Պարսկահայք

Պարսկահայք, այլ անունը՝ Նոր Շիրական, նահանգ (երբեմն բդեշխության կարգավիճակով) Մեծ Հայքի կազմում։ Ընդգրկել է Կապուտան լճի հյուսիսային և արևմտյան առափնյա շրջանները։ Սահմանակից էր Կորճայք և Վասպուրական նահանգներին։ Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորության օրով կազմել է Նոր Շիրական բդեշխության հիմնական մասը։ Մեծ Հայքի՝ 387 թվականի բաժանումից և Նոր Շիրականի մեծ մասը Սասանյան Պարսկաստանին միացվելուց հետո, այդ տարածքը կոչվել է Պարսկահայք։


== Պատմություն ==
Պարսկահայք անունը մեր մատենագրության մեջ առաջին անգամ հիշատակվում է «Աշխարհացոյց»-ում, իսկ նրա Հեր և Զարեվանդ գավառները հիշատակվում են հին ժամանակներից և շատ հաճախ։ Պարսկահայքը գրավել է Ուրմիա լճի արևմտյան և հյուսիսային առափնյա շրջանները։ Նա շրջապատված էր Ուրմիա լճով և Կորճեք ու Վասպուրական «աշխարհ»-ներով։ Պարսկահայքում շատ էին տարածված ցիռը և այծյամը։ Պարսկահայքի Հեր և Զարեվանդ քաղաքների բնակչության ճնշող մասը կազմում էին հայերը, իսկ հարավային մնացած գավառներում բավական թիվ էին կազմում նաև ատրպատականցիները։
Պարսկահայքը թե՛ Արտաշեսյանների և թե՛ Արշակունիների թագավորության շրջանում միացված էր Հայկական պետությանը։ Հայաստանի առաջին բաժանման ժամանակ (387 թվական) այն միացվեց Ատրպատականին և նրա կազմում էլ մնաց մինչև վերջ, բացառությամբ Հեր, [[Զարեհավան (գավառ)|Զարեհավան]] և Զարեվանդ գավառների ու մի քանի այլ շրջանների, որոնք 9-11-րդ դարերում մտնում էին Վասպուրականի իշխանության մեջ։


== Վարչական բաժանում ==
Ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Պարսկահայքը կազմված էր 9 գավառներից.

Այլի կոչվում էր նաև Կուռիճան- կենտրոնը՝ Այլի
Մարի գավառ (Մարի գաւառ)- կենտրոնը՝ Մարի
Թրաբի- կենտրոնը՝ Նախճավան (Նախճաւան)
Արասխ կոչվում էր նաև Ովեա- կենտրոնը՝ Շնավհ (Շնաւհ)
Առնա կոչվում էր նաև Ըռնա- կենտրոնը՝ Առնա
Տամբեր- կենտրոնը՝ Տամբեր
Զարեհավան (Զարեհաւան)- կենտրոնը՝ Զարեհավան (Զարեհաւան)
Զարավանդ (Զարաւանդ)- կենտրոնը՝ Զարավանդ (Զարաւանդ)
Հեր- կենտրոնը՝ ՀերԳավառների թվարկումը կատարված է հարավից հյուսիս ուղղությամբ։ Նրանց անունների մեծագույն մասը հնագույն ծագում ունի։ Պարսկահայքի գավառներից շատերի դիրքը վերջնականապես չի ճշտված։ Նրանցից մեզ լավ ծանոթ են միայն Հերը և Զարեվանդը։


=== Հեր ===
Հեր գավառը գրավում էր այժմյան Խոյի շրջանը՝ Ուրմիա լճից հյուսիս։ Գավառի պատմաաշխարհագրական նշանավոր վայրերն են Հեր քաղաքը և Նվարսակ գյուղը։
Հերը համապատասխանում է այժմյան Խոյ քաղաքին, գտնվում էր Կոտուր գետի ափին՝տաշտաձև, փոքրիկ դաշտի կենտրոնում։ Այս դաշտը հենց քաղաքի անվամբ էլ կոչվել է Հերական կամ Խերական դաշտ։ Հեր քաղաքն ունեցել է պարսպապատ ամուր բերդ՝ երկաթե դռներով։
Նվարսակ անշուք գյուղը, որը գտնվում էր Հեր քաղաքի մոտ և 5-7-րդ դարերում եղել է Արևելյան Հայաստանի ու Ատրպատականի միջև սահմանային կետ, 5-րդ դարում նշանավորվեց որպես հաշտության պայմանագրի կնքման վայր։ Նվարսակի հաշտության պայմանագիրը կնքնել է 484 թվականին՝ Վահան Մամիկոնյանի և պարսկական արքունիքի ներկայացուցիչ Նիխոր զորավարի միջև։ Նվարսակի հաշտությունն արդյունք էր հայերի 481-484 թվականների հաղթական ապստամբության։ Այդ պայմանագրով Հայաստանը ներքին կյանքում ձեռք բերեց ինքնուրույնություն։


=== Զարեվանդ ===
Այս գավառը հիշատակվում է նաև Զարուանդ և Զարավանդ ձևով։ Զարևանդը տարածքով համապատասխանում է այժմյան Սալմաստի և Դիլմանի շրջաններին, որոնք տարածվում են Ուրմիա լճից հյուսիս-արևմուտք։
Գավառի պատմական վայրերից է Սալմաստը, որը հիշատակված է դեռևս Փավստոս Բուզանդի մոտ։ Թովմա Արծրունու վկայությամբ Սալմաստը 9-րդ դարում արդեն քաղաք էր Հայաստանի ու Ատրպատականի սահմանագլխին։


== Գրականություն ==
Թադևոս (Թադիկ) Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երևան, 2007։
Հայաստանի Ազգային Ատլաս, հատոր Բ, Երևան, 2008։
Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 1-5, Երևան, 1986-2001։


== Արտաքին հղումներ ==
Հայաստանի Ազգային Ատլաս, հատոր Բ, Երևան, 2008։


== Ծանոթագրություններ ==