Աբուզար Այդամիրով

Աբուզար Աբդուլխակիմովիչ Այդամիրով (ռուս.՝ Абузар Абдулхакимович Айдамиров, հոկտեմբերի 29, 1933(1933-10-29), Meskety, Նոժայ-Յուրտովսկի շրջան, ԽՍՀՄ - մայիսի 27, 2005(2005-05-27), Meskety, Նոժայ-Յուրտովսկի շրջան, Չեչնիա, Ռուսաստան), խորհրդային չեչեն գրող և բանաստեղծ, կյանքի օրոք ճանաչվել է չեչենական գրականության դասական։ Չեչենա-Ինգուշական ԻԽՍՀ ժողովրդական գրող (1977), Չեչնիայի գրողների միության նախագահ (2004-2005)։


== Կենսագրություն ==
Աբուզար Այդամիրովը ծնվել է 1929 թվականի հոկտեմբերի 29-ին։
Չեչենների և ինգուշների տեղահանման տարիներին աշխատել է որպես դաշտավարական բրիգադի հաշվառող, դպրոցի գրադարանավար, խորհտնտեսության գլխավոր հաշվապահի տեղակալ։ Չեչենա-Ինգուշական ԻԽՍՀ-ի վերականգնումից հետո վերադարձել է հայրենիք։
1957-1987 թվականներին հայրենի գյուղում աշխատել է որպես չեչեներենի և գրականության ուսուցիչ։
1963 թվականին ավարտել է Չեչենա-Ինգուշական պետական մանկավարժական ինստիտուտի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը։ 1964 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։ 1967-1969 թվականներին սովորել է ԽՍՀՄ գրողների միության Բարձրագույն գրականության դասընթացներում։ 1969-1989 թվականներին եղել է Չեչենա-Ինգուշական ԻԽՍՀ-ի գրողների միության վարչության անդամ։ Երկար տարիների մանկավարժական գործունեության համար պարգևատրվել է պետական բարձր մրցանակներով։
30 տարի եղել է Նոժայ-Յուրթի շրջանային խորհրդի պատգամավոր։ 1989-1993 թվականներին՝ մինչև Չեչնիայում Ջոջար Դուդաևի իշխանության գալը, եղել է ՌԽՖՍՀ Բարձրագույն խորհրդի պատգամավոր։ 2004 թվականին Չեչենական Հանրապետության գրողների միության առաջին համագումարում նրա վերահաստատումից հետո ընտրվել է գրական այդ կազմակերպության նախագահ։
Աբուզար Այդամիրովը մահացել է 2005 թվականի մայիսի 27-ին։


== Ստեղծագործություն ==
Աբուզար Այդամիրովի առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1957 թվականին։
Այդամիրովի բանաստեղծության հիման վրա գրված երգը, որը գրվել է 1970-ական թվականներին, հետագայում օգտագործվել է որպես Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետության հիմն։ Այդամիրովն անձամբ բավականին քննադատաբար է խոսել Իչկերիայի ռեժիմի մասին։
Այդամիրովի գրչին են պատկանում 19-րդ դարի Կովկասյան պատերազմի մասին պատմական եռագրությունը՝ «Երկար գիշերներ», «Կայծակ լեռներում» և «Փոթորիկ»։ Վեպերը թարգմանվել են արաբերեն, թուրքերեն, ֆրանսերեն և եվրոպական այլ լեզուներով։
Այդամիրովի առավել նշանակալից աշխատանքը եռագրության առաջին՝ «Երկար գիշերներ» վեպն է։ Աշխատանքը 10 տարի դրված է եղել գրողի սեղանին այն պատճառով, որ նա հրաժարվել է փոփոխություններ կատարել ԽՄԿԿ հրահանգների համաձայն։ Վեպը լույս է տեսել 1972 թվականին և երկար ժամանակ գտնվել է գաղտնի արգելքի տակ։ 1996 թվականին թարգմանվել է ռուսերեն, 1998 թվականին՝ արաբերեն։


== Հիշատակ ==

2006 թվականին բացվել է Ա. Այդամիրովի հուշագրական թանգարանը։
2008 թվականին Գրոզնիում Բոգդան Խմելնիցկու անվան փողոցը վերանվանվել է Ա. Ա. Այդամիրովի անունով։
Այդամիրովի անվան փողոցներ կան Տոլստոյ-Յուրտ, Իշխոյ-Յուրտ, Ջալկա և մի շարք այլ գյուղերում։
2013 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ա. Այդամիրովի ծննդյան 80-ամյակի առթիվ նրա անունով է կոչվել Չեչենական Հանրապետության ազգային գրադարանը։
«Կիրիլիցայի պալատ» մշակութա-պատմական կոմպլեքսի Գրողների պուրակում 2018 թվականի նոյեմբերին տեղադրվել է Աբուզար Այդամիրովի կիսանդրին։


== Պարգևներ և կոչումներ ==
Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1981 թվականի հունիսի 17),
Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան (1991 թվականի օգոստոսի 15),
Չեչենա-Ինգուշական ժողովրդական գրող (1977),
«ԽՍՀՄ կրթության գերազանցիկ» (1985),
Չեչնիայի պետական համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր (1993),
ՉՀ Գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր ակադեմիկոս (1993),
«ՌԽՖՍՀ կրթության գերազանցիկ» (1997),
«Չեչենական Հանրապետության ժողովրդական ուսուցիչ»։


== Մատենագիտություն ==

Ստեղծագործությունների 6-հատորյա ժողովածու
Ա. Այդամիրով։ Երկար գիշերներ
Փոթորիկ Archived 2017-11-17 at the Wayback Machine.
Айдамиров А. А. Избранное: повести и рассказы : [перевод]. — М.: Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы, 2009. — 414 с. — ISBN 5918210121
Айдамиров А. А. Буря = Дарц. — Гр.: ГУП «Книжное издательство», 2006. — Т. 3. — 556 с. — 3000 экз. — ISBN 598896001-4


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Муса Гешаев. Знаменитые чеченцы. — М.: Мусаиздат, 2006. — Т. 4. — С. 92-125. — 708 с. — 2000 экз.


== Արտաքին հղումներ ==
Заурбек Хамидов (2005-06-08)։ «На смерть народного писателя»։ web.archive.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-02-13-ին։ Վերցված է 2017-11-16  
«Абузар Айдамиров»։ checheninfo.ru։ 2013-08-28։ Վերցված է 2017-11-16 
Нунуев С.-Х. М. (2012-11-14)։ «Абузар Айдамиров. Духовный лидер эпохи»։ nohchalla.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-11-16-ին։ Վերցված է 2017-11-16