Թիրոիդ հորմոններ

Թիրոիդ հորմոններ, զույգ հորմոններ՝ եռյոդթիրոնին (Т3) և թիրօքսին (Т4), որոնք արտադրվում են վահանագեղձի կողմից։ Այս հորմոնները սինթեզվում են թիրոզինի հիմքի վրա և կարգավորում են նյութափոխանակությունը։ T3 և T4 մոլեկուլները պարունակում են յոդ՝ յուրաքանչյուրը համապատասխանաբար 3 և 4 ատոմ։ Յոդի անբավարարության դեպքում այս հորմոնների սինթեզը վահանագեղձի կողմից նվազում է և հանգեցնում է վերջինիս ախտաբանական մեծացման։ Այս հիվանդությունը հայտնի է տեղային խպիպ անվանումով։ Թիրոիդ հորմոններից արյան մեջ ավելի մեծ քանակությամբ հանդիպում է թիրօքսինը։ T4/T3 հարաբերությունը արյան մեջ կազմում է մոտ 14։1։ T4-ի փոխակերպումը կենսաբանորեն մոտ 4 անգամ ավելի ակտիվ Т3-ի իրականացվում է բջիջներում՝ դեյոդինազ ֆերմենտի 3 իզոֆորմների մասնակցությամբ։ T4-ից T3-ի առաջացմանը հաջորդում է դեկարբօքսիլացում և յոդի անջատում՝ համապատասխանաբար առաջացնելով յոդթիրոնամին և թիրոնամին։ Յոդինազ ֆերմենտի երեք իզոմերները պարունակում են սելեն և վերջինիս պարունակությունը սննդի մեջ շատ կարևոր է T3-ի սինթեզի համար։
Առաջին անգամ թիրօքսինը մնացած նյութերից առանձնացվել է Էդվարդ Քելվին Քենդըլի (անգլ.՝ Edward Calvin Kendall) կողմից։ 2016 թվականին ԱՄՆ-ում թիրոիդ հորմոններն իր պահանջվածությամբ զբաղեցրել են 119-րդ հորիզոնականը և դրանք ձեռք բերելու համար գրանցվել է ավելի քան 6 մլն․ դեղատոմս։


== Գործառույթներ ==
Թիրոիդ հորմոնների ազդեցություննը տարածվում է գրեթե բոլոր բջիջների վրա։ Նրանք բարձրացնում են ընդհանուր նյութափոխանակության մակարդակը, ակտիվացնում են սպիտակուցների սինթեզը, կարգավորում են երկար ոսկորների աճը (աճի հորմոնի հետ միասին) և նյարդային հյուսվածքի ձևավորման ու հասունացման գործընթացները, ինչպես նաև մեծացնում են բջիջների զգայունությունը կատեխոլամինների (օր․՝ ադրենալին) նկատմամբ։ Թիրոիդ հորմոններն անհրաժեշտ են բոլոր բջիջների զարգացման և տարբերակման համար։ Այս հորմոնները կարգավորում են սպիտակուցների, ճարպերի և ածխաջրերի նյութափոխանակությունը, մասնակցում են բջջի էներգիայի աղբյուրների օգտագործման գործընթացներին։ Նրանք մասնակցում են նաև վիտամինների նյութափոխանակությանը։ Թիրոիդ հորմոնները պատասխանատու են մարդու օրգանիզմում ջերմակարգավորման գործընթացների համար։


== Բժշկական կիրառություն ==
T3 և T4 հորմոնները կիրառվում են օրգանիզմում դրանց պակասորդի (հիպոթիրոիդիզմ) դեպքում։ Նրանք հեշտությամբ ներծծվում են աղիքներում, այդ պատճառով էլ օգտագործվում են դեղահաբերի տեսքով։ T4-ը որպես դեղամիջոց հայտնի է Լեվոթիրօքսին անվանումով։ Բնական թիրոիդ հորմոնները ստացվում են խոզի վահանագեղձի մզվածքից, որը բացի վերոնշյալ հորմոններից պարունակում է նաև կալցիտոնին։
Առաջին անգամ սինթետիկ թիրօքսինը սինթեզվել է 1926 թվականին Շառլ Ռոբերտ Հարինգթոնի (Charles Robert Harington) և Ջորջ Բարգերի (George Barger) կողմից։
Հիպոթիրոիդիզմի բուժման ժամանակ մեծ կիրառություն ունի լեվոթիրօքսինը և նրա անալոգները։ Կիրառվում է նաև կաթնասունների վահանագեղձի մզվածքը։ Լեվոթիրօքսինը պարունակում է միայն T4 և կիրառելի չէ այն հիվանդների համար, որոնց օրգանիզմում խախտված է T4-ից T3-ի ստացման գործընթացը։ Այս հիվանդների համար ցուցված է բնական թիրոիդ հորմոնները, որոնք պարունակում են և՛ T4, և՛ T3, կամ էլ սինթետիկ T3 պարունակող դեղամիջոցներ։


== Արտադրություն ==

Թիրոիդ հորմոնները արտադրվում են վահանագեղձի բշտիկանման բջիջների կողմից և նրանց արտադրությունը կարգավորվում է մակուղեղի առաջնային բիլթում արտադրվող Թիրեոտրոպ հորմոնի (ԹՏՀ) միջոցով։ Հյուսվածքներում թիրօքսինը ձևափոխվում է եռյոդթիրոնինի․ վերջինս իր կենսաբանական ակտիվությամբ 3-5 անգամ գերազանցում է թիրօքսինին։ 


== Տեղափոխում պլազմայում ==
Թիրոիդ հորմոնները արյան պլազմայում մեծ մասամբ տեղափոխվում են հատուկ «տրանսպորտային սպիտակուցների» օգնությամբ։ Հորմոնների միայն չնչին մասն է տեղափոխվում ազատ վիճակում և կենսաբանորեն ակտիվ է։ Բժշկական տեսանկյունից շատ կարևոր է արյան պլազմայում ազատ հորմոնների քանակական որոշումը։ «Կապված» հորմոնները կենսաբանորեն ակտիվ չեն և ազատ T3/T4 -ի հարաբերակցության որոշումը շատ կարևոր է։ Ընդհանուր թիրօքսինի որոշումը արյան մեջ կարող է սխալ եզրահանգման հանգեցնել։

T3 և T4 հորմոնները ճարպալույծ լինելով հանդերձ՝ բջջաթաղանթով դեպի բջիջ անցնելու համար տեղափոխվում են հատուկ փոխադրող սպիտակուցների միջոցով, որի համար որպես էներգիայի աղբյուր օգտագործվում է ԱԵՖ-ը։


== Թիրոիդ հորմոնների նորմալ քանակություններ ==


== Ծանոթագրություններ ==