Դալիդա

Դալիդա (ֆր.՝ Dalida, արաբ․՝ داليدا‎‎, իսկական անունը՝ Իոլանդա Քրիստինա Ջիլոտտի, իտալերեն՝ Iolanda Cristina Gigliotti, հունվարի 17, 1933(1933-01-17), Կահիրե, Եգիպտոսի թագավորություն - մայիսի 3, 1987(1987-05-03), Փարիզի 18-րդ շրջան, Ֆրանսիա), իտալական ծագմամբ ֆրանսիական երգչուհի, դերասանուհի։ Ինչպես նրան են անվանում՝ ֆրանսիական շանսոնի թագուհի։


== Կենսագրություն ==


=== Եգիպտոս ===
Իոլանդան ծնվել է 1933 թվականի հունվարի 17-ին։ Նրա հայրը իտալացի Պետրոն էր (1904 - 1945), մայրը՝ իտալուհի Ջուզեպպինան (մահացել է 1971)։ Հայրը Կահիրեի օպերայի նվագախմբի առաջին ջութակահարն էր։
10 ամսական հասակում ինֆեկցիայի պատճառով ախտահարվում է Իոլանդիայի աչքը։ 8 ամիս անց նրան վիրահատում են։ Երկրորդ վիրահատությունը կատարվում է 1937 թվականին, սակայն բժշկական սխալի հետևանքով Իոլանդայի մոտ առաջանում է շլություն, որի պատճառով Իոլանդան չէր կարողանում քնել մութ սենյակում ու քնում է վառած լամպի դեպքում միայն։
Նա սովորում էր դպրոցում, որտեղ դասավանդում էին արաբերեն, ֆրանսերեն և անգլերեն։ Դպրոցն ավարտելուց հետո 16-ամյա Իոլանդան ստիպված է լինում աշխատել դեղագործական ընկերությունում որպես քարտուղարուհի։ 1951 թվականին Իոլանդան մասնակցում է «Միսս Ունդինա» մրցույթին, որտեղ արժանանում է երկրորդ մրցանակին, իսկ 1954 թվականին հաղթում է «Միսս Եգիպտոս» մրցույթում։
Այն բանից հետո, երբ նրա մայրն ու հարևանուհիները տեսնում են Իոլանդայի կիսամերկ լուսանկարը մոդայիկ ամսագրում, նրա նշանադրությունը խզվում է, իսկ Իոլանդան «Դոննա» գործակալությունում տեղավորվում է աշխատանքի՝ որպես մոդել։ 1953 թվականին կատարում են նրա աչքի երրորդ վիրահատությունը։
«Միսս Եգիպտոս» մրցույթում հաղթելուց հետո Իոլանդան առաջարկություն է ստանում նկարահանվել կինոյում։ Որպես կեղծանուն Իոլանդան վերցնում է Դալիլա անունը, աստվածաշնչյան Սամսոն և Դալիլա պատմության հերոսուհու անունով։ 1954 թվականին նա էպիզոդիկ դերեր է կատարում «Թութանհամոնի դիմակը» և «Բաժակ և սիգարետ» ֆիլմերում, որի համար նա ձայնագրում է ֆր.՝ Desiderio di un`ora երգը։
1954 թվականի դեկտեմբերի 24-ին ստանալով մոր համաձայնությունը, մեկնում է Փարիզ։


=== Փարիզ ===
Փարիզում Իոլանդայի մոտ խնդիրներ են ծագում աշխատանքի հետ կապված, միևնույն ժամանակ խնդիրներ ուներ ֆրանսերեն խոսելու հետ կապված։ Շուտով Իոլանդան որոշում է երգել ու վոկալի դասերի է մասնակցում։ Նրա ուսուցիչն է դառնում Ռոլան Բերժեն։ «Վիլլա դ՛Էստե» ակումբում Իոլանդան ծանթանում է ֆրանսիացի գրող և սցենարիստ Ալֆրեդ Մաշարի հետ, որն առաջարկում է նրան կեղծանվան վերջին «լ» տառը փոխարինել «դ»-ով, որի արդյունքում դառնում է Դալիդա։

1955 թվականին Փարիզի հանրահայտ «Օլիմպիա» համերգասրահում անցկացված «Վաղվա օրվա մեկ համար» մրցույթում Դալիդան կատարում է իսպանացի երգչուհի Գլորի Լասսոի «Անծանոթուհին դրախտում» (Étrangère au paradis) երգը։ «Եվրոպա-1» ռադիոընկերության տնօրեն Լյուսեն Մորիսսը և «Barclay Records» ձայնագրման ստուդիայի սեփականատեր Էդդի Բարկլայը նկատում են նրան։ Սակայն «Մադոնա» անվամբ թողարկված առաջին ձայներիզը հաջողություն չի ունենում։
1956 թվականին Դալիդան ձայնագրում է իր առաջին «Բամբինո» (Bambino) երգը և «Barclay Records»-ի հետ պայմանագիր է կնքում։ Հաջողությունը շշմեցուցիչ էր։ «Բամբինո» երգը 45 շաբաթ մնում էֆրանսիական «Թոփ 10»-ում։ Այս երգը հաջողության է հասնում նաև Ֆրանսիայի սահմաններից դուրս։ 1957 թվականին վաճառվում է ավելի քան 300 000 ձայնային սկավառակներ, իսկ Դալիդան ստանում է իր առաջին «Ոսկե ձայներիզ» մրցանակը։ Այնուհետև հաջորդում են Gondolier երգը, որը կրկնում է «Բամբինո»-ի հաջողությունը, «Ինչպես առաջ» (Come prima) և «Հաջողություն, հաջողություն փոքրիկ» (Ciao, ciao Bambina) երգերը։
Դալիդան ստանում է բազմաթիվ երաժշտական մրցանակներ, իսկ նրան անունն ու նկարները զարդարում են տարբեր ամսագրեր։ Երգչուհին համերգներով շրջում է ողջ Ֆրանսիան, իսկ այնուհետև՝ Եվրոպան։ 1958 թվականին Դալիդան առաջին անգամ հանդես է գալսի Ամերիկայում, որտեղ Էլլա Ֆիցջերալդի պրոդյուսերը նրան առաջարկում է շլացուցիչ կարիերիա ԱՄՆ-ում, սակայն երգչուհին հրաժարվում է։ 1959 թվականին Դալիդան տրիումֆով վերադառնում է Կահիրե։
1961 թվականի ապրիլի 8-ին Դալիդան ամուսնանում է Լյուսեն Մորիսսի հետ, որի հետ 5 տարուց ավել սիրավեպ ուներ։ Համերգների ժամանակ երգչուհին ծանոթանում է լեհ նկարիչ Ժան Սոբեսկու հետ և նրաց միջև սիրավեպ է սկսվում։ Լյուսիեն Մորիսսը և Դալիդան ամուսնալուծվում են։
1961 թվականի վերջում Դալիդան առաջին անգամ համերգ է տալիս «Օլիմպիա» համերգասրահում՝ արդեն որպես ճանաչված երգչուհի և աստղ։ Դրանից հետո նա ուղևորվում է Հոնկոնգ և Վիետնամ։ 1963 թվականին Ֆրանսիան Դալիդային շնորհում է «Մշակույթի և գրականության օրգենի կոմանդոր» պատվավոր 
պատվին։
1966 թվականին Դալիդան ծանոթանում է իտալացի երգիչ Լուիջի Տենկոյի հետ։ 1967 թվականին Սան-Ռոմո փառատոնում երգչուհին Լուիջիի հետ կատարում է նրա «Հոջողություն սեր, հաջողություն» (Ciao amore ciao) երգը, որը սակայն հաջողություն չի ունենում և չի հասնում եզրափակիչ։ Իմանալով արդյունքների մասին՝ նույն գիշեր Լուիջին ինքնասպան է լինում հյուրանոցում։
Դալիդան առաջինն է հայտնաբերում Լուիջիի մարմինը, որը պատճառ է հանդիսանում ինքնասպանության առաջին փորձի համար։ «Գալլիայի արքայազն» փարիզյան հյուրանոցում երգչուհին ընդունում է բարբիտուրատների մահացու դոզա։ Սակայն երգչուհին փրկվում է։ Դալիդան կոմայի մեջ է մնում մոտ 90 ժամ Ֆերնանդ-Վիդալ հոսպիտալի վերակենդանացման բաժնում։ Որոշ ժամանակով Դալիդան կորցնում է ձայնը, որի պատճառով նրա համերգները հետաձգվում են։ Բացի դրանից, նրա ոտքերի հատվածում որոշ հյուսվածքներ մեռուկանում են։ Նրան մի քանի անգամ վիրահատում են ու մաշկ են փոխպատվաստում։ 1968 թվականին Դալիդան ստանում է Փարիզ քաղաքի շքանշան, իսկ Շառլ դը Գոլը նրան հանձնում է Հանրապետության նախագահի շքանշանը։
1969 թվականին Դալիդան ծանոթանում է ֆրանսիացի գրող, պրոդյուսեր և ճանապարհորդ Առնո Ջերարդի հետ, սակայն 1971 թվականին նրանք բաժանվում են, քանի որ Առնոն ամուսնացած էր։
1970 թվականին Լյուսիեն Լորիսսը ինքնասպան է լինում։ 1973 թվականին Դալիդան և ֆրանսիացի դերասան Ալեն Դելոնը ձայնագրում են հանրաճանաչ «Բառեր, բառեր» (Paroles, paroles) երգը։ Մի քանի շաբաթ այս երգը զբաղեցնում է հիթ-շքերթների վերին հորիզոնականները Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Բելգիայում, Շվեյցարիայում, Կանադայում, Ճապոնիայում։ Այս նույն տարում ձայնագրվում է «Նրա 18 տարին նոր է լրացել» (Il venait d`avoir 18 ans) երգը, որը 9 երկրներում դառնում է թիվ 1 երգը։
1972 թվականին Դալիդան ծանոթանում է ֆրանսիացի նկարիչ և խաբեբա Ռիշար Շանֆրեի հետ, որն առավել հայտնի էր Կոմս Սեն-Ժերմեն անունով։
1974 թվականին Դալիդան «Օլիմպիա» համերգասրահում ներկայացնում է «Սիրահարված Ջիջին» (Gigi l`amoroso) երգը, որը 11 երկրներում դառնում է թիվ 1 հիթը։
1977 թվականին Դալիդան ձայնագրում է եգիպտական ազգային Salma ya Salama երգը, որը 17 երկրներում կիկին գրավում է առաջին հորիզոնականը։ Երգը ձայնագրվում է 4 լեզուներով՝ եգիպտերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն և իտալերեն։ 1978 թվականին երգչուհին տրիուոմֆով համերգներ է տալիս Ամերիկայում։
1980 թվականին Դալիդան հանդես է գալիս այն ժամանակ Ֆրանսիայի ամենամեծ համերգասրահում՝ Սպորտի պալատում (Palais des Sports)։
1981 թվականի մարտին Դալիդան «Օլիմպիա» համերգասրահում ներկայացնւոմ է իր ներկայացումը։ Պրեմիերայի օրը երգչուհին ստանում է ադամանդե ձայներիզ՝ ամբողջ աշխարհում վաճառված 80 միլիոն ձայներիզների համար։
1982 թվականին Դալիդան Ֆրանսիայի նախագահական ընտրություններում օժանդակում է իր ընկեր Ֆրաննսուա Միտերանին, որի համար ստացավ «Վարդագույն հովազ» մականունը։ Քննադատները դաժանորեն քննադատեցին երգչուհու այս քայլը։
1982 թվականին «Paris Match»-ի կողմից անցկացված հարցման համաձայն ժամանակակից ամենաազդեցիկ կանանց շարքում Դալիդան գրավում էր երկրորդ տեղը, իսկ առաջին տեղում նախագահի կին Դանիել Միտերանն էր։
1983 թվականին Դալիդան իմանում է, որ Ռիշար Շանֆրեն պատքրեի պատճառով ինքնասպան է եղել։ Իր ընկերուհու հետ նա փակվել էր ավտոմեքենայում և խեդղվել գազից։ Ռիշարը Դալիդայի կյանքում դառնում է երրորդ ինքնասպան եղած տղամարդը։ Ռիշարի հետ Դալիդան ունեցավ ամենաերկար սիրավեպը՝ 9 տարի։ Երգչուհին նրանից բաժանվում է նրա մահից 2 տարի առաջ։ 1985 թվականի ապրիլին Դալիդան կրկին վիրահատվում է 2 անգամ, քանի որ լուսարձակների վառ լույսերը անտանելի ցավ էին պատճառում նրան և չէր կարողանում հանդես գալ բեմում։ 1986 թվականին Դալիդան թողարկում է վերջին «Սիրո դեմքը» (Le visage de l'amour) ալբոմը, իսկ Կահիրե վերադարձից հետո, երգչուհին խաղում է «Վեցերորդ օրը» ֆիլմում։


=== Մահը ===
1987 թվականի սկզբից Դալիդան գտնվում է ընկճախտում, սակայն չէր դադարեցնում համերգները։ Ապրիլին նա տալիս է իր վերջին համերգը Անթալիայում, հանդիպում է իր երկրպագուների հետ, նայում է «Կլեոպատրա» մյուզիքլի սցենարը, որտեղ Դալիդան պետք է հանդես գար գլխավոր դերում։ Երկրպագուներն ու հանդիսատեսը ոչ մի տարօրինակ բան չեն նկատում, սակայն երգչուհին իրեն զգում էր մենակ և շատ լավ հասկանում, որ մասնագիտական ոլորտում հասնելով գլխապտույտ հաջողությունների, անձնական կյանքում ամեն ինչ խորտակվել է. չունի ամուսին, երեխա, իսկ տարիներն անցնում են։
1987 թվականի մայիսի 2-ի լույս 3-ին Դալիդան ինքնասպան է լինում՝ վիսկիի հետ քնաբերի մեծաքանակ բաժին ընդունելով։ Սեղանին նա թողնում է մի նամակ. «Կյանքն ինձ համար անտանելի է դարձել։ Ներեք ինձ»։ Մայիսի 7-ին նրան հուղարկավորում են Մոնմարտր գերեզմանատանը։ Երգչուհու թաղումն իսկապես ստանում է ազգային մասշտաբներ. նրան վերջին հանգրվան ուղեկցելուն հավաքվում է համարյա ամբողջ Փարիզը։


== Ընտանիք ==
Ավագ եղբայրը՝ Բրունոն 1966 թվականին Օռլանդո կեղծանվան տակ դառնում է Դալիդայի, իսկ այնուհետև՝ Հելեն Սեգարայի պրոդյուսերը։


== Հիշատակ ==
1997 թվականի մայիսին, Դալիդայի մահվան 10-ամյակի կապակցությամբ փարիզում անցկացվեցին բազմաթիվ միջոցառումներ, հրատարակվեցին գրքեր, նրա երգերի ամբողջական հավաքածուն, հատուկ հաղորդումներ, հոդվածեր, նրա անվամբ հրապարակի բացում։
1997 թվականին բացվում է նրա արձանը Փարիզում։
Թողարկվում է նրա անվամբ փոստային նամականիշ և նրա անունով ու նկարով գինի։
2005 թվականին նկարահանվում է Դալիդա (հեռուստասերիալ)ը (ռեժիսոր՝ Ջոյս Բյունուել)։
2007 թվականին մահվան 20 ամյակի կապակցությամբ Փարիզի քաղաքապետարանում մի քանի ամիսների ընթացքում ցուցադրվում է նրա հագուստները, անձնական իրերը, նկարները։


== Հաջողություններ ==
Դալիդան Ֆրանսիայի առաջին երգչուհին էր, որը կատարեց դիսկո ոճի երգեր։
Իր 30 տարվա ստեղծագործական կյանքում Դալիդան երգել է տարբեր լեզուներով՝ ֆրանսերեն, իտալերեն, հունարեն, գերմաներեն, անգլերեն, ճապոներեն, եբրայերեն, հոլանդերեն, արաբերեն, իսպաներեն։
Դալիդան լիարժեք տիրապետում էր 5 լեզվի՝ ֆրանսերեն, իտալերեն, արաբերեն, անգլերեն, իսպաներեն։ Որոշ չափով գիտեր նաև եբրայերեն, ճապոներեն, գերմաներեն և այլ լեզուներ։


== Երգեր ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Dalida & Alain Delon - Paroles, paroles
Je Suis Malade
Dalida - Histoire d'un amour - Paroles (Lyrics)
Երկրպագուների ռւոական կայք (ռուս.)
Դալիդա. հետաքրքիր փաստեր տաղանդավոր երգչուհու մասին Archived 2019-12-29 at the Wayback Machine.