Վաղարշակ Մադոյան

Վաղարշակ Վարուժանի Մադոյան (հոկտեմբերի 26, 1954(1954-10-26), Նինոծմինդա, Սամցխե-Ջավախեթի մարզ, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրո­ֆեսոր, տնտեսագիտության և իրավաբանության պատվավոր դոկտոր, իրավա­բա­նության դոցենտ։ 


== Կենսագրություն ==
Վաղարշակ Մադոյանը ծնվել է 1954 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, Բոգդանովկա (այժմ՝ Նինոծմինդա՝ Վրաստանում) քաղաքում։ 1971 թվականին ավարտել է միջնակարգ դպրոցը, 1976 թվականին՝ Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, եղել է անվանական թոշակառու, դոկտորական ատենախոսություն Բելառուսի պետական համալսարանում, պրոֆեսոր (ԽՍՀՄ ԲՈՀ), 2004 թվականից՝ իրավաբանության դոցենտ (ՀՀ ԲՈՀ)։ 1976 թվականի հունիս-օգոստոս ամիսներին եղել է Հայաստանի կոմերիտմիության ԿԿ-ի «Комсомолец» թերթի սրբագրիչ, արտահաստիքային թղթակից։ 1976-1981 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Բարձրագույն կրթության մինիստրության ՈւԳՀԱ գծով Հանրապետական խորհրդի գիտքարտուղար, 1976-1984 թվականներին՝ Երևանի Կ․ Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտում դասախոս (համատե­ղու­թյամբ), 1976-1985 թվականներին դասախոսել է Երևանի Վալերի Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների պետական մանկավարժական ինստիտուտում։ 1985-1993 թվականներին եղել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի Լենինականի մասնաճյուղի ռուսաց լեզվի ամբիոնի վարիչ, 1985-1990 թվականներին՝ Միքայել Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտում դասախոս (համատե­ղու­թյամբ), 1990-2008 թվականներին՝ Երևանի «Անանիա Շիրակացու» անվան միջազգային հարաբերությունների համալսարանի հիմնադիր-ռեկտոր։ 1993 թվականից Ճար­տարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի լեզուների ամբիոնի վարիչն է։ 2003 թվականին դասախոսել է Մոսկվայի մանկավարժական պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։


== Գիտական և գեղարվեստական գործունեություն ==
Վաղարշակ Մադոյանը ռուսերենագիտության, ընդհանուր և տեսական լեզվաբանության առաջավոր մասնագետներից է։ Նա շուրջ 200 գիտական աշխատությունների հեղինակ է, որոնք տպա­գրված են տարբեր երկրներում։ Դրանք նվիրված են  ռուսաց լեզվի պատմությանն ու տեսությանը, հնդեվրոպական, տեսական լեզվաբանությանը, գերմանագիտությանը, լեզվաբանական ուսումնասիրման մեթոդաբանությանը, հիշողության զարգացման խնդիրների հետ կապված ռուսաց և օտար լեզուների դասավանդման մեթոդիկային։ Նա ռուսաց լեզվի որոշ քերականական երևույթների զարգացման վարկածների հեղինակ է, որոնք տեղ են գտել նաև Ռուսաստանի Դաշնության դասագրքերում և ուսումնական ձեռնարկներում։
Մադոյանի ղեկավարությամբ պատրաստվել և պաշտպանվել է 10 թեկնածուական ատենախոսություն ռուսերենագիտության, համեմատական և զուգադրական լեզվաբանության գծով։
Մադոյանը համահեղինակների հետ պատրաստել է անգլերենից և մի քանի սլավոնական լեզուներից հայերեն թարգմանչական բառարաններ։ Տե'ս Անգլերեն-ռուսերեն-հայերեն հիդրավլիկական տերմինների բառարան (Ե․, 2014, 30 մամ.), Չեխերեն-հայերեն բառարան (Ե․, 2008, 25 մամ.), Լեհերեն-հայերեն բառարան (Ե․, 2010, 30 մամ.), Ուկրաիներեն-հայերեն բառարան (Ե․, 2016, 100 մամ.), Ռուսերեն-հայերեն համապարփակ բառարան (Ե․, 560 մամ., 110 000 բառ և բառակապակցություն), Սերբերեն-հայերեն  բառարան (Ե․,  25 մամ.)։ Վերջին երկու բառարանը գտնվում են արտադրության մեջ։ Այժմ հեղինակն աշխատում է բուլղարերեն-հայերեն և բելոռուսերեն-հայերեն բառարանների վրա։
Տվյալ Ռուսերեն-հայերեն համապարփակ բառարանը (Ե․,  560 մամ., 110 000 բառ և բառակապակցություն) առաջին աշխատությունն է, որտեղ ընդգրկված են ռուսերեն բառերի մասին բոլոր տվյալները (ստուգաբանությունից սկսած և կիրառությունով վերջացրած)։ Նման տեղեկատու ռուսերենի մասին գոյություն չունի նաև Ռուսաստանում։
Մադոյանի ղեկավարությամբ (համահեղինակ՝ Գ. Վ. Սավոյան) կազմվել է առաջին  գերմաներեն-ռուսերեն-հայերեն արմատական բառարանը, որտեղ  կիրառված են բառարանագիտության և հիշողության տեխնիկայի վերջին մեթոդները։
Նրա քերականական և բառարանագիտական ուսումնասիրությունների արդյունքները արտացոլվել են «Вопросы истории и теории русского языка» (М., Институт русского языка РАН, 2000), «Вопросы лексикологии и грамматики» (М., Институт русского языка РАН, 2000), “Зна­чение и мысль в статике и динамике двух языков” (М., Ин-т языкознания РАН, 2016) ժողովածուներում և մենագրություններում, որոնցում առաջ են քաշվում լեզվի ուսումնասիրման, նրա պատմության զարգացման, տարբեր լեզուների համեմատական ուսումնասիրման, համապարփակ բառարանի ստեղծման և այլ տեսական հարցեր։  Նրա ուսումնասիրությունները լեզվի մշակույթի զարգացման վերաբերյալ արտացոլվել են «Идеология и культура речи на стыке двух общественно-политических формаций (конец ХХ – начало ХХI в.). (Заабрюкен, ФРГ, 2018) և  «Стилистическое развитие речи в идеологических конфликтах конца ХХ - начала XXI века (на материале русского и армянского языков) (М., 2020) մենագրություններում (երկուսն ել՝ Ս․ Զ․ Շեյրանյանի համահեղինակությամբ)։
Մադոյանի “Русский язык. Ч.1” (для филологических факультетов армянских вузов) ուսումնական ձեռնարկն առաջին գիրքն է, որը շարադրված է ժամանակակից կառուցվածքային և համեմատական լեզվաբանության նվաճումների հիման վրա։  
Նրա “Deutsch vom ersten Mal” (Yerewan, 1999) ինքնուսույցը մնեմոտեխնիկական մե­թոդ­ներով կառուցած առաջին (և հաջող) դասագիրքն է։ 
Մադոյանը տպագրել է մի շարք աշխատություններ մարդու իրավունքների վերաբերյալ։ Նա յուրովի է դնում սոցիալիստական և հետսոցիալիստական իրականությունում մարդու շահագործման, հանցավոր ձրիակերության, լճացման հարցերը։ Նա ցույց է տալիս, որ նշված երևույթները գոյություն ունեն ԱՊՀ երկրներում և լուրջ խոչնդոտում են դրանց զարգացմանն ու միասնությանը։ 2020 թվականին Մոսկվայում լույս է տեսել այս խնդիրներին նվիրված հեղինակի երկրորդ մենագրությունը “Права и свободы личности на стыке двух общественно-политических формаций (конец ХХ - начало ХХI в.)”։
Մադոյանի գիտական աշխատություններից աչքի են ընկել նաև գրականագիտական, պատմական, փիլիսոփայական, տնտեսագիտական աշխատությունները։
Մադոյանը, լինելով արտասահմանյան միջազգային գիտական հանդեսների խմբկոլի անդամ, մշտապես աջակցում է հայ գիտնականների աշխատությունների տպագրությանը արտերկրներում։ 1999 թվականին նրա խմբագրությամբ Մոսկվայում լույս է տեսել ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Գ․ Ջահուկյանի “Универ­саль­ная теория языка. Про­легомены к субстан­цио­­наль­ной грамматике” (Институт языко­зна­ния РАН) հանրաճանաչ մենագրությունը։
Մադոյանը եզակի գրողներից է, որն ակտիվ ստեղծագործում է հայերեն և ռուսերեն։ Վերջին տասը տարիների ընթացքում նա լույս է ընծայել արձակի 4 ժողովածու ռուսերեն և 4 ժողովածու հայերեն։  Նրա “Ave Россия!” (30 մամ.) վեպում առաջին անգամ գեղարվեստական ձևով նկարագրված է ԱՄՆ կողմից կիրառված ԽՍՀՄ փլուզման միջոցը։ Վե­պը լույս է տեսել Մոսկվայի “Художественная лите­ратура” (2014) հրատա­րակչու­թյունում և լայն արձագանք գտել։  Այն նվիրվել է  ՌԴ նախագահ Վ․ Պուտինին։ 2016 թվականին նույն հրատարակչությունում լույս է տեսել նրա երկրորդ ժողովածուն՝ “Вагон в запасе. Роман. Рассказы. Поэтический дневник” (41 մամ.)։
Հայաստանի գրական թերթերում և ամսագրերում տպագրված են Մադոյանի շուրջ 60 հայերեն պատմվածքներ, բանաստեղծական ցիկլեր։ 2018 թվականին լույս է տեսել նրա «Մեր սերնդի ճակատագիրը» վեպը։ Ստեղծագործություններում առաջ են քաշվում մեր հասարակության արդիական հարցեր, մասնավորապես՝ կաշառակերու­թյան և անօրինականության դեմ պայքարի։ 2009 թվականին հեղինակը հայ անվանի դրամա­տուրգ Պերճ Զեյթունցյանի հետ՝ հայ գրականության մեջ հումանիստական գաղափար­ների զարգացման և գեղարվեստական վարպետության հանար արժանացել է Մ․ Սարգ­սյանի անվան գրական մրցանակի։ 
Մադոյանը ռուսերենից հայերեն է թարգմանել ռուս ժամանակակից գրող Վ․ Պրյա­խինի «Հարված նիզակով» ժողովածուն, Բ․ Պաստերնակի, Ս․ Մարշակի, Ա․ Ախ­մատովայի, Մարինա Ցվետաևայի ևն բանաստեղծությունները, ռուսերեն է թարգմանել Եղիշե Չարենցի, Ավետիք Իսահակյանի, Վահան Տերյանի, Նահապետ Քուչակի, Խնկո Ապոր ևն ստեղծա­գոր­ծություն­ները։ Ուկրաինայի հայ համայնքի խնդրանքով  թարգմանել և հրատարակել է  ուկրաի­նացի պատմաբան Ն․ Նիկիտենկոյի «Աննա Ծիրանածինը» ժողովածուն (32 մամ., Ե․, 2016), որը նվիրված է Ռուսյո մկրտիչ Վլադիմիր իշխանի կնոջը՝ Աննային, Բյուզան­դիա­յի ամենահզոր հայազգի կայսր Բարսեղ II  քրոջը, որը դարձել է Ռուսյո մկրտման հիմնական դրդապատճառը։ 2017 թվականին այդ գիրքը լույս է տեսել նաև Կիևում։
Մադոյանը կատարում է մեծ հասարակական և կազմակերպչական աշխատանք՝ նախկին ԽՍՀՄ ժողովրդներին Հայաստանի հետ մերձեցման նպատակով։ Նա Հայաս­տանում Ռուսաստանի (ԽՍՀՄ) շրջանավարտների միության գործադիր տնօրենն է, Հա­յաս­տան-Ռուսաստան,  АОКС-Украина հասարակական միությունների նախագա­հու­­թյան անդամ, մի շարք միջազգային և հանրապետական գիտական և գեղարվեստա­կան հանդեսների խմբկոլի անդամ․ “Научные доклады высшей школы. Филоло­ги­ческие науки”, ք. Մոսկվա, Collegium, ք. Կիև,  Georgian Science News, Վրաստան, “Русский язык в Армении”, “Ринг”, երկուսն էլ՝ ք. Երևան, ևն)։ Խաղաղության կոչերով հանդես է եկել  մի շարք միջազգային համա­ժողովներում՝  Հելսինկիում (1991), Դելիում (1993), Մոսկ­վա­յում (1997), Ինդիանապոլի­սում, ԱՄՆ (2001), Փարիզում (2001), Ամմանում, Հորդա­նան (2004)։
2013 թվականին կազմակերպել և անցկացրել է Ռուսիո մկրտության 1025-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողով (մասնակցել են Հայաստանի, Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Վրաստանի, Իրանի գիտնականները)։ Զեգուցման հեղինակ է և նշված գիտաժողովի նյութերի ժողովածուի խմբագիր («Анна Порфирородная. Материалы международной конферен­ции, посвя­щен­ной 1025-летию крещения Руси» Ереван, Айастан, 2014). 
2016 թվականին պրոֆեսոր Մ․ Ամիրխանյանի հետ վերահրատարակել է Վ․ Բրյուսովի  “Поэзия Армении” ժողովածուն։
Գիտական աշխատանքում հասած նվաճումների և մեծ հասարակական գործու­նեու­թյան համար Վ․ Մադոյանը պարգևատրվել է ԽՍՀՄ Արմիությունների կենտրո­նա­կան խորհրդի և ՀամԼԿԵՄ ԿԿ մեդալով (1980), Հայաստանի ժուռնալիստների միու­թյան պատվոգրով (1974), Հայաստանում ՌԴ դեսպանության, Հայասատանի ՀՄՊ վե­տերան­ների, Ուկրաինայի հայրերի միության, այլ հասարակական կազմակեր­պու­թյունների պատվոգրերով։ 2012 թվականին բեղմնավոր գիտական և գիտա-մեթո­դական գործունեու­թյան, համալսարանում լեզուների դասավանդման բարձր մակար­դակ ապահովելու համար պարգևատրվել է ՃՇՀԱՀ-ի ոսկե մեդալով, Ղարաբաղյան շարժման ակտիվ մասնակցու­թյան համար՝ ԼՂՀ կառավարության «Ղարաբաղյան շար­ժում» մեդալով։ Ռուսաց լեզվի ուսումնասիրման բնագավառում հասած հաջողություն­ների համար 2015 թվականին անձամբ ՌԳ նախագահ Վ․ Պուտինի կողմից պարգևա­տրվել է «Պուշկինի մեդալ» կառավարական պարգևով։ 2019 թվականին պարգևատրվել է ԱՊՀ, արտերկրներում ապրող հայրենակիցների գործերով և միջազգային հումանիտար համագործակցության Դաշնային գործակալության դիպլոմով (ք․ Մոսկվա)։ 
Տիրապետում է նաև անգլերենին, գերմաներենին, ֆրան­սե­րենին, վրացերենին։
Մադոյանի գիտական և գեղարվեստական գործունեության մասին տարբեր թեր­թերում և ամսագրերում տպագրվել է ավելի քան 20 աշխատություններ։


== Ընտանիք ==
Ամուսնացած է։ Ունի 4 երեխա։


== Պատվոգրեր, մրցանակներ, պարգևներ ==
Հայաստանի ժուռնալիստների միու­թյան պատվոգիր, 1974,
ԽՍՀՄ Արմիությունների կենտրո­նա­կան խորհրդի և ՀամԼԿԵՄ ԿԿ «Գիտական հաջողությունների համար» մեդալ, 1980,
Հայաստանում ՌԴ դեսպանության պատվոգրեր, 2002, 2007, 2008, 2014,
Հայասատանի ՀՄՊ վե­տերան­ների պատվոգիր, 2002,
Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի ոսկե մեդալ, 2012,
Ուկրաինայի հայրերի միության  պատվոգիր, 2014,
«Պուշկինի մեդալ» Ռուսաստանի Դաշնության կառավարական պարգև, 2015,
ԼՂՀ կառավարության «Ղարաբաղյան շար­ժում» մեդալ, 2015,
ԱՊՀ արտերկրներում ապրող հայրենակիցների գործերով և միջազգային հումանիտար համագործակցության Դաշնային գործակալության դիպլոմ, 2019։


== Երկեր ==
Արքայակերտից մինչև Կիև։ Աննա Ծիրանածինը Իմաստու՞ն, թե՞ Անիծյալ։ Նիկիտենկո Նադեժդա, Հովհաննիսյան Ելենա [խմբագիր], Մադոյան Մարինե [խմբագիր], Մադոյան Վաղարշակ Վարուժանի [թարգմանիչ, վերջաբանի և ծանոթագր. հեղ.], Կիև։ «Դիմիտրո Բուրագո» հրատարակչատուն, 2017։
Ուկրաիներեն-հայերեն բառարան / Українсько-вірменський словник: Մադոյան Վաղարշակ Վարուժանի, Շեյրանյան Սերգեյ Զավենի [համահեղինակ, Զուբով Վլադիմիր Պետրովիչ [համահեղինակ] | Հովհաննիսյան Ելենա [խմբագիր], Երևան, «Հայաստան» («Գրական հայրենիք» ՓԲԸ), 2016։
Արքայակերտից մինչև Կիև։ Աննա Ծիրանածինը իմաստու՞ն, թե անիծյալ։ Նիկիտենկո,Նադեժդա, Հովհաննիսյան Ելենա [խմբագիր], Մադոյան Մարինե [խմբագիր], Երևան, «Հայաստան» («Գրական հայրենիք» ՓԲԸ), 2016։
Լեզուն ու նրա դասավանդման մեթոդիկան ճարտարապետա-շինարարական բուհում։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու։ Մադոյան Վաղարշակ Վարուժանի [խմբ.] |, ՀՀ ԿԳ նախարարություն, Երևան, «Հայաստան», 2015։
Հիդրավլիկական տերմինների անգլերեն-ռուսերեն-հայերեն բառարան։ Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարան, Մադոյան Վաղարշակ Վարուժանի, Շեյրանյան Սերգեյ Զավենի, Սեյրանյան Լիլիթ Բորիսի, Մխիթարյան Աննա Վոլոդիայի, Սարգսյան Վ. Ս [խմբ.], Հայաստանի Հանրապետության Կրթության և գիտության նախարարություն, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարան, Երևան, ՃՇՀԱՀ, 2014։
Լեհերեն-հայերեն բառարան։ 12000-ից ավելի բառ և բառակապակցություն։ Շեյրանյան Սերգեյ, Մադոյան Վաղարշակ Վարուժանի, Կառավարման և կրթության զարգացման համալսարան Հ. Սիրանյանի անվան, Երևան, «Հայաստան», 2010։
Չեխերեն-հայերեն բառարան / Cesko-armensky slovnik: Շուրջ 13000 բառ և բառակապակցություն։ Շեյրանյան Սերգեյ Զավենի, Մադոյան Վաղարշակ Վարուժանի, Երևան, «Հայաստան», 2009։
“Зна­чение и мысль в статике и динамике двух языков”. Москва, Ин-т языкознания РАН, 2016.
«Идеология и культура речи на стыке двух общественно-политических формаций (конец ХХ – начало ХХI в.).  Заабрюкен, ФРГ, 2018.
«Сти­лис­ти­ческое развитие речи в идеологических конфликтах конца ХХ - начала XXI века (на ма­те­риале русского и армянского языков). Москва, 2020.
“Права и сво­бо­ды личности на стыке двух общественно-политических формаций (конец ХХ - начало ХХI в.)”. Москва, 2020․
“Ave Россия!”. Роман, рассказы (30 մամ.), Москва, 2014.
“Вагон в запасе. Роман. Рассказы. Поэтический дневник” (41 մամ.). М., 2016.
«Մեր սերնդի ճակատագիրը»։  Վեպ, պատմվածքներ (50 մամ.)։ Երևան, 2018։


== Ծանոթագրություններ ==