Ամարտյա Սեն

Ամարտյա Սեն (բենգալերեն՝ অমর্ত্য সেন, Ômorto Shen, անգլ.՝ Amartya Sen, նոյեմբերի 3, 1933(1933-11-03), Սանտինիկետան, Bolpur, Birbhum district, Բենգալյան նախագահություն, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն), հնդիկ ականավոր տնտեսագետ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ Բարեկեցության հիմնարար տեսության համար (1998)։ Գերմանացի հրատարակիչների ու գրավաճառների ընկերակցությունը 2020 թվականին Խաղաղության մրցանակ է շնորհել Ամարտյա Սենին՝ կրթության ու առողջապահության ասպարեզներում գոյություն ունեցող հասարակական անհավասարության դեմ և հանուն համաշխարհային արդարության նրա մղած պայքարի համար։ «Թայմ» ամսագիրը Սենին ներառել է աշխարհի ամենաազդեցիկ 100 մարդկանց ցանկում։ Ներկայումս նա Թոմաս Վ. Լամոնտի անվան համալսարանի պրոֆեսոր է և Հարվարդի համալսարանի տնտեսագիտության և փիլիսոփայության պրոֆեսոր։ 1998-ին արժանացել է Նոբելյան հուշամրցանակի տնտեսական գիտությունների , իսկ 1999-ին ՝ Հնդկաստանի Բհարատ Ռատնայի շքանշանի՝ բարեկեցության տնտեսագիտության բնագավառում կատարած աշխատանքի համար։ Հրատարակիչների և գրավաճառների գերմանական ընկերակցությունը նրան շնորհել է Գերմանիայի գրքի առևտրի 2020 թ. Խաղաղության մրցանակ իր նորարարական ուսումնասիրությունների համար, որոնք վերաբերում են համաշխարհային արդարադատության հիմնախնդիրներին և պայքարում են սոցիալական անհավասարության դեմ կրթության և առողջապահության ոլորտներում ։


== Կենսագրություն ==
Սովորել է Կալկաթայի համալսարանի նախագահական քոլեջում և Քեմբրիջի համալսարանում (այստեղ ստացել է դոկտորի աստիճան)։
1956-1958 թվականներին դասավանդել է Կալկաթայի, 1957-1963 և 1998 թվականից՝ Քեմբրիջի, 1963-1971 թվականներին՝ Դելիի, 1977-1988 թվականներին՝ Օքսֆորդի և 1987-1998 թվականներին՝ Հարվարդի համալսարաններում (Հարվարդի համալսարանի տնտեսագիտության և փիլիսոփայության պրոֆեսոր է)։ 
1998-2004 թվականներին գլխավորել է Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջը։
1986-1989 թվականներին եղել է Միջազգային տնտեսագիտական ասոցիացիայի, 1984 թվականին՝ Էկոնոմետրիկ միության, իսկ 1994 թվականին՝ Ամերիկայի տնտեսագիտական ասոցիացիայի նախագահը։
1986 թվականին պարգևատրվել է Ֆ․ Սեյդմանի, իսկ 2000 թվականին Վ․ Լեոնտևի անվան մրցանակներով։
2008 թվականից տնտեսագիտական գործունեության և սոցիալական առաջընթացի հիմնական ցուցանիշների միջազգային հանձնաժողովի տնտեսագիտական գծով խորհրդականն է։
2011 թվականին ստացել է ԱՄՆ Ազգային մարդասիրական շքանշան։
Ամարտյա Սենի առաջին ամուսնությունից ծնված դուստրը՝ Անտարա Դև Սենը, հնդիկ հայտնի լրագրող է։ Տնտեսագետի կինը՝ Էմմա Ռոտշիլդը (Սենի երրորդ կինն է, 1991 թվականից), նույնպես հայտնի տնտեսագետ է։


== Հայացքները ==
1981 թվականին Սենը հրատարակել է «Աղքատություն և սով. էսսե իրավունքների ու զրկանքների մասին» («Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation») գիրքը, որտեղ հիմնավորել է, որ սովի պատճառ կարող է դառնալ ոչ միայն սննդամթերքի պակասությունը, այլ նաև դրա բաշխման մեխանիզմում տեղ գտած անհավասարությունը։ Նա միաժամնակ հիմնավորել է, որ Բենգալիային պատուհասած սովի պատճառը եղել է քաղաքներում տեղի ունեցած տնտեսական բումը՝ աննախադեպ վերելքը, որը հանգեցրել է սննդամթերքի գների տրուկ աճի, և դրա հետևանքով միլիոնավոր գյուղաշխատողներ սովի են մատնվել, քանզի նրանց աշխատավարձը ցածր է եղել անհրաժեշտ նվազագույն աշխատավարձի մակարդակից։
Սովի հիմնախնդրի նկատմամբ Սենի հետաքրքրությունը սեփական կենսափորձից է բխել. դեռ իննամյա երեխա՝ նա ականատես էր դարձել 1943 թվականի բենգալյան սովի հետևանքներին, որոնք երեք միլիոն մարդու կյանք են խլել։ Հետագայում նա եկել է այն եզրակացության, որ մարդկային կյանքերի ահագնաչափ կորստից հնարավոր էր խուսափել։ Ներկայացրել է տվյալներ, որ այդ ժամանակաշրջանում Բենգալիայում եղել է սննդամթերքի բավարար քանակություն, բայց մարդկանց առանձին խմբեր, ներառյալ հողազուրկ գյուղաշխատողներն ու գյուղաբնակներին որոշակի ծառայություններ մատուցող քաղաքաբնակները, ինչպես, օրինակ, վարսավիրները, մթերք գնելու համար միջոցներ չեն ունեցել, քանի որ գները կտրուկ աճել են զանազան գործոնների հետևանքով։ Այդ գործոններից էին Բրիտանական Հնդկաստանի բանակի համար սննդամթերքի առաջնահերթ ձեռքբերումները, խուճապային գնումներն ու պահուստավորումները։ Ընդ որում՝ այդ գործոններն անմիջականորեն առնչվում էին տարածաշրջանում ընթացող պատերազմին։ Ի մի բերելով իր կատարած հետազոտությունների ու վերլուծության արդյունքները՝ Սենը որպես 1943 թվականի բենգալյան սովի հիմնական պատճառներ նշել է աշխատավարձերի ցածր և գործազրկության բարձր մակարդակները, սննդամթերքի գների կտրուկ աճը, վատ մատակարարումը։
Սենի «Աղքատություն և սով. էսսե իրավունքների ու զրկանքների մասին» աշխատությունը զգալի ազդեցություն է գործել Միավորված ազգերի կազմակերպության «Մարդկային զարգացման մասի» զեկույցի ձևակերպումների վրա։
Տնտեսագիտության և հասարակական ցուցիչների տեսության բնագավառներում Սենի հեղափոխիչ ներդրումը կարելի է համարել նրա «հնարավորությունների (ունակությունների) համադրույթը» (the concept of Capability approach), որը նա զարգացրել է իր Equality of What հոդվածում։ Հեղինակն այդտեղ պնդում է, որ կառավարությունների գնահատականը պետք է տալ՝ հիմք ընդունելով այն հանգամանքը, թե նրանք կոնկրետ ինչ նոր հնարավորություններ են ընձեռել իրենց քաղաքացիներին։


== Պաշտոնավարումներ, անդամակցություններ ==
Ամարտյա Սենը պաշտոնավարել է որպես էկոնոմետրիկ ընկերության (Econometric Society, 1984 թ.), Միջազգային տնտեսական ընկերակցության (International Economic Association, 1986–1989 թթ.)Indian Economic Association (1989), Ամերիկյան տնտեսական ընկերակցության (American Economic Association, 1994), Զարգացման ուսումնասիրությունների ընկերակցության (Development Studies Association), Մարդկային զարգացման և ունակությունների ընկերակցության (Human Development and Capability Association) նախագահ, Չինաստանի մայրաքաղաքի՝ Պեկինի համալսարանի մարդկային և տնտեսական զարգացման ուսումնասիրությունների կենտրոնի ակադեմիական խորհրդատվական կոմիտեի պատվավոր տնօրեն (honorary director of the Academic Advisory Committee of the Center for Human and Economic Development Studies at Peking University in China):
Եղել է բրիտանական հանրահայտ բարեգործական միջազգային կազմակերպության՝ Օքսֆամի (Oxfam) պավավոր նախագահ, այնուհետև՝ պատվավոր խորհրդական, Բերգրյուն ինստիտուտի «21-րդ դարի խորհրդի» (Berggruen Institute's 21st Century Council) անդամ, Քեմբրիջի Սուրբ Էդմունդի անվան քոլեջի կառավարող մարմնի պատվավոր անդամ (Honorary Fellow of St Edmund's College, Cambridge), «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպության հիմնադրած Տեղեկատվության և ժողովրդավարության հանձնաժողովի 25 առաջատար գործիչներից մեկը։
Սովի հիմնախնդիրների, մարդկային զարգացման տեսության, բարեկեցության տնտեսության քաղաքական լիբերալիզմի տարածման, աղքատության, գենդերային անհավասարության հաղթահարման վերաբերյալ վերաբերյալ աշխատությունները նկատի առնելով՝  Սենին հռչակել են «Մասնագիտության խիղճ» ("the Conscience of the profession"), «Տնտեսագիտության Մայր Թերեզա» ("the Mother Teresa of Economics"), սակայն նա ժխտել է Մայր Թերեզայի հետ համեմատությունը՝ ասելով, որ ինքը երբեք չի ձգտել ինքնազոհողության։


== Պարգևներ և պատվավոր կոչումներ ==
Ամարտյա Սենը ավելի քան իննսուն պատվավոր կոչումներ է ստացել աշխարհի տարբեր ծայրերում գտնվող համալսարաններից։ 2019 թվականին Լոնդոնի տնտեսագիտական դպրոցի ղեկավարությունը հայտարարեց, որ պատրասվում է հիմնել հասարակական անհավասարությունների ուսումնասիրության ամբիոն և այն կոչել Ամարտյա Սենի անունով։

Ադամ Սմիթի անվան մրցանակ, 1954
Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի արտասահմանյան պատվավոր անդամ, 1981
Հասարակագիտական ուսումնասիրությունների ինստիտուտի պատվավոր անդամ, 1984
Նոբելյան մրցանակ տնտեսագիտության ասպարեզում, 1998
Բհարաթ Ռաթնա՝ Հնդկաստանում քաղաքացիական անձանց շնորհվող բարձրագույն պարգևը, 1999
Բանգլադեշի պատվավոր քաղաքացի, 1999
Companion of Honour շքանշան, Միացյալ Թագավորություն, 2000
Leontief մրցանակ, 2000
Eisenhower Medal for Leadership and Service, 2000
Հարվարդի համալսարանի 351-րդ շրջանավարտ խոսնակ (Commencement Speaker of Harvard University), 2001
Միջազգային մարդասիրական մրցանակ՝ International Humanist and Ethical Union-ի կողմից, 2002
Ստեղծագործական ողջ կյանքի ընթացքոLմ ձեռք բերած նվաճումների համար մրցանակ՝ Հնդկաստանի առևտրական պալատի կողմից, 2004
Ստեղծագործական ողջ կյանքի ընթացքոLմ ձեռք բերած նվաճումների համար մրցանակ՝ ՄԱԿ-ի Ասիայի և Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի հասարակական-տնտեսական հանձնաժողովի (United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UNESCAP) կողմից
Մարդասիրական ազգային մեդալ (National Humanities Medal), 2011
«Ացտեկյան արծիվ» շքանշան, 2012
Ֆրանսիական «Պատվո լեգեոնի» շքանշանի ասպետ, 2013
NDTV-ի կողմից հռչակվել է «Համաշխարհային 25 ապրող մեծագույն լեգենդներից մեկը» Հնդկաստանում, 2013
The New Republic-ի կողմից հռչակվել է մեր դարաշրջանի դեմքը բնորոշող 100 մտածողներից մեկը, 2014
Charleston-EFG John Maynard Keynes Prize մրցանակ, 2015
Albert O. Hirschman Prize մրցանակ, Social Science Research Council-ի կողմից, 2016
Ջոն Սքայթի անվան մրցանակ քաղաքագիտության ասպարեզում (Johan Skytte Prize in Political Science), 2017
Bodley Medal, 2019
Friedenspreis des Deutschen Buchhandels, 2020
Աստուրիայի իշխանուհու մրցանակ (Princess of Asturias Awards), 2021


== Աշխատություններ ==


=== Գրքեր ===