Գի դը Մոպասան

Գի դը Մոպասան (ֆր.՝ Guy de Maupassant [ɡi də mopaˈsɑ̃], լրիվ անունը - Անրի-Ռենե-Ալբեր-Գի դը Մոպասան (անգլ.՝ Henry-René-Albert-Guy de Maupassant, օգոստոսի 5, 1850(1850-08-05), Տուրվիլ-սյուր-Արքե - հուլիսի 6, 1893(1893-07-06), Պասի, Փարիզ, Ֆրանսիայի երրորդ հանրապետություն), ֆրանսիացի գրող, XIX դարի 60-90-ական թթ. Ֆրանսիայի առօրյա կյանքը նկարագրող բազմաթիվ պատմվածքների, վիպակների և վեպերի հեղինակ։ Հայերեն են թարգմանվել և հրատարակվել Մոպասանի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։


== Կենսագրություն ==

Գի դը Մոպասանը ծնվել է 1850 թ. օգոստոսի 5-ին Դյեպ քաղաքի մերձակա Միրոմենիլ  բնակավայրում։ Նրա հայրը՝ Գյուստավ դը Մոպասանը, պատկանում էր Լոթարինգյանների ազնվական տոհմին։ Նա ամուսնացավ Լաուրա լե Պուատվենի հետ, ով էլ բուրժուական ընտանիքից էր։ Մոպասանը մանկուց աչքի է ընկել  հիանալի առողջությամբ, չնայած նրա մայրը տառապում էր նևրոզով, իսկ կրտսեր եղբայրը (մասնագիտությամբ բժիշկ) մահացավ հոգեբուժարանում։ Սեմինարիայում մի կարճ ժամանակ սովորելուց հետո այնտեղից հեռացվեց և տեղափոխվեց Ռուանի լիցեյ։ Լիցեյում սովորելու տարիներին Մոպասանը մտերմացավ պոետ Լուի Բույեի և Ֆլոբերի հետ, ով էլ դարձավ երիտասարդի ուսուցիչը։ 1869 թ. ավարտելով լիցեյը, խորհրդակցելով մոր և Ֆլոբերի հետ՝ նա ուղևորվեց Փարիզ՝ իրավագիտություն ուսումնասիրելու։ Սակայն պատերազմը խախտեց բոլոր պլանները։
Մասնակցելով ֆրանս-պրուսական պատերազմին որպես շարքային զինվոր՝ Մոպասանը հետագայում լրացրեց իր ուսումը ինքնակրթությամբ. նրան հատկապես հետաքրքրում էին բնական գիտությունները։
Ընտանիքի սնանկացումը ստիպեց Մոպասանին աշխատանքի անցնելու  ծովային նախարարությունում,  որտեղ պաշտոնավարեց մոտ 10 տարի։ Ավելի քան վեց տարի նա ստեղծագործում էր, մշակում ու հաճախ պատռում էր իր գործերը և համարձակվեց տպագրվել միայն  այն բանից հետո, երբ Գյուստավ Ֆլոբերը  նրա ստեղծագործությունները համարեց  բավականաչափ հասուն և հետևողական։
Մոպասանի առաջին պատմվածքը լույս տեսավ 1880 թ. «Les soirées de Médan» ժողովածուում Զոլայի, Ալեկսիսի, Սեարի, Էնիկայի և Հյուիսմանսի ստեղծագործությունների հետ մեկտեղ։ Սկսնակ գրողը գրական շրջանակներին ապշեցրեց հատկապես իր «Boule de suif» ստեղծագործությամբ։ Նույն թվականին Մոպասանը տպագրեց «Բանաստեղծություններ» («Des vers») (1880) ժողովածուն, որտեղ գեղարվեստական մակարդակով առանձնանում էին  «Le mur», «Au bord de l’eau», «Désirs» и «Vénus rustique» բանաստեղծությունները։ Այս ժողովածուում զետեղված դրամատուրգիական փորձը («Histoire du vieux temps») թույլ տվեց Մոպասանին դառնալ «Գոլուա» («Gaulois») թերթի ժամանակագիր։ Հենց այս ժամանակ նա թողեց ծովային նախարարությունում իր պաշտոնը։ Թեև Մոպասանը իր գրական կարիերայի սկզբում Զոլայի հետևորդի  համբավ ուներ, նա «նատուրալիստական» դպրոցի համակիրներից  չէր. նատուրալիզմը ՝ համարում էր նեղ և միակողմանի գրական մեթոդ։ «Պիեռ և Ժան» վեպի նախաբանում Մոպասանը դատապարտում է դոկտրինյոր իրատեսությունը և իր արվեստի հիմնական մասը համարում է այն արվեստը, որը հստակ և համոզիչ ներկայացնում է ընթերցողին իրականության նկատմամբ իր սուբյեկտիվ տեսակետները։

Մոպասանը 11 տարվա ընթացքում ստեղծեց փոքր պատմվածքների մի շարք ժողովածուներ, որոնք վերնագրվում էին նրանցում տեղադրված առաջին պատմվածքի անունով (16 հատոր)։ Միաժամանակ գրեց այնպիսի վեպեր, ինչպիսիք են «Մի կյանքը» (Une vie) (1883), «Սիրելի բարեկամ» (Bel Ami) (1885), «Մոնտ-Օրիոլ» (Mont-Oriol) (1887), «Պիեռ և Ժան» (Pierre et Jean) (1888), «Մահվան պես հզոր» (Fort comme la mort) (1889) և «Մեր սիրտը » (Nôtre coeur) (1890)։
Այս ստեղծագործությունները թույլ տվեցին Մոպասանին առաջնային դիրք ապահովել իր ժամանակի ֆրանսիական  գրականության մեջ, հատկապես վիպագրության և նովելագրության բնագավառներում։ Ֆրանսիացի լավագույն  քննադատները միաձայն հիացմունքով  էին արտահայտվում Մոպասանի մասին։
Մոպասանի ստեղծագործությունները մեծ հաջողություն ունեին. նրա շահույթը հասնում էր 60 հազար ֆրանկի։ Մորն ու եղբորը ֆինանսապես ապահովելը Մոպասանը իր պարտքն էր համարում։ Սակայն ուղեղի գերլարված աշխատանքը չափազանց ծանր անդրադարձավ գրողի առողջության վրա։ Դրան գումարվեց ևս մեկ հիվանդություն. Մոպասանը հիվանդացավ սիֆիլիսով։
1884 թվականից Մոպասանի մոտ սկսվում են նյարդային ջղագարություններ. աճող հիասթափության պատճառով նա ընկնում է անհանգիստ իդեալիզմի աշխարհ։ Այս տրամադրությունը արտացոլվել է մի շարք պատմվածքներում, ինչպես, օրինակ, «Օրլյա»-ում (Horla)։  Հոգեկան հանգիստը չեն կարողանում վերականգնել ո՛չ աշխարհիկ հաջողությունները, ո՛չ «Revue des Deux Mondes»-ի հետ համագործակցությունը, ո՛չ «La Paix du ménage» կատակերգության համար ստացված ակադեմիական մրցանակը։ 1891 թ. դեկտեմբերին նյարդային ջղագարությունների արդյունքում Մոպասանը  ինքնասպանության փորձ կատարեց։ Պասիի մոտ գտնվող հոգեբուժարանում բուժվելու  սկզբնական շրջանում Մոպասանի գիտակցությունը վերադառնում էր, սակայն շուտով ջղագարությունները հաճախակի դարձան։ Նա մահացավ ուղեղի կաթվածից։


== Ստեղծագործության հիմնական թեմաները ==

Մոպասանի ստեղծագործությունների թեմաները կապված են իր ապրած դարաշրջանի առօրյա կյանքի և հեղինակի անձնական կյանքի հետ, որոնք միախառնվելով ստեղծում են անկրկնելի պատմություն։

Նորմանդիան (ֆր.՝ Normandie) գրողի հայրենի տարածաշրջանն է, որը մեծ տեղ է գրավում գրողի ստեղծագործությունների մեջ՝ ծովը և քաղաքները, ինչպիսիք են Ռուանը «Մի կյանք» (Une vie) կամ Հավրը «Պիեր և Ժան» վեպերում կամ շրջանի մարդիկ՝ գյուղացիները («Արտերում», 1884), ծառայողներ, աղախիններ («Մի կյանք») կամ բուրժուաներ («Պիեր և Ժան»)։ Սակայն Նորմանդիան Մոպասանի նկարագրած միակ շրջանը չէ։ Նրա լավագույն ստեղծագործություններից մեկի՝ «Սիրելի բարեկամի» գործողությունները տեղի են ունենում Փարիզում։ Այս վեպում հեղինակը ներկայացնում է փարիզյան տարբեր խավեր՝ հատկապես վերնախավը։ Այսպիսի տեսարանների կարող ենք հանդիպել նաև «Մահվան պես հզոր» կամ «Մոնտ-Օրիոլ»(Mont-Oriol) վեպերում։ Մանր բուրժուաները նկարագրված են «Ժառանգություն», «Վզնոցը», «Քաղաքից դուրս» և «Երկու ընկեր» նովելներում։
Ֆրանս-պրուսական պատերազմը նկարագրել է «Մադմուազել Ֆիֆի», «Երկու ընկեր», «Ծեր Միլոնը», «Խենթը» ստեղծագործություններում։
Կանանց մասին, հատկապես բռնության ենթարկված կանանց մասին գրել է «Մի կյանք», «Փոքրիկ Ռոկը», «Միսս Հարիետ» ստեղծագործություններում, նաև որոշ չափով «Մադմուազել Ֆիֆի», «Ճարպագունդը» և «Տելյեի տունը» նովելներում։
Ընտանիքի թեման շատ հարազատ է Մոպասանին, և նա այդ թեման արծարծել  է  «Պիեռ և Ժան», «Արտերում», «Երեխան» և այլ ստեղծագործություններում։


== Մատենագիտություն ==


=== Վեպեր ===

Մի կյանք/ Une vie (1883)
Սիրելի բարեկամ/ Bel Ami (1885)
Մոն-Օրիոլ/ Mont-Oriol (1887)
Պիեռ և Ժան / Pierre et Jean (1888)
Մահվան պես հզոր/ Fort comme la mort (1889)
Մեր սիրտը/ Notre coeur (1890)
Ցանկության կրակը (անավարտ)
Այրող հոգի (անավարտ)
նգելյուս (անավարտ)


=== Նովելներ ===
Թմբլիկը
Բուատել
Ֆերմայի սպասուհու պատմությունը
Ընտանիքում/En famille
Մադմուազել Ֆիֆի
Տիկին Բատիստ
Մահճակալը
Խե՞նթ
Սիրո խոսքեր
Փարիզյան արկած/ Une aventure parisienne
Սիրո փորձը
Երկու հայտնիներ
Տոնից առաջ
Հնարք
Երկու ընկեր
Գողը
Նորմանդական կատակ
Պիերո
Իվետա
Վզնոցը
Սիմոնի հայրը
Ժյուլի Ռոմեն
Անպիտան գեղեցկություն
Փորձությունը
Դիմակ
Դիմանկար
Տատիկի խորհուրդները
Մենամարտ
Սիրո փորձը
Ամանորյա նվեր
Հոգնություն
Կոկո
Ռոնդոլի քույրերը
Պարոն Պարան
Տուան
Նավահանգիստ
Թափառաշրջիկը
Սեր
Գերիները
Օժիտը
Զբոսանքը
Զղջում
Մարտենի դուստրը
Նա՞
Պարանը


=== Պատմվածքների ժողովածու ===
Օրվա և գիշերվա պատմվածքներ


=== Պատմվածքներ ===
Հորեղբայր Բոնիֆասի բացահայտած հանցագործությունը
Հայր
Ճանաչում

Ծերունին
Վախկոտը
Հարբեցողը
Վրիժառություն/ Une vendetta 1883
Ձեռքը
Աղքատը
Երեխան
Իրական պատմություն
Հիշողություն
Անիծված հացը
Հավանոցը
Ինքնասպանները
Վերադարձը
Լքվածը
Պահակը
Վաճառվում է
Մկրտություն
Միայնություն
Զինվորիկը


=== Էկրանավորում ===
Թմբլիկը, ռեժ. Միխայիլ Ռոմ, ԽՍՀՄ 1934
Սիրելի բարեկամ․ ռեժ. Պիեր Կարդինալ, Ֆրանսիա. 1983
Սիրելի բարեկամ. ռեժ. Դեկլան Դոնելան, Նիկ Օրմրոդ. Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա. 2012
Գի դը Մոպասան. ռեժ. Միշել Դղաշ. Ֆրանսիա. 14.04.1982


== Գի դը Մոպասանի հայերեն թարգմանված երկերի մատենագիտություն ==
Գիւի դը Մօպասան «Երեք զրոյց», Մոսկուա, 1889, 37 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Գիւղական աղքատ», Թիֆլիս, 1891, 32 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Երկու վէպիկ», Թիֆլիս, 1896, 32 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Քսան վէպիկներ եւ զրոյցներ», Թիֆլիս, 1897, 244 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Հայր Միլոնը», Բագու, 1902, 16 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Գեղեցկուհու խոստովանութիւնը եւ հանգուցեալի գաղտնիքը», Բագու, 1903, 22 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Մի կեանք (վէպ)», Թիֆլիս, 1906, 428 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Սատանայ», Թիֆլիս, 1912, 16 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Ճարպագունդը», «Զարդը», Թիֆլիս, 1913, 84 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Գերիները», Թիֆլիս, 1915, 24 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Մեղքին զաւակը», Կ. Պոլիս, 1923, 64 էջ։
Կի տը Մօբասան «Վիպակներ», Աթէնք, 1923, 16 էջ։
Գիւի դը Մօպասան «Տիկին Հիւսօնի վարդենին», «Չորս ֆանթէզի», Աղէքսանդրիա, 1928, 44 էջ։
Գյուի դը Մոպասան «Ընտիր պատմվածքներ», Յերևան, 1935, 220 էջ։
Գյուի դը Մոպասան «Ծովի վրա», Յերևան, 1938, 14 էջ։
Գի դը Մոպասան «Մադմուազել Ֆիֆի (պատմվածքներ 1870-1871 թթ. ֆրանս-գերմանա-կան պատերազմից)», Երևան, 1942, 192 էջ։
Գի դը Մոպասան «Ընտիր երկեր», Երևան, 1950, 692 էջ։
Գի դը Մոպասան «Մի կյանք (վեպ)», Երևան, 1951, 276 էջ։
Գի դը Մոպասան «Սիրելի բարեկամ (վեպ)», Երևան, 1953, 460 էջ։
Գի դը Մոպասան «Մահվան պես հզոր (վեպ)», Երևան, 1961, 260 էջ։
Գի դը Մոպասան «Վալտեր Շնաֆսի արկածը», Երևան, 1962, 48 էջ։
Գի դը Մոպասան «Մոնտ-Օրիոլ (վեպ)», Երևան, 1977, 284 էջ։
Գի դը Մոպասան «Ձիթենու այգին (նովելներ)», Երևան, 1985, 240 էջ։
Գի դը Մոպասան «Սիրելի բարեկամ (վեպ)», Երևան, 2013, 384 էջ։
Գի դը Մոպասան «Ընտիր նովելներ», Երևան, 2017, 436 էջ։


== Հետաքրքիր փաստեր ==

Թեպետ Գի դը Մոպասանը չէր սիրում Էյֆելյան աշտարակը, նա ամեն օր ճաշում էր այնտեղի սրճարաններից մեկում, քանի որ Փարիզում դա միակ տեղն էր, որտեղից աշտարակը չէր երևում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Գի դը Մոպասանի Մենություն պատմվածքը Գրանիշ գրական համայնքում
Գի դը Մոպասանը գրքամոլում