Ռոզա Էսկենազի

Ռոզա Էսկենազի (հուն․՝ Ρόζα Εσκενάζυ, ենթդ․  1895, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - դեկտեմբերի 2, 1980(1980-12-02), Աթենք, Հունաստան), հույն երգչուհի, որը կատարում է «Ռեբետիկա» երաժշտական ոճի և փոքրասիական ավանդական հունական երգեր։ Նրա բեմական կարիերան և ալբոմների ձայնագրման աշխատանքները շարունակվել են քսանականների վերջից մինչև յոթանասունականները։


== Մանկություն ==
Էսկենազին ծնվել է Ստամբուլի սեֆարդ հրեաների աղքատ ընտանիքում և ծնվելիս նրան անվանել են Սառա Սկինազի։ Իր ողջ կարիերայի ընթացքում նա թաքցրել է իր ծննդյան իրական ամսաթիվը և պնդել, որ ծնվել է 1910 թվականին։ Իրականում, նա առնվազն տասը տարով մեծ է եղել և հավանաբար ծնվել է 1895-1897 թվականներին։ Նրա հայրը՝ Ավրամ Սկինազին, զբաղվել է հնավաճառությամբ։ Բացի Ռոզայից, Ավրամ Սկինազին և կինը՝ Ֆլորան ունեցել են երկու որդի՝ մեծը՝ Նիսիմը և Սամին։ Դարավերջից կարճ ժամանակ անց Սկինազիների ընտանիքը տեղափոխվել է Սալոնիկ, որն այն ժամանակ դեռ Օսմանյան կայսրության մաս է կազմել։ Այդ ժամանակ քաղաքի բնակչությունը բուռն տնտեսական աճ է գրանցել՝ 1870-1917 թվականներին աճելով 70 տոկոսով։ Ավրամ Սկինազին աշխատանք է գտել բամբակի արտադրամասում, և ընտանիքի ծանր վիճակը բարելավելու համար սկսել տարբեր լրացուցիչ աշխատանքներ կատարել։ Նա փոքրիկ Սառայի դաստիարակությունը վստահել է հարևան աղջկան, որը մոտակայքում ապրող մի քանի երեխաների սովորեցրել է կարդալու և գրելու հիմունքները։ Սա եղել է Ռոզայի պաշտոնական կրթության ավարտը։ Որոշ ժամանակ Սառան, նրա եղբայրն ու մայրն ապրել են հարևան Կոմոտինի քաղաքում, որտեղ այն ժամանակ ապրել են մեծ թվով թուրքալեզու բնակչություն։ 
Ռոզայի մայրն այնտեղ աշխատանք է գտել՝ լինելով հարուստ ընտանիքի տան սպասուհի, իսկ Ռոզան նրան օգնել է տնային գործերում։ Մի անգամ Սառայի երգը լսել են տեղի թուրքական փոքրիկ պանդոկի տերերը։ Նրանք հիացած են եղել Սառայի ձայնով և անմիջապես եկել են նրանց տուն՝ հայտնելու իրենց առաջարկը՝ վարձել աղջկան իրենց հաստատությունում ելույթ ունենալու համար։ Սառայի մայրը զայրացել է այն մտքից, որ իր դուստրը (կամ նրա ընտանիքից որևէ մեկը) կդառնա «արտիստ»։ Տարիներ անց Ռոզան հարցազրույցներից մեկում խոստովանել է, որ Կոմոտինիում անցկացրած ժամանակը շրջադարձային է եղել նրա կյանքում։ Հենց այնտեղ էլ, ըստ նրա, որոշում է կայացրել դառնալ երգչուհի և պարուհի։


== Կարիերայի սկիզբ ==
Սառան կարողացել է իրականացնել իր երազանքը միայն Սալոնիկ վերադառնալուց հետո։ Այդ ժամանակ նրա ընտանիքը բնակարան է վարձել Գրանդ հյուրանոցում (քաղաքային թատրոնի մոտ), որտեղ իրենց հարևաններից մի քանիսը ելույթ են ունեցել։ Սառան ամեն օր օգնել է երկու պարուհիների իրենց զգեստները թատրոն տանել՝ երազելով, որ մի օր բեմ դուրս կգա նրանց կողքին։ Դեռահաս տարիքում Սառա Սկինազին սիրահարվել է Կապադովկիայի ամենաազդեցիկ ընտանիքներից մեկի հարուստ երիտասարդ Յանիս Զարդինիդիսին։ Զարդինիդիսների ընտանիքը համաձայնություն չի տվել ամուսնությանը՝ Սառային համարելով անառակ անձնավորություն։ Սակայն երիտասարդները գաղտնի ամուսնացել են մոտ 1913 թվականին, որից հետո Սառան փոխել է իր անունը Ռոզա, որի ներքո հանդես է եկել իր ողջ բեմական կարիերայի ընթացքում։ Զարդինիդիսը մահացել է անհայտ հանգամանքներում մոտ 1917 թվականին և Ռոզային թողել Պարասխոս անունով փոքրիկ երեխայի հետ։ Հասկանալով, որ չի կարողանա համատեղել կատարողական կարիերան երեխայի դաստիարակության հետ, նա երեխային ուղարկել է Քսանթի քաղաքի Սուրբ Տաքսիարխիսի մանկատուն։ Հոր ընտանիքը համաձայնվել է աջակցել նրան մանկատանը մնալու ընթացքում և հասուն տարիքում Պարասխոս Զարդինիդիսը դարձել է Հունաստանի ռազմաօդային ուժերի բարձրաստիճան սպա։ Նա հանդիպել է մորը միայն տարիներ անց, վերջապես գտնելով նրան Աթենքում 1935 թվականին։


== Աթենք ==
Զարդինիդիսի մահից անմիջապես հետո Ռոզան տեղափոխվել է Աթենք՝ շարունակելու իր երաժշտական ​​կարիերան։ Շուտով նա սկսել է ելույթ ունենալ երկու հայ կաբարեի արտիստների՝ Սերամուսի և Զաբելի հետ, որոնք սկզբում, դատելով պատմություններից, հավանել են, որ նա խոսում է թուրքերեն, իսկ հետո կարողացել են գնահատել նրա վոկալ տաղանդը։ Շարունակելով հանդես գալ որպես պարուհի՝ Ռոզան սկսել է ակումբի այցելուների համար երգել հունարեն, թուրքերեն և հայերեն։ Հենց այս ակումբում 1920-ական թվականների վերջին առաջին անգամ նրան «բացահայտել է» հայտնի կոմպոզիտոր և իմպրեսարիո Պանագյոտիս Տունդասը։ Տունդասն անմիջապես հասկացել է, որ նա հրաշալի տաղանդ ունի և նրան ծանոթացրել է Columbia Records-ից Վասիլիսա Տումբակարիսի հետ։

Ռոզայի առաջին երկու ձայնագրությունները Columbia Records-ի համար՝ «Մանդիլի Կալամատիանո»-ն և «Կոֆտին էլենի տին էլիա»-ն (1928), նշանավորել են երկար տարիների ձայնագրման աշխատանքի սկիզբը, որը շարունակվել է գրեթե առանց ընդհատումների մինչև 1960-ական թվականների վերջը։ 1930-ական թվականների կեսերին նա ձայնագրել է ավելի քան երեք հարյուր երգ այս ձայնագրման ստուդիայում և դարձել ամենահայտնի աստղերից մեկը։ Նրա երգացանկում ընդգրկված են եղել ժողովրդական երգեր, որոնք հիմնականում հանդիպել են Հունաստանում և Թուրքիայի Զմյուռնիա քաղաքում (Իզմիր)։ Սակայն նրա ամենակարևոր ներդրումը հունական երաժշտության մեջ եղել է «Ռեբետիկա» երաժշտական ոճի ձայնագրությունները, և առաջին հերթին նրա Զմյուռնիայի ուղղությունը։ Նա գրեթե միայնակ կարողացել է ապահովել, որ այս ժանրի երաժշտությունն իր տեղը կզբաղեցնի ժողովրդական մշակույթում։ Այս երաժշտությունը մինչ օրս ասոցացվում է նրա յուրահատուկ ձայնի հետ։ Ստուդիայում ձայնագրություններն սկսելուց անմիջապես հետո Ռոզան սկսել է նաև գիշերային ելույթ ունենալ Աթենքի Տայգետոս գիշերային ակումբում։ Նա և Տունդասը բեմում ելույթ են ունեցել Սալոնիկի ջութակահար և ուդի վարպետ Ագապիոս Թոմբուլիս հետ։ Բայց ներկայացման իսկական աստղը եղել է հենց Էսկենազին, որը յուրաքանչյուր ներկայացման համար ստացել է չլսված երկու հարյուր դրախմա։ Ավելի ուշ նա խոստովանել է իր կենսագիր Կոստաս Հաձիդուլիսին, որ միայն այս վճարների շնորհիվ կարող էր շատ ավելի հարուստ լինել, բայց թուլանալով թանկարժեք զարդերի նկատմամբ՝ իր վաստակից չափազանց շատ է ծախսել դրանց վրա։ Իր կարիերայի գագաթնակետին Էսկենազին բացառիկ պայմանագիր է կնքել Columbia Records-ի հետ մոտ (1931 կամ 1932 թվական)։ Ըստ այս պայմանագրի՝ նա ամեն տարի պետք է ձայնագրեր առնվազն 40 երգ և ստանար իր երգերով վաճառված յուրաքանչյուր ձայնագրության արժեքի 5 տոկոսը։ Այդ ժամանակ նա եղել միակ հույն արտիստը, որը նման հոնորարային պայմանագիր է կնքել ձայնագրման ընկերության հետ։


== Միջազգային կարիերա ==
Շուտով նրա աշխատանքը հատել է Հունաստանի քաղաքական սահմանները և ճանաչում գտել հունական սփյուռքում։ Թոմբուլիսի հետ նա ելույթ է ունեցել Եգիպտոսում, Ալբանիայում և Սերբիայում՝ արժանանալով ջերմ ընդունելության ոչ միայն այնտեղի հունական համայնքներում, այլև Թուրքիայից ներգաղթյալների համայնքներում։ Երբեմն նրա երգերը նյարդայնացրել են, և դրանցից մեկը՝ Πρέζα όταν Πιείς («Երբ դու ներշնչում ես կոկաինը»), նույնիսկ արգելվել է հույն դիկտատոր Իոաննիս Մետաքսասի կողմից։ Այս որոշման արդյունքում ավանդական ռեբետիկայի շատ այլ կատարողներ դարձել են վտարանդի։ Այնուամենայնիվ, ժանրի նոր ձևերը, որոնց ստեղծումը գլխավորել է Վասիլիս Ցիցանիսը, տարածվել են։


== Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ ==
Կարճ ժամանակ անց Հունաստանի անկախությունը վտանգված է եղել։ 1940 թվականին Իտալիան ներխուժել է Հունաստան, իսկ 1940 թվականին երկիրը գրավել է գերմանական բանակը։ Ռոզան շարունակել է ելույթ ունենալ՝ չնայած դաժան օկուպացիոն ռեժիմին, և 1942 թվականին նա նույնիսկ իր որդու՝ Պարասխոսի հետ, որին մինչ այդ նա հանդիպել էր, բացել են իրենց սեփական գիշերային ակումբը՝ Kristall-ը։ Չնայած հրեա լինելուն՝ Ռոզային հաջողվել է կեղծ մկրտության վկայական ստանալ։ Բացի այդ, նա կարող էր իրեն ապահով զգալ գերմանացի սպայի հետ սիրավեպի շնորհիվ։ Այնուամենայնիվ, Ռոզա Էսկենազին հազիվ թե դավաճան կամ օկուպանտների հանցակից լիներ։ Նա օգտագործել է իր արտոնյալ դիրքը՝ աջակցելու տեղական ընդհատակյա կազմակերպություններին և տանը թաքցնելու դիմադրության մարտիկներին և նույնիսկ բրիտանական գործակալներին։ Բացի այդ, նրան հաջողվել է փրկել բազմաթիվ հրեաների Աթենքից և Սալոնիկից։ Նրանց թվում, որոնց նա փրկել է Օսվենցիմ ուղարկելուց, եղել է նրա ընտանիքը։ 1943 թվականին նրա խաբեությունը, այնուամենայնիվ, բացահայտվել է, և Էսքենազին ձերբակալվել։ Նա երեք ամսով բանտարկվել է, մինչև որ նրա գերմանացի սիրեկանն ու որդին մեծ ջանքերի գնով կարողացել են ապահովել նրա ազատ արձակումը։ Ազատվելուց հետո նա թաքնվել է մինչև պատերազմի ավարտը՝ վախենալով կրկին ձերբակալվել։


== Հետպատերազմյան տարիներ ==
Իր երկարատև կարիերայի տարիների ընթացքում Ռոզան լավ հարաբերություններ է հաստատել ոչ միայն Columbia Records-ի Վասիլիս Թումբակարիսի, այլև վերջերս հիմնադրած Odeon/Parlophone-ի Մինոս Մացոսի հետ։ Դրա շնորհիվ նա կարողացել է նպաստել բազմաթիվ այլ հայտնի արտիստների, այդ թվում՝ Մարիկա Նինայի և Ստելլա Հասկիլի հաջողություններին։ Էսկենազին նրանց ներկայացրել է Ալիլովոյտիա երաժիշտների միությանը և շուտով նրանք աշխատել են ձայնագրությունների վրա Վասիլիս Ցիցանիսի հետ։ Պատերազմից հետո՝ 1949 թվականին, Ռոզան վերադարձել է Պատրա՝ անձը հաստատող նոր վկայական ստանալու համար։ Բացի այդ, նա մի քանի համերգ է տվել, բայց այս ճանապարհորդության ընթացքում գլխավոր իրադարձությունը եղել է նրա ծանոթությունը երիտասարդ ոստիկան Խրիստոս Ֆիլիմակոպուլոսի հետ, որը գրեթե երեսուն տարով փոքր է եղել նրանից։ Չնայած տարիքային տարբերությանը, նրանց միջև սիրավեպ է սկսվել։ Այս սիրավեպն այս կամ այն ​​ձևով տևել է Ռոզայի ողջ կյանքի ընթացքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Ռոզան մեծ շրջագայություններ է կատարել բալկանյան բոլոր երկրներում, նրա առաջին շրջագայությունը Միացյալ Նահանգներում տեղի է ունեցել միայն 1952 թվականին։ 
Այս հյուրախաղերի ընթացքում նա ելույթ է ունեցել տեղի հունական և թուրքական սփյուռքի առջև։ Մի քանի ամիս տևած ճամփորդության հովանավորը եղել է Նյու Յորքի «Պարֆենոն» ռեստորան-բարը։ Այս շրջագայությունը եղել է առաջինը բազմաթիվ արտասահմանյան շրջագայություններից։ 1955 թվականին Balkan Record Company-ի ալբանացի իմպրեսարիո Այդեն Լեսկովիկան հրավիրել է նրան ելույթ ունենալու և ձայնագրելու իր ծննդավայր Ստամբուլում։ Ընդհանուր առմամբ, նա ձայնագրել է մոտ քառասուն երգ Լեսկովիկի համար, մինչդեռ վաստակել է մոտ 5000 դոլար։ Թեև դա համեմատաբար փոքր գումար է եղել, նա ավելի ուշ հայտարարել է, որ կատարողական վճարներն ու թեյավճարները տասնապատիկ են այդ գումարից։ Ստամբուլից վերադառնալուց կարճ ժամանակ անց նա սկսել է ևս երկու հյուրախաղեր ԱՄՆ-ում, որոնց ընթացքում ելույթ է ունեցել Նյու Յորքում, Դետրոյթում և Չիկագոյում։ 1958 թվականի հուլիսի 5-ին ԱՄՆ երկրորդ այցի ժամանակ նա ամուսնացել է Ֆրենկ Ալեքսանդրի հետ։ Ըստ երևույթին, ամուսնությունը զուտ եղել է ձևականություն։ Էսկենազին կարիք է ունեցել ԱՄՆ-ում աշխատանքի թույլտվություն ստանալու համար։ Այնուամենայնիվ, Էսկենազին սիրել է Ամերիկան ​​և կտեղափոխվեր այնտեղ, եթե չլիներ իր սերը Խրիստոս Ֆիլիպակոպուլոսի հանդեպ։ Նրա հետ մտերմանալու համար նա 1959 թվականին վերադարձել է Աթենք։ ԱՄՆ-ում վաստակած գումարով նա երկուսի համար էլ մեծ տուն է գնել Կիպուպոլիում, ինչպես նաև երկու բեռնատար և մի քանի ձի։ Այս տանը նրանք Ֆիլիմակոպուլոսի հետ ապրել են մինչև նրա կյանքի վերջը։


== Մոռացություն և նոր բացահայտում ==
Էսքենազին արդեն վաթսունն անց է եղել, և Հունաստանի երաժշտական ​​կյանքը զգալիորեն փոխվել է այն պահից, երբ նա սկսել է իր կարիերան ավելի քան չորս տասնամյակ առաջ։ Սմիրնեյկոն (Իզմիրյան երաժշտական ​​ոճ) և ռեբետիկան կորցրել են ժողովրդականությունը, և նա, ինչպես այս ժանրերի մյուս վարպետները, ստիպված է եղել բավարարվել երբեմն ելույթներով երկրի տոներին և այլ փոքր տոնակատարություններին։ Թեև Էսքենազին հաջորդ տարիներին ձայնագրել է մի քանի երգ։ Դրանք հիմնականում եղել են նրա հին, հայտնի հիթերի վերաձայնագրումները, որոնք արվել էին Աթենքի փոքր ձայնագրման լեյբլներում։ Միայն վաթսունականների վերջին է նրա վաղ շրջանի աշխատանքի նկատմամբ որոշակի հետաքրքրություն արթնացել։ RCA-ն ձայնագրել է Էսկենազիի չորս երգերի 2.45 րոպեանոց LP (ներառյալ «Sabah Amanes»-ը) դաշնակահար Դիմիտրիս Մանիսալիսի ուղեկցությամբ, բայց դրանք թողարկվել են միայն սահմանափակ քանակությամբ։ Ամեն ինչ փոխվել է, սակայն, ռազմական դիկտատուրայի վերջին օրերին՝ յոթանասունականների սկզբին, հույն երիտասարդության մեջ հանկարծ սկսել է հետաքրքրություն առաջանալ հին քաղաքային երգերի նկատմամբ։ Այս կապակցությամբ հրատարակվել են մի քանի կարևոր ժողովածուներ։ Ամենահայտնիներից է եղել «Ռեբետիկա» երաժշտական ոճի «Rebetiki Story» երաժշտության վեց ձայնագրությունների հավաքածուն։ Ընդհանուր առմամբ այս հավաքածուով վաճառվել է մի քանի հարյուր հազար ձայնասկավառակ։ Ավելի քան տասը տարվա մոռացությունից հետո Ռոզա Էսկենազին, որը արդեն յոթանասունն անց էր, կրկին աստղ է դարձել։ Այս տասնամյակի և նրա վաղ կարիերայի հիմնական տարբերությունը եղել է նրա հաճախակի հեռուստատեսային ելույթները։ Ռոզան արագ հարմարվել է կատարման նոր ձևին և մասնակցել մի քանի հեռուստաշոուների։ 1973 թվականին նրա մասին նկարահանվել է «Դեպի բուզուկի» կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմը (ռեժիսոր՝ Վասիլիս Մարոս), իսկ 1976 թվականին Հարիս Ալեքսիուի հետ մասնակցել է հեռուստաշոուի, որը ներառել է մի քանի հարցազրույցներ և երգեր։ Եղել են նաև մի քանի հեռուստատեսային ելույթներ։ Այս տարիների ընթացքում Ռոզան չի կորցրել կապը Հունաստանի գիշերային ակումբների հետ՝ ելույթ ունենալով Պլակայի Temelio գիշերային ակումբում ամեն շաբաթյա շոուում։ Քանի որ այդ ժամանակ եղել են միայն մի քանի երգիչներ, որոնք շարունակել են հանդես գալ ռեբետիկա ոճով, և նրանցից մեկը եղել է Էսքենազին, արվեստագետներն ու երաժշտագետները սկսել են ուսումնասիրել նրա ոճը, որը համարվել է «վստահ»։ Այն մեծ ազդեցություն է ունեցել կատարողների նոր սերնդի վրա, ներառյալ՝ Հարիս Ալեքսիուն (որի հետ նա հայտնվել է հեռուստատեսությամբ) և Գլիցերիան։ Ողբերգությունն այն է եղել, որ, ի տարբերություն երաժիշտների և հետազոտողների, հիացած նրա տաղանդով, ինչպես նաև անցյալի երաժշտական ​​աշխարհի մասին պատմություններով, լայն հասարակությունը ավելի քիչ է ոգևորված եղել և Էսքենազին ավելի շատ դիտվել է որպես էկզոտիկ կերպար։ Չնայած ամեն ինչին, նա շարունակել է ելույթ ունենալ։ Նրա վերջին համերգը տեղի է ունեցել 1977 թվականի սեպտեմբերին, Պատրաս քաղաքում։ Բոլոր տարիքի երկրպագուները գնացել են տեսնելու նրա երգն ու պարը, զգալու անցյալի երաժշտական ​​կոլորիտը։


== Վերջին տարիներ ==
Էսքենազին իր կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է Խրիստոս Ֆիլիպակոպուլոսի հետ Կիպուպոլիում գտնվող իր տան լռության մեջ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ նա ծնունդով եղել է հրեա, 1976 թվականին Ռոզա Էսկենազին ընդունել է ուղղափառ հավատքը և ստացել նոր անուն Ռոզալիա Էսկենազի։ Երկու տարի անց նրա մոտ սկսվել են Ալցհեյմերի հիվանդության ախտանիշները։ Երբեմն նա չի կարողացել գտնել իր տուն տանող ճանապարհը։ 1980 թվականի ամռանը նա տանը սայթաքել է և կոտրել ազդրը։ Այս տրավմայով նա երեք ամիս անցկացրել է հիվանդանոցում, և նրան չլքած Խրիստոսն անմիջապես կատարել է նրա բոլոր ցանկությունները։ Նա արագ վերադարձել է տուն, բայց շուտով հայտնվել է ինֆեկցիոն մասնավոր կլինիկայում։ Այնտեղ նա մահացել է 1980 թվականի դեկտեմբերի 2-ին։ Ռոզա Էսկենազին թաղվել է Կորնթիայի Ստոմիո գյուղում գտնվող գերեզմանում, առանց տապանաքարի։ 2008 թվականին գյուղի մշակույթի հանձնաժողովը դրամահավաք է կազմակերպել, որի համար տեղադրվել է համեստ տապանաքար՝ «Ռոզա Էսկենազի, արտիս» մակագրությամբ։


== Կենսագրություններ ==
1982 թվականին՝ երգչուհու մահից երկու տարի անց, Կոստաս Հացիդուլիսը հրատարակել է հուշերի փոքրիկ գիրք «Այն, ինչ հիշում եմ»՝ հիմնված հարցազրույցների վրա, որոնք Էսքենազին տվել է իր կյանքի վերջին տարիներին։ Գիրքը պարունակել է բազմաթիվ լուսանկարներ, հիմնականում Ռոզայի ստեղծագործության վաղ շրջանից։ 2011 թվականին էկրան է բարձրացել «Իմ քաղցր դեղձանիկ» ֆիլմը, որի ռեժիսորն է Ռոյ Շերը, որը պատմում է Ռոզա Էսկենազիի կյանքի և երաժշտության մասին։ 


== Արտաքին հղումներ ==
My Sweet Canary Archived 2020-02-24 at the Wayback Machine.՝ երաժշտական ​​վավերագրական ֆիլմի պաշտոնական կայքը, ճանապարհորդություն Ռոզա Էսկենազիի կյանքի և երաժշտության միջով։


== Ծանոթագրություններ ==