Ֆրանսիական Գվիանա

Ֆրանսիական Գվիանան (ֆր.՝ Guyane Française), Ֆրանսիայի ամենամեծ անդրծովյան երկրամասն է, որը գտնվում է Հարավային Ամերիկայի հյուսիս-արևելքում։ Վարչական կենտրոնը Կայեննա քաղաքն է։ Սահմանակցում է արևմուտքում` Սուրինամի, հարավում և արևելքում` Բրազիլիայի հետ, հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում ափերը ողողում են Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերը։
Տարածքի ընդարձակությամբ (83.846 քառակուսի կիլոմետր, որի 98 տոկոսը պատված է արևադարձային լավ պահպանված, հարուստ անտառներով) երկրորդն է Ֆրանսիայի տարածաշրջանների մեջ։ Երկրորդն է նաև սակավ բնակեցված լինելու տեսակետից (բնակչության թիվը՝ ավելի քան 280 հազար մարդ, որոնց մորավորապես կեսն ապրում է մայրաքաղաք Կայեննայում)։ Հարավային Ամերիկայում ներկայումս միակ մայրցամաքային տարածքն է, որ դեռևս պատկանում է եվրոպական երկրի և մտնում է Եվրոպական միության կազմի մեջ՝ լինելով վերջինիս ամենաընդարձակ երկրամասը Եվրոպայի սահմաններից դուրս։ Գործածության մեջ գտնվող արժույթը եվրոն է, պետական լեզուն՝ ֆրանսերենը, սակայն էթնիկ ամեն մի խումբ ու համայնք գործածում է իր լեզուն (տեղաբնիկների լեզուներից առավել տարածվածը գվիանական կրեոլերենն է)։
Բնակչության թվով աշխարհում զբաղեցնում է 186-րդ տեղը։


== Անվանում ==
Պաշտոնական անվանումը Գվիանա է (ֆրանսերեն՝ Guyane), իսկ «Ֆրանսիական» ճշտումը սկիզբ է առնում այն ժամանակներից, երբ որ գոյություն ունեին երեք գաղութներ Գվիանա անվանումով՝ բրիտանական Գվիանա (այսօր դա Գայանան է), նիդերլանդական Գվիանա (ներկայիս Սուրինամը) և Ֆրանսիական Գվիանա։ Տեղաբնիկ հնդկացիների լեզվում Գայանա նշանակում է ջրառատ երկիր։


== Պատմություն ==
Հայտնագործել է Քրիստափոր Կոլումբոսը 1499 թվականին։ Նախքան եվրոպացիների հայտնվելը այս տարածքներում բնակվել են գլխավորապես կարիբ և արավակ ցեղեր, փոքրաթիվ խմբերով՝ նաև գալիբիներ, էմերիլոններ, պալիկուրներ, վայամպիներ և վայանաներ։
Այս տարածաշրջանի գաղութացումը ֆրանսիացիներն սկսել են տասնյոթերորդ դարում, երբ Լյուդովիկոս Տասնչորսերորդը հազարավոր մարդիկ է ուղարկել այստեղ՝ բնակություն հաստատելու։ Նորաբնակներին գայթակղել էին այս վայրերի հարստությունների, գանձերի մասին հեքիաթանման պատմությունները, այնինչ դրանց փոխարեն նոր վայրերում նրանց դեմ ծառացել են տեղաբնիկների թշնամական վերաբերմունքն ու արևադարձային հիվանդությունները։ Ընդամենը մեկուկես տարի անց նրանցից սոսկ մի քանի հարյուրն էր ողջ մնացել։
Փրկվածները փախել են ծովի ափից երևացող երեք փոքր կղզիները, որոնց նրանք տվել են Փրկության կղզիներ անվանումը։ Մի կերպ վերադառնալով հայրենի Ֆրանսիա՝ նրանք պատմել են ահավոր պատմություններ, որոնց թողած մռայլ տպավորությունը պահպանվել է երկար տարիներ։
1794 թվականին՝ Մաքսիմիլիեն Ռոբեսպիեռի մահվանից հետո, նրա հետևորդներից 193-ին որպես պատիժ՝ ուղարկել են Գայանա։ 1797 թվականին այդ նոր գաղութն են ուղարկվել հանրապետական գեներալ Պեշիգրյուն և մի խումբ ժուռնալիստներ։ Հետագայում աֆրիկացի սևամորթ ստրուկներ են բերվել այստեղ, որոնց տքնաջան աշխատանքով պլանտացիաներ են հիմնվել համաճարակներից համեմատաբար ապահով գետափերին։ 1848 թվականին, երբ Ֆրանսիան հայտարարել է ստրկությունը վերացնելու մասին, սևամորթները լքել են պլանտացիաներն ու փախել ջունգլիներ, որտեղ հիմնել են հայրենի աֆրիկյանին նման համայնքներ։
1852 թվականին Ֆրանսիայից գաղութ են բերվել շղթայված դատապարտյալների խմբեր։ 1885-ին ֆրանսիական խորհրդարանը ընդունել է հատուկ օրենք, որի համաձայն՝ գողության համար երեք և ավելի անգամ և երեք ամսից ավելի ժամկետներով դատապարտված ցանկացած կին կամ տղամարդ, որպես պատիժ՝ ուղարկվել է Ֆրանսիական Գվիանա, որտեղ վեց ամիս պահվել է բանտում, այնուհետև ազատ արձակվել՝ գաղութում բնակություն հաստատելու պայմանով։ Սակայն այս փորձը ձախողվել է, քանի որ ազատվածները, որպես կանոն, ունակ չեն եղել հողագործությամբ իրենց ապրուստը հոգալու և կրկին դիմել են գողության և կարճ ժամանակից իրենց վախճանը գտել կամ բանտում, կամ  էլ համաճարակների ու թերսնման պատճառով։
1855 թվականին այս երկրամասի արևելյան շրջաններում ոսկով հարուստ տեղանք է հայտնաբերվել՝ գրավելով հազարավոր արկածախնդիրների. գյուղատնտեսական աշխատանքները գրեթե լիովին անտեսվել են։ Ոսկու պաշարները պատճառ են դարձել, որ տարածքային վեճեր բորբոքվեն Ֆրանսիայի և Պորտուգալիայի միջև (ի դեպ, այդ կարգի մի վեճ դեռ մնում է չլուծված. Սուրինամը մինչև օրս էլ հավակնություններ ունի Ֆրանսիական Գվիանայի մի հատվածի նկատմամբ)։
1946 թվականին Գվիանան ստացել է Ֆրանսիայի «անդրծովյան դեպարտամենտի» կարգավիճակ։
Հաջորդած տասնամյակներին տարածաշրջանում տնտեսական աճը չափազանց ցածր էր (վառելանյութն ու սնունդը ներկրվում էին), գործազրկության մակարդակը՝ բավականին բարձր։ Դրությունը որոշ չափով շտկվել է 1975 թվականից, երբ Եվրոպական տիեզերական գործակալությունն այստեղ հիմնել է արբանյակների արձակման կայան, և դրա հետ կապված՝ բացվել են աշխատատեղեր, ներմուծվել ու ներդրվել զգալի գումարներ։ 2010 թվականի հոկտեմբերի 29-ին եվրոպական Arianespace ընկերությունը Ֆրանսիական Գվիանայի Կուրու ռազմաբազայի տիեզերակայանից հաջողությամբ արձակել է կապի երկու արբանյակներ կրող հրթիռ։
2017 թվականի մարտի վերջերին երկրամասում բնակվող ֆրանսիացիները բողոքի ցույցեր, գործադուլներ են կազմակերպել ֆրանսիական կառավարության դեմ (այդ ամսի 28-ին տեղի է ունեցել Ֆրանսիական Գվիանայի պատմության մեջ ամենահզոր ցույցը)՝ պահանջելով վերջ դնել իրենց որպես գաղութի վերաբերվելուն, տեղական ռեսուրսները առանց իրենց կարծիքը հաշվի առնելու շահագործելուն։ Ցուցարարները պահանջել են նաև  էականորեն ավելացնալ ներդրումների ծավալները, ընդլայնել, բարելավել ենթակառուցվածքները, որոնց սակավությունը սուր կերպով զգացնել է տալիս իրեն, արդյունավետ պայքար մղել հանցագործությունների, հսկողությունից դուրս թողնված, ապօրինի ներգաղթի դեմ, որոնք շարունակում են ծանր հիմնախնդիրներ մնալ՝ լրջորեն անհանգստացնելով բնակչությանը։


== Ֆիլմագրություն ==

Chéri-Bibi (1938 թ.), հեղինակ՝ Léon Mathot
La Route du bagne (1945 թ.), հեղինակ՝Léon Mathot
L'Île aux filles perdues (1962 թ.), հեղինակ՝ Domenico Paolella
Papillon (1973 թ.), հեղինակ՝ Franklin Schaffner
Jean Galmot, aventurier (1990 թ.) - հեռուստաֆիլմ, ռեժիսորներ՝  Alain Maline և Christophe Malavoy
La Loi de la jungle (վավերագրական), հեղինակ՝ Philippe Lafaix
Les Amants du bagne, հեղինակ՝ Thierry Binisti
Orpailleur (2009 թ.), հեղինակ՝ Marc Barrat
600 kilos d'or pur (2010 թ.), հեղինակ՝ Éric Besnard
La Vie pure (2014 թ.), հեղինակ՝ Jeremy Banster
La Loi de la jungle (2016 թ.), հեղինակներ՝ Antonin Peretjatko, Vincent Macaigne, Vimala Pons, Pascal Légitimus
Guyane (բազմասերիա հեռուստաֆիլմ,  ռեժիսոր՝Fabien Nury
Maroni, les fantômes du fleuve (բազմասերիա հեռուստաֆիլմ, 2018 թ.), հեղինակ՝ Aurélien Molas.


== Տես նաև ==
Արևադարձային անտառներ
Ֆլորան Մալուդա


== Գրականություն ==
SOeS & Insee Antilles-Guyane, Synthèse sur la démographie et l'économie des communes littorales des départements ultramarins (téléchargeable via l'observatoire national de la mer et du littoral Archived 2016-01-31 at the Wayback Machine.)
Shirley Compard, « De Diamant à Ariane 5 : des sables d'Hammaguir à la forêt guyanaise », dans Revue aerospatiale, N° hors série 20 ans d'Aerospatiale, janvier 1990
2000 : Guyane-Guyanes, une géographie sauvage de l'Orénoque à l'Amazone, Lézy, Emmanuel Édition Belin
htm|auteur1=Jules Crevaux |titre=Voyage d'exploration dans l'intérieur des guyanes, par le Docteur Jules Crevaux, médecin de première classe de la marine française ; 1876-1877. Textes et dessins inédits  |site=collin.françois.free.fr  |lire en ligne=http://collin.francois.free.fr/Le_tour_du_monde/textes/Crevaux/Voyage%2077/Crevaux%20Jan-Nov%2077-1.htm  |consulté le=28 avril 2017 |id= }} ; carte du voyage de Crevaux en 1877, remontée du Maroni, descente du Jari : [1].


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Site officiel de la préfecture de Guyane
Département de Guyane : Les Comptes des Communes et des groupements à fiscalité propre Archived 2014-05-28 at the Wayback Machine. : Données Individuelles Budget principal seul - Données consolidées "Budget principal et budgets annexes"
Site officiel de la Collectivité Territoriale de Guyane
Comité du Tourisme de Guyane Archived 2009-04-15 at the Wayback Machine.
Carte et texte du département en 1883, tiré de l'Atlas de Vuillemin