Տերեզա Նովակովա

Տերեզա Նովակովա (չեխ․՝ Teréza Nováková, հուլիսի 31, 1853(1853-07-31)[…], Պրահա, Բոհեմիայի թագավորություն, Չեխական թագի հողեր, Ավստրիական կայսրություն[…] - նոյեմբերի 13, 1912(1912-11-13)[…], Պրահա, Բոհեմիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա), չեխ գրող և քննադատական ռեալիզմի ներկայացուցիչ արձակում։
Տերեզա Նովակովայի ամենահայտնի վեպերը ոգեշնչվել են Լիտոմիշլ քաղաքիի շրջակայքի բնաշխարհից։ Իր ստեղծագործություններում նա կենտրոնացել է գյուղական բնակչության խտրականության խնդրի և հասարակության մեջ կանանց դերի հարցերի վրա։ Համարվում է չեխական ֆեմինիզմի կարևոր ներկայացուցիչներից։


== Կենսագրություն ==
Տերեզա Նովակովան ծնվել է 1853 թվականի հուլիսի 31-ին, Պրահայում, Չեխիայի Խնայբանկի պաշտոնյա Ֆրանտիշեկ Լանգաուսի ընտանիքում։ Եղել է ընտանիքի առաջին երեխան։ Հայրը Տերեզային սովորեցրել է չեխական հայրենասիրություն և ցույց է տվել Պրահայի հուշարձանները։ Տերեզայի մայրն ունեցել է գերմանական արմատներ և փորձել է դստերը տալ գերմանական, ֆրանսիական և ռուսական կրթություն։ Մանկության տարիներին Տերեզան ականջի հիվանդություն է ունեցել, որը տևել է մոտ տասներեք տարի,  այդ պատճառով նա զբաղվել է օտար լեզուների ընթերցանությամբ և ուսումնասիրմամբ։
70-ականների կեսերին Տերեզան ծանոթացել է պրահացի փիլիսոփայության դոկտոր Յոզեֆ Նովակին, որի հետ էլ ամուսնացել է։ Ամուսնությունից հետո նրանք Պրահայից տեղափոխվել են Լիտոմիշլ, բայց Տերեզան դժվարությամբ է ընտելացել ապրել փոքրիկ քաղաքում։ Նա իր կյանքը պատկերել է ինքնակենսագրական հատկանիշներով վիպակներում` «Գարնանային  ջրերից» (չեխ․՝ Z jarních vod), «Բամբասանք պարահանդեսից» (չեխ․՝ Klepy z plesu), «Օրլանդո Ֆեռո» (չեխ․՝ Orlando Ferro), «Ժամանակի քառյակը» (չեխ․՝ Četvero dob) կամ «Աշխատանքի կեսի ճշտությունը» (չեխ․՝ Czech Správnost půl práce):
Յոթ տարվա ընթացքում Տերեզա Նովակովան վեց երեխա է ունեցել, բայց նրանց մեծ մասը մահացել են մանկահասակ տարիքում։ Որդիներից միայն մեկն է փրկվել՝ Առնե Նովակը, ով դարձել է գրականության պատմաբան և քննադատ։ 1882 թվականից Տերեզան զբաղվել է գրական գործունեությամբ և բազմաթիվ ամսագրերում հոդվածներ է գրել իր իսկական անունով կամ «Ն. Տ. Ֆեոդորովիչ» (չեխ․՝ N. T. Feodorovič) կեղծանվամբ։ Հայտնի է դարձել կանանց ազատագրման և դրա մասսայականացման բնագավառում «Տնտեսուհի» (չեխ․՝ Hospodyně) և «Ուղերձներ կանանց» (չեխ․՝ Ženské listy) ամսագրերում իր հոդվածների հրպարակման շնորհիվ ։ 1896 թվականից սկսել է հրատարակել իր սեփական «Կանանց աշխարհ» (չեխ․՝ Ženský svět) ամսագիրը։
Սկզբում նա ստիպված էր պայքարել փոքր քաղաքը չընդունելու և գրականորեն հավանություն չտալու հետ։ Հետագայում նա ստիպված էր համակերպվել իր երեխաների մահվան հետ։ Կյանքի վերջին տարիներին բնակվել է Պրոսեչ (չեխ․՝ Proseč) քաղաքում և մահացել 1912 թվականի նոյեմբերի 12-ին, Պրահայում։


== Ստեղծագործության բնութագիր ==
Տերեզա Նովակովան հիացել է Կարել Հավլիչեկ-Բորովսկու և Բոժենա Նեմցովայի աշխատանքներով, նրա ստեղծագործություններին բնորոշ է նաև չեխական հայրենասիրությունը։ Կարոլինա Սվետլան դարձել է նրա իդեալը։
Իր աշխատանքներում նա պատկերել է գյուղական բնակչության բնավորության գծերը, հասարակ մարդկանց հոգեբանությունն ու հայրենասիրությունը։ Նա նկատել է դրանք և կենտրոնացել նրանց ազգային, սոցիալական, կրոնական, մշակութային և բարոյական հատկությունների վրա։ Գրել է ոչ թե իր սեփական երջանկության, այլ դրանից հրաժարվելու և, այլ մարդկանց համար աշխատելու մասին, օրինակ, «Երազանք և իրականություն» (չեխ․՝ Sny a skutečnost), «Ցողային մարգարիտներ» (չեխ․՝ Rosné perly), «Անխելք թռչնի  առակը» (չեխ․՝ Bájka o pošetilém ptáčeti): Իր ստեղծագործություններում Տերեզա Նովակովան բարձրացրել է նաև կանանց դերը ժողովրդի և մշակույթի բնագավառում։
Մոտավորապես 1890 թվականին նա դադարել է գրել ռոմանտիզմի ոգով և անցավ ռեալիստական մեթոդի։ Նրա ռեալիստական աշխատանքներից կարելի է նշել, օրինակ, «Երեք կանանց դիմանկար» (չեխ․՝ Tři ženské podobizny), «Տուփով» (չեխ․՝ S nůší), «Պրահայի երկու հինվուրց նկարներ» (չեխ․՝ Czech Dva staropražské obrázky): Նրա ամենահայտնի վեպերը, ինչպիսիք են «Յան Իյիլեկը (չեխ․՝ Jan Jílek), «Իրժի Շմատլան» (չեխ․՝ Jiří Šmatlán) կամ «Դրաշարը» (չեխ․՝  Drašar), գրվել են ռեալիստական ոգով՝ նկարագրելով ամբողջ Արևելյան Չեխիայի իրականությունը XVIII և XIX դարերում։ 


== Ստեղծագործություններ ==


=== Վեպեր ===
1890 — Maloměstský román
1904 — Jan Jílek
1906 —  Jiří Šmatlán 
1907 — Na Librově gruntě
1909 — Děti čistého živého
1914 — Drašar


=== Արձակ ===
1890 — Z měst i ze samot
1890 — Karolina Světlá, její život a její spisy
1891 — Kresby a črty
1898 — Z nejvýchodnějších Čech
1902 — Ženský klub český v Praze
1902 — Rosné perly
1902 — Úlomky žuly
1912 — Ze ženského hnutí


== Գրականություն ==
LIDMILOVÁ, Linda. Karolina Světlá, Eliška Krásnohorská, Teréza Nováková: ženská problematika v próze a veřejné činnosti českých spisovatelek [online]. Plzeň, 2012. dostupné z: https://otik.uk.zcu.cz/bitstream/11025/3507/1/Lidmilova%2C%20DP.pdf. Diplomová práce. Západočeská univerzita v Plzni
O TERÉZE NOVÁKOVÉ. In: PROSEČ TERÉZY NOVÁKOVÉ [online]. Proseč. Dostupné z: https://www.terezanovakova.cz/cs/o-tereze-novakove
PRAŽÁK, Albert, Teréza Nováková. DOUDOVÁ, Milena Velké ženy české. Praha: X-Egem, Nova, s. r. o. ve spolupráci s nakladatelstvím Knižní klub, 1997. 80-7199-020-5, 80-7176-634-8, str. 112
ŠTĚPÁNOVÁ, Irena. Teréza Nováková. První vydání. Praha: Mladá fronta, 2008. ISBN 978-80-204-1982-8


== Ծանոթագրություններ ==