Ռոմանոս I Լեկափենոս

Ռոմանոս I Լեկափենոս (հուն․՝ Ρωμανός Α΄ Λακαπήνος, 870 - հունիսի 15, 948(0948-06-15) կամ մարտի 15, 948(0948-03-15), Կոստանդնուպոլիս, Բյուզանդական կայսրություն), բյուզանդական կայսր 920-940 թվականներին։


== Կենսագրություն ==


=== Ծագում ===
Ռոմանոս 1-ին Լեկափենոսը ծագումով Բյուզանդիայի հայկական գյուղից էր։ Հայրը՝ Թեոֆիլակտոսը, հայտնի էր նաև Ավաստակտ անունով, որը թարգմանաբար նշանակում է «անտանելի»։
Նա տեղափոխվել է Բյուզանդական կայսրություն և դարձել կայսրական ռազմածովային նավատորմի հրամանատար։


=== Իշխանության գալը ===
Կոստանդին 7-րդի գահակալման տարիներին փոխվում են մի քանի խնամակալներ։ Այդ պատճառով ավելի է թուլանում Բյուզանդական կայսրությունը։ Փառասեր Ռոմանոսը, լինելով նավատորմի հրամանատարը, խորամանկությամբ և բռնությամբ կարողանում է տիրել իշխանությանը։ 919 թվականին նա դառնում է վարձու բանակի հրամանատար և իր դստերը ամուսնացնում է կայսեր հետ։ Դրանից հետո Ռոմանոսը ստանում է «վասիլեոպատոր» անունը, որը թարգմանաբար նշանակում էր «թագավորի հայր»։ Կայսեր մորը վանք ուղարկելով ստիպում է փեսային բարձրացնել իր պաշտոնը միչև կեսարի աստիճան։ Օծումը կատարվում է Նիկոլայ պատրիարքի կողմից։ Պահակախմբի հրամանատարությունը հանձնում է իր որդուն՝ Քրիստոֆորին։ Բացի այդ, նա իր երեք որդիներին՝ Քրիստոֆորին, Ստեֆանին և Կոստանտինին, ինչպես նաև Ռոմանոսի թոռան պսակադրությունը կատարվում է թագավորի կողմից։ Նրա չորրորդ որդին՝ Ֆեոֆիլակտը անարդարությամբ զբաղեցնում է հայրապետական աթոռը։ Այս ամենի հետ մեկտեղ կարելի է նշել նաև, որ բարեսիրտ, խելացի և օրինական թագավոր Կոստանտին 7-րդը զբաղեցնում էր հինգերորդ տեղը՝ Լեկափենոսներից հետո։ Ռոմանոս 1-ին Լեկափենոսը հեշտությամբ բացահայտում էր իր դեմ կատարվող դավադրությունները և անգթորեն պատժում էր իր բոլոր թշնամիներին։


=== Ներքին քաղաքականություն ===
Ռոմանոս  Մեծի (այդպես են կոչում Ռոմանոս 1-ինին՝ Ռոմանոս 2-րդից տարբերելու համար) ներքին քաղաքականությունը չափազանց կարևոր էր։ Նա 922 թվականին պայքար է սկսում բարձրաստիճան հարուստ հողատերի (δυνατοί) դեմ՝ փորձելով պաշտպանել մանր հողատերերի կարգավիճակը։ Ռոմանոսը երեք հիմնական միջոցառումներ է ձեռնարկում գյուղացիական հողատարածքների պաշտպանության համար։
1. πσοτίμησις, այսինքն բարեկամների և հարևանների օտարված կալվածքի գնման իրավունքը,
2. արգելել է իրավատերերին որևէ բան ձեռք բերել այլ ճանապարհներով,
3. բռնագրավված «ռազմական օբյեկտների» անօրինական հարկադիր վերաբնակեցումը կառավարիչների կողմից։
Այս չափորոշիչները ձգձգեցին սոցիալ-տնտեսական գործընթացը, որը սպառնում էր հափշտակել կայսրության ռազմական և ֆինանսական կայունության գլխավոր աղբյուրը և խաթարել գերագույն իշխանության իրավունքները։


=== Արտաքին քաղաքականությունը ===


==== Պատերազմները արաբների հետ ====
Կայսրության արտաքին քաղաքականությունը Ռոմանոսի իշխանության տարիներին հաջողությունների էր հասնում միայն Արևելքում։
Հայ զորավար Հովհաննես Հովհաննես Կուրկուասը 22 տարում (920—942) գրավել է 1000 պաշտպանական ամրոց և իր տերության սահմանները Քըզըլըրմաք գետից հասցրել մինչև Եփրատ և Տիգրիս։ Կրետացի ծովահեն Լև Տրիպոլիսկին Լեմնոսի ծովամարտի ժամանակ կարողանում է հաղթել (924)։ Այդ հաղթանակի միջոցով նա ազատում է կղզիները մշտական վտանգից։ 928 թվականին ընկավ Էրզրումը։ 942 թվականին թշնամական զորքերը գրավեցին Մծբինը, իսկ Եդեսիայի բնակիչները ստիպված էին քաղաքից հեռացնել Հիսուսի անձեռակերտ կերպարը։
Խալիֆայության լծից ազատված Հայաստանը և Վիրքը դառնում են կայսրության դաշնակիցները։ Կայսրությունը օգնում է և Հայաստանում հաստատվում է Բագրատունիների իշխանությունը։ Այսպիսով Արևելքում ստեղծվում է պահակակետ՝ բարբարոսների հարվածները դիմագրավելու համար։ 
Աֆրիկայի և Սիցիլիայի արաբները, որոնք հիմնականում հարձակումներ էին գործում Հարավային Իտալիայի դեմ, գրավում և ոչնչացնում են Տարանտոն։ Մասամբ ոսկու, մասամբ պայմանագրերի միջոցով թագավոր Գուգոն (935) և Ուբայդալլահ ալ-Մահդին (930) կարողանում են ապահովել Հարավային Իտալիայի հանգստությունը։


== Պատերազմը հունգարացիների և բուլղարացիների դեմ ==
Կայսրության մյուս հարևաններից ամենավտանգավորը բուլղարներն էին։ Սիմեոն 1-ինը, մեծ հաջողություններ ունենալով Թրակիայի և Մակեդոնիայի դեմ պայքարում, իրեն անվանեց «բուլղարական թագավոր և Հռոմի ինքնակալ»։
922թվականին Կոստանդնուպոլսի շրջակայքում նա ջախջախում է Բյուզանդական կայսրության զորքերին։ 924 թվականի սեպտեմբերին նա նորից հայտնվում է Բյուզանդիայի մայրաքաղաքի պատերի տակ։ Ռոմանոսը ստիպված էր նվաստացուցիչ այց կատարել Սիմեոն 1-ինի մոտ։
Շուտով, սակայն Սիմեոնի որդի Պյոտր 1-ինը, որը սպառնում էր կայսրության դաշնակիցներին՝ Խորվաթիային և Սերբիային, պարտություն է կրում և ստիպված է լինում պայմանագիր կնքել Բյուզանդիայի հետ։ Ըստ համաձայնագրի բուլղարները ստիպված էին ամենամյա հարկ վճարել Բյուզանդական կայսրությանը և զիջում են մի շարք տարածքներ։ Պյոտրը ամուսնանում է Ռոմանոսի թոռան՝ Մարիի հետ (927)։ Սրա միջոցով կայսրությունը իր ուժերը կենտրոնացնում է միայն Փոքր Ասիայում իշխող Արաբական խալիֆայութան դեմ։
Հունգարացիները երբեմն կայսրությանը կոչ էին անում գնալ Բուլղարիայի դեմ, բայց հաճախ էլ հենց նրանք էին պայքարում կայսրության դեմ։ Այսպիսով նրանք 934-943 կարողանում են գրավել Թրակիան։


=== Մահ ===
Ռոմանոս 1-ին Լեկափենոսը դարձավ իր ընտանիքում կազմակերպված դավադրության զոհը։ Նրա որդիները Ստեֆանը և Կոստանտինը, գուցե Կոստանտին 7-րդից քաջալերանք ստանալով, 944 թվականի դեկտեմբերի 16-ին ապստամբեցին իրենց հոր դեմ և ձերբակալեցին նրան։ Նրան ուղարկում են Իշխանաց կղզիներ, որտեղ էլ նա մահանում է 948 թվականին։


== Ծանոթագրություններ ==