Իպանետտ Մբեկի

Իպանետտ  Մբեկի (աֆրիկաանս՝ Epainette Mbeki, ծննդյամբ Նոմակա Իպանետտ Մոերանե (աֆրիկաանս՝ Nomaka Epainette Moerane), հայտնի է որպես «ՄաՄբեկի», փետրվարի 16, 1916(1916-02-16), Մաունթ Ֆլետչեր, Elundini Local Municipality, Ջո Գքաբիի քաղաքային շրջան, Արևելյան Կապ, ՀԱՀ - հունիսի 7, 2014(2014-06-07), Իստ-Լոնդոն, Բուֆալո Սիթի, Արևելյան Կապ, ՀԱՀ), քաղաքական գործիչ, ապարտհեյդի դեմ պայքարի մարտիկ։ Հայտնի է բնակիչների կյանքի որակը բարելավելու իր ջանքերով։
Քաղաքական ակտիվիստ Գովան Մբեկի կինը, ՀԱՀ-ի նախկին նախագահ Տաբո Մբեկիի և տնտեսագետ Մոելետսի Մբեկիի մայրը։


== Կենսագրություն ==


=== Երիտասարդ տարիներ ===
Նոմակա Իպանետտ Մոերանեն առաջադեմ քրիստոնյա ֆերմերներ Ջականե և Սոֆի Մոերաների ընտանիքում յոթ երեխաներից վեցերորդն էր, ծնվել է 1916 թվականի փետրվարի 16-ին Մաունթ-Ֆլետչերում։ Ամեն առավոտ նա թռչուններին քշում էր սորգոյի հայրական դաշտերից, հետո գնում դպրոց, վերադառնում և նորից զբաղվում այդ գործով։ Նա դա նշում էր որպես աշխատասիրության օրինակ, որն ինքը պահպանել էր 90 տարի և սովորեցնում էր մյուսներին։ Իպանետտն ավարտելով «Lovedale» դպրոցը՝ սկսում է դասավանդել Դուրբանի մոտ գտնվող Ադամս քոլեջում։ Այստեղ նրա գործընկեր ուսուցիչն էր Գովան Մբեկին։


== Հասարակական և քաղաքական գործունեություն ==
1937 թվականին Բետտի դյու Տուան ՄաՄբեկիին ներգրավում է Հարավաֆրիկյան կոմունիստական կուսակցության աշխատանքների մեջ և նա դառնում է կուսակցության աշխատանքներին միացած երկրորդ սևամորթ կինը Ջոզի Պալմերից հետո։ Նա կամավորական հիմունքներով աշխատում է Դուրբանի Երեխաների պաշտպանության կազմակերպությունում, օժանդակում է բոյկոտի գործողությունների կազմակերպմանը, թղթակցում է «Inkululeko» թերթին (ՀԱԿԿ տպագիր օրգան), և սովորում կուսակցության երեկոյան դպրոցում։
1940 թվականի  հունվարին նա ամուսնացավ Գովան Մբեկի հետ և նրանք վերադարձան Մբեվուլենի, որպեսզի օգնեն աղքատ գյուղացիներին կրթություն ստանալու։ Նրանք ապրում էին մի շրջանում, որտեղ ոչ հոսանք կար, ոչ էլ ջուր։ Ջուր բերելու համար ՄաՄբեկին ստիպված էր  օրական կտրել մի քանի կիլոմետր։ Հետագայում նրանք թույլտվություն ստացան ստեղծել առևտրի կետ, որն էլ դարձավ նրանց գոյության միջոցների աղբյուրը։ Մինչ ամուսինը մասնակցում էր քաղաքական գործունեությանը, ՄաՄբեկին աշխատում էր խանութում և մեծացնում չորս երեխաներին, Լինդային (մահացել է 2003 թվականին), Տաբոյին, Մոելետսին և Ջամային (սպանվել է Լեսոտոյում 1982 թվականին)։ Միաժամանակ նա եղել է կանանց ինքնօգնության «Zenzele» շարժման ակտիվ անդամներից, Աֆրիկյան Ազգային առևտրա-արդյունաբերական պալատի հիմնադիրներից մեկը և երկար տարիներ Դուտիվում գյուղատնտեսական ցուցահանդեսի քարտուղարը։
1964 թվականին Ռիվոնիի դատարանը նրա ամուսնուն դատապարտեց ցմահ ազատազրկման, իսկ երեք որդիները աքսորվեցին, ՄաՄբեկին մեծ դժվարություններ էր կրում գտնվելով իշխանությունների հետապնդումների ներքո։ 1974 թվականին ՄաՄբեկին Մբեվուլենից տեղափոխվում է Դուտիվա քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Նգսինգվանե։ Այստեղ նա վերսկսեց իր խանութի աշխատանքը և շարունակեց ակտիվ գործունեություն իրականացնել իր համայնքի սոցիալական զարգացման ուղղությամբ։
1987 թվականին Գովան Մբեկին ազատ արձակվեց, բայց ընտանիքը այդպես էլ չվերամիավորվեց։ 


== Վերջին տարիներ ==
Նա բնակվում էր Դուտիվա քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Նգսինգվանե գյուղում, որտեղ մեծ հարգանք էր վայելում, մարդկանց կյանքի որակի բարելավման ուղղությամբ տարվող ջանքերի շնորհիվ։ Գիլլիան Ռեննին իր «Raising Thabo» գրքում նշում էր, որ  «նա նման չէր այն թոշակառուներին, ովքեր ստանալով թոշակը ասում էին, «Թույլ տվեք ինձ գոլֆ խաղալ և ձուկ որսալ»։ Ծեր կինը համեստ մարդ էր»։ Մբեկին ղեկավարում էր մարգարտագործական ծրագիր, որի հովանու ներքո գործում էր ավանդական աֆրիկյան արվեստի «Khanyisa» կոոպերատիվը, որն էլ հանդիսանում էր գյուղի 24 կանանց ապրուստի միջոցը։ Նա զգալի աշխատանքներ էր տանում Լինդա Մբեկի անվան հիվանդանոցում ՁԻԱՀ-ով հիվանդների բուժման ուղղությամբ, որը բացվել էր Մբևուլենիում գտնվող Մբեկի ընտանիքին պատկանող նախկին տանը, 2005 թվականին մահացած դստեր հիշատակին։ Մբեկին իր հովանավորության տակ էր վերցրել Կոմգայի մանկատունը և Նոմակա Մբեկիի անվան տեխնիկական միջնակարգ դպրոցը։
Նա մեծ նշանակություն էր տալիս կրթությանը, Տրանսկեյում հողային ռեֆորմի իրականացման ակտիվ կողմնակիցներից էր, առանձնապես հիացած չէր քաղաքականությամբ, «Ես չէի ուզում դառնալ խորհրդարանի անդամ։ Դուք պետք է ապրեք ժողովրդի մեջ և տեղյակ լինեք նրա վիճակից։ Վարչապետ Մակլեկեզին ասում էր. «Ես կարծում եմ, որ դուք պատկանում եք իմ կառավարությանը»։ Իսկ ես ասում եմ  «Ոչ, դա ճիշտ չէ, երբ ես հասնեմ այնտեղ, որպես մարդ ինձ համար ձանձրալի կլինի։ Ես պարզապես կձանձրանամ»։ Նրա որդին Տաբոն իր քաղաքական հաջողությունների մեծ մասը վերագրում էր իր մոր իմաստությանը, բայց նա համաձայն չէր նրա հետ, «Ես դա իմաստություն չեմ համարի, դա վերաբերմունք է, վերաբերմունք իր նկատմամբ։ Նա սկսում էր մոռանալ էգոյի մասին և լսում էր յուրաքանչյուր մարդու։ Դա իրոք այն է ինչ պետք է անել, ես կարծում եմ որ նա կարող է։ Ես կարծում եմ, որ նա կարողացել է դա անել»։
2006 թվականին նա պարգևատրվեց Բաոբաբի շքանշանով «Արևելյան Կապ նահանգի անօթևանների տնտեսական վիճակի բարելավման և ապարտհեյդի դեմ պայքարում ունեցած բացառիկ ներդրումների համար»։
Երբ 2008 թվականին  Տաբո Մբեկին պաշտոնանկ արվեց, նա կատաղիորեն քննադատեց Զումային և հրապարակավ պաշտպանեց իր որդուն։ Ավելի ուշ նա ասաց, որ հրավիրվել էր Զումուի երդմնակալությանը, որին պատասխանել էր «ինչպես կարող է նա սպասել ինձ, երբ նա պաշտոնանկ է արել իր որդուն»։
2014 թվականի հունվարին լրագրողներին տված հարցազրույցում ՄաՄբեկին ասել է, որ եթե ինքն ավելի երիտասարդ լիներ, կնախընտրեր իր ձայնը տալ Ջուլիուս Մալեմին և նրա Տնտեսական ազատության համար պայքարող մարտիկներ կուսակցությանը, բայց այնուամենայնիվ իր ձայնը տալիս է Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսին։ Մեկնաբանելով Զումայի անձը նա ասել է՝

Մայիսի 25-ին նրան տեղափոխում են հիվանդանոց թոքերի բորբոքման և սրտի խնդիրներով։ Հետագայում նրա վիճակը վատթարանում է։


== Մահ և հուղարկավորություն ==
Իպանետտ Մբեկին մահանում է հունիսի 7-ին, Արևելյան Կապի նահանգի Իստ Լոնդոնի Սուրբ Դոմինիկի մասնավոր հիվանդանոցում։ Հուղարկավորության պաշտոնական արարողությունը տեղի է ունենում Դուտիվում հունիսի 14-ին, իջեցվում են Արևելյան Կապի նահանգի բոլոր քաղաքների ազգային դրոշները։ ՀԱՀ նախագահ Ջեյկոբ Զուման ասել է. «Այս պահին մենք ցանկանում ենք կառավարության և ողջ հարավաֆրիկացիների անունից, մեր խորին ցավակցությունը և ազգի զորակցությունը հայտնել Մբեկի ընտանիքին»։  ԱԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Գվեդե Մանթաշեն ՄաՄբեկիին բնութագրեց որպես ոժեղ կամային անձնավորություն, որն ապրել է դժվարին պայմաններում և զոհաբերել իրեն ու իր զավակներին մեր շարժման գործի համար։ ՀԱԿԿ գլխավոր քարտուղար Բլեյդ Նզիմանդեն ասել է, որ Մբեկիին կհիշեն իր մարտական ոգու համար, քանի որ նա իրենից ուժ էր ներկայացնում, որի հետ չէին կարող հաշվի չնստել, հատկապես երբ խոսքը ապարտհեյդի օրերին մարդկանց իրավունքների պաշտպանության մասին է։ Հարավաֆրիկյան արհմիությունների կոնգրեսի նախագահ Սդումո Դլամինին ասել է, որ ՄաՄբեկին իր կյանքը տվեց բոլոր հարավաֆրիկացիների համար։ Նելսոն Մանդելայի հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհուրդը իր հայտարարությամբ խորին ցավակցություն էր հայտնում Մբեիկի ընտանիքին, մասնավորապես նշելով. 


== Գրականություն ==
Gevisser, Mark. A Legacy of Liberation: Thabo Mbeki and the Future of the South African Dream. — N. Y., NY: Palgrave Macmillan, 2009.


== Ծանոթագրություններ ==