Տուրմալին

Տուրմալին, (սինհալերեն՝  turmali « սարդիոն»), միներալ, օղակաձև կառուցվածքով ալյումաբորասիլիկատ։ Ընդհանուր քիմիական կազմը՝ NaR3Al6[(OH)1+3/ (B03)3Si6O18]։ Եթե R=Fe2+, կոչվում է շեռլ, R = Mg՝ դրավիտ, R = (Li, Al)՝ էլբայիտ և այլն։ Առավել տարածված է շեռլ–դրավիտ անընդհատ շարքը։ Սովորաբար խառնուրդների ձևով պարունակում է K, Fe3+, Cr, Ti, V, Rb։ Տուրմալինի կազմը արտացոլում է նրա առաջացման պայմանները։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Առաջացնում է սյունաձև, պրիզմայաձև, ասեղնաձև բյուրեղներ, ձողաձև ճառագայթավոր, թերթավոր, հատիկավոր ագրեգատներ։ Գույնը՝ անգույն, կանաչ, գորշ, վարդագույն, սև, բազմագույն։ Փայլը՝ ապակու։ Կարծրությունը՝ 7, խտությունը՝ 3000 – 3250 կգ/մ3։ Տուրմալինը լայնորեն տարածված է գրանիտներում, գրանոդիորիտներում։ Վարդագույն և բազմագույն տարբերակները երկրորդ կարգի թանկարժեք քարեր են։  Մինչև 14-րդ դարը տուրմալինի կարմիր տարատեսակներն հայտնի էին «լալ»:125 անունով։


== Հատկություններ ==
Տուրմալինի բյուրեղները սովորաբար պրիզմայաձև են, երկարաձգված, երբեմն համարյա մինչև ասեղնաձև, լայնակի կտրվածքում՝ քիչ թե շատ կլորացված եռանկյունի, քիչ չեն մի քանի պրիզմաների համակցությունները, որոնք զուգահեռ են բյուրեղի գլխավոր առանցքին՝ երկայնակի հստակ նրբագծերով։

Երկբեկման ցուցիչը՝ 0,014-0,044: Դիսպերսիան՝ 0,017: Սովարաբար լինում է ուժեղ կամ հստակ արտահայտված պլեոքրոմիզմ։ Կարմիր տուրմալինը՝ մուգ կարմիրից մինչև դեղին կամ բաց դեղին, դարչնագույնը՝ մուգ դարչնագույնից մինչև գորշ, կանաչը՝ մուգ կանաչից բաց կանաչ, կապույտը՝ մուգ կապույտից մինչև երկնագույն։

Սպեկտրում կլանված ճառագայթների երկարությունները նանոմետրերով. կարմիր տուրմալին— 555, 537, 525, 461, 456, 451, 428, կանաչ տուրմալին — 497, 461, 415: Լյումինեսցենցիան սովորաբար թույլ է, անգույն տուրմալինի մոտ կանաչակապտավուն է, կարմիրի մոտ՝ վարդամանուշակագույն։ Վարդագույնի, կանաչի ու կապույտի մոտ լյումինեսցենցիան բացակայում է։ Տուրմալինների գույները կախված են նրանց քիմիական բաղադրությունից։ Որոշ բյուրեղներ ունեն զանազան գույներով ներկված տեղամասեր։ Այդպիսի բյուրեղներին անվանում են «պոլիքրոմ» բյուրեղներ։
Հանդիպում են կարմիր միջուկով տուրմալինի հանքատեսակներ՝ եզրապատված կանաչ, բաց կանաչ, մուգ կանաչ գոտիներով (Բրազիլիա), կանաչ միջուկով ու կարմիր արտաքին գոտևորումով (ՀԱՀ)։ Տուրմալինային «կատվի աչքը» լինում է տարբեր գույների։
Տուրմալինի բյուրեղներն օժտված են պիրո և պիեզոէլեկտրական հատկանիշներով։ Տաքացնելիս, շփումից ու ճնշում գործադրելիս նրանք լիցքավորվում են, ընդ որում մի ծայրը լիցքավորվում է դրականապես, իսկ մյուսը՝ բացասականապես։
Առաջին անգամ տուրմալինի բյուրեղների վրա է հայտնաբերվել լույսի բևեռացման երևույթը։
Տարբեր գունավորումների պատճառով առաջին հայացքից տուրմալինը կարելի է շփոթել շատ այլ միներալների հետ, դրանցից են ամեթիստը, անդալուզիտը, վեզուվիանը, քրիզոլիտը, ծխագույն քվարցը, զմրուխտը, պրազիոլիտը, ռուբինը, քրիզոբերիլը, ցիրկոնը, ցիտրինը, կանաչ շպինելը և այլն։


== Բյուրեղագոյացման պայմանները ==
Ծագումը՝ էնդոգեն, բարձրջերմաստիճանային, պեգմատիտային մետամորֆիկ, հիդրոթերմալ, մետասոմատիկ։ Տուրմալինի շատ տարատեսակներ կապված են թթվային բնույթի հրաբխային հանքատեսակների հետ։ Այստեղ տուրմալինը գոյանում է ինտրուզիայի սառեցման վերջին էտապում։ հանդիպում են նաև պնևմատոլիտային հիդրոթերմալ հանքատեսակներում, դաշտային սփաթ քվարցային հանքերակներում կասիտերիտի, վոլֆրամիտի, բերիլի, տոպազի հետ միասին։
Հանդիպում է գրեյզենների մեջ (էլբայիտ), բարձրջերմաստիճանային հիդրոթերմալ սուլֆիդքվարցային հանքերակներում և լեռնային ապարների հարերակային փոփոխությունների գոտիներում։ Փոքր քանակներով հանդիպում է կոնտակտային փոխակերպված ապարներում՝ թթվային գրանիտների, սկառնի, դաշտաքարի հետ կապված։
Այս միներալը կայուն է ֆիզիկական հողմահարման, վերանստվածքավորման նկատմամբ, որի հետևանքով կուտակվում է քվարցային նստվածքների փխրուն հանքաշերտերում, հեմատիտի, կորունդի, ցիրկոնի, շպինելների հետ համակցված։


== Հանքավայրեր ==

Տուրմալինի հանքավայրերը լայնորեն տարածված են և բազմաթիվ։ Հայտնի հանքավայրերը գտնվում են Շրի Լանկայում, Մադագասկարում, Չինաստանում, Մոզամբիկում (պոլիքրոմ և կարմիր տուրմալին), Բրազիլիայում (Մինաս Ժերայս, Բահիա), Մյանմայում, Անգոլայում, Ավստրալիայում, Հնդկաստանում, ՀԱՀ, Կանադայում (Օնտարիո նահանգ), ԱՄՆ (Կալիֆոռնիա, Մեն, Կոլորադո նահանգներ), Իտալիայում (Էլբա կղզի), Շվեյցարիայում, Տաջիկստանում (Կանիբադամ, Կուչկակ լեռներ), Ռուսաստանում (ՈՒրալ, Անդրբայկալ)։ ՈՒրալում տուրմալինի հիմնական հանքավայրերը տեղակայված էին ԼԻպովկա, Մուրզինկա, Սարապուլկա, Շայտանկա, Յուժանկովո գյուղերի շրջաններում։ Ներկայումս այդ հանքերը սպառվել են և դրանցում տուրմալինը չափազանց հազվադեպ է լինում։  Ամենալավ տուրմալինը հանքարդյունահանում են Անդրբայկալում (Մալխանյան հանքավայրում), Կոլայի թերակղզում (վարդագույն և կանաչ տուրմալին), Կարելիայում (շեռլ)։
Ակնագործական տուրմալին կա նաև Ավղանստանում (Նուրիստան), Դարաե Պիչ, Կանոկան, Ջաբո, Չորմակս, Կանտիվա, Մանդանեշա, Ցոցում, Մուալեվի, Պապրու հանքավայրերում։


== Կիրառում ==
Տուրմալինի խոշոր բյուրեղներն օգտագործում են ռադիոտեխնիկայում։
Տուրմալինի պիեզոէլեկտրական հատկությունները, որպես բացասական իոնների աղբյուր, օգտագործվում է բժշկական սարքավորումներում՝ առողջարար ներքնակներ, կիսավարտիքներ, կիսագուլպաներ, բարձեր, գոտիներ, ծնկակապեր և այլ կոնտակտային հարմարանքներ, որոնք իբր էֆեկտիվ են հենաշարժային համակարգի ֆունկցիաների բարելավման համար։ Բայց միջազգային բժշկությունը թերահավատորեն է վերաբերվում բուժման այդ եղանակներին։
Գույնից ու թափանցիկությունից կախված տուրմալինները պատկանում են կամ թանկագին, կամ էլ դեկորատիվ շինարարական քարերի շարքին։ Ավելի թանկ են գնահատվում կանաչ, կապույտ, կարմրամորեգույն, ինչպես նաև պոլիքրոմ կանաչակարմիր տուրմալինների թափանցիկ տարատեսակները։
ՈՒժեղ պլեոքրոիզմի պատճառով մուգ գույնի բյուրեղները երեսակում են այնպես, որ քարի մակերևույթը զուգահեռ լինի բյուրեղի առանցքին։ Բաց գույնի բյուրեղների վերամշակվող մակերևույթը պետք է ուղղահայաց լինի գլխավոր առանցքին, դրանով գույնը ավելի խորքային են դարձնում։
Տուրմալինը մինչև 450—650 °C տաքացնելիս ստանում են թանկարժեք տեսակներ, կարմրադարչնագույնը դառնում է վարդագույն, իսկ մուգ կանաչը՝ զմրուխտի գույն։ Հանդիպում են ապակուց պատրաստված նմանակումներ։Ոսկերչական քարերի որակի գնահատումը հաշվի է առնում  բյուրեղի անթերիությունը և պայծառ, հագեցած գույնը։ Ոսկերչական շուկայում ավելի շատ պահանջված են 2 կարատից ավելի մեծ, երեսակված քարերը։


== Տուրմալինի տարատեսակներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Воробьёв, Виктор Иванович (1890–1907)։ «Турмалин»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 
Шуман В. Турмалин // Мир камня. В 2-x т.. — Мир, 1986. — Т. 2. Драгоценные и поделочные камни. — С. 104—107. — 263 с. — 100 000 экз.