Նորտրոպ Ֆրայ

Հերման Նորտրոպ Ֆրայ (անգլ.՝ Herman Northrop Frye, հուլիսի 14, 1912(1912-07-14)[…], Շերբրուկ, Քվեբեկ, Կանադա - հունվարի 23, 1991(1991-01-23)[…], Տորոնտո, Կանադա), կանադացի բանասեր, առասպելաբանության, գրականության և լեզվի հետազոտող-տեսաբան։


=== Երիտասարդությունը և կրթությունը ===
Նորտրոպ Ֆրայը ծնվել է Շերբրուկում (Քվեբեկ), բայց մեծացել Մոնքթոնում (Նյու-Բրանսուիկ)։ Նա Հերման Էդվարդ Ֆրայի և Քեթրին Մոդ Հովարդի երրորդ երեխան էր։ Նրա ամենամեծ եղբայրը՝ Հովարդը, մահանում է Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ։ 1929 թ. Նորտրոպ Ֆրայը գնում է Տորոնտո, որպեսզի մասնակցի մուտքագրման (typing) ազգային մրցույթին։ Նա սովորել է Տորոնտոյի համալսարանի Վիկտորիա քոլեջում, որտեղ և ստացել է բակալավրիատի աստիճան։ Այստեղ նա եղել է և Acta Victoriana գրական հանդեսի խմբագիրը։ Նա միաժամանակ աստվածաբանություն է ուսանում Էմմանուել քոլեջում (որը, ինչպես Վիկտորիանա քոլեջը, Տորոնտոյի համալսարանի բաղկացուցիչներից մեկն էր)։


=== Ակադեմիական և ստեղծագործական կարիերան ===
Ն. Ֆրայը միջազգային ճանաչման հասավ իր առաջին իսկ գրքի՝ «Վախենալով համաչափությունից» (Fearful Symmetry) հրապարակմամբ (1947)։ Մինչ այդ Ուիլյամ Բլեյքի մարգարեական պոեզիան վատ էին հասկանում, ոմանք անգամ այն համարում էին զառանցանք։ Հակառակ նման ըմբռնման, Ն. Ֆրայը Ու. Բլեյքի պոեզիայի մեջ բացահայտեց փոխաբերությունների ողջ մի համակարգ, որը հիմնված էր Կորուսյալ Դրախտի և Սուրբ Գրքի վրա։ Ուիլյամ Բլեյքի պոեզիայի նրա հետազոտությունը մեծ ներդրում էր համաշխարհային գրականագիտության ոլորտում։ Բացի այդ՝ Ն. Ֆրայն ընդհանուր գծերով ներկայացրեց գրականություն հետազոտողների նորարարական կերպը, որը մեծ ազդեցություն է թողնում գրականագիտական հետազոտությունների վրա։ Նա մեծ ազդեցություն է թողել Հարոլդ Բլումի, Մարգրեթ Էթվուդի և այլոց վրա։
1974-1975 թվականներին Ն. Ֆրայը դասավանդել է Հարվրդի համալսարանում։
Ն. Ֆրայը երբեք չի ստացել գիտությունների թեկնածուի կոչում (Ph.D.)։


=== Ընտանեկան կյանք ===
Ն. Ֆրայը 1937 թվականին ամուսնացել է մանկավարժ, խմբագիր և նկարիչ Հելեն Քեմփի (Helen Kemp) հետ։ Հ. Քեմփը մահացել է 1984 թվականին՝ դասախոսական շրջագայությունների ընթացքում Ն. Ֆրային ուղեկցելու ժամանակ, Ավստրալիայում։ Երկու տարի անց՝ 1986 թվականին, Ն. Ֆրայն ամուսնանում է Էլիզըբեթ Բրաունի (Elizabeth Brown) հետ։
Նա մահացել է 1991 թվականին և հողին հանձնվել Տորոնտոյում՝ Mount Pleasant գերեզմանոցում։


== Հեղինակությունը և ազդեցություն ==
Նախ և առաջ մեծ ազդեցություն է թողել համաշխարհային մտքի վրա իր Քննադատության անատոմիա (Anatomy of Criticism: Four Essays, 1957) աշխատությամբ, որտեղ իբրև հետազոտական թեմա ընտրել էր գրականության, արվեստի և մշակույթի առասպելաբանական կամ արքետիպային մեկնաբանությունը։ Միմյանց է համադրել մարդաբանությունն ու հոգեբանությունը։ Զարգացրել է Կ. Գ. Յունգի գաղափարները։ Նրան իր անմիջական նախորդն էր համարում Հարոլդ Բլումը։ Ն. Ֆրայը ուժեղ ազդեցություն է ունեցել Մարգրեթ Էթվուդի արձակի և հրապարակախոսության վրա, ով նրա ուսանողուհին էր համալսարանում։


== Ներդրումը գրականության տեսության բնագավառում ==
Ընդհանուր առմամբ, Ն. Ֆրայի աշխատություններն ավելի շատ հայտնի են Ֆրանսիայից դուրս, մանավորապես այն երկրներում, որտեղ առկա է Ռոլան Բարտի և Ժան Ժենեի ազդեցությունը (սակայն նա ինքը՝ Ն. Ֆրայը, մեծ ազդեցություն է թողել անգլա-սաքսոնական մտածողների վրա, ինչպես՝ Նելսոն Գուդմանի)։ Ն. Ֆրայի ուշագրավ հարցադրումներից էր «Իսկ եթե գրաքննադատությունը միաժամանակ և՛ գիտությո՞ւն է, և՛ արվե՞ստ»։
Ն. Ֆրայի տեսության հիմքում ընկած են հատկապես Արիստոտելի և Ջանբատիստո Վիկոյի տեսությունները։


== Ստեղծագործություններ ==
1947 — Fearful Symmetry: A Study of William Blake
1957 — Anatomy of Criticism: Four Essays
1964 — The Educated Imagination
1967 — Fools of Time: Studies in Shakespeare Tragedy
1970 — The Stubborn Structure: Essays on Criticism and Society
1971 — The Critical Path: An Essay on the Social Context of Literary Criticism
1976 — Spiritus Mundi: Essays on Literature, Myth, and Society
1982 — The Great Code: The Bible and Literature
1990 — Words with Power
1991 — The Double Vision: Language and Meaning in Religion


== Ծանոթագրություննե ==