Դան

Դան (չինարեն՝ 旦), չինական օպերայում առաջին պլանի կանացի ամպլուա, որը կատարում է սովորաբար տղամարդ։ Յուրաքանչյուր ամպլուա ունի իր գրիմը, հանդերձանքը, շարժման ուրույն ձևը, տարբերվում են նաև կատարման ձևերով և դերերգերի տարատեսակությամբ (որոշները ավելի բարդ են, վոկալային, մյուսները՝ խոսքային)։
1772 թվականին Ցյանլուն կայսրն արգելեց կանանց դերեր կատարել, այդ պատճառով մինչկոմունիստական Չինաստանում հազվադեպ բացառությամբ բոլոր դերերը Պեկինի օպերայում կատարում էին տղամարդիկ․ ընդ որում դան-դերասանի կարիերան կարճ էր՝ սովորաբար տևում էր 5 տարի։ 1850-ական թվականներից դանը դարձավ երկրորդական և քիչ հայտնի ամպլուա։ 1920-ական թվականներին չորս դերասանների՝ Մեյ Լան Ֆանի, Շան Սյաոյունի, Սյուն Հուեյշենի և Չեն Յանցյուի շնորհիվ «դան» ամպլուան կրկին հայտնի դարձավ․ այս դերերը հավասարազոր էին պիեսներում տղամարդկանց կատարած դերերին և կատարողական բարդությամբ։ 1950-ական թվականներից դանը սովորաբար կատարում էին կանայք։
19-րդ դարում դան դերերը կատարող դերասանները և դերասանուհիները հաճախ զբաղվում էին մարմնավաճառությամբ, իսկ կեսօրից հետո բեմադրում էին ռոմանտիկ բովանդակությամբ պիեսներ․ ներկայացումից հետո դանը վերադառնում էր իր սիրեկանների մոտ։ Երեկոյան ներկայացումները հիմնականում պատմական դրամաներ էին՝ շեն ամպլուայի առաջատար տղամարդ դերասաններով։ Ընդ որում երիտասարդ դերասանների սիրային հարաբերությունները հայտնի և ազդեցիկ մարդկանց հետ հասարակության կողմից դիտվում էր որպես հոգատարություն առաջինների նկատմամբ, այնքան ուժեղ, որ հաղթահարում է դասակարգային տարբերությունները։ Երևան եկավ նույնիսկ «սյանգուն» դերասան-մարմնավաճառի միջին դերը (չինարեն՝ 相公):
Դանը կատարում էին կատարյալ կանայք՝ երիտասարդ, սիրունատես, համեստ, փոքր ոտքերով (սակայն տղամարդիկ ոտքերը չէին երիզակապում, միայն փոքրիկ մաշիկներ էին հագնում ոտքերի մատերին՝ այդպիսով բարձրացնելով կրունկը)․ նրանց նկարագրում էին էրոտիկ, իգականացված երանգով։


== Տարատեսակներ ==
Դանը բաժանվում է 4 հիմնական ենթատեսակների՝
«Ծեր կին» չինարեն՝ 老旦, լաոդան, բառացի՝ «ծեր դան»)՝ տխուր ծեր կին, քայլում է կռացած՝ հենվելով ձեռնափայտին։ Լաոդանը 4 ամպլուաներից միակն է, որը չի պահանջում պարտադիր դիմահարդարում և բարդ վարսահարդարում․ «ծեր կանանց» ճերմակ մազերը պարզ հավաքում են։ «Ծեր կանայք» սովորաբար հագնում են ձիթագույն կամ շագանակագույն (ամուսնու հանդերձանքի երանգին համապատասխան) նյույպեյ (չինարեն՝ 女帔)՝ ոսկե կամ այլ մետաղի գույնի ասեղնագործությամբ կամ էլ նյույսյուեցզի (չինարեն՝ 女褶子)՝ նույն երանգի, սակայն առանց ասեղնագործության։ Դերը կատարող դերասանի գլխավոր տաղանդը պետք է լինի երգելու վարպետությունը (սեփական, չփոխված ձայնով) և բառերը։ Լաոդանի դերերգերի մեղեդիները ավելի մոտ են տղամարդու, քան կանացի դերերգերին և այս դեպքում ավելի քիչ են երգում, քան տվյալ ամպլուայի մյուս տարատեսակներում։
Մնացած դաները գրիմ են անում, որը նման է առաջին պլանի շեն տղամարդու կերպարների գրիմին՝ բացառություն է բերանը (կարմիր ներկով «նկարում են» փոքրիկ կարմիր բերան) և աչքերի ու այտերի շրջանում մուգ վարդագույն ստվերաներկը։ Ընդ որում բոլոր երիտասարդ դաները շատ բարդ են, որի պատճառով այս ամպլուայի յուրաքանչյուր դերասան իր սեփական վարսահարդարն ունի։
«Օրիորդ» (չինարեն՝ 青衣)՝ համեստ աղջկա կամ պարկեշտ ամուսնացած կնոջ դերը։ Այս ամպլուան ֆալցետով կատարվող բավականին շատ վոկալային դերերգեր ունի։ Իրականում չամուսնացած ցինյիները նյույպի են հագնում և պաստելային երանգի կիսաշրջազգեստներ՝ վարդագույն, երկնագույն, կանաչ, վառ ասեղնագործությամբ․ ամուսնանալով՝ նրանք ավելի մուգ գույներ են հագնում։ Աղքատ ցինյիները սև են հագնում կամ մուգ կապույտ նյուսյուեցզի։ Չինաստանում կապույտ և մուգ հագուստ կրում էին միայն ծառաները։ Այս ամպլուայի դերասանների թևքերը շատ հաճախ երկար են։
«Պչրուհի», «աղախին», «կուրտիզանուհի» (չինարեն՝ 花旦), չունենալով զգալի քանակի մեներգեր, մասնակցում է երկխոսությունների և կատարում ռեչիտատիվներ։ Այսպիսի դերերի մեկ այլ հիմնական տարրը միմիկան է և ժեստերը։ Տվյալ դերը մեծ հանրաճանաչություն ստացավ բարեփոխումների շնորհիվ, որոնք տեղի ունեցան 20-րդ դարի սկզբին դերասաններ Վան Յաոցինի և Մեյ ԼանՖանի կողմից։ Հուադանները հաճախ հագնում են վերարկու կիսաշրջազգեստի հետ կամ վերարկու տաբատով։ Հուադանի դերերը կարող են լինել կատակերգական, ներառյալ՝ բոլորին հայտնի դասական բանաստեղծությունների ոչ ճշգրիտ քաղվածումը։
Հուաշան, հուադանի տարատեսակ, որը ստեղծվել է 20-րդ դարի առաջին կեսին մի քանի դերասանների կողմից՝ ներառյալ Մեյ ԼանՖանը։ Սա անցողիկ ամպլուա է, որն օգտագործում է բոլոր 3 «երիտասարդ» դաների հնարքները՝ երգեցողություն, մնջախաղ և ռազմական արվեստ։
«Մարտիկ», իր հերթին բաժանվում է «ուդան»-ի (չինարեն՝ 武旦), որի հանդերձանքը կարճ է և դերը կենտրոնացած է ակրոբատիկ համարների վրա և «դաոմադան»-ի (չինարեն՝ 刀馬旦)` հեծելուհի-նիզակակիր ավելի երկար հանդերձանքով։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Wichmann E. Listening to Theatre: The Aural Dimension of Beijing Opera. — University of Hawaii Press, 1991. — С. 9. — ISBN 9780824812218
Образцов С.В. Театр китайского народа. — Искусство, 1957. — С. 228.
Сорокин В.Ф., Воскресенский Д.Н., Фэнг М., Линг М. Заклятие даоса. — Наука, 1987. — С. 301.
Серова С.А. Пекинская музыкальная драма. — Наука, 1970. — С. 37, 126.
Bonds A.B. Beijing Opera Costumes: The Visual Communication of Character and Culture. — University of Hawai'i Press, 2008. — ISBN 9780824829568
Lovrick P․, Siu W.N. Chinese Opera: Images and Stories. — UBC Press, 2011. — С. 33. — ISBN 9780774844451
Siu Leung Li Cross-dressing in Chinese Opera. — Hong Kong University Press, 2003. — С. 32.
Xu C. Peking Opera. — Cambridge University Press, 2012. — С. 30, 56, 59, 77—79. — (Introductions to Chinese Culture). — ISBN 9780521188210
Goldstein J. Drama Kings: Players and Publics in the Re-creation of Peking Opera, 1870-1937. — University of California Press, 2007. — С. 9, 18, 21, 28, 39, 125,. — ISBN 9780520932791
Wu C. Homoerotic Sensibilities in Late Imperial China. — RoutledgeCurzon, 2004. — С. Foreword, 11, 28. — (RoutledgeCurzon/ASSA East Asia series). — ISBN 9780415334747
Goldman A. Opera and the City: The Politics of Culture in Beijing, 1770-1900. — Stanford University Press, 2013. — С. 27—29, 32, 41. — ISBN 9780804782623