Ռուսական վտանգը

Ռուսական վտանգը, Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարար Ռուբեն Դարբինյանի հանրահայտ գիրքը, որը լույս է տեսել 1920 թվականին։ 1991 թվականին գիրքը վերահրատարակվել է Երևանում՝ «Ազատ խոսք» հրատարակչությունում։


== Ստեղծման պատմություն ==
Ինչպես գրում է գրքի 1991 թվականի վերահրատարակված նմուշի նախաբանում պատմաբան և քաղաքագետ Արմեն Այվազյանը, «Ռուսական վտանգը» է 1920 թվականի ապրիլին Ադրբեջանի խորհրդայնացման, Հայաստանում դրան հաջորդած Մայիսյան խռովության, այսինքն՝ Այսրկովկասում Ռուսաստանի կրկին երևալու ազդեցության տակ, համենայն դեպս՝ հունիսի 9-ից մինչև հուլիսի 8-ը այն պարբերաբար հրատարակվել է Երևանի «Յառաջ» օրաթերթում «Ռուսական ճակատի վրա (վերագնահատումներ)» խորագրով։


== Կարծիքներ ==
Հայ պատմաբան և քաղաքագետ Արմեն Այվազյանը 1991 թվականի վերահրատարակված նմուշի «Երկու խոսք» անվանված նախաբանում գրում է հետևյալը գրքի մասին՝


== Կառուցվածք ==

Գիրքը կազմված է 12 մասից՝


=== I. Երկու ճակատ ===
Առաջին գլխում Դարբինյանը գրում է, որ «հայ ազգն իր պատմության վերջին շրջանում եղել է երկու մեծ ժողովուրդների՝ ռուսի և թուրքի լծի տակ և հզորապես ենթարկվել է նաև նրանց մտավոր ու բարոյական ազդեցությանը», սակայն «...մինչդեռ, մի կողմից՝ քաղաքական պայմանները, մյուս կողմից՝ հայ ժողովրդի սահմանափակ ուժերը թույլ չէին տալիս, որ այդ պայքարը լիներ երկու ճակատների վրա էլ միաժամանակ և միևնույն թափով»։ 1920 թվականի դրությամբ, ըստ Դարբինյանի, «...հայությունն իրոք կռվել է միայն մեկ ճակատի, թուրքական ճակատի վրա»։ Ընդ որում, վկայում է Դարբինյանը, «թուրքը ճնշել է միայն գերազանցապես իր ֆիզիկական զորությամբ, իր քաղաքական կազմակերպությամբ։ Այդ պատճառով հայ ազատագրական կռիվը թուրքի դեմ կրել է գերազանցապես ֆիզիկական և քաղաքական բնույթ»։ Սակայն ընդհանրապես այլ «...պատկեր է ներկայացնում հայ ժողովրդի ազգային պայքարի երկրորդ մեծ ճակատը՝ ռուսական ճակատը», քանի որ «կրոնական մեծ տարբերություն հայ և ռուս ժողովուրդների միջև չի եղել, ինչպես նաև չի եղել կուլտուրաների խոշոր տարբերություն»։

«Հայ քաղաքական ղեկավար շրջանները, ստիպված լինելով ուղղել իրենց բովանդակ ուժերը թուրքական ճակատի վրա, հանկարծ զարհուրանքով նկատել են այդ վտանգը և զգացել են, թե որ աստիճան անպաշտպան է մնացել հայ ժողովրդի թիկունքը - ռուսական ճակատը»։ «Եվ կարելի է առանց չափազանցնելու ասել, թե ռուսական այն հախուռն օրիենտացիան, որ մենք ընդգրկել էին ազգովի, ոչ թե արդյունք էր ռեալ քաղաքական մտածողության կամ հաշիվների, այլ մի անհաղթելի հասարակական պսիխոզ էր, մասսայական խենթություն»։ «Վտանգը նրանումն է, որ ռուսական թշնամին մեր մտքի, մեր սրտի, մեր կամքի մեջ է և մեր հոգու ներսից և կարծես ջլատում մեր դիմադրական կարողությունները, ներսից է սպանում մեր ինքնուրույնությունը և անկախությունը»։ Առաջին գլուխը Դարբինյանը եզրակացնում է այն մտքով, որ «ռուսական ճակատի վրա ևս, ինչպես երկար ժամանակ թուրքական ճակատի վրա, մենք պիտի հանդես գանք մեր բովանդակ ազգային ուժով - թե ֆիզիկական, թե մտավոր, թե բարոյական։ Ազգովին մենք պիտի ներշնչենք այն անդրդվելի գիտակցությամբ, որ ռուսն էլ մեր թշնամին է, քանի որ նա չի կամենում հաշտվել Միացյալ և Անկախ Հայաստանի գոյության հետ, և որ մենք կարող ենք կռվել և պետք է կռվենք նրա դեմ»։


=== II. Մոնղոլական և սլավոնական տարերք ===

Երկրորդ մասը Դարբինյանը սկսում է այն բանից, որ անհրաժեշտ է մեր կյանքի բոլոր ասպարեզներում արմատախիլ անել այն գերազանցապես բացասական հետքերը, որ թողել է մեկ դարի ռուսական տիրապետությունը՝ Հայաստանի քաղաքական անկախությունը և հայ ժողովրդի ազգային ինքնորոշումն ապահովելու համար։ Նա գրում է, որ «Ռուսաստանն այսօր պիտի մերժվի մեր կողմից ոչ միայն իբրև քաղաքական զորություն և քաղաքական սիստեմ, այլև իբրև կուլտուրական ազդեցություն, կուլտուրական արժեք»։ «Ռուսական աշխարհակալությունը մահվան է դատապարտված, ինչպես և թուրքականը»։ Դարբինյանը վկայում է, որ «միջազգային ուժերի փոխհարաբերություների արդի շրջանում Ռուսաստանը, ինչպես և Տաճկաստանը, կարող է հաստատել իր գոյությունը և ճանաչվել մեծ պետությունների կողմից՝ իբրև մի սոսկ ազգային պետություն։ Ռուսաստանը չպիտի կարողանա խաղաղություն ձեռք բերել, մինչև որ չհաշտվի այդ իրողության հետ»։ Դեռ 1920 թվականին Դարբինյանը վկայում էր, որ «Սովետական», «խորհրդային» կոչված սիստեմը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ռուս ձևափոխված բռնապետություն։ Այդ սիստեմն ունի նույն բռնապետական տենդենցներն ու մեթոդները, ինչ որ մենք ճաշակեցինք ցարերի բռնապետական սիստեմի մեջ»։
Դարբինյանը գրում է.

Դարբինյանը դիպուկ կարծիք է արտահայտում ռուս մշակույթի վերաբերյալ, վկայելով հետևյալը.

Հատկանշական է, որ Դարբինյանը կիրառելով «ռուսական ոգի» հասկացությունը, որն, ըստ իրեն, բխում է ռուսական մշակույթից, այդ «ռուսական ոգին» բաժանում է երկու «ներհակ ծայրերի».


=== III. Ռուսական ոգու երկություն և հիվանդություն ===
Երրորդ գլխում Ռուբեն Դարբինյանը գրում է, որ դարերի ընթացքում ռուս բռնակալական ռեժիմը ճնշել, աղճատել, այլանդակել է ռուս ժողովրդի, մանավանդ ռուս մտավորականության հոգեկան աշխարհը, «մեծապես նպաստել է նրա հիվանդոտ կողմերի զարգացման, հրեշավոր չափերով ուժ է տվել այն ծայրահեղ, ներհակ հակումներին, որոնցով ի բնե այնքան հարուստ է ռուսական ոգին»։ Հեղինակը վկայում է, որ ռուս ժողովուրդը տառապում է նիհիլիզմով, մաքսիմալիզմով, բոլշևիզմով, որոնք «ռուս վատառողջ ոգու հիվանդոտ արգասիքներն են»։ Եվ, ըստ Դարբինյանը, «այս հոսանքները հիմնված են իրականության անպայման, անվերապահ ժխտման վրա»։
Բացի այդ, Դարբինյանի կարծիքով, «ռուսական ոգու մեջ կա նաև մի մոլեգին օրգանական մղում ժխտելու, մերժելու Արևմտյան Եվրոպայի կուլտուրան և ես պիտի ասեմ նույնիսկ, առհասարակ ամեն մի կուլտուրա»։ Դարբինյանը գրում է.

Ռուբեն Դարբինյանը վկայում է, որ ռուսական ոգու լավագույն մարմնավորումը ռուս մտավորականությունն է, իսկ ռուսական ոգու լավագույն արտահայտիչը, հայելին, ռուս գրականությունն է։ Հեղինակը համոզված է, «հիվանդ է այդ աշխարհը խորապես, այլանդակ է իր արտահայտությունների, իր մղումների մեջ։ Սարսափ է ներշնչում նա ամեն մի առողջ, նորմալ մարդու։ Շինարար տիպեր, դրական երևույթներ չկան այդ աշխարհում։ Ամեն ինչ խարխափում է երկու ծայրահեղությունների մեջ»։ Դարբինյանի կարծիքով, «լինել ոչ ազգասեր և ոչ հայրենասեր՝ դա ռուս ինտելիգենտի առաջին պահանջն է»։


=== IV. Ազգամերժ ոգի և այլասերում ===

Չորրորդ գլխում Դարբինյանը վկայակոչում է, որ «ազգությունն է հիմնական ճանապարհը մարդկային առաջադիմության։ Ազգության ինքնահատուկ ձևով է միայն, որ կատարվում է մարդկային ստեղծագործող աշխատանքը, կերտվում են մարդկության գերագույն արժեքները։ Ամեն մի առողջ կուլտուրա ծագում է և ծաղկում է ազգային հիմքի վրա։ Ազգությունը հզորագույն ազդակը, գերագույն ֆակտորն է ամեն մի կուլտուրայի»։ Բացի այդ, Դարբինյանը հետաքրքիր համեմատություն է անում. «Ազգությունը հիմք, նախապայմանն է միջազգայնության, ինչպես կապիտալիզմը հիմքն է ու նախապայմանը սոցիալիզմի։ Ամբողջ թափով նպաստել ազգության զարգացմանը՝ նշանակում է լավագույն կերպով նպաստել միջազգայնությանը»։
Ինչ վերաբերվում է Ռուսաստանին, Դարբինյանը պնդում է, որ «ռուսական պետությունը հիմնված էր բազմաթիվ ազգությունների և ցեղերի ստրկացման վրա։ Բռնի ուժի զորությամբ էր միայն, որ տիրող ռուս ազգը կարողանում էր իր լծի տակ պահել բոլոր այլազգի տարրերին»։ Դարբինյանը կարծում է, որ մշակույթը Ռուսաստանի միջոցներից մեկն է հարևան ազգերին կառավարելու համար.

Մի խոսքով, Դարբինյանի կարծիքով, ռուսական մշակույթը, «ինքը դրված չլինելով առողջ հիմքերի վրա, սերմանում էր անտարբերություն կամ արհամարհանք դեպի ազգային իդեալները, դեպի ազգային ազատագրական պայքարը, դեպի այլազան ազգությունների ուրույն կուլտուրաները։ Նա ոչ միայն խթան չէր, այլև արգելք էր այդ ուրույն կուլտուրաների բնականոն զարգացման համար։ Նա տանում էր դեպի այլասերում, դեպի ապազգայնացում»։


=== V. Թեոկրատիկ պետություն և ապազգային մտայնություն ===
Հինգերորդ գլխում Դարբինյանն առաջ է քաշում այն թեզը, որ «որպես թեոկրատիկ պետություն, Ռուսաստանն ապազգային, աշխարհաքաղաքացիական, աշխարհակալական պետություն էր։ Ազգային պետություն նա չէր և չէր էլ կարող լինել»։ Բացի այդ, Դարբինյանի կարծիքով, «ռուսական հսկայավիթխար կայսրությունը շինված էր բռնի ուժով և կառավարվում էր սվինով ու մտրակով, հրով ու սրով։ Արտաքին նվաճումներ և ներքին պրոբլեմներ (ջարդեր) - ահա այն միջոցը, որով պահպանվում էր ռուս պետական սիստեմը»։ Ռուբեն Դարբինյանը տեսակետ է հայտնում, որ «ոչ մի երկիր, ոչ մի ժողովուրդ չէ հայտնաբերել ազգասիրության, հայրենասիրության պակասի կամ բացակայության այնպիսի հրեշավոր օրինակներ, ինչպես այդ մենք տեսանք ճապոնական և վերջին համաշխարհային պատերազմների ժամանակ և՛ ռուս ինտելիգենցիայի, և՛ ռուս հասարակության ամենալայն խավերի մեջ»։
Դարբինյանը վկայում է.


=== VI. Անհատի ազատություն և ազգություն ===

Այդ գլխում Դարբինյանը կարծիք է արտահայտում, որ «բոլոր հպատակ ազգերից, որոնք ապրել են ռուսական լծի [ էջ ]տակ, հայ ժողովուրդը, եթե չհաշվենք միայն հրեաներին, թերևս ամենից ավելին աննպաստ պայմանների մեջ է եղել ազգային ինքնապաշտպանության ու զարգացման տեսակետով և բոլորից ավելի խորը կերպով կրել է ռուսական կուլտուրայի այլասերող ազդեցությունը»։


=== VII. Լեզուն ===
VII գլխում Դարբինյանը վկայում է, որ «ամեն մի ազգի կուլտուրական ստեղծագործության ամենամեծ գործիքն է նրա լեզուն։ Եթե լեզուն դրված է այնպիսի անբնական պայմանների մեջ, որ նա չի կարող զարգանալ բնականոն կերպով, ապա վտանգվում է նաև ազգային կուլտուրայի նորմալ զարգացումը»։ Բացի այդ, հեղինակը վկայակոչում է այն փաստը, որ.

Դարբինյանի կարծիքով, «օտար լեզուների գիտությունը պարտադիր պիտի լինի ամենի մի կրթված հայի համար։ Բայց նախ՝ ոչ մի օտար լեզու, որքան էլ նա բարձր ու կարևոր լինի, չի կարող բռնել և չպետք է բռնի մայրենի լեզվի տեղը, և երկրորդ՝ օտար լեզուների մեջ անպայման գերադասություն պիտի տրվի համաշխարհային լեզուներին, այսինքն՝ անգլերենին, ֆրանսերենին կամ գերմաներենին»։ Բացի այդ, «քայլ առ քայլ ռուսական ամբողջ ճակատի վրա ռուս լեզուն անխնայորեն, անվերապահորեն դուրս պիտի շպրտվի այն բոլոր դիրքերից, որոնք ամենայն իրավամբ պիտի պատկանեն մեր պետական և ազգային լեզվին՝ հայերենին»։
Դարբինյանը կարծում է, որ.


=== VIII. Սոցիալիստական պսիխոզ և հակազգային տենդենց ===

Ռուբեն Դարբինյանի կարծիքով, Հայաստանի հասարակական կյանքի «ոչ մի ասպարեզում թերևս այնքան ցայտուն կերպով հրապարակ չի գալիս ռուսական ազդեցությունը, որքան «քաղաքական աշխարհահայեցողության ձևավորման մեջ»։ Դարբինյանի կարծիքով, «Ռուսական ազդեցությունը, - եթե մենք վերցնենք ռուս ինտելիգենցիայի մեջ տիրող մտայնությունը միայն, - արտահայտվում է երկու շատ բնորոշ կողմերով։ Առաջինը սոցիալիստական այն պսիխոզն է, որով ռուս կրթված հասարակությունը վարակված է անդիմադրելի ուժով ու ոչ մի երկրի մեջ չտեսնված չափերով։ Երկրորդը ապազգային կամ հակազգային այն տենդենցն է, որի նման դժվար է գտնել մի որևէ այլ ժողովրդի և ինտելիգենցիայի մեջ»։ Դարբինյանը ութերորդ գլուխը եզրահանգում է հետևյալ մտքով.


=== IX. Ազգային այլասերում և քաղաքական մտքի զարգացում ===
Իններորդ գլխում Դարբինյանը վկայում է, որ ռուսաստանյան «ապազգային կամ հակազգային տրամադրություններն ու մտայնությունը իրենց խորը կնինքն են դրել» նաև Հայաստանի և հայերի «քաղաքական աշխարհայեցողության վրա»։
Դարբինյանը գրում է.


=== X. Ռուսասիրություն ===
Տասերորդ գլխում Ռուբեն Դարբինյանը վկայում է, որ Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը «էապես տարբերվում էր հայության այս կամ այն հատվածի մեջ ծագած քաղաքական կազմակերպություններից։ Այդ այն է, որ, մինչ՝ բոլոր հայ քաղաքական կազմակերպությունները հատվածային բնույթ ունեին և գործում էին միայն մի որոշ, սահմանափակ շրջանում, Հ.Յ. Դաշնակցությունը, ընդհակառակը, հայ քաղաքական դատի շնորհիվ, համազգային և համատարած մի հսկա կազմակերպություն էր»։ Դաշնակցության մեջ, Դարբինյանը վկայությամբ, հավաքված էին «և՛ ռուսահայեր, և տաճկահաեր, և ամերիկահայեր, և եգիպտահայեր», ուստի «օտար ազդեցությունները, եթե երբեմն այս կամ այն պատճառով զգալի էին դառնում, ամեն պարագային տակ չէին կարող տևականորեն իշխել Հ.Յ. Դաշնակցության մեջ, որովհետև միշտ կար կամ առաջ էր գալիս այնտեղ հակակշիռ մի ուժ, որը ի վերջո վերականգնում էր խախտված հավասարակշռությունը։ Իսկ հավասարակշռություն պահողը կուսակցության մեջ ազգային դատն էր»։ Այս գլխում հեղինակը վկայում է, որ «ռուսահայերի նկատմամբ ռուսական ուժեղ ազդեցությունը անտարակուսելի է անշուշտ»։ Դարբինյանը այս գլուխը եզրահանգում է հետևյալ մտքով.


=== XI. Ռուսական իմպերիալիզմ և նրա արտահայտություններ ===
Այս գլխում Ռուբեն Դարբինյանը վկայում է, որ «ինչպես բովանդակ հայության, այնպես էլ հայ քաղաքական ղեկավար տարրերի վերաբերմունքը դեպի ռուսներն ու Ռուսաստանը մինչև վերջին ժամանակ կրում էր բացահայտորեն ռոմանտիկ բնույթ»։ Տասնմեկերորդ գլխում հեղինակը վկայում է.


=== XII. Երեկ և այսօր ===
Եզրափակիչ գլխում Ռուբեն Դարբինյանը վկայում է, որ «Ռուսաստանի տարերային և խուճապային փախուստը տաճկական ճակատից 1917 թվականին, որ ողբերգական վիճակի մատնեց ամբողջ հայ ժողովուրդը, մահացու վտանգ ստեղծելով վերջինիս ֆիզիկական գոյության համար, մի մեծ, իր նշանակությամբ անչափելի իրողություն էր, որ կոչված էր հիմնական հեղաշրջում առաջ բերելու թե հայ ժողովրդական մասսաների և թե հայ քաղաքական ղեկավար տարրերի հոգեբանության մեջ»։
Վերջին գլխում հեղինակը համեմատում է Հայաստանի և Վրաստանը աշխարհագրական դիրքը, արտաքին վտանգները և դրանց հիման վրա կառուցվող վերաբերմունքը դեպի Ռուսաստան։ Բացի այդ, Դարբինյանը գրում է, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Հայաստանը «...չէր գիտակցում՝ կամ չէր կամենում գիտակցել քաղաքական այն պարզ ճշմարտությունը, թե ռուսը, որին նա բարեկամ է համարում, անհամեմատ ավելի մեծ թշնամի է դաշնակից պետությունների համար, քան թուրքը։ Հետևաբար բարեկամությունը ռուսի հետ կասկածելի և վտանգավոր էր դարձնում նաև հայի դիրքը և քաղաքականությունը դաշնակից մեծ տերությունների աչքում»։ Դարբինյանը շարունակում է. «Համաշխարհային պատերազմի հոգեբանական ազդեցության տակ հայ ժողովուրդը ոչ միայն շարունակում էր թյուրիմացությամբ ռուսին համարել դաշնակիցների բարեկամը, այլև ի վիճակի չէր որևէ ընտրություն անելու նրանց միջև, մերժելու մեկի թեկուզ փոքրիկ անմիջական օգնությունը՝ ստանալու համար մյուս մեծ, թեև ոչ անմիջական աջակցությունը»։
Դարբինյանը առաջ է քաշում կարևոր մի միտք.

Շարունակելով միտքը, հեղինակը վկայում է.

Դարբինյանն արտահայտում է հետևյալ մի տեսակետ հայ-ռուսական հարաբերությունների վերաբերյալ.

Վերջին գլուխը հեղինակը եզրափակում է հետևյալ նախադասությամբ. «նոր կյանք է սկսվել մեզ համար, նոր հորիզոններ են բացվել մեր առջև - և պետք է, որ մենք արժանի լինենք այդ նոր կյանքին և պատրաստ լինենք աչքաբաց ու համարձակ դիմագրավելու նոր հորիզոնները...»:


== Տես նաև ==
Բոլշևիզմը և Հայաստանը
Հայ-թուրքական կնճիռը
Շախմատային մեծ տախտակ (գիրք)
Հակահայկականությունը Ռուսաստանում
Ռուսուլման
Հայ-ռուսական հարաբերություններ


== Ծանոթագրություններ ==