Ջարեդ Դայմոնդ

Ջարեդ Մեյսոն Դայմոնդ (անգլ.՝ Jared Mason Diamond, սեպտեմբերի 10, 1937(1937-09-10), Բոստոն, ԱՄՆ), ամերիկացի աշխարհագրագետ, պատմաբան, թռչնաբան, գիտության մասսայականացնող, հանրահայտ «Երրորդ շիմպանզեն» (1991), «Զենքեր, մանրէներ, պողպատ» (1997, Պուլիցերյան մրցանակի դափնեկիր), «Կոլապս. ինչպես են որոշ հասարակություններ գոյատևում, իսկ մյուսները՝ մահանում» (2005), «Աշխարհը մինչև երեկ» (2012), և «Ճգնաժամ» (2019) գիտական աշխատությունների հեղինակը։ Ի սկզբանե մասնագիտացած լինելովկենսաքիմիայի և հոգեբանության մեջ՝ Դայմոնդը հայտնի է մի շարք ոլորտների իր մեկնաբանություններով, ներառյալ մարդաբանության, բնապահպանության, աշխարհագրության և էվոլյուցիոն բուսաբանության։ Նա Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանում աշխարհագրության պրոֆեսոր է։
2005 թվականին, Prospect և Foreign Policy ամսագրերի իրականացրած քվեարկության արդյունքում, 100 ամենաինտելեկտուալ մարդկանց շրջանում Ջարեդ Դայմոնդն զբաղեցրել է 9-րդ հորիզոնականը։


== Վաղ կենսագրություն և կրթություն ==
Դայմոնդը ծնվել է 1937 թվականի սեպտեմբերի 10-ին ԱՄՆ Մասաչուսեթս նահանգի Բոստոն քաղաքում։ Նրա երկու ծնողներն էլ Աշկենազ հրեաներ են եղել, որոնք ներգաղթել էին Միացյալ Նահանգներ։ Ջարեդ Դայմոնդի հայրը՝ Լուիս Դայմոնդը մանկաբույժ էր, որը Միացյալ Նահանգներ էր ներգաղթել Քիշնևից (Մոլդովա), իսկ մայրը՝ Ֆլորա Կապլանն ուսուցչուհի, լեզվաբան և դաշնակահար էր։ Դայմոնդը դաշնամուր նվագել է սովորել 6 տարեկանից։ Տարիներ անց, Յոհաննես Բրամսի «Intermezzo in A major»-ը նվագելով, նա ամուսնության առաջարկություն կանի իր կնոջը։
Արդեն 7 տարեկանում նրա մոտ ձևավորվել էր թռչունների դիտման նախասիրությունը։ Սա դարձավ նրա կյանքի ամենամեծ նախասիրություններից մեկը, որի արդյունքում նա դարձավ թռչնաբանության ոլորտի մի շարք գիտական աշխատությունների հեղինակ։
15 տարեկանում առաջին անգամ նրա ծնողները Ջարեդին տարել են ԱՄՆ արևելքից դուրս՝ դեպի Մոնտանա նահանգ, որտեղ ընտանիքն արձակուրդներն անց է կացրել Հիրսչի ընտանիքի՝ Բիգ Հոլ գետի մոտ գտնվող ռանչոյում։ 1956 թվականի ամռանը, արդեն որպես քոլեջի ուսանող, Ջարեդն աշխատանքի նպատակով վերադարձավ այդ ռանչո։ Ավելի ուշ, տպավորված լինելով նահանգի գեղեցկությամբ, նա պարբերաբար իր ընտանիքի արձակուրդներն անց էր կացնում այնտեղ և Մոնտանա նահանգն ու Բիթերռութ դաշտավայրը դարձան նրա «Կոլապս. ինչպես են որոշ հասարակություններ գոյատևում, իսկ մյուսները՝ մահանում» գրքի հիմնական օրինակները։
Նա ընդունվել է Ռոքսբարիի լատինական դպրոց և 1958 թվականին Հարվարդի համալսարանում ստացել կենսաքիմիական գիտությունների բակալավրի աստիճան։ Իսկ արդեն 1961 թվականին Քեմբրիջի համալսարանի Թրինիթի քոլեջում, պաշտպանելով լեղապարկի թաղանթի վերաբերյալ իր թեկնածուական աշխատանքը, Ջարեդ Դայմոնդն ստացել է ֆիզիոլոգիայի և կենսաֆիզիկայի ոլորտներում պրոֆեսորի գիտական աստիճան։


== Կարիերա ==

Քեմբրիջի համալսարանն ավարտելուց հետո՝ Դայմոնդը վերադարձել է Հարվարդ և մինչև 1965 թվականը եղել Հարվարդի կրթաթոշակառուների միության կրտսեր կրթաթոշակառու։ 1968 թվականին դարձել է Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանի բժշկության դպրոցի ֆիզիոլոգիայի պրոֆեսոր։ Զուգահեռաբար, նա զարգացնում էր նաև իր կարիերան թռչնաբանության և բնապահպանության ոլորտներում՝ մասնագիտանալով Նոր Գվինեայով և հարակից կղզիներով, որտեղ սկսեց այցելել սկսած 1964 թվականից։ Ավելի ուշ, երբ արդեն 50-ն անց էր, Դայմոնդը խորացավ երրորդ ուղղության՝ շրջակա միջավայրի պատմության մեջ և դարձավ Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանի աշխարհագրության պրոֆեսոր, որտեղ էլ մինչ օրս աշխատում է։ Նա նաև դասավանդում է Հռոմի Լուիս Գուիդո Կարլի համալսարանում (իտալերեն՝ Libera Università Internazionale degli Studi Sociali Guido Carli): 1999 թվականին դարձել է Գիտության ազգային մեդալի դափնեկիր, իսկ 2009 թվականին Վեսթֆիլդի նահանգային համալսարանը նրան շնորհել է պատվավոր դոկտորի կոչում։
Դայմոնդն ի սկզբանե մասնագիտացած է եղել լեղապարկում աղերի կլանման մեջ։ Գիտական աշխատություններ է հրապարակել նաև բնապահպանության և թռնչաբանության ոլորտներում, սակայն առավել հայտնի է դարձել իր գիտահանրամատչելի մի շարք աշխատություններով, որոնք վերաբերում են գիտության ավելի լայն ոլորտներին, քան նրանց, որոնց մեջ Դայմոնդն ի սկզբանե մասնագիտացած էր։ Իր ակադեմիական բազմազանության պատճառով, Դայմոնդին հաճախ անվանում են «պոլիմաթ» կամ ունիվերսալ մարդ։


== Գիտական հայտնի աշխատություններ ==


=== Երրորդ շիմպանզեն (1991) ===
Դայմոնդի առաջին հայտնի գիրքը՝ «Երրորդ շիմպանզեն» կամ «Երրորդ շիմպանզեն. մարդկային կենդանու էվոլյուցիան և ապագան», ուսումնասիրում է մարդկային էվոլյուցիան և դրա արդիականությունը ժամանակակից աշխարհի համար՝ ներառելով տվյալներ մարդաբանությունից, էվոլյուցիոն կենսաբանությունից, գենետիկայից, բնապահպանությունից և լեզվաբանությունից։ Գիրքը անդրադարձ է կատարում նրան, թե ինչպես է տեղի ունեցել կենդանիներից տարբերվելու համար մարդկային զարգացումը, չնայած մեր ԴՆԹ-ի 98 %-ը համընկնում է մարդուն ամենամոտ կենդանատեսակի՝ շիմպանզեի հետ։ Գիրքը անդրադարձ է կատարում նաև լեզվի, արվեստի, գյուղատնտեսության, ծխելու և թմրանյութերի օգտագործման և մարդկային կենսագործունեության մյուս ոլորտների կենդանական ծագմանը, որոնք հաճախ թվում են, թե եզակի մարդկային կենսագործունեություն են։ Գիրքը մեծապես ընդունվել է քննադատների կողմից և 1992 թվականին հաղթել գիտական գրքերի Ռոն-Պուլեն ու The Los Angeles Times-ի գրական մրցանակը։


=== Զենքեր, մանրէներ և պողպատ (1997) ===
Նրա երկրորդ և ամենահայտնի գիտական գիրքը՝ «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ»-ը հրապարակվել է 1997 թվականին։ Գիրքն առաջ է քաշում այն հարցադրումը, թե ինչու են Եվրասիայի ժողովուրդները նվաճել և տեղահանել բնիկ ամերիկացիներին, բնիկ ավստրալացիներին և աֆրիկացիներին, այլ ոչ թե տեղի է ունեցել հակառակը։ Հեղինակը պնդում է, որ դա տեղի է ունեցել ոչ թե Եվրասիայի ժողովուրդների գենետիկական առավելությունների հաշվին, այլ Եվրասիա մայրցամաքի առանձնահատկությունների պատճառով։ Մասնավորապես, այդ մայրցամաքը ունեցել է վայրի բնության բազմազանության և կենդանատեսակների ընտելացման առավել նպաստավոր պայմաններ ու արևելք/արևմուտք առանցքը, ինչը հնարավորություն էր տալիս այդ ընտելցված տեսակների, մարդկանց, տեխնոլոգիաների և հիվանդությունների տարածմանը՝ առանց լայնության փոփոխության մեծ տարածքների վրա։

Գրքի առաջին հատվածը կենտրոնացած է այն հարցի վրա, թե ինչու միայն քիչ քանակով վայրի բույսեր և կենդանատեսակներ են հարմար մարդու կողմից ընտելացման համար։ Երկրորդ հատվածում քննարկվում է է այն հարցը, թե ինչպես է պարենային տեղական արտադրությունը հիմնված այդ ընտելացված տեսակների վրա, ինչը հանգեցրել է բնակչության խտության մեծացմանը և մարդկային բնակչության շերտավորմանը, գրի գյուտի ի հայտ գալուն, կենտրոնացված քաղաքական կուսակցությունների ձևավորմանն ու համաճարակային վարակների տարածմանը։ Գրքի երրորդ հատվածն էլ տարբեր մայրցամաքներում և աշխարհամասերում համեմատում է պարենի արտադրության և մարդկային հասարակության զարգացումը։ Դայմոնդի «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ» գիրքը դարձել է միջազգային բեսթսելեր և թարգմանվել աշխարհի 33 լեզուներով՝ ստանալով մի շարք մրցանակներ, ներառյալ Պուլիցերյան մրցանակ, գիտական գրքերի Ավենտիս մրցանակ, ինչպես նաև գիտության ոլորտում Փի Բետա Կապա մրցանակ։ 2005 թվականին National Geographic Society-ն գրքի հիման վրա փաստավավերագրական ֆիլմաշար է պատրաստել։


=== Ինչո՞ւ է սեքսն այդքան հաճելի (1997) ===
Իր երրորդ «Ինչո՞ւ է սեքսն այդքան հաճելի» գրքում, որը ևս հրապարակվել է 1997 թվականին, Դայմոնդը քննարկում է մարդկային սեռականության առանձնահատկությունների հիմքում ընկած էվոլյուցիոն գործոնները, որոնք համարվում են մարդուն շնորհված, սակայն չափազանց անսովոր են մեր բարեկամ կենդանիների շրջանում։ Այդ առանձնահատկությունները ներառում են երկարատև զուգընկերային հարաբերությունները (ամուսնություն), տնտեսապես փոխգործակցող զույգերի  գոյակցությունը ընդհանուր համայնքային տարածքում, հայրերի և մայրերի կողմից ծնողական խնամքի ապահովումը, մասնավոր, այլ ոչ հանրային վայրերում սեռական հարաբերություններով զբաղվելը, թաքնված ձվազատումը, կանանց սեռական զգայունությունը, որն ընդգրկում է դաշտանային ցիկլի մեծ մասը, ներառյալ անպտղության օրերը, կանանց դաշտանադադարը և տարբերակիչ երկրորդային սեռական նշաններ։


=== Կոլապս ===
Դայմոնդի հաջորդ «Կոլապս. ինչպես են որոշ հասարակություններ գոյատևում, իսկ մյուսները՝ մահանում» գիրքը, որը հրապարակվել է 2005 թվականին, ուսումնասիրում է անցյալի մի շարք հասարակությունների՝ փորձելու հասկանալ, թե ինչու են դրանց մի մասը փլուզվել կամ շարունակել գոյատևել ու համեմատական հասարակություններն ինչ կարող են սովորել այդ պատմական օրինակներից։ Ինչպես «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ» գրքում, այս գրքում ևս Դայմոնդը պնդում է այն միտքը, որ անցյալի հասարակությունների անկումը ամբողջությամբ հիմնված չի եղել մշակութային գործոնների վրա՝ փոխարենը հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացնելով բնապահպանության վրա։ Գրքում ներկայացված հասարակությունների շարքում են վիկինգներն ու Գրենլանդիայի ինուիտները, Մայաների քաղաքակրթությունը, Անասազին, Զատկի կղզու բնիկ ժողովուրդները, Ճապոնիան, Հայիթին, Դոմինիկյան Հանրապետությունը և ժամանակակից Մոնտանան։
Գիրքը ավարտվում է այն հարցով, թե ինչու որոշ հասարակություններ աղետալի որոշումներ են կայացնում, թե ինչպես է խոշոր բիզնեսը ազդում շրջակա միջավայրի վրա, որոնք են մեր հիմնական բնապահպանական խնդիրները այսօր և ինչ կարող են անհատներն անել այդ խնդիրները լուծելու համար։ Ինչպես «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ» գիրքը, այնպես էլ այս մեկը թարգմանվել է տասնյակ լեզուներով, դառնալով միջազգային բեսթսելեր։ Այս գրքի հիման վրա ևս նկարահանել է փաստավավերագրական ֆիլմաշար։ Որոշ մարդաբաններ և գիտնականներ քննադատում են Դայմոնդի մեթոդներն ու եզրակացությունները։ «Կոլափսը» ևս նոմինացվել է գիտական գրքերի մի շարք մրցանակների։


=== «Մեզ համար վրեժխնդրություն» հակասություն (2008) ===
2008 թվականին The New Yorker ամսագրում Դայմոնդի հրապարակել է «Մեզ համար վրեժխնդրություն» վերնագրով հոդված, որտեղ բացատրում էր Պապուա Նոր Գվինեայում ցեղային պատերազմների ժամանակ վրեժի դերը։ Մեկ տարի անց հոդվածում ներկայացված երկու բնիկներ դատական հայց են ներկայացրել Դայմոնդի և The New Yorker-ի դեմ՝ պնդելով, թե հոդվածը վարկաբեկում է իրենց։ 2013 թվականին The Observer-ը գրել էր, որ դատական հայցը «փոխադարձ համաձայնությամբ հետ է կանչվել՝ նրանց իրավաբանի հանկարծակի մահից հետո»։


=== Պատմության բնական գիտափորձերը (2010) ===
2010 թվականին, Ջեյմս Ռոբինսոնի հետ միասին, Դայմոնդը համախմբագրել է «Պատմության բնական գիտափորձերը» աշխատությունը, որն իրենից ներկայացնում է 7 թեմատիկ դեպքերի ուսումնասիրություն, որը ցույց է տալիս պատմության ուսումնասիրման միջդիսցիպլինար և համեմատական մոտեցումը։ Հենց այս մոտեցման կողմնակից է հանդիսանում Ջարեդ Դայմոնդը։ Գրքի վերնագիրը բխում է այն փաստից, որ անհնարին է պատմություն ուսումնասիրել լաբորատոր գիտությունների նախընտրելի մեթոդներով, օրինակ, վերահսկվող գիտափորձերի ճանապարհով, համեմատելով մարդկային հասարակություններն այնպես, կարծես դրանք մանրէներով լցված փորձարարական սրվակներ լինեն։ Գրքի վերջաբանը դասակարգում է բնական գիտափորձերը, քննարկում դրանց ուսումնասիրության գործնական բարդությունները և առաջարկներ անում, թե ինչպես լուծել այդ բարդությունները։


=== Աշխարհը մինչև երեկ (2012) ===
«Աշխարհը մինչև երեկ» աշխատությունը, որը հրապարակվել է 2012 թվականին, Դայմոնդը քննարկում է այն հարցը, թե արևմտյան աշխարհն ինչ կարող է սովորել ավանդական հասարակություններից։ Այնտեղ քննարկվում է ֆերմերների և որսորդ-հավաքիչների 39 ավանդական փոքր հասարակություններ՝ նկարագրելով, թե նրանք ինչպես են փորձում լուծել համընդհանուր մարդկային խնդիրները։ Քննարկվող խնդիրների թվում են տարածքի բաժանումը, տարաձայնությունների լուծումը, երեխաների դաստիարակումը, տարեցներին դիմելը, վտանգները հաղթահարելը, կրոնների ձևավորումը, մի քանի լեզուներ սովորելը և առողջ մնալը։ Գիրքն առաջարկում է ավանդական հասարակությունների մի քանի պրակտիկաներ, որոնք օգտակար կլինեն ներկայիս արդյունաբերական աշխարհի կամ մնացած հասարակության կողմից ընդհանրապես ընդունվելու դեպքում։


=== Ճգնաժամ (2019) ===
«Ճգնաժամ» աշխատության մեջ Դայմոնդն ուսումնասիրում է, թե ինչպես կարող են պետությունները ճգնաժամի ժամանակ դասեր քաղել այնպես, ինչպես դա անում են մարդիկ։ Գրքում ուսումնասիրվող պետությունների թվում են Ֆինլանդիան, Ճապոնիան, Չիլին, Ինդոնեզիան, Գերմանիան, Ավստրալիան և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները։ Դայմոնդն առանձնացնում է ժամանակակից չորս սպառնալիքներ. միջուկային զենքը, կլիմայի փոփոխությունները, սահմանափակ ռեսուրսները և ծայրահեղ անհավասարությունը։
The New York Times-ի մեկնաբան Անանդ Գիրիդհարադասը պնդում է, որ գիրքը պարունակում է բազմաթիվ փաստական անճշտություններ։ The New Republic-ի մեկնաբան, պատմաբան Դանիել Իմերվահրը նշում է, որ Դայմոնդը «դուրս է նետել վիճակագրական վերլուծությունը» և դրա հետ կապված խստությունը, անգամ իր նախորդ գրքերի ստանդարտները, որոնք երբեմն ևս այս հիմունքներով քննադատության էին ենթարկվում կամ որոշ փաստեր վիճարկվում էին։


== Անձնական կյանք ==
Դայմոնդն ամուսնացած է Մերի Քոհենի հետ, որը լեհ քաղաքական գործիչ Էդվարդ Վերների թոռնուհին է։ Նրանք ունեն զույգ որդիներ, որոնք ծնվել են 1987 թվականին։


== Խմբագրական աշխատանք և անդամություն ==
Անդամակցում է Skeptic Magazine-ի խմբագրական խորհրդին, որը հրատարակում է The Skeptics Society-ն։
Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի անդամ։
ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։
Ամերիկյան փիլիսոփայականության միության անդամ։
Բնության համաշխարհային հիմնադրամի ԱՄՆ տարածաշրջանային տնօրեն։


== Աշխատություններ ==

1992: Երրորդ շիմպանզեն. մարդկային կենդանու էվոլյուցիան և ապագան (0-06-098403-1-)
1997: Ինչո՞ւ է սեքսն այդքան հաճելի (0-465-03127-7-)
1997: Զենքեր, մանրէներ և պողպատ. մարդկային հասարակությունների ճակատագրերը (978-0-099-30278-0)։ Հրատարակվել է նաև «Զենքեր, մանրէներ և պողպատ. վերջին 13 000 տարվա ընթացքում բոլորի հակիրճ պատմությունը» (978-0099302780)
2005: Կոլապս. ինչպես են որոշ հասարակություններ գոյատևում, իսկ մյուսները՝ մահանում (978-0241958681)
2010: Պատմության բնական գիտափորձերը, Ջեյմս Ռոբինսոնի համահեղինակությամբ (0-674-03557-7)
2012: Աշխարհը մինչև երեկ. ի՞նչ կարող ենք սովորել ավանդական հասարակություններից (978-0141024486)
2015: Երրորդ շիմպանզեն երիտասարդների համար. մարդկային կենդանու էվոլյուցիան և ապագան (9781609806118)
2019: Ճգնաժամ. ինչպես են պետությունները հաղթահարում ճգնաժամերն ու փոփոխությունները (978-0316409131)


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Personal website
Diamond's page at the UCLA Department of Geography
UCLA Spotlight – Jared Diamond
Jared Diamond Archived 2008-01-31 at the Wayback Machine. with bio, conversations, podcasts at The Third Culture,  (Edge Foundation)
Ջարեդ Դայմոնդ TED-ում
Jared Diamond: Why do societies collapse? (TED2003)
Jared Diamond: How societies can grow old better (TED2013)
Appearances on C-SPAN
Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed at The Earth Institute at Columbia University, April 2007
The Evolution of Religions ՅուԹյուբում at the Center for Religion and Civic Culture, University of Southern California
PBS – Guns, Germs and Steel at PBS (with full transcripts)
What can we learn from traditional societies? Archived October 22, 2016, at the Wayback Machine. at Royal Institution, October 2013
Hammer Conversation with Jared Diamond and John Long, Hammer Museum, March 16, 2010
Interview with Jared Diamond and James A. Robinson about Natural Experiments of History at New Books in History
Ջարեդ Դայմոնդ Internet Movie Database կայքում
Conversation With Jared Diamond: To Solve a Crisis, We Have to Acknowledge It First