Պիցցայի պատմություն

Պիցցայի (կամ` պիցայի) պատմությունն սկսվում է հնագույն ժամանակներից։ Այս ուտեստի առաջին տեսակը եղել է միջուկով խմորը։
Հավանաբար, պիցայի նախորդը եղել է ֆոկաչան, կամ տափակ հացը, որը հռոմեացիներին հայտնի էր որպես panis focacius, որին հետո ավելացնում էին միջուկ։ Առաջին ժամանակակից պիցան պատրաստվել է Նեապոլում, 18-րդ դարում, ֆոկաչային պոմիդոր ավելացնելով։
Պիցա բառը լայն ճանաչում է գտել 997 թվականին, Գաետայում, և ժամանակի ընթացքում լայնորեն տարածվել է Կենտրոնական և Հարավային Իտալիայում։ Պիցան դարձել է այս երկրի ամենահայտնի ուտեստներից մեկը, ինչպես տեղացիների, այնպես էլ` ներգաղթյալների համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Իտալիայում գտնվող ամերիկյան զորքերը պիցայի բաղադրատոմսը տարել են ԱՄՆ, որտեղից էլ այն տարածվել է աշխարհի տարբեր երկրներում։


== Պատմություն ==
Պիցային նման ուտելիքն առաջին անգամ հայտնվել է նոր քարե դարում։ Հիմնականում դա լոշ էր, որին հնագույն մարդիկ ավելացնում էին տարբեր բաղադրամասեր` այն ավելի համեղ դարձնելու համար։  

Հին հույներն ունեին plakous կոչվող տափակ հաց։ Այդ հացը հաճախ համեմվում էր սխտորով, սոխով և տարբեր կանաչեղենով։
Մ. թ. ա. 6-րդ դարում պարսից Դարեհ արքայի զորքը թխում էր պանիրով բարակ լոշ։Գիտնականներից մեկն առաջարկել է, որ ժամանակակից պիցան «առաջին անգամ պատրաստվել է ավելի քան 2000 տարի առաջ, երբ հռոմեացի զինվորները մացային ավելացնում էին պանիր և ձիթապտղի յուղ»։
Միջերկրածովային հին աշխարհից մինչև մեր օրերը հասած պիցայի այլ օրինակ են ֆոկաչան, հունական պիտան, բալկանյան լոշիկը։
Ամբողջ Եվրոպայում գոյություն ունեն այս թխվածքի տարբեր ձևեր, որոնց ընդհանուր գաղափարը մեկն է. խմորի տափակ շերտը ծածկված է պանրով, մսով, բանջարեղենով և համեմունքներով։
16-րդ դարում Նեապոլում խմորն առաջին անգամ հիշատակվել է որպես «պիցա»։
Այս ուտելիքը էժան էր համարվում, պատրաստվում էր աղքատ մարդկանց համար։ Այն վաճառվում էր փողոցներում և որևէ որոշակի բաղադրատոմս չուներ. յուրաքանչյուրը թխում էր այն ըստ իր հնարավորությունների։ Երբ Եվրոպան սկսում է համագործակցել ԱՄՆ-ի հետ, հայտնվում են որոշակի բաղադրատոմսեր, առանց որոնց «պիցան» չէր կարող կրել այս անվանումը։ Հիմնականում դրանք էին տոմատը, միսն ու ձուկը։ 1843 թվականին Ալեքսանդր Դյուման նկարագրել է այս ուտեստի բոլոր հնարավոր միջուկները։ Նեապոլի բնակչությունը հավատում է մի պատմության, ըստ որի 1889 թվականի հունիսի 11-ին խոհարար Ռաֆայելե Էսպոզիտոն, ցանկանալով իր երախտագիտությունը հայտնել թագուհի Մարգարիտա Սավոյացուն, ստեղծել է «մարգարիտա» պիցան` զարդարելով այն տոմատով, մոցառերայով և ռեհանով` այդպիսով զարդարելով ուտեստն թագավորության ազգային գույներով :
Այսօր պիցան տարբեր տեսակի խմորով թխված հաց է` ծածկված տոմատով, պանրով և կանաչեղենով։
Մինչև 19-րդ դարի վերջերը ուտեստը ոչ թե աղի էր լինում, ինչպես մեր օրերում, այլ` քաղցր։ Գիտնականները պարզել են այդ մասին` կարդալով խոհարարներից մեկի` Պելեգրինո Արտուզիի, օրագիրը։ Այդ օրագրում եղել են պիցայի բաղադրատոմսեր, որոնք բոլորն էլ քաղցր են եղել։


== Ժամանակակից պիցա ==

Մինչև 1830 թվականը պիցան ուտում էին բաց երկնքի տակ։ Որոշ պիցերիաներ մինչև այժմ էլ հետևում են այդ ավանդույթին։ Կարելի է թղթով փաթաթված պիցան վայելել որևէ ըմպելիքի հետ։ Առաջին պիցերիան համարվում է «Antica Pizzeria Port'Alba»-ն։
Մինչև մեր օրերը պահպանված առաջին պիեցրիաներից մեկը համարվում է «Da Michele»-ն, որը հիմնադրվել է 1870 թվականին։ Այժմ այս հաստատությունը վաճառում է երկու տեսակի պիցա` «մարինարա» և «մարգարիտա»։ Այս երկու պիցաները, որոնք իտալացիներն անվանում են «մաքուր», ամենատարածվածն են Իտալիայում։
«Մարինարան» երկու տեսակներից ավելի հինն է. խմորի վրա դրվում է պոմիդորի երկու մեծ կտոր, օրեգանո, սխտոր և ձիթապտղի յուղ` ձիթապտղի հետ։ Պիցան այսպես է կոչվել, քանի որ ուտեստը պատրաստվել է ծովայինի կնոջ կողմից այն բանից հետո, երբ նա վերադարձել է Նեապոլիտանական  ծոցից։ Այս ուտեստը պատրաստող կնոջը կոչել են la marinara:
«Մարգարիտան» պարունակում է տոմատ, մոցառելա պանիր և թարմ ռեհան։ Սա հստակորեն բացատրվում է հացթուխ Ռաֆայելե Էսպոզիտոյի կողմից, ով աշխատում էր 1880 թվականին հիմնադրված «Պիցերիա դի Պիետրո»-յում։
Որոշ գիտնականներ կասկածի տակ են դնում այն փաստը, որ «մարգարիտա» պիցան կոչվել է հենց իտալական թագուհու անունով, սակայն այդ փաստի հերքում այդպես էլ չի գտնվել։
Նեապոլում կան շատ հայտնի պիցերիաներ, որտեղ կարելի է գտնել իտալական ավանդական պիցաներ։ Այդ վայրերից շատերը պատմական են և գտնվում են քաղաքի հենց կենտրոնում։ Որոշ պիցերիաների սեփականատերեր իրենք են աճեցնում պոմիդոր, իսկ ձիթապտուղները պիցայի մեջ ավելացնում են խստորեն ըստ ժամացույցի սլաքի։  
1962 թվականին Սեմ Պանոպուլիսը հայտնաբերել է հայտնի «հավայան» պիցան, որի մեջ ավելացնում էին անանաս և վետչինա։
2012 թվականին աշխարհի ամենամեծ պիցան պատրաստվել է Հռոմում` 1261.65 քմ չափսերով։


== Պիցան ԱՄՆ-ում ==

Պիցան ԱՄՆ-ում առաջին անգամ հայտնվել է իտալացի ներգաղթյալների հետ, 19-րդ դարի կեսին, և շատ տարածված էր Նյու Յորքի, Չիկագոյի, Ֆիլադելֆիայի և Սենթ Լուիսի իտալացիների շրջանում։ 19-րդ դարի վերջին պիցան սկսել են վաճառել փողոցներում երկու ցենտով։ Փոքրիկ սրճարաններն իրենց իտալացի համայնքներին սկսել են պիցա առաջարկել միայն 20-րդ դարի սկզբին։

Մինչև 1940-ական թվականները պիցան տարածված էր միայն իտալացի ներգաղթյալների ու նրանց սերունդների շրջանակներում։ Մեծ տարածումն սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։
Իտալիան շրջափակած դաշնակից զորքերը, հոգնելով իրենց ուտելիքից, մշտապես լավ ուտելիք էին փնտրում։ Տեղական հացթուխները բավարարում էին զինվորների պահանջները։ Ամերիկացի զինվորները, գնահատելով ուտելիքը, այն տանում են իրենց հայրենիք։
ԱՄՆ-ում կան բավականին մեծ թվով պիցերիաներ, ինչպիսիք են «Pizzeria Uno», «Shakey's Pizza, Happy Joe's», «California Pizza Kitchen», «Godfather's Pizza»: Այս հաստատություններից շատերի ղեկավարումը փոխանցվում է ժառանգությամբ։
Երբ մահացել է ամերիկացի հայտնի պիցա պատրաստողներից մեկը` Սալ Կոնսիլիոն, նրա հոգեհանգստի արարողությանը եկել էր ավելի քան 2000 մարդ։ Սալի աղջիկը հոր հիշատակին պիցա է ստեղծում, իսկ The New York Times  թերթն այս մասին հոդված է հրապարակում։ Այս իրադարձության վերաբերյալ 1960 թվականին թողարկվել է մուլտֆիլմ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Carol Helstosky Pizza: A Global History (Edible). — Reaktion Books, 2008. — ISBN 978-1861893918
Antonio Mattozzi Inventing the Pizzeria: A History of Pizza Making in Naples. — Bloomsbury Academic, 2015. — ISBN 978-1472586162


== Հղումներ ==
Ի՞նչ է ասում Ամերիկան. պիցայի պատմությունը
Пиццерия Brandi — видео
Bruno's Little Italy History – առաջին պիցան Նյու Յորքում