Ֆրից Բրուպբախեր

Ֆրից Բրուպբախեր (գերմ.՝ Fritz Brupbacher, հունիսի 30, 1874(1874-06-30), Ցյուրիխ - հունվարի 1, 1945(1945-01-01), Ցյուրիխ), շվեյցարացի բժիշկ, ազատատենչ սոցիալիստ և գրող։


== Կենսագրություն ==
Բրուպբախերի հայրը որբ է մեծացել, բայց ի վերջո կարողացել է դուրս գալ աղքատությունից և դարձել է Ցյուրիխի Բախովշտրասսե փողոցում գտնվող հյուրանոցի սեփականատեր։ Մայրը, ընդհակառակը, պատկանել է բուրժուազիայի այն շրջանակին, որտեղ դեռ պահպանվել են 1930-ականների ինտելեկտուալ ազատականության գաղափարները։ Գիմնազիայում Ֆրիցը ձեռք է բերել ազատասիրական աշխարհայացք, որը կարմիր թելի պես է անցել նրա ողջ կյանքում։ Օգյուստ Ֆորելի ելույթին մասնակցելուց հետո նա Մաքս Հյուբերի հետ հիմնել է «Պրոգրես» սթափության գիմնազիական ընկերությունը։
1893 թվականից բժշկություն է սովորել Ժնևում և Ցյուրիխում։ 1896 թվականին դարձել է Շվեյցարիայի սթափության ակադեմիական ընկերության Ցյուրիխի բաժնի նախագահ, որը դարձել է գրական և սոցիալ-էթիկական բանավեճերի վայր։ Ուսանող կանանց պասիվ ընտրական իրավունք տրամադրելու մասին «Մեր կոլեգաները» զեկուցմամբ ելույթ է ունեցել Ցյուրիխի համալսարանում։ 1897 թվականին ծանոթացել է ծնունդով Սամարայից ռուս ուսանողուհի Լիդիա Պետրովնա Կոչետկովայի հետ, որը հրապուրված է եղել սոցիալիզմի գաղափարներով։ 1898 թվականին Բրուպբախերը հանձնել է պետական քննությունները և Օգյուստ Ֆորելի միջամտությամբ, ով  ղեկավարել է Բուրգխոլցլիի հոգեբուժական կլինիկան, սկսել է զբաղվել հոգեբուժությամբ։ Հաջորդ տարի, ուսումը շարունակելու համար, աշխատանքի է ընդունվել Փարիզի հայտնի Սալպետրիեր հիվանդանոցում։ Փարիզում գտնվելու ընթացքում ծանոթացել է գերմանացի գրողներ Օսկար Պանիցցայի և Ֆրանկ Վեդեկինդի հետ։ Բժշկական գործունեությունից բացի, Բրուպբախերն իրեն նվիրել է բանվոր դասակարգի շրջանում դեմոկրատական սոցիալիզմի պրոպագանդմանը։ 1898 թվականին,  դեռևս համալսարանում սովորելու ընթացքում, Բրուպբախերն անդամագրվել է Սոցիալ-դեմոկրատական  աշխատավորական կրթական միությանը։ Հիմնել է Schwänli ընթերցանության խմբակը, դասախոսություններ կարդացել և 1899-1900 թվականներին Ցյուրիխում հրատարակել Junge Schweiz («Երիտասարդ Շվեյցարիա») քարոզչական ամսագիրը։
1900-1904 թվականներին Բրյուպբախերը, որպես Շվեյցարիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության ներկայացուցիչ, նստել է Ցյուրիխի Մեծ քաղաքային խորհրդում։ Նա հարել է սոցիալ-դեմոկրատների ձախ թևին և գտնվել է անարխիզմի և անարխոսինդիկալիզմի ազդեցության ներքո։ 1903 թվականին անարխիստական Weckruf («Կոչ») թերթում հրապարակել է հոդված, որտեղ քննադատել է կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեին։
1901 թվականին Բրուպբախերը Ցյուրիխի Աուսսերզիլ բանվորական թաղամասում (Կազերնենշտրասսե 17 հասցեում) բացել է բժշկական հաստատություն։ Նույն թվականին նա ամուսնացել է Լիդիա Պետրովնայի հետ, ով ուսումն ավարտելուց հետո որոշել է բժշկուհի աշխատել Ռուսաստանում։ Դրա հետ կապված ամուսնական կյանքի մեծ մասը նրանք առանձին են ապրել։
Աղքատությունը, որի հետ առնչվել է Բրուպբախերը աշխատավորներին բուժելիս, նրա կարծիքով, ալկոհոլիզմի և բազմազավակության  արդյունք է եղել։ Նա հրատարակել է «Մեծ թվով երեխաներ՝ կգա՞ արդյոք վերջը» գրքույկը, որտեղ հանդես է եկել ծնելիության նկատմամբ վերահսկողության սահմանման համար՝ կին աշխատողների վիճակը բարելավելու նպատակով։ Այս ստեղծագործությունը մեծ արձագանք է առաջացրել գերմանալեզու աշխատավորների շրջանում և 20 տարվա ընթացքում վաճառվել 500 000 օրինակ։
1905 թվականին Բրուպբահերը և նրա կինը Ջերսի կղզում այցելել են Պյոտր Կրոպոտկինին, ում «Փոխօգնությունը որպես էվոլյուցիայի գործոն» գիրքը մեծ տպավորություն է գործել Բրուպբախերի վրա։ Այստեղ նա ծանոթացել է շվեյցարացի անարխիստ, գրող և Բակունինի ընկեր Ջեյմս Գիյոմի հետ, ինչպես նաև տոգորվել է ֆրանսիական հեղափոխական սինդիկալիզմի գաղափարներով։ Նույն թվականին նա հիմնե լէ Ցյուրիխի հակառազմականացման լիգան։ Ընկերոջ՝ Մաքս Թոբլերի հետ Բրուպբախերը 1906-1908 թվականներին եղել է Polis ամսագրի պատասխանատու խմբագիրը։ Բացի այդ, նա հոդվածներ է գրել Volksrecht, Vorposten, Freie Jugend, Der Revoluzzer, Der Kämpfer, La Vie Ouvrière և ֆրանսիական այլ սինդիկալիստական թերթերի համար։
1907 թվականին Բրուպբախերի մոտ հյուրընկալվել է Վերա Ֆիգները, որը երկար տարիներ ցարական բանտերում անցկացնելուց հետո մեկնել է Եվրոպա բուժման նպատակով։
1908-1911 թվականներին նա դասավանդել է բանվորներին դասախոսական դասընթացներում։ 1910 և 1911 թվականներին մեկնել է Ռուսաստան՝ այցելելու կնոջը, որը տառապել է բծավոր տիֆով և աքսորվել Պինեգա՝ որպես էսէռների կուսակցության ակտիվ անդամ։
1914 թվականին, կապված անարխիզմի հանդեպ Բրուպբախերի համակրանքների հետ, բարձրացվել է Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունից նրա հեռացման հարցը, սակայն ընկերների ակտիվ աջակցության շնորհիվ Բրուպբախերը մնացել է կուսակցության շարքերում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում Բրուպբախերի հարաբերությունները կնոջ հետ վատթարացել են, քանի որ նա դաժանորեն ատել է այն ամենը, ինչ գերմանական է եղել։ Ի վերջո, 1916 թվականին նրանց ամուսնությունը չեղյալ է հայտարարվել։ Նույն թվականին Բրուպբախերն ամուսնացել է Ռևալից ծնված Հելմի Կյորվի հետ, սակայն այս ամուսնությունը նույնպես ավարտվել է ամուսնալուծությամբ։
1921 թվականին Բրյուպբախերը Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունից տեղափոխվել է Շվեյցարիայի նորաստեղծ կոմունիստական կուսակցություն՝ ղեկավարելով Ցյուրիխի կուսակցական կազմակերպությունը։ Նույն թվականին Վիլլի Մյունցենբերգի հետ միասին ուղեկցել է Աշխատավորների օգնության Միջազգային հիմնադրամի տրանսպորտը ՌԽՖՍՀ սովահար մարզերի համար նախատեսված ապրանքներով։
1922 թվականին Բրուպբախերը ծանոթացել է ծնունդով Պինսկից, բժիշկ Պաուլետա Գուցայտ-Ռայգրոդսկու հետ, ով 1924 թվականին դարձել է նրա երրորդ կինը։ Քսան տարի նրանք համատեղ բժշկական գործունեություն են ծավալել Աուսերսիելում և ակտիվորեն զբաղվել սեռական դաստիարակությամբ։
1932 թվականին Բրուպբախերը քննադատել է Իոսիֆ Ստալինին Տրոցկու դեմ պայքարի համար և հեռացվել Կոմունիստական կուսակցությունից «բացարձակ հակամարքսիստական անարխիստական դիրքորոշման համար»։ 1933 թվականին նացիստների կողմից այրված գրքերի թվում է եղել Բրյուպբախերի «Մարքսը և Բակունինը» (Marx und Bakunin) գիրքը։
Բրուպբախերի՝ հղիության արհեստական ընդհատման օրինականացման համար պայքարը ծնելիության նկատմամբ հսկողության սահմանման նրա երկարամյա ջանքերի շարունակությունն է եղել։ 1943 թվականին նա հրատարակել է «Հոգեկան հիգիենա առողջ հեթանոսների համար» գիրքը (գերմ.՝ Seelenhygiene für gesunde Heiden), որը մարտահրավեր է եղել տոտալիտար ուժերին։ Դրա հետ մեկտեղ նա ձգտել է օգնել պաշտպանել դեմոկրատական գաղափարները, ինչպես նաև սնուցել Շվեյցարիայի հոգևոր ազատության և անկախության ավանդույթը։ Բրուպբախերի վերջին գիրքը՝ «Կյանքի իմաստը» (գերմ.՝ Der Sinn des Lebens), նրա կտակն է եղել «սոցիալիզմի սնանկացումից հետո», իր աշխատանքի արդյունքը «հասարակ մարդկանց համար, ովքեր ցանկացել են ինքնուրույն մտածել, ընդունել մեր ժառանգությունը և բազմացնել այն, սովորել այն, ինչ սովորել ենք մենք»։
Մահացել է 1945 թվականին։ Թաղված է Պաուլետ Բրուպբախերի հետ Հոնգերբերգի գերեզմանատանը։ 2009 թվականին, ի պատիվ Ֆրից և Պոլետա Բրուպբախերների, Ցյուրիխի 3-րդ շրջանում հրապարակ է անվանակոչվել, որտեղ նախկինում գտնվել է Աուսսերզիլ (գերմ.՝ Brupbacherplatz) բանվորական թաղամասը։
2011 թվականին «Սնոբ» ինտերնետային ամսագիրը հրապարակել է Միխայիլ Շիշկինի «Սուրբ Մարկոսի զանգակատունը» վիպակը՝ նվիրված Ֆրից Բրուպբախերի և Լիդիա Կոչետկովայի սիրո պատմությանը։


== Արձագանքներ ==


=== Վերա Ֆիգներ ===


=== Լև Տրոցկի ===


== Երկեր ==
Kindersegen — und kein Ende? Ein Wort an denkende Arbeiter. — München։ Birk, 1903.
Die Psychologie des Dekadenten. — Zürich։ Thurow, 1904. — 93 S.
Marx und Bakunin: ein Beitrag zur Geschichte der Internationalen Arbeiterassoziation — München։ Birk, 1913 (переиздана в 2013 году; ISBN 978-3-922226-25-3).
Um die Moral herum. — Hamburg։ Verlag Carl Hoym Nachf., 1922. — 183 S.
Vom Kleinbürger zum Bolschewik. — Berlin։ Firn-Verlag, 1923. — 198 S.
Wann ist eine ärztliche Abtreibung rechtswidrig? — Zürich։ Bopp, 1924. — 96 S.
Wo ist der Sitz der Seele? — Berlin։ Neuer Deutscher Verlag, 1925. — 46 S.
Michael Bakunin, der Satan der Revolte. — Zürich։ Neuer Deutscher Verlag, 1929 (переиздана в 1979 году; ISBN 3-922226-00-0).
Liebe, Geschlechtsbeziehungen und Geschlechtspolitik. — Berlin։ Neuer Deutscher Verlag, 1930. — 52 S.
60 Jahre Ketzer. Selbstbiographie von Fritz Brupbacher. — Zürich-Leimbach։ Verlag B. Ruppli, 1935 (переиздана в 1981 году под названием «Ich log so wenig als möglich»; ISBN 3-85791-032-1).
Seelenhygiene für gesunde Heiden. — Zürich/New York։ Oprecht, 1943. — 215 S.
Der Sinn des Lebens. — Zürich։ Verlag Oprecht, 1946. — 218 S.
Hingabe an die Wahrheit. Texte zur polit. Soziologie, Individualpsychologie, Anarchismus, Spießertum und Proletariat. — Westberlin։ Kramer, 1979. — ISBN 3-87956-101-X.


== Գրականություն ==
Haasis, Hellmut G. «Mein Negerdorf Zürich». Der Armenarzt Fritz Brupbacher als Antipode des bürgerlich-proletarischen Spießertums. — Soirée für den Süddeutschen Rundfunk S 2. Ursendung։ 8. November 1997 / Manuskript [Stuttgart 1997] 37 S. (Württembergische Landesbibliothek, Signatur։ 48Ca/80398)
Huser, Karin. Eine revolutionäre Ehe in Briefen. Die Sozialrevolutionärin Lidija Petrowna Kotschetkowa und der Anarchist Fritz Brupbacher. — Zürich։ Chronos-Verlag, 2003. — ISBN 3-03-400640-3.
Jong, Albert de. Fritz Brupbacher (1874—1945) en zijn verhouding tot het anarchisme. — Anarcho-Syndicalistische Persdienst, 1952.
Landauer, Gustav. Fritz Brupbacher, ein Symptom. // Der Sozialist. — 6. Jg. — Nr. 5. — 1. März 1914. — S. 33-35.
Lang, Karl. Kritiker, Ketzer, Kämpfer. Das Leben des Arbeiterarztes Fritz Brupbacher. — Zürich։ Limmat-Verlag, 1983. — 2. Aufl. — ISBN 3-85791-002-X.
Reich, Wilhelm. In memoriam Fritz Brupbacher. // Annals of the Orgone Institute. — 1947. — Vol. 1. — P. 140.


== Ծանոթագրություններ ==