موضوع مقاله: جرج هریسون | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جرج هریسون | مقدمه: جرج هریسون (۲۵ فوریهٔ ۱۹۴۳ – ۲۹ نوامبر ۲۰۰۱) موسیقی‌دان برجستهٔ انگلیسی بود که با نوازندگی گیتار لید در گروه بیتلز به شهرتی جهانی رسید. | ## بخش 1: جرج هریسون | او که اغلب با لقب «بیتلِ ساکت» شناخته می‌شد، نقشی تعیین‌کننده در تکامل مسیر هنری این گروه داشت و پس از آن نیز با گرایش عمیقش به موسیقی‌های غیرغربی، به‌ویژه عناصر شرقی، توانست دوران پرباری را در قالب فعالیت‌های انفرادی تجربه کند. با آنکه بخش عمدهٔ ترانه‌های بیتلز به قلم جان لنون و پل مک‌کارتنی نوشته می‌شد، از میانهٔ دههٔ ۱۹۶۰ تقریباً تمامی آلبوم‌های گروه دست‌کم دو قطعه از جرج هریسون را در خود جای دادند؛ آثاری چون «مالیات‌گیر»، «با تو، بدون تو»، «وقتی گیتارم آرام می‌گرید»، «چیزی» و «اینجا خورشید می‌آید» که جایگاه او را به‌عنوان آهنگسازی مستقل تثبیت کردند. پس از پایان فعالیت بیتلز، هریسون با انتشار آلبوم همه چیز باید بگذرد(۱۹۷۰) فصل تازه‌ای در کارنامهٔ خود گشود؛ اثری که تحسین گستردهٔ منتقدان را برانگیخت و تک‌آهنگ ماندگار «پروردگار شیرین من» را به مخاطبان معرفی کرد. این آلبوم همچنین صدای شاخص او به‌عنوان هنرمند مستقل، یعنی گیتار اسلاید، را به‌روشنی تثبیت نمود. ازدواج نخست او با پتی بوید در سال ۱۹۶۶ شکل گرفت و در ۱۹۷۷ به جدایی انجامید؛ یک سال بعد با اولیویا آریاس ازدواج کرد و حاصل این زندگی پسری به نام دَنی بود. جرج هریسون دو بار به تالار مشاهیر راک اند رول راه یافت: نخست در سال ۱۹۸۸ به‌عنوان عضوی از بیتلز و بار دیگر در سال ۲۰۰۴، پس از درگذشت، به پاس دستاوردهای انفرادی‌اش. او که در تمام عمر سیگار می‌کشید، در سال ۲۰۰۱ و در سن ۵۸ سالگی بر اثر سرطان چشم از جهان فروبست؛ دو سال پس از آنکه از حملهٔ چاقوکشی یک مهاجم در خانه‌اش جان سالم به در برده بود. او کوچک‌ترین فرزند خانواده‌ای چهار نفره بود؛ پدرش هارولد هریسون به‌عنوان بلیت‌فروش اتوبوس کار می‌کرد و پیش از آن نیز سابقهٔ فعالیت به‌عنوان خدمتکار کشتی در شرکت White Star Line را داشت. به روایت پتی بوید، مادر هریسون نقشی محوری و حمایت‌گر در زندگی او ایفا می‌کرد؛ زنی که تنها آرزویش برای فرزندانش خوشبختی بود و به‌خوبی می‌دانست هیچ چیز به اندازهٔ موسیقی جرج را شاد نمی‌کند. لوئیز خود شیفتهٔ موسیقی بود و در میان اطرافیانش به آوازخوانی پرشور و صدای بلندش شهرت داشت؛ صدایی که گاه پنجره‌های خانهٔ هریسون‌ها را به لرزه درمی‌آورد و مهمانان را غافلگیر می‌کرد. حتی پیش از تولد جرج، موسیقی در زندگی او حضور داشت؛ چرا که مادرش در دوران بارداری به‌طور منظم به برنامهٔ هفتگی رادیوی هند گوش می‌داد. با وجود آنکه این مدرسه آموزش موسیقی ارائه می‌داد، نبود گیتار در برنامهٔ درسی برای او ناامیدکننده بود و بعدها با نگاهی انتقادی گفت که این مدرسه «دانش‌آموزان را به آدم‌هایی ترسان و مطیع تبدیل می‌کرد». نخستین تأثیرات موسیقایی هریسون از هنرمندانی چون کب کالووی، جنگو راینهارت و هوگی کارمایکل سرچشمه می‌گرفت. در دههٔ ۱۹۵۰ نیز موسیقی‌دانانی مانند کارل پرکینز نقش پررنگی در شکل‌گیری سلیقهٔ او داشتند. نقطهٔ عطفی مهم در اوایل سال ۱۹۵۶ رقم خورد؛ زمانی که او هنگام دوچرخه‌سواری، ترانهٔ «هتل دل‌شکستگان» از الویس پریسلی را از خانه‌ای شنید و همان لحظه شیفتهٔ راک اند رول شد. او اغلب در کلاس درس در انتهای سالن می‌نشست، دفترهایش را با طرح گیتار پر می‌کرد و بعدها اعتراف کرد که ذهنش کاملاً درگیر این ساز بوده است. هریسون همچنین اسلیم ویتمن را از تأثیرگذارترین چهره‌های اولیهٔ زندگی‌اش می‌دانست و می‌گفت نخستین باری که گیتار نواختن را دید، یا تصویری از او در مجله بود یا اجرای زنده‌ای در تلویزیون؛ نشانه‌ای از آنکه گیتارها کم‌کم در حال تسخیر صحنهٔ موسیقی بودند. در حدود چهارده‌سالگی، یکی از دوستانش به نام ریموند هیوز پیشنهاد فروش گیتاری را به او داد؛ سازی که مادر جرج هریسون هزینه‌اش را پرداخت کرد. قیمت این گیتار ۳ پوند و ۱۰ شیلینگ بود که معادل حدود ۱۱۰ پوند در سال ۲۰۲۳ برآورد می‌شود. در مسیر رفت‌وآمد روزانه به مدرسه، او با پل مک‌کارتنی آشنا شد که در همان مؤسسه تحصیل می‌کرد، و این آشنایی خیلی زود به دوستی عمیقی انجامید؛ پیوندی که ریشه در علاقهٔ مشترک آن‌ها به موسیقی داشت و بعدها به یکی از مهم‌ترین همکاری‌های تاریخ موسیقی جهان بدل شد. مک-کارتنی دیدار دیگری ترتیب داد؛ این بار در طبقهٔ بالای یک اتوبوس در لیورپول، جایی که هریسون با اجرای بخش لید گیتار قطعهٔ «Raunchy» توانست لنون را تحت-تأثیر قرار دهد. پس از آن، او به تدریج با اعضای گروه معاشرت کرد و هر زمان لازم بود جای نوازندهٔ گیتار را پر می-کرد تا سرانجام به-عنوان عضو رسمی پذیرفته شد. با وجود اینکه پدرش می-خواست او تحصیلاتش را ادامه دهد، هریسون در ۱۶ سالگی مدرسه را ترک کرد و برای چند ماه به-عنوان کارآموز برق-کاری در فروشگاه محلی Blacklers مشغول به کار شد. در نخستین تور اسکاتلند گروه در سال ۱۹۶۰، هریسون نام مستعار «کارل هریسون» را برگزید که اشاره-ای به کارل پرکینز بود. در سال ۱۹۶۰، تهیه کننده آلن ویلیامز برنامه ای ترتیب داد تا گروه، که حالا خود را بیتلز می نامید، در کلوب هایی در هامبورگ اجرا کنند. نخستین اقامت آنان در هامبورگ به طور ناگهانی پایان یافت، زیرا جرج هریسون به دلیل کم سن بودن برای کار در کلوب های شبانه، از آلمان اخراج شد. در دسامبر ۱۹۶۱، برایان اپستاین مدیریت گروه را برعهده گرفت؛ او ظاهر و تصویر عمومی بیتلز را اصلاح کرد و سپس برایشان قرارداد ضبط با شرکت EMI فراهم آورد. این لقب زمانی شکل گرفت که بیتلز در اوایل ۱۹۶۴ وارد ایالات متحده شدند و هریسون به دلیل ابتلا به عفونت گلو و تب، بنا به توصیهٔ پزشکان مجبور شد تا حد امکان کمتر صحبت کند تا بتواند طبق برنامه در The Ed Sullivan Show اجرا داشته باشد. همین سکوت در حضورهای عمومی توجه رسانه ها را جلب کرد و لقب «بیتل ساکت» به او چسبید؛ لقبی که خود هریسون آن را با شوخ طبعی پذیرفت. او در نخستین آلبوم بیتلز دو قطعه را با آواز لید اجرا کرد، از جمله ترانهٔ لنون–مک‌کارتنی «می خواهی رازی را بدانی». در سال ۱۹۶۵ و با انتشار آلبوم سول لاستیکی، او آغازگر حرکت بیتلز به سمت فولک راک شد؛ تحت تأثیر علاقه‌اش باب دیلن، و همچنین به سوی موسیقی کلاسیک هندی با استفاده از سیتار. آلبوم هفت‌تیر (۱۹۶۶) شامل سه اثر از او بود«مالیات‌گیر» که به عنوان قطعهٔ آغازین انتخاب شد، ترانه «دوستت دارم تا» نمونه‌ای از کاوش او در موسیقی و ساز‌های غیرغربی بود، این قطعه با محوریت سیتار و طبلا نخستین ورود جدی گروه به موسیقی هندی محسوب می‌شد. به گفتهٔ دیوید رک(موسیقی‌شناسی قومی) ، این قطعه الگویی در موسیقی پاپ شد که نشان می‌داد فرهنگ آسیایی توسط غربی‌ها با احترام و بدون تقلید یا تمسخر بازنمایی می‌شود. این موضوع در انتخاب او برای قرار دادن تصاویر رهبران مذهبی شرقی بر روی جلد آلبوم گروه کلوپ بی‌کسان گروهبان فلفل(۱۹۶۷) در سال ۱۹۶۷ بازتاب یافت. تنها اثر او در این آلبوم قطعهٔ «با تو، بدون تو» با الهام از موسیقی هندی بود که هیچ یک از دیگر اعضای بیتلز در آن مشارکت نداشتند. هریسون بعدها دربارهٔ این آلبوم گفت: «این اثر هم سنگی بر گردن و هم نقطهٔ عطفی در صنعت موسیقی بود ... حدود نیمی از ترانه‌ها را دوست دارم و نیم دیگرشان را اصلاً نمی‌توانم تحمل کنم!» در ژانویهٔ ۱۹۶۸، هریسون قطعهٔ اصلی ترانهٔ «نور درونی» را در استودیوی EMI در بمبئی ضبط کرد؛ با همکاری گروهی از نوازندگان محلی که سازهای سنتی هندی می نواختند. در جریان ضبط آلبوم بیتلز (۱۹۶۸) (آلبوم سفید) در همان سال، تنش های زیادی میان اعضای گروه وجود داشت و رینگو استار برای مدتی کوتاه گروه را ترک کرد. سهم هریسون در این آلبوم دوگانه چهار قطعه بود، از جمله «وقتی گیتارم آرام می‌گرید» که با لید گیتار اریک کلپتون همراه شد. این دوره هم زمان با شکوفایی چشمگیر او در ترانه‌سرایی و میل فزاینده‌اش برای استقلال از بیتلز بود. در استودیوی Twickenham، هنگام فیلم برداری تمرین های گروه که بعدها مستند شد، هریسون مدام از فضای سرد و بی‌روح استودیو، بی‌توجهی لنون به او، و رفتار سلطه‌جویانهٔ مک‌کارتنی سخن می‌گفت و از این وضعیت خسته شده بود، او در ۱۰ ژانویه گروه را ترک کرد. این آلبوم شامل دو اثر کلاسیک از جرج هریسون «چیزی» و «اینجا خورشید می‌آید» بود که به گفتهٔ پیتر لاوزولی نشان داد هریسون سرانجام در جایگاه ترانه‌سرایی با جان لنون و پل مک‌کارتنی هم سطح شده است.در جریان ضبط، هریسون کنترل خلاقانهٔ بیشتری نسبت به گذشته اعمال کرد و به ویژه پیشنهادهای مک‌کارتنی برای تغییر در آثارش را رد نمود. در دههٔ ۱۹۷۰، فرانک سیناترا این ترانه را دوبار (۱۹۷۰ و ۱۹۷۹) اجرا کرد و آن را «بزرگترین ترانهٔ عاشقانهٔ پنجاه سال گذشته» نامید. در ۱۹۷۰، افزایش بهره‌وری او در ترانه‌سرایی باعث شد تا زمان فروپاشی بیتلز، مجموعه‌ای از آثار منتشرنشده در اختیار داشته باشد. با وجود رشد چشمگیرش به عنوان ترانه-سرا، سهم او در آلبوم های بیتلز همچنان محدود به دو یا سه قطعه بود؛ موضوعی که موجب ناامیدی او شد و نقش مهمی در جدایی گروه ایفا کرد. آخرین جلسهٔ ضبط هریسون با بیتلز در ۴ ژانویهٔ ۱۹۷۰ بود، زمانی که او به همراه مک کارتنی و رینگو استار بخش های اضافهٔ آلبوم بگذار باشد (۱۹۷۰) را ضبط کردند. آلبوم موسیقی موسیقی دیوار شگفتی(۱۹۶۸) که در نوامبر ۱۹۶۸ به عنوان موسیقی متن فیلم واندر‌وال عرضه شد، ترکیبی از سازهای هندی و غربی را در خود جای داده و در واقع نخستین آلبوم مستقل یکی از اعضای بیتلز و اولین صفحه بلند منتشرشده توسط شرکت اپل رکوردز محسوب می‌شود. در دسامبر ۱۹۶۹، هریسون در تور کوتاهی در اروپا همراه با گروه آمریکایی دلینی و بانی و دوستان شرکت کرد. در این تور، چهره‌هایی چون اریک کلاپتون، بابی ویتلاک، درامر جیم گوردون و رهبران گروه یعنی دلینی براملت و بانی براملت حضور داشتند. همین سفر موسیقایی نقطه آغاز علاقه هریسون به نواختن گیتار اسلاید بود و در همان دوران نیز نوشتن ترانه پروردگار شیرین من را آغاز کرد؛ قطعه‌ای که بعدها نخستین تک‌آهنگ مستقل او شد و جایگاه ویژه‌ای در مسیر هنری‌اش پیدا کرد. همه چیز باید بگذرد: ۱۹۷۰ برای سال‌های زیادی، هریسون در گروه بیتلز فرصت محدودی برای ارائه آثار شخصی داشت و سهم او در ترانه‌سرایی کمتر از دیگر اعضا بود. با این حال، انتشار آلبوم سه‌گانه همه چیز باید بگذرد(۱۹۷۰) نقطه عطفی در مسیر هنری او شد. این مجموعه شامل دو صفحه از ساخته‌های اختصاصی هریسون و یک صفحه دیگر از بداهه‌نوازی‌های او با دوستان نزدیک بود. آلبوم به‌سرعت به موفق‌ترین اثر مستقل او بدل شد و در هر دو سوی اقیانوس اطلس صدر جدول‌های موسیقی را به دست آورد. تک‌آهنگ پروردگار شیرین من که به رتبه نخست رسید و قطعه زندگی چیست که در میان ده آهنگ برتر قرار گرفت، هر دو از همین آلبوم بیرون آمدند. این اثر با همکاری فیل اسپکتور و استفاده از سبک مشهور او یعنی «دیوار صدا» تهیه شد. جمعی از موسیقی‌دانان برجسته همچون رینگو استار، اریک کلاپتون، گری رایت، بیلی پرستون، کلاوس فورمن، اعضای گروه دلینی و بانی و دوستان و گروه بدفینگر نیز در ساخت آن نقش داشتند. بن گرسون از مجله رولینگ استون آن را اثری با ابعاد «اسپکتوری کلاسیک، واگنری و بروکنری، موسیقی قله‌ها و افق‌های بی‌انتها» توصیف کرد. همچنین نویسنده و موسیقی‌شناس ایان اینگلیس در بررسی ترانه اصلی آلبوم، آن را «بیانی ساده و تأثیرگذار از ناپایداری زندگی انسانی و نتیجه‌ای عاطفی برای دوران بیتلز» دانست. با وجود این موفقیت‌ها، در سال ۱۹۷۱ شرکت برایت تیونز علیه هریسون شکایت کرد و مدعی شد که پروردگار شیرین من شباهت زیادی به ترانه او خیلی خوبه اثر گروه شیفونز دارد. دادگاه در سال ۱۹۷۶ برگزار شد و اگرچه هریسون هرگونه تقلید عمدی را رد کرد، قاضی حکم داد که او به‌طور ناخودآگاه مرتکب سرقت ادبی شده است. در سال ۲۰۰۰، شرکت اپل رکوردز نسخه سی‌امین سالگرد این آلبوم را منتشر کرد و هریسون شخصاً در تبلیغ آن حضور فعال داشت. او در مصاحبه‌ای این اثر را «ادامه‌ای طبیعی پس از بیتلز و فرصتی برای رفتن به مسیر شخصی» توصیف کرد و افزود که تجربه ساخت آن برایش «مناسبتی بسیار خوشایند» بوده است. هریسون همچنین درباره شیوه تولید آلبوم گفت: «در آن دوران استفاده از ریورب خیلی رایج بود، چیزی که امروز دیگر به کار نمی‌برم و حتی نمی‌توانم تحملش کنم. این کنسرت که در دو اجرا بیش از ۴۰ هزار نفر را جذب کرد، با هدف جمع‌آوری کمک برای پناهندگان گرسنه در جریان جنگ استقلال بنگلادش شکل گرفت. برنامه با اجرای ابتدایی شانکار آغاز شد و سپس هنرمندان برجسته‌ای چون باب دیلن، اریک کلاپتون، لئون راسل، گروه بدفینگر، بیلی پرستون و رینگو استار روی صحنه رفتند. در دسامبر همان سال، آلبوم سه‌گانه کنسرت برای بنگلادش توسط اپل رکوردز منتشر شد و در سال ۱۹۷۲ فیلم کنسرت نیز به نمایش درآمد. این اثر با عنوان «جورج هریسون و دوستان» عرضه شد، در جدول موسیقی بریتانیا به رتبه نخست رسید و در ایالات متحده جایگاه دوم را به دست آورد. هرچند مشکلات مالیاتی و هزینه‌های مشکوک بخشی از درآمدها را مسدود کرد، هریسون بعدها توضیح داد: «هدف اصلی جلب توجه جهانی به وضعیت بود. با وجود مشکلات مالی، باز هم کمک‌های زیادی رسید، هرچند در مقیاس جهانی تنها قطره‌ای در اقیانوس بود. مهم‌ترین دستاورد این بود که پیام ما شنیده شد و به پایان جنگ کمک کردیم.» زندگی در دنیای مادی: ۱۹۷۳ پس موفقیت‌ها و محبوبیت هریسون، مردم بیشتری مشتاق کارهای بعدی وی بودند. ضبط آلبوم زندگی در دنیای مادی مصادف با نقل مکان هریسون به خانه جدیدش در فرایر پارک بود. آلبوم زندگی در دنیای مادی (۱۹۷۳) به مدت پنج هفته رتبه اول جدول آلبوم‌های بیلبورد را داشت و تک‌آهنگ آلبوم به من عشق بده (به من صلح در زمین بده) نیز در ایالات متحده به رتبه یک رسید. این آلبوم به طرز مجللی تولید و بسته‌بندی شد و پیام غالب آن اعتقادات عرفانی هریسون بود. برخی منتقدین زندگی در دنیای مادی را «حاوی بسیاری از قوی‌ترین آهنگ‌های حرفه‌ای او» می‌خواندند. استفان هولدن، که در مجله رولینگ استون می‌نویسد، «این آلبوم بسیار جذاب و عمیقاً اغواکننده است و به تنهایی به عنوان یک ماده ایمان، در درخشندگی معجزه‌آسا ایستاده است.» بسیاری طبع ملایم و آرامش‌بخش آلبوم را تحت تأثیر اوج ارتباط هریسون با خدا و برنامه‌های مراقبه‌ای او می‌دانند. همچنین گفته می‌شود تقریباً مضمون تمامی آهنگ‌ها در واقع مکاتبه هریسون با خداوند می‌باشد و این عملی کاملاً غیرمادی است. طبق گفتهٔ برخی از دوستان وی، فضای استودیو خانگی هریسون طی ضبط این آلبوم، بسیار صلح‌آمیز بود. او گفت: «وقتی در خانهٔ جورج بودیم، مدام نظر می‌دادیم و به نظرات دیگران گوش می‌دادیم. هر کسی ایده خودش را پیاده می‌کرد و با هم گرم و صمیمی بودیم، چیزی که در جلسات اپل اتفاق نمی‌افتاد.» هریسون هم در نوازندگی و هم در ترانه‌سرایی این آلبوم ابتکار بسیار بالایی به خرج داد. گفته می‌شود تمامی کارهای مربوط به گیتار در آلبوم، توسط خود هریسون نواخته شده است، از برجسته‌ترین آنها می‌توان به تک‌نوازی‌های گیتار اسلاید هریسون در ترانه‌های زندگی در دنیای مادی و به من عشق بده (به من صلح در زمین بده) اشاره کرد. توانایی آواز هریسون در ترانه‌هایی مانند چه کسی می‌تواند آن را ببیند، اکنون اینجا باش و همین است و بس به وفور دیده می‌شود. همچنین بخش‌هایی از موسیقی سنتی و مدرن هندی توسط «راوی شانکار، خانواده و دوستان» اجرا شد. | ## بخش 2: جرج هریسون | بخشی از هواداران حضور پررنگ شانکار را غیرمنتظره و حتی ناامیدکننده دانستند و برخی دیگر از آنچه ایان اینگلیس «موعظه‌گری هریسون» نامید، دلگیر شدند. افزون بر این، هریسون متن چند ترانه بیتلز را تغییر داد و صدای او که به دلیل ابتلا به التهاب حنجره آسیب دیده بود، باعث شد برخی منتقدان تور را «دارک هورس» (با بازی کلمه روی «dark hoarse») بنامند. با این حال، نویسنده رابرت رودریگز تور را «شکستی شریف» توصیف کرد و گفت که بسیاری از طرفداران با وجد و شعف سالن را ترک کردند، زیرا احساس می‌کردند شاهد تجربه‌ای بی‌همتا بوده‌اند. در دسامبر، آلبوم اسب تاریک (۱۹۷۴) منتشر شد؛ اثری که کمترین استقبال منتقدان را در کارنامه هریسون به همراه داشت. مجله رولینگ استون آن را «روایت هنرمندی خارج از شرایط مطلوب، گرفتار ضرب‌الاجل و فرسوده از تلاش برای آماده‌سازی یک آلبوم تازه، تمرین گروه و برگزاری تور سراسری تنها در سه هفته» توصیف کرد. با وجود این نقدها، آلبوم در جدول بیلبورد به رتبه چهارم رسید و تک‌آهنگ دارک هورس جایگاه پانزدهم را کسب کرد، هرچند در بریتانیا موفقیتی به دست نیاورد. در ۱۶ نوامبر همان سال، هریسون به همراه چند تن از اعضای تور به کاخ سفید رفت و به دعوت جک فورد، پسر رئیس‌جمهور وقت جرالد فورد، حضور یافت. خود هریسون این آلبوم را کم‌رضایت‌بخش‌ترین اثرش پس از همه چیز باید بگذرد می‌دانست. منتقدان از جمله سایمون لنگ در بسیاری از قطعات آن «تلخی و سرخوردگی» را تشخیص دادند و دوست قدیمی‌اش کلاوس فورمن نیز گفته بود: «او در شرایط خوبی نبود... زمان سختی بود، چون مواد مخدر زیادی در اطراف جریان داشت و من همان موقع کنار کشیدم؛ از حال و هوای ذهنی‌اش خوشم نمی‌آمد.» از این آلبوم دو تک‌آهنگ منتشر شد که به جمع بیست آهنگ برتر بیلبورد راه یافت و این گیتار (نمی‌تواند گریه نکند) که آخرین تک‌آهنگ اصلی منتشرشده توسط اپل رکوردز بود. یک سال بعد، در ۱۹۷۶، هریسون نخستین آلبوم خود را در لیبل شخصی‌اش دارک هورس رکوردز با عنوان سی و سه و یک سوم(۱۹۷۶) عرضه کرد. این آلبوم شامل تک‌آهنگ‌های موفق این ترانه و قصر کراکر باکس بود که هر دو در ایالات متحده به جمع ۲۵ آهنگ برتر رسیدند. طنز سوررئال قصر کراکر باکس بازتابی از ارتباط هریسون با اریک آیدل از گروه مونتی پایتون بود؛ کسی که ویدئوی طنزآمیز این قطعه را کارگردانی کرد. تمرکز بر ملودی و نوازندگی، همراه با موضوعاتی ظریف‌تر نسبت به پیام‌های معنوی آثار پیشین، باعث شد این آلبوم بهترین نقدهای هریسون در آمریکا پس از همه چیز باید بگذرد را دریافت کند. هرچند در جدول فروش تنها کمی پایین‌تر از ده اثر برتر قرار گرفت، اما فروش آن از دو آلبوم قبلی بیشتر بود. برای تبلیغ این آلبوم، هریسون در برنامه شنبه شب زنده همراه با پل سایمون اجرا داشت. در سال ۱۹۷۹، آلبوم جورج هریسون(۱۹۷۹) منتشر شد؛ اثری که همزمان با ازدواج دوم او و تولد پسرش دانی شکل گرفت. این آلبوم آغازگر عقب‌نشینی تدریجی هریسون از دنیای موسیقی بود؛ چرا که بسیاری از قطعات آن در فضای آرام جزیره مائوی در مجمع‌الجزایر هاوایی نوشته شده بودند. لنگ این اثر را «ملودیک، پرطراوت و آرام؛ کار هنرمندی که دو بار رؤیای راک اند رول را زیسته و اکنون در آغوش آرامش خانوادگی و معنوی قرار گرفته» توصیف کرد. دهه هشتاد و شروع متفاوت: ۱۹۸۰ –۱۹۸۷ قتل جان لنون در ۸ دسامبر ۱۹۸۰ ضربه‌ای سنگین بر روحیه هریسون وارد کرد و نگرانی دیرینه او نسبت به مزاحمان و تعقیب‌کنندگان را بیش از پیش تقویت نمود. این حادثه برای هریسون فقدانی عمیق و شخصی بود، هرچند در سال‌های پایانی عمر لنون ارتباط چندانی میان آن دو وجود نداشت. هریسون در واکنش به این تراژدی گفت: «پس از تمام آنچه با هم پشت سر گذاشتیم، همچنان عشق و احترام فراوانی برای جان لنون دارم. شوکه و مبهوت شده‌ام.» او سپس متن یکی از ترانه‌هایی را که پیش‌تر برای رینگو استار نوشته بود تغییر داد تا به یاد لنون باشد. قطعه تمام آن سال‌ها با حضور صدای پل مک‌کارتنی و لیندا مک‌کارتنی و بخش درام اصلی استار، در آمریکا به رتبه دوم جدول رسید و در سال ۱۹۸۱ در آلبوم جایی در انگلستان(۱۹۸۱) منتشر شد. در این دوره او تنها در چند اجرا و برنامه مهمان حضور یافت؛ از جمله در سال ۱۹۸۵ در کنسرت بزرگداشت کارل پرکینز. یک سال بعد، در کنسرت خیریه The Prince's Trust در سالن ومبلی آرنا لندن روی صحنه رفت و قطعات وقتی گیتارم به آرام می‌گرید و خورشید می‌آید را اجرا کرد؛ اجراهایی که بار دیگر یادآور جایگاه ویژه او در تاریخ موسیقی شد. در فوریه ۱۹۸۷، جورج هریسون به همراه باب دیلن، جان فوگرتی در اجرایی دو ساعته روی صحنه رفت. هریسون بعدها با طنز ماجرا را چنین روایت کرد: «باب با من تماس گرفت و گفت می‌خواهی امشب برویم اجرای تاج محل را ببینیم؟ باب گفت: "بیایید همه برویم روی صحنه و تو هم بخوانی." اما هر بار که نزدیک میکروفن می‌شدم، دیلن می‌آمد و شروع می‌کرد به زمزمه کردن چیزهای بی‌معنی در گوشم تا تمرکزم را به‌هم بزند.» چندی بعد، در نوامبر همان سال، هریسون آلبوم پلاتینی حال خوب(۱۹۸۷) را منتشر کرد؛ اثری که با همکاری جف لین تهیه شد. این آلبوم شامل بازخوانی هریسون از ترانه ذهنم به سمت توست اثر جیمز ری بود؛ قطعه‌ای که در آمریکا به رتبه نخست و در بریتانیا به جایگاه دوم رسید. آلبوم حال خوب(۱۹۸۷) در ملک شخصی هریسون در فرایر پارک ضبط شد و نوازندگی گیتار اسلاید او در آن حضوری پررنگ داشت. جمعی از دوستان و همکاران قدیمی‌اش مانند اریک کلاپتون، جیم کلتنر و جیم هورن نیز در ساخت این اثر مشارکت داشتند. این جمع ابتدا در گاراژ دیلن گرد هم آمدند تا قطعه‌ای برای انتشار اروپایی هریسون ضبط کنند، اما شرکت ضبط تشخیص داد که ترانه با احتیاط رفتار کن برای قرار گرفتن در سمت B یک تک‌آهنگ بیش از حد ارزشمند است و خواستار تولید یک آلبوم کامل شد. نتیجه این تصمیم، آلبوم تراولینگ ویلبریز جلد ۱ بود که در اکتبر همان سال منتشر شد. این اثر در بریتانیا به رتبه ۱۶ و در آمریکا به جایگاه سوم رسید و موفق به دریافت گواهی سه‌گانه پلاتین شد. هریسون در این آلبوم از نام مستعار نلسون ویل‌بری استفاده کرد و در آلبوم دوم گروه نام اسپایک ویل‌بری را برگزید. در سال ۱۹۸۹، هریسون مجموعه بهترین آثار خودش را منتشر کرد که شامل گزیده‌ای از آثار مستقل متأخرش بود. این آلبوم سه قطعه تازه داشت، از جمله شاد باش که هریسون برای موسیقی متن فیلم سلاح مرگبار ۲ ساخته بود. پس از درگذشت روی اوربیسون در دسامبر ۱۹۸۸، گروه به‌صورت چهارنفره ادامه داد و در اکتبر ۱۹۹۰ آلبوم دوم خود را با عنوان طنزآمیز تراولینگ ویلبریز جلد ۳ منتشر کرد. به گفته جف لین، این نام‌گذاری ایده هریسون بود: «او گفت بیایید کمی همه را گیج کنیم.» این آلبوم در بریتانیا به رتبه ۱۴ و در آمریکا به جایگاه ۱۱ رسید و موفق به دریافت گواهی پلاتین شد. با این حال، گروه هیچ‌گاه اجرای زنده‌ای نداشت و پس از انتشار این آلبوم دیگر فعالیت مشترکی انجام نداد. در دسامبر ۱۹۹۱، هریسون همراه با اریک کلاپتن تور ژاپن را برگزار کرد؛ نخستین تور او پس از سال ۱۹۷۴ و آخرین تور رسمی‌اش. در ۶ آوریل ۱۹۹۲، او کنسرت خیریه‌ای برای حزب قانون طبیعی در رویال آلبرت هال لندن اجرا کرد؛ نخستین حضورش در لندن پس از اجرای تاریخی بیتلز روی پشت‌بام در سال ۱۹۶۹. در اکتبر همان سال نیز در کنسرت بزرگداشت باب دیلن در مدیسن اسکوئر گاردن در نیویورک روی صحنه رفت. جمع‌آوری گلچین بیتلز و همکاری های دیگر ۱۹۹۴-۱۹۹۷ در سال ۱۹۹۴، جورج هریسون همکاری تازه‌ای را با پل مک‌کارتنی، رینگو استار و تهیه‌کننده جف لین برای پروژه گلچین بیتلز آغاز کرد. این پروژه شامل ضبط دو ترانه جدید بیتلز بود که بر اساس نوارهای صوتی و پیانوی ضبط‌شده توسط جان لنون ساخته شدند، به‌همراه مصاحبه‌های طولانی درباره تاریخچه گروه. در دسامبر ۱۹۹۵، تک‌آهنگ آزاد چون پرنده به‌عنوان نخستین اثر تازه بیتلز پس از سال ۱۹۷۰ منتشر شد. آنان همچنین تلاش کردند قطعه سومی با عنوان اکنون و سپس را تکمیل کنند، اما به دلیل کیفیت بسیار پایین نوار اصلی، هریسون آن را «آشغال» توصیف کرد و پروژه نیمه‌کاره ماند. هریسون بعدها با طنز درباره این تجربه گفت: «امیدوارم روزی کسی همین کار را با دموهای بی‌ارزش من پس از مرگم انجام دهد و آن‌ها را به ترانه‌های موفق تبدیل کند.» پس از پایان پروژه گلچین, هریسون همکاری تازه‌ای با راوی شانکار آغاز کرد و در تولید آلبوم (1997)Chants Of India نقش داشت. آخرین حضور تلویزیونی او نیز در ویژه‌برنامه‌ای از شبکه VH-1 برای معرفی همین آلبوم بود که در مه ۱۹۹۷ ضبط شد. مدت کوتاهی بعد، هریسون به سرطان گلو مبتلا شد و تحت درمان با پرتودرمانی قرار گرفت؛ درمانی که در آن زمان موفقیت‌آمیز به نظر می‌رسید. در ژانویه ۱۹۹۸، هریسون در مراسم خاکسپاری کارل پرکینز در جکسون، تنسی شرکت کرد و قطعه‌ای کوتاه از ترانه او را اجرا نمود. چند ماه بعد، در دادگاه عالی لندن به نمایندگی از بیتلز حضور یافت و در پیروزی حقوقی گروه برای به‌دست آوردن کنترل ضبط‌های غیرمجاز اجرای سال ۱۹۶۲ در استار-کلاب هامبورگ نقش داشت. سال بعد نیز او فعال‌ترین عضو پیشین بیتلز در تبلیغ انتشار دوباره فیلم انیمیشنی زیردریایی زرد محصول ۱۹۶۸ بود؛ اقدامی که بار دیگر نشان داد هریسون همچنان به میراث گروه وفادار است و در حفظ آن نقش پررنگی ایفا می‌کند. شست و شوی مغزی آخرین آلبوم ۲۰۰۲ آخرین آلبوم استودیویی جورج هریسون با عنوان شست‌وشو مغزی(۲۰۰۲ ) در سال ۲۰۰۲ و پس از درگذشت او منتشر شد؛ اثری که توسط پسرش دانی و جف لین تکمیل گردید. در دفترچه این آلبوم نقل‌قولی از باگاواد گیتا آمده است: «هرگز زمانی نبود که من یا تو وجود نداشته باشیم، و آینده‌ای هم نخواهد آمد که در آن دیگر نباشیم.» این جمله بازتابی از نگاه معنوی هریسون به زندگی و مرگ بود. قطعه هر جاده‌ای که در مه ۲۰۰۳ عرضه شد، در جدول تک‌آهنگ‌های بریتانیا جایگاه ۳۷ را کسب کرد. همچنین قطعه بی کلام ماروا بلوز در سال ۲۰۰۴ جایزه گرمی برای بهترین اجرای ساز پاپ را به دست آورد و هر جاده نیز نامزد جایزه بهترین اجرای آواز مردانه پاپ شد. این موفقیت‌ها نشان داد که حتی پس از مرگ، میراث موسیقایی هریسون همچنان زنده و تأثیرگذار باقی مانده است. تأسیس شرکت فیلم-سازی در سال ۱۹۷۳، هریسون را با دنیس اُبراین آشنا شد و اندکی بعد آن دو وارد همکاری تجاری شدند. این فرصت پس از آن پیش آمد که EMI Films به دستور مدیرعامل خود برنارد دلفونت از تأمین مالی پروژه کنار کشید. هریسون برای تأمین هزینه‌های فیلم بخشی از خانه‌اش را در رهن گذاشت؛ اقدامی که اریک آیدل بعدها آن را «گران‌ترین بلیط سینما در تاریخ» نامید. نخستین فیلمی که توسط HandMade Films توزیع شد جمعه طولانی خوب (۱۹۸۰) بود و اولین فیلم تولیدی آن‌ها سرقت زمان (۱۹۸۱) به نویسندگی مشترک تری گیلیام و گروه مونتی پایتون. این فیلم با بودجه ۵ میلیون دلاری ساخته شد و تنها در ده هفته نخست اکران در آمریکا ۳۵ میلیون دلار فروش کرد. در تیتراژ پایانی آن نیز ترانه تازه‌ای از هریسون با نام رویای دور شنیده می‌شد.هریسون در مجموع به‌عنوان تهیه‌کننده اجرایی در ۲۳ فیلم HandMade نقش داشت؛ از جمله مأموریت خصوصی (۱۹۸۴)، مونا لیزا (۱۹۸۶)، شگفتی شانگهای (۱۹۸۶)، ویت‌نایل و من (۱۹۸۷) و چگونه در تبلیغات پیشرفت کنیم (۱۹۸۹). او در برخی از این آثار نقش‌های کوتاهی ایفا کرد؛ از جمله حضور به‌عنوان خواننده کلوپ شبانه در شگفتی شانگهای که برای آن پنج ترانه جدید ضبط کرد. به گفته ایان اینگلیس، «نقش اجرایی هریسون در HandMade Films به بقای سینمای بریتانیا در دوران بحرانی کمک کرد و برخی از به‌یادماندنی‌ترین فیلم‌های دهه ۱۹۸۰ این کشور را پدید آورد.» با این حال، شکست‌های پیاپی در گیشه در اواخر دهه ۱۹۸۰ و بدهی‌های سنگین ناشی از اقدامات اوبراین – که هریسون ضمانت آن‌ها را کرده بود – وضعیت مالی شرکت را متزلزل ساخت. پس از آن، هریسون علیه اوبراین شکایتی ۲۵ میلیون دلاری به دلیل کلاهبرداری و سهل‌انگاری مطرح کرد که در نهایت در سال ۱۹۹۶ به صدور حکم ۱۱.۶ میلیون دلاری به نفع او انجامید. در اوایل سال ۱۹۷۱، راوی شانکار با هریسون در مورد چگونگی ارائه کمک به مردم بنگلادش پس از طوفان بولا در سال ۱۹۷۰ و جنگ آزادی-بخش بنگلادش مشورت کرد که سرانجام منجر به کنسرت بزرگ خیریه بنگلادش تبدیل شد که هریسون با سازماندهی کنسرت برای بنگلادش بیش از ۲۴۵٬۰۰۰ دلار جمع-آوری کرد و حدود ۱۳٫۵ میلیون دلار از طریق انتشار آلبوم و فیلم کنسرت به دست آمد و درآمد کمک-های هریسون و دوستانش و تمامی مشارکت کنندگان برای بنگلادش، اکنون به ۴۵ میلیون دلار می-رسد. در ۳۰ دسامبر ۱۹۹۹، هریسون و همسرش اولیویا در خانه‌شان فرایر پارک مورد حمله قرار گرفتند. مهاجم، مردی ۳۴ ساله به نام مایکل آبرام که از اسکیزوفرنی رنج می‌برد، با شکستن در وارد خانه شد و با چاقوی آشپزخانه به هریسون حمله کرد؛ ضرباتی که باعث آسیب جدی به ریه و جراحات متعدد به سر او شد. در نهایت، همسرش با استفاده از سیخ شومینه و چراغ رومیزی توانست مهاجم را از پا درآورد. هریسون بعدها با یادآوری آن لحظات گفت: «احساس می‌کردم تمام نیرویم از بدنم خارج می‌شود. باور داشتم که مرگم فرا رسیده است.» او پس از این حادثه با بیش از ۴۰ زخم چاقو به بیمارستان منتقل شد و بخشی از ریه آسیب‌دیده‌اش برداشته شد. در بیانیه‌ای که اندکی بعد منتشر کرد، درباره مهاجم گفت: «او دزد نبود و قطعاً برای پیوستن به تراولینگ ویلبریز هم نیامده بود. آدی شانکارا، فیلسوف و عارف هندی، روزی گفته بود: "زندگی همچون قطره‌ای بر برگ لوتوس شکننده است." و بهتر است این را باور کنید.» زمانی که آبرام در سال ۲۰۰۲ از مؤسسه روان‌پزشکی آزاد شد، اظهار داشت: «اگر می‌توانستم زمان را به عقب برگردانم، همه‌چیز می‌دادم تا آنچه در حمله به جورج هریسون انجام دادم رخ نمی‌داد. تنها امید دارم خانواده هریسون بتوانند در دلشان جایی برای پذیرش عذرخواهی من بیابند.» خانواده هریسون در گفتگو با رسانه‌ها شدت جراحات او را کمتر از واقعیت نشان دادند، اما بسیاری از نزدیکانش معتقد بودند که این حمله تغییر بزرگی در او ایجاد کرد و حتی بازگشت بیماری سرطانش را به همین حادثه نسبت دادند. در ماه مه ۲۰۰۱ اعلام شد که جهریسون تحت عمل جراحی برای برداشتن تومور سرطانی از یکی از ریه‌هایش قرار گرفته است. چندی بعد، در ژوئیه همان سال، خبر رسید که او در کلینیکی در سوئیس تحت درمان تومور مغزی است. در همان دوران، رینگو استار به دیدار او رفت، اما به دلیل عمل جراحی اضطراری دخترش در بوستون مجبور شد سفرش را کوتاه کند. انتشار این خبر موجب ناراحتی هریسون شد، زیرا آن را نقض حریم خصوصی توسط پزشکش می‌دانست و پس از مرگش، خانواده‌اش درخواست غرامت کردند. او تنها ۵۸ سال داشت و در کنار همسرش اولیویا، پسرش دانی، راوی شانکار، همسر شانکار، دخترشان آنوشکا و دو تن از پیروان هارِ کریشنا، چشم از جهان فروبست. در واپسین پیام خود که توسط اولیویا و دانی منتشر شد، گفت: «هر چیز دیگری می‌تواند منتظر بماند، اما جست‌وجوی خدا نباید منتظر بماند، و یکدیگر را دوست بدارید.» اریک آیدل، دوست نزدیک هریسون، در بستر مرگ او حضور داشت و گفت که هریسون هیچ ترسی از مرگ نداشت و باور داشت که از چرخه تولد دوباره رها خواهد شد. | ## بخش 3: جرج هریسون | در این مراسم، آیدل با طنز گفت: «می‌خواهم از مارلبورو تشکر کنم، چون بدون آن امروز اینجا نبودید»؛ جمله‌ای که خنده حضار را برانگیخت. او افزود: «شاید این حرف درست نباشد، اما باید نام کسانی که مسئول بودند را هم گفت.» خانواده نزدیک هریسون خاکستر او را مطابق سنت هندو در مراسمی خصوصی در رودخانه‌های گنگ و یامونا در نزدیکی واراناسی، هند پراکندند. هریسون در وصیت‌نامه‌اش نزدیک به ۴۰۰ میلیون دلار به جا گذاشت؛ میراثی که نشان‌دهنده موفقیت و جایگاه ویژه او در موسیقی و فرهنگ بود. هرچند سبک او پرسرعت یا نمایشی نبود، اما نوازندگی لیدش استوار و نمونه‌ای از شیوه آرام‌تر گیتار لید در اوایل دهه ۱۹۶۰ محسوب می‌شد. در بخش ریتم نیز نوآوری‌های چشمگیری داشت؛ برای نمونه، با استفاده از کاپو روی گیتار آکوستیک، همان‌طور که در آلبوم رابر سول (۱۹۶۵) و قطعه خورشید می‌آید دیده می‌شود، صدایی روشن و شیرین خلق کرد. اریک کلاپتن او را «به‌وضوح یک نوآور» می‌دانست، زیرا عناصر R&B، راک و راکابیلی را در هم می‌آمیخت و چیزی منحصربه‌فرد پدید می‌آورد. بنیان‌گذار مجله Rolling Stone، جان وِنر، نیز هریسون را «گیتاریستی غیرنمایشی اما دارای حس ملودیک ذاتی و بلیغ» توصیف کرد که «در خدمت ترانه، بی‌نقص می‌نواخت». سبک نوازندگی چت اتکینز و کارل پرکینز تأثیر زیادی بر او داشت و به بسیاری از آثار بیتلز حال‌وهوای کانتری بخشید. تا سال ۱۹۶۴، هریسون سبک شخصی و متمایزی به‌عنوان گیتاریست پیدا کرده بود؛ سبکی که شامل استفاده از نُت‌های ناتمام و آکوردهای آرپژ پایانی در «یک روز سخت» می‌شد. در این دوره، او از گیتار Rickenbacker 360/12 استفاده می‌کرد؛ سازی با دوازده سیم که هشت سیم پایینی به‌صورت جفت و یک اکتاو متفاوت کوک می‌شدند و چهار سیم بالایی به‌صورت جفت هم‌صدا. استفاده او از این ساز در شب یک روز سخت (۱۹۶۴) به محبوبیت مدل کمک کرد و صدای زنگ‌دار آن چنان برجسته شد که مجله Melody Maker آن را «سلاح مخفی بیتلز» نامید. در سال ۱۹۶۶، جورج هریسون ایده‌های موسیقایی نوآورانه‌ای را به آلبوم هفت‌تیر (۱۹۶۶) افزود. او در قطعه «فقط دارم می‌خوابم» اثر جان لنون با تکنیک گیتار معکوس فضایی متفاوت خلق کرد و در ترانه «و پرنده تو می‌تواند بخواند» ملودی ضدگیتاری نوشت که در اکتاوهای موازی بالای ضرب‌های باس پل مک‌کارتنی حرکت می‌کرد. نوازندگی او در «می‌خواهم به تو بگویم» نمونه‌ای از ترکیب رنگ‌های آکوردی تغییر یافته با خطوط کروماتیک نزولی بود. همچنین بخش گیتار او در «لوسی در آسمان با الماس‌ها» از آلبوم گروه کلوپ بی‌کسان گروهبان فلفل(۱۹۶۷) بازتابی از خط آوازی لنون بود؛ همانند شیوه‌ای که نوازنده در موسیقی هندی، خواننده خیال را در آوازهای آیینی همراهی می‌کند. در آلبوم ابی رود(۱۹۶۹) نوازندگی هریسون به نقطه عطفی رسید، به‌ویژه در قطعه «چیزی» که سولو گیتار آن ترکیبی از سبک بلوزی اریک کلاپتن و تکنیک‌های gamaka در موسیقی هندی بود. پس از آشنایی با دلینی براملت، هریسون یادگیری گیتار اسلاید را آغاز کرد و آن را در آثار مستقل خود به کار گرفت؛ تکنیکی که به او امکان داد تا صدای سازهای سنتی هندی مانند saringi و dilruba را تقلید کند. Simon Leng سولو اسلاید او در قطعه «چگونه می‌خوابی؟» اثر لنون را نقطه‌ای متفاوت نسبت به نوازندگی لطیفش در «چیزی» دانست و آن را «یکی از بزرگ‌ترین بیانیه‌های گیتاری هریسون» نامید. خود لنون نیز با تحسین گفت: «این بهترین نوازندگی‌ای است که او در تمام عمرش داشته.» این دوره نشان می‌دهد که هریسون از گیتاریست صرفاً همراه در بیتلز به نوازنده‌ای با صدای شخصی و تأثیرگذار بدل شد؛ کسی که توانست سبک‌های غربی و شرقی را در هم بیامیزد و زبان تازه‌ای برای گیتار خلق کند. ترانه سرایی جورج هریسون نخستین ترانه‌اش با نام «مزاحمم نشو» را در اوت ۱۹۶۳، زمانی که بیمار و در هتلی در بورنموث بستری بود، نوشت و بعدها آن را «تمرینی برای اینکه ببینم می‌توانم ترانه‌ای بنویسم یا نه» توصیف کرد. توانایی ترانه‌سرایی او در طول فعالیت بیتلز به‌تدریج رشد کرد، اما آثارش تا نزدیکی زمان فروپاشی گروه از سوی لنون، مک‌کارتنی و تهیه‌کننده جورج مارتین به‌طور کامل جدی گرفته نشد. در سال ۱۹۶۹، مک‌کارتنی به لنون گفت: «تا امسال، ترانه‌های ما بهتر از ترانه‌های جورج بودند. حالا امسال ترانه‌های او دست‌کم به خوبی ترانه‌های ما هستند.» با این حال، هریسون اغلب برای متقاعد کردن گروه به ضبط آثارش با دشواری روبه‌رو بود. از سال ۱۹۶۵ به بعد، تقریباً همه آلبوم‌های بیتلز دست‌کم دو قطعه از او را در بر داشتند؛ و سه ترانه‌اش در آلبوم چرخنده جای گرفت، آلبومی که به گفته اینگلیس، هریسون در آن به بلوغ ترانه‌سرایی رسید. لنون نیز این قطعه را از بهترین آثار هریسون خواند و گفت: «ذهن و موسیقی او روشن است. پس از پایان آخرین تور بیتلز در سپتامبر، دوباره به هند بازگشت و شش هفته نزد شانکار به یادگیری سیتار پرداخت. ابتدا در بمبئی اقامت داشت، اما پس از آنکه طرفداران از حضورش باخبر شدند، به خانه‌ای شناور در دریاچه‌ای دورافتاده در کشمیر نقل مکان کرد. هریسون تا سال ۱۹۶۸ به یادگیری سیتار ادامه داد، اما پس از گفت‌وگویی با شانکار درباره ضرورت یافتن «ریشه‌هایش» و دیدار با اریک کلاپتن و جیمی هندریکس در هتلی در نیویورک، تصمیم گرفت دوباره به گیتار بازگردد. چون باید دست‌کم پانزده سال زودتر شروع می‌کردم.» با این حال، هریسون همچنان گهگاه از سازها و عناصر هندی در آلبوم‌های مستقل خود استفاده کرد و ارتباطش با این سبک موسیقی همواره پررنگ باقی ماند. نویسندگان او را در کنار پل سایمون و پیتر گابریل از جمله سه موسیقی‌دان راک می‌داند که بیشترین سهم را در معرفی موسیقی‌های غیرغربی داشته‌اند. در باهاما، بیتلز با سوامی ویشنو-دواناندا، بنیان‌گذار یوگای سیواناندا، دیدار کردند و هر یک نسخه‌ای امضا شده از کتاب او کتاب مصور کامل یوگا دریافت کردند. پس از پایان آخرین تور بیتلز در سال ۱۹۶۶ و پیش از آغاز ضبط گروه کلوپ بی‌کسان گروهبان فلفل(۱۹۶۷)، هریسون همراه با همسر اولش پتی بویید به هند سفر کرد؛ در آنجا نزد راوی شانکار به یادگیری سیتار پرداخت، با چندین گورو دیدار کرد و مکان‌های مقدس را زیارت نمود. در سال ۱۹۶۸ نیز همراه بیتلز به ریشیکش در شمال هند رفت تا نزد ماهارشی یوگی مدیتیشن بیاموزد. تجربه‌های هریسون با LSD در میانه دهه ۱۹۶۰ محرکی برای گرایش اولیه او به هندوئیسم بود. او در مصاحبه‌ای در سال ۱۹۷۷ گفت: «اولین بار که اسید مصرف کردم، چیزی در ذهنم گشوده شد؛ چیزی که از پیش درونم بود. پس از دریافت متون مذهبی از شانکار در سال ۱۹۶۶، هریسون تا پایان عمر مدافع آموزه‌های یوگاناندا باقی ماند. در سال ۱۹۶۹، او تک‌آهنگ «مانترای هاره کریشنا» را با اجرای اعضای معبد لندنی رادها کریشنا تهیه کرد و به استقرار این گروه در بریتانیا کمک نمود. در سال ۱۹۷۲، عمارت خود در لتچمور هیت را به پیروان اهدا کرد که بعدها به معبدی با نام بهاکتیویدانتا منور تبدیل شد. مهم نیست او را چه بنامید، مهم این است که او را بخوانید.» هریسون در توضیح باورهایش به تفسیر یوگاناندا از باگاواد گیتا اشاره کرد و زندگی انسان را به ارابه‌ای در میدان نبرد تشبیه نمود که تنها با سپردن مهار آن به راهنمایان معنوی چون کریشنا، مسیح یا بودا می‌توان از سقوط و نابودی در این میدان پرخطر پرهیز کرد. گیاه خواری در راستای سنت یوگای هندو، هریسون در اواخر دهه ۱۹۶۰ گیاه‌خوار شد و از سال ۱۹۶۸ تا پایان عمرش به دلایل مذهبی این سبک زندگی را ادامه داد. او نیمه دوم زندگی خود را صرف حمایت و تبلیغ فواید رژیم گیاه‌خواری کرد و آن را نه تنها انتخابی شخصی، بلکه راهی معنوی برای هماهنگی با آموزه‌های هندو و یوگا می‌دانست. هریسون با این تصمیم، سبک زندگی‌اش را با باورهای معنوی‌اش پیوند زد و به یکی از چهره‌های شناخته‌شده در ترویج گیاه‌خواری در میان هنرمندان و طرفداران موسیقی بدل شد. آشنایی آن‌ها به سال ۱۹۶۴ و فیلم ی شب یک روز سخت (۱۹۶۴) بازمی‌گشت، جایی که بویید در نقش یک دانش‌آموز ظاهر شد و هریسون در زمان‌های استراحت با بازیگوشی به او پیشنهاد ازدواج داد. بویید دلیل پایان ازدواج را عمدتاً خیانت‌های مکرر هریسون دانست؛ آخرین مورد، رابطه او با مورین، همسر رینگو استار، بود که بویید آن را «آخرین ضربه» خواند. او سال پایانی زندگی مشترکشان را «آمیخته با الکل و کوکائین» توصیف کرد و گفت: «جورج بیش از حد کوکائین مصرف می‌کرد و این او را تغییر داد؛ احساساتش را منجمد کرد و قلبش را سخت نمود.» پس از جدایی، پتی بوید با اریک کلپتون زندگی کرد و در سال ۱۹۷۹ با او ازدواج نمود. نخستین آشنایی‌شان از طریق تماس تلفنی کاری در سال ۱۹۷۴ آغاز شد و سپس در دفتر A&M در لس‌آنجلس دیدار کردند. هریسون عمارت بزرگ فریر پارک را بازسازی کرد؛ جایی که چندین موزیک‌ویدئو از جمله قصر کرکر باکس فیلم‌برداری شد و محوطه آن به‌عنوان پس‌زمینه جلد آلبوم همه چیز باید بگذرد(۱۹۷۰) استفاده گردید. هریسون باغبانی را نوعی رهایی می‌دانست و گفته بود: «گاهی احساس می‌کنم روی سیاره اشتباهی هستم، و وقتی در باغم هستم عالی است، اما همین که از در بیرون می‌روم با خودم می‌گویم: اینجا چه کار می‌کنم؟» کتاب زندگینامه‌اش من، خودم، مال من را «به همه باغبان‌ها» تقدیم کرد. این کتاب با کمک دریک تیلور، روابط‌عمومی سابق بیتلز، نوشته شد و بیشتر بر سرگرمی‌ها، موسیقی و ترانه‌های هریسون تمرکز داشت تا بیتلز. او یکی از صد نفر خریدار خودروی جاده‌ای مکلارن F1 بود و از کودکی عکس رانندگان و خودروهای مسابقه‌ای را جمع‌آوری می‌کرد. ترانه سریع‌تر را به افتخار رانندگان فرمول یک، جکی استوارت نوشت و درآمد حاصل از آن به خیریه سرطان گانر نیلسون اختصاص یافت. نخستین خودروی لوکس او، استون مارتین DB5 مدل ۱۹۶۴، که در ژانویه ۱۹۶۵ خریداری کرده بود، در ۷ دسامبر ۲۰۱۱ در لندن به قیمت ۳۵۰ هزار پوند به یک کلکسیونر ناشناس بیتلز فروخته شد. هریسون بعدها فندر استراتوکستر خود را با طرحی عجیب و غریب و رنگارنگ دهه شصت، نقاشی کرد و اسم آن را «Rocky» گذاشت. هریسون این گیتار را در آلبوم تور جادویی اسرارآمیز (۱۹۶۷) دوران بیتلز، و بعد ها با شخصی سازی کردن آن برای نوازندگی اسلاید در طول دوران انفرادی‌اش نواخت. در ژوئیه ۱۹۶۸، اریک کلپتن یک گیبسون لس پال به او هدیه داد که رنگ اصلی‌اش پاک شده و به رنگ قرمز گیلاسی درآمده بود؛ هریسون آن را «Lucy» نامید. این مجموعه نشان می‌دهد که هریسون نه‌تنها نوازنده‌ای نوآور بود، بلکه رابطه‌ای عمیق با سازهایش داشت و هر گیتار بخشی از مسیر هنری و شخصی او را بازتاب می‌کرد. به گفته هانتر دیویس، «بیتلز زندگی‌شان را نه به‌صورت جمعی، بلکه به‌طور مشترک و یکسان سپری کردند. آن‌ها بزرگ‌ترین دوستان یکدیگر بودند.» پتی بویید، همسر سابق هریسون، نیز این نزدیکی را چنین توصیف کرد: «بیتلز همه به یکدیگر تعلق داشتند. هیچ‌کس، حتی همسرانشان، نمی‌توانست به آن پیوند نفوذ کند یا آن را درک کند.» رینگو استار نیز یادآور شد: «ما واقعاً مراقب هم بودیم و خیلی با هم خندیدیم. در گذشته بزرگ‌ترین سوئیت‌های هتل را می‌گرفتیم، اما در نهایت هر چهار نفرمان در یک حمام جمع می‌شدیم، فقط برای اینکه کنار هم باشیم. لحظات پر از عشق و توجه میان چهار نفر وجود داشت؛ نزدیکی شگفت‌انگیزی، فقط چهار پسری که یکدیگر را دوست داشتند. واقعاً خارق‌العاده بود.» جان لنون رابطه‌اش با هریسون را در آغاز «مانند رابطه شاگرد و استاد» توصیف کرد و گفت هریسون همچون پیرو جوانی برای او بود. بعدها آن دو با تجربه‌های مشترک LSD پیوندی تازه یافتند و هر دو در جست‌وجوی معنویت بودند، هرچند مسیرهایشان متفاوت شد: هریسون به سوی خدا رفت و لنون به این باور رسید که انسان‌ها خالق زندگی خود هستند. هریسون در سال ۱۹۷۴ درباره لنون گفت: «جان لنون یک قدیس است، جدی و فوق‌العاده، و من او را دوست دارم.» هریسون و پل مک‌کارتنی نخستین اعضای بیتلز بودند که یکدیگر را شناختند؛ آن‌ها در یک اتوبوس مدرسه با هم آشنا شدند و اغلب آکوردهای تازه گیتار را با هم تمرین می‌کردند. مک‌کارتنی گفته بود که در تورها معمولاً با هریسون یک اتاق مشترک داشت و او را «برادر کوچکم» خطاب می‌کرد. هریسون در مصاحبه‌ای رادیویی در سال ۱۹۷۴ اظهار داشت: «[مک‌کارتنی] مرا به‌عنوان نوازنده گیتار نابود کرد»، اما در همان مصاحبه افزود: «می‌دانم که هرچه گذرانده‌ایم، همیشه چیزی بوده که ما را به هم پیوند داده است.» این روایت‌ها نشان می‌دهد که روابط میان اعضای بیتلز، به‌ویژه هریسون با لنون و مک‌کارتنی، ترکیبی از عشق، نزدیکی، اختلاف و پیچیدگی بود؛ پیوندی عمیق که حتی با فراز و نشیب‌ها تا پایان عمر هریسون باقی ماند. میراث جورج هریسون در طول زندگی‌اش افتخارات و یادبودهای متعددی دریافت کرد که جایگاه او را به‌عنوان یکی از چهره‌های ماندگار موسیقی جهان تثبیت نمود. در ژوئن ۱۹۶۵، او و دیگر اعضای بیتلز به‌عنوان اعضای نشان امپراتوری بریتانیا (MBE) منصوب شدند و در ۲۶ اکتبر همان سال نشان خود را از ملکه الیزابت در کاخ باکینگهام دریافت کردند. در سال ۱۹۷۱، بیتلز جایزه اسکار را برای بهترین موسیقی متن اصلی فیلم به دست آوردند. در سال ۱۹۸۴، سیاره کوچک ۴۱۴۹ Harrison به نام او نام‌گذاری شد و یک گونه گل دالیا نیز به افتخار او ثبت گردید. این جایزه نقش حیاتی او در پایه‌گذاری مفهوم مدرن «موسیقی جهانی» و تلاش‌هایش برای ارتقای درک جامعه از قدرت معنوی و نوع‌دوستانه موسیقی پاپ را به رسمیت شناخت. مجله رولینگ استون او را در رتبه 31 فهرست «۱۰۰ گیتاریست برتر تمام دوران» و در جایگاه ۶۵ فهرست «۱۰۰ ترانه‌سرا برتر تمام دوران» قرار داد. در سال ۲۰۰۲، در نخستین سالگرد درگذشتش، کنسرت بزرگ کنسرت برای جورج در سالن رویال آلبرت هال برگزار شد. این رویداد توسط اریک کلپتن سازماندهی شد و بسیاری از دوستان و همکاران موسیقایی هریسون، از جمله مک‌کارتنی و رینگو استار، در آن اجرا داشتند. اریک آیدل نیز که هریسون را «یکی از معدود افراد اخلاقاً نیک در دنیای راک‌اند‌رول» توصیف کرده بود، در اجرای ترانه طنز شرکت کرد. پس از درگذشت جورج هریسون، افتخارات و یادبودهای متعددی به نام او ثبت شد که جایگاهش را به‌عنوان یکی از چهره‌های ماندگار موسیقی جهان تثبیت کرد. در سال ۲۰۰۴، او به‌عنوان هنرمند مستقل به تالار مشاهیر راک‌اند‌رول وارد شد؛ این مراسم توسط دوستان و همکارانش جف لین و تام پتی برگزار شد. در سال ۲۰۰۶ نیز نام او به‌خاطر کنسرت تاریخی کنسرت برای بنگلادش در پیاده‌روی مشاهیر مدیسون اسکوئر گاردن ثبت گردید. در ۱۴ آوریل ۲۰۰۹، اتاق بازرگانی هالیوود ستاره‌ای بر پیاده‌روی مشاهیر در برابر ساختمان کاپیتول رکوردز به او اهدا کرد؛ در این مراسم مک‌کارتنی نیز حضور داشت و همسرش الیویا، بازیگر تام هنکس سخنرانی کردند. در اکتبر ۲۰۱۱، مستند جورج هریسون: زندگی در دنیای مادی به کارگردانی مارتین اسکورسیزی منتشر شد که شامل مصاحبه‌هایی با اولیویا و دیگر همکاران و دوستانش بود. در فوریه ۲۰۱۵، آکادمی ضبط آمریکا جایزه گرمی افتخاری عمر را به‌طور پس از مرگ به هریسون اهدا کرد. در ایالت ایلینوی، انجمن تاریخی ایالت نشانه‌ای یادبود در شهر بنتون نصب کرد تا دیدار هریسون از این شهر در سال ۱۹۶۳ برای ملاقات با خواهرش را گرامی بدارد؛ او نخستین بیتل بود که به ایالات متحده سفر کرد. | ## جمع‌بندی | مجسمه‌های هریسون در نقاط مختلف جهان دیده می‌شوند، از جمله چندین مجسمه در زادگاهش لیورپول و یک نیم‌تنه در باغ مجسمه شادینوتار شاگرام تراینگل در داکا، بنگلادش، به‌افتخار کمک‌های او به فرهنگ و مردم بنگلادش.