Խուանա Ինես դե լա Կրուս

Դոնյա Ինես դե Ասբաժե Ռամիրես դե Սանտիլյանա (իսպ.՝ Juana Inés de Asbaje Ramírez de Santillana), հայտնի որպես Խուանա Ինես դե լա Կրուս  (իսպ.՝  Juana Inés de la Cruz, նոյեմբերի 12, 1651(1651-11-12), Nepantla de Sor Juana Inés de la Cruz, Նոր Իսպանիայի փոխարքայություն, Կաստիլիա և Լեոն - ապրիլի 17, 1695(1695-04-17)[…], Մեխիկո, Նոր Իսպանիայի փոխարքայություն, Կաստիլիա և Լեոն), մեքսիկացի գրող, փիլիսոփա, կոմպոզիտոր և բարոկո ժամանակաշրջանի բանաստեղծ։ Իսպանական ոսկե դարի աջակցությունների շնորհիվ, նա ստացավ «Տասներորդ մուսա» կամ «Ամերիկայի փյունիկ» մականունը:Պատմաբան Ստյուարտ Մյուրեյը նրան անվանում է բոց, որը ծագել է կրոնական ավտորիտարիզմի մոխիրներից։ Սոր Խուանան ապրել է Մեքսիկայի գաղութատիրության ժամանակաշրջանում, նա սկսեց ներդրում կատարել ինչպես վաղ իսպանական գրականության, այնպես էլ իսպանական ոսկե դարի արտասահմանյան գրականության մեջ։ Սկսելով իր ուսումը երիտասարդ  տարիքից՝ Սոր Խուանան սահուն տիրապետում էր լատիներենին, նաև գրում էր նահուատլերեն, իր պատանեկության տարիներին փիլիսոփայությամբ  հայտնի դարձավ։ 
Սոր Խուանան ուսում ստացավ իր սեփական գրադարանում, որը հիմնականում ժառանգել էր  իր պապիկից։ 1667 թվականին միանձնատանը միանալուց հետո, Սոր Խուանան սկսեց գրել պոեզիա և արձակ սեր, ֆեմինիզմ, կրոն, բնապահպանություն թեմաներով։ Նա իր միանձնուհու կացարանը վերածեց սրահի, ուր այցելում էին Նոր Իսպանիայի կին վերնախավը, ներառյալ Դոնյա Էլեոնորա դել Կարետոն, Մանսերայի  և Դոնյա Մարիա Լուիզա Գոնզագան, Պարեդես դե Նավայի կոմսուհին, երկուսն էլ Նոր Իսպանիայի փոխարքաներ։ Միսոգինիայի  և տղամարդկանց կեղծավորության վերաբերյալ նրա քննադատությունը հանգեցրեց նրան, որ Պուեբլայի եպիսկոպոսը դատապարտեց նրան,1964 թվականին նրան ստիպեցին  վաճառել իր գրքերի հավաքածուն և կենտրոնանալ աղքատների բարեգործության վրա։ Նա մահացավ հաջորդ տարի, հիվանդանալով ժանտախտով, իր քույրերին բուժելիս։ 
Հարյուրավոր տարիներ ակադեմիական դիսկուրսից հեռանալուց հետո,Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Օկտավիո Փազը վերահաստատեց Սոր Խուանայի կարևորությունը ժամանակակից ժամանակներում։ Այժմ գիտնականները Սոր Խուանային նկարագրում են որպես ֆեմինիստ, և նա գաղութատիրություն, կրթության իրավունքներ, կանանց կրոնական իշխանություն թեմաների աշխույժ դիսկուրսի առարկան է։


== Կենսագրություն ==

Դոնյա Ինես դե Ասբաժեն ծնվել է Սան Միգել Նեպանտլայում  Մեխիկոյին մոտ:Նա ապօրինի զավակն էր Դոն Պեդրո Մանուել դե Ասուաջե և Վարգաս Մաչուկայի, իսպանացի սպա, ով բնակվում էր Մեխիկոյին մոտ գտնվող Պանոայայում։ Նա մկրտվել է 1651 թվականի դեկտեմբերի 2-ին «Ինես» անունով  (Խուանա 16-ը ավելացվել է միայն նրա մենաստան մտնելուց հետո, մկրտության գլանակների վրա նկարագրված է որպես «Եկեղեցու  դուստր» «Ինես» անունը ստացել է իր մորաքրոջ «Դոնյա Ինես Ռամիրես դե Սանտիլանայի» անունից, ով ժառանգել էր իր անունը տատիկից «Դոնյա Ինես դե Բրենես»։ 
Ըստ տեղեկությունների, նրա կենսաբանական հայրը իսպառ բացակայել է նրա կյանքից։ Այնուամենայնիվ,  իր մայրական պապիկի շնորհիվ, Ինեսը իր ազգականների հետ, Պանոայայի կալվածքում ունեցավ հարմարավետ կյանք։

Իր մանկության տարիներին Ինեսը հաճախ էր թաքնվում կացարանի մատուռում, որպեսզի հարակից գրադարանից կարդա իր պապիկի գրքերը, ինչը աղջիկներին արգելված էր:Մինչև երեք տարեկանը նա սովորեց կարդալ և գրել լատիներեն։  Մինչև հինգ տարեկան նա կարողանում էր հաշվարկ անել։ Ութ տարեկանում նա բանաստեղծություն գրեց հաղորդության մասին  Մինչև դեռահասության տարիք Ինեսը տիրապետում էր հունական տրամաբանությանը, տասներեք տարեկանում Ինեսը սովորեցնում էր լատիներեն երեխաներին։ Նա նաև սովորեց ացտեկական նահուատլ լեզուն և գրեց մի քանի բանաստեղծություն  այդ լեզվով։
1664 թվականին, 16 տարեկանում Ինեսին ուղարկեցին Մեքսիկա ապրելու։ Նա նույնիսկ իր մայրիկից թույլտվություն խնդրեց դառնալ արական սեռի ուսանող, որպեսզի կարողանա ընդունվել համալսարան։ Առանց ֆորմալ կրթության, Խուանան շարունակեց իր ուսումը մասնավոր։ Նրա ընտանիքի ազդեցիկ դիրքի շնորհիվ նա ստացավ սպասավորի պաշտոն գաղութատիրական փոխարքայի արքունիքում, որտեղ նա գտնվում էր Իտալիայի ամենանշանավոր ընտանիքներից մեկի փոխարքայի կնոջ՝ Դոննա Էլեոնորա դել Կարետոյի, խնամակալության ներքո։  Փոխարքա Մարկիզ դե Մանսերան, ցանկանալով ստուգել 17-ամյա երիտասարդի ուսումն ու խելքը, մի քանի աստվածաբանների, իրավաբանների, փիլիսոփաների և բանաստեղծների հրավիրեց հանդիպման, որի ընթացքում նա ստիպված էր անպատրաստ պատասխանել բազմաթիվ հարցերի և բացատրել  տարբեր գիտական և գրական առարկաների մի քանի դժվար կետեր։ Այն ձևը, որով նա արդարացնում էր իրեն, ապշեցնում էր  բոլոր ներկաներին և մեծապես բարձրացնում  նրա հեղինակությունը։ Նա իր գրական նվաճումների շնորհիվ  համբավ ձեռք բերեց  Նոր Իսպանիայում։ Նա շատ էր հիանում փոխարքայական դատարանում, և նա մի քանի ամուսնության առաջարկներ ստացավ, որոնք նա մերժեց։


== Կրոնական կյանք և անվանափոխություն ==

1667 թվականին նա մուտք գործեց  Սուրբ Հովսեփի վանքը, որը Կարմելիտից հեռացված միանձնուհիների համայնք էր։ Նա այտեղ մնաց ընդամենը մի քանի ամիս:Ավելի ուշ՝ 1669 թվականին, նա մտավ Հիերոնիմիտ միանձնուհիների վանքը, որն ուներ ավելի հանգիստ կանոններ և փոխեց իր անունը Սոր Խուանա Ինես դե լա Կրուսի, հավանաբար նկատի ունենալով Սոր Խուանա դե լա Կրուս Վասկես Գուտիերեսը, ով իսպանացի միանձնուհի էր:Մեկ այլ պոտենցիալ համանուն էր Սուրբ Խուան դե լա Կրուսը, իսպանական բարոկկոյի ամենահեղինակավոր հեղինակներից մեկը։ Նա որոշեց միանձնուհի դառնալ, որպեսզի կարողանա սովորել այնպես, ինչպես ցանկանում էր, քանի որ ցանկանում էր «չունենալ հաստատուն զբաղմունք, որը կարող է կրճատել իր սովորելու ազատությունը։
Ավելի վաղ, Սոր Խուանան վանքում  ընկերացավ գիտակից Դոն Կառլոս դե Սիգյունզա և Գոնգորայի հետ, ով այցելում էր   նրան մենաստանի դահլիճ։ Նա մնաց 1669 թվականից մինչև իր մահը  Մեխիկոյում գտնվող Սանտա Պաուլայի մենաստանում։  Այնտեղ սովորեց, գրեց և հավաքեց գրքերի մեծ գրադարան:Նոր Իսպանիայի փոխարքաները  դարձան նրա հովանավորները, նրանք աջակցեցին նրան և հրատարակեցին նրա գործերը Իսպանիայում։ Նա իր բանաստեղծություններից մի քանիսը նվիրեց հովանավոր Մարիա Լուիզա Մանրիկե դե Լարա Գոնզագայի՝ Վեսպասիանո Գոնզագայի, Դուկա դի Գուաստալայի, 9-րդ կոմսուհի Պարեդեսի դստեր նկարներին։
1690 թվականի նոյեմբերին Պուեբլայի եպիսկոպոս Մանուել Ֆերնանդես դե Սանտա Կրուսը՝ Սոր Ֆիլոտեա կեղծանունով, հրապարակեց Սոր Խուանայի քննադատությունը պորտուգալացի  քարոզիչ հայր Անտոնիո Վիեյրայի 40-ամյա քարոզի վերաբերյալ։ Չնայած Սոր Խուանայի մտադրությունները թողնված են մեկնաբանության, շատ գիտնականներ նախընտրել են մեկնաբանել աշխատանքը որպես կրոնական իշխանության հիերարխիկ կառուցվածքի մարտահրավեր։ Նա հրապարակեց իր քննադատությունները, որպեսզի դրանք օգտագործի  քահանայի դեմ, և թեև համաձայն էր նրա քննադատություններին, նա կարծում էր, որ որպես կին, նա պետք է նվիրվի աղոթքին և հրաժարվի իր գրություններից։
Ի պատասխան իր քննադատներին՝ Սոր Խուանան նամակ գրեց, որտեղ նա պաշտպանում էր կանանց ֆորմալ կրթություն ստանալու իրավունքը ։  Սոր Խուանան պնդում էր, որ կանանց, հատկապես տարեց կանանց, հեղինակավոր պաշտոններում դնելով, կանայք կարող են կրթել այլ կանանց։ Արդյունքում, Սոր Խուանան պնդում էր, որ այս պրակտիկան կարող է նաև խուսափել պոտենցիալ վտանգավոր իրավիճակներից, որոնք ներառում են տղամարդ ուսուցիչներին ինտիմ միջավայրում երիտասարդ կին ուսանողների հետ։ 1691 թվականին նրան նկատողություն արեցին և հրամայեցին դադարեցնել գրելը մասնավոր նամակի բացահայտումից հետո, որտեղ նա գրում էր կանանց կրթության իրավունքի մասին։


=== Պոեզիա ===


==== Առաջին  երազը ====
Առաջին երազը երկար փիլիսոփայական և նկարագրական ստեղծագործություն, բանաստեղծություն, որը միավորում է 7 և 11 վանկերի տողերը, «զբաղված է գիշերվա ստվերով, որի տակ մարդը քնում է լռության մեջ, որտեղ գիշերային ու ցերեկային կենդանիներն են մասնակցում»։ Մարդու մարմինը դադարեցնում է իր սովորական գործողությունները, որոնք նկարագրված են ֆիզիոլոգիական և խորհրդանշական տերմիններով՝ ավարտվելով երևակայությամբ՝ որպես պատկեր արտացոլող սարքի՝ փարոսի գործունեությամբ։ Այս պահից սկսած նրա հոգին երազի մեջ սեփական ինտելեկտի գագաթին  իրեն ազատ է տեսնում, այլ կերպ ասած՝ սեփական բուրգանման լեռան գագաթին, որը լուսավոր է և  ուղղված է Աստծուն։
Այդ ժամանակ մարմինը սպառել է իր ողջ սնունդը, և այն սկսում է շարժվել և արթնանալ, հոգին և մարմինը վերամիավորվել են:Բանաստեղծությունն ավարտվում է նրանով, որ Արևը հաղթահարում է գիշերը լուսավոր և մութ բանակների ուղիղ ճակատամարտում և բանաստեղծի զարթոնքով։ 


==== Սիրային պոեզիա ====
Սոր Խուանայի պոեզիայի առաջին հատորը հրատարակվել է Իսպանիայում՝ փոխանորդ Մարիա Լուիզա Մանրիկե դե Լարա Գոնզագայի, Պարեդեսի կոմսուհի՝ Մարկիզա դե լա Լագունայի կողմից։ Նրա բանաստեղծություններից շատերը վերաբերում էին սիրո և զգայականության թեմային։ Կոլումբացի-ամերիկյան թարգմանիչ Խայմե Մանրիկեն  իր պոեզիան նկարագրել է այսպես «Նրա սիրային բանաստեղծությունները բարդ և երկիմաստ ժամանակակից հոգեբանության արտահայտություններ են, և քանի որ դրանք այնքան կրքոտ և վայրագ են, որ երբ մենք կարդում ենք դրանք, մենք զգում ենք, որ կլանված ենք նրա ձեռք բերած մերկ ինտենսիվությունից 


==== Դրամա ====
Բացի երկու կատակերգություններից (Ցանկությունների տուն և Սերը միայն լաբիրինթոս է), Սոր Խուանան համարվում  է որպես Ագուստինի կատակերգության հնարավոր ավարտի հեղինակ։ 1990-ականներին Գիլերմո Շմիդհուբերը  թողարկեց կատակերգությունը, որն այլ ավարտ էր պարունակում։ Նա ասաց, որ այդ հազար բառերը գրել են Սոր Խուանայի կողմից։ Որոշ գրականագետներ, ինչպիսիք են Օկտավիո Պազը, Ջորջինա Սաբատ-Ռիվերսը և Լուիս Լեալը, ընդունել են Սոր Խուանային որպես համահեղինակ, իսկ մյուսները, ինչպիսիք են Անտոնիո Ալատորեն և Խոսե Պասկուալ Բուքսոն, հերքել են այն։ 
Կոմեդիա
Գիտնականները քննարկում են Խուանայի կատակերգությունների իմաստը։ Ջուլի Գրիր Ջոնսոնը նկարագրում է, թե ինչպես է Խուանան բողոքել սեռերի միջև խիստ սահմանված հարաբերությունների դեմ՝ իր լիամետրաժ կատակերգությունների և հումորի միջոցով։ Նա պնդում է, որ Խուանան գիտակցում էր կանանց բացասական տեսակետը կատակերգության մեջ, որը նախատեսված էր կանանց հաշվին տղամարդկանց գերազանցությունը պահպանելու համար։ Ճանաչելով ծիծաղի ուժը՝ Խուանան յուրացրեց հումորի նպատակը և օգտագործեց այն որպես սոցիալապես ընդունելի միջոց, որի միջոցով կասկածի տակ էր դնում տղամարդկանց և կանանց պատկերացումները։ 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին աղբյուրներ ==
The Juana Inés de la Cruz Project Archived 2010-08-18 at the Wayback Machine. Dartmouth College. Retrieved: 2010-05-09.
Sor Juana Ines de la Cruz (1648–1695) Oregon State University. Retrieved: 2010-05-09.
Universidad del Claustro de Sor Juana. Retrieved: 2010-08-03.


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Sor Juana festival. National Museum of Mexican Art, Chicago Archived 2021-07-07 at the Wayback Machine.
Sor Juana Ines the Tenth Muse from Inside Mexico
Sor Juana, the Poet: The Sonnets from National Endowment for the Humanities
Sor Juana, la poetisa: Los sonetos from National Endowment for the Humanities
The Imperfect Sex: Why Is Sor Juana Not a Saint? by Jorge Majfud
The Sor Juana Inés de la Cruz Project Archived 2021-03-08 at the Wayback Machine.
Academic resource on the poetry of Sor Juana Inés de la Cruz
On-line facsimile edition of Sor Juana's Fama y obras posthumas
Six sonnets in Spanish with English translations
Free scores by Juana Inés de la Cruz in the International Music Score Library Project
Libro de professiones y elecciones de prioras y vicarias del Convento de San Gerónimo (University of Texas Libraries) Includes the handwritten professions of famous poet Sor Juana Inés de la Cruz
Juana Inés de la Cruz profile and works on LibraryThing
CrashCourse and PBS Digital Studios: Pre-Colombian Theatre, Sor Juana, etc