Օսուն

Օսուն նահանգ (; յորուբա՝ Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun), նահանգ Նիգերիայի հարավ-արևմուտքում, արևելքից սահմանակից է Էկիտի և Օնդո նահանգներին, հյուսիսից՝ Կվարա նահանգին, հարավից՝ Օգուն նահանգին, իսկ արևմուտքում՝ Օյո նահանգին։ Անվանվել է կենսական նշանակություն ունեցող Օսուն գետի անունով, որը հոսում է նահանգի միջով։ Նահանգը ձևավորվել է Օյո նահանգի հարավ-արևելյան մասում 1991 թվականի օգոստոսի 27-ին, որի վարչական կենտրոնն է՝ Օշոգբո քաղաքը։
Նիգերիայի 36 նահանգներից Օսունը տարածքով իններորդն է, իսկ բնակչությամբ՝ տասնիններորդը՝ 2016 թվականի տվյալներով մոտ 4,7 միլիոն բնակչությամբ։ Աշխարհագրորեն նահանգը բաժանված է նահանգի մեծ մասում գտնվող նիգերիական ցածրադիր անտառների և հյուսիսում գվինեական անտառների և սավաննաների ավելի չորային խայտաբղետության միջև։ Հիմնական աշխարհագրական օբյեկտները գետերն են, ներառյալ իր անվանումը նահանգին տված Օսուն գետը, որը բաժանում է նահանգի ներքին տարածքը, և նախքան Օյո նահանգի հետ նահանգի հարավ-արևմտյան սահմանի մեծ մասը ձևավորելը՝ հոսում է դեպի հարավ։ Մյուս կարևոր գետերն են Էրինլեն և Օբան՝ Օսունի երկու վտակները, որոնք հոսում են հյուսիսից՝ նախքան Օսունին միանալը հարավ-արևմտյան սահմանի երկայնքով։ Նահանգի կենդանական աշխարհն ընդգրկում է մոնա կապիկը, սովորական հողմավար բազեն, շիկակարմիր տառեղը և թագավորական անտիլոպը, ինչպես նաև Նիգերիայում մնացած վերջին նիգերիա-կամերունյան շիմպանզեներից մի քանիսը և աֆրիկյան անտառային փիղը, որոնք բնակվում են Օնդո և Օգուն նահանգների հարավային սահմանների երկայնքով վտանգի տակ գտնվող անտառներում։
Օսուն նահանգը հիմնականում բնակեցված է յորուբա ժողովուրդներով, որոնք հիմնականում պատկանում են Իբոլո, Իֆե, Իգբոմինա, Իջեշա և Օյո ենթախմբերին։
Նախագաղութային ժամանակաշրջանում տարածքը, որն այժմ զբաղեցնում է Օսուն նահանգը, բաժանված էր արևմտյան Յորուբայի տարբեր պետությունների միջև, որոշ պետություններ հիմնված էին քաղաքի վրա, քանի որ մյուսները մաս էին կազմում ավելի մեծ կայսրությունների, ինչպիսին է Օյո կայսրությունը։ 1877-1893 թվականներին Արևմտյան Յորուբայի պետությունները Արևելյան Յորուբայի այլ խմբերի հետ կռվել են Կիրիջիի պատերազմում՝ Արևելյան Յորուբայի խմբերի դեմ։ Պատերազմն ավարտվեց փակուղիով՝ բրիտանական միջնորդությամբ, ապա տարածքը գաղութացվում և ներառվում է Հարավային Նիգերիայի բրիտանական պրոտեկտորատի կազմում, որը հետագայում միաձուլվում է Բրիտանական Նիգերիային 1914 թվականին։ 1960-ի անկախացումից հետո Օսունի այժմյան տարածքը հետանկախության ժամանակ մաս էր կազմում Արևմտյան շրջանին մինչև 1967 թվականը, երբ շրջանը բաժանվեց և տարածքը դարձավ Արևմտյան նահանգի մի մասը։ 1976 թվականին Արևմտյան նահանգը բաժանվեց, և նահանգի արևմուտքը դարձավ Օյո նահանգը։ Տասնհինգ տարի անց, Օյո նահանգից անջատվեց արևելյան մասը և ձևավորվեց Օսուն նահանգը։
Տնտեսապես Օսուն նահանգը հիմնականում հիմնված է գյուղատնտեսության վրա՝ հիմնականում աճեցնելով կակաո, կասավա, կորեկ, եգիպտացորեն, կարտոֆիլ և յամ։ Այլ առանցքային ոլորտներն են ծառայությունները, հատկապես քաղաքային վայրերում, ինչպես նաև արհեստագործական հանքարդյունաբերությունը և անասնապահությունը։ Օսունում են գտնվում Նիգերիայի մի քանի ամենահայտնի տեսարժան վայրերը, ներառյալ Օբաֆեմի Ավոլովո համալսարանի կամպուսը, որը Նիգերիայի առաջատար բարձրագույն ուսումնական հաստատություններից է։ Համալսարանը գտնվում է հնագույն Իֆե քաղաքում, որը յորուբա մշակույթի վաղ շրջանի քաղաքական և կրոնական զարգացման կարևոր կենտրոն էր։ Այլ կարևոր քաղաքներից են Իլա Օրանգուն, Իրագբիջի, Իկիրուն, Օկե-Իլա Օրանգուն, Իջեբու-Հեսա, Իպետումոդու, Էդե, Իվո, Էջիգբո, Իբոկուն, Օդե-Օմու, Օտան Այեգբաջու, Իֆեդո, Էսա-Օկե, Իլեսա, Օկուկու, Օտան-Իլե և Իբյաջո թագավորությունների հնագույն մայրաքաղաքները։ Օսուն նահանգը հայտնի է նաև նրանով, որ գրագիտության մակարդակով երկրորդ տեղն է զբաղեցնում երկրում։


== Պատմություն ==
Ժամանակակից Օսուն նահանգը ստեղծվել է 1991 թվականի օգոստոսի 27-ին Օյո նահանգի մի մասից։ Նահանգի անունը գալիս է Օսուն գետից՝ հարգված բնական աղբյուրից, որը Յորուբա աստվածուհու համանուն դրսևորումն է։
Նախկին նահանգապետ Օլագունսոե Օյինլոլան նախաձեռնեց և հիմք դրեց Օսունի պետական ​​համալսարանի բացմանը վեց կամպուսներով (Օշոգբո, Օկուկու, Իկիրե, Էջիգբո, Իֆետեդո և Իպետու-Իջեշա), որոնք ռազմավարական դիրքով գտնվում են ամբողջ նահանգում։ Նահանգի կարևոր մշակութային իրադարձություններից են Օրի Օկե և Էգունգուն փառատոնը (դիմակահանդես) Իրագբիջիում, Օլոջոն Իֆեում և Օսուն Օսոգբո փառատոնը։


== Մշակույթ ==

Ամեն տարի Օրիշաներից (յորուբա ժողովրդի ավանդական աստվածություններ) մեկի՝ Օսունի հետևորդներն ու չհետևողները, գալիս են ամբողջ աշխարհից՝ օգոստոսին մասնակցելու Օսուն-Օշոգբո ամենամյա փառատոնին։ Այցելուների թվում են Բրազիլիայի, Կուբայի, Տրինիդադի, Գրենադայի և Ամերիկայի այլ երկրների քաղաքացիներ, որոնք ունեն Յորուբայի մշակութային նշանակալի ժառանգություն։
Ամենամյա ավանդական տոնակատարություններն ու Օսուն աստվածուհուն կոչումներ են անցկացվում նրա անունը կրող գետի ափին, որին, ըստ Յորուբայական հռետորության ավանդույթների՝ նա կերպարանափոխվել է։
Օսուն-Օշոգբո պուրակը, որը աստվածության ամենամյա ծեսերի սրբավայր է և գեղարվեստական ​​կարևոր կենտրոն, 2005 թվականին հայտարարվել է Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։


== Ծանոթագրություններ ==