Ալմա Սունդքվիստ

Ալմա Մարիա Կատարինա Սունդքվիստ (շվեդերեն՝ Alma Sundquist, մարտի 23, 1872(1872-03-23)[…], Torps församling, Härnösand diocese, Շվեդիա[…] - հունվարի 7, 1940(1940-01-07)[…], Hedvig Eleonora parish, Ստոկհոլմ, Ստոկհոլմի լեն, Շվեդիա[…]), շվեդ բժիշկ և վեներական հիվանդությունները բուժած առաջին կին մասնագետ։ Լինելով կանանց իրավունքների նվիրյալ պաշտպան՝ պայքարել է կանանց համար ավելի լավ աշխատանքային պայմաններ ստեղծելու օգտին, անդրադարձել հակահիգիենիկ տների և մարմնավաճառության հետ կապված խնդիրներին և նպաստել աղջիկների՝ սեռական դաստիարակություն ստանալու անհրաժեշտությանը։ Պայքարել է կանանց ընտրական իրավունքի համար, 1919 թվականին Նյու Յորքում «Բժիշկ կանանց միջազգային ասոցիացիայի» հիմնադիր ժողովում ներկայացրել է Շվեդիան և մասնակցել Վաշինգտոնում տեղի ունեցած աշխատավոր կանանց միջազգային առաջին կոնգրեսին։ 1930-ական թվականների սկզբին Ազգերի լիգայի անունից հանդես է եկել որպես Ասիայի երկրներում կանանց և երեխաների ստրկության առևտրի վերաբերյալ զեկույցի երեք համահեղինակներից մեկը։


== Վաղ կյանք և կրթություն ==
Ծնվել է 1872 թվականի մարտի 23-ին Շվեդիայի Մեդելփադ պատմական նահանգում և փոստի կառավարիչ Յոհան Էրիկ Սունդքվիստի ու Կատարինա Կրիստինա Հոլմերի երեք դուստրերից կրտսերն էր։ Հոր մահից հետո մոր և երկու քույրերի հետ տեղափոխվել է Սունդսվալ, բայց 1888 թվականի մեծ հրդեհից իրենց տունն ավերվելուց հետո ընտանիքը տեղափոխվել է Ստոկհոլմ, որտեղ 1891 թվականին ավարտել է Վալինսկա ավագ դպրոցը։ Հաճախել է Ուփսալա համալասրանը, որտեղ նախապատրաստվել է բժշկություն և փիլիսոփայություն ուսումնասիրել։ Ուսման ընթացքում ծանոթացել է համակուրսեցի Ադա Նիլսոնի հետ։ Երկու կանայք ընկերացել են և դարձել գործընկերներ և 1892 թվականին միացել Լիդիա Վալստրյոմին ու անդամագրվել վերջինիս հիմնադրած «Uppsala Women's Student Association» ընկերությանը Ադել Ֆիլիպսոնի, Գուլլի Պետրինիի և այլոց հետ։

Չնայած բժշկական գործունեության կանոնակարգերին, որոնք արգելում էին կանանց աշխատել պետական հիվանդանոցներում, գնացել է բժշկություն ուսանելու Կարոլինսկա ինստիտուտում, որտեղ հիմնականում տղամարդիկ էին գերիշխում։ Ուսանողական տարիներին Սունդքվիստն ու Նիլսոնը խտրական վերաբերմունք են զգացել դասախոսական անձնակազմի կողմից, որոնք հրաժարվել են նրանց ավելի բարձր գնահատականներ նշանակել, քան տղամարդ ուսանողներին։ 1900 թվականին ավարտելով՝ հաջորդ հունվարին Նիլսոնն ու Սունդքվիստը հայցադիմում են գրել, որը ստորագրել են երկրի համարյա բոլոր բժշկուհիները, ինչպես նաև բժշկականի կին ուսանողները՝ բողոք բարձրացնելով այն բանի դեմ, որ չեն կարողանում աշխատել նույնիսկ որպես մանկաբույժներ, բացառությամբ՝ մասնավոր գործունեության։ Սունդքվիստն ուշադրություն է հրավիրել 1873 թվականի արքայական հրովարտակին, որում այսպիսի սահմանափակումներ չկային։ Քանի որ սկսած 1870 թվականից կանայք ընդունվել են Կարոլինսկա ինստիտուտում սովորելու, նա հասարակական հաստատություններում աշխատելու իրավունք է պահանջել։


== Գործունեություն ==


=== Կարիերայի սկիզբ (1901-1918) ===
1901 թվականին Ստոկհոլմում բացել է մասնավոր հիվանդանոց, որը ղեկավարել է մինչև 1939 թվականը։ Մասնագիտացած լինելով գինեկոլոգիայի, վեներական հիվանդությունների ու մաշկաբանության բնագավառներում՝ հիգիենա է դասավանդել աղջիկների դպրոցներում և սեռական դաստիարակության վերաբերյալ դասախոսություններով հանդես եկել ամբողջ երկրում։ Նպաստել է բժիշկների դեղատոմսերով հակաբեղմնավորման հասանելիությունն ապահովելու հարցին և իրականացրել է հետազոտություն վեներական հիվանդությունների վերաբերյալ։ Զուգահեռաբար, 1902 - 1918 թվականներին որպես բժիշկ աշխատել է աղջիկների համար նախատեսված Դետովսկա մասնավոր դպրոցում, իսկ 1903 թվականին սկսել է աշխատել Ստոկհոլմի քաղաքային պոլիկլինիկայում՝ մասնագիտանալով սեռավարակների բնագավառում։ Կլինիկայում նա բուժել է այնպիսի հիվանդների, որոնք ապրում էին ծայրահեղ աղքատության ու ոչ սանիտարական պայմաններում, և որոնց մեծամասնությոնը մարմնավաճառներ էին։ Առաջին ձեռքից տեղեկություն է ստացել, թե ինչ վնաս է պատճառում մարմնավաճառության կանոնակարգը և սատարել է Յոհան Էրիկ Յոհանսոնի նման բարեփոխիչների, որոնք կոչ էին անում ապաքրեականացնել սեռական առևտուրը և դադարեցնել կարգավորումը։
Սունդքվիստի բժշկական փորձը հանգեցրել է նրա՝ սոցիալական բարեփոխումներին նվիրվելուն, որոնք անդրադառնում էին այն խնդիրներին, որոնց առերեսվում էին կանայք։ Կանանց ընտրական իրավունքի համար պայքարող առաջամարտիկներից մեկն էր։ Կին բժիշկներին պետական հաստատություններում աշխատել արգելող օրենքը 1909 թվականին տապալվել է նոր օրենսդրությամբ։
1910 թվականին միացել է վերջերս ձևավորված ռասայական հիգիենայի շվեդական խորհրդին, նույն տարում, ցանկանալով ինչպես վերահսկել անբարո վարքը, այնպես էլ անդրադառնալ երկրում ծնելիության անկմանը, Շվեդիայի պառլամենտը՝ Ռիքսդագը, ընդունել է հակաբեղմնավորման մասին օրենքը։ Օրենքը նախատեսում էր, որ հակաբեղմնավորիչների վերաբերյալ հանրային տեղեկատվություն տարածողները կամ դրանց վաճառքին մասնակցած անձինք կարող են դատապարտվել մինչև երկու տարվա ազատազրկման։ Սունդքվիստը քննադատաբար է վերաբերվել այս որոշմանն ու սկսել հոդվածներ գրել վեներական հիվանդությունների տարածման մասին, նշելով նաև կանանց աշխատանքային պայմանների բարելավման և ընտրական իրավունք տրամադրելու մասին։ 1911 թվականին համահիմնադրել է Շվեդիայի «Ծնողների պաշտպանության և սեռական բարեփոխումների ասոցիացիան», որտեղ արշավ է ծավալել ընդդեմ մարմնավաճառության։
1916 թվականին մասնակցել է կին բժիշկների և բժշկական ուսանողների երկու համաժողովի։ Դրանց արդյունքում ստեղծվել է «Կին բժիշկների մշտական հանձնաժողովը» (շվեդերեն՝ Kvinnliga läkares permanenta kommitté, KLPK), որի նպատակն էր պահանջել փոփոխություններ կատարել այն օրենքներում, որոնք կանանց արգելում էին բժշկական ոլորտում աշխատել որպես մասնագետ և աջակցել այլ կին գիտնականների նմանատիպ ջանքերին։ Նախաձեռնության մեջ ընդգրկված էին Նիլսոնը, Էլենոր Անդրեա Անդրեենը և այլք։


=== Հետագա կարիերա (1919-1939) ===
1919 թվականի մարտին ԱՄՆ-ում հայտարարել է, որ Ռիքսագի առաջին պալատի կողմից կանանց ընտրական իրավունք է տրվել 23 տարեկանից բարձր բոլոր կանանց, իսկ մայիսին շնորհվել է լիարժեք ընտրական իրավունք։ Աշնանը նախատեսել է ԱՄՆ-ում մասնակցել մի քանի գիտաժողովների։ Սեպտեմբերի 17-ին ժամանել է մասնակցելու կին բժիշկների միջազգային գիտաժողովին, որտեղ հանդես է եկել դպրոցներում սեռական դաստիարակություն դասավանդելու օգտին։ Թեև ամերիկացիները համաձայն էին այդ տեսակետին, նրանք պնդել են, որ այդ առարկան դասվանդվի տնային ուսուցման պայմաններում։
Հոկտեմբերի վերջին ժամանել է Վաշինգտոն և մասնակցել «Աշխատող կանանց միջազգային կոնգրեսին», որի նպատակը կանանց և տղամարդկանց իրավունքներին վերաբերող աշխատանքային բարեփոխումներ ամրագրելն էր, երեխաների աշխատանքի դադարեցումը, պարտադիր կրթությունը, զբաղվածության հավասար հնարավորությունը, հավասար վարձատրությունը հավասար աշխատանքի դիմաց և նվազագույն աշխատավարձի և առավելագույն ժամերի սահմանումը։
1922 թվականին մասնակցել է Ժնևում կայացած «Բժիշկ կանանց միջազգային ասոցիացիայի» հիմնադիր ժողովին և հետագայում ընտրվել այդ կազմակերպության նախագահ՝ աշխատելով 1934 - 1937 թվականների ընթացքում։
1930 թվականին ամերիկացի գրող Բոսկոմբ Ջոնսոնի և լեհ դիվանագետ Կարոլ Պինդորի հետ Ազգերի լիգայի կողմից նշանակվել է Ասիայում կանանց և երեխաների ստրկության առևտրի վերաբերյալ զեկույցի վրա աշխատելու։ Նրանք սկսել են Ճապոնիայից ու այնտեղից ճանապարհվել Չինաստան, Հնդկաչին, Ինդոնեզիա ու Հնդկաստան, այնտեղից՝ Թեհրան, Բուշեհր, Բաղդադ, Դամասկոս, Բեյրութ ու Հայֆա՝ տեղեկություն հավաքելու նպատակով արդյունավետորեն համագործակցելով տարբեր կառավարությունների հետ։ 1938 թվականին հակաբեղմնավորման մասին օրենքը, որի դեմ այդքան երկար նա պայքարել էր, վերացվել է։ Շարունակել է իր մասնավոր գործունեությունը մինչև 1939 թվականը։


== Մահ և ժառանգություն ==
Մահացել է Ստոկհոլմում 1940 թվականի հունվարի 7-ին։ Նրան հիշում են որպես քսաներորդ դարի առաջին կեսի Շվեդիայի ամենանշանավոր վեներոլոգներից մեկի, որն ակտիվորեն ներգրավվել էր կանանց առջև ծառացած սոցիալական և քաղաքական մարտահրավերների լուծմանը։ Իր աշխատանքի միջոցով նա Շվեդիայի իշխանությունների ուշադրությունը հրավիրել է սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների հետևանքների վրա և խորհրդակցել դրանց կանխարգելման և բուժման վերաբերյալ քաղաքականության մշակման հարցերով։ Նվիրվել է կանանց համար պայմաններ բարելավելուն ուղղված օրենքները փոխելուն և սեռով պայմանավորված խտրականությանը նպաստող օրենսդրության արմատախիլ անելուն։


== Ընտրյալ գործեր ==


== Ծանոթագրություններ ==


=== Մեջբերումներ ===


=== Գրականության ցանկ ===