Ֆելիքս Պիրանի

Ֆելիքս Պիրանի (անգլ.՝ Félix Arnold Edward Pirani, փետրվարի 2, 1928(1928-02-02), Լոնդոն, Միացյալ Թագավորություն - դեկտեմբերի 31, 2015(2015-12-31), Լոնդոն, Մեծ Լոնդոն), բրիտանացի ֆիզիկոս, հայտնի է հարաբերականության ընդհանուր տեսության վերաբերյալ կատարած իր աշխատանքներով, Լոնդոնի համալսարանի Թագավորական քոլեջի ռելյատիվ խմբի ղեկավար (1968-1983): Նա հայտնի է նաև իր բացասական տեսակետների և միջուկային զինաթափման համար պայքարից:


== Կենսագրություն ==
Ֆելիքս Պիրանին ծնվել է Մեծ Բրիտանիայում, ծագումով Պիրանից  հրեա ընտանիքում, բայց նրա մեծ պապը՝ Ջեյմս Չարլզ Քոեն Պիրանին (անգլ.՝ James Charles Cohen Pirani) 1817 թվականին ծնվել է Բիրմինգհեմում: 1842 թվականին տեղի է ունենում նրա հարսանիքը Աբիգեյլ Դևիսի հետ (1821-1897), որը Լիդսում առաջին հրեական ամուսնությունն էր: Այնուհետև նա ընտանիքով տեղափոխվել է Ավստրալիա և 1858 թվականի փետրվարի 20-ին ժամանել է Մելբուրն քաղաք: Նրա եղբորորդներից մեկը՝ Ֆրեդերիկ Պիրանին (1858-1926) դարձավ Նոր Զելանդիայի հայտնի քաղաքական գործիչիչներից մեկը: Ֆելիքսի պապը` Սեմուել Գաբրիել Պիրանին (անգլ.՝ Samuel Gabriel Pirani, 1853, Լիդս կամ Ուորիկ - 1930, Մելբուրն), փաստաբան էր և «Consolidated Index of Cases Judicially Noticed in the High Court of Australia: 1903—1913» համախմբված ինդեքսի հեղինակն էր:
Ֆելիքսի հայրը՝ Մաքս Պիրանին (1898, Սենտ Կիլդա (Վիկտորիա), Մելբուրն - 1975, Լոնդոն) հայտնի դաշնակահար էր, իսկ մայրը՝ Լեյլա Դաբլադեյը (1893-1985)՝ ջութակահար: 1923-ին հայրը ստեղծել է «The Pirani Trio»-ն, որտեղ հանդես են եկել իր կինն ու թավջութակահար Չարլզ Համբուրգըг: Հետագայում Լեյլա Պիրանին դարձավ գրքի հեղինակ և մի շարք երաժշտական ստեղծագործություններ գրեց երեխաների և երիտասարդների համար:
Նա սովորել է Ալֆրեդ թագավորի Հոլդերս Գրին տարածքում գտնվող մասնավոր դպրոցում: 1940-1941 թվականներին իր ընտանիքի հետ բնակվում էր Կանադայում, այնուհետև Մելբուրնում և Նոր Զելանդիայում: 1941 թվականի վերջին ընտանիքը վերադարձավ Վանկուվեր: Այստեղ նա ավարտել է Լորդ Բինգի ավագ դպրոցը և ընդունվել է Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարան: Երկրորդ դասընթացի ավարտից հետո նա ծնողների հետ տեղափոխվեց Լոնդոն, որտեղ նրա հայրը բացեց մասնավոր երաժշտական դպրոց: 1944 թվականից սովորել է Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարանում, մասնագիտացել է ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի բնագավառում, ապա տեղափոխվել է Տորոնտոյի համալսարան (1949): Առաջին դիսետարցիան 1951 թվականին՝ նվիրված գրավիտացիոն դաշտի քանակականացմանը, պաշտպանել է Կարնեգի Մելոն համալսարանում՝ Ալֆրեդ Շիլդի ղեկավարությամբ, իսկ երկրորդը՝ «Մեխանիկայի հարաբերական հիմունքները» պաշտպանել է 1956 թվականին Քեմբրիջի համալսարանում՝  Հերման Բոնդի  ղեկավարությամբ: Նա   Դուբլինում ուսանել է Էրվին Շրյոդինգերի և Ջոն Սինգի հետ, իսկ Բրայս Դեվիտի հետ՝ Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանում:
1958 թվականից աշխատել է Լոնդոնի Քինգսի քոլեջում՝ Հերման Բոնդիի խմբում: 1968 թվականից ի վեր, որպես պրոֆեսոր Պիրանն էր ղեկավարում խումբը: Նա հրաժարական տվեց 1983 թվականին, Մարգարետ Թետչերի դեմ բուհերի  քարոզարշավի շրջանակներում պատրաստեց մոտ տասնյակ ասպիրանտներ, այդ թվում` Պիտեր Շեկերեսը: Պիրանին քաղաքականապես ակտիվ էր, մասնակցում էր բողոքական շարժմանը, եղել է Բրիտանական գիտության սոցիալական պատասխանատվության ընկերության անդամ:
Իր գիտական աշխատանքից բացի, Պիրանին զբաղվում էր գիտության տարածմամբ: Ֆելիքս Պիրանին նաև մի քանի մանկական գրքերի հեղինակ է: Կյանքի վերջին տարիներին նա նաև զբաղվել է քանդակագործությամբ և խճանկարների ստեղծմամբ:


== Գիտական գործունեություն ==
Պիրանիի ամենահայտնի աշխատանքները գրավիտացիոն ճառագայթման և գրավիտացիոն դաշտերի դասակարգման վերաբերյալ են:
1950-ականների սկզբին գրավիտացիոն ճառագայթման խնդիրը այդքան էլ պարզ չէր: Այդ ժամանակ պահպանվել էր Նաթան Ռոզենի և Լեոպոլդ Անդելդի այն տեսակետները, որ գրավիտացիոն ալիքներ ներկայացման համար օգտագործվում է նրանց նկարագրությունները կոորդինատային համակարգերում, և հետևաբար դրանք գոյություն չունենՙ ավելի մեղմ ասած մարմինները շարժվում են միայն ծանրության ուժի ազդեցությամբ: Գրավիտացիոն ալիքի առաջին ճշգրիտ լուծումը 1956-1957 թվականներին գտել է Պիրանին՝ Հիրան Բոնդիի և Այվորոմ Ռոբինսոնի ղեկավարությամբ:
1957 թվականին Հյուսիսային Կարոլինայում տեղի ունեցած կոնֆերանսում, երբ օգտագործում էին Ջոն Սինգհի, Ալեքսեյ Պետրովի և Անդրե Լիհներիովիչի կողմից մշակված մաթեմատիկական գործիքները, Պիրանին ակնհայտորեն ցույց տվեց հարաբերականության ընդհանուր տեսության մեջ գրավիտացիոն ալիքների կենտրոնական դերը՝ առաջին անգամ ճշգրիտ նկարագրելով հարաբերական արագացումը: Այս նկարագրության հիման վրա Ռիչարդ Ֆեյնմանը նույն կոնֆերանսում ներկայացրեց իր հայտնի փաստարկը, և հիմնական ուղղորդող հարաբերականների տեսակետը վերջ դրեց գրավիտացիոն ալիքների իրական գոյության մասին քննարկմանը:
1957 թվականին նա կատարեց իր ակնհայտ աշխատանքը և կատարեց գրավիտացիոն դաշտերի դասակարգումը:
Բացի այդ Պիրանին և Շիլդը 1950-ականների սկզբին հիմք դրեցին հարաբերականության ընդհանուր տեսության մեջ կանոնավոր քվանտացման տեսությանը:
Մայքլ Քրեմփինի (անգլ.՝ Michael Crampin) հետ միասին Պիրանին եղել է կիրառական դիֆերենցիալ երկրաչափության գիրքի հեղինակ:


== Ընտանիք ==
Պիրանին ամուսնացել է երկու անգամ և երկու անգամ էլ ամուսնալուծվել է: Առաջին կնոջ՝ Ալեքսանդրա (Ալիքս) Լիի հետ ամուսնացել է 1953 թվականինՙ ով մասնագիտությամբ հոգեթերապևտ էր: Նրանք երեխաներ ունեին՝ 

Աբիգեյլ (1955)
Սայմոն, Օքսֆորդի էներգետիկայի ուսումնասիրության ինստիտուտի (The Oxford Institute for Energy Studies) ավագ գիտաշխատող, ընդդիմադիր ակտիվիստ, ԽՍՀՄ-ի և Ռուսաստանի ժամանակակից պատմության մի շարք գիտական աշխատանքների հեղինակ:
Ադամ (1963), ֆինանսական վերլուծաբան:Երկորդ կինը Դինա Գեհտն էր(անգլ.՝ Dina Hecht): Նրա հետ ամուսնալուծությունից հետո, նա երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնության մեջ էր Մարթա Մոնտելոնիի (իտալերեն՝ Marta Monteloni) հետ և մեծացրել է երկու խորթ երեխաներին: Մարթան մահացավ 2005 թվականին, դրանից հետո Ֆելիքսը հարաբերությունների մեջ էր Ջուլիա Վելլակոթիի (անգլ.՝ Julia Vellacott) հետ:


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Equations of Motion in Relativistic Gravity / Ed. by Pützfeld D., Lämmerzahl C., Schutz B. — Springer International Publishing, 2015. — 840 с. — (Fundamental Theories of Physics, V. 179). — ISBN 9783319183350ԿենսագրությունTrautman A. Editorial note to: J. L. Synge, On the deviation of geodesics and null geodesics, particularly in relation to the properties of spaces of constant curvature and indefinite line-element and to: F. A. E. Pirani, On the physical significance of the Riemann tensor(անգլ.) // General Relativity and Gravitation. — 2009. — Т. 41. — С. 1195-1203. —  — Նեկրոլոգիա«Felix Pirani, mathematician — obituary» (անգլերեն)։ The Telegraph։ 6:16PM GMT 10 Feb 2016։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-04-ին։ Վերցված է 2016-03-19 
Jim Ritter (փետրվարի 28, 2016)։ «Professor Felix Pirani: Physicist who did valuable work on gravitational waves» (անգլերեն)։ Independent։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-08-ին։ Վերցված է 2016-03-19