Մերի Սոմերվիլ

Մերի Ֆերֆեքս Սոմերվիլ (անգլ.՝ Mary Somerville դեկտեմբերի 26, 1780(1780-12-26), Jedburgh, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն - նոյեմբերի 28, 1872(1872-11-28), Նեապոլ, Իտալիայի թագավորություն)  շոտլանդացի, գիտությունը մասսայականացնող և բազմագիտակ անձ, մաթեմատիկայի և աստղագիտության բնագավառի մասնագետ։ Նրա գործունեությունը վերաբերվում է այն ժամանակներին, երբ գիտական գործունեության մեջ կանանց մասնակցությունը խիստ սահմանափակ էր։ Նա  Մեծ Բրիտանիայում ճանաչում ձեռք բերած երկրորդ կին գիտնականն է եղել՝ Կարոլինա Հերշելից հետո։


== Կենսագրություն ==
Մերին եղել է ծովակալ Ուիլյամ Ջորջ Ֆերֆակսի դուստրը։ Նա ծնվել է 1780 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Ջեդբորո քաղաքում (Սկոտիշ Բորդերս (անգլ.՝ Scottish Borders) ), մորաքրոջ տանը, որի ամուսինն էր «Իմ կյանքը և ժամանակները» գրքի հեղինակ դոկտոր Թոմաս Սոմերվիլը (1741-1830)։ 
1804 թվականին Մերին ամուսնացել է իր հեռավոր բարեկամի՝ ծովակալ Ս. Կ. Գրեյգի որդու՝ կապիտան Սեմյուել Գրեյգի հետ, ով Ռուսաստանի հյուպատոսն էր Լոնդոնում։ 1807 թվականին ամուսինը մահացել է։ Նրանք ունեցել են 2 որդի, որոնցից մեկը՝ Գրեյգ Վորոնցովը (անունը տրվել է ի պատիվ դիվանագետ Սեմյոն Ռ. Վորոնցովի), հետագայում դարձել է փաստաբան և գիտնական։ Ամուսնու մահից հետո ամբողջ ժառանգությունն անցել է Մերիին, որն էլ հնարավորություն է տվել նրան իրականացնել իր գիտական երազանքները։
1812 թվականին Մերին երկրորդ անգամ է ամուսնացել իր հորեղբոր տղայի՝ դոկտոր Ուիլյամ Սոմերվիլի հետ (1771-1860), որը զբաղեցնում էր Ռազմա-բժշկական խորհրդի տեսուչի պաշտոնը։ Այս ամուսնությունից ծնվել են ևս չորս երեխաներ։ Ուիլյամ Սոմերվիլը կիսել է գիտության նկատմամբ կնոջ ունեցած հետաքրքրությունները և աջակցել նրան՝ նպաստելով նրա ծանոթությանը իր ժամանակի առաջատար գիտնականների հետ։ 
1938 թվականին Մերի Սոմերվիլն ամուսնու հետ մեկնել է Իտալիա, որտեղ և անցել է նրանց կյանքի մեծ մասը։


== Մահ ==

Մերի Սոմերվիլը մահացել է 1872 թվականի նոյեմբերի 28-ին Նեապոլում և թաղվել է Նեապոլի Անգլիաական գերեզմանատանը։ 
Նրա մահից մեկ տարի անց լույս է տեսել նրա ինքնակենսագրական գիրքը՝ «Անձնական հիշողություններ» վերնագրով։ Այդ գրառումները, որոնք արվել էին նրա կյանքի վերջին տարիներին՝ մեծ հետաքրքրություն են ներկայացրել։ Դրանք բացահայտում են ոչ միայն  նրա կյանքի մանրամասները և անհատական առանձնահատկությունները, այլև՝ որպես ականատեսի վկայություն, պատմում են այդ ժամանակի գիտական համայնքի կյանքի մասին։ Այն ներառում է նաև Բայրոնի և Լավլեյսի ընտանիքների հետ ունեցած նամակագրությունը։
«scientist» տերմինը, որը նշանակում է գիտնական, առաջին անգամ օգտագործել է Ուիլյամ Ուեվելը, 1834 թվականին, Սոմերվիլի «Ֆիզիկական գիտությունների փոխհարաբերությունը» գրքի վերլուծության մեջ։
Մերի Սոմերվիլը կին է, որի համար ստեղծվել է «գիտնական» բառը:


== Գիտական գործունեություն ==

Մերի Սոմերվիլի տաղանդը գրավել էր գիտնական զրուցակիցների ուշադրությունը ավելի վաղ, նախքան նրա աշխատանքների լայն ճանաչում ստանալը։ Մասնավորապես, հայտնի է ֆրանսիացի մաթեմատիկոս և աստղագետ Պիեռ Սիմոն Լապլասի՝ նրան ուղղված հայտարարությունը.

Ընդ ուրում, վերը նշած երեք կանանցից առաջինը և երրորդը Մերի Սոմերվիլն էր։
Լորդ Բրումի խնդրանքով, Մերին, « Օգտակար գիտելիքների տարածման միության» համար, լծվել է Պ. Ս. Լապլասի «Mécanique Céleste» աշխատության թարգմանության աշխատանքին։ Նրան հաջողվել է ընթերցողների լայն շրջանի համար մատչելի ձևով ներկայացնել այս աշխատության մեջ ներկայացված գաղափարները։ 1831 թվականին «Երկնային մեխանիկա» խորագրի ներքո հրատարակված այս գիրքը նրան անմիջապես մեծ հռչակ է բերել։ Մերի Սոմերվիլը գրքի ստեղծման գործընթացը մեկնաբանել է հետևյալ կերպ. 

Նրա այլ աշխատանքներից են՝ «Ֆիզիկական գիտությունների փոխկապակցվածությունը» (1834), «Ֆիզիկական աշխարհագրություն» (1848), «Մոլեկուլային և մանրադիտակային գիտություն» (1869) աշխատությունները։ Մերի Սոմերվիլի գիտահանրամատչելի աշխատությունների լայն ժողովրդականությունը պայմանավորված է եղել շարադրանքի հստակ և ճշգրիտ ոճով և հզոր խանդավառւթյամն ներծծված տեքստերով։
Այլ մարդկանց գիտական գաղափարները հանրամատչելի դարձնելուն զուգընթաց, Մերի Սոմերվիլը կատարել է նաև որոշ գիտական մշակումներ (օրինակ՝ լայն կիրառություն գտած հանրահաշվական փոփոխականների գաղափարը)։
1835 թվականին Մերի Սոմերվիլը և Քերոլայն Հերշելը դարձել են Բրիտանական թագավորական աստղագիտական ընկերության առաջին կին անդամները։ Նույն թվականին Մերի Սոմերվիլին շնորհվել է 300 ֆունտ ստերլինգ կառավարական կենսաթոշակ։
1869 թվականին Թագավորական աշխարհագրական միությունը Մերիին պարգևատրել է Վիկտորիա թագուհու մեդալով։


== Ճանաչում և հիշատակ ==
Ի պատիվ Մերի Սոմերվիլի, նրա անունով են կոչել Օքսֆորդի համալսարանի Սոմերվիլ քոլեջը, Բարնտիսլենդ քաղաքի (Շոտլանդիա) այն տունը, որտեղ նա որոշ ժամանակ ապրել է (Somerville House), Բրիսբեն քաղաքում (Ավստրալիա)՝ օրիորդաց դպրոցը (Somerville House):
Էդինբերգում շոտլանդական խորհրդարանի հանձնաժողովներից մեկը նույնպես անվանվել է նրա պատվին։Սոմերվիլի կղզին (74°44′ հս․ լ. 96°10′ ամ. ե.), որը փոքր կղզի է Բարրոու նեղուցում, Նունավիտ մարզում (Կանադա), կոչել է Մերիի անունով պարոն Վիլյամ Էդվարդ Պարրի կողմից 1819 թվականին՝ իր չորս արկտիկական արշավախմբերից առաջինի ժամանակ։5771 Սոմերվիլ (1987 ST1) Աստերոիդների գոտու օբյեկտներից մեկը, որը հայտնաբերել և 1987 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մերիի անունով է կոչել Է. Բոուելը՝ Լոուելի աստղադիտարանից, (Արիզոնա)։Լուսնի արևելյան մասում գտնվող Սոմերվիլի խառնարանը , որը տեղակայված է Լանգրենի հայտնի խառնարանից արևելք, ստացել է Լանգրեն J անվանումը, նախքան Միջազգային աստղագիտական միությունը 1976 թվականին դրան Սոմերվիլի անունն է տվել։ Դա  մի քանի լուսնային խառնարաններից մեկն է, որոնք անվանվել են կանանց պատվին։2016 թվականի փետրվարին Շոտլանդիայի Թագավորական բանկը հայտարարել է, որ Մերի Սոմերվիլի դիմանկարը կցուցադրվի նոր £ 10 պոլիմերային թղթադրամի վրա, որը շրջանառության մեջ է դրվել 2017 թվականի երկրորդ կեսին։ Այսպիսով, Մերի Սոմերվիլը դարձել է առաջին կինը, որը Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական ընտանիքի անդամ չէր և, որի դիմանկարը պատկերված է այս բանկի կողմից թողարկված թղթադրամների վրա։ Մերի Սոմերվիլի ընտրությունը իրականացել է Facebook սոցիալական ցանցում բանկի կողմից անցկացված բաց քվեարկության արդյունքում։ Մերի Սոմերվիլից բացի, եզրափակչի լավագույն եռյակում էին գիտնական Ջեյմս Մաքսվելը և ինժեներ Թոմաս Թելֆորդը։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Somerville, Mary, 1780-1872. ([1975])։ Personal recollections, from early life to old age, of Mary Somerville : with selections from her correspondence by her daughter Martha Somerville.։ New York: AMS Press։ ISBN 0-404-56837-8։ OCLC 1451535 
Neeley, Kathryn A. Mary Somerville: Science, Illumination, and the Female Mind, Cambridge & New York: Cambridge University Press, 2001.
Fara, Patricia Mary Somerville: a scientist and her ship // Endeavour. —Անգլիա, 2008. — Т. 32. — № 3. — С. 83—5. —  — PMID 18597849.


== Արտաքին հղումներ ==
«Mary Fairfax Somerville», Biographies of Women Mathematicians, Agnes Scott College
Mary Somerville Archived 2015-03-23 at the Wayback Machine., an article by Maria Mitchell, Atlantic Monthly 5 (May 1860), 568—571.
Mary Somerville’s Biography — by M.T. Bruck, Journal of the British Astronomical Association, vol.106, no.4, 201—206.
Women in Science
Bibliography от Тихоокеанского астрономического общества]]