Դագաղ

Դագաղ, հատուկ ձևով սարքած, երկարավուն փայտյա արկղ՝ հիմնականում փայտից, որի մեջ դնում և թաղում են դիակը։


== Ստուգաբանություն ==
Դագաղ բառը ըստ Հրաչյա Աճառյանի թերևս ծագել է բնիկ հնդեվրոպական՝ dhogu/dheguh «այրել» արմատից. դագաղ-ը սկզբնապես պիտի նշանակեր «աճյունի հետ կապված»։ Գևորգ Ջահուկյանը այս ստուգաբանությունը անհավանական է համարում։


== Նկարագիր ==
Դագաղը սովորաբար երկարավուն հատուկ ձևով սարքած, կափարիչով արկղ է։ Հաճախ լինում է կտորով պատված՝ արտաքինից մուգ գույներով, իսկ ներսից սպիտակ։ Կախված մշակույթից լինում է զարդարված կտորի երիզներով, մետաղական կամ փայտյա զարդերով, խաչերով։ Հաճախ սարքում են երեսպատված և լաքապատված փայտատաշեղային սալերից։ Դագաղը պատրաստում են ննջեցյալի հասակից 8-9 սմ երկար։


== Պատմություն ==


=== Փայտյա դագաղներ ===
Փայտյա դագաղի ամենավաղ գտածոն թվագրված է մ․ թ․ ա․ 5000 թվականով։ Դագաղի մնացորդները հայտնաբերվել են Չինաստանի Շենսի նահանգում՝ Բեյշոուլինի համար 4 գերեզմանում։ Նույն նահանգում հայտնաբերված Յանշաո մշակույթի Բանպո բնակավայրում դագաղը առաջինն է, որ վկայում է քառանկյուն դագաղի մասին։ Այն չորսամյա աղջկա դագաղ է, ունի 1,4 մ երկարություն և 0,55 մ լայնություն։ Տախտակը 2-9 սմ հաստություն ունի։ Չինաստանի Շանդուն նահանգում հայտնաբերվել են Դավենկոու մշակույթի (4100–2600 թթ. մ․ թ․ ա․) 10 փայտյա դագաղ։ Դագաղի հաստությունը կախված էր նրանում եղած շերտերի՝ դագաղների քանակից։ Ըստ «Դասական ծիսակատարություններ», Xunzi և Չուանցզի գրքերի, իրար մեջ դրված դագաղների քանակը ընդգծում էր ննջեցյալի ազնվական աստիճանը։ Նոր քարեդարյան բնակավայրերում հայտնաբերվել են Լյանչժու մշակույթի (3400–2250 թթ. մ․ թ․ ա․) երկշերտ դագաղ` կազմված արտաքին և ներքին դագաղներից։ Շանդուն նահանգի Սչուֆեն և Ինցզյաչեն բնակավայրում հայտնաբերվել են Լունշան մշակույթի (3000-2000 թթ. մ․ թ․ ա․) եռաշերտ դագաղներ։


=== Սարկոֆագ ===

Սարկոֆագը (բառացի՝ միս խժռող, մի տեսակ կրաքարի անվանում, որն իբր ոչնչացնում էր դիակները), այլ կերպ ասած՝ քարադագաղ, քարատապան, դագաղ, ոչ մեծ դամբարան է հին ժողովուրդների մոտ, լայն առումով՝ ճարտարապետորեն և գեղարվեստորեն ձևավորված որևէ դագաղ է։ Հատկապես դիտարժան են հին եգիպտական (բազմաթիվ մասերից կազմված, սկզբում՝ կացարանի տեսքով, իսկ մ․ թ․ ա․ 3-րդ հազարամյակից՝ մումիակերպ), Էտրուսկյան (կափարիչին մահացածի ֆիգուրով), հելլենիստական, Հին հռոմեական և վաղ միջնադարյան (հարթաքանդակներով և ճարտարապետական հարդարանքով) սարկոֆագները։ Անտիկ սարկոֆագների տիպը զարգացում է գտել Վերածննդի և բարոկկոյի դարաշրջաններում։ Մինչև 19-րդ դարը հյուսիսային Սուլավեսիում որոշ մահացածներ պահվում էին վերերկրյա սարկոֆագներում, մինչև որ հոլանդացիները արգելել են այդ պրակտիկան։


== Գործածություն ==

Դագաղը կարող է անմիջականորեն թաղվել հողի մեջ, տեղադրվել դամբարանում կամ հրկիզվել։ Որպես այլընտրանք հնարավոր է տեղադրել հողից վեր դամբարանում, ժամատանը, եկեղեցում կամ անձավում։ Շատ երկրներում դագաղը օգտագործվում է բացառապես մեկ ձևով, մյուսներում կախված մշակույթի պահանջներից հնարավոր են օգտագործման այլ ձևեր։
Ինդոնեզիայի Սումատրա կղզում հարգում են նախնիներին, և նրանց դիակները հաճախ դագաղներում պահում են երկար տանը կից, մինչև որ հնարավոր է դառնում կատարել ծիսական թաղում։ Կիրառվում են նաև զանգվածային թաղումներ։
Թաղում կիրառող երկրները օգտագործում են տարատեսակ դագաղներ։ Ինդուիզմը պահանջում է պարզ դագաղ, առանց զարդարանքների և մետաղական մասերի։ Դագաղները հավաքելու համար մեխերի փոխարեն փայտյա ցցիկնր են օգտագործում։ Հրեաները դիակը ուսերից մինչև ծունկ փաթաթում են սպիտակ սավանով, անկախ հանգուցյալի սոցիալական դիրքից, սեռից կամ տարիքից։ Չինաստանում և Ճապոնիայում ժողովրդականություն են վայելում բուրումնավետ, դժվար փտող փայտերից դագաղները։ Ավստրալիական որոշ ցեղեր թաղման համար օգտագործում են թելաբույսերով կարած կամ սոսնձած ծառի գլանաձև կեղևները։ Գլանը լցնում են չոր խոտերով։
Հաճախ դագաղները պատրաստվում են դիակը մշտապես ցուցադրելու համար։ Այսպիսին են Հարալդսկարի կնոջ ապակե դագաղը Դանիայում Վայլեի Սուրբ Նիկոլայի եկեղեցում կամ Լենինի ապակյա դագաղը Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում գտնվող Դամբարանում։
Հաճախ դագաղը օգտագործվում է միայն դիակը տեղափոխելու համար։


== Գրականություն ==
Regula Tschumi: The Figurative Palanquins of the Ga. History and Significance, in: African Arts, Vol. 46, Nr. 4, 2013, p. 60-73.
Roberta Bonetti: Alternate Histories of the Abebuu Adekai. African Arts, Vol. 43, No. 3, 2010, p. 14-33.
Thierry Secretan: Going into darkness: Fantastic coffins from Africa. London 1995.
Regula Tschumi: The Buried Treasures of the Ga. Coffin Art in Ghana. Benteli, 2008. 978-3-7165-1520-4.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==