Մաթիաս Բել

Մաթիաս Բել (գերմ.՝ Matthias Bel; հունգ.՝ Bél Mátyás; սլովակ.՝ Matej Bel; լատ.՝ Matthias Belius, մարտի 22, 1684(1684-03-22) կամ մարտի 24, 1684(1684-03-24), Բանկա Բիստրիկա, Zólyom County, Հունգարիայի թագավորություն - օգոստոսի 29, 1749(1749-08-29)[…], Բրատիսլավա, Հաբսբուրգի միապետություն),
լյութերական քահանա և Հունգարիայի թագավորության էրուդիտ։ Նա հայտնի է նաև որպես Հունգարիայի Մեծ հերոս (Magnum Decus Hungariae): Բելն իրեն բնութագրում է «lingua Sla-vus, natione Hungarus, eruditione Germanus»-ում («լեզվով` սլավոնական, ազգությամբ` հունգարացի, Էրուդիցիայով` գերմանացի»)։


== Կենսագրություն ==
Մաթիաս Բելը ծնվել է Օչովայում (Ocsova), Հունգարիայի թագավորություն (այժմ Očová, Սլովակիա)։
Ըստ որոշ աղբյուրների, սլովակերեն, նա իրեն համարում էր էթնիկ Սլովակ, չնայած Բելն անվանել է իրեն «լեզվով` սլավոնական, ազգությամբ` հունգարացի, Էրուդիցիայով` գերմանացի»։ 1710 թվականին նա ամուսնացել է Հունգարիայից էթնիկ գերմանուհի Սյուզաննա Հերմանի հետ։ Նրանք ունեցան ութ երեխա։
Բելը հաճախել է Լուչենեցի (Losonc), Կալինովոյի (Kálnó) և Դոլնա Ստրեհովայի (Alsósztregova) դպրոցներ, ապա սովորել է Բանսկա Բիստրիցայի (Besztercebánya) և Պրեսբուրգի (այժմ Բրատիսլավա), որոշ ժամանակ` Վեսպրեմի  գիմնազիաներում և Պապա քաղաքի կալվինական քոլեջում։ 1704-1706 թվականներին ուսանել է աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն և բժշկություն Հալլեի համալսարանում և Մագդեբուրգի մոտ մոտ գտնվող Klosterbergen դպրոցում նշանակվել է ավագ քահանա։ Ավելի ուշ, վերադառնալով Հունգարիայի թագավորություն, դարձել է ռեկտորի օգնական, իսկ ավելի ուշ` Բանսկա Բիստրիցայի լյութերական գիմնազիայի ռեկտոր, որտեղ նա միաժամանակ նաև քահանա էր։ 1714-1719 թվականներին Լյութերական գիմնազիայի ռեկտոր էր, ապա Պրեսբուրգի գերմանական լյութերական եկեղեցու քահանա։
Բելը մահացել է 1749 թվականի օգոստոսի 29-ին։ Թաղվել է Պրեսբուրգում։


== Ընտիր աշխատություններ ==
Բելը խոսում էր սլովակերեն, հունգարերեն և գերմաներեն, սակայն նրա ստեղծագործությունները հիմնականում լատիներեն էին լույս տեսնում։
Բելն իր կյանքի ընթացքում երբեք չի տպագրվել սլովակյան լեզվով։ Սլովակերենի գրավոր ձևակերպման առաջին փորձը կատարվել է միայն 1787 թվականին` արդեն նրա մահվանից հետո։ Երկրի ներսում սլովակյան ապստամբները այդ ժամանակ օգտագործեցին այսպես կոչված աստվածաշնչյան չեխերենը, որով կատարվեց Աստվածաշնչի թարգմանությունը, հայտնի որպես Կրալիկի Աստվածաշունչ։
Բելի հայտնի ստեղծագործություններից մեկը հանդիսանում է Institutiones linguae Germanicae-ն (գերմանական քերականության կանոններ), գրված լատիներեն հունգարացիների համար։ Քերականության հրատարակությունը լույս է տեսել 1730 թվականին Հալլեում Գերմանիայում սովորող հունգարացի ուսանողների համար։ Նա նաև գրել է «Der ungarische Sprachmeister» («Հունգարական լեզվի ուսուցիչ») հայտնի գիրքը, գերմանացիների համար հունգարական քերականությունը։


== Ժառանգություն ==
Բելն աշխատել է մանկավարժության, փիլիսոփայության, բանասիրության, պատմության և տեսական աստվածաբանության բնագավառներում, նա եղել է հունգարական աշխարհագրական գիտության հիմնադիրը, նկարագրական ազգագրության և տնտեսագիտության հիմնադիր։ Լինելով պիետիզմի առաջատար գործիչ, Բելը հոգևոր գործեր է գրել լյութերական ժամասացության լեզվով։
Որպես ուսուցիչ Բելը գրքեր է գրել բնագիտության դասերի համար, որոնց մեջ ընդգծել է տեսողական գործիքների անհրաժեշտությունը։ Նրա ուսուցման մեթոդները մեծ ազդեցություն ունեցան Հունգարիայում կրթական համակարգի կատարելագործման վրա։
Որպես բանասեր, Բելն առաջինն էր ուսումնասիրել հունգարական ռուները, ներդրում ունեցել հունգարական գրական լեզվի զարգացման մեջ, գրել է հունգարական, լատինական և գերմանական քերականություններ։


== Պատվո նշաններ և պարգևներ ==
Բելի ստեղծագործությունները ճանաչման և հարգանքի են արժանացել Թագավորության սահմաններից դուրս. նա մի շարք արտասահմանյան գիտական ընկերությունների անդամ էր` Բեռլինում Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի, Լոնդոնի թագավորական ընկերության։
Մաթիաս Բելը բարձրացել է ազնվական աստիճանի Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլ VI-ի կողմից և ստացել ոսկե մեդալիոն իր (Բելի) սեփական դիմանկարով Պապի Կլեմենտ XII-ի կողմից։
Մաթիաս Բելի համալսարանը (Univerzita Matei Bela) Բանսկա Բիստրիցայում կրում է իր անունը։


== Հրատարակություններ ==
Forma sacrorum verborum (Halle, 1707)
Compendium (1713)
Invitatio ad symbola conferenda dum historia linguae hungaricae libri II…edere parat… (Berolini, 1713)
Grammatica Latina (Leutschoviae, 1717)
Rhetorices veteris et novae praecepta (Lipsiae, 1717)
Institutiones linguac germanicae et slavicae in Hungaria ortu (Leutschoviae, 1718)
De vetera literatura hunnoscythica exercitatio (Lipsiae, 1718)
Christophori Cellarii latinitatis probatae et exercitae liber memorialis naturali ordine dispositus (Norimbergae, 1719)
Flos medicinae scholae Salernitanae (Posonii, 1721)
Hungariae antiquae et novae prodromus (Norinbergae, 1723)
Preces christianae (Lipsiae, 1728)
Die Gatt suchende Seele (1729)
Der ungarische Sprachmeister. (Pressburg, 1729)
Adparatus ad historiam Hungariae. Decades II. (Posonii, 1735-46)
Notitia Hungariae novae historico-geographica. Partis I. Tom. I—IV. Partis II. Tom. V. Viennae, (1735-42)
Compendium Hungariae geographicum (Posonii, 1753)
Kurze und zuverlässige Nachricht von dem Zustande der protestantischen Kirche in Ungarn
Compendiolum regnorum Slavoniae, Croatiae, Dalmatiae, Gallicae et Lodomeriae. Posonii et Cassoviae (1777)
Miscellanea Berolinensia (1734)


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Bel, Matthias (Bél Mátyás): Notitia Hungariae novae historico-geographica… Comitatuum ineditorum Tomus II. in quo continentur… Comitatus Soproniensis, Castriferrei, Szaladiensis et Veszprimiensis. Ed. Gregorius Tóth. Textum recensuerunt notisque instruxerunt: Bernadett Benei (et al.) Будапешт, 2012. (Prefaces, samples from the text edition) (pdf)
Маттиас Бел: информация Венгрии. Новые исторические карты уездов. Edd. Gregorius Tóth, Ladislaus Glück, Zoltanus Gőzsy. Budapestini, 2011. (The introduction in Hungarian and in English can be read on this link)
BME Irányítástechnika és Informatika Tanszék
Jószerencsét! Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
Венгерский Протестантский пантеон Archived 2011-05-26 at the Wayback Machine.
Каталог произведений Маттиаса Бела, библиотека лицея Evangelici Posoniensis asservantur
Tóth, Gergely: Discipuli Posonienses Matthiae Belii. Lymbus 2007. 179—208.