Հովհաննես Քյաթիպյան

Հովհաննես Քյաթիպյան  (նաև՝ Մարգար Հովհաննես, 1821, Ադրիանապոլիս - հոկտեմբերի 21 նոյեմբերի 5, 1882, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ, հասարակական և քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1821 թվականին, Ադ­րի­ա­նա­պոլ­սում` Ակն քա­ղա­քից գաղ­թած հա­յի ըն­տա­նի­քում։ Ա­ն­վանի եր­գի­ծա­բան Հակոբ Պարոնյանի հո­րեղ­բո­րոր­դին է։ Նախ­նա­կան կրթու­թյունն ստա­ցել է Ադ­րի­ա­նա­պոլ­սի ազ­գա­յին վար­ժա­րա­նում, միջ­նա­կար­գը` Կ․ Պոլսի համայնքային դպրոցներից մեկում։ 1855-1861 թվականներին ուսանել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում և դա ավարտել 1861 թվականի հունվարի 18-ին։ Ուսումնառության տարիներին ծանոթացել է Միքայել Նալբանդյանի հետ (որը նրան անվանում էր բժիշկ Հովհաննես Քյաթիպ) և խանդավառվել նրա հեղափոխական գաղափարներով ու ծրագրերով։ Ընդունել է Ֆրանսիայի հպատակություն։
1859 թվականին Փարիզում մասնակցել է Ստեփան Ոսկանյանի «Արևմուտք պարբերական|Արևմուտք» պարբերականի հիմնադրմանը։ 1861 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս, ապա՝ Ադրիանապոլիս և բժշկությամբ զբաղվել։ 1862 թվականին տեղափոխվել է Կ. Պոլիս, բնակություն հաստատել Ֆընդըկլի թաղամասում և բժիշկ աշխատել։ 1862 թվականից Զեյ­թու­նի ապս­տամ­բու­թյան օրերին եղել է Կ. Պոլսում հիմնադրված և «Մեղու» հանդեսի հրատարակիչ-խմբագիր Հարություն Սվաճյանի գլխավորած գաղտնի «հե­ղա­փո­խա­կան մարմ­նի» ղեկավար անդամներից մեկը։
1862 թվականի մարտի 14-ին Կ. Պոլսից Միքայել Նալբանդյանին և Սերովբե Թագվորյանին ուղարկած նամակում (որն ընկել է ցարական ոստիկանության ձեռքը) Հ. Քյաթիպյանը հիշատակվել է որպես կապող օղակ արևմտահայ դեմոկրատների և համաեվրոպական ազատագրական շարժման առաջնորդների միջև։ Հետագայում գրավոր կապ է պահպանել Մ. Նալբանդյանի հետ, մինչև նրա ձերբակալվելը։ Կապեր է ունեցել արևմտահայ դեմոկրատների, Լոնդոնի ռուս վտարանդիներ Ալեքսանդր Հերցենի, Նիկոլայ Օգարյովի, իտալական ազգային ազատագրական շարժման առաջնորդ Ջուզեպպե Մաձձինի ի հետ։
1867 թվականին ընտրվել է Ազգային կենտրոնական վարչության Քաղաքական ժողովի անդամ։ 1867 թվականի նոյեմբերի 8-ին ընտրվել է Կ. Պոլսի Օսմանյան կայսերական բժշկական ընկերության անդամ և եռանդով մասնակցել ընկերության միջոցառումներին։ 1872 թվականից աշխատել է Կ. Պոլսի Կուլեդիբի թաղամասի Ֆրանսիական հիվանդանոցում, որպես բժիշկ, վիրաբույժ։ Կ. Պոլսում առաջինն է օգտագործել ստերիլիզացման մեթոդը և դրանով գրավել մասնագետների ուշադրությունը։ 1874-1878 թվականներին եղել է սբ. Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի հոգաբարձության և Կ. Պոլսի Հա­յոց Բա­րե­գոր­ծա­կան ըն­կե­րու­թյան ղեկավարության անդամ։ Եղել է Կ. Պոլսի հայ համայնքում սիրված, հարգված և լայն ժողովրդականություն վայելած հասարակական գործիչ։ Իր տունը բուժարանի է վերածել և աղքատ հիվանդների ընդունել։ Վերջիններիս բուժելիս ո՜չ միայն բուժավճար չի վերցրել այլև, երբեմն դեղի փող է տվել։ Ճանաչված է եղել նաև սուլթանի պալատում ու օտար երկրների դեսպանատներում։ Նրա առաջավոր հայացքները և ժողովրդասեր գործունեությունը թշնամական մթնոլորտ են ստեղծել նրա շուրջը, հատկապես պալատական շրջանակում։
1882 թվականի հոկտեմբերի 20-ին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի պալատական բժիշկը Հ. Քյաթիպյանին հրավիրել է սուլթանի հարեմի կանանցից մեկի ծննդաբերությունը վարելու։ Բարեհաջող ծննդաբերությունից՝ մոր և մանկան կյանքը փրկելուց հետո սուլթանը պալատի բժշկապետի պաշտոնն է առաջարկել նրան։ Շնորհակալություն հայտնելով՝ բժիշկը մերժել է առաջարկը՝ ասելով, որ ինքը «աղ­քատ­նե­րի բժիշկ է և կփա­փա­գի միշտ այդ­պես մնալ»։ Այդ մերժումով, փաստորեն, նա վիրավորել է սուլթանին։ Նույն օրը հրավիրվել է մի թուրք փաշայի տուն՝ հիվանդի նայելու, որտեղից չի վերադարձել։ 1882 թվականի հոկտեմբերի 21-ին (նոյեմբերի 5) անհայտ, չպարզված և խորհրդավոր հանգամանքներում, նրա՝ վնասվածքներ ստացած և խեղդամահ արված դիակը գտել են Կ. Պոլսի Կադըգյուղ թաղամասի ծովափին։ Դոկտոր Մյուլուքի բժշկական քննությունը ցույց է տվել, որ սպանվել է ոճրագործի ձեռքով, այլ ոչ թե ինքնասպան եղել։ Ենթադրվել է, որ սպանվել է սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի ցուցումով կամ պալատի ներքին խարդավանքների հետևանքով։ Սպանության պահին եղել է 61 տարեկան և ամուրի։ 1882 թվականին հոկտեմբերի 29-ին Բժշկական միությունը մեծ շուքով կատարել է հուղարկավորությունը։ Թաղվել է Կ. Պոլսի Շիշլիի ազգային գերեզմանոցում։ Նրա դագաղի մոտ դամբանական են կարդացել բժիշկ Քիրիաքոն, Ռեթեոս Պերպերյանը, իսկ նրա մտերիմ Գրիգոր Օտյանը հրապարակել է «Ողբ ի վե­րայ բա­րե­կա­միս» մահախոսականը։


== Գրականություն ==
Մազմանեան Գ., Դոկտոր Քեաթիպեան, «Անա­հիտ», Փարիզ, հունվար-ապրիլ։
Զարդարեան Վ., Յիշատակարան (1512-1933), հ. 3, Գահիրէ, 1933։
Զարդարեան Վ., Յիշատակարան (1512-1933), հ. 4, Գահիրէ, 1939 (կենսագրականը, մահվան վարկածը)։
Մեզպուրեան Ա., Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ, Իսթանպուլ, 1950։
Ստեփանյան Գ., Հակոբ Պարոնյան, Ե., 1964։
Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 12, Երևան, 1986։
Նալբանդյան Մ., Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 6, Ե., 1997։
Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։
Փաշայան Ա.,, Տիտղոսակիր հայեր XV-XIX դարեր, Ե., 2001։
Փամուքջյան Գևորգ, Հայերը իրենց կենսագրականներով (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2003։
Ով ով է։ Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան, հ. 2, Ե., 2007։


== Աղբյուր ==
Հարություն Մինասյան,  Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։