Զաքարի խաչքար (Հռիփսիմե, Վաղարշապատ)

Զաքարի խաչքար, գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի արևելյան մասում, Մեսրոպ Մաշտոց - Գրիգոր Նարեկացի փողոցների խաչմերուկ մոտ գտնվող Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցում, որն ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Հաշվառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում (4.2/17.9.3)։


== Տեղադրություն ==
Գտնվում է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու արևելյան կողմում, միանավ եկեղեցու արևմտյան կողմում, արձանագիր, տեղադրված՝ արձանագիր պատվանդանին։ Նախկինում գտնվել է Սուրմալուի գավառի Խալֆալու գյուղում։


== Խաչքարի նկարագրություն ==
Խաչքարը իր քանդակային և հնագրական արձանագրություններով թվագրվում է է 16-17-րդ դարեր։


=== Խաչքարի վիմական արձանագրություն ===
Խաչքարի քիվին 2 տող վիմական արձանագրություն.

[ՍԲ] ԽԱՉՍ ԲԱՐԷԽԱՒՍ ԶԱԳԱՐԻՆ :ՈՐԴՈ
ՈՎԱՆԻՆԷՍԻՆ ՈՎ ՈՐ ԿԱՐԴԱՅ ՈՂ[ՈՐՄԻ]Համաձայն արձանագրության՝ խաչքարը նվիրված է Հովհաննեսի որդուն՝ Զաքարին։


== Պատվանդանի նկարագրություն ==
Պատվանդանն ունի 0.98 X 0.70 չափերը, որի արևմտյան երեսին փորագրված գիրն առնված է ուղղանկյուն, իսկ վերին հատվածը՝ եռակամար կիսաշրջանակում, որն առանձնանում է իր տեսակի մեջ։ Հետաքրքիր է նաև արձանագրության թվականի քանդակային լուծման եղանակը, որը փորագրված է կենտրոնական կամարագծի աջ և ձախ անկյուններում՝ պարկանման քանդակների մեջ, որոնք ևս եզակի են որպես այդպիսիք։


=== Պատվանդանի պատմություն ===
Սուրմալուի գավառի Խալֆալու գյուղի Վանքատեղ կոչված վայրում 1874 թվականի գտնվել է պատվանդանը.
Համաձայն Ղևոնդ Ալիշանի տեղեկության՝ 1874 թվականին.

Ըստ Բասմաջյանի վկայության՝ Վանքատեղը, որտեղից գտնվել է պատվանդանը.


=== Պատվանդանի վիմական արձանագրություն ===
Պատվանդանին առկա է 8 տող վիմական արձանագրություն.

ԹՎ[ԻՆ]  ՉԼԱ. (1282)
ՇՆՈՐՀԻՒՆ Ա̅Յ ԵՍ ՎԱՀՐԱՄ ԿՍԿԾ
ԱԼԻ, ՈՐ ԵՒ ԶԽԱՉՍ ԿԱՆԿՆԵՑԻ ԱՌ ՔՍ ԲԱՐԷ
ԽԱՒՍ Ի ՇՆՈՀՈՐԿԱՆ ԵՒ ԹԱՄԱՄԻ ՏՂԱՅ ԵՂԵ[Ա]Լ
Ք ՅԱՅՍՄ [ԱՇԽ]ԱՐՀԻ ԿՍԿԻԾ ԹՈՂԻՆ ԱՆՄՈՌ[Ա]Ն
ԱԼԻ ՀԱՒՐՆ ԵՒ ՄԱՒՐՆ ՍԵՒԱՍՏԻ, ՈՎ ԿԱՐԴԱ
ՑՈՂ[Ք] [Ա]ՅՍՄՆ ԳՐԻ, ԶՄԵԶ ՅԻՇԵՑԷՔ  ՏՐՆ ՈՂՈՐ
Մ[Ի] [ԱՀԵ]Ղ [ԱՒՈՒ]Ր ԴԱՏԱՍՏԱՆԻՀամաձայն վիմագրության` Վահրամը «կսկծալին» խաչքար է կանգնեցրել իր զավակների` Շնոհորիկի և Թամամի հիշատակին, որոնք կյանքից հեռացել են երիտասարդ հասակում` կսկիծ թողնելով ծնողների սրտում։ Արձանագրությունում հիշատակվում է նաև Վահրամի կնոջ` Սևաստի անունը։ Հր. Աճառյանն այդ անձնանվան հիշատակությանը հանդիպում է միայն մեկ անգամ` այն էլ հիշյալ վիմագրում։


=== Պատվանդանի թվագրության ճշտում ===
Ղ. Ալիշանը պատվանդանի թվականը կարդացել է ԼԱ. (582):
Ղ. Ալիշանը նշում է, որ այս տապանագիրը տասնչորս տարի անց՝ 1888 թվականին, իրեն է ուղարկել Վրաստանի Հայոց առաջնորդ Արիստակես եպիսկոպոս Սեդրակյանը, ով հավելել է նաև հույժ կարևոր մի ծանոթություն.

«Բանասէր» հանդեսում հրատարակած «Մեր հնությունները» հոդվածում Կարապետ Բասմաջյանը անդրադառնում է նաև հիշյալ արձանագրությանը՝ նշելով.

Փաստորեն, մինչ Սուրբ Հռիփսիմեի վանք հասնելը պատվանդանը Խալֆալուից բերվել ու դրվել է Մայր տաճարի տարածքում, մասնավորապես Գևորգյան ճեմարանի դիմաց։
Բասմաջյանը նշում է նաև, որ արձանագրությունն Ալիշանի մոտ հրատարակված է թերի ու սխալաշատ, և եթե թվականն իրոք կարդանք ԼԱ (= 582), ապա գործ կունենանք բավականին հին արձանագրության հետ։ Սակայն կասկածից վեր է, որ թվականը ընդգրկող քանդակից դուրս՝ քիչ վեր, փորագրված է փոքրիկ «Չ», ինչն էլ հուշում է, որ արձանագրությունն ունի ոչ թե «ԼԱ» (582), այլ «ՉԼԱ» (1282) թվականը։
Թվականի` ՉԼԱ. (1282) տարբերակին է հակված նաև Պ. Հակոբյանը. նա կարծում է, որ կասկածները ծագել են այն հանգամանքից, որ «Չ» գիրը փորագրված է զարդաքանդակից դուրս` ավելի փոքր չափով, համաչափությունը չխախտելու համար։


== Այլ տեղեկատվություն ==
Սևաստ անվան ծագումը Հր. Աճառյանը կապում է հունական «օգոստափառուհի», «վեհափառուհի» ձևերի հետ. բացի այդ հայտնի է եղել կայսրուհիներին տրվող մի տիտղոս, որ հին հունարենում կարդացվել է «սեբաստէ» կամ «սեվաստի»։


== Տես նաև ==
Էջմիածնի Մայր Տաճար
Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի
Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Վաղարշապատ)


== Ծանոթագրություններ ==