Դիզի Գիլեսփի

Դիզի Գիլեսփի (անգլ.՝ Dizzy Gillespie, իսկական անուն՝ Ջոն Բիրքս Գիլեսփի, անգլ.՝ John Birks Gillespie, հոկտեմբերի 21, 1917(1917-10-21)[…], Cheraw, Չեստերֆիլդ շրջան, Հարավային Կարոլինա, ԱՄՆ - հունվարի 6, 1993(1993-01-06)[…], Էնգլվուդ, Բերգեն շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ), ջազային շեփորահար-վիրտուոզ, վոկալիստ, կոմպոզիտոր, գործիքավորող, անսամբլների և նվագախմբերի ղեկավար, ժամանակակից իմպրովիզացիոն ջազի հիմնադիր (Չարլի Փարքերի հետ միասին հիմնել է բիբոպ ոճը)։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ տարիներ ===
Ջոն Գիլեսպին տիկին Lոտի Գիլեսպիի իններորդ և վերջին երեխան է։ Նրա ընտանիքն ապրել է համեստ, բայց բարեկեցիկ կյանքով։ Վաղ ծանոթացել է երաժշտության հետ՝ շնորհիվ իր որմնադիր հոր մի քանի երաժշտական գործիքների, որը համատեղությամբ տեղի բենդի առաջնորդն էր։ Հայտնաբերելով արտասովոր երաժշտական ունակությունները՝ արդեն վաղ մանկության տարիներին յուրացրել է տարբեր երաժշտական գործիքներ։ «Դիզի» (գլխապտույտ, ցնցող) մականունը ստացել է դեռ մանուկ հասակում՝ շրջապատին ցնցող արարքների և էքսցենտրիկ արարքների հակման համար։ Հոր մահից հետո 1927 թվականին ընդունվել է (վաստակել է կրթաթոշակի իրավունք) Լորինբուրգի ինստիտուտ (Հյուսիսային Կարոլինա)՝ սևամորթների հանրակրթական քոլեջ, որտեղ սովորել է տրոմբոնի դասերի, տեսության և ներդաշնակության երաժշտական բաժնում։ Այնուհետև, ինքնուրույն սովորել է նվագել շեփոր, դաշնամուր և հարվածային գործիքներ։ 15 տարեկանից ամբողջովին անցել է շեփորի։ Ուսումնառության տարիներին հանդես է եկել քոլեջի աշակերտական նվագախմբում։ 1935 թվականին մոր Ֆիլադելֆիա տեղափոխվելու պատճառով Ջոնը ժամանակավորապես ընդհատել է իր պարապմունքները մի քանի ամսով։ Օրենբուրգի քոլեջի ավարտական դիպլոմը ստացել է 1937 թվականին։


=== Կարիերայի սկիզբ ===
Պրոֆեսիոնալ գործունեությունը սկսել է դեռ Ֆիլադելֆիայի ակումբներում։ Այնտեղ նա սկսել է աշխատել Ֆրենկ Ֆեյրֆաքսի տեղական բենդում՝ որպես 3-րդ շեփորահար (Չարլի Շևերսի և Կառլ Բամա Ուարիկի հետ), նմանակելով իր կուռք Ռոյ Էլդրիջին։ 1937 թվականին տեղափոխվել է Նյու Յորք և, հաջողությամբ անցնելով գաղտնալսումը, չնայած բնօրինակ վարքին (ներկայացել է վերարկուով, ձեռնոցներով, ընդ որում՝ վարպետորեն իմպրովիզացրել), մտել է «Savoy Ballroom»-ում աշխատող Թեդի Հիլի Հարլեմի նվագախումբ։ Կատակային պահվածքով (առաջիկա ամառային եվրոպական հյուրախաղերի նախօրեին) նվագախմբայիններին տրամադրում է իր դեմ և նրանք պահանջում են նրա հեռացումը։ Հիլը կարողացել է հարթել կոնֆլիկտը, և Գիլեսպին հաջողությամբ շրջագայել է Անգլիայի և Ֆրանսիայի նվագախմբերի հետ՝ նախկինի պես լինելով բենդի երրորդ շեփորահարը։ Բավականին կարճ ժամանակահատվածում նա սկսել է նվագել առաջին շեփորահարի մի քանի պարտիա, և արդեն ավելի շատ սովորեցրել է այլ երաժիշտների, քան ինքն է սովորել։ Թեդի Հիլի հետ համագործակցությունը շարունակվել է ընդհուպ մինչև 1939 թվականին նվագախմբի արձակումը։
ԱՄՆ վերադառնալուց հետո մասնակցել է Նյու Յորքի համաշխարհային ցուցահանդեսի մշակութային ծրագրին (1939)՝ երկու ամսվա ընթացքում համագործակցելով դաշնակահար Էդգար Հեյսի հետ։ 1939 թվականի վերջից մինչև 1941 թվականի սեպտեմբեր նվագել է երգիչ Քեբ Քելոուեյի նվագախմբում։ Այդ ընթացքում (1940 թվականի մայիսի 9-ին)՝ Կանադայում հյուրախաղերից քիչ առաջ, ամուսնացել է պարուհի Լորրեյն Ուիլիսի հետ, ով այդ ժամանակ ելույթ է ունեցել Հարլեմի «Apollo» թատրոնում։ Նոր նվագախմբում հարաբերությունները նույնպես լավ չեն կայացել։ Նվագախմբի երաժիշտները չէին ցանկանում համակերպվել իրենց պրոֆեսիոնալիզմի հանդեպ նրա ծաղրի հետ և չէին հասկանում նրա փորձարկումները (անձամբ Քելոուեյը նրա խաղն անվանել է «չինական երաժշտություն»)։ Համերգներից մեկի ժամանակ բանը հասել է բեմի հետևում բենդի ղեկավարի հետ կռվի (Դիզզին մի քանի վնասվածք է հասցրել Կալոուեյին), որից հետո սկանդալով հեռացվել է նվագախմբից։
Այդ ժամանակ Գիլեսպին արդեն ճանաչում է ձեռք բերել իր գլխապտույտ և սուր ելևէջների տեխնիկայի շնորհիվ (Դիզի մականունը նոր իմաստ է ձեռք բերել) և սվինգի երկրպագուների համար անսովոր երաժշտական նյարդային-իմպուլսիվ, պայթուցիկ, մեղեդու ոլորաններով և բեկորներով, անսպասելի շեշտադրումներով և ընդմիջումներով, բարդացված ներդաշնակ կառուցվածքով։
Հետագայում հանդես է եկել Ջոն Մերսերի, Դյուկ Էլինգտոնի և Էլլա Ֆիցջերալդի նվագախմբերի հետ, 1941 թվականի ձմռանը նվագել է Բենի Քարթերի, ապա Չարլի Բարնետի, Լես Հայթի, Քելվին Ջեքսոնի և Միլլինդերի Լաքկի նվագախմբերի կազմում։ Զբաղվել է գործիքավորմամբ, կատարել է պատվերներ Վուդի Գերմանի, Ջիմի Դորսիի և այլոց նվագախմբերի համար։
Դրան զուգահեռ երիտասարդ բոպ-շարժման էնտուզիաստների (Չարլի Փարքերի, Թելոնիուս Մոնկի, Քենի Քլարկի, Չարլի Քրիսչենի, Կարլ Ուորիկի) հետ միասին մասնակցել է է Հարլեմի «Minton's Playhouse »ակումբում, որոնք ջազային երաժշտության զարգացման նոր փուլ են բացել՝ մոդեռն-ջազի դարաշրջան։


=== Սեփական խումբ ===
1942 թվականի ամռանը Դիզի Գիլեսպին Ֆիլադելֆիայում ստեղծել է քառյակ՝ ջազի պատմության մեջ առաջին բոփ-անսամբլը, որտեղ թմբուկների վրա նվագել է սպիտակ երաժիշտ Ստեն Լևին։ Նույն տարվա վերջում Գիլեսպին մտել է Էրլ Հայնսի նվագախմբի կազմի մեջ, որտեղ եղել է բիբոպ ձևավորվող ոճի (Չարլի Փարքեր, Բենի Հարիս, Բենի Գրին, Ուորդել Գրեյ, Սառա Վոան, Բիլի Էքթայն) դեռևս անհայտ անդամների վրա բարձր կենտրոնացում։ Հայնսի նվագախմբի փլուզումից հետո Դիզի Գիլեսպին նվագել է Կոուլմեն Հոկինսի կոմբոներում, ապա մոտ 3 շաբաթ՝ Դյուկ Էլինգթոնի նվագախմբում։ Հաջորդ շրջանում Գիլեսպին աշխատել է իր կազմի հետ, որտեղ շարունակել է ակտիվորեն մշակել բիբոպի ոճաբանությունը։ 1944 թվականին աշխատել է Ջոն Քիրբիի և Բիլի Էքստայնի նվագախմբերում, 1945 թվականին հանդես է եկել Չարլի Փարքերի կվինտետի հետ (որի հետ ծանոթացել է 1940 թվականին Կանզաս Սիթիում), իսկ հետո Դիզին ստեղծել է բիգ բենդ, որի հետ հյուրախաղերով հանդես է եկել հարավային նահանգներում։ 1946 թվականին Դիզի Գիլեսպին թարմացրել է իր նվագախմբի կազմը, ռիթմ-խմբին ավելացրել է մի քանի պերկուսիոնիստների (առավել հայտնի դարձավ Չանո Պոզոն)՝ դրանով իսկ ընդգծելով ջազի աֆրոամերիկացի արմատները (այդ երաժշտությունը ընդունված է անվանել աֆրոամերիկացի)։ Նվագախմբի կոմպոզիցիաներում և գործիքավորումներում շեշտը դրվել է ոչ թե գործիքային խմբերի հնչողության վրա, այլ մենակատարների՝ իմպրովիզատորների խաղի վրա, ինչպիսիք են Միլտ Ջեքսոնը, Ռեյ Բրաունը, Ջեյմս Մուդին, Սեսիլ Փեյնը, Ջեյ Ջոնսոնը, Յուզեֆ Լատիֆը (հետագայում միացան Ջոն Քոլտրեյնը, Ջիմի Հիթը, Փոլ Գոնզալեսը)։ 1946-48-ին նվագախումբը մի քանի անգամ հյուրախաղերով հանդես է գալիս Եվրոպայում։
1947 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Դիզի Գիլեսպին Կարնեգի հոլում հանդես է եկել համերգային մեծ ծրագրով, որում առաջին անգամ հնչել են Ջոն Լյուիսի «Toccata For Trumpet And Orchestra», Թեդ Դամերոնի «Good Bait» և Ջորջ Ռասելի «Cubana Be, Cubana Bop» սյուիտները։


=== Համերգային ելույթներ ===
1950 թվականին նվագախումբը դադարեցրել է իր գոյությունը, և Գիլեսպին նվագել է կոմբո կազմերում, հանդես է եկել քվինտետով, պարբերաբար ձայնագրել է ձայնասկավառակներ (1951 թվականից նա ունի իր սեփական ձայնասկավառակը)։ Ելույթ է ունեցել պրոդյուսեր Նորման Գրանցի կազմակերպած «Ջազը ֆիլհարմոնիայում» համերգներում (նրա գործընկերներն են եղել Դոն Բայեսը, էլ Հեյգը, Լեո Ռայթը, Ջունիոր Մանսը, Լալո Շիֆրինը, Սթեն Լևին, Լես Սփանը և այլն) և Փարիզում, Կաննում, Վարշավայում, Նյուպորտում և այլ ջազային փառատոներում։ 1956 թվականին Քուինսի Ջոնսոնի (ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի աջակցությամբ) հետ համատեղ կազմակերպել է ևս մեկ բիգ բենդ, որի հետ շրջագայել է Հարավսլավիայում, Հունաստանում, Մերձավոր Արևելքում և Հարավային Ամերիկայում։ Դասավանդել է Լենոքսի ջազային դպրոցում։
Դիզզի Գիլեսպին լատինական ջազի պիոներ էր. հենց նրա բիգ բենդում` 1946-50 թվականներին, նվագում էր հայտնի պերկուսիոնիստ Չանո Պոսոն, որի շնորհիվ առաջին անգամ սիստեմատիկ կերպով հնչեց ջազային նվագախմբավորման, բիբոպային իմպրովիզացիայի և աֆրո-կուբայական ռիթմերի («Manteca» պիես և այլն) միացումը։
1960 թվականին Գիլեսպիի քվինտետի կազմում ընդգրկվել է արգենտինացի դաշնակահար և կոմպոզիտոր Լալո Շիֆրին, ում հետ Գիլեսպին ծանոթացել է 1956 թվականին։
Դեռևս 1961 թվականին Down Beat ամսագիրը Գիլեսպիին ընտրում է խորհրդանշական «Փառքի պանթեոն»։
1964 թվականին Դիզզի Գիլեսպին ինքն իրեն առաջադրել է ԱՄՆ նախագահի թեկնածու։ Նրա նախընտրական ծրագրում ներառված էր անվանափոխության խոստումը` Սպիտակ Տունը «Բլյուզ տուն» վերանվանելու, ԱՄՆ պետքարտուղար նշանակել Դյուկ Էլինգտոնին, իսկ ԱՄՆ գլխավոր դատախազ նշանակել «Աֆրոամերիկյան միասնության կազմակերպության» ղեկավար Մալքոլմա Իքսին, Կենտրոնական հետախուզական վարչության տնօրեն՝ շեփորահար Մայլս Դևիսին, իսկ կույր երգիչ Ռեյ Չարլզը՝ Կոնգրեսի գրադարանի տնօրեն։
60-ականների կեսերին պարբերաբար հավաքում է «Reunion Big Band» նվագախումբը ։ Զուգահեռաբար մշտապես նվագելով փոքր խմբերում՝ հանդես է եկել բազմաթիվ փառատոներում՝ երեք անգամ ներկայացնելով ջազը Սպիտակ տանը։
1970 թվականին Դիզզի Գիլեսպին ընդունում է Բահայի հավատը, որի նպատակն է բոլոր մարդկանց միասնությունը՝ առանց ցեղերի և ժողովուրդների տարբերության։ Դիզզիի դերը Բահայիի հավատքում այնքան զգալի էր, որ Նյու Յորքի New York Baha’i Center-ում դեռևս ջազային համերգներ են անցկացվում իր պատվին։
70-ականներին տարբեր աստղային կազմերի անդամ էր։ 70-ականների վերջում դարձավ մի քանի համալսարանների պատվավոր դոկտոր։
1980-ականներին Դիզզի Գիլեսպին ղեկավարում է «Dream Band», «United Nations Orchestra» բիգ-բենդերը, որոնց մեջ մտնում էին շեփորահարներ` Արտուրո Սանդովալի և Կլաուդիո Ռոդիտին, սաքսոֆոնահար Պակիտո Դ'Ռիվերան, պերկուսիոնիստ Աիրտո Մորեյրան, վոկալիստ Ֆլորա Պուրիմը։ Համագործակցում է երիտասարդ գործընկերների հետ, որոնց իրավամբ համարում է իր աշակերտները՝ Ջոն Ֆեդդիսի, Արտուրո Սանդովալի կամ Ուինթոն Մարսալիսի հետ։ Գիլեսպիի ամենահայտնի կոմպոզիցիաները որոնք կատարվել են բիգ բենդում` Night In Tunisia, Con Alma, Bebop, Salt Peanuts, Dizzy Atmosphere, Groovin’ High, Woody’n You, Blue N’Boogie: 1989 թվականին Գիլեսպին 300 համերգ է տալիս աշխարհի 27 երկրներում և ԱՄՆ 31 նահանգներում, թագադրվում է որպես Նիգերիայի ցեղային առաջնորդ, ստանում է իր կյանքի 14-րդ պատվավոր դոկտորի աստիճանը (այս անգամ Բոստոնի Բերքլիի երաժշտական քոլեջից)։ Նույն թվականին արժանացել է Ֆրանսիայի Հանրապետության արվեստի և գրականության շքանշանի հրամանատարի կոչումը և «Գրեմմի» մրցանակը, ողջ կյանքի ընթացքում ունեցած վաստակի համար։ Լոս Անջելեսի հոլիվուդյան բուլվարի 7057 տան մոտ գտնվող Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում տեղադրվել է Դիզզի Գիլեսպիի աստղը։
1990 թվականին նա առաջին անգամ կյանքում ելույթ է ունենում ԽՍՀՄ-ում («Ռոսիա» պետական համերգային դահլիճում) ։


=== Վերջին տարիներ և մահ ===
Դիզի Գիլեսպին ելույթ է ունեցել ԱՄՆ ամենահեղինակավոր համերգային դահլիճում, Նյու Յորքի Քարնեգի Հոլում, 32 անգամ։ Նշանակվել է նաև նրա 33-րդ ելույթը՝ 75-ամյակի օրը, սակայն Դիզիի հիվանդության պատճառով ելույթ չի ունեցել։ Այդ օրը նրա փոխարեն ելույթ են ունեցել նրա ընկերներն ու աշակերտները (փոքր համույթների և բիգ-բենդամի բազմամյա գործընկեր, սաքսոֆոնահար և ֆլեյտահար Ջեյմս Մուդին, շեփորահար Ջոն Ֆեդիսը, կուբացի սաքսոֆոնահար և գործիքավորող Պակիտո Դ'Ռիվերան և շատ այլ երաժիշտներ)։
Մահացել է ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղից 1993 թվականի հունվարի 6-ի գիշերը և թաղվել Նյու Յորքի Քուինս շրջանի Ֆլաշինգ գերեզմանատանը։ Ըստ նրա կամքի՝ եղել են երկու թաղման արարողություններ. մեկը՝ Բաhայի ծիսակատարությամբ, մյուսը՝ լայն հանրության համար բացված՝ Սբ. Եպիսկոպոսաց եկեղեցուն պատկանող Հովհաննես Ավետարանչի տաճարում։


== Ստեղծագործություն ==


=== Բիբոպի վարպետ ===

Դիզի Գիլեպսին եղել է 20-րդ դարի մեծագույն փողահարներից մեկը։ Նա վիրտուոզի պես փող էր նվագում և հիանալիորեն իմպրովիզացիաներ անում։ 75 տարի ապրելով՝ նա հասցրել է անհավանական շատ բան անել․ սաքսաֆոն նվագող Չարլի Փարքերի հետ 40-ականներին ստեղծել է հեղափոխություն ջազի մեջ՝ ստեղծելով նոր ոճ, բիբոպ, որը քսաներորդ դարի երկրորդ կեսին դարձել է ջազային լեզվի հիմքը։ Ձայնագրել է հարյուրավոր դարաշրջանային պիեսներ ու ալբոմներ, որոնք մտել են ջազի ոսկե ֆոնդի մեջ։ Ստեղծել է մի քանի բիգ-բենդներ և փոքրիկ խմբեր, որոնցից յուրաքանչյուրը բավական էր հիշողության անմահացման համար։ Շատ տասնամյակների ընթացքում Գիլեպսին անձնավորել է իր «գլխապտույտ առաջացնող» ջազմենի հավաքական կերպարը, անհասանելի էր ինչպես ջազային վիրտուոզն ու հասցրել էր ազդեցություն ունենալ վերջին սերնդի շատ երաժիշտների վրա (ոչ միայն փողահարների)։ Գիլեպսիին հաջողվել է որպես շոումեն գրավել լայն մասսայի խոստովանությունը, նա եղել է սկեթի, այսինքն վոկալաբառային երգեցողության վարպետներից, նոր բեմական մոդայի կարգադիրչներից մեկը։
Քաունթ Բեյսին նրա մասին մի անգամ ասել է․

«Գիլեպսին ստեղծել է ժամանակակից ջազի 75 %-ը»։Բենի Քարթերը գնահատել է նրա կատարողական վիրտուոզությունը և ասել է․

«Փողի հեղինակը գիտեցել է, որ կան բաները, որոնք այդ գործիքի վրա իրականացնել հնարավոր չէ, բայց նա մոռացել է այդ մասին ասել Դիզիին»։Դիզիի հայտնի ճակատային շրջանակի բերետն ու ակնոցնորը, հնչյունային երգեցողությունը, կենսուրախ բնավորությունը, այս ամենը նպաստել է բիբոպի ճանաչմանը, որն ի սկզբանե չէր ընդունվել ջազ լսողների կողմից և արժանացել էր ուժեղ քննադատության ջազ մասնագետների և երաժիշտների կողմից։
Ջազային հայտնի քննադատ Լեոնարդ Ֆեզերը գրել է․

«… դեպքը պատահել է միջոցառման, որը կազմակերպվել էր Լորեյի ծննդյան կապակցությամբ 1954 թվականի հունվարին Snooki բարում։ Գիլեպսին իր փողւ թողել է գործքների համար նախատեսված պատվանդանի վրա, բայց պարողներից ինչ-որ մեկը ընկել է նրա վրա և ճկել փողն այնպես, որ նրա փողալայնուկն ուղղվել է դեպի վեր»։Նոր հնչողությունը, որը ճկվածքը տվել է գործիքին, դուր է եկել Գիլեպսիին, և սկսած այդ օրվանից նա նվագել է միայն ճկված փողով։
Շատ բան է գրվել Դիզի Գիլեպսիի չկրկնօրինակվող թշերի մասին։ Հետաքրքրիրն այն է, որ վաղ լուսանկարներում (30-ական թվականների), որտեղ Դիզի Գիլեպսին պատկերված է հայրենի քաղաքում՝ Չիրոուում, նրա թշերը սոբորական տեսք ունեն։ Նրանք սկսել են ուռել միայն տասնամյակի վերջին՝ Դիզիի արևելյան ափ տեղափոխվելուց հետո, սկզբում Ֆիլադելֆիա, իսկ հետո Նյու Յորք։ Դրան բացատրություն է տալիս Բարնհարթը․

«… այդ ժամանակ, երբ Դիզին Չարլի Փարքերի և այլոց հետ սկսել է ամբողջ գիշեր կազմակերպել ջեմ-սնեշեր, երբ նրանք ստեղծում էին այդ նոր երաժշտությունը՝ բիբոպը, նա նավգել է ժամերով, շատ երկար ժամերով՝ հաճախ մրցակցելով բեմ բարձրացող երաժշտի հետ, փորձելով նրանց «կտրտել»։ Նա ոչ մի կերպ չէր կարող հանձնեվել հոգնածությանը և ստիպում էր իրեն շարունակել, երբ ուրիշ փողահարներն արդեն շարքից դուրս էին գալիս, այսինքն այն ժամանակ, երբ նրա մկաններն արդեն սկսում էին հանձնվել։ Սաքսոֆոնիստներից հետ չմնալու համար Գիլեպսին հենվում էր իր թշերի վրա․ սաքսոֆոնի մեջ կարելի է փչել թեկուզ 5 ժամ և այդ հոգնածությունը չի կարելի համեմատել այն մարդու հոգնածության հետ, ով փող է նվագում։ Նվագի ժամանակ փողահարի շուրթերը թրթռալով հարվածում են կոշտ մունդշտուկին այն ժամանակ, երբ սաքսոֆոնիստը գործ ունի բավական փափուկ փայտիկի հետ։ Երբ մկանները հոգնում են․․․ թշերը սկսում են փոխարինել շուրթերին՝ ավելի ուժեղ ուռելով։ Հենց դա է պատահել Գիլեպսիի հետ»։Բացի դրանից ջազի աշխարհում իսկական սենսացիա է եղել Գիլեպսիի կողմից աֆրո-կուբական երաժշտական ժառանգության օգտագործումը, որի օրինակ է ծառայում Mas Que Nada երգի առանձնացող մշակումը։


=== Ընտրյալ սկավառակագրություն ===


=== Ընտրյալ DVD ===
Dizzy Gillespie — Live In Montreal
Dizzy Gillespie — Live 14th July 1977 / Live 16th July 1975
Dizzy Gillespie — Live At The Royal Festival Hall, London
Dizzy Gillespie — Jazz 625
Dizzy Gillespie — Wolf Trap Salutes
Dizzy Gillespie — Live At The New Jersey Festival 1987


== Մատենագրություն ==
Фейертаг В. Б. Джаз. XX век. Энциклопедический справочник. — Спб.: «СКИФИЯ», 2001, с.110 — 111. ISBN 5-94063-018-9
Шапиро Н. Творцы джаза; пер.с англ. Ю. Т. Верменича. — Новосибирск: Сиб.унив. издательство, 2005, с.355 — 372. ISBN 5-94087-312-X
Bohlander K., Holler K.-H. Jazzfuhrer.— Leipzig, 1980.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Դիզի Գիլեթսին jazz-jazz.ru կայքում
«Ջազ։ 20-րդ դար»