Երեք ինքնիշխաններ և հինգ կայսրեր

Երեք ինքնիշխաններ և հինգ կայսրեր (չինարեն՝ 三皇五帝), առասպելական տիրակալների կամ աստվածությունների երկու խումբ հին հյուսիսային Չինաստանում։ Երեք ինքնիշխանները ապրել են մինչ հինգ կայսրերը, ովքեր թվագրվում են մ.թ.ա. մոտ 2852-ից մինչև մ.թ.ա. 2070 թվականը ընկած ժամանակահատվածով։ Ներկայումս նրանք կարող են համարվել մշակութային հերոսներ։
Այս առասպելական կերպաների թվագրումը կարող է լինել ոչ ճշգրիտ, սակայն ըստ որոշ աղբյուրների, նրանք նախորդել են Սիա դինաստիային։ 


== Նկարագրություն ==
Երեք ինքնիշխանները հայտնի են նաև որպես Երեք Օգոստոսներ, ովքեր աստված-թագավորներ կամ կիսաստվածներ էին, ովքեր օգտագործում էին իրենց կարողությունները իրենց ժողովրդի կյանքը բարելավելու և նրանց հիմնական հմտություններ և գիտելիքներ տալու համար։ Հինգ կայսրերը պատկերված էին որպես օրինակելի իմաստուն նախնիներ, ովքեր ունեին մեծ բարոյական կերպար և ապրում էին մինչև խորին ծերություն և կառավարում խաղաղությամբ։ 
Նշվում է, որ այս արքաները մարդկանց օգնել են օգտագործել կրակը, պատմել՝ ինչպես կառուցել տներ և հորինել են հողագործությունը։ Դեղին Կայսեր կնոջն է վերագրվում մետաքսի մշակույթի գյուտը։ Բժշկության հայտնագործումը, օրացույցի գյուտը և չինական գիրը նույնպես վերագրվում են թագավորներին։ Իրենց ժամանակաշրջանից հետո Յու Մեծը հիմք է դրել Սիա դինաստիային։
Հիմնվելով ժամանակակից վարկածների վրա, որոնց արմատները գալիս են դեռ ուշ 19-րդ դարից, Դեղին Կայսրը Հուասիա ժողովրդի նախահայրն էր։ Դեղին Կայսեր դամբարանը կառւցվել էր Շենսի նահանգում՝ ի հիշատակ նախնիների լեգենդի։ 
Չինարեն կայսր բառը՝ huángdì (皇帝), ծագում է սրանից, որ տիտղոսի առաջին կրող Ցին Շի Հուանդին նախկին Չժոու թագավորության բոլոր հողերի միավորումը համարում էր ավելի կարևոր, քան Երեք ինքնիշխանները ու Հինգ կայսրերը։


== Շի ==
Նման հասկացություն հայտնվում է Չորս շի (四氏) առասպելի մեջ, ովքեր աշխարհի ստեղծման գործի մաս են կազմել։ Չորս անդամներն էին՝ Յաոչաո-շին (有巢氏), Սուիրեն-շին (燧人氏), Ֆաքսի-շին (伏羲氏) և Շենոն-շին (神農氏): Շարքը երբեմն ներառում է ևս մեկին՝ Նյուվա-շիով (女媧氏), դարձնելով այն Հինգ շի (五氏): Այս հինգ անուններից չորսը հայտնվում է Երեք ինքնիշխանների տարբեր ցուցակներում։ Շի (氏) նշանակում է տոհմ կամ ընտանիք, ուստի նրանցից ոչ մեկը նախապատմական ժամանակաշրջանում մեկ անձ չի եղել։
Ենթադրվում է, որ Երեք ինքնիշխանները Յաոչաո-շին (有巢氏), Սուիրեն-շին (燧人氏) և Շենոն-շին (神農氏) են։ Սուիրենը մարդկանց սովորեցրել է կրակի համար փայտ ծակել, որպեսզի մարդիկ կարողանան հեշտորեն տեղաշարժվել։ Յաոչաոն մարդկանց սովորեցրել է տներ կառուցել փայտանյութից, որպեսզի մարդիկ կարողանային դուրս գալ քարանձավներից և տարածվել հարթավայրերում։ Մարդկանց թվի աճից հետո Շենոնը տարբեր խոտեր է փորձել, որպեսզի գտնի հարմար հացահատիկներ՝ մարդկանց սննդի խնդիրը լուծելու համար։ Ցեղերը նաև օգտագործում էին ինքնիշխանների համապատասխան ներդրումները՝ որպես ցեղերի անվանումներ։


== Տարբերակներ ==
Կախված աղբյուրից՝ կան բազմաթիվ տարբերակներ, թե ովքեր են դասակարգվում որպես Երեք ինքնիշխաններ կամ Հինգ կայսրեր։ Կան հայտնի յոթ տարբերակներ։ Ստորև թվարկված աղբյուրներից շատերը գրվել են այս գործիչների ենթադրյալ գոյությունից շատ ավելի ուշ ժամանակներում՝ դարեր և նույնիսկ հազարամյակներ անց, և պատմական փաստի փոխարեն, դրանք կարող են արտացոլել ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում հնագույն մշակույթի հերոսներին հետագծելի հորինվածք ստեղծելու ցանկությունը։ Կայսրերը համարվում էին Սիա, Շայն և Չժոու դինաստիաների նախահայրերը։ Հետևյալները հայտնվում են Երեք ինքնիշխանների տարբեր խմբերի մեջ՝ Ֆաքսի (伏羲), Նյուվա (女媧), Շենոն (神農), Սուիրեն (燧人), Չժուհոն (祝融), Գոն Գոն (祝融), Դրախտային ինքնիշխան (天皇), Երկրային ինքնիշխան (地皇), Թայվանական ինքնիշխան (泰皇), Մարդ ինքնիշխան (人皇) և անգամ Դեղին Կայսրը (黃帝):
Հինգ կայսրերի տարբեր խմբերում են հայտնվել հետևյալները՝  Դեղին կայսր (黃帝), Չժուանշու (顓頊), Կայսր Կյու (嚳), Կայսր Յաո (堯), Կայսր Շյուն (舜), Շաոհաո (少昊), Թաոհաո(太昊), and Կայսր Յան (炎帝)։


=== Հնագույն Հինգ կայսրերի տոհմածառը ===


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Նշումներ ==


== Գրականություն ==
«Ssŭma Ch'ien's Historical Records, Introductory Chapter»։ Journal of the Royal Asiatic Society 26 (2): 269–295։ 1894։ doi:10.1017/S0035869X00143916  
«The Annals of the Bamboo Books: The reigns of Huang-te, Che, Chuen-heuh and Hëen-Yuen; The reigns of Yaou and Shun»։ The Chinese Classics, volume 3, part 1։ 1865։ էջեր 108–116