Ղրղզստանի հուշադրամներ

Հիշատակային և հոբելյանական մետաղադրամները (կամ պարզապես՝ հուշադրամներ) թողարկվում են Ղրղզական Հանրապետության Ազգային բանկի կողմից՝ սկսած 1995 թվականից։ Ի տարբերություն հիմնական շրջանառու մետաղադրամների՝ դրանք հատվել են ոչ թե դրամաշրջանառությունն ապահովելու նպատակով, այլ թողարկվել են ի հիշատակ պատմական և ժամանակակից նշանակալից իրադարձությունների և ունեն հավաքորդական և դրամագիտական նշանակություն։
Նշված մետաղադրամները պատրաստված են թանկարժեք (916, 999 հարգի ոսկի, 925 հարգի արծաթ) և ոչ թանկարժեք (մելքիոր, արույր) մետաղներից։ Ոսկե մետաղադրամները թողարկվել են 100 և 200 ղրղզական սոմ () անվանական արժեքով, արծաթե դրամները՝ 10 սոմ, մելքիորից՝ 1 և 5 սոմ, արույրից՝ 1 տիյին։ Մետաղադրամները հատվել են UNC, BU, proof-like և proof որակներով։
Ղրղզստանի Ազգային բանկի կողմից թողարկված առաջին հուշադրամներն են «Մանաս էպոսի 1000-ամյակ» արծաթե և ոսկե մետաղադրամները։ Ամենափոքր մետաղադրամը 1 տիյին անվանական արժեքով հավաքորդական մետաղադրամն է՝ ընդամենը 1.00 գ քաշով, իսկ ամենամեծը՝ «Մեր երեխաների աշխարհը» արծաթե դրամը, որը կշռում է 33.94 գ։
Ղրղզստանում պետական դրամահատարանի բացակայության պատճառով Ղրղզստանի Ազգային բանկի կողմից թողարկված հուշադրամները հատվում են արտերկրում։ Ղրղզստանի Ազգային բանկը համագործակցել է հետևյալ դրամահատարանների հետ՝

 Լեհաստանի դրամահատարան,
 Լիտվայի դրամահատարան,
 Ղազախստանի դրամահատարան,
 «Փոբջոյ» դրամահատարան,
 Սանկտ Պետերբուրգի դրամահատարան,
 Կրեմնիցայի դրամահատարան։Ղրղզստանի հուշադրամների էսքիզների հեղինակներն են ղրղըզ նկարիչ-դիզայներները՝ Մուրատ Սագիմբաև, Կանիբեկ Տուրումբեկով, Անատոլի Ցիգանոկ, Էլդիյար Իսակով, Ժարկին Տուրսունալիևա։


== Վիճակագրություն ==
2021 թվականի հուլիսի դրությամբ թողարկվել են մետաղադրամների 83 տեսակներ, այդ թվում 22-ը՝ մելքիորից, 1-ը՝ արույրից, 56-ը՝ արծաթից, 4-ը՝ ոսկուց։


== Պետականություն և միջազգային հանրություն ==


== Ազգային պատմություն ==


=== «Ղրղզական խաքանության դարաշրջան» շարք ===
«Ղրղզական խաքանության դարաշրջան» շարքի մետաղադրամները թողարկվել են 2013-2017 թվականներին, նրանցից երեքը պատրաստված են մելքիորից, հինգը՝ 925 հարգի արծաթից։
Դիմերեսը՝ համապատասխան թեմատիկ պատկերը ու անվանումը, անվանական արժեքը, 2013-2015 թվականների արծաթե մետաղադրամների վրա առկա են նաև մետաղի հարգը և հուշադրամի քաշը։
Դարձերեսը՝ Ղրղզստանի զինանշանը և այլ խորհրդանշական տարրեր, շարքի անվանումը (ղրղզ.՝ УЛУУ КЫРГЫЗ КАГАНАТЫ) և թողարկման տարեթիվը, 2016-2017 թվականների արծաթե մետաղադրամների վրա առկա են նաև մետաղի հարգը և հուշադրամի քաշը։ Դրամաշուրթը՝ ատամնավոր։
Տեխնիկական բնութագրեր․ մելքիորե մետաղադրամի քաշը՝ 12.00 գ, տրամագիծը՝ 30.00 մմ, արծաթե մետաղադրամների քաշը՝ 28.28 գ, տրամագիծը՝ 38.60 մմ։ Էսքիզները՝ Մուրատ Սագիմբաևի, «Ղրղզական խաքանության ծանր զինված ռազմիկ» հուշադրամներինը՝ Էլդիյար Իսակովի և Մուրատ Սագիմբաևի։ Հատվել են Ղազախստանի դրամահատարանում։


== Ճարտարապետական և բնական հուշարձաններ ==


=== «Ղրղզստանի պատմության և ճարտարապետության հուշարձաններ» շարք ===
«Ղրղզստանի պատմության և ճարտարապետության հուշարձաններ» շարքի մետաղադրամները թողարկվել են 2013-2014 թվականներին 1 սոմ անվանական արժեքով՝ պատրաստված մելքիորից BU որակով, և 10 սոմ անվանական արժեքով՝ պատրաստված 925 հարգի արծաթից proof որակով։
Դիմերեսը՝ տեսարան համապատասխան ճարտարապետական կամ բնական հուշարձանից, անվանումը ղրղզերեն ու անգլերեն լեզուներով, անվանական արժեքը, արծաթե մետաղադրամների վրա առկա են նաև մետաղի հարգը և հուշադրամի քաշը։
Դարձերեսը՝ պետական զինանշանը, տեսարան համապատասխան հուշարձանից, եզրով՝ շարքի անվանումը (ղրղզ.՝ КЫРГЫЗСТАНДЫН ТАРЫХЫЙ ЖАНА АРХИТЕКТУРАЛЫК ЭСТЕЛИКТЕРИ) և թողարկման տարեթիվը։ Դրամաշուրթը՝ ատամնավոր։
Տեխնիկական բնութագրեր․ մելքիորե մետաղադրամների քաշը՝ 12.00 գ, տրամագիծը՝ 30.00 մմ, արծաթե մետաղադրամների քաշը՝ 28.28 գ, տրամագիծը՝ 38.60 մմ։ Յուրաքանչյուրի հատված քանակը․ մելքիորե դրամներ՝ 5000 հատ, արծաթե դրամներ՝ 2000 հատ։ Էսքիզները՝ Մուրատ Սագիմբաևի։ Հատվել են Ղազախստանի դրամահատարանում։ «Դրամների համաստեղություն 2014» միջազգային մրցույթում «Սայմալի-Թաշ» արծաթե դրամը  զբաղեցրել է երրորդ տեղը «Տարվա արծաթե մետաղադրամ» անվանակարգում։


=== «Ղրղզստանը Մետաքսի մեծ ճանապարհին» շարք ===
«Ղրղզստանը Մետաքսի մեծ ճանապարհին» շարքի մետաղադրամները թողարկվել են 2005-2009 թվականներին 1 և 10 սոմ անվանական արժեքներով՝ պատրաստված համապատասխանաբար մելքիորից BU որակով և ոսկեզօծ պատվածքով 925 հարգի արծաթից proof որակով։
Դիմերեսը՝ Ղրղզստանի քարտեզը՝ ընդգծված Մետաքսի մեծ ճանապարհի ուղիներով, համապատասխան ճարտարապետական կամ բնական հուշարձանի ոճավորված պատկերը և անվանումը, մետաղադրամի անվանական արժեքը, ազգային զարդանախշ։ Արծաթե մետաղադրամների վրա նշված են նաև մետաղի հարգը (Ag925) ու հուշադրամի քաշը, իսկ հուշարձանի պատկերը և խորհրդանշական ուղիները ունեն ոսկեզօծ պատվածք։
Դարձերեսը՝ Ղրղզստանի զինանշանը, ղրղզ.՝ «КЫРГЫЗСТАН УЛУУ ЖИБЕК ЖОЛУНДА» գրառումը, թողարկման տարեթիվը և զարդանախշեր։ Դրամաշուրթը՝ ատամնավոր։
Տեխնիկական բնութագրեր․ մելքիորե մետաղադրամների քաշը՝ 12.00 գ, տրամագիծը՝ 30.00 մմ, արծաթե մետաղադրամների քաշը՝ 28.28 գ, տրամագիծը՝ 38.60 մմ։ Յուրաքանչյուրի հատված քանակը․ մելքիորե դրամներ՝ 5000 հատ, արծաթե դրամներ՝ 1500 հատ։ Էսքիզները՝ Կանիբեկ Տուրումբեկովի, «Ուզգենի ճարտարապետական համալիր» հուշադրամներինը՝ Մուրատ Սագիմբաևի և Կանիբեկ Տուրումբեկովի։ Մետաղադրամները հատվել են Ղազախստանի դրամահատարանում, բացի «Թաշ Ռաբաթ» արծաթե դրամից՝ հատված Սլովակիայի Կրեմնիցայի դրամահատարանում, և «Ուզգենի ճարտարապետական համալիր» արծաթե դրամից՝ հատված Լիտվայի դրամահատարանում։ 


== Գրականություն և արվեստ ==


=== «Չինգիզ Այթմատովի ստեղծագործություններ» շարք ===
«Չինգիզ Այթմատովի ստեղծագործություններ» շարքի մետաղադրամները թողարկվել են 2009 թվականին 10 սոմ անվանական արժեքով՝ պատրաստված 925 հարգի արծաթից proof որակով։
Դիմերեսը՝ տեսարան համապատասխան ստեղծագործությունից՝ բացված գրքի ոճավորված պատկերի ֆոնին, վերևում՝ ստեղծագործության անվանումը ղրղզերեն և ռուսերեն, ներքևում՝ հուշադրամի անվանական արժեքը։ Շարքի գլխավոր՝ «Չինգիզ Այթմատով» մետաղադրամը տարբերվում է դիզայնով․ դիմերեսին գրողի դիմապատկերն է, անունը` ղրղզ.՝ «Чыңгыз Айтматов», փետրագրիչ, անվանական արժեքը, մետաղի հարգը (Ag925) և հուշադրամի քաշը։
Դարձերեսը՝ պետական զինանշանը և Այթմատովի ինքնագիրը, եզրերով՝ ղրղզ.՝ «ЧИҢГИЗ АЙТМАТОВДУН ЧЫГАРМАСЫ» և ռուս.՝ «ПРОИЗВЕДЕНИЕ ЧИНГИЗА АЙТМАТОВА» գրառումները, թողարկման տարեթիվը։ «Չինգիզ Այթմատով» մետաղադրամի վրա պետական զինանշանն է, լեռնագագաթներից վեր թռչող կռունկների պատկերը, թողարկման տարեթիվը։ Դրամաշուրթը՝ ատամնավոր։
Տեխնիկական բնութագրեր․ քաշը՝ 28.28 գ, տրամագիծը՝ 38.60 մմ։ Յուրաքանչյուրի հատված քանակը՝ 3000 հատ, «Չինգիզ Այթմատով» մետաղադրամինը՝ 2000 հատ։ Էսքիզները՝ Կանիբեկ Տուրումբեկովի և Մուրատ Սագիմբաևի, «Ջամիլյա» ու «Մայրական դաշտ» հուշադրամներինը՝ միայն Մուրատ Սագիմբաևի։ Հատվել են Լիտվայի դրամահատարանում։ «Դրամների համաստեղություն 2010» միջազգային մրցույթում շարքը արժանացել է «Ժյուրիի հատուկ մրցանակին»։


== Սպորտ ==


== Բուսական և կենդանական աշխարհ ==


=== «Ղրղզստանի Կարմիր գիրք» շարք ===
«Ղրղզստանի Կարմիր գիրք» շարքի մետաղադրամները թողարկվել են 2012-2016 թվականներին, նրանցից հինգը պատրաստված են 925 հարգի արծաթից, մեկը՝ 999 հարգի ոսկուց։
Դիմերեսը՝ համապատասխան կենդանատեսակի պատկերը և անվանումը, անվանական արժեքը, մետաղի հարգը, արծաթե դրամների վրա՝ նաև մետաղադրամի քաշը։
Դարձերեսը՝ պետական զինանշանը, Ղրղզստանի կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչների ոճավորված պատկերներ կամ զարդանախշեր, շարքի անվանումը՝ (ղրղզ.՝ КЫРГЫЗСТАНДЫН КЫЗЫЛ КИТЕБИ) և թողարկման տարեթիվը։ Դրամաշուրթը՝ ատամնավոր, «Արքայապսակ Էդուարդի» մետաղադրամինը՝ հարթ։


== Տես նաև ==
Ղրղզական սոմ


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
 Каталог банкнот и монет Кыргызстана 1993-2012 , Национальный банк Кыргызской Республики, Бишкек, 2013, с. 5-50  — 92 с.
Cuhaj G.S., Michael T.,  2018 Standard Catalog of World Coins 1901-2000 (45th Ed.), Iola, «Krause Publications», 2017, էջ 1396 — 2384 էջ, ISBN 978-1-4402-4797-2։
Cuhaj G.S., Michael T.,  2018 Standard Catalog of World Coins 2001-Date (12th Ed.), Iola, «Krause Publications», 2017, էջ 845-849 — 1488 էջ, ISBN 978-1-4402-4798-9։


== Արտաքին հղումներ ==
Ղրղզստանի հավաքորդական մետաղադրամներ; Ղրղզստանի ԱԲ կայք (ռուս.)
Ղրղզստանի հիշատակային մետաղադրամներ; gold10.ru (ռուս.)
Ղրղզստանի մետաղադրամների կատալոգ; ehobbex.com (ռուս.)