Արթիկի եկեղեցիները

Արթիկ, քաղաք Շիրակի մարզում, նշանավոր է իր պատմամշակութային հուշարձաններով։


== Պատմական ակնարկ ==
Արագած լեռան լանջերը բնակեցված են եղել դեռ վաղ անցյալում։ Այդ են վկայում հնադարյան բազմաթիվ բնակատեղերի, կիկլոպյան ամրոցների, դամբարանադաշտերի, զանազան հնագույն կառուցվածքների առկայությունը:Արթիկ քաղաքը համարվում է նաև Հայաստանի քարի արդյունաբերության կենտրոն։ 1980 թվականին այստեղ սկսված պեղոմներից քարի շերտում հայտնաբերեցին բրոնզեդարի կատակոմբային դամբարանդաշտ։


== Արթիկի եկեղեցիները ==
Քաղաքի կենտրոնական մասում, իրար մոտ կանգուն վիճակում պահպանվել են երկոււ նշանավոր հուշարձաններ։ Դրանցից ամենահինը Փոքր եկեղեցին է։ 


== Փոքր եկեղեցի ==
Փոքր եկեղեցու կառուցման ստույգ ժամանակը հայտնի չէ, սակայն նրա ճարտարապետական ձևերը հուշում են, որ պատկանում է վաղ կառուցվածքների թվին։ Տեկորի տաճարի և Ողջաբերդի եկեղեցու հետ միասին կարող է համարվել առաջին գմբեթավոր եկեղեցիներից մեկը։ 


=== Փոքր եկեղեցու ճարտարապետական կառուցվածքը ===
Եկեղեցու ուղղանկյուն դահլիճը գոտկող կամարը, երկու կամարները ստեղծում են գմբեթատակ քառակուսին, որից անցումը դեպի ութանիստ թմբուկը իրականացվել է տրոմպների միջոցով։ Դահլիճի արևելյան մասում տեղադրված ավագ խորանի երկու կողմերում կան մեկական, փոքր ավանդատներ։ Դրանք արևելյան մասում ունեն կիսակլոր աբսիդներ։ Այդպիսով, ստացվում է խաչաձև հատակագծով եռաբսիդ կառուցվածք։ Ավագ խորանի նշանակությունը շեշտված է նաև հատակագծում, ուր արևելյան պատի միջին մասը դուրս է բերված արևելյան ճակատի ընդհանուր հարթությունից:Եկեղեցին ունի երկու մուտք` արևմտյան և հյուսիսային կողմերից։ Ճակատները լուծված են զուսպ։ Պատերը խարիզված են։ Հատկապես վատ վիճակում են հարավային և արևելյան ճակատները։ Այստեղ նշմարվում են մանր քարերով, ժամանակավոր վերանորոգման հետքեր ։


== Ս.Գևորգ եկեղեցի ==
Արթիկի կենտրոնական մասում, փոքր եկեղեցուց հարավ-արևմուտք, գտնվում է Ս. Գևորգ եկեղեցին։ Իր հատակագծային հորինվածքով նման է Մաստարայի, Ոսկեպարի, Հառիճի եկեղեցիներին, սակայն իր բացարձակ չափերով զգալի գերազանցում է նշվածներին։ 										Խաչաձև հատակագիծը պարզ է, սակայն խաչթևերից արևելյանը դուրս չի դրված, այլ տեղադրվել է արևելյան ճակատի հարության մեջ։ Արևելյան երկու ավանդատները, որոնք նույնպես ունեն աբսիդներ, ներգծված են ուղղանկյան մեջ։ 		Խաչաձև հատակագիծը շեշտվում է աբսիդների հիմնական ուղղանկյունուց դուրս դրված դասավորությամբ։ Արևմտյան և հարավային աբսիդները ներսից կիսակլոր են, դրսից` բազմանիստ։ Նիստերի անկյուններոմ բարձրանում են զույգ սյուներ, որոնց վրա հենվող կամարաղեղների վրա քանդակված են բուսական ծագում ունեցող զարդաքանդակներ։ Հյուսիսային աբսիդը ներսից և դրսից կլոր է` առանց դիկորի։ Ենթադրաբար այն հնում կատարված վերանորոգման արդյունք է։ Արևելյան ճակատի երկու եռանկյունաձև խորշերն ունեն ճոխ մշակված պսակներ։ Լուսամուտներն ունեն լայն բացվածքներ և հարուստ մշակված պսակներ, որոնց զարդամոտիվները հիմնականում բուսական են։ Եկեղեցին ունեցել է երկու մուտք` հարավից և արևմուտքից։ Ճակատների վրա պահպանված պսակող քիվը բավական բարձր է և ունի ելուստ, որի վրա փորագրված են զամբյուղաձև հյուսկեն քանդակներ։ Այդ քանդակները կրում են Զվարթնոցի անմիջական ազդեցությունը, որն օգնում է հուշարձանի կառուցման ստույգ ժամանակը որոշելուն, այն կառուցվել է Զվարթնոցից անմիջապես հետո, VII դարի երկրորդ կեսին։	Հուշարձանը ենթարկվել է վերակառուցումների, ճակատների վերին մասերում, պաշտպանական նկատառումներով շարվել են պատեր, որոնց մի մասը սրբատաշ, մյուս մասը` ճեղքված քարերով։ Քանդված ծածկը փոխարինվել է փայտաշեն,հողով ծածկված տանիքով։


== Լմբատավանքի Ս. Ստեփանոս եկեղեցի ==
	
Արթիկ քաղաքից հարավ-արևելք գտնվում է Լմբատավանքի Ս. Ստեփանոս եկեղեցին։ Հուշարձանը կառուցվել է VII  դարում։ Եկեղեցին հայտնի է տարբեր անվանումներով` Լմբատավանք, Լմպատի վանք, Կարմիր վանք, Հրաշագործ վանք։ Նախ իր ճարտարապետական ձևերով, ապա նաև ներսի պատերին պահպանված որմնանկարներով, ուրույն տեղ է գրավում իր դարաշրջանի հայ ճարտարապետության և արվեստի պատմության մեջ:Լմբատավանքը կենտրոնագմբեթ խաչաձև հատակագծով փոքր հուշարձաններից է, որի ներսից արևելյան խաչաթևը կիսակլոր է,մյուսները` ուղղանկյուն են:Հարավային և հյուսիսային խաչաթևերի անկյուններում տեղադրված տրոմպները հիմք են հանդիսանում խաչաթևերը ծածկող գմբեթարդների համար։ Վերջինս եզակի դեպք է հայ պատմական ճարտարապետության համար և կազմում է հուշարձանի առավել նշանավոր առանձնահատկությունը:Կտուրի լանջերը և վեղարը հնում ծածկված են եղել կղմինդրով:1955-56 թվականներին Լմբատավանքը ենթարկվել է վերանորոգման:Լմբատավանքը հարուստ է գեղեցիկ որմնանկարներով, որոնք զբաղեցնում են ավագ խորանի գմբեթարդը և դրան հարող արևելյան և արևմտյան պատերը։ Գմբեթարդում երևում է հրե լեզուների խորքի վրա պատկերված Քրիստոսի մարգարտազարդ գահը, որը դրված է ծիածանակամարի վրա։ Վերջինս եզերված է կանաչ, սպիտակ, կարմիր երիզներով, և մի մեծ լուսապսակի պես առանձնացնում է գահակալ Քրիստոսի պատկերը, որի միայն ստորին մասն է պահպանվել։ Ծիածանակամարից դուրս, կենտրոնական պատկերի աջ և ձախ կողմերում նկարված են երկու քառակերպ (տետրամորֆ)՝ մարդու, եզան, առյուծի և արծվի գլխով, երկու սերովբե և երկու զույգ անիվներ։ Հատկապես լավ են պահպանված քառակերպերը, որոնց չորս ճերմակ թևերը ծածկված են բաց աչքերով։ Ավագ խորանի կողային պատերին պատկերված են դեպի կենտրոն շարժվող երկու հեծյալներ՝ Ս. Սարգիսը և Ս. Գևորգը։
Նրանք ձեռքերին ունեն խաչափայտ, բայց ձիերի սմբակների տակ չկան չար ուժեր մարմնավորող պատկերներ։ Լմբատավանքի որմնանկարներն ստեղծված են գլխավորապես Հին Կտակարանի բնագրերի գրական հիմքի վրա։


== Ծանոթագրություններ ==