Արիֆ Յունուսով

Արիֆ Սեյֆուլլա օղլի Յունուսով, օգտագործվում է նաև ազգանվան Յունուս տարբերակը (ադրբ.՝ Arif Yunusov, հունվարի 12, 1955(1955-01-12), Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), Ադրբեջանի Խաղաղության և ժողովրդավարության ինստիտուտի կոնֆլիկտաբանության և միգրացիայի դեպարտամենտի վարիչ, պատմական գիտությունների թեկնածու, կոնֆլիկտաբան։ Արիֆ Յունուսովը կնոջ՝ Լեյլայի հետ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորման կողմնակիցներն են։ 2014 թվականի ապրիլի 28-ին Արիֆ Յունուսովը և նրա կինը՝ Լեյլան, բանտարկվել են շորթման և դավաճանության՝ Հայաստանի օգտին լրտեսելու մեղադրանքով։ Բերման ենթարկվելուց հետո Արիֆ Յունուսովը դատապարտվել է 7 տարվա ազատազրկման, նրա կինը՝ Լեյլա Յունուսը, դատապարտվել է 8,5 տարվա ազատազրկման։ Նրանց պատիժը կասեցվել է 15 ամիս անց, և ամուսիններին թույլ են տվել մեկնել Նիդեռլանդներ։


== Կենսագրություն ==
Արիֆ Յունուսովը ծնվել է Բաքվում, 1955 թվականի հունվարի 12-ին, ադրբեջանցի Յունուսով Սեյֆուլլա Աբդուըլահադ օղլու և հայուհի Արշալույս Արսենի Բարսեղյանի ընտանիքում։
1981 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը, 1986 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Ռազմական գործը Ադրբեջանում միջնադարում» թեմայով։ Մինչև 1992 թվականն աշխատել է Ադրբեջանի ԳԱ պատմության ինստիտուտում (1987 թվականից՝ վաղ պատմության ամբիոնի վարիչ)։
Մասնակցել է «Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի ժամանակավոր նախաձեռնող կենտրոնի» աշխատանքներին, որը նա լքել է 1990 թվականի հունվարին, երբ տեղի է ունեցել ԱԺՃ երրորդ համաժողովը, որտեղ առանձնացել է այդ կազմակերպության ազատական մասը, Արիֆ Յունուսովը չի ցանկացել մնալ նույն ճամբարում ուլտրարմատականների հետ։ 1992-1993 թվականներին ղեկավարել է Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի տեղեկատվության և վերլուծական վարչությունը։ 1994-1997 թվականներին եղել է «Կարիտաս» միջազգային մարդասիրական կազմակերպության ներկայացուցիչն Ադրբեջանում։ 1997 թվականից Խաղաղության և ժողովրդավարության ինստիտուտի կոնֆլիկտաբանության և միգրացիայի ամբիոնի վարիչն է։
Հեղինակ է ավելի քան 40 հոդվածների Հին և միջնադարյան Արևելքի ռազմական պատմության վերաբերյալ, ինչպես նաև ավելի քան 200 հոդվածների՝ ժամանակակից հիմնախնդիրների վերաբերյալ, այդ թվում՝ Կովկասի հիմնախնդիրներին, Ղարաբաղյան հակամարտությանը, հիմնախնդիրներին, ինչպես նաև  փախստականների, միգրացիայի և տարածաշրջանային անվտանգության հարցերին։ Հեղինակ է «Մեսխեթցի թուրքերը» (2000), «Խաղաղության մշակույթը» (2002), «Իսլամն Ադրբեջանում» (2004), «Ղարաբաղ՝ անցյալը և ներկան» (2005), «Ադրբեջանը 21-րդ դարի սկզբին՝ հակամարտություններ և պոտենցիալ սպառնալիքներ» (2007) գրքերի, ինչպես նաև բազմաթիվ հոդվածների, մենագրությունների, ժամանակակից աշխարհի, այդ թվում՝ Կովկասի խնդիրների վերաբերյալ վերլուծական նյութերի։
Զբաղվում է աշխարհում առկա հակամարտությունների, այդ թվում՝ ղարաբաղյան հակամարտության մասնագիտական ուսումնասիրությամբ։ Վերլուծական նյութերի, ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ ուսումնասիրությունների հեղինակ է։ 2007 թվականին նա առաջարկել է ղարաբաղյան հակամարտությունը խաղաղ ճանապարհով լուծելու գաղափարը՝ ի շահ երկու կողմերի և երկու ժողովուրդների խաղաղ գոյակցության նույն տարածքում։
Յունուսովը հիմնականում հիմնվում է լրատվամիջոցների տեղեկատվության վրա՝ առավել հաճախ որպես աղբյուր օգտագործելով թերթի նյութերը։ Նա հարկ չի համարում իր վերլուծությունը տեղավորել որևէ տեսական համատեքստում (ինչը, սակայն, ընդհանուր հատկանիշ է հետխորհրդային շրջանի գրեթե բոլոր աշխատությունների համար, լինեն դրանք ակադեմիական հաստատությունների աշխատակիցների, թե ՀԿ-ների հրապարակումներ)։ Իր վերլուծություններում Յունուսովը հաճախ է վերարտադրում լրատվամիջոցների լեզուն և պետական գաղափարախոսությունը։ Նրա մենագրությունների շրջանակը հնարավորինս լայն է, ինչն էլ պատճառ է դառնում, որ այդ աշխատություններում բացակայում է խորը վերլուծությունը (ինչը տարածված մոտեցում է նաև սոցիալական հետազոտողների և փորձագետների շրջանում)։ Մինչդեռ ընդհանուր ֆոնի վրա Յունուսովի տեքստերը շատ տեղեկատվական են և որոշ չափով զերծ գաղափարական կաղապարներից։
Եղբայրը՝ Ռամիս Յունուսը, «Մուսավաթ» կուսակցության անդամ է, 2003 թվականից քաղաքական էմիգրանտ ԱՄՆ-ում, քաղաքագետ։
Կինը՝ Լեյլա Յունուսը, իրավապաշտպան, պատմաբան է։ Ունեն մեկ դուստր։


== Ձերբակալություն ==
2014 թվականի հուլիսի 30-ին Արիֆ Յունուսովը քրեական հետապնդման է ենթարկվել պետական դավաճանության և խարդախության մեղադրանքով (Ադրբեջանի ՔՕ 274 և 178.3.2 հոդվածներ)՝ կապված IMD-ի կողմից հայ գործընկերների հետ համատեղ «ժողովրդական դիվանագիտության» ոլորտում իրականացվող նախագծերի հետ։ 2014 թվականի օգոստոսի 5-ին նա ձերբակալվում է կնոջ հետ և տեղավորվում Բաքվի կալանավայր։ Amnesty International-ը Լեյլա և Արիֆ Յունուսներին ճանաչել է որպես «քաղբանտարկյալներ»։ Ազատազրկման վայրում Յունուսովներին ծանր հիվանդությունների դիմաց չի ցուցաբերվել համապատասխան բժշկական օգնություն։
2015 թվականի օգոստոսի 13-ին ադրբեջանական դատարանը Լեյլա Յունուսին և Արիֆ Յունուսին դատապարտել է 8,5 և 7 տարվա ազատազրկման՝ խարդախության, հարկերից խուսափելու, ապօրինի ձեռնարկատիրության և փաստաթղթերի կեղծման մեղադրանքով։ Իրավապաշտպան խմբերը և արևմտյան կառավարությունները քննադատել են դատավճիռը, այն պայմանավորելով քաղաքական դրդապատճառներով և մեղադրանքները ուղղակիորեն կապելով նրանց քաղաքացիական ազատությունների բնագավառում գործունեության հետ։ ԵԽԽՎ-ի նախագահ Անն Բրասյորը հայտարարել է, որ ինքը «ցնցված և վրդովված է դատավճռով» և Յունուս ամուսինների գործը համարել է «Ադրբեջանում մարդու իրավունքների լուրջ և համակարգային խնդիրների ևս մեկ ապացույց»։ Human Rights Watch-ի ռուսական մասնաճյուղի ղեկավար Տատյանա Լոկշինան դատավարությունը որակել է որպես «ծաղր արդարադատության նկատմամբ» և պատիժ իրավապաշտպան գործունեության համար։ Ամուսինների դեմ պետական դավաճանության մեղադրանքը առանձնացվել է առանձին վարույթով։
Եվրախորհրդի գլխավոր քարտուղար Տորբյորն Յագլանդը նշել է, որ հաշվի առնելով Ադրբեջանի դատական համակարգում առկա համակարգային թերությունները, մարդու իրավունքների ոլորտում իրավապաշտպանների և լրագրողների նկատմամբ հետապնդումների դեպքերի աճող միտումը, դատավճիռը կարող է քննվել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում։ ԵԽ մարդու իրավունքների հանձնակատար Նիլ Մույժնիեկսը նույնպես դատապարտել է այդ դատավճիռը։
Եվրամիությունը կոչ է արել Ադրբեջանի իշխանություններին ազատ արձակել Լեյլա Յունուսին և Արիֆ Յունուսին, ինչպես նաև քննարկել նրանց դեմ հարուցված գործերը «թափանցիկ և արդար գործընթացի շրջանակներում», հայտարարել է ԵՄ դիվանագետ Ֆեդերիկա Մոգերինին։ Հայտարարության մեջ ասվում է, որ «վճիռը հաստատում է Ադրբեջանի կողմից մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների հարգման միջազգային պարտավորությունների կատարման բացասական միտումը»։
ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի հայտարարության մեջ ասվում է, որ մեղադրանքները, ըստ երևույթին, կապված են Յունուս ամուսինների իրավապաշտպան գործունեության հետ և կոչ է արել Բաքվին անհապաղ ազատ արձակել նրանց։
Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարության ներկայացուցիչ Հիքմեթ Հաջիևը դատավարությունն անվանել է «արդար և բաց»։ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը դատավճռի քննադատությունը համարել է անհիմն, կողմնակալ և անհեթեթ, որպես երկակի ստանդարտների քաղաքականություն։
Դատավճռի դեմ բողոքի քննարկման ժամանակ Բաքվի վերաքննիչ դատարանը 2015 թվականի նոյեմբերի 12-ին Արիֆ Յունուսովի խափանման միջոցը փոխել է տնային կալանքի։ Դատարանը 2015 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Յունուսով  ամուսինների նկատմամբ որպես խափանման միջոց է ընտրել պայմանական ազատազրկումը 5 տարի փորձաշրջանով։ Միաժամանակ դատարանի դահլիճում Լեյլա Յունուսն ազատ է արձակվել։
Լեյլա և Արիֆ Յունուսներին Ադրբեջանի կառավարությունը թույլատրել է մեկնել Նիդեռլանդներ առողջական բուժման նպատակով 2016 թվականի ապրիլին, որտեղ էլ նրանք մնացել և բնակվում են։


== Գրքեր ==
Юнусов А. Месхетинские турки: дважды депортированный народ. — Баку : Заман, 2000. — 164 с.
Arif Yunusov. Meskhetian Turks: Twice Deported People. — Baku : Open Society Institute, Institute Peace and Democracy, 2000. — 92 p.
Юнусов А. Culture of Peace. — Baku : Sharq, 2001. — 68 p.
Юнусов А. Ислам в Азербайджане. — Заман, 2004. — 381 с.
Arif Yunusov. Islam in Azerbaijan. — Baku : Zaman, 2004. — 388 p.
Arif Yunusov. Karabakh: past and present. — Turan Information Agency, 2005. — 96 p.
Юнусов А. Азербайджан в начале двадцать первого века: конфликты и потенциальные угрозы. — Баку : Adilʹogly, 2007. — 273 с.
Arif Yunusov. Azerbaijan in the early of XXI Century: Conflicts and Potential Threats. — Baku : ADILOGLU, 2007. — 256 p.
Юнусов А. Миграционные процессы в Азербайджане. — Баку : Adilʹogly, 2009. — 343 с.
Arif Yunusov. Migration Processes in Azerbaijan. — Baku : ADILOGLU, 2009. — 304 p.
Юнусов А. Исламская палитра Азербайджана. — 2012. — 168 с. — ISBN 9952251327, ISBN 9789952251326.
Юнусов А. Исламский фактор в Азербайджане. — Баку : Adilʹogly, 2013. — 271 с. — ISBN 9952251343, ISBN 9789952251340.
Лейла Ислам кызы Юнусова, Ариф Юнус. Из советского лагеря в азербайджанскую тюрьму. — 2018. — ISBN 9788378931508.
Vom sowjetischen Lager zum aserbaidschanischen Gefängnis : [нем.]. — Löcker Verlag, 2018. — 474 S. — ISBN 3854099290, ISBN 9783854099291.

Leyla Yunus, Arif Yunus. The Price of Freedom: Torture of political prisoners in Europe today : [անգլ.]. — Uitgeverij Gopher, 2020. — ISBN 9789493172739.


== Ծանոթագրություններ ==


== Տես նաև ==
Լեյլա Յունուս
Մարդու իրավունքներն Ադրբեջանում
ԶԼՄ-ների ազատությունն Ադրբեջանում