Կոսովոյի երաժշտություն

Կոսովոյի երաժշտությունը կրել է բազմաթիվ ազդեցություններ։ Երաժշտությունը միշտ եղել է ալբանական և սերբական մշակույթների մաս Կոսովոյում։ Ժամանակակից երաժշտության հետ միասին ժողովրդական երաժշտությունը նույնպես մեծ ժողովրդականություն է վայելում Կոսովոյում, ինչպես նաև տարածված է դասական երաժշտությունը։ Այնտեղ գործունեություն են ծավալում բազմաթիվ ժողովրդական երգիչներ և խմբեր։ Ժամանակակից երաժշտությունը Կոսովոյում ծագել է արևմտյան երկրներից։ Հիմնական ժամանակակից ժանրերն են փոփը, հիփ հոփը, ռոքը և ջազը։


== Ժողովրդական երաժշտություն ==
Անցյալում էպիկական պոեզիան երգվել է լահուտայի նվագակցությամբ (ունի մեկ լար), իսկ հետագայում ավելի հաճախ օգտագործվել է քիֆտելիա, որի երկու լարերից մեկն օգտագործվում է մեղեդու, մյուսը՝ թրթռոցի համար։ Կոսովոյի երաժշտությունը կրել է թուրքական երաժշտության ազդեցությունը, որը գրեթե 500 տարի տիրել է Կոսովոյում, այնուամենայնիվ Կոսովոյի բանահյուսությունը պահպանել է իր օրիգինալությունը և օրինակելիությունը։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, թե որքան հին է այդ ավանդույթը և ինչպես է այն զարգացել բալկանյան մյուս ժողովուրդների երաժշտություններին զուգահեռ։ Գտնվել են բազմաթիվ վկայություններ սկսած Ք․ ա․ 5-րդ դարից, ինչպիսիք են, օրինակ, քարերի վրա արած նկարները, որոնցում պատկերված են երգիչներ երաժշտական գործիքներով (հայտնի է «Պանիի» դիմանկարը, որը ձեռքում պահել է ֆլեյտայի նմանվող երաժշտական գործիք)։


== Ազգային երաժշտություն ==


=== Ալբանական երաժշտություն ===
Ալբանական երաժշտությանը հատուկ է քիֆտելիայի (ալբանական ավանդական երաժշտական գործիք), մանդոլինի, մանդոլայի և հարվածային գործիքները օգտագործումը։ Ամենահայտնի ալբանական ռոք խմբերից են՝ Gjurmët, Diadema, Jericho, Offchestra, Toxin, Purgatory, Minatori, Trix, Rock Gjinis,  Troja, Votra, Humus, Asgjë Sikur Dielli, Gillespie, Kthjellu, Cute Babulja, Babilon, Bloody Foreigners և այլն։ Ջազ կիթառահար Արմենդ Խաֆերին, ջազ թմբկահար Բայրամ Իստրեֆի կրտսերը, Իլիր Բայրին ջազ և էլեկտրոնային ոճի հայտնի երաժիշտներ են։
Լեդրի Վուլան, Ռիտա Օրան, Էռա Իստրեֆին, Դուա Լիպան, Քիդան, Դհուրաթա Դորան, Նորա Իստրեֆին, Մայքը, Գենտա Իսմայիլին, Ռոնա Նիշլիուն, Վեդատ Ադեմին և  Ադելինա Իսմայլին ժամանակակից Կոսովոյի ամենահայտնի և ամենաշատ վաճառվող փոփ երգիչներ են։
Կոսովոյում ազգային երաժշտության ներկայացուցիչներից է Շոթա խումբը, որի գլխավոր երգիչն է Շկուրտե Ֆեյզան, իսկ Muzika e lehte shqipe -ի ներկայացուցիչներից է Շկյոլզեն Ջեթիշին, Ագիմի երաժշտական խումբը և բազմաթիվ այլ խմբեր։
Տալլավան, որ Կոսովոյում ծագած երաժշտական ժանր է, հայտնի է նաև Ալբանիայում և Մակեդոնիայի Հանրապետությունում, ալբանախոս համայնքներում։ 1990-ական թվականներին սկիզբ առնելով գնչուական համայնքում՝ այն ունի արևելյան հնչողություն և համարվում է ցածր կարգավիճակի։ Այնուամենայնիվ, Ալբանիայում և Մակեդոնիայում այն ձեռք է բերել մեծ ժողովրդականություն։ Այն համարվում է Հարավարևելյան Եվրոպայի փոփ ֆոլք ժանրի մի մաս, որը ներառում է նաև բուլղարական չալգան, հունական սկիլադիկոն, ռումինական մանելեն և սերբիական տուրբո-ֆոլքը։


=== Սերբիական երաժշտություն ===
Կոսովոյում սերբիական երաժշտությունը ավանդական երաժշտության խառնուրդ է և կազմում է բալկանյան ավանդույթի մաս, որն ունի իր յուրօրինակ հնչեղությունը և կրել է արևմտյան և թուրքական ազդեցությունը։ Կոսովոյի սերբական երգերը ոգեշնչման աղբյուր են ծառայել Ստիվեն Մոկրանյասի 12-րդ երգերի պսակի (սերբ.՝ Руковет) համար։ Կոսովոյի սերբական երգերի մեծ մասում գերիշխում է եկեղեցական երաժշտությունը՝ էպիկական պոեզիայի իր յուրօրինակ կատարմամբ։ Սերբիական գուսլե ազգային երաժշտական գործիքը օգտագործում են նաև Կոսովոյում։ Մառա Դյորդևիչը սերբիական ժողովրդական երգերի հայտնի կատարող է Կոսմետից։ Ներկայումս Յորդան Նիկոլիչը նույնպես կատարում է այս տարածքի երգերից։


== Ռոք երաժշտություն ==
Հարավսլավական ազդեցությունը զգալի է նաև Կոսովոյի ալբանացների ռոք երաժշտության վրա։ Ալբանական առաջին հայտնի ռոք խումբը, որ կոչվում է «Կապույտ աստղ», հիմնադրվել է 1964 թվականին Պրիշտինայում։ Ավելի ուշ խումբը վերանվանվել է Modestët։ 1970-ական թվականների սկզբին ռոք երաժշտությունը Կոսովսկա Միտրովիցայում (Կոսովո, այն ժամանակ՝ Հարավսլավիայում) ռոք երաժշտությունը ներկայացվել է սերբական և ալբանական խմբերի կողմից։ Այդ խմբերից ոմանք, ինչպիսին է MAK-ը իր կազմում ուներ ինչպես ալբանացի, այնպես էլ սերբ երաժիշտներ։ Երկու ազգերի ներկայացուցիչներ էին ընդգրկված FAN խմբում, որը նույնպես հիմնվել է Միտրովիցայում։
1980-ական թվականներին ալբանական ռոք երաժշտության կարևոր կենտրոն է եղել Պրիշտինան։ Առաջատարների թվում է եղել Gjurmët  խումբը, որը հիմնադրվել է 1981 թվականին։ Ռոքի և muzikë qytetare-ի համադրմամբ ստեղծված նրանց երաժշտությամբ սկիզբ է դրվել ալբանական ռոքին։ Այս ժամանակահատվածում ձևավորված այլ հայտնի խմբերից էին՝ Ilirët, 403, Telex, Seleksioni 039, Minatori և Menkis։ Մյուս կողմից, անդերգրաունդ երաժշտությունն ավելի շատ հակված էր դեպի փանկը։ 1980-ական թվականներին Պրիշտինայի ամենախոշոր անդերգրաունդ ռոք/փանկ խումբը Lindja-ն էր իր առաջատար երաժիշտ Լուան Օսմանի հետ (հիմնական կիթառահար)։ 1990-ականներից սկսել են ի հայտ գալ նոր ռոք խմբեր, որոնցից են՝ Troja, Dardan Shkreli, Blla blla blla և Elita 5 (Մակեդոնիայից)։
Զուգահեռ կառավարությունների ժամանակաշրջանում (1989-1999) և 1999 թվականի պատերազմից հետո Կոսովոյում ստեղծվել են նոր ռոք խմբեր, որոնցից առավել հայտնի են Դիադեմա, KEK (Kreativ e jo Komercial, հայերեն՝ ստեղծագործող և ոչ կոմերցիոն), 7me7-ը, The Hithat-ը, Cute Babulja-ն, Por-no-ը, Gre3n-ը, Retrovizorja-ը։
2004 թվականից հետո ստեղծվել են բազմաթիվ ալտերնատիվ ռոք խմբեր, որոնք ձևավորել են նոր ալիք։ Հիմնադրված շատ  խմբեր կազմալուծվել են, ապա վերստեղծվել։ Այդպիսի խմբերից են՝ Votra, Gillespie, The Bloody Foreigners, և Gre3n (դադարեցրել է գոյությունը 2008 թվականին)։ Ստեղծվել են նաև Glasses-ը, The Dizzies-ը (Gillespie-ի որոշ անդամների հետ), The Freelancers-ը, որոնց մեծ մասն իր նորամուտը կատարել է 2009 թվականին։


== Արտասահմանում ==


=== Երաժիշտներ ===
Ժամանակակից փոփ աստղեր Ռիտա Օրան, Դուա Լիպան բնիկ ալբանացիներ են Պրիշտինայից, որ հասել են միջազգային ճանաչման իրենց երաժշտության շնորհիվ։  Էռա Իստրեֆինի «Bonbon»  երգը Յութուբում դիտվել է ավելի քան 400 միլիոն անգամ։ Ծագումով Պրիզրենից է կիթառահար Պետրիկ Չեկուն, որն արժանացել է մի շարք միջազգային մրցանակաների։


=== Եվրատեսիլ ===
RTK ալիքը դիմել է Եվրոպական հեռարձակողների միության անդամ դառնալու համար։ Ալիքը ցանկացել է ներկայացնել Կոսովոն Եվրատեսիլ 2009 մրցույթին։ Եվրատեսիլ երգի մրցույթին Կոսովոն կարող էր մասնակցել 2011 թվականին, եթե միանար Եվրոպական հեռարձակողների միությանը։ Երկիրն ունի Եվրոպական հեռարձակողների միությանը միանալու իրավունք, սակայն Ռուսաստանը և մասնակից մի շարք այլ երկրներ չեն ճանաչել Կոսովոն, ինչի պատճառով մերժում են Կոսովոյի անդամակցությունը Եվրոպական հեռարձակողների միությանը։ Ըստ Կոսովոյի Koha Ditore թերթի՝ ապագա մասնակցությունը կորոշվի ազգային ընտրությամբ, որ կոչվում է Akordet e Kosovës. դա նախկին փոփ շոու է, որը հեռարձակվել է տարիներ առաջ։
Վիկտորյան, որ Կոսովոյի Վուչիտրն բնակավայրից է, ներկայացրել է Հարավսլավիան Ասկա խմբի կազմում 1982 թվականին։ Ինչպես Կոսովոյի անկախության հռչակումից առաջ, Կոսովոյի ալբանացիները մասնակցում են Ալբանիայի ազգային ընտրության փուլին, որ կոչվում է Festivali i Këngës, և ներկայացնում այդ երկիրը։ Կոսովոյցի երգիչ Ռոնա Նիշլիուն կատարել է  «Suus» երգը Եվրատեսիլ 2012-ում և գրավել 5-րդ տեղը։ Լինդիտա Հալիմին ներկայացրել է Ալբանիան 2017 թվականին «World» երգով։


== Ծանոթագրություններ ==