Տոսկա

«Տոսկա» (իտալերեն՝ Tosca), իտալացի երգահան Ջակոմո Պուչինիի օպերա (melodramma) երեք գործողությամբ։ Ամենահաճախ բեմադրվող օպերաներից մեկն է։ Իտալերեն լիբրետոն՝ Լուիջի Իլիկայի և Ջուզեպպե Ջակոզայի՝ ըստ Վիկտորիեն Սարդուի նույնանուն պիեսի (1887)։ Առաջնախաղը կայացել է 1900 թվականի հունվարի 14-ին՝ անցնելով մեծ հաջողությամբ։


== Գործող անձինք ==


== Բովանդակությունը ==
Օպերայի գործողությունները, ըստ լիբրետոյի, տեղի են ունենում 1800 թվականի հունիսին։ Սարդուի պիեսում ամսաթվերն ավելի ճշգրիտ են նշված. 1800 թվականի հունիսի 17-ը և 18-ը։
Օպերայի գործողությունները տեղի են ունենում հետևյալ պատմական իրադարձությունների ֆոնին։ Երկար ժամանակ Իտալիան անկախ մարզերի ու քաղաքների երկիր էր, կենտրոնում՝ Պապական մարզը։ 1796 թվականին ֆրանսիական բանակը, Նապոլեոնի հրամանատարությամբ, ներխուժեց Իտալիա, 1798 թվականին մտավ Հռոմ  և այնտեղ հանրապետություն հռչակեց։ Հանրապետությունը կառավարվում էր յոթ կոնսուլներով։ Կոնսուլներից մեկը, Լիբերո Անջելուչին, կարող էր լինել Չեզարե Անջելոտիի նախատիպը։ Հանրապետությունը պաշտպանող ֆրանսիացիները 1799 թվին լքեցին Հռոմը, որը օկուպացվեց նեապոլիտանական թագավորության զորքերի կողմից։
1800 թվի մայիսին Նապոլեոնը նորից զորքեր մտցրեց Իտալիա, իսկ հունիսի 14-ին նրա բանակը Մարենգոյի մոտ հանդիպեց ավստրիական բանակին։ Ավստրիացիների գլխավոր հրամանատար Մելասը, իր հաղթանակին վստահ լինելով, սուրհանդակ ուղարկեց Հռոմ, սակայն երեկոյին մոտ Նապոլեոնը համալրում ստացավ և կարողացավ հաղթանակ տանել, իսկ Մելասը ստիպված եղավ մեկ այլ սուրհանդակ ուղարկել առաջինի հետևից։ Այս իրադարձություններից հետո նեապոլիտանացիները հեռացան Հռոմից, և ֆրանսիացիները 14 տարի տիրեցին քաղաքին։


=== Առաջին գործողություն ===

Բանտարկությունից փախած հանրապետական Անջելոտին ապաստան է գտնում Սանտ Անդրեա դելա Վալե եկեղեցում։ Նա թաքնվում է Ատտավանտիի կապելլայում, որի բանալին Տիրամոր արձանի տակ էր պահել նրա քույրը՝ մարքիզուհի Ատտավանտին։ Փախստականին չնկատելով եկեղեցի է մտնում զգեստապետը, ով ուտելիք է բերում այստեղ աշխատող նկարիչ Մարիո Կավարադոսիի համար։ Զգեստապետից հետո գալիս է նաև Մարիոն. Մարիամ Մագդաղենացու նկարը դեռ կիսավարտ է։ Կավարադոսին երգում է Recondita armonia արիան, որում իր սիրեցյալ Ֆլորիա Տոսկային համեմատում է Մարիամի հետ։ Անջելոտին, կարծելով, թե եկեղեցում ոչ ոք չկա, դուրս է գալիս կապելլայից և հանդիպում է Կավարադոսիին՝ իր վաղեմի ընկերոջը։ Նրանց զրույցն ընդհատվում է դռան թակոցով. Ֆլորիա Տոսկան ուզում է ներս մտնել։ Անջելոտին նորից թաքնվում է։ Ներս է գալիս Տոսկան։ Խանդոտ գեղեցկուհին կարծում է, թե կտավին Մարիոն պատկերել է իր ախոյանին։ Մարիոն հանգստացնում է նրան, և նրանք պայմանավորվում են հանդիպել երեկոյան՝ Տոսկայի ելույթից հետո։ Տոսկան հեռանում է։ Կավարադոսին և Անջելոտին նույնպես լքում են եկեղեցին. նկարիչը որոշում է ընկերոջը թաքցնել իր տանը։
Այդ ժամանակ Հռոմ է հասնում Իտալիայի հյուսիսում Նապոլեոնի պարտության մասին լուրը։ Այդ առիթով եկեղեցում պատարագ են պատրաստում։ Հայտնվում է Տոսկային սիրահարված Սկարպիան, ոստիկանության շեֆը։ Նա և քննիչ Սպոլետտան ապացույցներ են հայտնաբերում, որ Անջելոտին թաքնվել է եկեղեցում։ Ապացույցներից մեկը Ատտավանտիների գերբով հովհարն է, որը Սկարպիան օգտագործել է Տոսկայի մոտ խանդոտ կասկածներ առաջացնելու համար։
Պատարագի ժամանակ եկեղեցում բազմություն է հավաքված։ Քանի դեռ Նապոլեոնի դեմ տարած հաղթանակի պատվին հնչում է Te Deum-ը, Սկարպիան մնում է եկեղեցում, նա ամբողջովին խորասուզված է իր հակառակորդ Կավարադոսիին կառափնարան ուղարկելու մտքերում։


=== Երկրորդ գործողություն ===
Ֆարենզե պալատը։ Երեկոյան այստեղ նշվում է ֆրանսիացիների դեմ տարած հաղթանակը։ Սկարպիան պալատում գտնվող ոստիկանական բաժանմունքի իր առանձնասենյակում է. լսում է երաժշտության հեռավոր ձայներն ու մտորում է օրվա ընթացքում կատարվածի շուրջ։ Ժանդարմ Շարոնեի հետ նա երկտող է ուղարկում Տոսկային։ Սպոլետան խուզարկել է Կավարադոսիի տունը. Անջելոտիին չի գտել, բայց այնտեղ հանդիպել է Տոսկային։ Կավարադոսին ձերբակալվել է և բերվել է պալատ։ Նրա հարցաքննությունն արդյունք չի տվել։ Հայտնվում է Տոսկան, և Կավարադոսին հասցնում է նրան գաղտի ասել, որ պետք է լռի իր տանը տեսածի մասին։ Սկարպիան նկարչի ուղարկում է տանջախուց։
Սկարպիան հարցաքննում է Տոսկային։ Նա հանգիստ է, բայց մինչև այն պահը, երբ լսում է Կավարադոսսի՝ տանջախցից եկող ճիչերը։ Հուսահատ վիճակում նա մատնում է Անջելոտիի թաքստոցը. վերջինս թաքնվում է այգու ջրհորում։ Կավարադոսիին նորից բերում են Սկարպիայի սենյակ։ Նա հասկանում է, որ Տոսկան ամեն ինչ պատմել է։ Անսպասելիորեն լուր է ստացվում Մարենգոյում Նապոլեոնի հաղթանակի մասին։ Կավարադոսին չի թաքցնում իր ուրախությունը։ Սկարպիան հրամայում է նրան մահապատժի ենթարկել հենց հաջորդ առավոտյան։ Միաժամանակ Տոսկային անպարկեշտ առաջարկություն է անում։
Տոսկան կատարվածից ամբողջությամբ շփոթված ու ճնշված է։ Հնչում է Vissi d'arte արիան. Սակայն Տոսկան համաձայնում է իրեն զոհել սիրելիի փրկության համար։ Սկարպիան նրան համոզում է, որ պետք է Կավարադոսիի մահապատժի պատրաստությունների տպավորություն ստեղծի։ Նա Սպոլետային տալիս է անհրաժեշտ հանձնարարությունները և միաժամանակ Տոսկայի ու նկարչի համար պատրաստում անցաթղթեր՝ Հռոմից փախչելու համար։ Սակայն, երբ Սկարպիան փորձում է գրկել Տոսկային, վերջինս նրան հարվածում է դաշույնով։ Տոսկան շտապ հեռանում է ամրոցից՝ իր հետ տանելով անցաթղթերը։


=== Երրորդ գործողություն ===
Սուրբ Հրեշտակի ամրոցի (բանտի) հրապարակը։ Կավարադոսիին դուրս են բերում բանտի տանիք, այստեղ նա պետք է մահապատժի ենթարկվի։ Նա վերջին նամակն է գրում Տոսկային։ Հնչում է Կավարադոսիի E lucevan le stelle արիան։ Անսպասելիորեն հայտնվում է Ֆլորիան։ Նա պատմում է սկարպիայի սպանության մասին, սիրելիին ցույց է տալիս անցաթղթերը և նրան հայտնում է, որ մահապատիժը կեղծ է լինելու։ Ֆլորիան և Մարիոն վստահ են, որ իրենք փրկված են։
Սպոլետայի գլխավորությամբ գալիս են զինվորները։ Կավարադոսին հանգիստ կանգնում է նրանց դիմաց։ Կրակոցներ. Մարիոն ընկնում է. զինվորները հեռանում են։ Միայն այդ պահին է Տոսկան հասկանում, որ Սկարպիան իրեն խաբել է. փամփուշտներն իսկական էին, և Կավարադոսին մեռած է։ Վշտից խելագարված Տոսկան չի նկատում, որ զինվորները վերադարձել են։ Սկարպիայի մահը բացահայտված է, և Սպոլետան փորձում է բռնել Տոսկային։ Նա ցած է նետվում ամրոցի տանիքից։