Ցիկլոն B

«Ցիկլոն B» (գերմ.՝ Zyklon B), պեստիցիդ, որի պատրաստման հիմքում ցիանական թթուն է։ Այս նյութը ամենաշատը հայտնի դարձավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ նացիստները մահվան ճամբարներում այն կիրառեցին գազի խցիկներում կալանավորների զանգվածային ոչնչացումն իրագործելիս։ Այն ցայսօր էլ արտադրվում է չեխական Կոլին քաղաքում և կոչվում է «Uragan D2» (Ուրագան D2):


== Քիմիական և ֆիզիկական հատկություններ ==
«Ցիկլոն B» պեստիցիդն իրենից ներկայացնում է ադսորբենտ՝ հագեցած ցիանական թթվով (սկզբից այն դիատոմիտի հող էր, իսկ ավելի ուշ օգտագործվեց բարձր ծակոտկենություն ունեցող գիպսի հատիկներ)։ Բաղադրության մեջ մտնում են նաև  5 % նախազգուշացնող նյութեր՝ (բրոմաքացախային թթվի մեթիլային եթեր, արցունքաբեր գազ (լակրիմաներ) և  կայունացուցիչ։ Համաձայն ներկայումս արտադրող ֆիրմայի տվյալների, այս պեստիցիդի հատիկները սենյակային ջերմաստիճանին գազ են արտադրում հընթացս երկու ժամերի, իսկ ավելի ցածր ջերմաստիճանային պայմաններում՝ առավել երկար։


== Պատմություն ==
«Ցիկլոն B» թույնը ստեղծվել է 1922 թվականին մի շարք գիտնականների համատեղ ջանքերով՝ Վալտեր Հերդտ, Բրունո Տեշ, Գերհարդ Պետերս։ Նրանց ղեկավարում էր Ֆրից Հաբերը, ով դեռևս 1918 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի քիմիայի ասպարեզում։ 1911 թվականից նա ղեկավարում էր Ֆիզիկական քիմիայի և էլեկտրաքիմիայի ինստիտուտը, որը Բեռլինի Կայզեր Վիլհելմի գիտական միության ենթակայության ներքո էր գտնվում։ Այստեղ Ֆրից Հաբերը ղեկավարում էր քիմիական զենքի ստեղծման, կիրառության և մեթոդիկայի բաժինը։ Գիտնականը ազգությամբ հրեա էր, և, Երրորդ ռայխի ձևավորումից ու Ադոլֆ Հիտլերի իշխանություն գալուց հետո, նա լքում է Գերմանիան և ստիպված արտագաղթում Շվեյցարիա։ Մի տարի անց գիտնականը Շվեյցարիայում կնքում է իր մահկանացուն։ Նրա ընտանիքի մի քանի անդամներ մահացան նացիստական մահվան ճամբարներում։

«Ցիկլոն B» արտադրել է գերմանական «Degesch» (գերմ.՝ Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung GmbH - «Վնասատուների դեմ պայքարի գերմանական հասարակություն») ֆիման, որը հանդիսացել է «Degussa» կորպորացիայի բաժանմունքը։


== Կիրառություն համակենտրոնացման ճամբարներում ==
Համակենտրոնացման ճամբարներում «Ցիկլոն B» նյութի կիրառության մասին հետազոտություններ է կատարել Ժան-Կլոդ Պրեսսակը՝ հընթացս 1979-ից 1985 թվականներին։ Նա հանգել է հետևյալ եզրակացություններին. 

Տոկոսային հարաբերությամբ մարդկանց զանգվածային ոչնչացման նպատակով «Ցիկլոն B» օգտագործվել է նվազագույն չափաքանակով։
«Ցիկլոն B» գազ արտադրող պեստիցիդը պահանջված էր Երրորդ ռայխի բանակի և համակենտրոնացման ճամբարների կողմից՝ մարդկանց զանգվածային ոչնչացման նպատակով։«Degesch» ֆիրմայի դեմ դատական քննության ժամանակ պարզ դարձավ, որ  4 կիլոգրամ «Ցիկլոն B» հերիքում էր 1000 մարդու սպանության համար։
Առաջին անգամ «Ցիկլոն B», որպես մարդկանց զանգվածայի ոչնչացման միջոց, կիրառվել է 1941 թվականի սեպտեմբերին Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբարում՝ ճամբարի պարետի առաջին տեղակալ Կարլ Ֆրիչի նախաձեռնությամբ։ Որպես թունավոր գազ, այն  օգտագործվեց 600 խորհրդային ռազմագերիների և 250 այլ կալանավորների սպանության համար։ Մահվան ճամբարի պարետ Ռուդոլֆ Ֆրանց Ֆերդինանդ Հյոսը հավանություն տվեց Ֆրիչի նախաձեռնությանը։ Դրանից հետո հենց Օսվենցիմում սկսվեց «Ցիկլոն B» կիրառումը գազի խցիկներում՝ որպես զանգվածային ոչնչացման նյութ։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 10-ից թվով 8 համակենտրոնացման ճամբարների ադմինիստրացիա կարգադրություն եկավ ՍՍ-ի բժիշկների կողմից իրականացված հետազոտությունների վերաբերյալ և «Ցիկլոն B» սկսեցին ազատորեն օգտագործել մահվան ճամբարներում՝ թունավորելով սպանելու կալանավորներին։ Հետագայում այն նույնպես մեծ տարածում գտավ նոր կառուցված մահվան ճամբարներում։
Ռուդոլֆ Ֆրանց Ֆերդինանդ Հյոսը Նյուրնբերգյան դատավարության ժամանակ մասնավորապես նշել է.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Günther Morsch, Bertrand Perz: Neue Studien zu nationalsozialistischen Massentötungen durch Giftgas. Metropol, Berlin 2011, ISBN 978-3-940938-99-2.
Gerhard Peters: Blausäure zur Schädlingsbekämpfung. Verlag Ferdinand Enke, Stuttgart 1933.
Jean-Claude Pressac: Auschwitz. Technique and operation of the Gas Chambers. (Beate Klarsfeld Foundation) New York 1989 – online Archived 2014-06-25 at the Wayback Machine..
Jean-Claude Pressac: Die Krematorien von Auschwitz: Die Technik des Massenmordes. Piper Verlag, Neuauflage München 1995, ISBN 3-492-12193-4.
Jürgen Kalthoff, Martin Werner: Die Händler des Zyklon B: Tesch & Stabenow. Eine Firmengeschichte zwischen Hamburg und Auschwitz. VSA-Verlag, Hamburg 1998, ISBN 3-87975-713-5.
Jörg Friedrich: Die kalte Amnestie. NS-Täter in der Bundesrepublik. Fischer TB 4308; Frankfurt/Main 1984, ISBN 3-596-24308-4.


== Աղբյուրներ ==
Bailer-Gallanda, B. (1991)։ Amoklauf gegen die Wirklichkeit: NS-Verbrechen und "revisionistische" Geschichtsschreibung (German)։ J. Bailer, F. Freund, T. Geisler, W. Lasek, N. Neugebauer, G. Spenn, W. Wegner։ Wien: Bundesministerium fuer Unterricht und Kultur։ ISBN 978-3-901142-07-9 
«Bekanntmachung der geprüften und anerkannten Mittel und Verfahren zur Bekämpfung von tierischen Schädlingen nach §10c Bundes-Seuchengesetz» [Announcement of tested and approved agents for use against animal rodents according to §10c Bundes-Seuchengesetz]։ Bundesgesundheitsblatt: Bundesgesundheitsbl - Gesundheitsforsch - Gesundheitsschutz (German) (Bundesinstitut für Risikobewertung) 43 (Suppl 2)։ Spring 2000։ Վերցված է մարտի 28, 2016 
Browning Christopher R. (2004)։ The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942։ Comprehensive History of the Holocaust։ Lincoln: University of Nebraska Press։ ISBN 0-8032-1327-1 
Christianson Scott (2010)։ The Last Gasp: The Rise and Fall of the American Gas Chamber։ Berkeley: University of California Press։ ISBN 978-0-520-25562-3 
Dzombak David A., Ghosh Rajat S., Wong-Chong George M. (2005)։ Cyanide in Water and Soil: Chemistry, Risk, and Management։ Boca Raton: CRC Press։ ISBN 978-1-4200-3207-9 
Harmon Brian, Stein Mike (August 1994)։ «Prussian Blue: Why the Holocaust Deniers are Wrong»։ The Nizkor Project։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-06-20-ին։ Վերցված է սեպտեմբերի 25, 2014 
Hayes Peter (2004)։ From Cooperation to Complicity: Degussa in the Third Reich։ Cambridge; New York; Melbourne: Cambridge University Press։ ISBN 0-521-78227-9 
Katz Leslie (August 6, 1999)։ «Does name of county fair ride throw Jews for a loop?»։ J Weekly։ San Francisco Jewish Community Publications։ Վերցված է օգոստոսի 5, 2015 
Levy Alan (2006) [1993]։ Nazi Hunter: The Wiesenthal File (Revised 2002 ed.)։ London: Constable & Robinson։ ISBN 978-1-84119-607-7 
Longerich Peter (2010)։ Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews։ Oxford; New York: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-280436-5 
Markiewicz Jan, Gubala Wojciech, Labedz Jerzy (1994)։ «A Study of the Cyanide Compounds Content in the Walls of the Gas Chambers in the Former Auschwitz and Birkenau Concentration Camps»։ Z Zagadnien Sqdowych (Institute for Forensic Research, Cracow) (XXX): 17–27։ Վերցված է սեպտեմբերի 25, 2014 
«Mr. Death: The Rise and Fall of Fred A. Leuchter, Jr. (film transcript)»։ Fourth Floor Productions։ 1999 
Nelson David L., Cox Michael M. (2000)։ Lehninger Principles of Biochemistry։ New York: Worth Publishers։ ISBN 1-57259-153-6 
Piérot Jean-Paul (դեկտեմբերի 5, 2013)։ «Zyklon B, pardon. Cyclone B»։ L'Humanité (French)։ Վերցված է օգոստոսի 6, 2015 
Piper Franciszek (1994)։ «Gas Chambers and Crematoria»։  in Gutman Yisrael, Berenbaum Michael։ Anatomy of the Auschwitz Death Camp։ Bloomington, Indiana: Indiana University Press։ էջեր 157–182։ ISBN 0-253-32684-2 
Pressac Jean-Claude, Pelt Robert-Jan van (1994)։ «The Machinery of Mass Murder at Auschwitz»։  in Gutman Yisrael, Berenbaum Michael։ Anatomy of the Auschwitz Death Camp։ Bloomington, Indiana: Indiana University Press։ էջեր 183–245։ ISBN 0-253-32684-2 
Rees Laurence (2005)։ Auschwitz: A New History։ New York: Public Affairs։ ISBN 1-58648-303-X 
Shirer William L. (1960)։ The Rise and Fall of the Third Reich։ New York: Simon & Schuster։ ISBN 978-0-671-62420-0 
Staff (նոյեմբերի 24, 2011)։ «Anger as rollercoaster shares same name with poison gas Zyklon used in Holocaust concentration camps»։ Mail Online։ Վերցված է օգոստոսի 5, 2015 
Staff (դեկտեմբերի 4, 2013)։ «Cyclone B. La réaction de l’entreprise brestoise IPC»։ Ouest-France (French)։ Վերցված է օգոստոսի 6, 2015 
Staff։ «Environmental and Health Effects»։ International Cyanide Management Institute։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-11-30-ին։ Վերցված է փետրվարի 10, 2017 
Staff (դեկտեմբերի 2, 2013)։ «French Firm’s Cleaning Product Name Sounds Like Nazis’ Zyklon B»։ The Jewish Press։ Վերցված է օգոստոսի 6, 2015 
Staff (օգոստոսի 29, 2002)։ «Fury over Nazi gas sports shoe name»։ BBC News։ Վերցված է սեպտեմբերի 25, 2014 
Staff (սեպտեմբերի 5, 2002)։ «Siemens retreats over Nazi name»։ BBC News։ Վերցված է սեպտեմբերի 25, 2014 
Staff (օգոստոսի 11, 1993)։ «'Zyklon' Roller Coaster Sign Is Pulled After Jewish Outcry»։ New York Times։ Վերցված է օգոստոսի 5, 2015 
Steinbacher Sybille (2005) [2004]։ Auschwitz: A History։ Munich: Verlag C. H. Beck։ ISBN 0-06-082581-2 
United Nations Department of Economic and Social Affairs (2002)։ Consolidated List of Products Whose Consumption And/or Sale Have Been Banned, Withdrawn, Severely Restricted Or Not Approved by Governments: Chemicals։ United Nations Publications։ ISBN 978-92-1-130219-6 
«Uragan D2» (Czech)։ Lučební závody Draslovka a.s. Kolín։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-07-17-ին։ Վերցված է հուլիսի 16, 2015 


== Արտաքին հղումներ ==
Überblicksartikel zu Zyklon B bei Shoa.de
Blausäure zur Schädlingsbekämpfung, Gerhard Peters, 1939 (komplettes Buch) Archived 2017-03-22 at the Wayback Machine.
Die Einsatzfähigkeit der Blausäure-Durchgasung bei tiefen Temperaturen, G. Peters und W. Rasch, Degesch, 1941 Archived 2017-02-01 at the Wayback Machine.
Die Einsatzfähigkeit der Blausäure bei tiefen Temperaturen, R. Irmscher, Degesch, 1941 Archived 2017-05-06 at the Wayback Machine.
Программа Т-4. Применения газа Циклон Б для умерщвления больных заключенных Archived 2009-01-08 at the Wayback Machine.
Обеспечение немецкого господства и политика истребления. Применение газа Циклон Б Archived 2010-07-11 at the Wayback Machine.
AUSCHWITZ: Technique and Operation of the Gas Chambers© by Jean-Claude Pressac