موضوع مقاله: خط همایون | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خط همایون | مقدمه: آن بناهایی که در این چکیده نام برده شده‌اند باید به‌سرعت برای نمازهای جمعه و بایرام بازسازی شوند.» خط همایون (، ) که با نام خط شریف نیز شناخته می‌شود، اصطلاحی در دیپلماتیک (سندشناسی) برای سند یا یادداشت دست‌نوشته‌ای با ماهیت رسمی بود که از سوی سلطان عثمانی نگاشته و شخصاً امضا می‌شد. | ## بخش 1: خط همایون | این یادداشت‌ها معمولاً به دست خود سلطان نوشته می‌شدند، هرچند گاه کاتب دربار آنها را رونویسی می‌کرد. خط همایون‌ها غالباً در پاسخ به سندی نوشته می‌شدند که صدراعظم یا دیگر مقامات دولت عثمانی به سلطان تقدیم کرده بودند و مستقیماً بر روی همان سند نگاشته می‌شدند. بدین ترتیب می‌توانستند شامل تأیید یا رد دادخواست، اعلام وصول گزارش، اعطای اجازه برای درخواست، حاشیه‌نویسی بر فرمان یا دیگر اسناد دولتی باشند. خط همایون‌ها همچنین می‌توانستند از آغاز نگاشته شوند و نه صرفاً در پاسخ به سندی موجود. پس از دوره تنظیمات (۱۸۳۹–۱۸۷۶) که هدف آن نوسازی امپراتوری عثمانی بود، خط همایون‌های معمول و نیز فرمان‌ها جای خود را به شیوه «اراده سنیه» دادند. در این شیوه، پاسخ شفاهی سلطان به پیشنهادهای صدراعظم توسط کاتب سلطان بر روی سند ثبت می‌شد. ریشه‌شناسی اصطلاحات «خط همایون» و «خط شریف» ترکیب‌های اضافی هستند متشکل از (از عربی به معنی «دست‌خط، فرمان») و (از فارسی به معنی «شاهانه، فرخنده») یا (از عربی به معنی «والا، بزرگوار»). در اواخر دوره عثمانی واژه «اراده» در انتشارات اروپایی رواج داشت اما در سده بیست‌ویکم در زبان‌های اروپایی از کاربرد افتاد. گونه‌های خط همایون خط همایون معمولاً خطاب به صدراعظم یا در غیاب او، خطاب به جانشینش (قائم‌مقام)، یا مقام ارشد دیگری مانند دریاسالار (کاپودان دریا) یا فرمانروای کل (بیگلربیگی) روم‌ایلی نوشته می‌شد. این یادداشت بخش خاصی از فرمان را برجسته می‌کرد و اجرای دقیق آن را تأکید یا دستور می‌داد. چنین فرمان‌هایی «خط همایون‌لا مُوَشَّح فرمان» (فرمان آراسته به خط همایون) یا «عنوانینا خط همایون» (خط همایون خطاب به مقام) نامیده می‌شدند. یادداشت ممکن بود شامل عبارت‌های کلیشه‌ای مانند «آن‌گونه که مقتضی است انجام شود» یا «فرمان من باید مطابق مقتضیات اجرا شود و هیچ‌کس حق مداخله ندارد» باشد. به‌ندرت تهدیدی نیز در آنها دیده می‌شد، مانند «اگر سرت را می‌خواهی، این فرمان را مطابق مقتضیات اجرا کن». «خط همایون بر سفید» اسنادی بودند که از سوی خود سلطان صادر می‌شدند و نه به‌صورت حاشیه‌نویسی بر سند موجود. خط همایون‌هایی نیز وجود دارند که بیانگر نظرات یا حتی احساسات سلطان دربارهٔ موضوعات خاص هستند. برای نمونه پس از دفاع پیروزمندانه از موصل در برابر نیروهای نادرشاه در سال ۱۷۴۳، سلطان محمود یکم خط همایونی به والی حاج‌حسین‌پاشا فرستاد و در آن به نظم، دلاوری‌های والی و جنگاوران موصل را ستود. بگذار تو را ببینم.» در رویه عادی دیوان‌سالاری، صدراعظم یا جانشینش (قائم‌مقام) سندی را به سلطان تقدیم می‌کرد که در آن وضعیتی را خلاصه نموده و خواست سلطان را دربارهٔ آن جویا می‌شد. پاسخ دست‌نوشته سلطان (فرمان یا تصمیم او) «خط همایون بر تلخیص» یا «خط همایون بر تقریر» خوانده می‌شد. انواع دیگر اسنادی که به سلطان تقدیم می‌شدند عبارت بودند از: دادخواست‌ها (عرض‌حال)، رونوشت‌های سوگندخورده از دادخواست‌های شفاهی (محضر)، گزارش‌ها از مقام بالاتر به پایین‌تر (شُقّه)، گزارش‌های شرعی قاضیان به مقامات بالاتر (اعلام) و دفترهای ثبت (تحریرات). | ## بخش 2: خط همایون | سلطان نه‌تنها به اسناد تقدیمی وزیران بلکه به دادخواست‌های رعایا که پس از نماز جمعه تقدیم می‌شدند نیز پاسخ می‌داد. بدین‌سان، خط همایون‌های بر روی سند همانند توقیعات پاپی و رقم‌های مرسوم در دیگر نظام‌های شاهنشاهی بودند. هنگامی که سلطان برای نماز جمعه یا مناسبت‌های دیگر در میان مردم حاضر می‌شد، مردم دادخواست‌های خود را به او تقدیم می‌کردند. سلطان بر همان برگه چندین بار عبارت «آگاهم شد» را می‌نوشت و شماره بند مربوطه را درج می‌کرد. پس از اصلاحات تنظیمات، تصمیم سلطان مستقیماً توسط سرکاتب در پایین سند چکیده نوشته می‌شد و این نوشته بر همه تصمیمات اِعمال می‌گردید. شیوه‌ها هنگامی که دادخواست یا یادداشتی نیازمند تصمیم سلطان بود، صدراعظم معمولاً چکیده مدیریتی (تلخیص) به‌عنوان پیوست تهیه می‌کرد. در برخی موارد به‌جای تهیه سند چکیده مجزا، صدراعظم یا جانشینش خلاصه و دیدگاه‌هایش را به‌صورت مورب، در حاشیه‌های بالا یا پایین اسناد رسیده از مقامات پایین‌تر می‌نوشت. گاه صدراعظم صفحه پوششی جداگانه‌ای بر روی پیشنهاد مقام پایین‌تر مانند خزانه‌دار (دفتردار) یا وزیر جنگ (سراسکر) می‌افزود. گاه نیز صدراعظم خلاصه موضوع را مستقیماً در حاشیه سند تقدیمی می‌نوشت و سلطان نیز بر همان صفحه پاسخ می‌داد. در بیشتر موارد خط همایون‌ها به دست خود سلطان نوشته می‌شدند، هرچند نمونه‌هایی نیز وجود دارند که توسط سرکاتب یا مقام دیگری تحریر شده‌اند. خط همایون‌های مهم بر سفید گاه توسط رئیس‌الکتاب یا دبیر دریاسالاری (کاپودان‌پاشا) پیش‌نویس می‌شدند. در برخی موارد یادداشت‌هایی مبنی بر اینکه چه کسی پیش‌نویس سند را تهیه کرده وجود داشت که سپس سلطان آن را بازنویسی می‌کرد. خط همایون‌ها معمولاً تاریخ نداشتند، هرچند برخی از آنها که به برداشت پول از خزانه مربوط بودند تاریخ‌دار بودند. صدراعظم او کوجا یوسف پاشا بعدها این رویه را به جانشین عبدالحمید، سلیم سوم، پیشنهاد کرد تا بتواند پیگیری کند که آیا فرمان‌هایش اجرا شده‌اند یا خیر؛ اما این پیشنهاد پذیرفته نشد. بسیاری از اسناد یا حاشیه‌ها عبارت‌های کوتاهی بودند مانند «دادم» ، «داده شود» ، «نمی‌شود» ، «نوشته شود» ، «روشن است» ، «دیده شد» و «پاسخ داده شود» . برخی سلطانان یادداشت‌های بلندتری می‌نوشتند که با عبارت «آگاهم شد» آغاز شده و سپس با مقدمه‌ای دربارهٔ موضوع و سپس نظرشان ادامه می‌یافت. خط همایون‌های خطاب به مقام اغلب عبارت‌های کلیشه‌ای مانند «آن‌گونه که مقتضی است انجام شود» یا «آن‌گونه که مقتضی است انجام شود و تخلف نشود» را دربرداشتند. خط همایون‌های بر سفید پیچیده‌تر بودند و برخی ممکن بود پیش از نگارش سلطان توسط کاتبی پیش‌نویس شده باشند. سلطان صدراعظمش را «وزیرم» خطاب می‌کرد و اگر صدراعظم در جنگ بود، جانشین او را «قائم‌مقام پاشا» می‌نامید. | ## بخش 3: خط همایون | خطاب به دیگر مقامات اغلب با عبارتی مانند «تو که وزیر روم‌ایلی من محمدپاشا هستی» آغاز می‌شد. در مواردی که خط همایون با شمشیر و خلعت شاهانه تسلیم می‌شد، مانند انتصاب به مقامی والا، سلامی آراسته به کار می‌رفت مانند «پس از آنکه تو را با سلام شاهانه‌ام مفتخر ساختم، بدان که…». فرمان شاهانه‌ام این است که اگر مغایر قانون جاری نباشد، واژه قسطنطنیه ضرب نشود.» کهن‌ترین خط همایون شناخته‌شده نامه‌ای است که سلطان مراد یکم در سال ۱۳۸۶ میلادی به اورنوس‌بیگ فرستاد و در آن فرمانده را به سبب فتوحاتش ستود و دربارهٔ شیوه اداره مردم به او اندرز داد. تا دوره سلطنت مراد سوم، وزیران امور را به‌صورت شفاهی به سلطانان عرضه می‌کردند و سلطان نیز شفاهی پاسخ می‌داد. خط همایون‌ها پیش از این دوره بسیار نادر بودند اما پس از آن به‌ویژه در دوران سلطنت سلطانانی چون عبدالحمید یکم، سلیم سوم و محمود دوم که می‌خواستند نظارتشان را افزایش دهند و از همه امور آگاه باشند، فزونی یافتند. درونمایه خط همایون‌ها بازتاب‌دهنده کشمکش قدرت میان سلطان و شورای وزیران (دیوان) بود. این امر به کاهش اقتدار و استقلال صدراعظم انجامید، درحالی‌که اشخاص دیگر دربار مانند آقای حرم‌سرا یا زنان حرم که دسترسی بیشتری به سلطان داشتند نفوذ بیشتری یافتند. مادران سلطانان مانند نوربانو سلطان و صفیه سلطان در دوران فرمانروایی پسرانشان با اتحاد پنهانی با صدراعظم‌ها و برخی اعضای مهم دیوان بر اقتدار سلطان سایه انداختند. حتی خندان سلطان، حلیمه سلطان، کوسم سلطان و تورخان سلطان به سبب خردسالی یا ناتوانی پسرانشان از سوی آنها عمل کردند و مسئول تصمیمات کلیدی بودند. با ارائه دستورالعمل‌ها یا توصیه‌های مفصل، سلطانان نقش صدراعظم‌ها را به ناظر اجرای فرامین تقلیل دادند. این وضعیت واکنشی برانگیخت و در بیشتر سده هفدهم تلاش‌هایی برای بازگرداندن اعتبار صدراعظم‌ها و اختیار «وکیل مطلق» صورت گرفت و خط همایون‌ها به سادگی پیشین بازگشتند. با این حال در سده هجدهم، سلیم سوم نگران تمرکز بیش‌ازحد دیوان‌سالاری و ناکارآمدی عمومی آن شد. او نهادهای مشورتی (مجلس مشورت) ایجاد کرد تا بخشی از اختیارات را با آنها تقسیم کند. سلیم سوم پاسخ‌های مفصلی بر خط همایون‌ها می‌نوشت و پیگیری می‌کرد که آیا تصمیماتش اجرا شده‌اند یا خیر. در دوره سلطنت محمود دوم در آغاز دهه ۱۸۳۰، شیوه نوشتن بر یادداشت‌های صدراعظم جای خود را به ثبت تصمیم سلطان توسط سرکاتب دفتر شاهانه (مابین همایون باش‌کاتبی) داد. برای بیشتر مکاتبات معمول، کاتب شاهانه (سرکاتب شهریاری) اراده شفاهی سلطان (اراده) را ثبت می‌کرد و بدین ترتیب اراده (که «اراده سنیه» یعنی «اراده والا» یا «اراده شاهانه» نیز نامیده می‌شد) جایگزین خط همایون شد. کاربرد خط همایون بر سفید میان سلطان و صدراعظم تنها برای امور بسیار مهم مانند انتصابات و ترفیعات عالی‌رتبه ادامه یافت. شمار بسیار زیاد اسنادی که نیازمند تصمیم سلطان از راه خط همایون یا اراده سنیه بودند نشان‌دهنده میزان تمرکز حکومت عثمانی است. عبدالحمید یکم خود در یکی از خط همایون‌هایش نوشته‌است: «وقتی ندارم که قلم از دستم جدا شود، به خدا سوگند جدا نمی‌شود.» خط همایون‌های نخستین به شیوه‌های خوشنویسانه تعلیق، تعلیق‌کرمه‌سی (گونه‌ای از تعلیق)، نسخ و رقعه نوشته می‌شدند. | ## جمع‌بندی | احمد سوم و محمود دوم خوشنویسان ماهری بودند و خط همایون‌هایشان به حاشیه‌نویسی‌های بلند و پرکار بر اسناد رسمی شهرت دارند.