Նան-Լուգարի ծրագիր

Սպառնալիքի համատեղ նվազեցման ծրագիր (անգլ.՝ Cooperative Threat Reduction Program, նաև Նան-Լուգարի ծրագիր սենատորներ Սեմյուել Նանի և Ռիչարդ Լուգարի պատվին), 1991 թվականի դեկտեմբերի 12-ից Ռուսաստանի և ԱՊՀ երկրների նկատմամբ DTRA-ի (ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության սպառնալիքի նվազեցման գործակալության) մասնակցությամբ իրականացվող նախաձեռնություն։ Ծրագրի հայտարարված նպատակներն էին՝

միջուկային, քիմիական և զանգվածային ոչնչացման այլ տեսակի զենքի ոչնչացում,
զենքի փոխադրումը, պահումը, շահագործումից հանումը և շահագործումը դրա ոչնչացման կապակցությամբ ապահովելը,
զենքի տարածմանը խոչընդոտող հսկվող նախազգուշական միջոցների սահմանումը,
սպառազինությունների ստեղծման ոլորտում փորձի և գիտելիքների անցանկալի օգտագործման կանխարգելումը,
արդյունաբերության պաշտպանական ճյուղերի ապառազմականացման և ռազմական կարողությունների և տեխնոլոգիաների փոխակերպման գործընթացի ապահովում,
ԱՄՆ-ի և ԱՊՀ երկրների միջև ռազմական հարցերի շուրջ շփումների ընդլայնում։Ծրագրի շրջանակներում 1991-2012 թվականներին, ըստ ԱՄՆ-ի պաշտոնական տվյալների, հատկացվել է 8,79 մլրդ դոլար։ Այդ գումարով Ռուսաստանին, Ուկրաինային, Ղազախստանին և Բելառուսին տրամադրվել են սարքավորումներ, ծառայություններ և խորհրդատվություն։ Նաև վերահսկողություն է իրականացվել ամերիկացի մասնագետների կողմից, որպեսզի հատկացվող սարքավորումներն ու տեխնոլոգիաներն օգտագործվեն միայն զենքի վերացման համար։
Ծրագրի քննադատները նշել են, որ ծրագրով հատկացվող միջոցների զգալի մասը ծախսվել է ամերիկացի կապալառուների և խորհրդատուների պատվերների վրա, իսկ ամերիկացի մասնագետները ստուգումների ընթացքում կարող էին ստանալ գաղտնի տեղեկատվության հասանելիություն։


== Ծրագրի արդյունքներ ==
Ըստ Ռիչարդ Լուգարի կայքի տեղեկատվության՝ 2012 թվականի հոկտեմբերին ծրագրի գործողության ընթացքում ապաակտիվացվել է 7610 միջուկային մարտագլխիկ (պլան մինչև 2017 թվականը՝ 9265)։ Ոչնչացվել են՝

902 միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռներ,
498 հանքահումքային կայան,
191 բջջային պիտակի տեղադրում,
33 ատոմային սուզանավեր,
սուզանավերի 684 բալիստիկ հրթիռ,
միջուկային մարտագլխիկներով «օդ-երկիր» դասի 906 հրթիռ,
155 պայթեցուցիչներ,
194 միջուկային փորձարկման թունել։Բացի այդ, արտադրվել է 590 միջուկային զենք երկաթուղային տրանսպորտով, բարելավվել է անվտանգությունը միջուկային զենքի 24 պահեստարաններում, կառուցվել և մատակարարվել է կենսաբանական սպառնալիքների մոնիթորինգի 39 կայան։ Ուկրաինան, Ղազախստանն ու Բելառուսը դարձել են միջուկային զենք չունեցող երկրներ։
Միևնույն ժամանակ ռուս մասնագետները նշել են, որ Միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռի և Սուզանավերի բալիստիկ հրթիռների զգալի մասը ոչնչացվել է Ռուսաստանի հաշվին՝

չնայած ԱՄՆ-ի զգալի աջակցությանը, 2003 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Ռազմավարական հարձակողական / սպառազինությունների մեծ մասը վերացվել է մեր երկրի ջանքերով՝ Ռուսաստանի միջոցների հաշվին
Ծրագրի շրջանակներում ստեղծվել է Միջազգային գիտատեխնիկական կենտրոն (ՄԳԿ), որն ապահովել է նախագծերի կարճաժամկետ (1-3 տարի) ֆինանսավորումը, որոնց մասնակցել են ավելի քան 30 հազար գիտնականներ և մասնագետներ ԱՊՀ-ի գիտական հիմնարկներից, այդ թվում՝ նախարարության (Փորձառական ֆիզիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ​​ինստիտուտ, Տեխնիկական ֆիզիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ​​ինստիտուտ և այլն) հաստատություններից, որոնք ավելի վաղ զբաղվում էին Զանգվածային ոչնչացման զենքերի մշակմամբ և փորձարկումներով և դրա առաքման միջոցներով։


== Պատմություն ==
Ծրագիրն ընդունվել է պետքարտուղար Ջեյմս Բեյքերի նախաձեռնությամբ, որը Ջ․ Բուշի վարչակազմին առաջարկել է ամեն տեսակի օգնություն ցուցաբերել ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններին։ 
1991 թվականի նոյեմբերին ծրագիրը հավանության է արժանացել ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից։
1992 թվականի հունիսի 17-ին ստորագրվել է «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Ռուսաստանի Դաշնության միջև զենքի անվտանգ և հուսալի փոխադրումների, պահպանման և ոչնչացման և զենքի տարածման կանխարգելման մասին» 7 տարվա պայմանագիր։
1999 թվականի հունիսի 15-16-ը ձևակերպվել է հատուկ արձանագրություն, որը 1992 թվականի համաձայնագրի գործողության ժամկետը երկարացրել է ևս 7 տարով։
2002 թվականի մարտից մինչև 2003 թվականի հունվարը ծրագրի ֆինանսավորումը դադարեցվել է ԱՄՆ-ի կողմից այն կասկածների պատճառով, որ Ռուսաստանը թաքցնում է իր քիմիական և մանրէաբանական զենքի մասին տեղեկատվությունը։
2002 թվականի վերջին շահագործման է հանձնվել Սարատովի մարզի Գորնի ավանում քիմիական զենքի ոչնչացման գործարանը (իպրիտ, լյուիզիտ)։ Այն ստեղծվել է Գերմանիայի մասնակցությամբ։
2009 թվականի մայիսին քիմիական զենքի ոչնչացման գործարան է բացվել (այդ թվում՝ զարինի և V-գազերի) Կուրգանի մարզի Շչուչյե քաղաքում։ Գործարանի արժեքի մոտ մեկ երրորդը՝ մոտ 1 մլրդ դոլար, տրամադրվել է Նան-Լուգարի ծրագրի շրջանակներում։
2012 թվականի հոկտեմբերին Ռուսաստանը որոշել էր, որ չի երկարաձգի համաձայնագրի գործողությունը «առանց դրա պայմանների էական վերանայման»։
2013 թվականի հունիսի 16-ին լրացել են ծրագրի ընթացիկ պայմանավորվածությունները։
2013 թվականի հունիսի 17-ին Ռուսաստանի և ԱՄՆ նախագահները քննարկել են Նան-Լուգարի ծրագրի շրջանակներում սկսված համագործակցության հարցերի վերաբերյալ փոփոխությունները և կնքել նոր համաձայնագիր։ Դրանում, ելակետային ծրագրի համեմատությամբ, կրճատվել է համատեղ նախագծերի քանակը (բացառված են ՄԲՀ-ի վերացման, քիմիական զենքի ոչնչացման, ԱԷԿ-ի միջուկային անվտանգության և մարտագլխիկների ֆիզիկական պաշտպանության հարցերը) և զգալիորեն սահմանափակված է ամերիկացի տեսուչների մուտքը։ Այս համաձայնագիրը հիմնված է 2003 թվականի շրջանակային համաձայնագրի վրա՝ ՌԴ բազմակողմանի միջուկային-էկոլոգիական ծրագրի և դրան 2013 թվականի հունիսի 14-ի լրացումների մասին։


== Տես նաև ==
Միջուկային զինաթափում


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Уильям Бёрнс Невидимая сила. Как работает американская дипломатия = William J. Burns.   The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2828-5


== Արտաքին հղումներ ==
Նան-Լուգարի ծրագրի էջը սենատոր Ռիչարդ Լուգարի կայքում
Kenneth Luongo and William Hoehn, «An ounce of prevention»(չաշխատող հղում), Bulletin of the Atomic Scientists, March/April 2005. Discusses disagreements between U.S. and Russian officials, which the authors argue is undermining cooperative threat reduction programs.