Արարատյան ապստամբություն

Արարատյան ապստամբություն, հայտնի նաև որպես Աղրըի ապստամբություն (թուրքերեն՝ Ağrı ayaklanmaları կամ Ağrı isyanı), 1930 թվականին Աղըրի մարզում տեղի ունեցած քրդական ապստամբություն, որը ուղղված էր ընդդեմ թուրքական կառավարության։ Ազատամարտիկների ղեկավարը ապստամբության ընթացքում եղել է Իհսան Նուրին՝ Ջիբրան ցեղից։


== Նախապատմություն ==
1926 թվականին՝ մինչև Արարատյան ապստամբությունը, Իբրահիմ Հեսկիի գլխավորությամբ ասպատմբել են Հեսենան, Ջահալի և Նայդարան ցեղերը (1926 թվականի մայիսի 16-հուլիսի 17)։ Մայիսի 16-ին քրդական ուժերը Դեմիրկապիի մոտ կռվել են ընդդեմ թուրքական բանակի 9-րդ հետևակային դիվիզիայի 28-րդ հետևակային գունդի և ժանդարմերիայի գնդերի դեմ։ Թուրքական ուժերը պարտություն են կրել, իսկ ցրված գունդը ստիպված է եղել նահանջել դեպի Բայազետ։ Հունիսի 16/17-ին Հեսկին և նրա ուժերը շրջափակման մեջ են ընկել թուրքական բանակի 28-րդ և 34-րդ ջոկատների կողմից և ստիպված են եղել նահանջել դեպի Իրան։


== Ընթացք ==
1930 թվականի հունիսի 11-ին թուրքական զինված ուժերի կողմից զինված պատասխաններ տրվեցին Արարատի ապստամբներին։ Ըստ Ուադի Ջվաիդեհի՝ Խոյբոունը՝ ապստամբության կազմակերպիչ ազգայնական կազմակերպությունը, շտապ օգնության համար դիմել են քրդերին։ Դա քրդական ապստամբությունն էր, որի անդամները հիմանականում կազմված էին կումանջի քրդերից, որոնք թվաքանակով զգալիորեն գերազանցում էին Թունջելիի ղզլբաշներին։ Ահա թե ինչու, ի հիասթափություն թուրքերի, Խոյբոունի կոչին ի պատասխան հակահարձակումներ սկսվեցին Տենդյուրեք լեռան, Իգդիրի, Էրջիշի, Սյու Ֆանի, Վանի և Բիթլիսի վրա, ինչը ստիպեց թուրքերին ժամանակավորապես հրաժարվել Արարատի վրա հարձակումից։ Հուլիսին Խոյբոունը որոշում է օգոստոսի 4-5-ից որպես համալրումներ 5 տարբեր խմբեր ուղարկել Սիրիայից ապաստամբության համար։ Բայց ամեն ինչ չի կատարվել այնպես, ինչպես նախատեսված էր, և երեք համալրումները վերադարձել են իրենց մարդկանց հյուծելուց հետո։ Ապստամբներն աստիճանաբար ճնշվում էին թուրքական բանակի գերազանցող ուժերի կողմից ։


=== Վերջին հարձակումը Արարատ լեռան վրա ===
1930 թվականի ամռան վերջին թուրքական ռազմաօդային ուժերը բոլոր ուղղություններով ռմբակոծում էին քրդական դիրքերը Արարատ լեռան շուրջ։ Գեներալ Իհսան Նուրիի խոսքով՝ թուրքական ռազմաօդային ուժերի ռազմական գերազանցությունը բարոյալքել է քրդերին և հանգեցրել նրանց անձնատվությանը։
Ապստամբության ժամանակ թուրքական ռազմաօդային ուժերը նաև ռմբակոծել են մի քանի քրդական ցեղեր և գյուղեր։ Օգոստոսի 2-ից 29-ը ապստամբ գյուղերը ենթարկվել են շարունակական ռմբակոծությունների։ Հունիսի 10-12-ը քրդական դիրքերը ենթարկվել են զանգվածային ռմբակոծությունների, ինչը քրդերին ստիպել է նահանջել դեպի Արարատ լեռան շուրջ գտնվող ավելի բարձր դիրքեր։ Հուլիսի 9-ին «Cumhuriyet» թերթը հայտնել էր, որ թուրքական ռազմաօդային ուժերն Արարատ լեռը ռմբակոծում է։ Ռմբակոծություններից փրկված ողջ քրդերը գերեվարվել են։ Հուլիսի 13-ին Զիլանի ապստամբությունը ճնշվել է։ Ապստամբությունը ճնշելու համար օգտագործվել են 10-15 ինքնաթիռների ավիաջոկատ։ Հուլիսի 16-ին խոցվել է երկու թուրքական ինքնաթիռ։ Օդային ռմբակոծությունները շարունակվել են մի քանի օր և քրդերին ստիպել նահանջել 5000 մետր (16 000 ֆուտ) բարձրության վրա։ Հուլիսի 21-ին ռմբակոծությունները քանդեցին շատ քրդական ամրություններ։ Այդ գործողությունների ընթացքում թուրք զինվորականները մոբիլիզացրել են 66 000 զինվոր (ի հակադրության դրա՝ Ռոբերտ Օլսոնը բերում է 10 000-15 000 զինծառայողների թիվը մեկ այլ աշխատանքան մեջ, մյուս աշխատանքները նույնպես հաստատում են տալիս այդ թվերը) և 100 ինքնաթիռ ։ Քրդերի դեմ արշավանքն ավարտվել է 1930 թվականի սեպտեմբերի 17-ին։
Ապստամբությունը ճնշվել է 1931 թվականին, և Թուրքիան վերականգնել է վերահսկողությունը տարածքի նկատմամբ։


== Հետագա դեպքեր ==
Քանի որ Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև սահմանը անցնում էր Սիսի լանջով մինչև նրա գագաթը, Թուրքիան չի կարողացել խանգարել քուրդ գրոհայիններին հատել սահմանը այդ վայրում։ Այդ խնդրի լուծման համար Թուրքիան պահանջել է, որ իրեն զիջվի ողջ լեռը։ 1932 թվականի հունվարի 23-ին Պարսկաստանը և Թուրքիան Թեհրանում ստորագրել են համաձայնագիր Պարսկաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի հաստատման մասին (Պաշտոնական անունը ֆրանսերեն՝ «Accord relatif à la fixation de la ligne frontière entre la Perse et la Turquie»)։ Թուրքիան լիակատար վերահսկողություն է ստացել Մասիս և Սիս լեռների, ինչպես նաև հայկական Գիրբերան և Կուչ Դաղ գյուղերի միջև տարածքի նկատմամբ։ Որպես փոխհատուցում՝ Պարսկաստանը Քոտուրի շրջակայքում ստացել է իննսուն քառակուսի մղոն։
Ապստամբության հրամանատարը իր «La Révolte de L'Agridagh» («Արարատ լեռան ապստամբությունը») գրքում հաստատել է թուրքական ռազմաօդային ուժերի դերը ապստամբության ճնշման գործում։


== Տես նաև ==
Քրդական Արարատյան Հանրապետություն


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Olson Robert (2000)։ «The Kurdish Rebellions of Sheikh Said (1925), Mt. Ararat (1930), and Dersim (1937-8): Their Impact on the Development of the Turkish Air Force and on Kurdish and Turkish Nationalism»։ Die Welt des Islams 40 (1): 67–94։ JSTOR 1571104։ doi:10.1163/1570060001569893