Տագնապային խանգարում

Տագնապային խանգարումներ, հոգեկան հիվանդությունների տեսակ, որոնց բնորոշ են անհանգստության և վախի զգացումներ։ Անհանգստությունը ապագա իրադարձությունների նկատմամբ արձագանքն է, իսկ վախը` ներկա իրադարձությունների։ Այս զգացումները կարող են առաջացնել ֆիզիկական ախտանիշներ, ինչպես օրինակ` հաճախասրտություն և ցնցումներ։ Կան բազմաթիվ տագնապային խանգարումներ` ընդհանրացված տագնապային, բաժանման հետևանքով տագնապային, խուճապային, սոցիոֆոբիա, ագորաֆոբիա և այլ տեսակի ֆոբիաներ։ Կախված տարբեր երևույթների բնույթից, որոնք հանգեցնում են ախտանիշների առաջացման և զարգացման` խանգարումները լինում են տարբեր տեսակի։ Մարդիկ հիմնականում մեկից ավելի տագնապային խանգարումներ են ունենում։
Տագնապային խանգարումների առաջացման պատճառները լինում են ինչպես գենետիկ, այնպես էլ՝ ոչ գենետիկ։ Ռիսկային գործոններից են երեխաների նկատմամբ բռնությունը, հոգեկան խանգարումների ընտանեկան պատմությունը և աղքատությունը։ Տագնապային խանգարումների հետ մեկտեղ հիմնականում դրսևորվում են նաև դեպրեսիվ խանգարում և անձնային խանգարում: Հիվանդի մոտ տագնապային խանգարում ախտորոշելու համար պետք է, որ այս ախտանիշներն առնվազն վեց ամիս առկա լինեն։ Խանգարման առաջացման այլ ախտանիշներից են սիրտ-անոթային հիվանդությունները, կոֆեինի, ալկոհոլի, մարիխուանայի և այլ դեղահաբերի օգտագործումն ու չարաշահումը։
Այս խանգարումներն առանց բուժման չեն անհետանում։ Բուժումը կարող է ներառել ապրելակերպի փոփոխություն, հոգեթերապիաներ, դեղորայք։ Հոգեթերապիաներից հատկապես արդյունավետ է կոգնիտիվ-վարքային թերապիան, իսկ դեղորայքից` հակադեպրեսանտները և բետա-պաշարիչները։
Յուրաքանչյուր տարի մարդկության մոտ 12%-ի մոտ արձանագրվում է տագնապային խանգարում, իսկ 5-30%-ը կյանքում գեթ մեկ անգամ այդպիսի զգացումներ են եղել։ Ընդ որում, այն մոտ երկու անգամ ավելի հաճախ կանանց մոտ է դրսևորվում, քան տղամարդկանց և հիմնականում մինչև 25 տարեկան։ ԱՄՆ-ն և Եվրոպան ամենառիսկային գոտիներն են համարվում:


== Դասակարգում ==


=== Ընդհանրացված տագնապային խանգարում ===

Ընդհանրացված տագնապային խանգարումը բնորոշվում է երկարատև տագնապով, անհանգստությամբ, որն ուղղված չէ որևէ կոնկրետ իրադարձության կամ երևույթի։ Ընդհանրացված տագնապային խանգարումով տառապողներն ունենում են անդադար վախի և անհանգստության զգացումներ, որոնք օր օրի ուժգնանում են։ Այս խանգարման հիմնական ախտանիշներն են անհանգստությունը, հոգնածությունը, դյուրագրգռությունը, մկանային լարվածությունը և քնի խանգարումը։ Ընդհանրացված տագնապային խանգարումը հատկապես բնորոշ է մեծահասակներին։ Անհանգստությունը կարող է դեղահաբերի չարաշահման պատճառ լինել, հետևաբար մասնագետները պետք է մանրամասն ուսումնասիրեն դեպքերը։ Կարելի է համարել, որ հիվանդի մոտ դրսևորվում է ընդհանրացված տագնապային խանգարում, եթե վերը նշված ախտանիշներն առկա են ավելի քան վեց ամիս։ Հիվանդը կարող է դժվարություններ ունենալ որոշումներ ընդունելիս, ինչպես նաև անհանգիստ վիճակի պատճառով մոռանալ իր պարտականությունների կամ հանդիպումների մասին։ Հիվանդն ունենում է լարված տեսք, նկատվում է ձեռքերի և ոտքերի առատ քրտնարտադրություն, կարող են լաց լինել, ինչն էլ իր հերթին դեպրեսիայի հետևանք է։ Մինչև ընդհանրացված տագնապային խանգարում ախտորոշելը բժիշկները պետք է բացառեն դեղորայքի և թմրանյութերի հետևանքով առաջացած հոգեկան խանգարումները։


=== Խուճապային խանգարում ===
Խուճապային խանգարման դեպքում սարսափի և նախազգացման հանկարծակի և կարճ նոպա է լինում, որն ուղեկցվում է դողով, գլխապտույտով, սրտխառնոցով, շնչարգելությամբ։ Այս նոպաները կարող են տևել տաս րոպեից մինչև մեկ ժամ։


=== Առանձնահատուկ ֆոբիաներ ===
Տագնապային խանգարումների ամենամեծ կատեգորիան կազմում են առանձնահատուկ ֆոբիաները։ Դրանք ներառում են բոլոր այն դեպքերը, որոնց ժամանակ վախը և տագնապը կոնկրետ իրավիճակի կամ խթանի արդյունքում են առաջանում։ Աշխարհի բնակչության 5-12%-ը տառապում է առանձնահատուկ ֆոբիաներից։ Այդպիսի մարդիկ սարսափելի զգացողություններ են ունենում իրենց վախ ներշնչող առարկայից, վայրից կամ իրավիճակից։ Նրանք հասկանում են, որ իրենց վախն իրականում իրական վտանգ չի ներկայացնում, սակայն չեն կարողանում հաղթահարել այն և կառավարել իրավիճակը։


==== Ագորաֆոբիա ====

Ագորաֆոբիան տագնապային իրավիճակ է, որի դեպքում որևէ վայրից կամ իրավիճակից խուսափելը թվում է դժվար կամ անհնարին։ Ագորաֆոբիայով տառապող մարդու համար կարևոր պայման է տեսադաշտում անընդհատ ունենալ դուռ կամ դեպի ելք տանող այլ ճանապարհ։ Բացի վախեր բնորոշելուց, ագորաֆոբիա եզրույթն օգտագործվում նաև այն դեպքում, երբ անհատը խուսափողական պահվածք է դրսևորում։ Օրինակ՝ եթե մեքենա վարելիս վախի, տագնապի նոպա է եղել, ապա տվյալ մարդն արդեն սկսում է մեքենա վարելն ասոցացնել իր վախի հետ և արդյունքում չի ցանկանում այլևս կատարել այդ գործողությունը։


==== Սոցիոֆոբիա ====

Սոցիոֆոբիային բնորոշ է հանրության ուշադրության կենտրոնում գտնվելուց խուսափելը, հասարակական շփոթվածությունը, նվաստացած լինելու զգացումը։ Ֆիզիկական ախտանիշներն են կարմրելը, քրտնելը, դժվարությամբ խոսելը։ Ինչպես բոլոր ֆոբիաների դեպքում, սոցիոֆոբիայով տառապող անձը փորձում է անել ամեն հնարավոր բան իր վախի աղբյուրից խուսափելու համար, տվյալ դեպքում՝ հասարակության հետ շփվելուց։ Վերջինս էլ իր հերթին հանգեցնում է սոցիալական մեկուսացման։


=== Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում ===

Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը տագնապային խանգարման տեսակ է, որը տրավմատիկ իրադարձության հետևանք է։ Այն կարող է առաջանալ տարերային աղետների, վեճի, բռնաբարության, ահաբեկչության, պատանդ լինելու արդյունքում ի հայտ եկած սթրեսից հետո։ Հիմնական ախտանիշներն են խուսափողական պահվածքը, անհանգստությունը, բարկությունը և ընկճվածությունը։


=== Բաժանման հետևանքով տագնապային խանգարում ===

Բաժանման հետևանքով տագնապային խանգարումը որևիցե վայրից կամ մարդուց բաժանված լինելու արդյունքում առաջացած անտանելի զգացումն է։ Բաժանման հետևանքով առաջացած սթրեսը, տրամադրության անկումը բնական երևույթներ են։ Միայն այսպիսի զգացումների չափից դուրս շատ և ինտենսիվ լինելու դեպքում կարելի է համարել, որ անհատի մոտ դրսևորվում է խանգարում։ Այս խանգարմամբ տառապում է մեծահասակների 7%-ը, իսկ երեխաների` 5%-ը։ Սակայն երեխաների դեպքում այն առավել լուրջ հետևանքներ է ունենում։


=== Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում ===

Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման (ՕԿԽ) դեպքում հիվանդը ունենում է վախեցնող, օբսեսիվ մտքեր կամ կոմպուլսիաներ, որոնք դրդում են նրան բազմիցս կատարել որոշակի գործողություններ։ Այս խանգարումով տառապում են մեծահասակաների 2%-ը (կանայք մի փոքր ավելի շատ, քան տղամարդիկ), երեխաների և դեռահասների 3%-ը։
ՕԿԽ-ով տառապող անհատը գիտի, որ այս ախտանշանները հիմնավորված չեն և փորձում է պայքարել և՛ այդպիսի մտքերի, և՛ պահվածքի դեմ։


== Պատճառներ ==


=== Ալկոհոլ ===
Անհանգստությունը և դեպրեսիան կարող են առաջանալ ալկոհոլի չարաշահումից։ Անգամ ալկոհոլի չափավոր, սակայն կանոնավոր օգտագործումը կարող է անհանգստության աստիճանը բարձրացնել։ Այսպիսի վիճակը հիմնականում շարունակվում է անգամ ալկոհոլից հրաժարվելուց երկու տարի հետո, որի ընթացքում հիվանդը փորձում է բուժվել հարբեցողությունից։


=== Կոֆեին ===
Կոֆեինի օգտագործումն էլ իր հերթին կարող է բարդություններ առաջացնել և անգամ խուճապային խանգարման պատճառ հանդիսանալ։ Տագնապային խանգարում ունեցողների մոտ հնարավոր է առաջանա կոֆեինից կախվածություն։


=== Թմրադեղեր ===
Մարիխուանայի օգտագործումը նույնպես ասոցացվում է տագնապային խանգարման հետ։ Սակայն դրանց հստակ պատճառահետևանքային կապը դեռևս մանրամասնորեն ուսումնասիրված և ապացուցված չէ։


=== Սթրես ===
Տագնապային խանգարումներ կարող են առաջանալ նաև ֆինանսական խնդիրների կամ ֆիզիկական հիվանդությունների հետևանքով։ Սոցիալական փոխազդեցության հետևանքով երիտասարդների և դեռահասների շրջանում անհանգստությունը սովորական է։ Այն նաև բնորոշ է մարազմ ունեցող մեծահասակներին։


=== էվոլյուցիոն անհամապատասխանություն ===
Ենթադրվում է, որ անհանգստության դրսևորումները հին քարի դարից սկսած սոցիալական միջավայրի փոփոխությունների հետևանք են։ Օրինակ, քարի դարում մարդկանց միջև մաշկ-մաշկի կոնտակտն առավել հաճախակի բնույթ էր կրում, երեխաներն ավելի շատ էին մոր գրկում գտնվում։ Այս ամենը անհանգստության նվազեցման արդյունավետ միջոցներից է։ Բացի այդ, հին աշխարհում օտարների հետ շփումը սահմանափակ էր, ինչն էլ հանգիստ կյանքի գրավականն էր։


== Ախտորոշում ==
Տագնապային խանգարումները հիմնականում ծանր քրոնիկ բնույթ են կրում։ Դրանք հակված են առավել սրանալ սթրեսի դեպքում և ուղեկցվում են այլ ֆիզիոլոգիական ախտանիշներով` գլխացավ, քրտնարտադրություն, մկանային լարվածություն, հաճախասրտություն, գերճնշում, որոնք էլ իրենց հերթին կարող են քրոնիկ հոգնածության հանգեցնել։
Բժշկության մեջ «անհանգստությունն» ու «վախը» հստակ տարբերակիչ իմաստներ ունեն։ «Անհանգստությունը» սահմանվում է որպես տհաճ հուզական վիճակ, որի պատճառները կամ հայտնաբերված չեն, կամ էլ անկառավարելի և անխուսափելի են։ Մինչդեռ «վախը» բացահայտված արտաքին վտանգի դեմ ուղղված հուզական և հոգեբանական պատասխան է։ «Տագնապային խանգարում» եզրույթը ընդգրկում է և՛ վախերը (ֆոբիաները), և՛ անհանգստությունները։
Տագնապային խանգարում ախտորոշելուց առաջ պարտադիր է բացառել այլ բժշկական հիվանդությունները։ Կան հիվանդություններ, որոնք կարող են նման կամ նույն ախտանիշներնն ունենալ։ Օրինակ` որոշ էնդոկրին հիվանդությունները, նյութափոխանակության խանգարումները (շաքարային դիաբետ), վիտամին D-ի, վիտամին B2-ի, վիտամին B12-ի, վիտամին B9-ի պակասությունը, ստամոքսաղիքային հիվանդությունները, սրտային հիվանդությունները, արյան հիվանդությունները (սակավարյունություն) և ուղեղի դեգեներատիվ հիվանդությունները (Պարկինսոնյան հիվանդություն, ցրված սկլերոզ)։
Մի շարք դեղեր կարող են ավելի բարդացնել իրավիճակը և՛ պատահական թունավորման, և՛ քրոնիկ օգտագործման դեպքում։ Այդպիսիք են մարիխուանան, ափիոնատիպ նյութերը (կոֆեին, կոկաին, ամֆետամին), գրավչանյութերը, հալյուցինոգենները։


== Բուժում ==
Բուժման տարբերակները ներառում են ապրելակերպի փոփոխությունը, հոգեթերապիան և դեղորայքի ընդունումը։ Դեռևս չկա ապացույց, թե բուժման որ տեսակն է առավել արդյունավետ։ Բուժման ընտրության իրավունքը տրված է հիվանդին, և մեծ մասն ընտրում է հոգեթերապիան։


=== Ապրելակերպի փոփոխություն ===
Ապրելակերպի փոփոխությունները ներառում են ֆիզիկական վարժություններ կատարելը, քնի կարգավորումը, կոֆեինի չափաբաժնի նվազեցումը, ծխախոտից հրաժարվելը։


=== Հոգեթերապիա ===
Կոգնիտիվ-վարքային թերապիան ամենաարդյունավետ և առավել հաճախ օգտագործվող թերապիան է։ Կոգնիտիվ-վարքային թերապիան հավասարապես արդյունավետ է անգամ ինտերնետի միջոցով անցկացնելիս։ Կան բազմաթիվ ինտերնետային հավելվածներ, որոնք թերապիայի նախնական փուլերի համար կարող են օգտագործվել։
Ուշադրության վրա հիմնված ծրագրերը նույնպես օգտակար են տագնապային խանգարումները բուժելիս։ Պարզ չէ` արդյո՞ք մեդիտացիան իր ազդեցությունն ունենում է անհանգստության վրա։


=== Դեղորայք ===
Դեղորայքը հարկավոր է զգուշորեն օգտագործել հատկապես մեծահասակների դեպքում` կողմնակի բարդություններից խուսափելու համար։


=== Այլընտրանքային բժշկություն ===
Տագնապային խանգարման բուժման համար օգտագործվում են բազմաթիվ այլընտրանքային դեղամիջոցներ։ Ինոզիտը և պասիֆլորան առանձնանում են իրենց օգտակարությամբ։ Չնայած արդյունքների կարճատև լինելուն` դրանք առավել անվտանգ դեղամիջոցներից են համարվում։


== Տես նաև ==
Խուսափող անձնային խանգարում
Ընդհանրացված տագնապային խանգարում
Հիստերիա


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Khouzam HR (March 2009)։ «Anxiety Disorders: Guidelines for Effective Primary Care. Part 1: Diagnosis»։ Consultant 49 (3)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-08-02-ին։ Վերցված է 2017-04-09 
Khouzam HR (April 2009)։ «Anxiety Disorders: Guidelines for Effective Primary Care. Part 2: Treatment»։ Consultant 49 (4)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-06-28-ին։ Վերցված է 2017-04-09 
Vanin John, Helsley James (2007)։ Anxiety Disorders: A Pocket Guide For Primary Care։ Humana Press։ ISBN 978-1-58829-923-9 
Craske Michelle Genevieve (2003)։ Origins of Phobias and Anxiety Disorders: Why More Women than Men?։ Amsterdam: Elsevier։ ISBN 0-08-044032-0 
Schutz Samantha (2006)։ I Don't Want to Be Crazy: A Memoir of Anxiety Disorder։ www.samanthaschutz.net (PUSH)։ ISBN 978-0-439-80518-6