Կուկուլկանի տաճար

Կուկուլկանի տաճար (Իսպաներեն արտասանություն՝ [el kas'tiʎo]), (իսպ.՝ Pirámide de Kukulkán, Templo de Kukulkán, «El Castillo»), տաճար մայաների քաղաքական և մշակութային կենտրոն Չիչեն Իցայում, Յուկատան թերակղզի, Մեքսիկա։


== Պատմություն ==
Չիչեն-Իցայի գլխավոր տաճարը նվիրված է տոլտեկների մեկենաս Կուկուլկանին։ Տաճարի կուռքը` օդի և քամու աստված Կուկուլկանի արձանը, այստեղ են բերել տոլտեկները։ Այն կոչել են Կեցալ-կոատլ, որը մայաների լեզվից թարգմանաբար նշանակում է Կ’ուկ’Ուլկան։ Մայաների այս աստվածը արգելում էր իրեն մարդկային զոհեր մատուցել, նա ընդունում էր միայն ծաղիկներ և բուրավետ արմատներ։ Ըստ լեգենդի` նա «մորուսավոր սպիտակ աստված» էր, նման էր եվրոպացու, այդ պատճառով էլ հնդկացիները մեծ ուրախությամբ էին ընդունում իսպանացի կոնկիստադորներին, քանի որ նրանց համարում էին Կեցալկոատլի հետևորդները։
Իսպանացիները Կուկուլկանի տաճարն անվանում են Էլ-Կաստիլիո` դղյակ։


== Ճարտարապետություն ==
Կուկուլկանի տաճարը 24 մետր բարձրությամբ, 9 հարկանի քառակուսի հատակագիծ ունեցող բուրգ է։ Այն իր մոնումենտալությամբ և ներդաշնակությամբ իշխում է բոլորի վրա, դոմինանտում է հարակից տարածքի մյուս շինությունների նկատմամբ։ Տաճարը վեր է խոյանում 18 հա մակերես ունեցող հսկա վայրում։ Նրանից աջ  գտնվում է Մարտիկների տաճարը, դեպի ձախ` Հովազների տաճարը։ Կուկուլկանի 4 կողմերից դեպի վեր են բարձրանում մեծ աստիճաններ, որոնք խորհրդանշում են աշխարհի 4 կողմերը։ Աստիճանները եզրավորված են քարե բարավորներով, որոնք պատկերում են  օձի տարբեր հատվածներ` գլուխ, մարմին և պոչ։ Գարնանային և աշնանային  գիշերահավասարների օրը արևի ճառագայթներն այնպես են ընկնում աստիճանների վրա, որ թվում է, թե օձի մարմնի մասերը միանում են իրար, և կենդանին սկսում է սողալով դուրս գալ տաճարից։
Կուկուլկանի տաճարը սերտորեն կապված է աստղագիտության հետ։ Սա հիմնականում բխում է օրացույցի օրերից։ Տաճարի յուրաքանչյուր կողմի սանդուղքն ունի 91 աստիճան, 4 կողմի աստիճանների գումարը կազմում է 364։ Չորս սանդուղքները միացնող հիմքի հետ մեկտեղ ստացվում է 365` տարվա օրերին համապատասխան։
Բուրգի յուրաքանչյուր կողմն ունի 9 հարկ, որոնք սանդուղքով հատվելիս դառնում են 18։ Սա համապատասխանում է մայաների օրացույցի ամիսների թվի հետ։ Նրանք 12-ի փոխարեն ունեին 18 ամիս։ Բուրգի 9 ատամնավոր ելունները խորհրդանշում են տոլտեկական  առասպելաբանության «9 երկինքները», իսկ 52 քարե ռելիեֆները` մայաների օրացուցային մեկ ցիկլը։
Բուրգի վերին հատվածում փոքր չափերի 4 մուտք ունեցող տաճարն է, որտեղ արվում էին զոհաբերություններըն ու ծիսական արարողությունները։ Սա իր ճարտարապետական ձևերով նման է մայաների դասական  շրջանի կառույցներին, սակայն տանիքը հարթ է, իր վերևում չունի դամբարանի նմանվող կառույց։  Այս զոհարանում նախկինում պահվել է Հովազի սուրբ գահը, քանի որ հովազը ևս մայաների սուրբ կենդանիների թվին է պատկանել։ Գահն իրենից ներկայացնում էր կենդանու մեծ քանդակը, որն արված էր կարմիր, սև և կանաչ գույների մեջ։ Հովազի մարմնի վրայի պուտերը եղել են 73 նեֆրիտի կտորներ։
Տաճարի գլխավոր մուտքը հյուսիսային կողմից է։ Այն  պահում են կապիտելների հատվածում օձի գլուխների ոճավորումներով երկու քարե սյուներ։


=== Ներքին հարդարանքը ===
Կուկալկանը բուրգ է բուրգի ներսում։ Բուրգի ներսում կա փոքր չափսերի ևս մեկ 9-հարկանի բուրգ։ Այն ներառում է աստիճանավոր կամարներ, ինչը շատ բնորոշ է մայաների ճարտարապետությանը։
Կուկուլկանի տաճարը հանդիսանում է տոլտեկական դարաշրջանի գլխավոր ճարտարապետական նմուշներից մեկը։
Բուրգի հիմքից 20 մետր խորության վրա գտնվում է կարստային ստորգետնյա լիճ, ինչը կարող է սպառնալիք հանդիսանալ բուրգի փլուզման համար։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Գրականություն ==
Низовский А. Ю. Величайшие чудеса света. Энциклопедический справочник. — М.: Вече, 2007. — С. 43-45. — ISBN 5-9533-0667-9
AROCHI, Luis E. (1984) "La pirámide de Kukulcán" Panorama editorial (2005); ISBN 968-38-0118-8
LANDA, Diego de (1566) "Relación de las cosas de Yucatán" editorial Dastin (2003); ISBN 84-492-0363-5
MEDIZ Bolio, Antonio (2005) "Traducción al español de Chilam Balam de Chumayel" editorial Dante; ISBN 970-605-277-1
MONTEJO, Victor; GARAY, Luis (1999) "Popol Vuj, libro sagrado de los mayas" editorial Artes de México; ISBN 968-6533-85-0
STEPHENS, John Lloyd (1843) "Incidentes del viaje a Yucatán I" editorial Dastin (2003); obra completa ISBN 84-492-0379-1; vol. I ISBN 84-492-0369-4
STEPHENS, John Lloyd (1843) "Incidentes del viaje a Yucatán II" editorial Dastin (2003); obra completa ISBN 84-492-0379-1; vol. II ISBN 84-492-0370-8


== Աղբյուրներ ==
Gray, Richard.  "Sacred Sinkhole Discovered 1,000-year-old-Mayan-Temple-Eventually-Destroy-Pyramid." Science & tech August 17, 2015. Dailymail. Web. August 17, 2015.
Justice, Adam. "Scientists discover sacred sinkhole cave under Chichen
Itza pyramid." Science (2015). Ibtimes. Web. August 14, 2015.


== Արտաքին հղումներ ==
Chichén Itzá crestomatia INAH/Discovery Channel Youtube.com
Trayectoria del sol, eclíptica De Astrónomos a Astronaves
Paso cenital del sol en Chichén Itzá. National Geographic
http://www.phy6.org/stargaze/Meclipt.htm
Deutschlandfunk: Die ersten Sounddesigner der Geschichte
An archaeological study of chirped echo from the Mayan pyramid of Kukulkan at Chichen Itza by David Lubman Archived 1999-05-05 at the Wayback Machine.


== Ծանոթագրություններ ==