Ընձառյուծը (գիրք)

Ընձառյուծը (իտալերեն՝ Il Gattopardo - «Իլ Գաթոպարդո»), պատմավեպ, իտալացի գրող Տոմազի դի Լամպեդուզայի միակ վեպը։ Այն իտալական վերածննդի ժամանակաշրջանում արիստոկրատական ընտանիքի անկման մասին է։ Հրատարակվել է 1958 թվականին՝ հեղինակի մահվանից հետո, և դարձել իտալական գրականության ամենահայտնի ստեղծագործություններից մեկը։ 1959 թվականին վեպն արժանացել է Ստրեգա մրցանակի։ «Ընձառյուծը» վեպի վերաբերյալ երկու հոդված է գրել Լուի Արագոնը, որը «Ընձառյուծը» բնութագրել է այսպես․

1963 թվականին վեպի հիման վրա Լուկինո Վիսկոնտին նկարահանել է համանուն ֆիլմ։


== Ստեղծման և հրապարակման պատմություն ==
Մինչև 1950-ական թվականները Ջուզեպպե Տոմազի դի Լամպեդուզան գրական գործունեությամբ չի զբաղվել։ Մասամբ, իր զարմիկի՝ բանաստեղծ Լուչո Պիկոլո դի Կալանովելի հետ կեսկատակ մրցակցության պատճառով, երբ 1950 թվականին Կալանովելը հրատարակել է բանաստեղծությունների ժողովածու, Լամպեդուզան դիմել է արձակ ժանրին։ Նախնական գաղափարը համեստ է եղել։ Դա «Մեկ օր սիցիլիացու կյանքից» պատմվածքն էր, որտեղ սիցիլիացին հեղինակի սեփական նախապապն է, իսկ օրը՝ Ջուզեպպե Գարիբալդիի՝ Սիցիլիայում ափ իջնելու օրը։ Սակայն շուտով մտահղացումն ընդարձակվել է, և հեղինակը սկսվել է իր «պատմվածքների շարքը»՝ մտերիմներին հոռետեսորեն ասելով, որ ի զորու չէ «Ուլիսես» գրել (Լամպեդուզան եղել է այդ վեպի հեղինակ Ջոյսի առաջին երկրպագուներից մեկը Իտալիայում)։ Գրողի խորթ որդին՝ Ջոակինո Լանցա Տոմազին, ժողովածուի առաջին հրատարակության նախաբանում մեջբերել է Լամպեդուզայի հետևյալ պատգամը․    

Ձեռագիրը մերժվել է երկու հրատարակիչների կողմից և հրատարակվել է 1958 թվականի նոյեմբերի 11-ին «Ֆելտրինելլի» հրատարակչության կողմից։ Հաջորդ տարի վեպն արժանացել է Ստրեգա մրցանակի։ «Ընձառյուծ» վեպին երկու հոդված է նվիրել Լուի Արագոնը։ 2000-ական թվականների սկիզբներին վեպն Իտալիայում ունեցել է գրեթե 100 հրատարակություն, իսկ քննադատական ուսումնասիրությունների մատենագրությունը հարյուրավոր անուններ է կազմում։ 
Հրատարակումից անմիջապես հետո վեպը թարգմանվել է անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն։ Ռուսերեն առաջին թարգմանությունը կատարել է Գ․ Ս․ Բրեյթբուրդը, որը հրատարակվել է 1961 թվականին «Արտասահմանյան գրականության հրատարակչությունում»։ 2006 թվականին հրատարակվել է Ե․ Դիմիտրիևայի ռուսերեն նոր թարգմանությունը՝ «Վագրակատու» վերնագրով։


=== Անվանում ===
Իտալերեն gattopardo բառը նշանակում է սերվալ կամ օցելոտ, որը վագրակատվից ավելի փոքր չափեր ունի, այդ իսկ պատճառով վեպի ռուսերեն առաջին թարգմանիչը ուղղակի հայտարարել է․


== Բովանդակություն ==

Գլխավոր հերոսը Սալինայի իշխան՝ կնամոլ, դոն Ֆաբրիցիո Կորբերան է, ով 19-րդ դարի սիցիլիացի նշանավոր ազնվական է Լամպեդուզայից։ Սիցիլիայի երկու թագավորությունների կործանման և  իր համար սովորական դարձած սոցիալական կարգերի և կենսակերպի կործանման ականատեսն է դառնում։ Վեպի վերնագիրը իտալերեն նշանակում է կատվազգիների ընտանիքի գիշատիչ, որը պատկերված է Լամպեդուզայի տոհմի գերբի վրա, և որն էլ, համապատասխանաբար, Սալինա մտացածին տոհմի գերբն է։ Սյուժեն գծային  է, վեպը բաժանված է մասերի, այլ ոչ թե գլուխների։ Դեպքերն ընդգրկում են 1860 թվականի մայիսի 12-ից մինչև 1910 թվականի մայիսի առաջին տասնօրյակն ընկած ժամանակահատվածը, երբ շիկամազ Գարիբալդին ափ է իջնում Սիցիլիայում՝ երկու Սիցիլիաների վերամիավորման համար պայքարելու։


=== Առաջին մաս ===
Դեպքերը տեղի են ունենում 1860 թվականի մայիսին, Պալերմոյում, Սալինայի քաղաքային պալատում և քաղաքի արվարձանում։ Իշխանի ընտանիքը և նրա խոստովանահայրը՝ ճիզվիտ Պիրրոնիեն, տեղեկություն են ստանում գարիբալդիական հազարանոց բանակի ափ իջնելու մասին, որի հետ փորձում է միավորվել Սալինայի իշխանի եղբորորդին՝ երիտասարդ, պատվախնդիր և պարտքերով ծանրաբեռնված իշխան Տանկրեդի Ֆալկոներին։ Պիրրոնեի հետ զրույցի ժամանակ Սալինայի իշխանը միտք է հղանում, որ նույնիսկ եթե Իտալիան միավորվի, հասարակական կարգը մնալու է անփոփոխ, այն դեպքում, երբ ճիզվիտը կարծում է, որ հեղափոխությունը կհանգեցնի Հռոմեական եկեղեցու անկմանը։ Այստեղ նաև նկարագրվում են իշխանի մտքերը իր ընտանեկան կյանքի մասին․ նա իր կնոջ հետ լույս աշխարհ է բերել  յոթ երեխա, բայց, այդ ամենով հանդերձ, «ոչ մի անգամ չի տեսել նրա պորտը» և մարմնավաճառների ծառայություններից է օգտվում։ 


=== Երկրորդ մաս ===
Դեպքերը տեղի են ունենում 1860 թվականի օգոստոսին։ Իշխանի ընտանիքը տեղափոխվում է Դոննաֆուգատ  քաղաքի ընտանեկան նստավայրը (նրա նախատիպը Սանտա Մարգերիտա դի Բելիչեի 17-րդ դարում կառուցված «Ընձառյուծի վիլլան» է  - Villa del Gattopardo է)։ Սալինայի իշխանը ճամփորդության ժամանակ մտմտում է Գարիբալդիի՝ կղզին գրավելու մասին։ Նա վերհիշում է, թե ինչպես գարիբալդիականները, այդ թվում նաև Տանկրեդին, այցելել էին իր Պալերմոյի ամրոցը, ավելին, Տանկրեդին սիրախաղ էր անում իր դստեր՝ Կոնչետտայի  հետ։
Դոննաֆուգատում իշխանին ողջունում են նոր քաղաքագլուխը՝ ոչ ազնվատոհմ դոն Կալոջերո Սեդարան և երգեհոնահար դոն Չիչոն։ Ընդունելության ժամանակ Սեդարան ներկայանում է աղջկա՝ Անժելիկայի հետ, որն իր արտաքինով և կրքոտությամբ մեծ տպավորություն է թողնում ներկաների վրա։ Ընթրիքից հետո քահանա Պիրոնեն իշխանին ասում է, որ Կոնչետան անպատասխան սիրահարված է Տանկրեդիին։ Իշխանը պատասխանում է, որ Կոնչետայի օժիտը չի համապատասխանում  երիտասարդ ազնվականի հավակնություններին, իսկ դաստիարակությունը և բնավորությունը թույլ չեն տա դառնալ արժանավոր զուգընկեր Վիեննայի կամ Պետերբուրգի ապագա դեսպանի համար։   


=== Երրորդ մաս ===
Դեպքերը տեղի են ունենում 1860 թվականի հոկտեմբերին, Դոննաֆուգատում։ Տանկրեդին խնդրում է, որ իշխանը դոն Կալոջերոյից իր համար խնդրի Անժելիկայի ձեռքը։ Սալինայի իշխանը որսի է հրավիրում դոն Չիչոյին և հարցուփորձ է անում Սեդարայի ընտանիքի մասին, ընդ որում երգեհոնահարը հայտնում է իր վրդովմունքը քաղաքապետի ընտրությունների կեղծարարությունից, որի ժամանակ Կալոջերո Սեդարան լիովին միաձայն է անցել։ Դոն Չիչոն չարությամբ հայտնում է, որ Կալոջերոն իր ամբողջ կարողությունը ձեռք է բերել անօրինական ճանապարհով, ինչպես նաև նկարագրում է, թե նա ինչպես է հայրական տնից փախել Անժելիկայի մոր հետ և թե ինչպես է մեջքին կրակելով  սպանել  աներոջը (Սալինայի վարձակալ Պեպեին, որի մականունը Կեղտ էր)։ Դրանից հետո Սալինայի իշխանը Չիչոյին փակում է ախոռում և սկսում է Կալոջերոյի հետ բանակցել։ Նա հասկանում է Սիցիլիայի հնագույն տոհմի հետ բարեկամության բոլոր օգուտները և մեծ օժիտ է խոստանում, ինչպես նաև հայտնում է, որ նոր կառավարությունը մտադիր է իրեն  Բարոնի կոչում շնորհել։


=== Չորրորդ մաս ===
Դեպքերը տեղի են ունենում 1860 թվականի նոյեմբերին Դոննաֆուգատ ամրոցում, որտեղ Տանկրեդին և Անժելիկան իրենց հարսանիքին են նախապատրաստվում։ Պարզվում է, որ Սալինայի իշխանը և Կալոջերոն սկսել են իրար նմանվել՝ իշխանը գործնական հարցերում դարձել էր ավելի անսկզբունքային և դաժան, իսկ դոն Սեդարան հասկացել է արտաքին տեսքի և շարժուձևերի կարևորությունը։  
Տանկրեդին այցելում է իշխանին կոմս Կավրիագիի հետ միասին,  որի հետ փորձում էր ամուսնացնել Կոնչետային։ Կավրիագին և Տանկրեդին թագավորական գվարդիայի համազգեստներով են։ Նրանք բացահայտ ուրանում են իրենց գարիբալդիական անցյալը։ 
Ավելի ուշ իշխանին այցելում է Թուրինի սենատոր Շևալյե դի Մորտեցուոլոն, որը Սալինայի իշխանին առաջարկել էր մտնել նոր Իտալական թագավորության քաղաքական բարձր խավի մեջ։ Իշխանը՝ սենատորությունից իր հրաժարվելու մասին խոսելով, այն պարուրում է սիցիլիական ազգային բնավորության կրքոտ այլաբանությամբ․ «սիցիլիացիները համարում են, որ իրենք աստվածներ են և ցանկանում են միայն մի բան՝ մահվանից չտարբերվող հավերժական քուն, այդ իսկ պատճառով նրանք կատեն ցակացած մարդու, ով իրենց արթնացնելու փորձ կանի»։ Իշխանն իր ելույթը եզրափակում է խրատական նախադասությամբ այն մասին, թե ինքն իրեն պատրանքներով  չի օրորում, այդ իսկ պատճառով  սենատորի աթոռն առաջարկում է Կալոջերո Սեդարային, որը բավականին խելացի է՝ իր համար տվյալ պահին անհրաժեշտ պատրանքներ ստեղծելու համար։


=== Հինգերորդ մաս ===
Դեպքերը տեղի են ունենում 1861 թվականի փետրվարին։ Հայր Պիրոնյեն այցելում է հարազատ գյուղ և նայում է նոր կարգերից հետո կատարված փոփոխությունները։ Բենեդիկտյան վանքի հողերը առգրավվել և վաճառվել են տեղացի վաշխառուներին։ Նախկին անվճար արտոնությունները սկսեցին եկամուտներ բերել նոր տերերին։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում արիստոկրատների և հասարակ մարդկանց մասին Պիրոնյեի  մենախոսությունը, որտեղ բացատրվում է , թե ինչու Սալինա իշխանը  չի արձագանքում հեղափոխության իրադարձություններին։ 


=== Վեցերորդ մաս ===

Դեպքերը տեղի են ունենում 1862 թվականի նոյեմբերյան մի երեկոյի ժամանակ, երբ Անժելիկան պետք է գնա իր առաջին պարահանդեսին։ Այն կազմակերպվում է Պոնտելեոնի ընտանիքի կողմից, մինչդեռ Սեդարան զբաղված է արիստոկրատների հետ շփվելով, իսկ Տանկրեդին և Անժելիկան շփվում են միմյանց հետ, իշխանը ձանձրույթով թափառում է պալատում։ Նկատելով Գրյոզի «Ընտանիքի հոր մահը» նկարը՝ իշխանը մտորում է ․

Այստեղ նրան գտնում են Տանկրեդին և Անժելիկան և տանում են պարասրահ։ Անժելիկան իշխանին խնդրում է վալս պարել իր հետ։ Վալսի ավարտին նրանք դահլիճի միակ պարողներն էին մնացել։ Հասկանալով, թե  երիտասարդ սիրահարների համար ինչքան ձանձրալի կլինի ծեր քեռիների հետ ընթրիքը՝ իշխանը լքում է պարահանդեսը։ Առավոտյան մշուշում նա դիտում է Վեներան (իշխանը հետաքրքրվում է աստղագիտությամբ) և ակնկալում է «հանդիպում․․․ նրա անխախտ ճշմարտությունների և հավերժական հանգստի սահմաններում»։


=== Մաս յոթերորդ ===
Դեպքերը տեղի են ունենում 1883 թվականի հուլիսին նեապոլիտանական «Տրինակրիա» հյուրանոցում։ Սա վեպի երկու ավարտներից մեկն է։ Իշխանը վաղուց նկատել էր իր ուժերի անկումը և զգում էր, որ մահանում է։ Նա հիշում է իր ընտանիքի անդամներից ողջ մնացածներին և մահացածներին, հատկապես որդիներին, որոնցից մեծը փախել էր տանից և հիմնավորվել էր Լոնդոնում։ Ստանալով վերջին  օծումը՝  Սալինան ամփոփում է իր կյանքի արդյունքները և հանգում է հիասթափեցնող այն մտքին, որ 73 տարիներից միայն երեքն է ապրել լիարժեքորեն։ Մահանալուց անմիջապես առաջ նրա առաջ հառնում է Մահը՝ երիտասարդ կնոջ կերպարով։


=== Մաս ութերորդ ===
Վեպի երկրորդ ավարտն է, որի դեպքերը տեղի են ունենում 1910 թվականի մայիսին։ Ծերացած երեք կույսեր, որոնք Սլինայի ողջ մնացած դուստրերն են,  սպասում են կարդինալի այցին, որը պետք է ստուգի տան մատուռում եղած մասունքների իսկությունը։ Կոնչետան հանդիպում է  այրի Անժելիկային, որն իր յոթանասուն տարիներով հանդերձ բավականաչափ պահպանել է իր ունեցած գեղեցկությունից։ Կարդինալը դիտում է մատուռը,  նախատում է քույրերին խորանի վրայի Կույսի պատկերի համար, որն իրականում աշխարհիկ պատկեր է, և գիտնական քահանային թողնում է, որ պարզի մասունքների իսկությունը։ Քահանան մի քանի ժամից դուրս է բերում անպետք իրերի մի մեծ զամբյուղ, բայց Սալինայի քույրերին մխիթարում է նրանով, որ մի քանի իրապես սուրբ մասունքներ մնացել են։ Վիրավորված Կոնչետան վերադառնում է սենյակ, որը լի է նախկին կյանքը հիշեցնող հին իրերով, և գալիս է այն եզրահանգման, որ իր հոր նկարը մի քանի քառակուսի սանտիմետրանոց կտավ է ընդամենը։ Զայրացկոտ պոռթկումով նա հրամայում է դեն նետել Սալինայի սիրելի շան՝ Բենդիկոյի խրտվիլակը։ «Եվ ամեն ինչ հանդարտվեց մի բուռ մոխրագույն աճյունափոշու մեջ»։   


== Գրական և գեղարվեստական առանձնահատկություններ ==

Արդեն առաջին իսկ հետազոտողները ուշադրություն են դարձրել այն բանին, որ հեղինակը իր վեպը բաժանել է ոչ թե գլուխների, այլ մասերի, ցանկանալով դրանով ընդգծել առանձին հատվածների ինքնուրույնությունը, որը մատնանշվում է յուրաքանչյուրի սկզբում ներկայացված ամսաթվերով։ Վեպը զարգանում է աստիճանաբար․ ամենսկզբում տեքստը, որը հեղինակին ամբողջական է թվում, ընդգրկում էր չորս մաս՝ հրատարակված տեքստի 1-ին, 2-րդ, 7-րդ և 8-րդ մասերին համապատասխան։ Երկրորդ մասը բաժանվել է երկու մասին, իսկ պադրե Պիրոնեի փոքր հայրենիք մեկնելու դրվագը և պարահանդեսի տեսարանն ավելի ուշ են գրվել և ներմուծվել վեպում։ 
Արքայազն Ֆաբրիցիո Սալինայի նախատիպը եղել է հեղինակի հայրը՝ արքայազն Ջուլիո Ֆաբրիցիո Տոմազի դի Լամպեդուզան, քանի որ Ջուզեպե Տոմազին կարծում էր, որ նրանից ժառանգել էր թերահավատությունը, մեկուսանալու նկատմամբ սերը, աստղագիտության և մաթեմատիկայի նկատմամբ հետաքրքրությունը և Սիցիլիայի ու Իտալիայի ապագայի վերաբերյալ իր հոռետեսությունը։ Նշանավոր քննադատ և գրող Ջուլիո Բասսանին վեպի առաջին հրատարակության նախաբանում քնարական հերոսի մեջ տեսել է հեղինակի ինքնանկարը։ 

Լամպեդուզայի նպատակը պատմական վեպ գրելը չի եղել, այդ իսկ պատճառով պատմական նշաձողերը տեքստում դրված են, գլխավորապես, գործող կերպարների համար։ Դա արտացոլվել է նաև բանաստեղծականության մեջ, երբ տեքստի կեսերում իշխան Ֆաբրիցիոն դառնությամբ ասում է, որ ապրում է հնի և նորի սահմանագծին, դրա համար էլ ինքը միանման անհարմարավետ է զգում թե մեկում, թե մյուսում։ Միևնույն ժամանակ վեպը սկսվում է իշխանի  «․․․ այժմ և ի ժամու մահուան մերոյ» աղոթքով և ավարտվում է երկու անգամ ՝  առաջինը հենց իշխանի մահով և ընտանեկան սրբությունների ոչնչացմամբ, այդ թվում՝ իշխանի սիրելի շան խրտվիլակի։ Վեպի հիմնական մոտիվը մահվան թեման է, որն ընդհատվում է ողբերգական նոտայով։
Տեքստի կտրտված կառուցվածքը հեղինակին թույլ է տալիս առանձնահատուկ ուշադրություն հատկացնել երկրորդ և երրորդ կարգի կերպարների վրա, որոնք կյանք են հաղորդում պատմությանը։  
«Սյուժետային առանձին գծերի հասկանալը,  վեպի այս կամ այն հերոսի  կերպարի և գործողությունների գնահատումը երբեմն  օգնում են գլխավոր գործողություններին ուղղակի առնչություն չունեցող իրադարձություններին ակնարկ անելը, կամ հեռավոր կամ  նույնիսկ կյանքից վաղուց հեռացած ինչ-որ մեկի մասին հպանցիկ հիշատակումը (օրինակ՝ Անժելիկայի կերպարն էականորեն կտուժեր առանց նրա մահացած պապի՝ Պեպե Դերմայի մասին պատմության)»։
Վեպի լեզուն յուրօրինակ է և բանաստեղծական, դա հատկապես  արտահայված է այնպիսի ուրվանկարներում, ինչպիսիք են՝ գիշերային Պալերմոն, իշխանի այգիները և պալատները, ճամփորդական տեսարանները, դոն Ֆաբրիցիոյի աստղերի հետ շփումը և հենց նրա իսկ ունեցած Մահվան տեսիլքը՝ գեղեցկուհի տիկնոջ կերպարանքով։ Հեղինակը հակված է փոխաբերությունի և բազմաբառ համեմատությունների առատությանը, որը լեզվին հաղորդում է բարոկկոյական ծանրություն, հատկապես ինտերիերի նկարագրությունների ժամանակ։ Մանրամասների նկատմաբ նման ուշադրությունը թույլ է տալիս դատել հեղինակի սեփական անցյալի կարոտախտի մասին։ Ե․ Սոլոնովիչը  պնդում է, որ դի Լամպեդուզա վերջին իշխանը վեպը գրել է իր համար, երբ հրաժեշտ էր տալիս աշխարհին, բայց նրա համար խիստ կարևոր էր, որ իր առսաջին և վերջին այս վեպը կարդային նաև ուրիշները։


== Ռուսերեն հրատարակություններ ==
Томази ди Лампедуза, Джузеппе. Леопард / Пер. с ит. Г. С. Брейтбурда. — М.: Иностранная литература, 1961. — 264 с.
Лампедуза, Томази Дж. ди. Гепард: Роман / Пер. с ит. Е. Дмитриевой; предисл. Е. Солоновича. — М.: Иностранка, 2006. — 335 с. (The Best of Иностранка). ISBN 5-94145-412-0


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Солонович Е. «Леопард» возвращается // Лампедуза, Томази Дж. ди. Гепард: роман. — М.: Иностранка, 2006. — С. 5—18. — ISBN 5-94145-412-0.
Gilmour, David The Last Leopard. A life of Giuseppe Tomasi di Lampedusa. — Eland Publishing Ltd, 2007. — ISBN 978-0955010514
Gioacchino Lanza Tomasi, Introduzione a «Opere» di Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Mondadori Editore, Milano, 1995 coll. I Meridiani