Ագնիա Բարտո

Ագնիա Լվովնա Բարտո (ռուս.՝ Агния Львовна Барто, օրիորդական ազգանունը՝ Վոլովա (ռուս.՝ Волова), փետրվարի 4 (17), 1901, Կաունաս, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 1, 1981(1981-04-01), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հրեական ծագմամբ խորհրդային մանկագիր, բանաստեղծուհի, գրող, կինոսցենարիստ, ռադիոհաղորդավար։ Ստալինյան երկրորդ աստիճանի (1950) և Լենինյան (1972) մրցանակների դափնեկիր։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է կրթված հրեական ընտանիքում։ Հայրը՝ Լև Նիկոլաևիչ (Ավրաամ Լև Նախմանովիչ) Վոլովը (1875-1924), ծնունդով եղել է Շավլյայից, եղել է անասնաբույժ։ Մայրը՝ Մարիա Իլինիչնա (Էլյաշևնա Գիրշովնա Վոլովան (օրիորդական ազգանունը՝ Բլոխ, 1881-1959, ծնունդով եղել է Կովնոյից), զբաղվել է տնային տնտեսությամբ։ Ծնողներն ամուսնացել են 1900 թվականի փետրվարի 16-ին Կովնոյում։ Մորեղբայրը՝ հայտնի բժիշկ, քիթ-կոկորդ-ականջաբան և թոքախտաբան Գրիգորի Բլոխը (1871-1938), 1924-1936 թվականներին եղել է Յալթայում Տուբերկուլոզի կլիմատոլոգիայի ինստիտուտի կոկորդային կլինիկայի (ներկայում՝ Իվան Սեչենևի անվան բուժման ֆիզիկական մեթոդների և բժշկական կլիմատոլոգիայի գիտահետազոտական ինստիտուտ) տնօրեն, գրել է մանկական կրթական բանաստեղծություններ։
Գիմնազիայում սովորելուն զուգահեռ հաճախել է բալետի դպրոց։ Ապա սովորել է պարարվեստի ուսումնարան, որն ավարտելուց հետո՝ 1924 թվականին, ընդունվել է բալետի թատերախումբ, որտեղ աշխատել է շուրջ մեկ տարի։
Վոլովայի առաջին ամուսինը եղել է բանաստեղծ Պավել Բարտոն։ Նրանք միասին գրել են երեք բանաստեղծություն՝ «Девочка-рёвушка», «Девочка чумазая» և «Считалочка»։ 1927 թվականին ծնվել է նրանց որդին՝ Էդգարը (Գարիկ), իսկ վեց տարի անց նրանք բաժանվել են։
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Բարտո ընտանիքը տարհանվել է Սվերդլովսկ։ Այնտեղ Ագնիան ստիպված է եղել սովորել խառատի մասնագիտություն։ Պատերազմի ժամանակ ստացած մրցանակը նա հատկացրել է տանկ պատրաստելու համար։
1944 թվականին ընտանիքը վերադարձել է Մոսկվա։ Որդին՝ Գարիկը, զոհվել է 1945 թվականի մայիսի 5-ին տասնութ տարեկանում․ նրան վրաերթի է ենթարկել բեռնատարը Լավրուշինսկի նրբանցքում հեծանիվով զբոսնելու ժամանակ։
Ագնիա Բարտոյի երկրորդ ամուսինը եղել է ջերմաէներգետիկ, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ Անդրեյ Շչեգլյաևը։ Նրանք ունեցել են դուստր՝ տեխնիկական գիտությունների թեկնածու Տատյանա Շչեգլյաևան։
Ագնիա Բարտոն մահացել է 1981 թվականի ապրիլի 1-ին։ Թաղվել է Մոսկվայի Նովոդևիչյան գերեզմանատանը (տարածք № 3)։


== Ստեղծագործություն ==
1924 թվականին պարարվեստի ուսումնարանի շրջանավարտների ցուցադրական համերգին ներկա է եղել լուսավորության ժողկոմ Անատոլի Լունաչարսկին։ Նա ուշադրություն է դարձրել Ագնիայի արտասանությանը և մի քանի օր անց նրան հրավիրել է ընդունելության ժողկոմում, որտեղ նրան խորհուրդ է տվել դառնալ բանաստեղծուհի։
Ագնիա Բարտոյի առաջին տպագրված բանաստեղծությունները եղել են «Китайчонок Ван Ли» և «Мишка-воришка» (1925) ստեղծագործությունները։ Լույս են տեսել «Բանաստեղծություններ մանուկներին» (ռուս.՝ «Стихи детям», 1949) և «Ձմեռային անտառ՝ ծաղիկների բերելու» (ռուս.՝ «За цветами в зимний лес», 1970) ժողովածուները։
1964-1973 թվականներին «Маяк» ռադիոկայանում վարել է «Գտնել մարդուն» (ռուս.՝ «Найти человека») հաղորդումը, որ նվիրված էր Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կորած երեխաների ընտանիքների որոնմանը։ Նրա շնորհիվ վերականգնվել է կապը գրեթե հազար ընտանիքների անդամների միջև։ Այդ հաղորդման հիման վրա գրվել է «Գտնել մարդուն» արձակ գիրքը (1968)։ Հետագայում «Գտնել մարդուն» հաղորդման ձևաչափը հիմք է դարձել «Սպասիր ինձ» (ռուս.՝ «Жди меня») հաղորդման համար։
Հրատարակել է «Մանկական բանաստեղծի նոթեր» (ռուս.՝ «Записки детского поэта», 1976) գիրքը։
Գրել է «Ընկեցիկը» (ռուս.՝ «Подкидыш», Եկատերինա Զելյոնայայի հետ համատեղ, 1939), «Փիղն ու պարանը» (ռուս.՝ «Слон и верёвочка», 1945), «Ալյոշա Պտիցինը կոփում է բնավորությունը» (ռուս.՝ «Алёша Птицын вырабатывает характер», 1953), «10000 տղաներ» («10000 мальчиков», 1961) ֆիլմերի սցենարները։


=== Ոճ ===

Ագնիա Բարտոյի ստեղծագործությունների մեծ մասը գրվել է նախադպրոցականների և կրտսեր դպրոցական տարիքի երեխաների համար։ Նրա բանաստեղծությունները հեշտ ընթերցվող են ու հիշվող։ Դրանց միջոցով հեղինակը հավասարի պես դիմում է երեխային պարզ լեզվով, առանց քնարական շեղումների ու նկարագրությունների։ Նրա բանաստեղծությունների բոլոր հերոսները ունեն անուններ («Մենք Թամարայի հետ» (ռուս.՝ «Мы с Тамарой»), «Ով չի ճանաչում Լյուբոչկային» (ռուս.՝ «Кто не знает Любочку»), «Մեր Տանյան բարձրաձայն լացում է» (ռուս.՝ «Наша Таня громко плачет»), «Վոլոդյայի դիմանկարը» (ռուս.՝ ««Володин портрет»), «Լյոշենկա, Լյոշենկա, շնորհ արա» (ռուս.՝ «Лёшенька, Лёшенька, сделай одолжение»)։


== Մրցանակներ և պարգևներ ==
Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակ (1950) – «Բանաստեղծություններ երեխաներին» ժողովածուի համար (1949)
Լենինյան մրցանակ (1972) – «Ձմեռային անտառ՝ ծաղիկների բերելու» («За цветами в зимний лес», 1970) բանաստեղծությունների գրքի համար (Մրցանակ մանուկների համար նախատեսված ստեղծագործությունների համար)
Լենինի շքանշան (16 փետրվարի, 1976)
Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան
Աշխատանքային կարմիր դրոշի երկու շքանշան (16 փետրվարի, 1956, 22 փետրվարի, 1966)
«Պատվո նշան» շքանշան (31 հունվարի, 1939)
«Խեղդվողներին փրկելու համար» մեդալ
«Հանքափորի փառք» («Шахтёрская слава») I աստիճանի մեդալ (Կարագանդայի հանքափորներից)
Ժպիտի շքանշան
Լև Տոլստոյի անվան միջազային ոսկե մեդալ «Երեխաների ու պատանեկության համար ստեղծագործությունների ստեղծման գործում ներդրման համար» (հետմահու)


== Ստեղծագործությունների էկրանավորումներ ==
Ֆիլմեր՝ նկարահանված Ագնիա Բարտոյի սցենարով․

«Ընկեցիկ» (ռուս.՝ «Подкидыш» ), 1939 թվական, «Մոսֆիլմ» կինոստուդիա,
«Փիղն ու պարանը» (ռուս.՝ «Слон и верёвочка»), 1945 թվական, «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիա,
«Ալյոշա Պտիցինը կոփում է բնավորությունը» (ռուս.՝ «Алёша Птицын вырабатывает характер», 1953 թվական, «Լենֆիլմ» կինոստուդիա,
«Տասը հազար տղաներ» (ռուս.՝ «Десять тысяч мальчиков» կամ «10000 мальчиков», 1961 թվական, Մաքսիմ Գորկու անվան կինոստուդիա,
«Յոթից մինչև տասներկու» (ռուս.՝ «От семи до двенадцати»), 1965 թվական, «Մոսֆիլմ» կինոստուդիա,
«Փնտրում եմ մարդու» (ռուս.՝ «Ищу человека»), 1973 թվական, Մաքսիմ Գորկու անվան կինոստուդիա։Մուլտֆիլմեր՝ նկարահանված Ագնիա Բարտոյի բանաստեղծությունների հիման վրա․

«Երկու պատկերազարդում» (ռուս.՝ «Две иллюстрации»), տիկնիկային երկսյուժե մուլտֆիլմ, 1962 թվական (առաջին սյուժեն՝ «Девочка-рёвушка», ստեղծվել է Բարտոյի բանաստեղծության հիման վրա),
«Խածկտիկ» (ռուս.՝ «Снегирь»), նկարված մուլտֆիլմ, 1983 թվական, նկարահանվել է Բարտոյի համանուն ստեղծագործության հիման վրա («Սոյուզմուլտֆիլմ»),
«Կախարդական բահ» (ռուս.՝ «Волшебная лопата»), նկարված մուլտֆիլմ, 1984 թվական, նկարահանվել է Բարտոյի բանաստեղծությունների հիման վրա «Էկրան» ստեղծագործական միությունում,
«Մենք Թամարայի հետ» (ռուս.՝ «Мы с Тамарой»), ռուսական 2D-համակարգչային մուլտֆիլմ, Բարտոյի բանաստեղծության ժամանակակից մեկնաբանությունը, մասնակցել է Սուզդալ-2004 փառատոնի մրցութային ծրագրին։


== Ագնիա Բարտոն Լիդիա Չուկովսկայայի հուշերում ==
1974 թվականի հունվարի 9-ին Լիդիա Չուկովսկայան հեռացվել է ԽՍՀՄ գրողների միությունից (այդ որոշումը չեղարկվել է 1989 թվականի փետրվարին), նրա հրապարակումները ԽՍՀՄ-ում լիովին արգելվել են (մինչև 1987 թվականը)։ Այդ իրադարձություններին է նվիրված Լիդիա Չուկովսկայայի «Հեռացման գործընթաց։ Գրական բարքերի ուրվանկար» (ռուս.՝ «Процесс исключения. Очерк литературных нравов») գիրքը, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1979 թվականին Փարիզում՝ «YMCA-Press» հրատարակչությունում։ ՌԽՖՍՀ գրողների միության Մոսկվայի բաժնի քարտուղարության նիստին ի թիվս այլ գրողների մասնակցել է նաև Ագնիա Բարտոն, որն իր ելույթով նպաստել է Գրողների միությունից Կոռնեյ Չուկովսկու հեռացմանը։ Նա հանդես է եկել երկրում Չուկովսկայայի երկերի տպագրման դեմ՝ որպես պատճառ նշելով դրանց հակախորհրդային բնույթը. «Ինչո՞վ բացատրել, որ մարդը կարող է հասնել նման հակախորհրդայնության, այդպիսի չարության։ Ես ուզում եմ հարցնել ձեզ. ինչո՞ւ եք դուք այդքան չար։ Որտեղի՞ց է այդքան չարություն ձեր մեջ։ Ես երեկ կարդացի «Ժողովրդի զայրույթը», տպավորությունը ճնշող է։ Չարություն, չարություն, չարություն»։
Նախկինում՝ 1930 թվականին, «Литературная газета»-ում տպագրվել էր Ագնիա Բարտոյի ստորագրությամբ նամակ, որն ուղղված էր ժողովրդական հեքիաթների ու Կոռնեյ Չուկովսկուհեքիաթների դեմ։ 1944 թվականին Կոռնեյ Չուկովսկին կանչվել է Գրողների միություն, որտեղ նրա զինվորական հեքիաթը («Одолеем Бармалея!») կոչել են «անմիտ անհեթեթություն» և Կոռնեյ Չուկովսկուն մեղադրել երեխաներին սոցիալիստական ոգով դաստիարակելու խնդիրները գիտակցաար գռեհկացնելու մեջ։ Երբ Կոռնեյ Չուկովսկին վերադարձել է տուն, դուստրը՝ Լիդիան, հարցրել է. «Ո՞վ էր ամենից ստորը»։ Չուկովսկին պատասխանել է՝ Բարտոն։
Լիդիա Չուկովսկայային Գրողների միությունից հեռացնելու ժամանակ Ագնիա Բարտոն ասել է. «Ես մտածում եմ այնպես, ինչպես Շոստակովիչն ու Չինգիզ Այթմատովը, իսկ դուք՝ ինչպես Սոլժենիցինն ու Սախարովը։ Ինձ համար ծանր է մտածել, որ մեծ բարություն ուսանած Կոռնեյ Չուկովսկու լուսավոր հիշատակի վրա ընկնում է ձեր ստվերը»։
Լիդիա Չուկովսկայան այդ ժողովի մասին հիշել է. «Իսկ գլխավորն այն էր, որ ես այլևս երբեք, մինչև իմ կյանքի վերջը մի սենյակում չեմ տեսնի այդքան շատ, մեկը մյուսի նման ընտրված ընկած մարդկանց։ Նրանցից շատերը տեղ էլ չունեին ընկնելու։ Բայց ոմանք ընկել էին, գլորվել այդ բյուրոկրատական ճահճուտը տաղանդի բարձունքից։ ...Չէ՞ որ Ագնիա Բարտոն էլ անկասկած ընդունակ մարդ է, ցավոք՝ ամեն ինչի»։ Խոսքը վերաբերում է Դանիելի ու Սինյավսկու դատավարությանը, երբ ՊԱԿ քննչական բաժնի հանձնարարությամբ Բարտոն գրողների դատի նախօրեին որպես փորձագետ կարծիք է հայտնել Դանիելի գրքի մասին, որում ընդգծել է Դանիելի ստեղծագործության հակախորհրդային ուղղվածությունը։


== Հիշատակ ==
Ագնիա Բարտոյի պատվին է կոչվել (2279) Բարտո փոքր մոլորակը, որ տեղակայված է Մարսի ու Յուպիտերի ուղեծրերի միջև, ինչպես նաև խառնարան Վեներայի վրա։


==== Վավերագրական ֆիլմ ====
2013 – «Միևնույն է, նրան չեմ լքի։ Ագնիա Բարտո» (ռուս.՝ «Все равно его не брошу. Агния Барто») վավերագրական ֆիլմ (ռեժիսոր՝ Վ. Սպիրիդոնով), «Культура» հեռուստաալիք


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Дмитриева В. Агния Барто. — М.; Л., 1953.
Жизнь и творчество Агнии Барто. — М., 1989.
Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — ISBN 5-8334-0019-8.
Соловьёв Б., Мотяшов И. Агния Барто: очерк творчества. — М., 1979.
Доманский Ю. В. Повреждённая игрушка в стихотворных циклах для самых маленьких Агнии Барто и Ивана Неходы // Детские чтения. — 2012. — Т. 2. — № 2. — С. 176-196. — ISSN 2304-5817.


== Արտաքին հղումներ ==
Желток Я. (2006-02-14)։ «Дочь Агнии Барто Татьяна Щегляева: «В Испании, в бомбёжку, мама побежала покупать кастаньеты. Алексей Толстой поинтересовался: не купила ли она ещё и веер, чтобы обмахиваться во время налёта?»»։ журнал «Бульвар Гордона», № 7 (43)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-24-ին։ Վերցված է 2010-09-25 
Малая С. (2006-04-29)։ «Барто Агния Львовна»։ Библиогид։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-04-12-ին։ Վերցված է 2016-09-08 
Документальный фильм «Агния Барто» // ГТРК «Культура».
Стихи Агнии Барто: полная коллекция - Stihipoeta.ru
Агния Барто в виде современного восприятия. Конструктивная критика ее творчества. Александр Протасов "Когда умирают кумиры" глава из книги "В седлании Пегаса, Русская поэзии в свете современного восприятия"