Ստրելեցների մահապատժի առավոտը

«Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» (ռուս.՝ Утро стрелецкой казни), ռուս նկարիչ Վասիլի Սուրիկովի նկարը (1848-1916), ավարտված 1881 թվականին։ Պահպանվում է Մոսկվայի Տրետյակովյան պետական պատկերասրահում։ Կտավի չափը՝ 218 × 379 սմ (համաձայն ուրիշ տվյալների, 223 × 383.5 սմ): Ստեղծագործության թեման կապված է XVII դարավերջի պատմական իրադարձությունների՝ Պետրոս I-ի կողմից 1698 թվականի աղեղնավորների խռովության ճնշման և խռովարար աղեղնավորների մահապատժի հետ։
Առաջին էսքիզները ապագա «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» նկարի համար ստեղծվել էին 1878 թվականին, իսկ ամբողջ աշխատանքը կտավի նկատմամբ զբաղեցրեց մոտավորապես երեք տարի։ Նկարը ներկայացված էր եղել Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության  («պերեդվիժնիկների») 9-րդ ցուցահանդեսում, բացված 1881 թվականի մարտին՝ Սանկտ Պետերբուրգում։ Ցուցահանդեսից անմիջապես հետո նկարը գնվեց Պավել Տրետյակովի կողմից։
«Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» դարձավ Սուրիկովի առաջին խոշոր ստեղծագործությունը ռուսական պատմության թեմայով։ 1880 թվականի երկու ուրիշ կտավների հետ միասին՝ «Մենշիկովը Բերյոզովում» (1883) Վասիլի Սուրիկով «Բոյարուհի Մորոզովա» (1887)՝ «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» նկարը հաճախ միավորում են Սուրիկովի պատմական եռերգության հետ, նվիրված՝  XVII-XVIII դարերի Ռուսաստանի պատմության դրամատիկ  իրադարձությունների հետ։
Քանդակագործ Մարկ Անտոկոլսկին «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» անվանում էր «ռուսական առաջին պատմական նկարը», նշելով, որ նրա առավելությունները «հարյուր անգամ վերացնում են բոլոր թերությունները»։ Քննադատ Նիկոլայ Ալեքսանդրովը գրել է, որ այդ կտավի առաջ «դիտողին միանգամից գրավում է գեղարվեստական ներկայացման և գեղարվեստական ստեղծագործության ուժը»։ Ըստ նկարչի և քննադատ Ալեքսանդր Բենուայի՝ սուրիկովյան «Աղեղնավորների մահապատիժը» «փայլուն կերպով փոխանցում է սկսվող պետրովսկյան ողբերգության ամբողջ գերբնական սարսափը»։ Արվեստաբան Ալլա Վերեշչագինան նշել է, որ Սուրիկովից առաջ ոչ ոք երբեք չի կարողացել այդքան ճշմարտացի և համոզիչ կերպով ցույց տալ պատմության շարժումը,  որը ծավալվում է ազգը քայքայող հակասությունների մեջ, ոչ թե կյանքի, այլ նոր և խանդոտ ծերունիների կողմնակիցների մահվան պայքարում։


== Պատմություն ==


=== Նախորդող իրադարձություններ ===
Վասիլի Սուրիկովը ծնվել է 1848 թվականին Կրասնոյարսկում։ Նրա ընտանիքը պատկանել է հին կազակական տոհմին. կազակները եղել են ինչպես հոր, Իվան Վասիլևիչ Սուրիկովի, այնպես էլ մոր, Պրասկովյա Ֆյոդորովա Սուրիկովայի նախնիները (Օրիորդության մեջ Տորգոշինա)։ Սուրիկի և Թորգոշի նախնիների անունները հանդիպում են XVII դարի վերջին սիբիրյան մարտիկների դեմ հանդես եկած ապստամբների ցուցակներում։  1858 թվականին Սուրիկովը ընդունվել Է Կրասնոյարսկի շրջանի ուսումնարան, որտեղ նրա նկարչության ուսուցիչը Նիկոլայ Գրեբնյովն էր, ով զգալի ներդրում է ունեցել ապագա նկարչի ձևավորման գործում։  Գրեբնյովից տաղանդավոր երիտասարդի մասին իմացել է Կրասնոյարսկի ոսկու արդյունաբերող և բարերար Պյոտր Կուզնեցովը, ով Սուրիկովին առաջարկել է իր աջակցությունը հետագա ուսուցման համար։ 1868-ի դեկտեմբերին Սուրիկովը ձկնորսների հետ մեկնել է Կրասնոյարսկից Սանկտ Պետերբուրգ, ճանապարհին կարճ կանգառ կատարելով Մոսկվայում։ 

1869-1875-ին Վասիլի Սուրիկովը սովորում էր Արվեստի ակադեմիայում` պատմական նկարչության դասարանում, որտեղ նրա դաստիարակներն էին` Պյոտր Շամշինը, Բոգդան Վիլեվալդեն, Ֆյոդոր Բրունին, Ֆյոդոր Յորդանը, Կարլ Վենիգը, Թիմոֆեյ Նեֆֆը և (1873 թվականից) Պավել Չիստյակովը։ 1874-ին Սուրիկովը պարգևատրվել է Արվեստի ակադեմիայի փոքր ոսկե մեդալով «Գթասիրտ սամարացի» նկարի (այժմ ` KGHM ) համար, իսկ 1875-ին` «Պողոս առաքյալը բացատրում է հավատի դոգմաները  Ագրիպա արքայի, նրա քույր` Բերենիկայի և Պրոկոնսուլ Ֆեստի ներկայությամբ» (այժմ ՝ Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահ) նրան շնորհվել է 1-ին աստիճանի դասական նկարչի կոչում, բայց առանց մեծ ոսկե մեդալի պարգևատրման։ Ըստ որոշ տեղեկությունների, դա պայմանավորված էր նրանով, որ այդ թվականին Ակադեմիան միջոցներ չուներ վճարելու կենսաթոշակառուի արտերկիր ուղևորության համար, ինչը ենթադրաբար պետք է լիներ այս մրցանակով։
1876-ի մարտին Սուրիկովը սկսեց աշխատանքները ուրվագծերի վրա, որոնք նախատեսված էին Քրիստոս Փրկչի մոսկովյան տաճարի համար, և նույն թվականի օգոստոսին նա պայմանագիր կնքեց առաջին տիեզերական ժողովները պատկերող չորս որմնանկարների նկարագրության համար։ Մի քանի ամիս Սուրիկովը շարունակում էր աշխատել Սանկտ Պետերբուրգում իրեն հատկացված արհեստանոցում, իսկ 1877-ի հունիսին տեղափոխվեց Մոսկվա, քանի որ այդ ժամանակ ուրվագծերը հաստատված էին, և անհրաժեշտ էր սկսել տաճարի պատերը նկարել։ 1878-ի հունվարին նկարիչը ուղևորվեց Սանկտ Պետերբուրգ՝ ամուսնանալու Էլիզաբեթա Ավգուստովնա Շառեյի հետ։ Սուրիկովը բերեց իր երիտասարդ կնոջը Մոսկվա և նրա հետ բնակություն հաստատեց Պլյուշչիխայի փոքրիկ բնակարանում, Աստախովի տանը ( № 17 տունը, մինչ օրս չի պահպանվել, քանդվել է 1953 թ. ՝ փողոցի վերակառուցման ժամանակ)։ 1878-ի ամռանը ավարտված «Տիեզերական ժողովների»  վրա կատարված աշխատանքները նկարչին զրկեցին շատ ուժերից։ Այնուամենայնիվ, պատվերի համար վճարված վարձատրությունը նրան ապահովում էր հարաբերական ֆինանսական անկախություն և հնարավորություն`  ինքնուրույն թեմա ընտրելու իր հետագա աշխատանքի համար, որով և դարձել էին աղեղնավորային մահապատիժները։
Այնուհետև Սուրիկովը հիշեց. «Սանկտ Պետերբուրգում ես դեռ որոշեցի ,,Աղեղնավորներին'' գրել։ Ես դրանք հասկացա, երբ Սիբիրից գնում էի Սանկտ Պետերբուրգ։ Հետո ես տեսա Մոսկվայի գեղեցկությունը ... Ինչպե՞ս եկա Կարմիր հրապարակ։ Այս ամենը կապված էր սիբիրյան հիշողությունների հետ։ Երբ ես դրանք հասկացա, բոլոր դեմքերս միանգամից հայտնվեցին»։ Մոսկվա տեղափոխվելը նշանակալից դեր ունեցավ նկարչի ճակատագրի մեջ։ Սուրիկովն ինքնին այսպես նկարագրեց իր տպավորությունները. «Մի տարօրինակ բան սկսվեց ինձ հետ այստեղ ՝ Մոսկվայում։ Առաջին հերթին ես այստեղ շատ ավելի հարմարավետ էի զգում, քան Պետերբուրգում։ Մոսկվայում Կրասնոյարսկը ավելի շատ բան էր հիշեցնում, հատկապես ձմռանը։ Դուք գնում եք, լուսաբացին, փողոցի երկայնքով, թեքվում նրբանցք, և հանկարծ միանգամայն ծանոթ բան, նույնը, ինչ կա Սիբիրում»։ Կրեմլը մեծ տպավորություն թողեց Սուրիկովի վրա. «Բայց Կրեմլն իր պատերով և աշտարակներով ինձ ամենից շատ գրավեց։ Չգիտեմ ինչու, բայց ես նրանց մեջ զարմանալիորեն զգացի ինչ-որ բան, կարծես վաղուց ծանոթ էր ինձ։ Հենց որ սկսում էր մթնել, ես թողնում էի իմ գորրծը տաճարում և գնում ճաշելու, այնուհետև, լուսաբացին, գնում էի թափառելու Մոսկվայով և ավելի ու ավելի շատ Կրեմլի պատերին»։ Պատմաբան և արվեստաբան Վիկտոր Նիկոլսկուն ուղղված նամակում Սուրիկովը ասում է. «Երբ հասա Մոսկվա, ես ընկա Ռուսաստանի ժողովրդական կյանքի կենտրոն, [և] ես անմիջապես վերցրեցի իմ սեփական ճանապարհը»։


=== Աշխատանքը նկարի վրա ===
Շարունակելով Մոսկվայում իր զբոսանքի պատմությունը ՝ Վասիլի Սուրիկովը հիշեց. «Եվ մի անգամ ես քայլում եմ Կարմիր հրապարակում, և շուրջը ոչ ոք չկա։ Կանգ առա ճակատային տեղից ոչ հեռու, նայեցի Վասիլիյ Երանելու ուրվագծերին, և հանկարծ երևակայությանս մեջ բռնկվեց աղեղնավորային մահապատժի մի տեսարան, բայց այնքան պարզ, որ նույնիսկ սիրտս բաբախեց։ Ես զգացի, որ եթե ես գրեմ այն, ինչ ես պատկերացրել էի, ապա զարմանալի պատկեր դուրս կգա։ Շտապեցի տուն և մինչև ուշ երեկո ուրվագծեր արեցի ՝ ընդհանուր կազմից կամ առանձին խմբերից։ Պետք է ասել, սակայն, որ նկարահանումների կատարման նկարը նկարելու գաղափարը նախկինում էլ ինձ մոտ կար։ Ես այդ մասին մտածել էի դեռ Կրասնոյարսկում։ Նման կոմպոզիցիայով այդ նկարը երբեք չի նկարվել ինձ մոտ, այդքան ցայտուն և այդքան սարսափելի»։ 

1878-ի դեկտեմբերին մորը ՝ Պրասկովյա Ֆեդորովնային և եղբորը` Ալեքսանդրին, ուղարկված նամակում Վասիլի Սուրիկովը ասաց. «Հիմա ես ապրում եմ Մոսկվայում։ Եկեղեցում աշխատանքը ավարտեցի այս ամառ, և այժմ նա մնացել եմ Մոսկվայում ՝ աղեղնավորային խռովությունից նկարը նկարելու համար։ Մտածում եմ` այս ձմեռ վերջացնել այն»։ 1879 թ. Մայիսի 3-ից` իր մորը և եղբորը գրված նամակում Սուրիկովը գրել է. «Ես կարծում եմ, որ այս ամառ պետք է գամ ձեզ մոտ, բայց ինձ մոտ սկսված է մեծ նկար, այն անհրաժեշտ է ամբողջ ամառ նկարել": Այնուամենայնիվ, նկարի վրա տարված աշխատանքները ավելի շատ ժամանակ էին պահանջում, քան ենթադրում էր նկարիչը, և այն ձգձգվեց մինչև 1881 թվականի սկիզբը։
Աշխատանքը, կապված «Աղեղնավորային մահապատժի առավոտը» նկարի կոմպոզիցիայի հետ, Սուրիկովը սկսեց, երբ ապրում էր Պլյուշչիխայի բնակարանում։ Նկարչության համար նախատեսված մի շարք էսքիզներ նկարիչը գրել է 1879-ի ամռանը, երբ աշխատել է Ն.Ն. Դերյագինին պատկանող Լիպիցայի կալվածքում, որը գտնվում էր Տուլայի նահանգի Չեռնսկյան գավառում։ Որոշ ժամանակ անց Սուրիկովն իր ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Զուբովսկի բուլվարում գտնվող մեկ այլ բնակարան ՝ Վ.ի. Վագների տունը(մինչ օրս չի պահպանվել) ։  Այնտեղ նա աշխատել է մեծ կտավի վրա։ Ինչպես և նախորդը, Զուբովսկի բուլվարի վրա գտնվող բնակարանը փոքր էր. նկարչին այցելող քննադատ Նիկոլայ Ալեքսանդրովը հիշում էր, որ Սուրիկովը «այդ հսկայական նկարը նկարել էր գրեթե բազմոցի տակ»։ Ալեքսանդրովի խոսքով ՝ «ցածր պատուհաններով փոքրիկ սենյակում նկարը գրեթե անկյունագծով կանգնած էր ամբողջ սենյակում, և երբ նա [Սուրիկովը] նկարում էր նկարի մի մասը, ապա չէր տեսնում մյուսը, այլ որպեսզի տեսներ նկարը, նա պետք է խեթ-խեթ նայեր նրան մեկ ուրիշ մութ սենյակից»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Баева В. Василий Иванович Суриков. — М.: Директ-Медиа и Комсомольская правда, 2010. — 48 с. — (Великие художники, том 26). — ISBN 978-5-87107-199-1
Безызвестных Е. Ю. Суриков и Сибирь. — Красноярск: Издательство Красноярского отделения ассоциации «Русская энциклопедия», 1995. — 127 с. — ISBN 5-88329-001-9
Бенуа А. Н. История русской живописи в XIX веке. — М.: Республика, 1995. — 448 с. — ISBN 5-250-02524-2
Боткина А. П. Павел Михайлович Третьяков в жизни и искусстве. — Л.: Искусство, 1960. — 356 с.
Васильева-Шляпина Г. Л. Сибирские красавицы В. Сурикова. — СПб.: Иван Фёдоров, 2002. — 352 с.
Верещагина А. Г. Художник. Время. История. Очерки русской исторической живописи XVIII — начала XX века. — Л.: Искусство (Ленинградское отделение), 1973. — 204 с.
Володин В. И. Суриков и Самара. — Самара: Самарский областной художественный музей, 2002. — 67 с. — (Сокровища Самарской Луки). — ISBN 5-8017-0098-6
Волошин М. А. Суриков. — Л.: Художник РСФСР, 1985. — 224 с.
Гомберг-Вержбинская Э. П. Передвижники. — Л.: Искусство, 1970. — 236 с.
Гор Г. С., Петров В. Н. Суриков. — М.: Молодая гвардия, 1955. — 224 с. — (Жизнь замечательных людей).
Дёмкин А. Д. Ненаписанный дневник. — Կաղապար:Спб.: Копи-Р-Групп, 2013. — 704 с. — ISBN 978-5-905064-49-4
Дмитриева Н. А. Утро стрелецкой казни. Картина В. И. Сурикова. — М.: Искусство, 1948. — 35 с.
Дружинин С. Н. В. И. Суриков. «Утро стрелецкой казни» // Замечательные полотна. — Л.: Художник РСФСР, 1966. — С. 302—310.
Дружинин С. Н. О русской и советской живописи. — Л.: Художник РСФСР, 1987. — 232 с.
Дурылин С. Н. Сибирь в творчестве В. И. Сурикова. — М.: Художественное издательское акционерное общество АХР, 1930. — 62 с.
Кеменов В. С. В. И. Суриков: Историческая живопись, 1870—1890. — М.: Искусство, 1987. — 568 с.
Кеменов В. С. Василий Иванович Суриков. — Л.: Художник РСФСР, 1991. — 240 с. — (Русские живописцы XIX века). — ISBN 5-7370-0215-2
Кожевникова Т. Василий Суриков. — М.: Белый город, 2000. — 48 с. — ISBN 978-5-7793-0222-7
Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию (1698 и 1699 гг.) / перевод и примечания А. И. Малеина. — СПб.: Типография А. С. Суворина, 1906. — 317 с.
Манин В. С. Русская живопись XIX века. — М.: СоюзДизайн, 2005. — 312 с. — ISBN 5-900230-62-7
Машковцев Н. Г. Василий Иванович Суриков. — М.: Государственное издательство изобразительного искусства, 1960. — 102 с.
Москвинов В. Н. Репин в Москве. — М.: Государственное издательство культурно-просветительной литературы, 1955. — 112 с. — (Труды Музея истории и реконструкции Москвы, т. 6).
Никольский В. А. В. И. Суриков. — Կաղապար:Пг: Брокгауз — Ефрон, 1923. — 118 с. — (Образы человечества).
Павловский Б. В. Этюды к картине «Утро стрелецкой казни» В. И. Сурикова. — Свердловск: Свердловская картинная галерея, 1956. — 12 с.
Перепёлкина Г. П. В. И. Суриков. — М.: Искусство, 1966. — 136 с.
Петинова Е. Ф. Русские художники XVIII — начала XX века. — СПб.: Аврора, 2001. — 345 с. — ISBN 978-5-7300-0714-7
Пичугина О. К., Загородских И. В., Яковлева О. В., Таюрова З. Ю. Екатеринбургский музей изобразительных искусств. — М.: Белый город, 2004. — 64 с. — (Сокровища русского искусства). — ISBN 978-5-7793-0457-3
Рогинская Ф. С. Товарищество передвижных художественных выставок. — М.: Искусство, 1989. — 430 с. — ISBN 5-87685-054-3
Сарабьянов Д. В. Народно-освободительные идеи русской живописи второй половины XIX века. — М.: Искусство, 1955. — 300 с.
Стасов В. В. Избранные сочинения: живопись, скульптура, музыка. — М.: Искусство, 1952. — Т. 2.
Титова В. Г., Титов Г. А. В. И. Суриков. — Красноярск: Красноярское книжное издательство, 1956. — 208 с.
Чистяков П. П. Письма, записки, воспоминания / Э. М. Белютин, Н. М. Молева. — М.: Искусство, 1953. — 592 с.
Яковлева Н. А. Историческая картина в русской живописи. — М.: Белый город, 2005. — 656 с. — (Энциклопедия мирового искусства). — ISBN 5-7793-0898-5
Василий Иванович Суриков. 1848—1916. Каталог выставки / А. С. Галушкина, А. М. Лесюк, Е. А. Котова, Н. М. Щёкотов. — М.—Л.: Искусство, 1937. — 95 с.
Василий Иванович Суриков. Письма. Воспоминания о художнике / Н. А. Радзимовская, З. А. Радзимовская, С. Н. Гольдштейн. — Л.: Искусство (Ленинградское отделение), 1977. — 384 с.
Государственная Третьяковская галерея — каталог собрания / Я. В. Брук, Л. И. Иовлева. — М.: Красная площадь, 2006. — Т. 4: Живопись второй половины XIX века, книга 2, Н—Я. — 560 с. — ISBN 5-900743-22-5
Государственный Русский музей — Живопись, XVIII — начало XX века (каталог). — Л.: Аврора и Искусство, 1980. — 448 с.
Государственный Русский музей — каталог собрания / В. А. Леняшин. — СПб.: Palace Editions, 2017. — Т. 7: Живопись второй половины XIX века (Н—Я). — 248 с. — ISBN 978-3-906917-17-7
Иллюстрированный каталог Художественного отдела Всероссийской выставки в Москве, 1882 г. / Н. П. Собко. — СПб.: Издатель М. П. Боткин, 1882. — 304 с.
Марк Матвеевич Антокольский. Его жизнь, творения, письма и статьи / В. В. Стасов. — СПб.—М.: Товарищество М. О. Вольф, 1905. — 1047 с.
Музеи Верхневолжья. Путеводитель / М. Я. Майстровский. — М.: Московский рабочий, 1981. — 304 с.
Одесский художественный музей. Живопись XVI — начала XX веков. Каталог / Л. Н. Калмановская, Л. Н. Гурова. — Одесса: ИМК «Город мастеров», 1997. — 177 с.
Отечественная реставрация в именах. 1918—1991 гг. / О. Л. Фирсова, Л. В. Шестопалова. — М.: Индрик, 2010. — 480 с. — ISBN 978-5-91674-068-4
Энциклопедия Новосибирска / В. А. Ламин. — Новосибирск: Новосибирское книжное издательство, 2003. — 1072 с. — ISBN 5-7620-0968-8


== Արտաքին հղումներ ==
«Суриков Василий Иванович — Утро стрелецкой казни. 1881» (HTML)։ Տրետյակովյան պատկերասրահ — www.tretyakovgallery.ru։ Վերցված է 25.07.2019 
«Суриков Василий Иванович — Утро стрелецкой казни, 1881» (HTML)։ www.art-catalog.ru։ Վերցված է 04.10.2019 
«Morning of the Execution of the Streltsy, Vasily Surikov, 1881» (HTML)։ Google Arts & Culture — artsandculture.google.com։ Վերցված է 04.10.2019 
Чурак Г. С. Василий Суриков: «Всюду красоту любил…» // Третьяковская галерея. — 2006. — № 1. — С. 92—99.
Тульцева Л. А. Семь свечей «Утра стрелецкой казни» // Родина. — 1998. — № 2. — С. 84—87.
Ковалёв А. П. О реставрации картины В. И. Сурикова «Утро стрелецкой казни» // Вопросы русского и советского искусства (материалы итоговой научной конференции). — М.: Советский художник, 1973. — В. 2. — С. 283—298.
Кеменов В. С. В. И. Суриков // В книге «История русского искусства», т. 9, кн. 2, ред. И. Э. Грабарь, В. С. Кеменов, В. Н. Лазарев. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1965. — С. 7—92.
Абрамова Н. М. Этюд В. И. Сурикова в Музее искусств Узбекистана // Звезда Востока. — 1948. — № 2. — С. 122—125.
Гольдштейн С. Н. Произведения В. И. Сурикова в оценке современной ему критики // В. И. Суриков. К столетию со дня рождения.. — М.—Л.: Издательство Академии художеств СССР, 1948. — С. 141—159.
Гольдштейн С. Н. Утро стрелецкой казни // Художник. — 1973. — № 2. — С. 15—19.
Девятьярова И. Г. Всероссийская художественно-промышленная выставка 1882 года (по материалам «Иллюстрированного каталога художественного отдела» из фонда редкой книги ООМИИ им. М. А. Врубеля // Вестник Омского университета. — 2004. — № 1. — С. 96—99.