Նամակ համագումարին

«Նամակ համագումարին» (ռուս.՝ «Письмо к съезду», հայտնի է նաև որպես «Լենինի կտակ», ռուս.՝ «Завещание Ленина»), Վլադիմիր Լենինի նամակը, որը գրվել է 1922 թվականի վերջին և ներառում է նրա գնահատականներն իր մերձավոր համախոհների վերաբերյալ։ Նամակը հրապարակել է Նադեժդա Կրուպսկայան 1924 թվականին՝ ՀամԿ(բ)Կ XIII համագումարից առաջ։ Ստալինն այդ նիստում առաջին անգամ հայտարարել է հրաժարականի մասին։ Լև Կամենևն առաջարկել է հարցը լուծել քվեարկությամբ։ Մեծամասնությունը կողմ է արտահայտվել Ստալինին ՀամԿ(բ)Կ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում թողնելուն, դեմ են քվեարկել միայն Լև Տրոցկու կողմնակիցները։


== Հրապարակում ==
Այնուհետև քվեարկվել է այն առաջարկի համար, որ փաստաթուղթը պետք է հրապարակվի առանձին պատվիրակությունների փակ նիստերում։ Չնայած այդ կերպ «Համագումարին ուղղված նամակին» ծանոթացել են բոլոր պատվիրակությունները, այն չի հիշատակվել համագումարի նյութերում, քանի որ Լենինը չէր նախատեսել այն հրապարակման համար։ Ավելի ուշ այդ փաստը ընդդիմության կողմից օգտագործվել է Ստալինին և կուսակցությանը քննադատելու համար (պնդում էին, որ Կենտկոմը թաքցրել է Լենինի «կտակը»)։ Ստալինն ինքը (որն այդ նամակի կապակցությամբ մի քանի անգամ Կենտկոմի պլենումի առջև դրել էր իր հրաժարականի հարցը) այդ մեղադրանքները հերքել է։ 1927 թվականի նոյեմբերի 2-ին «Պրավդա» թերթի «Բանավիճային թերթիկ» (ռուս.՝ «Дискуссионный листок») հավելվածում տպագրվել է «Համագումարին ուղղված նամակը»։ Ավելին, նույն 1927 թվականին այդ փաստաթուղթը տեղ է գտել ՀամԿ(բ)Կ XV համագումարի № 30 բյուլետենում։

1930-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում զանգվածային բռնաճնշումների սկսվելուց հետո այդ հոդվածը Ստալինի ղեկավարության կողմից հայտարարվել է կեղծ։ Դրա պահպանումը պատժվել է ազատազրկման երկարատև ժամկետներով։ ԽՍՀՄ-ում ընթերցողների համար այն հասանելի է դարձել միայն ԽՄԿԿ-ի XX համագումարից հետո։


== Ստեղծման հանգամանքներ ==
1922 թվականի դեկտեմբերին Լենինի առողջական վիճակը կտրուկ վատացել է։ Այդ ընթացքում նա, այնուամենայնիվ, թելադրել է մի քանի նշումներ. բացի «Համագումարին ուղղված նամակից», դրանք էին՝ «Պետպլանին օրենսդրական գործառույթներ տալու մասին» (ռուս.՝ «О придании законодательных функций Госплану»), «Ազգությունների կամ «ինքնավարացման» մասին հարցի վերաբերյալ» (ռուս.՝ «К вопросу о национальностях или об „автономизации“»), «Էջեր օրագրից» (ռուս.՝ «Странички из дневника»), «Կոոպերացիայի մասին» (ռուս.՝ «О кооперации»), «Մեր հեղափոխության մասին (Ն. Սուխանովի գրառումների վերաբերյալ)» (ռուս.՝ «О нашей революции (по поводу записок Н. Суханова)»), «Ինչպես կարող ենք վերակազմավորել Ռաբկրինը  (Առաջարկ կուսակցության XII համագումարին)» (ռուս.՝ «Как нам реорганизовать Рабкрин (Предложение XII съезду партии)»), «Ավելի լավ է քիչ, բայց ավելի լավ» (ռուս.՝ «Лучше меньше, да лучше»)։
«Համագումարին ուղղված նամակը» թելադրվել է 1922 թվականի դեկտեմբերի 23-ից մինչև 1923 թվականի հունվարի 4-ը։ Ընդ որում՝ Լենինը պահանջել է, որ իր թելադրածը պահպանվի խիստ գաղտնի՝ մինչև հերթական կուսակցական համագումարը։ Այնուամենայնիվ, խախտելով հեղինակի կամքի, այդ գրառումների մեծ մասն անմիջապես ուղարկվել է ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ։
Լենինի թելադրած «Համագումարին ուղղված նամակը» հաճախ դիտարկվում է որպես Լենինի կտակ։ Որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ այդ նամակում պարունակել է Լենինի իսկական կտակը, որից հետագայում շեղվել է Ստալինը։ Այս տեսակետի կողմնակիցները կարծում են, որ եթե երկիրը զարգանար Լենինի նշած ճանապարհով, երկրի պատմությունը այլ կերպ կզարգանար, չէին լինի զանգվածային բռնաճնշումներ, գյուղացիության ոչնչացումը կոլեկտիվացման և բռունցքի դեմ պայքարի կարգախոսի ներքո, ինչպես նաև քառասունմեկ թվականի աղետը։


== Հետևանքներ ==
1924 թվականի մայիսին Մոսկվայում կայացած ՀամԿ(բ)Կ համագումարում Լենինի «Նամակ համագումարին» աշխատանքը հրապարակվել է պատվիրակություններով։ 1927 թվականին այն հրապարակվել է կուսակցության XV համագումարի թիվ 30 բյուլետենում, իսկ 1956 թվականին՝ առանձին հրատարակությամբ Լենինի երկերի ամբողջական ժողովածուի չորրորդ հրատարակության լրացուցիչ 36-րդ հատորում։
1956 թվականին ԽՄԿԿ-ի 20-րդ համագումարի փակումից հետո Նիկիտա Խրուշչովը «Անձի պաշտամունքի և դրա հետևանքների մասին» իր ելույթում Ստալինին տրված Լենինի գնահատականներն օգտագործել է վերջինիս վարկաբեկելու համար։
Ստալինի և Կրուպսկայայի կոնֆլիկտը, որը վերջինից պահանջում էր պաշտպանել Վլադիմիր Իլյիչին հուզումներից, Լենինին ստիպել է վերանայել նրա նշանակումը, և «Համագումարին ուղղված նամակին» ի հավելումն 1923 թվականի հունվարի 4-ին Լենինը նշել է․

Այնուամենայնիվ, Լենինը այլ թեկնածություն չի առաջարկել։ ՀամԿ(բ)Կ XIII համագումարի սկսվելուց առաջ (մայիս, 1924) Նադեժդա Կրուպսկայան փոխանցել է  Լենինի «Նամակ համագումարին»։ Դրան ի պատասխան Ստալինը, Տրոցկու պնդմամբ, առաջին անգամ հայտարարել է հրաժարականի մասին։

Մի շարք ժամանակակից ռուս պատմաբաններ (Վալենտին Սախարով, Յուրի Ժուկով, Վ. Իվանով, Վլադիմիր Երմակով) կասկածներ են հայտնում Լենինի հեղինակության վերաբերյալ՝ հնարավոր համարելով, որ նամակի իսկական հեղինակը կարող էր լինել Նադեժդա Կրուպսկայան կամ Լև Տրոցկին։ Այս հարցը մնում է քննարկման առարկա։ Ակադեմիկոս Յուրի Պիվովարովը նշում է փաստաթղթի ապակառուցողական նշանակությունը (անկախ հեղինակությունից) խորհրդային քաղաքական համակարգի համար։


== Արտացոլումը գրականության մեջ և արվեստում ==
Լրագրող Իվան Վարավինը՝ Յուլիան Սեմյոնովի «Լրագրող» (ռուս.՝ «Репортёр», 1987) վեպի հերոսը, «Համագումարին ուղղված նամակը» հիշատակում է իր նոթերում և թռուցիկ վերլուծում է դրա ստեղծման հանգամանքները։
«Համագումարին ուղղված նամակի» ոչ պաշտոնական անվանումը ծառայել է որպես վերնագիր «Լենինի կտակը» հեռուստասերիալի (2007) համար, որը նկարահանվել է ռեժիսոր Նիկոլայ Դոստալի կողմից Վառլամ Շալամովի ստեղծագործությունների հիման վրա։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Егоров В. К. История в нашей жизни. — М.: Наука, 1990. — 192 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-02-008584-7
Иванов В. П., Ермаков В. Т., Сахнин А. В., Тютюкин С. В. Продолжение споров вокруг «Политического завещания» В. И. Ленина четыре взгляда на одну книгу. // Отечественная история. — 2005. — № 2. — С. 162—174.
Ленин В. И. Письмо к съезду // ПСС. — Т. 45. — С. 343—346.
Сахаров В. А. «Политическое завещание» В. И. Ленина: реальность истории и мифы политики / Под ред. проф. В. И. Тропина. — М.: Издательство Московского университета, 2003. — 717 с. — 5000 экз.