موضوع مقاله: همسران محمد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # همسران محمد | مقدمه: مسلمانان بنابر آیهٔ ۶ سورهٔ احزاب،النَّبِیُّ أَوْلَیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ ۖ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ همسران محمد را اُمَّهاتُ الْمُؤمِنین (جمع اُمُّ الْمؤمنین و به‌فارسی: مادرانِ مؤمنان) خطاب می‌کنند و بر این اساس ازدواج با آنان را حرام می‌دانند. | ## بخش 1: همسران محمد | به‌باور سعید ایوب در زوجات النّبی، تعداد قطعی همسران محمد بیش از ۱۳ مورد نخواهد بود و باقیِ گزارش‌ها در این خصوص، یا اساس معتبری ندارند یا آنکه مورد اختلاف شدید قرار گرفته‌اند. تعداد همسران محمد چندزنی یکی از رسوم جاری در عصر پیش از اسلام در منطقهٔ عربستان بود. قرآن نیز برای مردانی که قادر به رعایت عدالت بین همسران‌شان هستند، داشتن ۴ زن (به‌صورت هم‌زمان) را جایز می‌شمرد. در سورهٔ نِساء تأکید شده‌است که مردان مسلمان درصورت ترس از عدم رعایت عدالت از جنبهٔ حقوقی در میان همسران، ملزم به اکتفا به یک همسرند. با این وجود تاریخ مللِ مختلف مسلمان، شاهد شیوع تک‌همسری در خانواده‌های مسلمان بوده‌است. محمد از حکم حداکثر چهار همسر دائم برای هر مرد مسلمان، استثناء شده و با ۱۳ زن ازدواج کرده‌است. به‌باور سعید ایوب در زوجات النّبی، تعداد قطعی همسران محمد بیش از ۱۳ مورد نخواهد بود و باقیِ گزارش‌ها در این خصوص، یا اساس معتبری ندارند یا آنکه مورد اختلاف شدید قرار گرفته‌اند. در همین راستا بهرامی گزارش می‌کند، پس از فتح خیبر توسط پیامبر اسلام، مسلمانان بری تشخیص آنکه صَفیّه بنت حُیَیّ، همسر محمد است یا کنیز او، به رعایت حجاب یا عدم رعایت حجاب او استناد کردند. بر این اساس، وقتی محمد، صفیه را با حجاب به مدینه فرستاد، مسلمانان چنین برداشت کردند که صفیه، به همسری محمد درآمده‌است و از امهات مؤمنین محسوب می‌شود. غیر از ۱۱ همسر قطعی محمد، مورخینی چون حاکم نیشابوری و ابن سعد تا ۹ همسر دیگر را به محمد نسبت می‌دهند. که عبارتند از: «عالیه بنت ظَبیان، قَتیله بنت قَیس، خَولَه بنت هُذَیل، لَیلیٰ بنت خُطَیْم، فاطمه بنت شُرَیْح، هِند بنت یزید، اَسماء بنت نُعمان، سَنا بنت صَلت و زنی از بنی‌غِفار». سبب این اختلاف، احتساب همسران جداشده از محمد و کنیزان بدون فرزند از محمد عنوان شده‌است. انتقادهایی به تعداد زیاد همسران محمد از جانب شرق‌شناسان صورت گرفته‌است که آن را ناشی از «شهوت‌پرستی» دانسته‌اند. از این میان گوستاو لوبون جامعه‌شناس فرانسوی، در کتاب تمدن اسلام و عرب پس از تمجیدهایی از شیوهٔ زندگانی محمد می‌نویسد: «اگر بتوان از محمد انتقادی کرد، فقط همان محبت افراطی اوست که به زن داشته‌است…» او در ادامه گوشزد می‌کند که این محبت افراطی مربوط به قسمت اخیر زندگانی اوست و در طی ۵۰ سال ابتدایی زندگی‌اش، تنها به یک همسر اکتفا کرده‌است. او در این خصوص، به روایتی از محمد اشاره می‌کند که بر اساس آن، عطر، زن و نماز سه چیز مورد علاقه پیامبر اسلام بوده‌است. با این وجود، ویل دورانْت، نویسندهٔ آمریکایی، با اشاره به این انتقادها، گزارش ده زن و دو کنیز را امری عادی در عصر محمد دانسته و معتقد است که روایت منقول از عایشه در خصوص علاقهٔ محمد به سه چیز (عطر، زن و نماز) در اعتبار مشکوک است. ویل دورانت، ترحم به زنان بیوه و فقیر، ایجاد مناسبات سیاسی و داشتن فرزندان بیشتر را از جمله دلایل محمد برای ازدواج‌هایش دانسته‌است. طباطبایی نیز در تفسیر المیزان، پس از اشاره به انتقادهای جامعهٔ کلیسا به تعدد ازدواج‌های محمد، برای هر ازدواج محمد، دلیل خاصی را گزارش کرده‌است. آیهٔ ۵۱ سورهٔ احزاب در خصوص عدالت میان همسران محمد نازل شده، و محمد را در انتخاب حق اولویت برای همسرانش، آزادی داده‌است. پس از نزول آیهٔ ۵۲ سورهٔ احزاب، همسران محمد در انتخاب ادامهٔ زندگی با محمد یا ترک او مُخَیَّر شدند. پس از آن حکم جدید در اسلام برای محمد در خصوص همسرانش وضع شد که بر اساس آن، حق طلاقِ یکی از همسران یا ازدواج با همسری جدید از محمد سلب شد. همسران پیامبر اسلام، دارای احکام خاصی در شرع اسلام هستند که آنان را از دیگر زنان متمایز می‌کند. برخی از این احکام که در قرآن مورد اشاره قرار گرفته‌است، حرمت ازدواج با آنان پس از درگذشت محمد و ممنوعیت پرسش مردان نامحرم از آنان مگر از پس پردهٔ حجاب است. در قرآن همچنین از حجاب زنان محمد یاد شده‌است و آنان به رعایت این حکم شرعی توصیه می‌شوند. همچنین در متون دینی، از زنان محمد به‌عنوان الگو برای سایر زنان مسلمان یاد شده‌است و به همین خاطر، ثواب و عذاب آنان دو برابر از زنان معمولی گزارش شده‌است. در آیات اول تا پنجم سورهٔ تحریم نیز به گلایه از دو همسر از همسران محمد یاد شده‌است. اختلافات اگرچه که «تمامی اهل سنت» و نیز «بسیاری از شیعیان»، عایشه (همانند دیگر همسران پیامبر) را حتی پس از مرگ پیامبر از امهات المؤمنین می‌دانند و آنان را ستایش می‌کنند؛ اما عده‌ای از شیعیان نیز معتقد اند که محمد اختیار طلاق همسران خودش را به علی داده بوده؛احتجاج ۲ / ۴۶۲ ـ ۴۶۳؛ و هم عقیدهٔ سید علی حسینی میلانی. و در حدیثی منسوب به محمد خطاباً به علی (احتمالاً در رابطه با جنگ جمل) اینچنین آورده‌اند که: فرزندان بنابر روایتی که ابن کثیر در اَلْبِدایَة و النَّهایَة گزارش می‌کند، محمد پس از آنکه عایشه نسبت به خدیجه بدگویی کرد، چند خصلت از خدیجه را بازگو کرد. در یکی از این خصلت‌ها، محمد می‌گوید: «خدا از خدیجه به من فرزند عطا کرد، درحالی‌که زنانم برایم اولادی نیاوردند…» به‌گزارش تقی‌زاده داوری، ماریهٔ قبطیه، برای محمد فرزند پسری به نام ابراهیم آورد. ابن اسحاق علاوه بر این دو فرزند، طاهر را نیز دیگر فرزند محمد و خدیجه گزارش کرده‌است. | ## بخش 2: همسران محمد | اما زُبَیر بن بَکّار، فرزند دیگری را به‌نام عبدالله به فرزندان محمد و خدیجه می‌افزاید و معتقد است چون پس از اسلام به‌دنیا آمده‌است، به او لقب طاهر و طیب را داده‌اند. با این وجود در حدیث از جعفر صادق، امام ششم شیعیان امامیه، فرزندان پسر محمد از خدیجه، سه تن با نام‌های عبدالله، قاسم و طاهر گزارش شده‌اند. به‌گزارش ابن اسحاق، تمام فرزندان محمد غیر از ابراهیم در عصر جاهلیت و پیش از اسلام به‌دنیا آمده و در همان عصر از دنیا رفتند. فهرست زنان محمد راهنمای فهرست: ( ) +فهرست همسران محمدردیفنامتاریخ ازدواجسن در هنگام ازدواجدرگذشتفرزنداندلیل ازدواجrowspan="2" خدیجه بنت خُوَیلَدنام کامل: «خدیجة بنت خویلد بن أسد بن عبدُالْعُزّیٰ بن قُصَیّ»، و مادرش «فاطمه بنت زائِدَة بن جُندَب» است. ۱۵ ق‍.ب۴۰به‌گزارش اَلْاِستیعاب، سن خدیجه در هنگام ازدواج با محمد، ۴۰ سال، و محمد در این هنگام، ۲۵ ساله بوده‌است. با این وجود برخی از مورخان مسلمان چون ابن‌شهرآشوب و مرتضی عاملی، او را باکره می‌دانند. محمد نیز پیش از بعثت با او ازدواج نمود و پس از ازدواج با او تا زمان درگذشتش، با زن دیگری ازدواج نکرد. آشنایی محمد و خدیجه، با مسائل کاریِ تجارت آغاز شد و محمد به‌عنوان امین، برای خدیجه حداکثر ۵ سفر تجاری انجام داد. مرگ خدیجه سه روز پس از مرگ ابوطالب، برای محمد غمی سنگین بود و به همین جهت آن سال را عامُ الْحُزن نامید.rowspan="2" سَوْدَه بنت زَمْعهنام کامل: «َبنت زَمعَة بن قِیس بن عبدشمس بن عَبدِوُدّ بن نَصر بن مالک بن حِسْل بن عامر بن لُؤیّ» مادرش: «اَلشُّموس بنت قیس بن زید بن عمرو بن لَبید بن خِراش بن عامِر بن غنم بن عدی بن النجار» ۳ ق. ه۲۳ ه‍.ق جهت حفظ سوده از خطربه‌عقیدهٔ طباطبایی، با توجه به کافِر بودنِ تمام اقوامِ سوده و از دست دادن همسرش در حبشه، بازگشت او به‌سوی قومش با سختی و دشواری همراه بود. در این بازگشت، یا اقوام سوده او را مجبور به دست کشیدن از اسلام می‌کردند و یا او را به قتل می‌رساندند. سامان به امور زندگی پس از درگذشت خدیجهتوضیحات: سوده، اولین همسر محمد بعد از خدیجه است. پس از مرگ خدیجه، گروهی از صحابه به محمد پیشنهاد ازدواج مجدد نمودند، تا آنکه خوله بنت حکیم، سوده را جهت همسری پیشنهاد کرد. محمد نیز با پیشنهاد خوله موافقت نمود.rowspan="2"عایشه بنت ابی‌بکراسم کامل: «عائِشَة بنت أبی‌بکر بن أبی‌قَحافَة بن عامر بن عمرو بن کَعب بن سعد بن تَیْم بن مُرَّة بن کعب بن لؤی» و مادرش «أم‌رومان بنت عُمَیر بن عامر» است. ۲–۳ ه‍.ق۶–۱۷۵۷–۵۸ ه‍.ق پاسخ به درخواست ابوبکر تقویت ارتباط با قبیلهٔ تیمتوضیحات: به‌نقل از الاستیعاب، وی پیش از ازدواج با محمد، همسر/نامزد جُبَیْر بن مُطعِم بود که توسط ابوبکر از جبیر جدا شده و با محمد ازدواج کرده‌است. مرتضی عاملی با توجه به روایتی که محمد کنیه «ام عبدالله» را به او داد، احتمال داشتن فرزندی به‌نام عبدالله از همسر قبلی عایشه برای او را قوی می‌داند. طبری و ذَهَبی، از وی به‌عنوان همسری یاد می‌کنند که محمد را بسیار آزرده، و آیهٔ اول تا چهارم سورهٔ تحریم در خصوص همین موضوع نازل شده‌است. عایشه در عصر ابوبکر، عمر و عثمان، به اِفتاء و نقل حدیث مشغول بود و در جنگ‌ها مشارکت داشت. در ماجرای اِفک، آیهٔ ۱۱ سورهٔ نور در بی‌گناهی عایشه در خصوص تهمت‌های زده‌شده به او در ماجرای ترک کاروان پیامبر اسلام، نازل شد.rowspan="2"امّ سلمه بنت ابی‌امیّهاسم کامل: «هند بنت أبی‌أُمَیَّة بن الْمُغَیرَة بن عبدالله بن عمر بن مخزوم»، و مادرش «عاتکة بنت عامر بن رَبیعة من بنی مالک بن کَنانة» است. ۲-۴ ه‍.ق۵۹–۶۲ ه‍.ق کمک جهت ادارهٔ زندگیام سلمه، همسر برادرِ رضاعیِ محمد بود که پس از مرگ همسرش، با داشتن فرزندان بسیار در ادارهٔ امور درمانده بود تا اینکه محمد، برای کمک به او در ادارهٔ امور زندگی با او ازدواج کرد. توضیحات: ام سلمه پیش از محمد به‌عقد عبدالله بن عبدالأسد از کشتگان بدر بود و از همسر قبلی خود صاحب سه یا چهار فرزند شد. از او روایاتی گزارش شده‌است از جمله روایت کشته‌شدن حسین بن علی و ماجراهای کاخ نجاشی در پی هجرت مسلمانان به حبشه. ۲-۳ ه‍.ق۲۰–۲۱۴۱–۴۵ ه‍.ق کمک جهت ادارهٔ زندگیحفصه پس از کشته شدن همسرش در جنگ بدر، بیوه باقی ماند تا آنکه محمد با او ازدواج نمود. طبری و ذهبی، از وی به‌عنوان همسری یاد می‌کنند که محمد را بسیار آزرده، و آیهٔ اول تا چهارم سورهٔ تحریم در خصوص همین موضوع نازل شده‌است. بنابر روایتی از سعید بن جبیر در کتاب طَبَقاتُ الْکُبریٰ، محمد یک مرتبه حفصه را طلاق داده و مجدد به او رجوع کرده‌است. از حفصه در موارد متعددی گزارش شده‌است، از جمله دستور قتل کنیز خود و تصحیف قرآن توسط عثمان. وی همچون عایشه، قصد همراهی عایشه در جنگ جمل را داشت که با توصیه برادرش، از این امر منصرف شد. از وی روایاتی به‌نقل از پیامبر گزارش شده‌است.rowspan="2"زینب بنت خزیمهنام کامل: «زینب بنت خُزَیمَة بن الْحارِث بن عبدالله بن عَمرو بن عبد مَناف بن هِلال» است. ۳ ه‍.ق۳۰۳ ه‍.ق حفظ کرامت انسانیطباطبایی معتقد است که زینب، به‌جهت عُلُوِّ درجه و شأن، پس از کشته شدن همسرش در جریان جنگ احد، مورد توجه محمد قرار گرفت و برای حفظ جایگاه وی، محمد با او ازدواج کرد. توضیحات: زینب همسر حارث بن مطلب بود که پس از طلاق، با عُبَیدَة بن حارث، از کشتگان بدر ازدواج کرد. | ## بخش 3: همسران محمد | نامش پیش از ازدواج با محمد بَرَّه بود و پس از ازدواج با پیامبر اسلام، نامش به زینب تغییر یافت. ۵ ه‍.ق۳۵–۳۸۲۰ ه‍.ق از بین بردن سنت جاهلیزینب بنت جحش، پیش از محمد به‌همسری زید بن حارثه بود. زید، پسرخواندهٔ محمد بود و بر طبق سند جاهلیت، پسرخوانده همچون پسر بود و ازدواج با همسر سابقِ او، برای پدرخوانده ممنوع. در تفسیر المیزان، ازدواج محمد با زینب برای از بین بردن این سند جاهلی عنوان شده‌است. توضیحات: زینب، دخترعمهٔ محمد بود که با توصیهٔ محمد، به‌همسری زید بن حارثه درآمد، اما بعدها از وی جدا شد و به‌عقد محمد رضایت داد. به‌عقیدهٔ اکثر مفسران، آیهٔ ۳۶ سورهٔ احزاب در خصوص ازدواج محمد با وی نازل شده‌است. زینب نخستین همسر محمد بود که پس از او از دنیا رفت.rowspan="2"جُوَیْریّه بنت حارثاسم کامل: «جویریة بنت حارث بن أبی‌ضرار بن مالک بن خزیمة». ۶ ه‍.ق۲۰۵۶ ه‍.ق مصالح سیاسیپس از غزوهٔ بنی‌مصطلق، جمع بسیاری از زنان قبیله به‌اسارت مسلمانان درآمدند. با ازدواج محمد با جویریه — که یکی از اسیران بود — مسلمانان به‌احترام جویریه و ارتباط زناشویی او با محمد، تمام اسیران بنی‌مصطلق را — که از اقوام جویریه بودند — آزاد کردند. توضیحات: جویریه پیش از محمد همسر مُسافِع بن صَفْوان از کشتگان نبرد مُرَیْسیع است. وی پس از جنگ بنی‌مصطلق، اسیر شد و پس از آزادی از بند اسارت، با پیشنهاد محمد به‌عقد پیامبر اسلام درآمد. بنابر گزارش طبری، پس از نزول آیهٔ ۵۱ سورهٔ احزاب در خصوص طلاق همسران محمد، پیامبر اسلام از وی کناره گرفت.rowspan="2"ریحانه بنت زیداسم کامل: «رَیحانَة بنت زید بن عَمرو بن خُنافَة بن سَمعون بن زید» ۴–۶ ه‍.ق۱۰–۱۱ ه‍.قتوضیحات: ریحانه، پیش از محمد، همسر یکی از مردان بنی‌قریظه به‌نام حَکَم بود. پس از اسارتش به‌دست مسلمانان در نبرد بنی‌قریظه، محمد او را بین پذیرش اسلام و ماندن بر دینش مخیر کرد و او اسلام پذیرفت، بنابراین محمد او را آزاد کرد و پس از آن به‌عقد خود درآورد. اما به‌گزارش ابن سعد، وی پس از اسارت و اختیار دادن محمد در انتخاب دین، بر دین خود باقی ماند اما کمی بعد مسلمان شد. ابن عساکر اسلام آوردن او را چند روز پس از اسارتش گزارش می‌کند که با پیشنهاد محمد در خصوص ازدواج با او، مسلمان شد. بنابر گزارش‌هایی از بلاذری و ابن‌سعد، محمد او را پس از اعتراضش به حکم حجاب همسران پیامبر طلاق داد.rowspan="2"امّ‌حَبیبه بنت ابی‌سفیاناسم کامل: «رَملَة بنت أبی‌سفیان بن حَرب بن أُمَیَّة بن عبد شَمس» و مادرش «صَفیّة بنت أبی‌الْعاص بن أمیة بن عبدشمس» است. ۶–۷ ه‍.ق۳۶–۳۷۴۴ ه‍.ق حفظ ام‌حبیبه از خطرها ارتباط خویشاوندی با ابوسفیان قدردانی از استواری در اسلامام‌حبیبه به‌عنوان دختر ابوسفیان، پس از نصرانی شدنِ شوهر مسلمانش در حبشه، خود به دین اسلام باقی ماند. محمد برای حمایت از او در مقابل پدرش و نیز ایجاد ارتباط نزدیک با ابوسفیان و قدردانی از استواری ام‌حبیبه در دین اسلام با وجود روگردانی شوهرش از این دین، با او ازدواج کرد. طباطبایی|۱۴۳۸|ک=المیزان|ص=۳۱۰|ج=۴توضیحات: ام‌حبیبه، پیش از محمد با عبیدالله بن جحش، ازدواج کرده‌بود و از وی صاحب فرزندی به‌نام حبیبه شد. پس از آن محمد به‌واسطهٔ زنی به‌نام ابرهه، ام‌حبیبه را از نجاشی در حبشه خواستگاری کرد و نجاشی نیز ام‌حبیبه را به‌عقد محمد درآورد. بر اساس گزارش بیهقی، آیهٔ ۶۰ سورهٔ مُمتَحَنه در بیان ازدواج او با محمد نازل شده‌است. از وی در ماجرای کشته‌شدن عثمان و ارسال پیراهن خونی او به نزد برادرش معاویه یاد شده‌است.rowspan="2"صَفیّه بنت حُیَیاسم کامل: «صفیة بنت حیی بن أخطب بن سعیة بن عامر بن عبید بن کعب بن خزرج بن أبی‌حبیب بن نضیر بن نحام بن ینحوم» و مادرش «برة بنت سَموأل أخت رُفاعَة بن سموأل» است. ۷ ه‍.ق۱۷۵۰–۵۲ ه‍.ق حفظ کرامت انسانی ایجاد ارتباط با یهودبه‌گزارش طباطبایی، صفیه، دختر حیی بن اخطب از بزرگان یهود بود که پدر و همسرش در جنگ یهودیان با مسلمانان کشته شدند. وی که به‌عنوان اسیر در خیبر به‌دست سپاهیان مسلمان افتاد، برای حفظ کرامت و جایگاه خانوادگی‌اش توسط محمد آزاد شد. از او روایاتی نیز گزارش شده‌است.rowspan="2"ماریه بنت شمعون۷ ه‍.ق۱۶ ه‍.ق ابراهیمتوضیحات: ماریه در میان همسران محمد، از نسبت و جایگاه بالایی برخوردار بود. محمد پس از صلح حدیبیه، برای سران برخی کشورها از جمله مُقَوْقِس، حاکم مصر، دعوتنامه‌هایی ارسال کرد و آنان را به دین اسلام دعوت نمود. پس از رسیدن نامهٔ محمد به مقوقس، وی نامه‌ای در جواب محمد نوشت و به ضمیمهٔ آن، هدایایی را ارسال کرد. بعدها از ماریه در ماجرای افتراء در خصوص فرزندش ابراهیم شایعاتی در بلاد اسلامی شایع شد.rowspan="2"میمونه بنت الحرثاسم کامل: «مَیمونَة بنت الحارث بن حَزن بن بُجَیر بن الهُزَم بن رُوَیبَة بن عبدالله بن هلال» و مادرش «هند بنت عَوف بن زُهیر بن الحارث بن حماطة بن حمیر» است. ۶–۷ ه‍.ق۶۱–۶۶ ه‍.ق پذیرش درخواست میمونهمیمونه، پس از مرگ شوهرش، خود را به‌عنوان کنیز به محمد هدیه کرد؛ اما محمد در تقابل با مهربانی و علاقهٔ او، میمونه را به‌عنوان همسر برگزید. او پیش از محمد به‌عقد مسعود بن عمرو درآمده بود و پس از مفارقت از او، به‌عقد ابورهم بن عبدالعزیز درآمد. | ## جمع‌بندی | بنابر گزارش ابن‌شهر آشوب و صاحب کتاب رَوضَةُ الطّالبین، محمد با میمونه در حالت احرام ازدواج نموده‌است که در نوع خود، یک استثناء فقهی محسوب می‌شود.