Կենտավրոսի բետա

Կենտավրոսի բետա (անգլ.՝ Beta Centauri, լատիներեն՝ β Centauri, կրճատ՝ Beta Cen, β Cen), պաշտոնական անունը Հեյդար , եռաստիճան աստղային համակարգ Կենտավրոս համաստեղության հարավային մասում։ Համակարգի միացյալ 0.61 տեսանելի աստղային մեծության շնորհիվ Կենտավրոսի երկրորդ ամենապայծառ աստղն է և գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղերից մեկը։ Ըստ «Hipparcos» աստղաչափական արբանյակից ստացված պարալաքսային չափումների՝ մինչև այս համակարգ հեռավորությունը կազմում է մոտավորապես 390 լուսային տարի կամ 120 պարսեկ։
Հարավային կիսագնդում հայտնի է որպես դեպի Հարավային խաչ համաստեղություն ցույց տվող երկու «ցուցիչներից» ներսակողմյանը։ Մյուս «ցուցիչից»՝ Կենտավրոսի ալֆայից, սկիզբ առնող ու Կենտավրոսի բետայով անցնող գիծը մի քանի աստիճանի տարբերությամբ ուղղվում է դեպի խաչի հյուսիսային ծայրում գտնվող Գակրուքս աստղը։ Վերջինս օգտագործելով՝ նավարկողը կարող է հարավային ծայրում գտնվող Ակրուքս աստղով գիծ տանել ու ճշգրտորեն որոշել հարավը։


== Անվանակարգություն ==
β Centauri -ն (լատիներեն՝ Beta Centauri) աստղային համակարգի աստղային անվանումն է։
Ավանդաբար անվանվել է Հեյդար և Աջինա, որոնցից առաջինը ծագում է արաբերեն حضار բառից (արմատը նշանակում է «ներկա լինել» կամ «գետնի վրա» կամ «բնակեցված տարածք»), իսկ Աջինան  ենթադրաբար ծագում է լատիներեն genua բառից, որը նշանակում է «ծնկներ»․ աստղը գտնվում է Կենտավրոս համաստեղությունում պատկերված կենտավրոսի ձախ ծնկան վրա։ 2016 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը աստղերի անունների գրանցման ու ստանդարտացման նպատակով ստեղծել է աստղային անունների աշխատանքային խումբ (WGSN), որը 2016 թվականի օգոստոսի 21-ին հավանության է արժանացրել Հեյդար անունը  β Centauri Aa աստղի համար և այն գրանցվել է Միջազգային աստղագիտական միության աստղերի անունների գրացուցակում (կատալոգ)։
Աստղի չինարեն անունը 马腹 ( mǎ fù yī, «ձիու փորի վրայի առաջին աստղ») է։
Ավստրալիայի Վիկտորիա նահանգի բնիկ վերգայա ցեղախումբը Կենտավրոսի ալֆայի հետ այս աստղն անվանել են Bermbermgle երկու եղբայրների անունով, որոնք հայտնի են եղել իրենց քաջությամբ ու կործանարարությամբ և որոնք նիզակով սպանել են «Tchingal»-ին («Էմու», Հարավային խաչ համաստեղության «Ածխի պարկ» միգամածություն)։ Ցեղախմբի լեզվով եղբայրերը կոչվում էին Bram-bram-bult։


== Աստղային համակարգ ==

Կենտավրոսի բետա համակարգը բաղկացած է երեք աստղից՝ Կենտավրոսի բետա Aa, Կենտավրոսի բետա Ab և Կենտավրոսի բետա B։ Հայտնաբերված բոլոր սպեկտրալ գծերը համահունչ են B1 տիպի աստղին, տարբերվում են միայն գծերի եզրագծերը, այսպիսով համարվում է, որ բոլոր երեք աստղերն ունեն նույն տեսակի սպեկտր։
1935 թվականին հոլանդացի աստղագետ Յոհան Վուտեն նույնականացրել է Կենտավրոսի բետա B-ն՝ դրան տալով VOU 31 նույնացուցիչը։ Արբանյակը գլխավորից տարանջատված է 1.3 արքվայրկյանով և այդպես էլ մնացել է հայտնագործումից ի վեր, սակայն անկյան դիրքը փոփոխվել է վեց աստիճանով։ Կենտավրոսի բետա B-ն 4 տեսանելի աստղային մեծությամբ B1 տեսակի թզուկ է։
1967 թվականին Կենտավրոսի բետայի ճառագայթային արագության դիտարկված պարբերական փոփոխությունը հուշել է, որ Կենտավրոսի բետա A-ն կրկնակի աստղ է, ինչը հաստատվել է 1999 թվականին։ Գլխավոր աստղը բաղկացած է նույն զանգվածն ունեցող Կենտավրոսի β Aa և Կենտավրոսի β Ab աստղերի զույգից,  որոնք պտտվում են միմյանց շուրջ 357 օրվա ընթացքում՝ մոտավորապես 0.8245 մեծ էքսցենտրիսիտետով։
2005 թվականին հաշվարկվել է, որ այս զույգը գտնվում է միմյանցից մոտավորապես 4 աստղագիտական միավոր (16 պարսեկ) հեռավորության վրա։
Ե՛վ Aa-ն, և՛ Ab-ն ունեն B1 III սպեկտրային դասակարգում, որտեղ III լուսավորության դասիչը վկայում է գլխավոր հաջորդականությունից դուրս գտնվող հսկա աստղերի մասին։ Նրանք երկուսն էլ Ցեֆեոսի բետայի տիպի փոփոխական աստղեր են՝ ընդամենը մի քանի ժամ տևող բազմակի իմպուլասյին ժամանակահատվածներով։ Փոփոխականության ամբողջ ծավալը դեռ ուսումնասիրված չէ, բայց և ավելին չէ, քան մեծության մի քանի հարյուրերորդական մասը։
Aa աստղը 12.02 ± 0.13 անգամ ավելի ծանր է, քան Արեգակը, իսկ Ab-ն ծանր է նրանից 10.58 ± 0.18 անգամ։ Որպես մեկ աստղ Կենտավրոսի β-ի շառավիղը հաշվարկվել է և հավասար է 8․6 Արեգակի շառավղին, իսկ պայծառությունը՝ 41,700 Արեգակի պայծառությանը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Kaler James B.։ «HADAR (Beta Centauri)»։ Stars։ University of Illinois։ Վերցված է 2011-12-19