Բաբա Յագա

Բաբա Յագա (ռուս.՝ Баба-яга, Яга, яга-баба, еги-баба, ягая, Ягишна, Ягабова, Егибоба, բել.՝ Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня, ուկրաիներեն՝ Баба-Язя, Язя, Язі-баба, Гадра, լեհ.՝ jędza, babojędza, չեխ․՝ jezinka, Ježibaba,  «վհուկ», «անտառի պառավ», սերբ.՝ баба jега, սլովեն.՝ jaga baba, ježi baba), սլավոնական դիցաբանության և բանահյուսության (հատկապես կախարդական հեքիաթների) կերպար։ Տգեղ պառավ է, որն ունի կախարդական իրեր և օժտված է մոգական ուժով։ Մի շարք հեքիաթներում նա նմանեցվում է վհուկի, կախարդուհու։ Առավել հաճախ բացասական կերպար է, բայց երբեմն գլխավոր հերոսի օգնականն է։ Բացի ռուսականից, հանդիպում է սլովակերեն և չեխերեն հեքիաթներում։ Բացի այդ, նա ծիսական սուրբ կերպար է Ավստրիայի Կարինթիա նահանգի նախկին սլավոնական տարածքներում, Մասլենիցայի կերպար Չեռնոգորիայում և գիշերային ոգի Սերբիայում, Խորվաթիայում ու Բուլղարիայում։


== Ստուգաբանություն ==
Մաքս Ֆասմերը Յագա անվան սկիզբը համարում է նախասլավոնական *(j)ęgа բառը, որի արտացոլումն են սերբախորվաթ․՝ jeзa «սարսափ», jeзив «վտանգավոր», սլովեն.՝ jezа «զայրույթ», jeziti «բարկացնել», չեխ․՝ jeze «lamia», չեխ․՝ jezinka «անտառային վհուկ, չար պառավ», լեհ.՝ jędzа «վհուկ, բաբա-յագա, չար պառավ», jędzić się «չարանալ» և այլ բառերը։ Այնուամենայնիվ, ռուսերենում կա սլավոնական լեզուներից թվարկված բոլոր օրինակների կոգնատը (միարմատ բառեր, որոնք ունեն ընդհանուր ծագում և նման հնչողություն երկու կամ ավելի լեզուներում), ինչը կասկածի տակ է դնում Յագա անվան և սլավոնական լեզուներից բերված օրինակների միջև կապի գոյությունը։ Հնարավոր է նաև ստուգաբանություն, որի շրջանակներում հին փոխառված անունը վերաիմաստավորվել է սլավոնների կողմից և ավելի մոտեցրել նախասլավոնական *(j)egа ածանցավորներին (ժողովրդական ստուգաբանություն), ինչը բացատրում է տատանումները, որոնք արտահայտվում են -z- և -ž- տարբերակների առկայությամբ արևմտասլավոնական լեզուներում (անունը վերաիմաստավորվում է) և ռուսերենում -г- տարբերակի առկայությամբ (չի վերաիմաստավորվել)։
Բացի սլավոնական լեզուներից, Ֆասմերը բառը մոտեցնում է մերձբալթյան, անգլերեն, իսլանդերեն լեզուներին՝ մերժելով թյուրքական, հնդկական, ալբանական լեզուների, լատիներեն հետ կապը։
Ստուգաբանները նմանեցնում են նախասլավոնական յագա (*ęga) բառին, որը նշանակում է օձ, սողուն, ինչը ցույց է տալիս կերպարի խթոնյան ծագումը։
Բաբա Յագայի գրավոր հիշատակումը 1588 թվականին արել է անգլիացի ճանապարհորդ Ջիլս Ֆլետչերը «Ռուսական պետության մասին» գրքում։ Նա, հասնելով Պերմի շրջանի սամոդինների մոտ, կարդացել է «ոսկե կամ յագա-բաբա» կուռքի պաշտամունքի մասին և նկատել, որ դա «դատարկ առակ է»։


== Բաբա Յագայի կերպարը բանահյուսության մեջ ==


=== Արևելյան սլավոնների մոտ ===

Սլավոնական բանահյուսության մեջ Բաբա Յագան օժտված է մի քանի կայուն հատկանիշներով. նա կարողանում է կախարդել, թռչել սանդին նստած, ապրում է անտառի եզրին գտնվող հավի ոտքերով խրճիթում (կամ նրբաբլիթների վրա հենված), որը շրջապատված է մարդու ոսկորներով և գանգերով պատրաստված ցանկապատով։ Նա գայթակղում է բարի կտրիճներին ու փոքրիկ երեխաներին՝ իբր թե նրանց ուտելու համար։ Իր զոհերին նա հետապնդում է սանդին նստած՝ նրան հալածելով սանդակոթով և հետքը մաքրելով ցախավելով։ «Իվան Ցարևիչն ու Մարիա Մորևնան» հեքիաթում Յագա Յագիշնան (պառավ Յագան, ոսկորե ոտքը) ապրում է «յոթ սարից այն կողմ՝ հեռավոր թագավորությունում՝ ծովից ոչ հեռու, կրակե գետից այն կողմ», որտեղ ուներ հրաշալի զամբիկների երամակ։ Յագան 3 դև-աղջիկների (երբեմն՝ արքայադստեր, հերոսի հրաշալի հարսնացուի) մայրն էր, օձ, որին սպանում է հեքիաթի հերոսը։
Վլադիմիր Դալը լրացնում է՝ «նա գլխաբաց է և մեկ շապիկով, առանց գոտու. երկուսն էլ անպարկեշտության գագաթնակետն են»։
Ըստ բանահյուսության տեսության և պատմության մասնագետ Վլադիմիր Պրոպի՝ առանձնացվում են Բաբա Յագայի 3 տեսակներ՝ նվիրատու (նա գլխավոր հերոսին նվիրում է հեքիաթային ձի կամ կախարդական առարկա), երեխաներին առևանգող, Բաբա Յագա-մարտիկ, որի հետ կռվելով «ոչ թե կյանքի, այլ մահվան համար»՝ հեքիաթի հերոսը տեղափոխվում է հասունության այլ մակարդակ։ Ընդ որում չարությունն ու ագրեսիվությունը Բաբա Յագայի գերիշխող հատկանիշները չեն, այլ միայն նրա իռացիոնալ, ոչ որոշիչ բնույթը։
Բանահյուսության մեջ Բաբա Յագայի երկակի բնույթը կապված է առաջին հերթին անտառի տիրուհու կերպարի հետ, որին պետք է սիրաշահել, երկրորդ՝ չար արարածի կերպարի հետ, որը երեխաներին դնում է թիի վրա, որպեսզի խորովի։ Բաբա Յագայի այդ կերպարը կապված է դեռահասներին ձեռնադրման ծեսի ժամանակ ուղեկցող քրմուհու գործառույթի հետ։ Այսպես, բազմաթիվ հեքիաթներում Բաբա Յագան ուզում է ուտել հերոսին, բայց կա՛մ ուտեցնելով ու խմեցնելով բաց է թողնում՝ նրան տալով կծիկ կամ ինչ-որ գաղտնի գիտելիքներ, կա՛մ հերոսն ինքն է փախչում։


=== Հարավային սլավոնների մոտ ===
Ավստրիայի Կարինթիա նահանգի սլավոնական նախկին հողերում «Բաբա Յագա Պեխտրան» (գերմ.՝ Pechtrababajagen) արարողակարգային կերպար է, երբ Ջրօրհնեքի գիշերը և Մասլենիցայի ժամանակ շրջում են տներում։ Շրջայցի ժամանակ ինչ-որ մեկն իր վրա փայտե ոտք է ամրացնում և կաղում. հին նկարագրություններում Պեխտրան ուներ «սագի» մեծ ոտք։
Պոմուրիայի սլովենացիների մոտ Յուրիի օրը գարնանը դիմավորելիս, երբ ուղեկցում էին «Կանաչ Յուրիին», ձմռանն անվանում էին Բաբա Յագա.

Սերբիայում, Չեռնոգորիայում և Խորվաթիայում կոչվում է Բաբա Ռոգա (այսինքն՝ Եղջյուրավոր պառավ), և նրանով վախեցնում են փոքր երեխաներին, երբ վերջիններս կամակորություն են անում և չեն ցանկանում քնել։


=== Արտաքին տեսք ===

Բաբա Յագան սովորաբար պատկերվում է մեծ սապատով, մեծ, երկար, կեռ, արծվաքիթ պառավի տեսքով («лежала из угла в угол Баба-Яга, костяная нога, нос в потолок, губы на притолоке висят»): Բելառուս ազգագրագետի կարծիքով այստեղ Բաբա Յագան հայտնվում է հանգուցյալի կերպարով տուն-դագաղում, և հենց դրանով է բացատրվում «քիթն առաստաղին է հասնում» արտահայտությունը։
Լուբոկի նկարում նա հագել է կանաչ զգեստ, բաց մանուշակագույն գլխարկ, տրեխներ և տաբատ։ Մեկ այլ նկարում Բաբա Յագան հագել է կարմիր կիսաշրջազգեստ և երկարաճիտ կոշիկներ։ Հեքիաթներում շեշտը դրված չէ Բաբա Յագայի հագուստների վրա։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Яги (автор Ричард Псмит (Андрей Ленский)) Журнал «Лучшие Компьютерные Игры» № 11 (84) ноябрь 2008
Бáба−Ягá (Бáба−ягá, бáба−ягá) // Мультимедийный лингвострановедческий словарь «Россия»