Էթնիկ զտումներ

Էթնիկ զտումներ, տարածաշրջանը էթնիկապես միատարր դարձնելու մտադրությամբ էթնիկ, ռասայական և կրոնական խմբերի համակարգված բռնի հեռացումը տվյալ տարածքից։ Անմիջական հեռացման, բնաջնջման, տեղահանման կամ բնակչության տեղափոխման հետ մեկտեղ, այն ներառում է նաև անուղղակի մեթոդներ, որոնք ուղղված են բռնի միգրացիային՝ ստիպելով զոհերի խմբին փախչել և կանխել նրանց վերադարձը, ինչպիսիք են սպանությունը, բռնաբարությունը և գույքի ոչնչացումը։ Էթնիկ զտումները մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն է և կարող է նաև ներառվել Ցեղասպանության մասին կոնվենցիայի ներքո, նույնիսկ եթե էթնիկ զտումները իրավական սահմանում չունեն միջազգային քրեական իրավունքի համաձայն։
Պատմության ընթացքում էթնիկ զտումների բազմաթիվ դեպքեր են տեղի ունեցել. տերմինն առաջին անգամ որպես էվֆեմիզմ (մեղմասություն) գործածվել է հանցագործների կողմից 1990-ական թվականներին Հարավսլավիայի պատերազմների ժամանակ։ Այդ ժամանակից ի վեր լրատվամիջոցների կողմից տերմինի ընդհանուր իմաստով ընդլայնված օգտագործման շնորհիվ այն լայն տարածում է ստացել:


== Ստուգաբանություն ==

Տերմինի նախադեպը հունարեն անդրապոդիզմոս (ἀνδραποδισμός; լատ. «ստրկացում») բառն է, որն օգտագործվել է հին տեքստերում։ Օրինակ, այս տերմինով են նկարագրվել վայրագությունները, որոնք ուղեկցել են մ.թ.ա. 335 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից Թեբեի գրավմանը։ 1900-ականների սկզբին տերմինի տարածաշրջանային տարբերակները կարելի էր գտնել չեխերի (očista), լեհերի (czystki etniczne), ֆրանսիացիների (épuration) և գերմանացիների (Säuberung) շրջանում։ 1913 թվականի Կարնեգի հիմնադրամի զեկույցը, որը դատապարտում էր Բալկանյան պատերազմների բոլոր մասնակիցների գործողությունները, պարունակում էր տարբեր նոր տերմիններ՝ նկարագրելու էթնիկ խմբերի նկատմամբ իրականացվող դաժանությունները։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ խորվաթ Ուստաշներն օգտագործել են čišćenje terena («տարածքի մաքրում») էվֆեմիզմը՝ նկարագրելու ռազմական գործողություններ, որոնցում ոչ խորվաթները միտումնավոր սպանվել են կամ այլ կերպ տեղահանվել։ Ուստաշեի ավագ առաջնորդ Վիկտոր Գուտիչը պատմության մեջ առաջին խորվաթ ազգայնականներից մեկն էր, ով այս տերմինն օգտագործեց որպես էվֆեմիզմ՝ սերբերի դեմ վայրագություններ կատարելու համար։ Ավելի ուշ այս տերմինն օգտագործվել է սերբ չետնիկների ներքին հուշագրերում՝ հղում անելով 1941-1945 թվականներին բոսնիացիների և խորվաթների դեմ կատարած մի շարք պատասխան ջարդերի։ Ռուսերեն «очистка границ» տերմինն օգտագործվել է 1930-ականների սկզբի խորհրդային փաստաթղթերում՝ հղում անելով Բելառուսի և Ուկրաինայի ԽՍՀ-ների 22 կիլոմետրանոց սահմանային գոտուց լեհերի հարկադիր վերաբնակեցմանը։ Խորհրդային Միությունում բնակչության տեղահանության այս գործընթացը կրկնվեց ավելի մեծ մասշտաբով 1939–1941 թվականներին՝ ներգրավելով բազմաթիվ այլ խմբերի, որոնց կասկածում էին անհավատարմության մեջ։ Հոլոքոստի ժամանակ Նացիստական Գերմանիան վարում էր Եվրոպան «հրեաներից մաքրելու» քաղաքականություն (judenrein): Նացիստական «Օսթ» գլխավոր պլանը կոչ է արել ցեղասպանություն և էթնիկ զտումներ իրականացնել Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի սլավոն բնակիչների մեծ մասի նկատմամբ՝ գերմանացիների համար ավելի շատ կենսատարածք ապահովելու նպատակով։

Իր ամբողջական ձևով տերմինն առաջին անգամ ռումիներենում (purificare etnică) հայտնվել է 1941 թվականի հուլիսին փոխվարչապետ Միխայ Անտոնեսկուի կաբինետի անդամներին ուղղված ուղերձում։ Խորհրդային Միության ներխուժումն սկսելուց հետո նա հայտնեց. «Ես չգիտեմ, թե ռումինացիները երբ կունենան էթնիկ զտումների նման հնարավորություն»։ 1980-ականներին «էթնիկ զտումներ» տերմինն էր օգտագործվում Լեռնային Ղարաբաղում հայերի նկատմամբ ադրբեջանցիների բռնությունները նկարագրելու համար։ Մոտավորապես միևնույն ժամանակ, հարավսլավական լրատվամիջոցներն այն օգտագործեցին՝ նկարագրելու այն, ինչ իրենց պնդմամբ ալբանացի ազգայնականներն անում էին Կոսովոյից սերբերի հեռացման համար։ Տերմինը լայն տարածում գտավ արևմտյան լրատվամիջոցների կողմից Բոսնիական պատերազմի ժամանակ (1992–1995 թթ.):
1992 թվականին էթնիկ զտումների գերմանական համարժեքը (գերմ.՝ ethnische Säuberung [ˈʔɛtnɪʃə ˈzɔɪ̯bəʁʊŋ]) ճանաչվել է Գերմանական «տարվա բառ»։


== Սահմանումներ ==
ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 780 բանաձևի համաձայն ստեղծված փորձագետների հանձնաժողովի վերջնական զեկույցը սահմանում է էթնիկ զտումները որպես «նպատակային քաղաքականություն, որը մշակված է մեկ էթնիկ կամ կրոնական խմբի կողմից՝ բռնությամբ և ահաբեկչություն ներշնչող միջոցներով մեկ այլ էթնիկ կամ կրոնական խմբի խաղաղ բնակչությանը աշխարհագրական տարածքներից հեռացնելու նպատակով»։ Նախորդ միջանկյալ զեկույցում նշվել է, որ «հիմնվելով նախկին Հարավսլավիայում իրականացվող քաղաքականությունն ու գործելակերպը նկարագրող բազմաթիվ զեկույցների վրա՝ «էթնիկ զտումները» իրականացվել են սպանությունների, խոշտանգումների, կամայական ձերբակալությունների և կալանավորման, արտադատական մահապատիժների, բռնաբարությունների և սեռական ոտնձգությունների, գետտոների շրջաններում քաղաքացիական բնակչության բանտարկությունների, քաղաքացիական բնակչության բռնի տեղահանումների, կանխամտածված ռազմական հարձակումների կամ խաղաղ բնակչության և քաղաքացիական բնակավայրերի վրա հարձակումների սպառնալիքների և գույքի անտեղի ոչնչացման միջոցներով։ Այդ գործելաոճը հանցագործություն է մարդկության դեմ և կարող է զուգակցվել հատուկ ռազմական հանցագործությունների հետ։ Ավելին, նման գործողությունների վրա կարող է տարածվել նաև Ցեղասպանության մասին կոնվենցիան»:
ՄԱԿ-ի կողմից էթնիկ զտումների պաշտոնական սահմանումը «ուժի կամ ահաբեկման միջոցով տվյալ տարածքից այլ էթնիկ կամ կրոնական խմբի մարդկանց հեռացնելով տարածքը էթնիկապես միատարր դարձնելն է»։ Որպես կատեգորիա՝ էթնիկ զտումները ներառում են մի շարրք ռազմավարություններ։ Էնդրյու Բել-Ֆիալկոֆի խոսքերով, «էթնիկ զտումները... հակասում են պարզ սահմանմանը։ Մի կողմից այն գործնականում չի տարբերվում բռնի արտագաղթից և բնակչության փոխանակումից, իսկ մյուս կողմից այն միաձուլվում է տեղահանության և ցեղասպանության հետ։ Այնուամենայնիվ, ամենաընդհանուր մակարդակում, էթնիկ զտումները կարելի է հասկանալ որպես տվյալ տարածքից բնակչության վտարում»։
Թերի Մարտինը սահմանել է էթնիկ զտումները որպես «էթնիկապես սահմանված բնակչության բռնի հեռացումը որոշակի տարածքից» և որպես «մի կողմից ցեղասպանության և մյուս կողմից ոչ բռնի ճնշումների ենթարկված էթնիկ արտագաղթի միջև ընկած շարունակականություն»։
Genocide Watch-ի հիմնադիր Գրեգորի Սթենթոնը քննադատել է տերմինի առաջացումը և իրադարձությունների համար դրա օգտագործումը, որոնք, իր կարծիքով, պետք է կոչվեն «ցեղասպանություն»։ Ըստ նրա՝ «էթնիկ զտումները» իրավական սահմանում չունեն, իսկ մեդիայում դրա օգտագործումը կարող է ուշադրությունը շեղել այն իրադարձություններից, պետք է քրեական պատասխանատվության ենթարկվի որպես ցեղասպանություն։


=== Որպես միջազգային իրավունքի հանցագործություն ===
Չկա միջազգային պայմանագիր, որը սահմանում է էթնիկ զտումների կոնկրետ հանցագործությունը, սակայն, էթնիկ զտումները՝ լայն իմաստով բնակչության բռնի տեղահանումը, միջազգային քրեական դատարանի (ICC) և Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի (ICTY) կանոնադրությամբ սահմանվում է որպես մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն։ Մարդու իրավունքների կոպիտ խախտումները, որոնք անբաժանելի են էթնիկ զտումների ավելի խիստ սահմանումների մեջ, դիտվում են որպես առանձին հանցագործություններ, որոնք մտնում են մարդկության դեմ հանցագործությունների և որոշակի հանգամանքներում ցեղասպանության միջազգային հանրային իրավունքի ներքո։ Կան նաև իրավիճակներ, ինչպիսիք են գերմանացիների արտաքսումը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, կամ հայերի արտաքսումը Հյուսիսային Արցախից և Նախիջևանից, որտեղ էթնիկ զտումներ են տեղի ունեցել առանց իրավական փոխհատուցման։ Թիմոթի Ուիլյամ Ուոթերսը պնդում է, որ նմանատիպ էթնիկ զտումները կարող են անպատիժ մնալ ապագայում։


== Պատճառներ ==

Ըստ Մայքլ Մանի՝ «Ժողովրդավարության մութ կողմը» (2004) աշխատության մեջ արյունալի էթնիկ զտումները սերտորեն կապված են ժողովրդավարությունների ստեղծման հետ։ Նա պնդում է, որ էթնիկ զտումները պայմանավորված են ազգայնականության աճով, որը քաղաքացիությունը կապում է կոնկրետ էթնիկ խմբի հետ։ Հետևաբար ժողովրդավարությունը կապված է էթնիկ և ազգային մեկուսացման ձևերի հետ։ Այնուամենայնիվ, ոչ ժողովրդավարական պետություններն ավելի հակված են էթնիկ զտումների, քանի որ փոքրամասնությունները, որպես կանոն, ունեն սահմանադրական երաշխիքներ։ Սրանք ոչ թե կայուն ավտորիտար ռեժիմներ են (բացառությամբ նացիստական և կոմունիստական ռեժիմների), որոնք, հավանաբար, արյունալի էթնիկ զտումների մեղավորներն են, այլ այն ռեժիմները, որոնք գտնվում են ժողովրդավարացման գործընթացում։ Էթնիկ թշնամանքը տեղի է ունենում այնտեղ, որտեղ էթնիկ պատկանելությունը ստվերում է սոցիալական դասակարգերը՝ որպես սոցիալական շերտավորման սկզբնական համակարգ։ Ընդհանուր առմամբ, խորապես բաժանված հասարակություններում այնպիսի կատեգորիաներ, ինչպիսիք են դասակարգը և էթնիկ պատկանելությունը, փոխկապակցված են, և երբ էթնիկ խումբը դիտվում է որպես մյուսի ճնշող կամ շահագործող, կարող է զարգանալ լուրջ էթնիկ հակամարտություն։ Մայքլ Մանը գտնում է, որ երբ երկու էթնիկ խմբեր հավակնում են ինքնիշխանության միևնույն տարածքի վրա և կարող են իրենց համար վտանգ զգալ, նրանց տարաձայնությունները կարող են հանգեցնել լուրջ դժգոհությունների և էթնիկ զտումների վտանգի։ Արյունալի էթնիկ զտումների իրականացումը հակված է տեղի ունենալ անկայուն աշխարհաքաղաքական միջավայրում և պատերազմի համատեքստում։ Քանի որ էթնիկ զտումները պահանջում են կազմակերպման բարձր մակարդակ և սովորաբար իրականացվում են պետությունների կամ այլ հեղինակավոր տերությունների ղեկավարության ներքո, կատարողները սովորաբար պետական մարմիններ կամ հաստատություններ են, որոնք ունեն որոշակի հետևողականություն և ներուժ, այլ ոչ թե ձախողված պետություններ, ինչպես սովորաբար ընկալվում է։
Հանցագործ ուժերը, որպես կանոն, ստանում են հիմնական ընտրողների աջակցությունը, ովքեր նախընտրում են ազգայնականության, էտատիզմի և բռնության համադրություն։


== Ցեղասպանություն ==

Էթնիկ զտումները նկարագրվել են որպես բռնության շարունակական մաս, որի ամենածայրահեղ ձևը ցեղասպանությունն է, որտեղ հանցագործի նպատակը թիրախային խմբի ոչնչացումն է։ Էթնիկ զտումները նման են բռնի տեղահանմանը կամ բնակչության տեղափոխմանը, մինչդեռ ցեղասպանությունը որոշակի էթնիկ, ռասայական, կրոնական կամ ազգային խմբի մի մասի կամ ամբողջական ոչնչացումը կամ դրա փորձն է։ Թեև էթնիկ զտումը և ցեղասպանությունը կարող են ունենալ նույն նպատակը և գործողությունները, որոնք օգտագործվում են երկու հանցագործությունները կատարելու համար, դրանք հաճախ կարող են նման լինել միմյանց։ Էթնիկ զտումը նպատակ ունի հետապնդվող բնակչությանը դուրս մղել տվյալ տարածքից, մինչդեռ ցեղասպանությունը նպատակ ունի ոչնչացնել այդ խմբին։
Որոշ գիտնականներ ցեղասպանությունը համարում են «արյունալի էթնիկ զտումների» ենթախումբ։ Ինչպես գրում է Նորման Նայմարկը, այս հասկացությունները տարբեր են, բայց փոխկապակցված, քանի որ «բառացիորեն և փոխաբերական իմաստով էթնիկ զտումները վերածվում են ցեղասպանության, քանի որ զանգվածային սպանությունները կատարվում են երկիրը էթնիկ խմբից ազատելու նպատակով»։ Ուիլյամ Շաբասն ավելացնում է. «էթնիկ զտումները նույնպես գալիք ցեղասպանության նախանշաններ են։ Ցեղասպանությունը էթնիկ զտումներից հիասթափվածների վերջին միջոցն է»։ Սոցիոլոգ Մարտին Շոուն քննադատել է էթնիկ զտումների և ցեղասպանությունների միջև տարբերակումը, քանի որ կարծում է, որ երկուսն էլ, ի վերջո, հանգեցնում են խմբի ոչնչացմանը՝ բռնության միջոցով։


== Որպես ռազմական, քաղաքական և տնտեսական մարտավարություն ==
Ֆոյբ ջարդերը կամ պարզապես ֆոյբը վերաբերում է զանգվածային սպանություններին՝ ինչպես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, այնպես էլ դրանից հետո, որոնք հիմնականում իրականացվել են հարավսլավական պարտիզանների և OZNA-ի կողմից այն ժամանակվա իտալական Վենեցիա-Ջուլիա տարածքներում ։ Հարձակման տեսակը պետական ահաբեկչությունն էր և իտալացիների դեմ էթնիկ զտումները։ Ֆոյբի ջարդերին հաջորդեց Իստրիա-Դալմաթյան գաղթը, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղի էթնիկ իտալացիների (իստրացի իտալացիներ և դալմաթացի իտալացիներ) 230,000-ից 350,000-ի միջև գաղթն էր դեպի Իտալիա, իսկ ավելի փոքր թվով՝ դեպի Ամերիկա, Ավստրալիա և Հարավային Աֆրիկա։ Պատերազմից հետո, 1947 թվականից նրանք Հարավսլավիայի իշխանությունների կողմից ենթարկվեցին ահաբեկման ավելի քիչ դաժան ձևերի, ինչպիսիք են ազգայնացումը, օտարումը և խտրական հարկումը, ինչը նրանց այլ տարբերակ չէր տալիս, քան արտագաղթը։ 1953 թվականին Հարավսլավիայում կար 36,000 հայտարարված իտալացի, որը մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Իտալիայի սկզբնական բնակչության ընդամենը 16%-ն էր։ 2001 թվականին Խորվաթիայում և 2002 թվականին Սլովենիայում կազմակերպված մարդահամարի համաձայն նախկին Հարավսլավիայում մնացած իտալացիները կազմել են 21894 մարդ (2258 Սլովենիայում և 19636 Խորվաթիայում)։


== Օրինակներ ==
Շատ դեպքերում ենթադրյալ էթնիկ զտումներ կատարած կողմը և նրա դաշնակիցները ակտիվ վիճարկում են մեղադրանքը։ Էթնիկ զտումները սովորաբար ուղեկցվում են տարածքում թիրախային խմբի ներկայության ֆիզիկական և մշակութային ապացույցները հեռացնելու ջանքերով՝ ոչնչացնելով տները, սոցիալական կենտրոնները, ֆերմաները և ենթակառուցվածքները, ինչպես նաև պղծելով հուշարձանները, գերեզմանատները և պաշտամունքի վայրերը։


=== Փոխադարձ էթնիկ զտումներ ===
Փոխադարձ էթնիկ զտում տեղի է ունենում, երբ երկու խումբ էթնիկ զտումներ են իրականացնում մյուս խմբի փոքրամասնության անդամների նկատմամբ իրենց սեփական տարածքներում։ Օրինակ, 1920-ականներին Թուրքիան վտարեց իր հույն փոքրամասնությանը, իսկ Հունաստանը վտարեց իր թուրք փոքրամասնությանը հունա-թուրքական պատերազմից հետո։ Փոխադարձ էթնիկ զտումների այլ օրինակներ են գերմանացիների, լեհերի և ուկրաինացիների տեղափոխությունները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։


== Տես նաև ==
Ցեղասպանություն
Հայոց ցեղասպանություն
Լեզվի մահ


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==
 


== Հետագա ընթերցում ==


== Արտաքին հղումներ ==
Էթնիկ գերմանացիների ցեղասպանությունը Հարավսլավիայում 1944–1948 թթ
Ֆոտոլրագրողի հաշիվը – Սուդանում էթնիկ զտումների պատկերներ
Թիմոթի Վ. Ուոթերս, Էթնիկ մաքրման իրավական կառուցման մասին, Թուղթ 951, 2006, Միսիսիպիի համալսարանի իրավաբանական դպրոց (PDF)
Խուսափեք «էթնիկ զտումների» ժարգոնը, աղաչում է խումբը, մայիսի 31, 2007, Համաշխարհային գիտություն