Կոսովո-Եվրոպական միություն հարաբերություններ

Եվրամիության և Կոսովոյի միջև հարաբերությունները սկսվել են 2008 թվականին, երբ Կոսովոյի Հանրապետությունը հռչակել է իր անկախությունը։ Կարևոր հարցերից մեկը, որն առկա է այդ հարաբերությունների ընթացիկ օրակարգում, տվյալ երկրի անդամակցությունն է Եվրոպական ինտեգրացիոն սխեմաներին, քանի որ Կոսովոն ճանաչվել է ԵՄ-ին անդամակցելու պոտենցիալ թեկնածու։
ԵՄ-ի և Կոսովոյի միջև Ասոցացման համաձայնագիրը ստորագրվել է 2016 թվականի փետրվարի 26-ին, իսկ նույն թվականի ապրիլի 1-ին օրինական կերպով ուժի մեջ է մտել։
2018 թվականի փետրվարի 6-ին Եվրահանձնաժողովը հրապարակել է ծրագիր, որն ընդգրկել է Արևմտյան Բալկանյան վեց երկրներ՝ Ալբանիան, Բոսնիա և Հերցեգովինան, Կոսովոն, Չեռնոգորիան, Հյուսիսային Մակեդոնիան և Սերբիան։ Ծրագիրը նախատեսում է, որ այդ բոլոր վեց երկրները մինչև 2025 թվականը կարող են Եվրամիության անդամ դառնալ։


== Ճանաչում ==
2013 թվականին ԵՄ 28 անդամներից 23-ը ճանաչել են Կոսովոյի անկախությունը։ Կոսովոյի անկախությունը չեն ճանաչել Իսպանիան, Սլովակիան, Կիպրոսը, Ռումինիան և Հունաստանը։ Արդյունքում Եվրոպական խորհրդարանը 2010 թվականի հուլիսի 8-ին բանաձև է ընդունել, միավորման բոլոր անդամներին կոչ է արել ճանաչել Կոսովոյի անկախությունը։ Սերբիայից 2010 թվականի հոկտեմբերին Եվրախորհրդարանի ներկայացուցիչը հայտարարել է, որ Կոսովոյի չճանաչումը ԵՄ որոշ անդամների կողմից խոչընդոտ չի լինի Կոսովոյի՝ Շենգենյան գոտուն միանալու համար։


== ԵՄ պաշտոնատարություն ==
Կոսովոյում իրավունքի գերակայության եվրոպական միության (EULEX) առաքելությունը գործում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1244 բանաձևի հիման վրա, որը 1999 թվականին Կոսովոյում միջազգային կառավարում է մտցրել, սակայն Ռուսաստանն արգելափակել է Կոսովոյի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի լիազորությունների փոխանցումը ԵՄ առաքելությանը։ Սերբիան նման առաքելության անցկացումը դիտարկում է նաև որպես Կոսովոյի անկախության ճանաչում։
Առաքելությունը, որի թվաքանակը 1800-ից մինչև 1900 մարդ է, Եվրոպական խորհրդի կողմից հաստատվել է 2007 թվականի դեկտեմբերի 14-ին, սակայն ավելի ուշ ավելացել է մինչև 2 հազար մարդ։ Առաքելությունը բաղկացած է ոստիկաններից, դատախազներից և դատավորներից, այդպիսով կենտրոնանալով իրավունքի գերակայության և ժողովրդավարական չափանիշների վրա։ Այդ առաքելության չափը նշանակում է, որ Կոսովոյում ԵՄ-ի կառավարության ծառայողների առավելագույն քանակն է գտնվում Բրյուսելից հետո։
ԵՄ-ն նաև Կոսովոյում միջազգային քաղաքացիական ներկայացուցիչ է նշանակել (որին նաև անվանում են ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ)։ Կոսովոյում ԵՄ-ի ազդեցության աստիճանը որոշ մարդկանց ստիպել է Կոսովոն անվանել պրոտեկտորատ։


== Հնարավոր թեկնածու ==
Սերբիայից Կոսովոյի անկախության հռչակումը տեղի է ունեցել 2008 թվականի փետրվարի 17-ին Կոսովոյի Վեհաժողովի անդամների քվեարկության արդյունքում։
2009 թվականի հոկտեմբերին Եվրահանձնաժողովը ԵՄ-ին անդամակցելու թեկնածուների և պոտենցիալ թեկնածուների առաջընթացի մասին իր ամենամյա զեկույցում նշել էր, որ Կոսովոյի Հանրապետությունը բախվել է մեծ խնդիրների, ներառյալ իրավունքի գերակայության ապահովումը, կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարը, վարչական ներուժի ուժեղացումը, սերբ բնակչության և այլ ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանությունը։
ԵՄ-ին անդամակցելու շուրջ բանակցությունները կարող են սկսվել այն բանից հետո, երբ Կոսովոն հայտ ներկայացնի և դառնա ԵՄ-ին անդամակցելու պաշտոնական թեկնածու։ Կոսովոյի արտաքին գործերի նախարար Էնվեր Հոջայը Եվրամիությանը առաջարկել է նաև միաժամանակ Սերբիայի և Կոսովոյի կազմում ընդգրկել, քանի որ եթե Սերբիան առաջինը ընդունվի, ապա կարող են վետո դնել Կոսովոյի անդամակցության վրա։
2014 թվականի մայիսին Էնվեր Հոջայը հայտարարել էր, որ Կոսովոն նպատակ է դրել անդամակցել ԵՄ-ին 10 տարվա ընթացքում։ 2018 թվականի մայիսին Բուլղարիայում, որն այդ ժամանակ նախագահում էր ԵՄ-ի խորհուրդը, տեղի ունեցավ արևմտա-բալկանյան երկրների հարցերով գագաթաժողովը, որը նպատակ ուներ հեշտացնել վեց երկրների միացումը, ներառյալ անվտանգության և տարածաշրջանային փոխկապակցման ոլորտում տարածաշրջանային համագործակցության ամրապնդումը։ Հատկանշական է, որ գագաթնաժողովում խոսքը գնում էր հենց գործընկերների, այլ ոչ թե պետության մասին, քանի որ Կոսովոն մասամբ ճանաչված պետություն է։


== Ասոցացման և կայունացման համաձայնագիր ==
Մինչև ԵՄ-ին ամբողջական անդամակցության հայտ ներկայացնելը Կոսովոն ձգտում էր ԵՄ-ի հետ ստորագրել կայունացման և ասոցացման համաձայնագիր, որով սահմանվում են ԵՄ-ին անդամակցելու երկու կողմերի իրավունքներն ու պարտականությունները։ 2012 թվականի մարտին Եվրահանձնաժողովը սկսել է համաձայնագրի հեռանկարների տեխնիկատնտեսական հիմնավորման ուսումնասիրությունները։ 2012 թվականի հոկտեմբերի 10-ին դրա արդյունքները հրապարակվեցին. հետազոտությունը պարզել է, որ իրավաբանական խոչընդոտներ չկան, քանի որ նման գործարքի համար լիակատար ինքնիշխանություն չի պահանջվում, և խորհուրդ է տվել բանակցություններ սկսել, հենց որ Կոսովոն հետագա առաջընթացի հասնի չորս ոլորտներում՝ իրավունքի գերակայության, պետական կառավարման, ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության և առևտուր։


=== 2013 թվականի բրյուսելյան համաձայնագրեր ===
2013 թվականի ապրիլի 19-ին Կոսովոյի և Սերբիայի կառավարությունները համաձայնագիր կնքեցին, որը կարևորագույն քայլ էր ճանաչվել հարաբերությունների կարգավորման և երկու երկրներին եվրոպական ինտեգրացման ուղղությամբ առաջ մղելու համար։ Համաձայնագիրը վավերացվել է նույն թվականի հունիսի 28-ին Կոսովոյի վեհաժողովի կողմից։
Համաձայնագրի ձեռքբերումից մի քանի օր անց Եվրահանձնաժողովը խորհուրդ է տվել թույլատրել բանակցություններ սկսել ԵՄ-ի և Կոսովոյի միջև ասոցացման համաձայնագրի և հարաբերությունների կայունացման շուրջ, ինչպես նաև բանակցություններ սկսել Սերբիայի հետ անդամակցության շուրջ։ 2013 թվականի հունիսի 28-ին Եվրոպական խորհուրդը հավանություն տվեց ինչպես Կոսովոյի, այնպես էլ Սերբիայի հետ բանակցությունների վերաբերյալ ԵՄ Խորհրդի եզրակացություններին։
Բանակցությունները պաշտոնապես սկսվել են 2013 թվականի հոկտեմբերի 28-ին և ավարտվել 2014 թվականի մայիսի 2-ին։ Համաձայնագիրը վավերացվել է 2014 թվականի հուլիսի 25-ին, պայմանագիրը ստորագրվել է 2015 թվականի հոկտեմբերի 27-ին։


== Եվրոյի միակողմանի ներդրում ==
Պարզ չէ, որ եվրոյի միակողմանի օգտագործումը կազդի ԵՄ-ի հետ հետագա ինտեգրման Կոսովոյի ձգտման վրա, պետություններից պահանջում է կատարել մի քանի Մաաստրիխտսյան չափանիշներ, նախքան նրանք կկարողանան անդամակցել եվրոգոտուն։ Չեռնոգորիան, ինչպես և Կոսովոն, նույնպես միակողմանիորեն ընդունել է եվրոն և այժմ բանակցություններ է վարում ԵՄ-ի հետ անդամակցության շուրջ։ Չեռնոգորիայի անդամակցության դիմումը ներկայացնելու պահից Եվրոպական հանձնաժողովը և ԵԿԲ-ն մի քանի անգամ իրենց դժգոհությունն են հայտնել եվրոյի օգտագործման կապակցությամբ։ ԵՄ-ի հետ կայունացման և Ասոցացման համաձայնագրին կից հայտարարության մեջ ասված է, որ եվրոյի միակողմանի ներմուծումը համատեղելի չի եղել պայմանագրի հետ։ Դիվանագետները ենթադրում են, որ դժվար թե Չեռնոգորիան դուրս բերի եվրոն շրջանառությունից։


== Վիզաների ազատականացում ==
Կոսովոն ԵՄ-ին անդամակցելու միակ պոտենցիալ թեկնածուն է, որն առանց վիզայի ռեժիմ չունի Շենգենյան գոտու հետ։ ԵՄ-ն և Կոսովոն վիզային ազատականացման շուրջ երկխոսություն են սկսել 2012 թվականի հունվարի 19-ին։ 2012 թվականի հունիսի 14-ին Կոսովոն ստացել է ԵՄ-ի հետ վիզային ռեժիմի ազատականացման ճանապարհային քարտեզ՝ անհրաժեշտ բարեփոխումների մանրամասնման համար, և 2016 թվականի մայիսին Եվրահանձնաժողովը Կոսովոյին առաջարկել է առանց վիզայի ռեժիմ սահմանել։ ԵՄ-ն հայտարարել է, որ Կոսովոյի քաղաքացիների համար առանց վիզայի ռեժիմը պայմանավորված է նրանով, որ տվյալ երկրի կառավարությունը հավանություն է տվել Չեռնոգորիայի հետ սահմանի սահմանազատման մասին համաձայնագրին, որը Կոսովոյի խորհրդարանի կողմից հաստատվել է 2018 թվականի մարտին։ 2018 թվականի հուլիսի զեկույցում նաև նշվում էր, որ Կոսովոն կատարել է Շենգենյան գոտու հետ անայցագիր ռեժիմի բոլոր պահանջները։


== Ծանոթագրություններ ==