընտանիքից ու հարազատ տնից, երբ դրանցում նեղ է լինում»։ Ստանիսլավ Զելվենսկին նշել է, որ «Նեղությունը» «լավատեսական, մարդասիրական պատմություն է մարդկայնության հաղթանակի մասի ընդդեմ անմարդկային հանգամանքների», որում կարելի է չնկատել «մանր թերացումները՝ և՛ ռեժիսորական, և՛ հատկապես սցենարային», քանի որ «ամեն օր չի հայտնվում հեղինակ, որն ունակ է ստիպելու հուզմունքով նայել նալչիկյան դիկոտեկի կրակներին»։ Սակայն Բալագովն ինքը կարծում է, որ «մեծամասնությանը ֆիլմը դուր չի գա, և ինձ թվում է, որ նույնիսկ իմ հայրենիքում՝ Հյուսիսային Կովկասում, ֆիլմը չեն ընդունի»։ Ընդ որում, Ռուսաստանում իր ֆիլմի վարձույթի մասին նա դեռ չէր մտածել։
Ռուսաստանում ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 2017 թվականի հունիսի 7-14-ը Սոչիում անցկացված «Կինոտավր» 28-րդ կինոփառատոնի մրցութային ծրագրի շրջանակներում։ Ըստ Անտոն Դոլինի գնահատականի՝ «նորամուտային բոլոր ֆիլմերից ամենամեծ հույսերը կապված են «Նեղության» հետ»։  Բալագովն իր ֆիլմի համար «Կինոտավր» փառատոնում արժանացել է մրցանակի «Լավագույն նորամուտի համար» և Ռուսաստանի կինոգետների ու կինոքննադատների գիլդիայի Դանիիլ Դոնդուրեյի անվան մրցանակի։ «Նեղությունը» ցուցադրվել է նաև «Հայելի» XI կինոփառատոնի միջազգային մրցույթի շրջանակներում, որը համընկել է Անդրեյ Տարկովսկու ծննդյան 85-ամյակին ու անցկացվել է 2017 թվականի հունիսի 13-18-ը։ Բալագովի ֆիլմն արժանացել է փառատոնի գրան պրիի չինացի ռեժիսոր Ֆեն Սյաոգանի «Ես մադամ Բովարին չեմ» ֆիլմի հետ միասին։
«Նեղություն» ֆիլմը ցուցադրվել է 2017 թվականի հունիսի 22-ից մինչև հուլիսի 1-ն անցկացված Մյունխենի կինոփառատոնի «CineVision» ծրագրում։ Օդեսայի 8-րդ միջազգային կինոփառատոնում, որը կայացել է 2017 թվականի հուլիսի 14-22-ը, «Նեղություն» ֆիլմը ցուցադրվել է «Փառատոնների փառատոն» ծրագրում։ 2017 թվականի օգոստոսի 3-ին ֆիլմը վարձույթի է հանվել Ռուսաստանում։ «Նեղությունն» դիտարկվել է որպես «Օսկար» մրցանակի թեկնածու Ռուսաստանից «Օտարալեզու լավագույն ֆիլմ» անվանակարգում, սակայն վերջում Ռուսաստանի հանձնաժողովը ներկայացրել է «Нелюбовь» ֆիլմը։ «Նեղությունը» ցուցադրվել է «Սեր և անարխիա» 30-րդ միջազգային կինոփառատոնում, որ անցկացվել է սեպտեմբերի 14-24-ը Հելսինկիում, ինչպես նաև սեպտեմբերի 22-30-ին անկցացված Սան Սեբաստյանի 65-րդ միջազգային կինոփառատոնում։ Ֆիլմը ցուցադրվել է նոյեմբերի 19-26-ին Լոնդոնում անցկացված «Ռուսական կինոյի շաբաթվա» շրջանակներում։
2018 թվականի մարտի 6-ին ֆիլմը ներկայացվել է «Նիկա» մրցանակի միանգամից հինգ, Զվյագինցևի «Нелюбовь» ֆիլմը՝ վեց, իսկ Բորիս Խլեբնիկովի «Առիթմիա» ֆիլմը՝ ռեկորդային յոթ անվանակարգերում։ Արդյունքում «Նեղություն» և «Нелюбовь» ֆիլմերը չեն ստացել ոչ մի մրցանակ, ինչում քննադատները նկատել են կոնֆորմիզմ, պահպանողականություն և քաղաքացիական պասիվություն կինոակադեմիկոսների կողմից։


== Մրցանակներ և անվանակարգեր ==


== Ծանոթագրություններ ==