Ֆունդամենտալիզմ

Ֆունդամենտալիզմ (լատ.՝ Fundamentum – «հիմնադրում» բառից), ծայրահեղ պահպանողական կրոնական, փիլիսոփայական, բարոյական և սոցիալական հոսանքների հավաքական անվանում։ Ֆունդամենտալիզմը հաճախ քաղաքական ռեակցիա է ժամանակակից հասարակությունում տեղի ունեցող գլոբալացման ու աշխարհականացման գործընթացներին։
Տերմինը սկզբում կիրրառվել է Միացյալ Նահանգների մի շարք բողոքական դենոմինացիաների վերաբերյալ, որոնք օգտագործում էին քրիստոնեական կրոնական տեքստերի (հիմնականում Աստվածաշնչի) բառացի ընթերցումներն ու բոլորովին մերժում էին ռացիոնալ ու այլաբանական ցանկացած մեկնաբանություն։ Հետագայում այն տարածվել է նմանատիպ բոլոր կրոնական հոսանքների ու որոշ ոչ կրոնական հայեցակարգերի վրա։ Սակայն սովորաբար այդ բառով կոչվում է հենց կրոնական ֆունդամենտալիզմը։
Որպես իր հիմնական խնդիրներից մեկը կրոնական ֆունդամենտալիզմը դիտարկում է կրոնական կառույցների՝ հասարակության մեջ ունեցած գերիշխող դիրքի վերադարձը։ Նրա հիմնական գաղափարական դրույթներն են խստագույնս հետևելն այն կրոնական հրահանգներին, որ սահմանվել են կրոնական սուրբ տեքստերում, նշված տեքստերի լիբերալ մեկնաբանումը կամ քննադատությունը թույլ չտալը։
Կախված համատեքստից՝ «ֆունդամենտալիզմ» բառը կարող է լինել ավելի շատ նվաստացուցիչ, քան չեզոք բնութագրում, ինչպես քաղաքական հայացքները «աջակողմյան» կամ «ձախակողմյան» կոչելը ոմանց համար կարող է ունենալ բացասական երանգավորում։


== Տերմինի պատմություն ==
Տերմինն սկզբում օգտագործվել է նեղ ուղղվածության կրոնական համոզմունքների վերաբերյալ, որոնք զարգացել են բողոքական շարժման շրջանակներում Միացյալ Նահանգներում 20-րդ դարի սկզբում և որպես սկզբնաղբյուր ունեցել են ֆունդամենտալիստական-մոդեռնիստական հակասությունները, որ լայնորեն հայտնի էին այդ ժամանակաշրջանում։ Այն կապված էր «The Fundamentals. A Testimony to the Truth» խորագրով ստեղծագործությունների շարքի հրատարակման հետ։ Մինչև 1950-ական թվականները ֆունդամենտալիզմ տերմինը չի ներառվել Օքսֆորդի անգլերեն բառարանում։ Տերմինը լայնորեն օգտագործվել է որպես պեյորատիվ, բացասական բնութագրում՝ հատկապես հաճախ համադրվելով այլ մակդիրների հետ (օրինակ՝ հաճախ են օգտագործվել «իսլամական ֆունդամենտալիզմ», «աջ ծայրահեղական/ձախ ծայրահեղական ֆունդամենտալիզմ» արտահայտությունները)։
Ֆունդամենտալիստական հոսանքներն առավել ակտիվ են իսլամում, քրիստոնեության, հուդայականության ու հինդուիզմի մեջ, սակայն ֆունդամենտալիզմի տարրեր ունեցող ուղղություններ մասնագետների կողմից առանձնացվում են նաև մյուս կրոններում և կրոնից դուրս։


== Կրոնական ֆունդամենտալիզմ ==
Կրոնական Ֆունդամետնալիզմը միտում է, որ արտահայտում է պահպանողական կրոնական շրջանակների (19-20-րդ դարեր) ժխտողական վերաբերմունքը աշխարհականացման, այսինքն՝ կրոնից գիտության, մշակույթի և հասարակական կյանքի ազատագրման վերաբերյալ, ինչը պատճառ է դարձել կրոնի անկման համար։ Որպես միտում հակադրվում է կրոնական ու փիլիսոփայական մոդեռնիզմին։


=== Քրիստոնեական ֆունդամենտալիզմ ===


==== Բողոքական ֆունդամենտալիզմ ====
Կրոնական բողոքական ֆունդամենտալիզմը լայն տարածում է գտել ԱՄՆ-ի հարավային նահանգներում պրեսբիտերականների, բապտիստների ու մեթոդիստների շրջանում 1910-1912 թվականներին։ Շարժման գաղափարախոսների կողմից մերժվել է Սուրբ գրքի քննադատման ու մոդեռնիստական մեկնաբանության ցանկացած փորձ։
1919 թվականին ստեղծվել է Ֆունդամենտալիստների համաշխարհային ասոցիացիան, որը 1948 թվականին վերանվանվել է Քրիստոնեական եկեղեցիների միջազգային խորհուրդ (անգլ.՝ International council of Christian churches), որ համախմբել է շուրջ 140 բողոքական կազմակերպություններ։
1920-ական թվականներին ֆունդամենտալիստների կողմից անցկացվել են մի շարք ելույթներ, որոնք քննադատել են այդ ժամանակ հաղթանակած գիտության էվոլյուցիոնիստական հիմունքները, իսկ հարավային նահանգներում (օրինակ՝ Թենեսի, Արկանզաս, Արկանզաս և այլն) 1921-1929 թվականներին ընդունվել են օրենքներ, որոնցով արգելվել է պետական դպրոցներում մարդու ծագման մասին Դարվինի տեսության դասավանդումը։
1973 թվականին Թենեսի նահանգում ընդունվել է օրենքի լրացում, որը թույլ է տվել դասավանդել Դարվինի ուսմունքը՝ որպես հիպոթեզ կրեացիոնիստական աստվածաշնչյան տարբերակի հետ միասին։


==== Կաթոլիկական ֆունդամենտալիզմ ====
Քրիստոնեական աշխարհում բավական ազդեցիկ են կաթոլիկական ֆունդամենտալիստները։ Նրանց են վերաբերում, մասնավորապես, «Սուրբ Պիոս Х-ի սրբազան եղբայրությունը», որ հիմնադրվել է 1970 թվականին արքեպիսկոպոս Մարսել Լեֆեվրը։ Լեֆեվրի՝ պաշտոնական Վատիկանի հետ վիճաբանությունը հանգեցրել է արքեպիսկոպոսի հեռանալուն եկեղեցուց։ Ոչ պակաս հայտնի է «Opus Dei» («Աստծո գործ») կազմակերպությունը, որ հիմնադրվել է իսպանացի Էսկրիվա դե Բալագերի կողմից 1928 թվականին և մեծ ազդեցություն է թողել մի շարք աջակողմյան քաղաքական ռեժիմների վրա 20-րդ դարում Եվրոպայում և Լատինական Ամերիկայում։ Հայտնի են նաև «Militas Dei» («Աստծո Ռազմիկներ») և «Կաթոլիկական հակառեֆորմացիայի լիգա» (Ֆրանսիա) կազմակերպությունները։
Կաթոլիկական ֆունդամենտալիստները հանդես են գալիս ընդդեմ մոդեռնիզմի, էկումենիզմի և բարեփոխված ժամասացության, որ ընդունվել է Վատիկանի 2-րդ ժողովում։


==== Ուղղափառական ֆունդամենտալիզմ ====
Ըստ Կոնստանտին Կոստյուկի՝ Ռուսաստանում ուղղափառական ֆունդամենտալիզմն սկիզբ է առել 20-րդ դարի սկզբում։ Հասարակական մակարդակում դրա արտահայտությունն են դարձել հրեաների կոտորածները (1881, 1903), իսկ քաղաքական մակարդակում՝ «Ռուս ժողովրդի միության» ստեղծումը։ Այդ ժամանակվա տեսաբանների շարքում Կոստյուկը նշում է արքեպիսկոպոս Անդրոնիկին (Նիկոլսկի) Իոհան Վոստորգովին, Վլադիմիր Գրինգմուտին, Ալեքսանդր Դուբրովինին, Նիկոլայ Մարկովին, Վլադիմիր Պուրիշկևիչին։ Ընդ որում՝ Կոստյուկը նշել է, որ այդ ժամանակ Ռուսաստանում «ավելի ագրեսիվ են եղել աշխարհականացման քաղաքական ֆունդամենտալիզմի էսեռների ու բոլշևիկների կողմից, որոնք կիրառում էին պայքարի ահաբեկչական ձևեր»։
Ֆունդամենտալիստական տրամադրությունների երկրորդ ալիքը, ըստ Կոստյուկի, նկատվել է 1980-1990-ական թվականներին, երբ հայտնվել են ազգային-հայրենասիրական միություններ ուղղափառական գաղափարախոսությամբ (առաջինը եղել է «Հիշողություն» (ռուս.՝ «Память») միությունը։ Եթե սկզբնական փուլում այդպիսի միությունների համար կարևոր դերակատարում ունեին հակասեմականությունը և միապետական տրամադրությունները, ապա հետագայում կարևոր դեր է սկսել խաղալ «ինքնուրույն կրոնական գործոնը»։ Երկրում գործել են ֆունդամենտալիստական բնույթի մի շարք կրոնական-հասարակական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են՝ «Եղբայրություն», «Ուղղափառություն կամ մահ» (ռուս.՝ «Православие или смерть»), «Մետրոպոլիտ Իոհանի ջատագովների միություն» (ռուս.՝ «Общество ревнителей митрополита Иоанна»), «Սև հարյուրյակ» (ռուս.՝ «Чёрная сотня»), «Սլավոնական աշխարհ» (ռուս.՝ «Славянский мир»), «Ուղղափառ քաղաքացիների միություն» (ռուս.՝ «Союз православных граждан»), «Հայրենիքի բարոյական վերածննդի հասարակական կոմիտե» (ռուս.՝ «Общественный комитет за нравственное возрождение отечества»), «Ալեքսանդր Նևսկի» քրիստոնեա-հայրենասիրական շարժումը։
Ֆունդամենտալիստները, ըստ Կոստյուկի, հաջողության են հասել այն ժամանակ, երբ մասնակցել են կրոնական ու «հայրենասիրական» ուժերի գործունեությանը, որոնց շարքում նա դասում է 1993 թվականին Սովետների տան պաշտպանությունը, 1997 թվականին Մարտին Սկորսեզեի «Քրիստոսի վերջին փորձությունը» ֆիլմի ցուցադրությունն արգելելու պահանջը, նույն թվականին «Խղճի և կրոնական միությունների ազատության մասին» դաշնային նոր օրենքի ընդունմանն աջակցումը և այլն։ Միևնույն ժամանակ Կոստյուկը նշել է, որ ռուս ուղղափառական եկեղեցու բարձրաստիճան ծառայողները ենթարկվում են «սգրեսիվ հետապնդման» ֆունդամենտալիստների կողմից։ Կրոնագետ Յուրի Չեռնոմորեցը 2011 թվականին կարծիք է հայտնել, թե Ուկրաինան Մոսկվայի պատրիարքության կազմում պահելու համար Կիրիլ պատրիարքը անցել է ծայրահեղ ֆունդամենտալիստական դիրքորոշման։
2005 թվականին «Сова» տեղեկատվական-վերլուծական կենտրոնի տնօրեն Ալեքսանդր Վերխովսկին նշել է, թե ներկայում ծայրահեղական ֆունդամենտալիզմի հետևորդները ուղղափառների շրջանում կազմում են փոքրամասնություն։


=== Իսլամական ֆունդամենտալիզմ ===
Էքստրեմիզմն իսլամում սկիզբ է առել 7-րդ դարում՝ Խարիջիտների ժամանակ։ Վերջիններս ստեղծել են էքստրեմիստական ուսումունք՝ իրենց առանձնացնելով իսլամի երկու հիմնական ճյուղերից՝ շիաներից և սուննիներից։ Խարիջիտները հատուկ մոտեցում ունեին Թաքֆիրի վերաբերյալ. նրանք մյուս մուսուլմաններին մեղադրել են անհավատության մեջ և պնդել, թե նրանք արժանի են մահվան։ Հետգաղութային (անգլ.՝ Postcolonialism) շրջանում նկատվում է «իսլամական ֆունդամենտալիզմ», որը հռչակում է, թե մուսուլմանները պետք է վերադառնան Ղուրանի և այդ կրոնի մյուս սուրբ գրքերի պահանջներին խստագույնս հետևելուն, ինչպես նաև պետք է «ազատագրեն մուսուլմանական հողերը գաղութարարներից»։
Ջոն Էսպոզիտոն իր «Իսլամական սպառնալիք. առասպե՞լ, թե՞ իրականություն» գրքում նշում է.

Իսլամական ֆունդամենտալիզմի տեսությունն ու պրակտիկան տարբերվում են իրենց բազմազանությամբ, տվյալ շարժումը հատուկ է ինչպես իսլամի սունի, այնպես էլ շիա հոսքերին։ Առանձին պետություններում ֆունդամենտալիստներին հաջողվել է հասնել իրենց գաղափարախոսության ընդունմանը որպես իշխող, մասնավորապես այդպիսի երկրներից է Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը։ Մի շարք այլ երկրներում ֆունդամենտալիստական շարժումը գործում է որպես ընդդիմություն գործող աշխարհիկ կամ ավանդական պետական ինստիտուտներին, որոնց դեմ պայքարելու համար ֆունդամենտալիստական առանձին խմբավորումներ օգտագործում են ահաբեկչական մեթոդներ։ Իսլամական ֆունդամենտալիզմը գոյություն ունի բազմաթիվ երկրներում, իսկ Վահաբական շարժումը գործում է ամբողջ աշխարհում և ֆինանսավորվում Սաուդյան Արաբիայի, Կատարի ու Պակիստանի կողմից։
Իսլամական ֆունդամենտալիզմի գաղափարներն են ընկած քաղաքական իսլամի (իսլամիզմ) հիմքում։


==== Իսլամաֆաշիզմ ====
Լիբերալ արժեքների կատեգորիկ մերժումն ու պայքարի ծայրահեղական մեթոդների նկատմամբ հակումը մի շարք գիտնականների, հրապարակախոսների ու քաղաքագետների հիմք են տվել շրջանառության մեջ դնել «իսլամաֆաշիզմ» տերմինը, որն առաջին անգամ օգտագործել է ֆրանսիացի գրող և հրապարակախոս Մաքսիմ Ռոդինսոնը՝ դրանով կոչելով հեղափոխական իսլամական դիկտատուրայի ռեժիմը Իրանում 1979 թվականի դեպքերից հետո։ Որոշ աղբյուրներ պնդում են, թե տերմինը հեղինակն իտալացի գրող Օրիանա Ֆալլաչին է։
Հայտնի փիլիսոփա Ֆրենսիս Ֆուկույաման 2002 թվականին պնդել է, թե ներկայիս «քաղաքակրթությունների կոնֆլիկտը» ոչ թե պայքար է ահաբեկչության դեմ և ոչ էլ  պայքար ընդդեմ իսլամի՝ որպես կրոնի կամ քաղաքակրթության, այլ ավելի շուտ «պայքար ընդդեմ իսլամաֆաշիզմի», այսինքն՝ ընդդեմ ծայրահեղական անհանդուրժող և հակաժամանակակից վարդապետության, որ ժխտում է արևմտյան քաղաքակրթության արժեքները, որը ոչ վաղ անցյալում տարածում է գտել իսլամական աշխարհի տարբեր հատվածներում։
Սակայն որոշ հայտնի գիտնականներ ու քաղաքական գործիչներ քննադատում են տվյալ տերմինի օգտագործումը։ Մասնավորապես Եվգենի Պրիմակովը կարծում է, որ կա իսլամական էքստրեմիզմ, բայց ոչ իսլամաֆաշիզմ, քանի որ ֆաշիզմը կառուցվում է ազգայնականության վրա։ Որոշ քննադատներ պնդում են, թե տերմինն օգտագործվում  է քարոզչական նպատակներով։


=== Հուդայական ֆունդամենտալիզմ ===
Հուդայական ֆունդամենտալիզմն իր արտացոլումն է գտնում Իսրայելի մի շարք քաղաքական կուսակցությունների և կազմակերպությունների գործունեության մեջ, որոնք հանդես են գալիս հանուն պետության սահմանների ներսում կյանքը հուդայականության կրոնական օրենքներին համապատասխանեցնելու։ Ուղղափառ հուդայականության որոշ ներկայացուցիչներ (այսպես կոչված հարեդիմներ) հաճախ կոնֆլիկտներ են ունենում Իսրայելի աշխարհիկ բնակչության հետ վերջիններիս՝ կրոնական խիստ սահմանափակումներին չհետևելու պատճառով։ Տվյալ խմբերը հաճախ ուղղակի բախումներ են ունենում ոստիկանության հետ։
Գոյություն ունի նաև ուլտրառադիկալ «Նետուրեյ կարտո» հուդայական կազմակերպությունը, որն ընդհանրապես չի ընդունում Իսրայելի գոյություն որպես պետություն այն պատճառով, որ այն հիմնվել է Մեսիայի գալուց առաջ։


=== Հինդուիստական ֆունդամենտալիզմ ===
Հնդկաստանում գործում են ազդեցիկ ու բազմաթիվ անդամներ ունեցող մի շարք ֆունդամենտալիստական կազմակերպություններ, որոնք հիմնվում են հինդուիզմի վրա։ Մասնավորապես, «Ռաշտրիա Սվայամսևակ Սանգհ» («Ազգի կամավոր ծառաների միություն») միությունն ունի շուրջ չորս միլիոն անդամ։ Այդ միությունն ունի իր ռազմականացված բաժանմունքներն ու պրոֆմիությունները։ Հայտնի են նաև «Շիվ սենա» («Շիվայի բանակ») ծայրահեղական հինդուիստական կազմակերպությունը և «Բաջրանգ Դալ» (Ուժեղների ջոկատ) ծայրահեղական երիտասարդական կազմակերպությունը։


== Ոչ կրոնական ֆունդամենտալիզմ ==
Գիտնականներն առանձնացնում են ոչ կրոնական ֆունդամենտալիզմի մի շարք գաղափարախոսություններ, օրինակ՝ պետական-քաղաքական, տնտեսական, նացիոնալիստական, գենդերային, ֆեմինիստական, բնապահպանական, շուկայական և այլն։ Խոսելով աթեիստական ֆունդամենտալիզմի մասին՝ «Государство, религия, Церковь в России и за рубежом» ամսագրի գլխավոր խմբագիր, փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու, Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Ժողովրդական տնտեսության և պետական ծառայության ռուսական ակադեմիայի դոցենտ Դմիտրի Ուզլաները նշել է. «Նոր աթեիստները կրոնական ֆունդամենտալիստների կառուցվածքային անալոգն են։ Դրանք հակակրոնական ֆունդամենտալիստներ են։ Ընդհանրապես, ֆունդամենտալիզմը կարելի է հասկանալ նաև ոչ կրոնական համատեքստում։ Այն ի հայտ է գալիս որպես պատասխան ռեակցիա սոցիալական փոփոխություններին։ Ֆունդամենտալիզմի հիմքում ձգտումն է վերադարձնել կորուսյալ կայունությունը, վերականգնել կոորդինատների անցած համակարգը, դրա հետ կապված է փոխզիջումների չգնալը, սերը պարզ լուծումների հանդեպ, հաստատուն, աներեր հիմքերի որոնումը և այլն»։ Ուելսի արքեպիսկոպոս Բարի Մորգանը լայնորեն քննադատել է «աթեիստական ֆունդամենտալիզմը» և ասել. «Ֆունդամենտալիզմի ցանկացած տեսակ, լինի կրոնական, աթեիստական թե իսլամական, վտանգավոր է»։ Նա նաև ասել է, թե «մեր ժամանակաշրջանի նոր ֆունդամենտալիզմը... շարժվում է դեպի արտաքսման ու բացառման, էքստրեմիզմի և բևեռացման լեզուն և այն համոզմունքը, թե քանի որ Աստված մեր կողմից է, նա ձեր կողմից չէ»։
Ռոբերտ Անտոն Ուիլսոնը «Նոր ինկվիզիցիա» գրքում թերահավատորեն տրամադրված կազմակերպությունների անդամներին, ինչպիսին է Պարանորմալ երևույթների մասին հայտարարությունների գիտական ուսումնասիրման կոմիտեն (անգլ.՝ Committee for the Scientific Investigation of Claims of the Paranormal), բնութագրում է որպես ֆունդամենտալիստական մատերիալիստների՝ պնդելով, թե նրանք դոգմատիկ կերպով մերժում են մատերիալիզմին հակասող ցանկացած փաստ՝ այն համարելով պատրանք կամ խաբեութուն։
Ֆրանսիայում պետական դպրոցներում գլխաշորերի կրելը սահմանափակելը պիտակվել է որպես «աշխարհիկ ֆունդամենտալիզմ»։ Միացյալ Նահանգներում մուսուլմանների քաղաքական ակտիվության և հիջաբ կրող կանանց նկատմամբ անձնական կամ մշակութային անհանդուրժողականությունը նույնպես կոչվել է «աշխարհիկ ֆունդամենտալիզմ» ԱՄՆ-ի որոշ մուսուլմանների կողմից։
Ֆունդամենտալիստական հաճախ կոչում են ցանկացած մոտեցում, որ բացարձակացնում է այս կամ այն հայացքը՝ որպես վերջնական ճշմարտություն։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Религиозная идеология։ Судьбы и перспективы
Подборка книг по теме
The Fundamentalist Distortion of the Islamic Message Archived 2015-09-11 at the Wayback Machine. by Syed Manzar Abbas Saidi, published in Athena Intelligence Journal Archived 2015-09-10 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Women Against Fundamentalism (UK) Archived 2005-08-29 at the Wayback Machine.(անգլ.)
International Coalition Against Political Islam(անգլ.)
Résister et s’opposer aux fondamentalismes religieux initiative stratégique de l’AWID Archived 2010-01-20 at the Wayback Machine.(ֆր.)