Ռոբերտ Կապա

Ռոբերտ Կապա (անգլ.՝ Robert Capa), իսկական անունը Էնդրե Էռնո Ֆրիդման (հունգ.՝ Friedman Endre Ernő, հոկտեմբերի 22, 1913(1913-10-22)[…], Բուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա - մայիսի 25, 1954(1954-05-25)[…], Թայբին, Ֆրանսիական Հնդկաչին), Հունգարիայում ծնված, հրեական ծագումով ֆոտոլրագրող, վավերագրական լուսանկարչության դասական, ռազմական ֆոտոլրագրության հիմնադիր։ Լուսանկարիչ Քորնել Կապայի մեծ եղբայրն է։ Աշխարհում առաջին լուսանկարչական ընկերության՝ Magnum Photos-ի հինգ հիմնադիրներից մեկն է։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է Բուդապեշտում (այլ տվյալներով՝ Վոլկե Պապուշանիում, ներկայումս՝ Սլովակիա)։ Դեռահաս տարիքում ընդգրկվել է ձախ ինտելեկտուալների և ավանգարդ արվեստի գործիչների շարքում, նաև մասնակցել է Միկլոշ Հորթիի ավտորիտար ռեժիմի դեմ բողոքների ցույցերին։ 1931-1932 թվականներին Բեռլինի համալսարանում զբաղվել է քաղաքագիտության ուսումնասիրությամբ։ 1931 թվականին՝ իր առաջին լուսանկարը հրապարակելու նախօրեին, ձերբակալվել է հունգարական գաղտնի ոստիկանության կողմից իր քաղաքական գործունեության համար։ Ֆրիդմանի ծանոթը, որը ոստիկանական սպայի կին էր, հասել է Կապայի ազատ արձակմանն այն պայմանով, որ նա իսկույն պետք է լքի Հունգարիան։ Ֆրիդմանը տեղափոխվել է Բեռլին, որտեղ հաճախել է Քաղաքագիտության բարձրագույն դպրոցի դասախոսություններին և սկսել զբաղվել ֆոտոլրագրությամբ։ Boston Review-ն նրան նկարագրել է որպես ձախ հայացքների դեմոկրատի և հակաֆաշիստի։
1932 թվականին Կոպենհագենում նա սկսել է Լև Տրոցկու լուսանկարների շարքը, որը մեծ հաջողություն է ունեցել տպագրության մեջ։ 1933 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ ծանոթացել է Անրի Կարտիե Բրեսոնի հետ։ 1935 թվականից հանդես է եկել կեղծանունով։ Ուղեկցելով իսպանական կոմունիստական կուսակցության աշխարհազորին՝ եղել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ռազմաճակատներում, որտեղ կատարել է հանրապետական աշխարհազորականի մահվան դասական լուսանկարը (սկզբում կարծում էին, որ մահացողը Մարքսիստական միության աշխատավորական կուսակցության անդամ է եղել, այնուհետև նրան նույնացրել են անարխիստ Ֆեդերիկո Բորելա Գարսիայի հետ, սակայն այս տեսակետը ևս վիճարկվում է)։ Լուսանկարը պատկերում է այն պահը, երբ գնդակը խոցում է աշխարհազորականին։ Մադրիդի մոտ մահացել է նրա գործընկեր, ընկերուհի, գերմանացի ֆոտոլրագրող Գերդա Տարոն, որը պատահաբար հայտնվել է մանևրող տանկի տակ և ճխլվել։ Այդ ժամանակից ի վեր Կապան սկսել է աշխատել որպես ռազմական ֆոտոլուսանկարիչ և ծառայության բերումով եղել Իսրայելում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Չինաստանում և Ֆրանսիայում։
1938 թվականին որպես ֆոտոլրագրող աշխատել է Ճապոնա-չինական պատերազմում։ 1940 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ։ Աշխատել է Հյուսիսային Աֆրիկայում և Իտալիայում։ 1944 թվականին լուսանկարել է միութենական զորքերի՝ Նորմանդիա իջեցումը («Հրաշալի տասնմեկյակ» անվանմամբ հայտնի ֆոտոսեսիան Օմահա-բիչից)։ 1947 թվականին Անրի Կարտյե-Բրեսսոնի և ուրիշների հետ  հիմնադրել է «Մագնում» լուսանկարչական ընկերությունը, 1951 թվականին գլխավորել է այն, սակայն 1953 թվականին ստիպված է եղել տեղափոխվել Եվրոպա՝ մակկարտիզմից (հասարակական շարժում ԱՄՆ-ում «հակաամերիկյան տրամադրվածություններ ունեցող» քաղաքացիների դեմ) փրկվելով։ 1947 թվականին Ջոն Սթեյնբեքի հետ հրավիրվել է Խորհրդային միություն, որտեղ մի քանի ամիսների ընթացքում վավերագրել է առօրյա կյանքը։ Այդ գործուղման արդյունքում ստեղծվել է «Ռուսական օրագիր» գիրքը՝ Կապայի լուսանկարներով։ 1948 և 1950 թվականներին աշխատել է Իսրայելում։
Կազմել է Հեմինգուեյի և Ջոն Սթեյնբեքի գրքերը, որոնց հետ ընկերական հարաբերություններ է ունեցել։
Ռոբերտ Կապան մահացել է Հնդկա-չինական պատերազմի վերջում՝ 1954 թվականի մայիսի 25-ին, պատահաբար հայտնվելով ականի վրա։


== Ստեղծագործություն և ճանաչում ==
Կապան հանդիսանում է ֆոտոլրագրության ճանաչված դասական։ Ռազմական լուսանկարչության ստեղծողներից մեկն է, ով Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմն անցկացրել է եվրոպական թատերաբեմում։
«Ռոբերտ Կապա» կեղծանունը Գերդա Տարոյի հետ միասին կատարած միստիֆիկացիայի արդյունք է, որն իրականացվել է լուսանկարների ավելի լավ վաճառքի համար։ Գերդան լրագրողների շրջանում տարածել էր լուրեր «հայտնի և հարուստ ամերիկացի լրագրողի մասին», ով պատրաստ է վաճառել իր լուսանկարները։ Հորինված կերպարի դերը խաղում էր Ֆրիդմանը՝ լուսանկարելով տարբեր իրադարձություններ և վաճառելով այդ կեղծանվան տակ։ Երբ միստիֆիկացիան բացահայտվեց, Կապան արդեն բավականին հայտնի էր որպես ֆոտոլրագրող, և հանրությունը գիտեր նրան այդ անվան տակ։
Կապայի մահից հետո Ամերիկայի Միջազգային մամուլ-ակումբի կողմից սահմանվել է Ռոբերտ Կապայի Ոսկե մեդալ տարեկան մրցանակը, որը տրվում է ֆոտոլրագրողներին «արտերկրում կատարված լավագույն ֆոտոռեպորտաժի համար, որը եզակի խիզախություն և նախաձեռնողականություն է պահանջում»։ Նյու Յորքում Քորնել Կապան հիմնադրել է լուսանկարի միջազգային կենտրոն, ինչը թույլ տվեց ոչ միայն պահպանել Ռոբերտի լուսանկարները, այլ նաև ապահովել դրանց հասանելիությունը հանրության համար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Whelan R. Robert Capa: a biography. New York: Knopf, 1985
Lacouture J. Robert Capa. Paris: Centre National de la Photographie, 1988
Kershaw A. Blood and champagne: the life and times of Robert Capa. New York: Thomas Dunne Books/St. Martin’s Press, 2003
Bustelo G. Robert Capa: obra fotográfica. London; New York: Phaidon, 2005


== Արտաքին հղումներ ==
Ռոբերտ Կապա. Բավականաչափ մոտիկ
Կենսագրություն(ֆր.)
Պատերազմական լուսանկարների պատմություն Archived 2020-06-14 at the Wayback Machine.(ռուս.)
Ռոբերտ Կապայի հուշագրության գրախոսություն «Գրքի ազգը գրքերի աշխարհում» ամսագրում(ռուս.)
Փարիզի ազգային գրադարանում ցուցադրվող նյութեր(ֆր.)
Հեմինգուեյի Փարիզը և ոչ միայն …(ռուս.)
Ռոբերտ Կապայի մասին Հայ զինվոր կայքում