Ավան հարյուրապետ

Ավան հարյուրապետ կամ Ավան Յուզբաշի (1670, Q110108193? - 1735, Ղարաբաղի կուսակալություն, Սեֆյան Պարսկաստան), XVIII դարի առաջին քառորդի ազատագրական շարժումների ղեկավար Արցախում և 1720-ականների Ղարաբաղում հայ ազատագրական պայքարի կարևոր գործիչ։


== Կենսագրություն ==
Ավան հարյուրապետը ծնունդով լոռեցի է։ 1717 թվականին հարազատների հետ Լոռուց տեղափոխվել է Վարանդա, հաստատվել Շոշ գյուղում, բերդապարիսպ կառուցելով ամրացրել այն և դարձրել ռազմական հենակետ, որը հայտնի է Շուշիի առաջին մելիքական ապարանք անվամբ։ Նա այդտեղ կազմակերպել է զորախումբ, դարձել նրա «Յուզբաշին» (հարյուրապետը)։ 

1722 թվականին ղեկավարել է Պետրոս Մեծին դիմավորելու նպատակով Գանձակում հավաքված հայկական զորախմբերից մեկը։


== Պատմական ակնարկ ==
18-րդ դարի սկզբին պարսկական բռնատիրությունը, սոցիալական և ազգային ճնշման ուժեղացումը հայ ժողովրդական զանգվածներին մղեցին զինված ինքնապաշտպանության։ Պարսկաստանում սկսված հուզումները, հատկապես՝ աֆղանական ապստամբությունը և Սեֆևյանների հզորության թուլացումը ստեղծել էին նպաստավոր իրադրություն ազատագրական շարժումների համար Անդրկովկասում։ Հայերին առանձնապես ոգևորում էր Պետրոս Մեծի Կասպիական արշավանքը (1722-1723)։ Ավան հարյուրապետը 1722 թվականին ղեկավարել է Պետրոս Մեծին դիմավորելու նպատակով Գանձակում հավաքված հայկական զորախմբերից մեկը։


== Գործունեություն ==
Հասան հարյուրապեը 1724-1728 թվականների մարտերում գլխավորել է Արցախի հինգ մելիքությունների ռազմական ուժերը և ջանքեր գործադրել ռուսների օգնությամբ Հայաստանը ազատագրելու համար։ Դավիթ Բեկին օգնելու նպատակով, 1724 թվականի գարնանը, Ավան հարյուրապետը զորախմբով անցել է Կապան և կռվել պարսկական և օսմանյան դրածո խաների դեմ՝ օժանդակելով Սյունիքի ազատագրական պայքարին։
Ավան հարյուրապետը իրեն որպես քաջ զորավար է դրսևորել թուրքական զորքերի դեմ հայերի մղած 1725-1728 թվականների մարտերում՝ Արցախի ազատագրական պայքարի ժամանակ։ Նույն ժամանակ նա Պարսկաստանի շահ՝ Սեֆյան Թահմասպ II -ից (1722-1732) ստացել է խանի և սպասալարի (հեծելազորի հրամանատար) տիտղոսներ։
1728 թվականին Ավան հարյուրապետը իր եղբոր՝ Թարխանի հետ, ռուսական հրամանատարությունից օգնություն ստանալու հույսով, գնացել է Բաքու։ 1729 թվականին տեղափոխվել է ռուսական տիրապետության տակ գտնվող Մերձկասպյան շրջանները, ծառայել Հայկական էսկադրոնում։ 1734 թվականին ռուսական կառավարությունը Հյուսիսային Կովկասում, իբրև կալվածք, Ավան հարյուրապետին նվիրել է Ղարաբաղից գաղթած հայերով բնակեցված ինը գյուղ։ 
Ավան հարյուրապետը հետագայում էլ շարունակել է օգնության համար դիմել ռուսական հրամանատարությանը՝ պարսկա-թուրքական արյունոտ լծից ազատելու հայ ժողովրդին։ Ռուսական ցարին գրած իր նամակում Ավան հարյուրապետը ասում է․ «մենք կկռվենք այնքան ժամանակ մինչև ցարի օգնություը հասնի և բոլորը կմեռնեն, բայց քրիստոնեությունից չեն հրաժարվի»։ Հայ հայրենասեր Քյոխվա Չելեբին, որը նամակագրական կապն էր ապահովում Ղարաբաղի մելիքների և Ռուսաստանի իշխանության միջև, վկայում է․ 

Ավան հարյուրապետը հայտնի էր նաև իր բարեգործություններով։ Նա շատ հայերի ու վրացիների է ազատել պարսկական գերությունից։ Հայ պատմաբան Աշոտ Հովհաննիսյանը գրել է, որ, հավանաբար, Ավան հարյուրապետն է դրել Շուշիի ամրոցի պատերի հիմքը 1724 թվականին կամ դրանից վաղ


== Պատմական սխալ ==
Հայկական պատմագրության մեջ Ավան հարյուրապետին շփոթել են Եգան հարյուրապետի հետ (Րաֆֆի, Լեո, Լ. Տեր-Մկրտչյան և ուրիշներ), և այստեղից էլ ստեղծվել է այն թյուր կարծիքը, թե, իբր, Նադիր շահը 1733 թվականին պարգևատրել է Ավան հարյուրապետին, այնինչ նա ոչ մի առնչություն չի ունեցել Նադիր շահի հետ։
ԱՄՆ-ում հայոց 18-րդ դարի պատմության երկու, «առաջատար» մասնագետ՝ Ջորջ Բուռնությանը և Ռոբերթ Հյուսնը Դավիթ Բեկին անգիտաբար կոչում են Ղարաբաղի և Կապանի հայկական զինված ուժերի գլխավոր զորահրամանատար։ Մինչդեռ հայտնի է, որ Դավիթ Բեկի իշխանությունը Կապանի սահմաններից այն կողմ չի անցել և երբեք չի տարածվել դաշնակից հայկական Ղարաբաղի վրա, որի ղեկավարները ևս քաջ հայտնի են՝ Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան- Ջալալյան, Ղարաբաղի հայոց զորքերի գլխավոր զորահրամանատար Ավան-յուզբաշի, Թարխան-յուզբաշի և այլն։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Ա. Գ. Աբրահամյան, «Մի էջ Անդրկովկասի ժողովուրդների և հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմությունից», Երևան, 1953