Մարկո Մարուլիչ

Մարկո Մարուլիչ Սպլիչանին (խորվաթերեն՝ Marko Marulić Splićanin, լատիներեն՝ Marcus Marulus Spalatensis, իտալերեն՝ Marco Marulo, օգոստոսի 18, 1450, Սպլիտ - հունվարի 5, 1524, Սպլիտ), խորվաթ միջնադարյան բանաստեղծ, Վերածննդի դարաշրջանի հումանիստ, որ արժանացել է «խորվաթական միջնադարի թագ ու պարծանք», «խորվաթ ազգային բանաստեղծ», «խորվաթական Վերածննդի հայր», «խորվաթական գրականության հայր» պատվանունների։ Ուսումնասիրողներից շատերի կարծիքով՝ նա է ստեղծել «psychology» («հոգեբանություն») եզրույթը և առաջին անգամ գործածել իր Psichiologia de ratione animae humanae
 լատիներեն աշխատության մեջ այն իմաստով, ինչ ներկայումս գործածվում է։


== Կենսագրություն ==
Մարուլիչը ծնվել է 1450 թվականին, Սպլիտում, որ այն ժամանակ պատկանում էր Վենետիկյան հանրապետությանը։ Ծագումով ազնվականական Պեչենիչ կամ Պեչինիչ (Pečenić, Pecinić, Picinić) տոհմից էր, որի անդամները XV դարում սկսել են իրենց անվանել Մարուլիչներ (լատիներեն՝ Marulus или de Marulis): Ենթադրվում է, որ նա հաճախել է Սպլիտի դպրոցը, աշակերտել համբավավոր հումանիստ Տիդեո Աչարինիին (Tideo Acciarini), ապա իրավունք է ուսումնասիրել Պադովայի համալսարանում և այնուհետև կյանքի մեծ մասն անց է կացրել հայրենի Սպլիտում՝ առևտրական գործերով դեպքից դեպք այցելելով Վենետիկ և մի անգամ էլ՝ Հռոմ՝ 1500-րդ՝ հոբելյանական տարվա կապակցությամբ։ Երկու տարի էլ ապրել է Շոլտա կղզու Նեչույամ քաղաքում։ Ստեղծագործելու հետ մեկտեղ՝ զբաղվել է իրավաբանական բնույթի գործերով. եղել է դատավոր, նոտարական գրանցումների աուդիտոր, կտակներն ի կատար ածող անձ...


== Ստեղծագործություններ ==
Մարկո Մարուլիչը թողել է գրական հարուստ ու բազմաբնույթ ժառանգություն, որն աչքի է ընկնում ինքնատիպ ոճով, շարադրանքի խորությամբ,պատկերավորությամբ, դիպուկությամբ, ընթերցողների տարբեր շրջանակների հետաքրքրությունների ու պահանջմունքների հաշվառումով։ Նա ստեղծագործել է երեք լեզվով. լատիներեն (պահպանված գրվածքների 80 տոկոսից ավելին), խորվաթերեն (շուրջ 19 տոկոսը) և վուլգար իտալերեն (պահպանվել են երեք նամակ և երկու սոնետ)։ Լատիներեն գրվածքներն ստորագրել է Marcus Marulus Spalatensis կամ Marcus Marulus Delmata, խորվաթերեն երկերը՝ Marko Pečenić: Մուրալիչը եղել է Սպլիտի հումանիստական շրջանակի կենտրոնական դեմքը։ Նրա համար ստեղծագործական ներշնչանքի աղբյուր են ծառայել Աստվածաշունչը, անտիկ գրականությունը, հարանց վարքը՝ քրիստոնեական եկեղեցու սուրբ հայրերի կենսագրությունները։ Գրվածքները գլխավորապես քրիստոնեական-աստվածաբանական են իրենց բուն էությամբ. գրել է բազմաթիվ բանաստեղծություններ, քրիստոնեական բարոյականության թեմաներով, աստվածաբանական բանավիճային կամ զրուցաբանական բնույթի երկեր, պատմվածքներ, էպիկական պոեմներ...  Մի շարք ստեղծագործություններ նվիրել է թուրքական ներխուժման դեմ մաքառումներին, այդ թեմայով նաև մի Epistola (նամակ) է հղել Հռոմի պապին՝ խնդրելով, որ նա աջակցի խորվաթներին թուրքերի դեմ մղվող պայքարում։
Մարկո Մարուլիչի գործի մեծության մասին են վկայում հետևյալ փաստերը. Թոմաս Մուրը բանտում, մահվանից առաջ ընթերցում էր նրա «Ավետարանիչը» («Evangelist», 1516)  երկը, իսկ կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ եպիսկոպոս Ֆրանցիսկոս Սալեսցին միշտ իր մոտ էր պահում և հաճախակի կարդում  Institucije գիրքը (1506)։
Որոշ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Մարկո Մարուլիչը եղել է նաև հմուտ պատկերազարդող. իր կտակում նա քրոջն է թողել մի գիրք, որ հենց ինքն էր մտահղացել ու նկարազարդել։ Բացի այդ, նրա «Հուդիթ» էպիկական պոեմի երկրորդ հրատարակությունը, որ 1522 թվականի մայիսի վերջերին Զադարում իրականացրել է տպագրիչ Երոլիմ Միրկովիչը, զարդարված է ինը փորագրանկարներով, որոնց հեղինակը, ամենայն հավանականությամբ Մուրալիչն է։
Սպլիտի եկեղեցում Մարկո Մարուլիչի անունը ներառված է Աստծո ծառաների ցանկում, արքեպիսկոպոս Ֆրանե Ֆրանիչը նախաձեռնել է Մարկո Մուրալիչի սրբադասումն ապահովելու գործընթացը։ 


== Հիշատակ ==
Մարկո Մարուլիչի դիմապատկերն է դրոշմված խորվաթական 500 կուն արժողությամբ թղթադրամին, որը թողարկվել է 1993 թվականին։
Խորվաթիայում ամեն տարի անց է կացվում «Մարուլիչյան օրեր» («Marulićevi dani») միջազգային տոնակատարություն-փառատոն, որի վերջում «Մարուլ» մրցանակ է շնորհվում խորվաթական մշակույթում, արվեստում նշանակալի ավանդ ներդրած գործիչներին։ Բացի այդ, Խորվաթիայի կառավարությունը անվանի արվեստագետներին, մշակույթի գործիչներին պարգևատում է Red Danice hrvatske շքանշանով, որը զարդարված է Մարկո Մարուլիչի դիմանկարով։


== Երկեր ==
Խորվաթերեն.

Judita, 1501
Suzana,
Poklad i korizma
Spovid koludric od sedam smrtnih grihov
Anka satir
Tuženje grada Hjerosolima
Molitva suprotiva Turkom
Navischiengie mvcche Issvssa, Spasiteglia nascega
Od naslidova'ja Isukarstova i od pogarjen'ja tašćin segasvitnjih
Pisni razlike
Plač Blasene Divizze Marie u muki i smerti Issukarsta nascega SpasitegliaԼատիներեն.

De institutione bene vivendi per exempla sanctorum, 1498
Evangelistarium, 1500
Davidias, 1954
Psichiologia de ratione animae humanae
De humilitate et gloria Christi, 1518
Dialogus de Hercule a Christicolis superato, 1524


== Գրականություն ==
 
Posset, Franz; Kurian, G.T. (2011), Encyclopedia of Christian Civilization (s. v. ‘Marulus, Marcus’), Oxford: Wiley-Blackwell 
Bratislav Lučin (2008), The Marulić Reader, Split: Književni krug Split 
Mirko Tomasović (2008), Marko Marulić Marulus: An Outstanding Contribution to European Humanism; in Croatia and Europe II – Croatia in the late Middle Ages and the Renaissance: A Cultural Survey, London and Zagreb: Školska knjiga – Philip Wilson Publishers 
Dubravko Jelčić (2005) (croatian, english), Zbornik radova o Marku Maruliću; u povodu 550. obljetnice rođenja i 500. obljetnice njegove Judite 1450.-1501.-2001 = Collected Papers on Marko Marulić. In celebration of 550th anniversary of his birth and 500th anniversary of the birth of his Judita 1450-1501-2001, Zagreb: HAZU 
Franz Posset (2013), Marcus Marulus and the Biblia Latina of 1489. An approach to his biblical hermeneutics, Cologne: Böhlau 
Fališevac, Dunja; Nemec, Krešimir; Novaković, Darko (2000) (croatian), Leksikon hrvatskih pisaca, Zagreb: Školska knjiga d.d, ISBN 953-0-61107-2 
Mirko Tomasović (1999) (croatian, english, french, german, italian), Marko Marulić Marul : monografija, Zagreb-Split: Erasmus naklada – Književni krug Split, Marulianum – Zavod za znanost o književnosti Filozofskog fakulteta u Zagrebu 
Josip Badalić; Nikola Majnarić (1950) (croatian), Zbornik u proslavu petstogodišnjice rođenja Marka Marulića 1450–1950, Zagreb: HAZU 
Ivan Slamnig (1978) (croatian), Hrvatska književnost u europskom kontekstu, Zagreb: SN Liber 


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Marcus Marulus Spalatensis (site of the Marulianum, Centre for Studies on Marko Marulić and his Humanist Circle
Vita Marci Maruli Spalatensis per Franciscum Natalem, conciuem suum, composita (Latin text and French translation)
Marko Marulić, the "father of Croatian literature"
Links to digitized old editions of Marulić's books
Links to works about Marulić in English, German, Italian, and Spanish
Links to translations of Marulić's works in English, French, German, Icelandic, Italian, Portuguese, and Spanish
Project VALMAR: Valorizzazione e recupero degli scritti e dei luoghi dell'umanista spalatino Marko Marulić/Marcus Marulus
"Colloquia Maruliana" on Hrčak, portal of scientific journals of Croatia
French translations of several works of Marulić
Facsimile of the editio princeps of Judita, Venice, 1521
Facsimile of the editio princeps of Judita, Venice, 1521
Zadar edition of Judita with illustrations by Marko Marulić Archived 2018-05-10 at the Wayback Machine.