Պինատուբո (հրաբուխ)

Պինատուբո (թագալերեն Pinatubo), գործող հրաբուխ, տեղակայված է ֆիլիպինյան Լուսոն կղզու վրա մայրաքաղաք Մանիլայից 93 կմ հյուսիս-արևմուտք և քաղաք Անխելեսից 26 կմ արևմուտք։ Հրաբուխը գտնվում է Սամբալես, Բատաան և Պամպանգա գավառների սահմանին։ Այսօր նրա բարձրությունը կազմում է 1486 մ, իսկ մինչ 1991 թվականիժայթքումը կազմել է 1745 մ։ Վերջին անգամ հրաբուխը ժայթքել է 1993 թվականին։ Իսպանացիների կողմից Ֆիլիպինների գրավման ժամանակաշրջանում Պինատուբոն ծածկված էր խիտ անտառներով և ծառայել է որպես ապաստան աետա ցեղից փախած բնիկների համար։


== Ակտիվություն ==


=== 1991 թվականի ժայթքում ===

611 տարի լռությունից հետո Պինատուբոն ժայթքեց 1991 թվականի հունիս ամսին։ Ժայթքումից և դրա հետևանքների արդյունքում զոհվել է առնվազն 875 մարդ։ Ժայթքումը ոչնչացրել է ԱՄՆ-ի կարևոր ստրատեգիական ռազմաօդային բազան, որը տեղակայված էր հրաբխից 18 կմ հեռսավորությն վրա, և ԱՄՆ ռազմածովային բազան։ Հրաբխի շրջայկայքը ավերվել էր պիրոկլաստիկ հոսքերից և լահարներից։ Այս ժայթքումը ճանաչվել է 20-րդ դարի ամենաուժեղներից մեկը՝ 6 բալ ըստ հրաբխային ժայթքումների սանդղակի (VEI)։
Պինատուբոյի ավտիվության զարգացումը տեղի է ունեցել բավականին արագ։ Ակտիվության առաջին նշանները հայտնաբերվել են 1991 թվականի ապրիլին։ Ստորգետնյա ցնցումներից հետո գագաթի վրա հայտնվել է գոլորշու սյուն։ Ֆիլիպինների կառավարությունը որոշում ընդունեց հրաբխից 20 կմ շառավղով մարդկանց անմիջապես տարհանելու մասին։ Հունիսի 7-ին հրաբխի գագաթի վերևում սկսեց ձևավորվել մածուծիկ մագմայի գմբեթ, որը դուրս էր մղվում լեռան ներսում կուտակված գազերի ճնշման արդյունքում։
Առաջին պայթյունը տեղի է ունեցել հունիսի 12-ին՝ ժամը 03։41-ին։ Մոխրի սև ամպը բարձրացավ լեռան վրա 19 կմ բարձրությամբ, իսկ լանջերով հոսեցին պիրոկլաստիկ հոսքեր։ Հաջորդ պայթյունը, որը տեղի ունեցավ 14 ժամ անց, էլ ավելի ուժգին էր։ Գազի և մոխրի սյունը բարձրացել էր մինչև 24 կմ բարձրություն։ Երրորդ պայթուցիկ ժայթքումը տեղի ունեցավ հունիսի 13-ին՝ ժամը 08։41-ին, և տևել է 5 րոպե։ Էրուպտիվ սյան բարձրությունը կազմել է 24 կմ։ Դրանից հետո լռություն տիրեց, որը տևեց 3 ժամ։ Կեսօրին ստորգետնյա ցնցումները վերսկսեցին․ հունիսի 13-ին ժամը 13։09-ին տեղի ունեցավ չորրորդ ժայթքումը, որը տևեց 3 րոպե, իսկ էրուպտիվ սյան բարձրությունը կազմեց 21 կմ։
Հունիսի 15ին տեղի ունեցավ պարոքսիզմալ ժայթքում, որը իր ամենամեծ ուժին հասավ ժամը 14։30-ին։ Էրուպտիվ սյան բարձրությունը հասնում էր 34 կմ։ Այս ժայթքման արդյունքում արտանետված մոխիրը անթափանց շղարշով ծածկել էր երկնակամարի 125 հզ կմ² տարածություն։ Երկրի վրա այդ տարածքի վրա մի քանի ժամ լիակատար խավար էր տիրում։ Մոխիրը հասել էր ընդհուպ մինչև Վիետնամ, Կամբոջա և Մալազիա։
Այս պայթյունից հետո ժայքումը, թուլանալով, շարունակվեց մինչև հւնիսի 17-ը։ 
Ժայթքումների մի քանի օրվա ընթացքում արտանետվել է մոտ 10 կմ³ լեռնային ապարներ (այս ցուցանիշներով նա 20-րդ դարում զիջում է միայն Ալյասկայի Կատմայ ազգային պարկում Կատմայ-Նովարուպտայի ժայթքմանը)։ Պրիկլաստիկ արտանետումների ինտենսիվությունը գերազանցում էր 300 հզ մ³/վրկ։ Պինատուբոյի ժայթքմանը, որը 20-րդ դարի երեք ժայթքումներից մեկն էր (1902 թ Սանտա-Մարիայի և 1912 թ Կամայի ժայթքումներ), հրաբխային ժայթքումների սանդղակի 6 բալ (VEI)։ Ըստ երկրաբանների՝ այս հրաբխի ժայթքման էներգիան 10 անգամ գերազանցում է այպիսի ժայթքումների, ինչպիսիք են Սենթ Հելենսը (1980) և Շիվելուչը (1964)։
2,5 կմ տրամագծով խառնարանը, որը ձևավորվել է 1991 թ ժայթքման արդյունքում, համարվում է կոնտրոնական։ Ժայթքումը չի ուղեկցվել լեռան գագաթից և լանջերից խոշոր բեկորների հոսքով, ինչով և տարբերվում էին Սենթ Հելենը և Շիվելուչը։ Պլինյան սյուներից առաջացել են պրիկլաստիկ հոսքեր։ Խառնարանում առաջացել է անձրևաջրերից սնվող լիճ, որի մակարդակը անընդհատ բարձրանում էր, մինչև 2008 թվականին նրա մակարդակը իջեցվեց անձրևային սեզոնի ընթացքում մակարդակի կտրուկ բարձրացման դեպքում շրջակա միջավայրի հեղեղումը կանխելու համար։


=== Վերջին ժայթքում ===
Պինատուբոյի վերջին ժայթքումը զգալի է եղել ողջ աշխարհում։ Այն հանգեցրեց ստրատոսֆերա աերոզոլների ամենահզոր արտանետմանը 1883 թվականի Կրակատաու հրաբխի ժայթքումից հետո։ Հաջորդող ամիսների ընթացքում մթնոլորտում նկատվում էր ծծմբաթթվային մառախուղի գլոբալ շերտ։ Գրանցվել է 0,5°C ջերմաստիճանի անկում և օզոնային շերտի չափազանց մեծ կրճատում, մասնավորապես՝ Անտարկտիդայի վրա առանձնապես մեծ օզոնային անցքի առաջացման։


== 1991 թվականից հետո ==
1991 թվականի ժայթքումից հետո Պինատուբոյի տարածքում պարբերաբար տեղի են ունենում ստորգետնյա ցնցումներ, որոնք թույլ չեն տալիս  հրաբխից տասյնակ կիլոմետրերի շառավղով տարածքներում ինչոր շինարարական աշխատանքների իրականացման։ 1992 և 1993 թվականներին տեղի են ունեցել ևս 2 ժայթքումներ, որոնք ըստ հրաբխային ժայթքումների սանդղակի ստացել են 1 բալ։ Հրաբխի լանջերին և խառնարանի ներքին մասում կատարվում է բուսածածկույթի վերականգնում։
Պինատուբո հրաբուխը համարվում է լեռնային տուրիզմի օբյեկտ։


== Ծանոթագրություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
John Seach։ «Mt Pinatubo Volcano»։ Volcano Live (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-01-26-ին։ Վերցված է 2022-02-04