Գլենդել (Կալիֆոռնիա)

Գլենդել (անգլ.՝ Glendale, արմտ. հայ.՝ Կլէնտէյլ), հայաշատ քաղաք Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Կալիֆոռնիա նահանգի Լոս Անջելեսի շրջանում։ Մոտ 80.000 հայեր են ապրում Գլենդելում, որտեղ գործում են հայկական վարժարաններ, եկեղեցիներ և ակումբներ։ Թեև առաջին հայերը Գլենդել փոխադրվել են 1920-ական թվականներին, սակայն 1970-ականներին նրանց թիվը ստվարացավ։ ԱՄՆ-ի 2020 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թիվը կազմում է 196․543, որի մոտ 40 տոկոսը հայեր են։ Գլենդելը քույր քաղաք է Հայաստանի Կապան, Գյումրի, Արցախի Մարտունի քաղաքների հետ։


== Պատմություն ==
Գլենդելի տարածքում պատմականորեն բնակվել է թոնգվա բնիկ ժողովուրդը։
1798 թվականին իսպանական բանակի եֆրեյտոր Խոսե Մարիա Վերդուգոն Կալիֆոռնիաների նահանգապետից ստացել է Ռանչո Սան Ռաֆայել անունով հողաբաժինը, որտեղ ինքն ու իր ընտանիքն արդեն 1784 թվականից զբաղվում էին անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ 1860 թվականին նրա Վերդուգոյի՝ Տեոդորո Վերդուգոն, կառուցել է Կատալինա Վերդուգո ադոբեն, որը Գլենդելի ամենահին կառույցն է և այժմ թանգարան է։ Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմի ժամանակ այստեղ են ժողովվել Կալիֆոռնիայի մեքսիկացի առաջնորդները և որոշել հանձնվել ամերիկացի փոխգնդապետ Ջոն Ֆրեմոնտին։ Վերդուգոյի ժառանգները հողաբաժինը հատվածաբար վաճառել են կամ կորցրել սնանկացման հետևանքով․ այս հատվածներից որոշները այժմ մաս են կազմում Լոս Անջելեսի Էթուոթեր Վիլեջ, Իգըլ Ռոք և Հայլենդ Փարկ թաղամասերի։
1884 թվականին տեղի բնակիչները Գլենդել քաղաքն են հիմնադրել այսօրվա Գլենդելի կենտրոնի տեղում։ Երեք տարի անց քաղաքից հարավ-արևմուտք հիմնադրվել է Թրոպիկո բնակավայրը, որը միացվել է Գլենդելին 1918 թվականին։ Գլենդելի զարգացումը նպաստել է գործարար Լեսլի Բրենդի գործունեությունը, որի շնորհիվ Գլենդելում սկսել է գործել տրամվայ։ Նրա անունով է կոչվում Գլենդելի գլխավոր պողոտաներից մեկը։
Գլենդելի բնակչության թիվն հնգապատկել է 1920-ական թվականներին, հասնելով 62․736 մարդու 1930 թվականին։ 1923 թվականին Գլենդելում կառուցվել է օդանավակայան, որը կոչվել է «Գրենդ Սենտրալ» օդանավակայան և գործել մինչև 1959 թվականը (տերմինալը դեռևս կանգուն է)։ 
Մինչև 1960-ականների վերջերը Գլենդելը եղել է այսպես կոչված «մայրամուտի քաղաք», որտեղից ոչ սպիտակամորթ մարդիկ պարտավոր էին հեռանալ ամեն օր որոշ ժամին, հակառակ դեպքում՝ կձերբակալվեին և կարող էին ենթարկվել բռնթության։


== Աշխարհագրություն ==
Գլենդելը գտնվում է Սան Ֆեռնանդոյի հովտի հարավարևելյան կողմում, Սան Գաբրիել և Վերդուգո լեռների ստորոտում։ Հյուսիսից սահմանակցում է Լա Քանյադա Ֆլինթրիջ, Լա Քրեսենտա և Թահանգա համայնքներին, հարավից՝ Էթուոթեր Վիլեջ և Գլեսել Փարկ համայնքներին, արևելքից՝ Փասադենա քաղաքին և Իգըլ Ռոք համայնքին, արևմուտքից՝ Գրիֆիթ Փարկին և Բըրբանք քաղաքին։


=== Կլիմա ===
Գլենդելն ունի Միջերկրածովյան կլիմա։ Ամառները շոք են, ձմեռները՝ մեղմ։ Տարեկան միջին տեղումների գումարը մոտ 33 սմ է, անձրև տեղում է հիմնականում նոյեմբերից մինչև ապրիլ ամիսներին։ Տաք կլիմայի պատճառով ձյուն հազվադեպ է տեղում լեռներում։ 


== Ազգություններ ==
2010 թվականի  տվյալների համաձայն Գլենդելում ապրում է շուրջ 191719 բնակիչ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 2421 կմ² տարածքում։ Ռասսայական կազմը հետևյալն է՝ 71,1 %   սպիտակամորթներ,  16,4 %  ասիացիներ, 1,3 %  աֆրոամերիկացիներ,  0,3 %  հնդիկներ, 0,1 % —  Խաղաղ օվկիանոսի կղզիների հիմնական բնակիչներ,  6,3 %  այլ ազգերի ներկայացուցիչներ։ Բնակչության 34,1 %  կազմում են հայերը, իսկ 17,4 %  լատինոամերիկացիներն են։


== Տնտեսություն ==
1964 թվականից  Գլենդելում տեղակայվել է «International Karate Association» միջազգային շտաբի շենքը։
2003 թվականից  Գլենդելում  տեղակայվել է  «Ճանապարհ դեպի երջանկություն» միջազգային ֆոնդի շենքը։
Գլենդելը հայտնի է նաև որպես առաջին քաղաքը, որտեղ  1945 թվականին առաջին անգամ բացվեց աշխարհում առաջին  «Baskin Robbins»  պաղպաղակա-սրճարանը։
Գլենդելում է տեղակայված նաև  «Disney Television Animation»  շտաբի շենքը։


== Հայերը Գլենդելում ==

		
Հայերը Գլենդելում բնակվում են 1920 թվականից, սակայն ներգաղթի աճն սկսվել է 1970-ական թվականներից։ Հայերն այստեղ լավ ինտեգրված են. նրանք այստեղ հիմնել են հայկական դպրոցներ, կուլտուր- մշակութային կրթօջախներ,  հիմնարկ- ձեռնարկություններ։ Հայ բնակիչների թվի ցուցանիշներով Գլենդելն առաջինն է ԱՄՆ-ում, և այդ ցուցանիշներն աճել են վերջին երկու տասնամյակներում։
Գլենդելում է գտնվում ամենամեծ հայ համայնքը։ Համաձայն 2010 թ. ԱՄՆ բնակչության մարդահամարի, Գլենդելում բնակվում էր շուրջ 65,343 հայ, որը կազմում է ընդհանուր բնակչության 34,1% -ը, մինչդեռ 1990 թվականին  եղել է 31 402 հայ։
Հայկական  System of a Down ռոք-խմբի շատ անդամներ իրենց կարիերան սկսել են Գլենդելում։ Շատ դպրոցների հետ այստեղ է գտնվում նաև Չամլյանի հայկական դպրոցը։ Գլենդելի բնակչության 34.1% հայեր են


== Հիշատակի պուրակ ==
1906 թվականից Գլենդելում գործում է «Ֆորեստ լաուն» գերեզմանոցը, որտեղ թաղված են Ամերիկայի բազմաթիվ անվանի «աստղեր»։ Գերեզմանոցում կան ավելի քան 250 հազար հուղարկավորվածներ։  


== Կլիմա ==


== Քույր քաղաքներ ==
 Կապան, Հայաստան
 Գյումրի, Հայաստան
 Մարտունի, Արցախի Հանրապետություն
 Հիգասիոսակա, Ճապոնիա
 Տլակեպակե, Մեքսիկա
 Ռոսարիտո, Մեքսիկա
 Հիրոսիմա, Ճապոնիա
 Սանտյագո դե լոս Տրեյնտա Կաբալիերոս, Դոմինիկյան Հանրապետություն


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Հայտնի մարդիկ ==
Տաթև Աբրահամյան, շախմատիստ
Ալիսյան Աշլի Արմ, դերասանուհի, ռեժիսոր
Քիմբերլի Բեկ, դերասանուհի
Captain Beefheart, երաժիշտ
Dawn Bender, դերասան
Christian Bergman, baseball pitcher
Elvin Bishop, երաժիշտ
Aloe Blacc, երաժիշտ
David Brin, author
Clara Bryant, դերասան
Angelo Buono, serial killer
Lucille Carroll, actress, MGM studio executive
Armen Chakmakian, musician and composer
Migdia Chinea, filmmaker
John Cho, actor
Claudia Christian, դերասան
Doug Davidson, soap opera actor
John Debney, Academy Award-nominated composer
Emilio Delgado, actor, "Luis" on Sesame Street
Doug Dohring, CEO of Neopets
Nicole Eggert, դերասան
Erika Eleniak, model and actress
Douglas Emerson, actor
Robert Englund, actor, Nightmare on Elm Street
Yvonne Lime Fedderson, actress, third wife of producer Don Fedderson
Chelsea Field, դերասան
Pat Flaherty, auto racing driver, winner of 1956 Indianapolis 500
Doug Forrester, businessman and politician from New Jersey
Edward Furlong, actor
Beverly Garland, actress and hotel owner
Daryl Gates, former LAPD police chief
Go Betty Go, rock star
Scott Gorham, երաժիշտ
Woody Guthrie, երաժիշտ
Joe Hahn, երաժիշտ
Peter D. Hannaford, political consultant and author associated with Ronald W. Reagan, born in Glendale in 1932
Arin Hanson, animator, vocalist of Starbomb, co-host of the webseries Game Grumps
Tim Heidecker, comedian and երաժիշտ
Pamela Hensley, դերասան
Taraji P. Henson, Academy Award–nominated actress
Babe Herman, MLB right fielder
Hardcore Holly, professional wrestler
Chris Holmes, lead guitarist, W.A.S.P.
John Holmes, pornographic actor, lived at 1012 East Acacia
Ashlyne Huff, musician
Lux Interior and Poison Ivy, musicians, The Cramps
Kathy Ireland, model and actress
Jay-R, actor, TV host
Maren Jensen, դերասանուհի
Julia Ann, pornographic actress
Ed King, guitarist, Strawberry Alarm Clock & Lynyrd Skynyrd
Robert Knapp, actor
Don Knotts, Emmy-winning actor, lived in Glendale
Nathan Kress, actor
Greg Kriesel, bassist, The Offspring
Shia LaBeouf, actor
Jonna Lee, actress
Robert B. Lewis, thoroughbred owner
Mike Lieberthal, MLB All-Star catcher
Yvonne Lime, դերասանուհի
Eric Lloyd, actor
Mario Lopez, TV personality
Katherine "Scottie" MacGregor, դերասանուհի
Benji Madden, lead guitarist, Good Charlotte
Joel Madden, lead vocalist, Good Charlotte
Daron Malakian, lead guitarist, System of a Down
Rafi Manoukian, politician
Vanes Martirosyan, boxer
Tim Matheson, actor
Rex Mays, champion race driver
Mike Mazurki, actor and professional wrestler
Brandon McCarthy, pitcher for Los Angeles Dodgers
Doug McClure, actor
Eva Mendes, դերասանուհի
Don Milan, NFL player
Terry Moore, դերասանուհի
Jim E. Mora, football coach
Dennis Muren, special effects artist
Clarence Nash, original voice of Donald Duck
Taylor Negron, actor, comedian
Ross O'Donovan, animator and YouTube personality
Florence Oberle, դերասանուհի
Ken Osmond, actor from Leave It to Beaver
Kelly Packard, դերասանուհի
Melissa Pastore, pastor
Paul Petersen, actor from The Donna Reed Show
Sam Phillips, musician
Jamie Pineda, front woman of pop music project Sweetbox
Al Pollard - former NFL player and announcer 
Donald Prothero, paleontologist and author
Scott Radinsky, MLB pitcher
Ronnie Radke, vocalist, Falling In Reverse
Archie Reynolds, MLB player
Michael Richards, actor from Seinfeld
Nicole Richie, fashion designer, TV personality
Debra Jo Rupp, դերասանուհի
Devin Sarno, composer
Dawn Schiller, author of The Road Through Wonderland: Surviving John Holmes
Maureen Kennedy Salaman, proponent of alternative medicine and author
Steven L. Sears, writer and producer
T. Sean Shannon, SNL comedy writer
Bob Siebenberg, drummer of Supertramp
Stirling Silliphant, screenwriter, producer
Ռիկ Սպրինգֆիլդ, երաժիշտ
Մերի Քեյ Սթերնս, դերասանուհի
Քեյսի Սթենգել,մարզիկ
Կարլ Սթիվեն, դերասան
Ժոզեֆ Սթրոնդ, բանաստեղծ և մանկավարժ
Գարի Սութերլանդ, մարզիկ
Գլորիա Թելբոթ, դերասանուհի
Դիանա Թուրասի, Օլիմպիական մարզիկ
Վիկ Թեյբեկ, դերասան, 1970-ականների CBS- ի Alice աստղ
Ջեյզոն Թերեր Թեյլորը, ռեփեր, երաժիշտ
Են Տուրել, դերասանուհի
Ռոն Անդերվուդ, տնօրեն
Լուպի Վիլեզ, դերասանուհի
Շովնա Վալդրոն, դերասանուհի
Պոլ Ուոքեր, դերասան
Գորդոն Ուոլեր, երգիչ
Ջոն Ուեյն, դերասան,  Գլենդելի ավագ դպրոցի հիմնադիր
Տանյա Ֆալան Վլկ, երգիչ
Բիլ Վուդսոն, դերասան
Գրեգ Զաուն, MLB catcher


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
City of Glendale (EN)
Armenian (Archive)