Իրուազ

Իրուազ (Իրուազյան ծով, Իրուա, ֆր.՝ L'Iroise, la mer d'Iroise [i.ʁwɑz], [i.ʁwa], բրետոներեն՝ an Hirwazh, Kanol Iz), Ատլանտյան օվկիանոսի բաց ծովերից մեկը, տեղակայված Սեն և Ուեսան կղզիների միջև, Բրետանի ափի երկայնքով։ Իրուազ ծովը հյուսիսից և արևմուտքից սահմանակից է Կելտական ​​ծովին և հարավում՝ Բիսկայան ծոցին։
Իրուազ ծովը Եվրոպայի ամենավտանգավոր ծովերից մեկն է, ձմռանը հաճախ ուժեղ փոթորիկներ են լինում։
Բացի այդ, ծովը հայտնի է իր կենսաբանական բազմազանությամբ, ուստի 1988 թվականին այն ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կենսոլորտային պահուստների համաշխարհային ցանցում, իսկ 2007 թվականին այստեղ ստեղծվել է Ֆրանսիայում առաջին ծովային արգելոցը։


== Անվանում ==
1693 թվականին անունը գրանցվեց «Neptune francois» ծովային ատլասում՝ որպես le passage de l'Yroise (Իրուազ նեղուց)։ XVIII դարի քարտեզները տեղադրեցին Իրուազ նեղուցը Սեն Մաթյե հրվանդանից հյուսիս-արևմուտք և Ուեսանից և Մոլենյան կղզիներից հարավ։ Միևնույն ժամանակ, XVIII դարում հայտնվեց Iroise գրությունը։ XIX  դարից ի վեր Բրետանի արևմտյան ափի մոտ գտնվող օվկիանոսի ամբողջ մասը՝ Ուսանս և Սենա կղզիների արանքում, անվանվել է Իրուազ ծով, չնայած հետագայում որոշ աղբյուրներ Իրուազ ծովն անվանել են ավելի ընդարձակ տարածք, ներառյալ Կելտական ​​ծովի մի մասը։ «Իրուազ ծով» անվանումը լայնորեն կիրառվել է 1970-ականներին ծովի հատակի արդյունաբերական հետազոտության ժամանակ և գրանցվել է Բրեստի ռազմածովային նավատորմի կողմից պաշտոնական քարտեզների վրա։
Iroise բառի իմաստն անհասկանալի է. կան մի քանի տեսություններ, որոնք ենթադրում են, որ այս բառը առաջացել է.

հին ֆրանսիական iroise (իռլանդական) բառից՝ Ֆրանսիայից Իռլանդիա երթուղու համար,
ենթադրաբար գոյություն ունեցող հին ֆրանսիական iroise (զայրացած) ածականից՝ բուռն ծով նշանակելու համար (երբեմն ծովի անունը անգլերեն թարգմանվում է որպես Angry Sea - Բարկացած ծով),
բրետոներեն hirgwaz-ից (hir - երկար և gwaz - հոսք, ջրանցք),
բրետոներեն ervoas-ից՝ խորը, խորը Ատլանտյան օվկիանոսը նշելու համար, ի տարբերություն ոչ խորը Լա Մանշի։1990-ականներից սկսած Ֆինիստերում տարածվում է անվանել տեղական բիզնեսին և կազմակերպություններին որպես «Իրուազ»։ Պոն դե լ'Իրուազ[fr] կամուրջը բացվել է 1994 թվականին։


== Ծովի առանձնահատկություններ ==

Ծովի խորության և հարևան Լա Մանշի զգալի տարբերությունները հանգեցնում են այն բանի, որ ուժեղ հոսանքներ են հոսում Իրուազ ծովով։ Լա Մանշում բարձր ալիքը հանգեցնում է ուժեղ հյուսիսարևելյան հոսանքների առաջացմանը, հակառակը՝ մակընթացության ժամանակ։ Հոսանքները կարող են հատկապես մեծ արագության հասնել նեղ տեղերում, ինչպիսիք են Ռազ դե Սենը[fr] կամ Գուլե դե Բրեստը[fr]:
Առափնյա գիծը բաղկացած է բազմազան լողափերից, ժայռոտ ժայռերից, ավազաթմբերից, ծովախորշերից և փոքր կղզիներից։
Իրուազ ծովը միշտ բավականին վտանգավոր է եղել ծովային տրանսպորտների համար։ Տեղական շատ լեգենդներ նկարագրում են ծովում կատարված զանազան ողբերգությունները (տեղական ասացվածքն ասում է. «Ով տեսնում է Մոլեն կղզին, տեսնում է իր դատավճիռը, ով տեսնում է Ուեսանտը տեսնում է իր արյունը, ով տեսնում է Սենը՝ տեսնում է իր վերջը»)։ Հետևաբար, ափերին կառուցվել են շատ փարոսներ. դրանցից միայն հինգը՝ Ուեսան կղզում։
Վերջին տարիներին ծովում վտանգավոր պայմանների, երթևեկության բարձր խտության և մի շարք նավաբեկությունների պատճառով Ֆրանսիայի իշխանությունները ստեղծել են հատուկ որոնողափրկարարական աշխատանքների համակարգ, ինչպես նաև որոշ նավահանգիստներ ապահովել են մեծ քանակությամբ փրկարարական նավակներով։


== Մարդու գործունեությունը ==
Իրուազ ծովն օգտագործվում է մարդկային տարբեր գործունեությունների համար։ Ֆրանսիական նավատորմն այստեղ է գտնվում 1631 թվականից, երբ Բրեստը դարձավ ռազմածովային հենակետ։ Ծովն այժմ ստորջրյա գործունեության կենտրոն է՝ կապված Բրեստի ծոցում գտնվող Իլ Լոնգ թերակղզու միջուկային սուզանավային բազայի հետ։ Հազվադեպ չէ նավի վրա տեսնել միջուկային զինված սուզանավ, որը ուղեկցվում է նավերի ու ուղղաթիռների նավատորմով։
Երկու բեռնատար նավեր, զբոսաշրջային ինքնաթիռներ և այլ նավեր անցնում են Իրուազ ծովով՝ երկու ուղղություններով։
Ձկնորսությունը շարունակում է մնալ մարդկային գործունեության կարևոր ոլորտ Իրուազ ծովում, չնայած ավելի փոքր չափով, քան նախկինում։ Ձկնորսներն այստեղ բռնում են խեցգետիններ, սարդինաներ և կարթաձկներ։
Այն սիրված տարածք է ծովագնացության և ժամանցի նավով զբոսանքի համար, հատկապես ափի երկայնքով գտնվող ավելի քիչ բաց և անվտանգ տարածքներում։ Դայվինգը նույնպես ավելի ու ավելի տարածված է դառնում, հատկապես բազմաթիվ ավերակների ու ստորջրյա տպավորիչ տեսարաններով՝ ծովի հատակին։ Որոշ ջրասուզակներ այստեղ ստորջրյա ձկնորսություն են կազմակերպում։ Զբոսաշրջիկների համար, ովքեր ցանկանում են տեսնել ստորջրյա աշխարհը, կան մի քանի ապակե հատակով նավակներ։
Իրուազ ծովում կան շատ սերֆինգի, վինդդսերֆինգի, կայտսերֆինգի և կանոեի կետեր։


== Ծովային պարկ ==
Չնայած նավթի խոշոր արտահոսքի և ձկնային պաշարների որոշակի սպառման մի քանի դեպքերի, Իրուազ ծովը դեռ հարուստ է բուսական և կենդանական աշխարհով։ Այստեղ ապրում են պերկեսներ, դելֆիններ, մաշկոտանիներ, ծովային ջրասամույրներ, օմարներ, երբեմն էլ՝ լուսնաձկներ, հսկա շնաձկներ և նույնիսկ կետեր։ Կան նաև ծովային թռչունների բազմաթիվ տեսակներ, այդ թվում՝ ձկնկուլներ, տառեղներ։
Ծովը ճանաչվել է որպես Եվրոպայում ջրիմուռների ամենահարուստ միջավայր. այստեղ աճում է շուրջ 300 տեսակ ջրիմուռ։ Դրանց առատությունը թույլ է տալիս տարեկան ստանալ տասնյակ հազարավոր տոննա ջրիմուռներ սննդի, քիմիական և կոսմետիկ արդյունաբերության կարիքների համար։ Որոշ ջրիմուռներ նույնպես ձեռքով են հավաքվում առափնյա գոտուց։
2007 թվականին, տասնհինգ տարվա բանավեճերից և քննարկումներից հետո, Ֆրանսիայի իշխանությունները այստեղ ստեղծեցին երկրի առաջին ծովային պարկը՝ «Իրուազ բնական ծովային զբոսայգի»։ Այն ստեղծվել է ծովային միջավայրի մասին գիտելիքները բարձրացնելու, բույսերն ու կենդանիները պաշտպանելու և ծովային գործունեությունը խթանելու համար։ 2012 թվականին պարկն ընդլայնվեց և վերանվանվեց «Կենսոլորտի արգելոց Իրուազ ծով և կղզիներ»։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
1976 թվականին Ժան Գաբենի մոխիրները ցրվել են Իրուազ ծովի վրայով՝ համաձայն նրա վերջին կտակի։
1988 թվականին Յան Թյերսենը թողարկեց «Le phare» («Փարոս») ալբոմը, որի ստեղծագործություններին միավորում է Իրուազ ծովի թեման։
Ֆիլիպ Լլորեի 2004 թվականի «Գործընկեր» (ֆր.՝ L'Équipier) ֆիլմի գործողությունները կատարվում են Իրուազ ծովի ափին։


== Ծանոթագրություններ ==