Մաքուր ձեռքերի դոկտրին

Այս հոդվածը իրավական դոկտրինի մասին է։ Այլ կիրառության համար տե՛ս Ձեռքերի լվացումՄաքուր ձեռքերի դոկտրին, կամ պարզապես «Մաքուր ձեռքեր», հայտնի է նաև որպես Կեղտոտ ձեռքերի կամ ոչ մաքուր ձեռքերի դոկտրին, իրավական պաշտպանության միջոց, որը ենթադրում է մի իրավիճակ, երբ պատասխանող կողմը (քրեական դատավարությունում՝ ամբաստանյալը) պնդում է, որ հայցվորը արժանի չէ ստանալ արդարացի հատուցում։ Հիմնական պատճառաբանությունը հայցվորի կամ բողոքաբերի նախկինում թույլ տված անբարեխիղճ վերաբերմունքն է բողոքի առարկայի նկատմամբ։ 
Հայցվորի mala fides-ի (անբարեխղճության) կամ, այսպես կոչված, «կեղտոտ ձեռքերի» առկայության ապացուցման բեռը ցանկացած իրավիճակում դրվում է պատասխանողի վրա։ Մաքուր ձեռքերի վարդապետությունը հաճախ ձևակերպվում է հետևյալ կերպ. «նրանք, ովքեր արդարություն են փնտրում, պետք է արդարությամբ գործեն» կամ «արդարությունը պետք է գա մաքուր ձեռքերով»։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր են դեպքեր, երբ «կեղտոտ ձեռքերի» վերաբերյալ ապացուցման գործառույթ ստանձնի հենց հայցվորը՝ նպատակ հետապնդելով չեզոքացնել ամբաստանյալի նկատմամբ կիրառվող հնարավոր պաշտպանության միջոցը։
Դոկտրինն առաջ է քաշվել անգլիացի իրավական ռեֆորմիստ Ալան Պատրիկ Հերբերտի կողմից, որն այն մեջբերել է իր «Ոչ ընդհանուր իրավունք» («Uncommon Law») սատիրային աշխատությունում՝ նշելով, որ «Կեղտոտ շունը արդարադատություն չի ունենա դատարանի կողմից»։ Թեպետ «Մաքուր ձեռքերը» որպես դոկտրին ձևակերպվել է նորագույն շրջանում, այնուամենայնիվ դրա գործնականում կիրառման դեպքերի կարելի է հանդիպել դեռևս զարգացած միջնադարում, օրինակ՝ 1215 թվականի Լաթերանյան չորրորդ ժողովում։
Ներկայումս «Նա, ով ձգտում է հասնել արդարության, պետք է գա մաքուր ձեռքերով» դոկտրինալ սկզբուքը ամրագրված է մի շարք պետությունների իրավական պրակտիկայում, օրինակ՝ Միացյալ Թագավորությունում, մասնավորապես՝ Անգլիայում և Ուելսում։ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունն ու նախադեպային իրավունքը այս դոկտրինի որևէ ձևակերպում կամ ամրագրում չեն արձանագրել։


== Նախադեպային իրավունքում ==
Մաքուր ձեռքերի դոկտրինը ամրագրվել է մի շարք նախադեպային որոշումներով։ 
Վարդապետության նպատակը հստակորեն ներկայացված է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Ալաբամայի վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանում քննված «Քոլբի Ֆրնիչր ընկերությունն ընդդեմ Բելինդա Ջ. Օվերթոնի» («COLBY FURNITURE COMPANY, INC. v. Belinda J. OVERTON») գործի շրջանակներում, որտեղ դատարանը որոշում է կայացրել մերժել հայցվոր կողմի ներկայացրած փոխհատուցում ստանալու պահանջը՝ պատճառաբանելով, որ այդ կողմի անբարեխիղճ վարքագիծը հայցի առարկայի նկատմամբ, ինքնին, անհնարին է դարձնում որևէ օժանդակություն, քանի որ այն տրամադրելը կնշանակի դեմ գնալ արդարությանն ու խղճմտանքին։ 
Այնուամենայնիվ, ինչպես արձանագրել է ԱՄՆ Գերագույն դատարանը «Քեյսթոն Դրիլլեր Քո.-ն ընդդեմ Ջեներալ Էքսքավեյթր Քո․»-ի («Keystone Driller Co. v. General Excavator Co.») գործով, մաքուր ձեռքերի դոկտրինով նախատեսված պաշտպանության միջոցը կիրառելիս հայցվորի անբարեխիղճ գործողությունները պետք է անմիջական և բավարար առնչություն ունենան հայցի առարկայի հետ։
Մաքուր ձեռքերի դոկտրինը հստակորեն արձանագրվել է նաև «Սուրբ ընտանիք կաթոլիկ դպրոցն ընդդեմ Բոլիի» («Holy Family Catholic School v. Boley»)) նախադեպում։ Ըստ գործի փաստական հանգամանքների՝ պատասխանողը հօգուտ հայցվորի հաշիվ է բացել դեղատանը, որպեսզի վերջինս կարողանա ձեռք բերի անհրաժեշտ դեղորայք՝ որպես պատճառված վնասի հատուցում, մինչդեռ ժամանակի ընթացքում հայցվորը սկսել է գանձել ավելի շատ գումար, քան որ անհրաժեշտ է համապատասխան դեղամիջոցների ձեռքբերման համար, ի պատասխան որի պատասխանողը փակել է հաշիվը։ Դատարանը սույն գործի շրջանակներում գտավ, որ հայցվորը «անմաքուր ձեռքեր» ունի, և որ պատասխանողից հաշիվը բաց պահելու պահանջը հակասում է բարեխղճության կարևորագույն սկզբունքին։
Մաքուր ձեռքերի դոկտրինն օգտագործվում է ԱՄՆ արտոնագրային իրավունքում՝ մերժելու համար այն արտոնագրատերերին, որը դրսևորում են անբարեխիղճ վարքագիծ, օրինակ՝ արտոնագրի օգտագործումը՝ մենաշնորհային իշխանությունը արտոնագրի պահանջներից դուրս տարածելու համար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Born, G., International Commercial Arbitration, Vol. I, 2009, p. 411-516.
Brekoulakis, S., Law Applicable to Arbitrability: Revisiting the Revisited Lex Fori, Kluwer, 2009, p. 99-119.
Cheng, B., General Principles of Law as Applied by International Courts and Tribunals, 2006, p. 155-158.
Crawford, J., Brownlie’s Principles of Public International Law, 8th ed., 2012, p. 701.
Dumberry, P., State of Confusion: The Doctrine of ‘Clean Hands’ in Investment Arbitration After the Yukos Award, The Journal of World Investment & Trade, Vol. 17, 2016, p. 229-259.
Fadlallah, I., L’ordre public dans les sentences arbitrales, Collected Courses of the Hague Academy of International Law, Vol. 249, 1994.