Տանձ

Տանձենի (լատ.՝ Pýarm), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի պտղատու ծառերի ցեղ։ Հայտնի է 60 տեսակ, Հայաստանում՝ 20։
Մշակության մեջ կա մոտ 5000 սորտ։


== Կենսաբանական նկարագիր ==

Ցողունը ճեղքվածքավոր է, մուգ մոխրագույն, ճյուղերը՝ մոխրագույն, կարմրավուն կամ դեղնավուն, հարթ՝ ոսպահատիկներով պատված, սաղարթը՝ սեղմված բրգաձև, խիտ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 2-20 մ։ Տերևները ձվաձև են, երկարավուն, կլորավուն, մուգ կանաչ, փայլուն, հարթ, եզրերը՝ մանր ատամնավոր։
Ծաղկաբույլը վահանիկ է, 1 ծաղկաբույլում՝ 5-15 ծաղիկ, ծաղիկները՝ երկսեռ, խոշոր, սպիտակ, երբեմն՝ բաց վարդագույն։
Պտուղը կլորավուն է կամ տանձաձև, տարբեր չափերի (50-800 զ), դեղին կամ կանաչ, երբեմն՝ կարմրավուն երանգով։ Պտղամիսը բարձրորակ է, նուրբ, բուրավետ, զովացնող հաճելի համով։ Սերմերը մանր են, սևավուն։ Երկարակյաց է (ապրում է մինչև 200, Հայաստանում՝ 100-150 տարի)։ Յուրաքանչյուր ծառի բերքատվությունը 30-300 (առանձին դեպքերում՝ 1000) կգ է։


== Հայաստանում ==
Տանձենի կովկասյան (Pýarm caucasica),
Տանձենի սուր-սղոցանման (Pýarm oxyprion),
Տանձենի Թախտաջյանի (Pýarm takhtadzhjanii),
Տանձենի ուռատերև (Pýarm salicifolia),
Տանձենի սիրիական (Pýarm syriaca) և այլն։Տարածումը ՀայաստանումՏարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Մեծ թիվ են կազմում նաև տանձենու բնաշխարհիկ տեսակները՝

Տանձենի բարձր (Pýarm elata),
Տանձենի Զանգեզուրի (Pýarm zangezura),
Տանձենի խոնարհված (Pýarm nutans),
Տանձենի խառնված (Pýarm complexa) և այլն. տարածված են հիմնականում Սյունիքի մարզում։ Հայաստանի բոլոր մարզերում մշակության մեջ տարածված է
Տանձենի սովորականը (Pýarm communis)՝Արարատյան, նախալեռնային, հյուսիսարևելյան, Զանգեզուրի, Լոռի-Փամբակի գյուղատնտեսական գոտիներում (հաճախ առաջացնում են ինքնուրույն միադոմինանտ
համակեցություններ՝ տանձուտներ)։


== Պատմություն ==
Տանձենին հնագույն բույս է։ Հնդավորների մեջ զբաղեցնում է 2-րդ տեղը խնձորենուց հետո։ Տանձենու մասին հիշատակել է Ագաթանգեղոսը (5-րդ դար), ավելի
ուշ (15-րդ դար) Տանձենու Կարմրենի և Սինի սորտերը նկարագրել է Ամիրղովլաթ Ամասիացին։


== Արտադրություն ==


== Քիմիական կազմ ==
Տարբեր սորտերի պտուղները միջին հաշվով պարունակում են

շաքարներ՝ 8-15 %,
թթուներ՝ 0,1-0,3 %,
ազոտային նյութեր՝ 0,4 %,
աղաղանյութեր՝ 0,03 %,
A, B, C խմբերի վիտամիններ,
ճարպեր, որոնց մոտ կեսը միաչհագեցած և բազմաչհագեցած ճարպեր են, և չի պարունակում խոլեստերին,
պարունակում է մոտավորապես հավասար քանակի պղինձ և ցինկ (0,08 մգ և 0,1 մգ՝ 100 գ հումքի մեջ), 0,17 մգ երկաթ, 4,210 մգասկորբինաթթու։


== Սորտեր ==
Տանձենու մշակվող շատ տեսակներ պատկանում են Pyrus communis [syn.  Pyrus domestica] տեսակներին

'Մալաչա'
'Սինի'
'Ուիլյամս ' - Pyrus communis ‘Williams' Bon Chrétien’
'Դյուշես'
'Կարմրենի'
'Սիբիրյան'
'Անտառային գեղեցկուհի'
'Ձմեռնուկ'
'Բերե Բոսկ'
'Բերե Արդանպոն'
'Օլիվյե դը Սեր'
' Նելիս ձմեռային'
Որոշ տեսակներ գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։
Կուլտուրական սորտերը հիմնականում առաջացել են հետևյալ տեսակներից՝

տանձ սովորական կամ անտառային (Pýarm communis), որը վայրի վիճակում աճում է Եվրոպայում, Արևմտյան և Միջին Ասիայում,
տանձ կովկասյան (Pýarm cavcasica),
տանձ ուսուրիական (Pýarm ussuriensis),
տանձ չինական (Pýarm serotina),
ձյունատանձենի (Pýarm nivalis)։


== Նշանակություն և կիրառում ==

Պտուղներն օգտագործվում են թարմ և վերամշակված (չիր, շաքարաչիր, մուրաբա, կոմպոտ, պովիդլո, զովացուցիչ ըմպելիքներ)։
Տանձենու բնափայտը շատ արժեքավոր է, ժամանակի ընթացքում ստանում է մուգ շագանակագույն սաթի երանգ։ Փայտանյութի, ինչպես նաև տանձենու պտղի մեջ կան
«քարային բջիջներ», որոնց թաղանթները բաղկացած են փայտացած բջջանքից։ Տանձենու պտուղներից պատրաստում են կոմպոտ, ջեմ, զանազան քաղցրավենիքներ.
Եվրոպայում հայտնի է Շվեյցարիայում պատրաստվող տանձի դոշաբը։


== Բժշկության մեջ ==
Թթու տանձը ամրացնում է օրգանիզմը։ Տանձի չիրը օգտակար է ստամոքսի համար։ Ամուր տանձն օժտված է չորացնող հատկությամբ։ Տանձը քայքայում է երիկամների օքսալատային և ուրատային քարերը։


== Դասակարգում ==
Հայտնի է 33 տեսակ, որոնք բաժանված են 2 բածիներով Pashia և Pyarm։

ՀիբրիդներPyarm ×bretschneideri Rehder
Pyarm ×canescens Spach [ = Pyarm ×nivalis × Pyarm salicifolia]
Pyarm ×complexa Rubtzov
Pyarm ×lecontei Rehder [ = Pyarm communis × Pyarm pyrifolia]
Pyarm ×michauxii Bosc ex Poir. [ = Pyarm amygdaliformis × Pyarm ×nivalis]
Pyarm ×nivalis Jacq. [ = Pyarm communis × Pyarm elaeagrifolia]
Pyarm ×phaeocarpa Rehder
Pyarm ×serrulata Rehder
Pyarm ×sinkiangensis T.T.Yu
Pyarm ×uyematsuana Makino [ = Pyarm dimorphophylla × Pyarm hondoensis]Հիբրիդային տեսակի ներկայացուցիչներ×Sorbopyarm — Сорбопирус (= Sorbus × Pyarm)


== Սննդային արժեք ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Симиренко C. Опыт исследования крымского плодоводства и плодоторговли.
Груша // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.


== Արտաքին հղումներ ==
Տանձ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
Описание сортов груши
The ECP/GR Pyrus Database Archived 2010-04-14 at the Wayback Machine.