موضوع مقاله: ایوان مخوف (فیلم) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ایوان مخوف (فیلم) | مقدمه: ایوان مخوف فیلم حماسی دو قسمتی در سبک زندگینامه‌ای به کارگردانی سرگئی آیزنشتاین است که بخش اول آن در سال ۱۹۴۳ منتشر شد. | ## بخش 1: ایوان مخوف (فیلم) | فیلم در مورد ایوان مخوف است که مورد تحسین ژوزف استالین قرار گرفته بود و با او، احساس نزدیکی می‌کرد. آیزنشتاین فیلم‌نامه را گسترش داده بود تا در سه بخش، پایان یابد اما توقیف قسمت دوم، مانع کارش شد و هرچه تا آن زمان برای بخش سوم تولید شده بود، از بین برده شد. رهبر شوروی ژوزف استالین ساخت این فیلم را در اوایل سال ۱۹۴۱ سفارش داد، اما آغاز جنگ جهانی دوم سبب شد روند تولید آن به تعویق بیفتد و فیلم‌برداری تا آوریل ۱۹۴۳ آغاز نشد. بخش عمده‌ای از فیلم در آلماآتا فیلم‌برداری شد و چند صحنه رنگی آن در مسکو ضبط گردید. بخش اول فیلم در سال ۱۹۴۵ به‌نمایش درآمد و با موفقیت روبه‌رو شد و جایزه استالین را دریافت کرد. بخش دوم فیلم با وجود آن‌که در سال ۱۹۴۶ به پایان رسید، ممنوع شد و تا سال ۱۹۵۸ به نمایش درنیامد. آیزنشتاین قصد داشت این فیلم را در سه بخش بسازد، اما پس از توقیف بخش دوم، تولید بخش سوم متوقف شد. داستان فیلم "ایوان مخوف" دربارهٔ ایوان چهارم، تزار جوان روسیه است که در سال ۱۵۴۷ تاج‌گذاری می‌کند. او قصد دارد روسیه را متحد کند و از مرزهای کشور در برابر دشمنان خارجی و مخالفان داخلی محافظت کند. اما او با مقاومت و دشمنی بویارها (اشراف قدرتمند) و همین‌طور خیانت نزدیکانش، از جمله دوست دوران کودکی‌اش کوربسکی، مواجه می‌شود. در این میان، او با توطئه‌های خانوادگی و سیاسی روبه‌روست و در نهایت تلاش می‌کند تا با ایجاد نیروی ویژه‌ای به نام "اوپریچنیکی" قدرت خود را تثبیت کند. در طول داستان، ایوان با چالش‌های فراوانی در مورد اعتماد، خیانت و حفظ وحدت کشور مواجه می‌شود. در این فیلم‌ها، ایوان بیش از آن‌که به‌عنوان یک فرد معرفی شود، به‌عنوان یک فرمانروا به تصویر کشیده شده است؛ فرمانروایی که برای یکپارچه‌سازی روسیه می‌کوشد و برای غلبه بر نظام سنتی حکومت بویارها با دشواری‌هایی روبه‌روست. گرچه تصویر او لزوماً دل‌سوزانه نیست، اما چنان نشان داده می‌شود که گویی برای نجات کشور ناچار به اعمال خشونت و بی‌رحمی است. در برخی صحنه‌ها، او به‌ویژه در یادآوری دوران کودکی و نوجوانی‌اش، به‌عنوان قربانی بویارها نشان داده می‌شود. فیلم همچنین به‌تدریج لغزیدن ایوان به‌سوی بدگمانی و پارانویای سیاسی را به تصویر می‌کشد؛ چیزی که موجب نارضایتی استالین شد و باعث شد بخش دوم فیلم را ممنوع کند. این فیلم با واکنش‌هایی دوگانه روبه‌رو شده است؛ از سویی به‌شدت مورد انتقاد قرار گرفته و از سوی دیگر بسیار ستوده شده است. از زمان انتشار تاکنون، در فهرست‌های گوناگونی از بهترین فیلم‌های تاریخ سینما جای گرفته و از آن به‌عنوان یکی از پیچیده‌ترین و برجسته‌ترین آثار آیزنشتاین یاد می‌شود. | ## بخش 2: ایوان مخوف (فیلم) | جلوه‌های بصری فیلم و موسیقی ساختهٔ پروکفیف تحسین شده‌اند، اما دربارهٔ دیگر جنبه‌های آن همچون بازیگری و داستان، دیدگاه‌ها متفاوت‌اند. در مورد نحوهٔ پرداخت فیلم به استالینیسم نیز دیدگاه‌ها متفاوت است — شخصیت ایوان چهارم در این فیلم از دید بسیاری نمادی از استالین است؛ از این‌رو برخی فیلم را نقدی بر استالینیسم می‌دانند و برخی دیگر آن را تمجیدی از ایوان چهارم و به‌تبع آن، استالین. ایوان در سخنرانی خود اعلام می‌کند که قصد دارد روسیه را در برابر ارتش‌های بیگانه و دشمنان داخلی، که اشاره‌ای است به بویارهای ناراضی از تاج‌گذاری‌اش، متحد و محافظت کند. یکی از سفیران لیوونی از شاهزاده آندری کوربسکی می‌پرسد که چرا ایوان برای سلطنت شایسته‌تر از اوست. کوربسکی که دلباختهٔ آناستازیاست، می‌کوشد رابطهٔ عاشقانه‌اش با او را از سر گیرد، اما آناستازیا او را پس می‌زند. در مراسم ازدواج، فیودور کولیچف، از دوستان نزدیک ایوان، به او می‌گوید که نمی‌تواند در مبارزه با بویارها از او پشتیبانی کند و اجازه می‌خواهد که به زندگی رهبانی پناه ببرد. جشن ازدواج با ورود مردم خشمگین، به رهبری مالیوتا اسکوراتوف و دیوانه‌ای مذهبی به نام نیکولا، به‌هم می‌ریزد. ایوان جمعیت را آرام می‌کند، اما نمایندگانی از خانات قازان وارد می‌شوند و اعلام جنگ قازان به مسکو را خبر می‌دهند. در محاصره قازان (۱۵۵۲), سپاه ایوان تونل‌هایی زیر شهر می‌سازد و آن‌ها را با باروت پر می‌کند. کوربسکی، که به‌صورت ظاهری فرمانده است، به‌دلیل رفتار بیرحمانه‌اش با اسیران تاتار، مورد سرزنش ایوان قرار می‌گیرد و از او کینه به دل می‌گیرد. در آنجا ایوان با آلکسی باسمانوف، یکی از مردم عادی که از بویارها بیزار است، آشنا می‌شود. یفروسینیا که از کینهٔ کوربسکی نسبت به ایوان باخبر است، او را به سوگند وفاداری به ولادیمیر ترغیب می‌کند و وعده می‌دهد که حکومت مسکو را به او می‌سپارد، چراکه ولادیمیر از نظر ذهنی ناتوان است. ایوان بویارها را فرا می‌خواند و از آن‌ها می‌خواهد به پسرش، تساروویچ دیمیتری، سوگند وفاداری بدهند. اما تزارینا اشاره می‌کند که ایوان هنوز زنده است و کوربسکی با شتاب به تساروویچ وفاداری می‌سپارد. ایوان به هوش می‌آید و برای وفاداری کوربسکی، او را به مرز غربی کشور برای نبرد با لیوونی‌ها و همسود لهستان–لیتوانی می‌فرستد. هنگامی‌که خبر تسلیم کوربسکی به لیوونی‌ها به شاه و ملکه می‌رسد، او جامی از شراب مسموم را در اتاقشان می‌گذارد. ایوان، بی‌اطلاع از مسموم بودن شراب، آن را به همسرش می‌دهد و ناخواسته او را می‌کشد. ایوان در تصمیمات و مشروعیت خود دچار تردید می‌شود و مرگ همسرش و خیانت کوربسکی را تنبیه الهی می‌پندارد. | ## بخش 3: ایوان مخوف (فیلم) | آلکسی باسمانوف به او پیشنهاد می‌دهد که اطراف خود را با افراد قابل‌اعتماد یعنی اوپریچنیک‌ها پر کند و فیودور را به خدمتش عرضه می‌کند. با آمدن صدها نفر از مردم عادی به دیدارش، تصمیم می‌گیرد بازگردد و اعلام می‌کند که از این پس، با قدرت مطلقی که از سوی مردم به او تفویض شده، حکومت خواهد کرد. بخش دوم: توطئه بویارها در سال ۱۵۶۵، کوربسکی به زیگیسموند دوم آگوستوس، پادشاه لهستان، سوگند وفاداری می‌سپارد. زیگیسموند قول می‌دهد که در صورت غیبت تزار و پیروزی در لشکرکشی، قلمروهای او را به کوربسکی بدهد. ایوان که از فقدان متحدان رنج می‌برد، از او می‌خواهد که به‌عنوان متروپولیت مسکو منصوب شود. اما هنوز این موضوع تثبیت نشده، مالیوتا بنا به فرمان ایوان، چند بویار از جمله بستگان فیلیپ را می‌کشد، و دشمنی فیلیپ را برمی‌انگیزد. در گفت‌وگو با فیلیپ، ایوان به یاد می‌آورد که مادرش را با سم کشتند و در جوانی با بویارهای شویسکی و بلسکی که می‌خواستند با شوالیه‌های لیوونی و هانز قرارداد ببندند، روبه‌رو شد. شویسکی که به مادرش توهین کرده و قصد ضرب او را داشت، به دستور ایوان اعدام شد و ایوان اعلام کرد که از آن پس تنها و به‌عنوان تزار فرمان خواهد راند. ایوان، که به یفروسینیا مظنون شده اما نمی‌خواهد علیه یکی از اعضای خانواده‌اش اقدامی کند، از فیودور می‌خواهد که سکوت کند. در همین حال، فیلیپ تصمیم می‌گیرد جلو استبداد ایوان را بگیرد و هنگام اجرای نمایش رازآلودی درباره شدرک، میشک و عبدنغو در کلیسا، با او روبه‌رو می‌شود. در جریان این بحث، کودکی ایوان را با نبوکدنصر اشتباه می‌گیرد و فریاد می‌زند: «این همان پادشاه کافر هولناک است؟» ایوان در همان لحظه یقین می‌یابد که یفروسینیا همسرش را کشته و اعلام می‌کند که دقیقاً همان خواهد شد که دشمنانش می‌نامندش: «مخوف». مدتی بعد، یفروسینیا به بویارها اعلام می‌کند که ایوان فیلیپ را دستگیر کرده و احتمالاً اعدام خواهد کرد. بویارها و اسقف پیمِن، که یکی از مهم‌ترین متحدان خود را از دست داده‌اند، تصمیم می‌گیرند ایوان را ترور و ولادیمیر را به سلطنت برسانند. فیودور و مالیوتا پیوتر را در حال خروج از مهمانی می‌بینند و به ایوان خبر می‌دهند. ایوان که وانمود می‌کند از نقشه بی‌اطلاع است، به ولادیمیر پیشنهاد می‌دهد که تزار شدن را امتحان کند. یفروسینیا که مرگ ایوان را باور کرده، شادمان به صحنه می‌رسد، اما با دیدن پسر مرده‌اش، عقلش را از دست می‌دهد. ایوان قاتل را می‌بخشد و از او تشکر می‌کند که نه‌تنها «یک ابله»، بلکه «بدترین دشمن تزار» را کشته است. | ## جمع‌بندی | سپس به اوپریچنیک‌ها اعلام می‌کند که دشمنان درون مسکو نابود شده‌اند و اکنون می‌تواند به دشمنان بیرونی بپردازد.