موضوع مقاله: ریال ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ریال ایران | مقدمه: ریال ایران یکای پول ایران است که در زمان ایجاد به ۱۰۰ دینار و معادل ۱ دلار امروزی تقسیم می‌شده است.فرهنگ فارسی دکتر محمد معین، جلد دوم، ص۱۷۰۱ اما چون ریال یکای بسیار کم‌ارزشی شده بود، تقسیمات آن در حسابداری به‌کار نمی‌رفت. | ## بخش 1: ریال ایران | تا زمان کنار گذاشتن رسمی تومان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی (دوران پادشاهی پهلوی و در زمان پادشاهی رضاشاه پهلوی) و انتخاب ریال به‌عنوان یکای پول رسمی کشور، کماکان تومان (برابر با ۱۰﷼) برای حساب کردن بکار می‌رود. در زمان پادشاهی محمدرضا پهلوی، ریال ایران به دلیل فروش نفت بالا و روابط عالی با آمریکا، با اعتبار ترین پول خاورمیانه و یکی از ارز های برتر دنیا شناخته میشد ولی پس از انقلاب اسلامی ایران و تحریم های اقتصادی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، ریال ایران بشدت سقوط کرد که تا جایی که طبق اعلام رسمی صندوق جهانی پول، ریال ایران هم‌اکنون رتبه دوم در بی‌ارزشترین واحد ارزی در جهان در سال ۲۰۲۵ است. بر پایهٔ استاندارد ایزو ۴۲۱۷ ریال ایران با علامت اختصاری IRR در معاملات جهانی نشان داده می‌شود.لیست پول‌های رایج دنیا استاندارد یونی‌کد برای ریال نویسهٔ سازگاری «نشان ریال» به‌شکل «﷼» را در موقعیت U+FDFC تعریف کرده است. به استناد مادهٔ یک قانون پولی و بانکی کشور ایران، یکای پول ایران ریال، برابر با صد دینار و برابر با دویست و پنج میلیاردیم (۰٫۰۰۰۰۰۰۲۰۵)گرم طلا خالص است.قانون پولی و بانکیِ کشور اسکناس‌های رایج ایران ۱۰٬۰۰۰، ۲۰٬۰۰۰، ۵۰٬۰۰۰ و ۱۰۰٬۰۰۰ ریالی و سه نوع اسکناس به شکل ایران‌چک به‌ارزش ۵۰۰٬۰۰۰، ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ و ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی و سکه‌های رایج ۲۵۰، ۵۰۰، ۱٬۰۰۰، ۲٬۰۰۰ و ۵٬۰۰۰ ریالی هستند. واژه‌شناسی ریال از واژهٔ اسپانیایی و پرتغالیِ رئال ، وارد فارسی شده است که هم به‌معنی شاهی یا شاهوار است، هم نام سکهٔ نقره رایج در آن دو کشور و در سرزمین‌های وابسته به آن بود. ریال از زمان حضور اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها در خلیج فارس و مراودهٔ ایشان با ایرانیان وارد فارسی شده است. ریشهٔ رئال از واژهٔ رِگالیس به‌معنی شاهنشاهی می‌آید که صفتی است از رِکس ؛ به‌معنی شاه. سکه با نام ریال در اسپانیا از سالِ ۱۴۹۷ تا ۱۸۷۰ میلادی و در پرتغال از سال ۱۴۳۳ تا ۱۹۱۰ میلادی ضرب می‌شد. ریال همچنین یکای پولِ بسیاری از مستعمره‌های اسپانیا و پرتغال بود؛ برای مثال یکای پول برزیل رئال نام دارد. بر پایهٔ این دیدگاه: «ریال / رئال» از ریشهٔ اوستایی و پهلوی raēθa یا rašta (به‌معنای راست، درست، مستقیم) گرفته شده است. در نتیجه: ریشه‌شناسی پیشنهادی نورائی، «ریال» را واژه‌ای ایرانی می‌داند که بعدها در زبان‌های اروپایی (از طریق تماس‌های فرهنگی و تجاری با جهان اسلام) دگرگون شده و در اسپانیایی به شکل real (به معنای «شاهی» یا «واقعی») درآمده است. دیدگاه دکتر نورائی نگاه ایران‌محور دارد و می‌کوشد پیوندهای ایرانی و هندواروپایی آن را برجسته کند. وقتی در ۱۲۰۳ از رواج افتاد، به‌جای آن قران، که معادل هزار دینار (یک‌دهم تومان) ارزش پیدا کرد. در اواخر قاجاریه معادل یک قران و پنج شاهی بود.فرهنگ فارسی دکتر محمد معین، جلد دوم، ص۱۷۰۱ واحد پول ایران از سدهٔ هفتم هجری تا زمان اوایل حکومت پهلوی دینار بود. در ۲۷ اسفند ۱۳۰۸ (۱۹۳۲ میلادی)، طبق قانون تعیین واحد و مقیاسِ پولِ قانونیِ ایران، ریال به‌جای قران با وزن خالصِ ۰٫۳۶۶۱۱۹۱ گرمْ طلا انتخاب شد. ریال در میان مردم مقبولیت و رواج نیافت و مردم ایران ۱۰ ریال را یک تومان فرض کردند و در میان مردم، واژگان تومان و قران (تُمَن و قِرون) کاربرد دارد و واحدهای رسمی ریال و دینار در محاوره مردم استفاده نمی‌شود. قبل از تبدیل واحدهای پولی به دستگاه اعشاری در ۱۳۱۱ خورشیدی، سکه‌ها و واحدهای پولی که در جدول زیر آمده‌اند مورد استفاده بودند، و برخی از این الفاظ هنوز کاربردهایی در زبان ایرانیان و ضرب‌المثل‌های ایرانی دارند. +واحدهای پول ایران در دوره‌های مختلفنام واحد پولدورهتوضیحدَریکهخامنشیواحد سکه طلای هخامنشی برگرفته از نام داریوش به‌وزن ۸/۴۱ گرمشِکِل (سیگلوی)هخامنشیواحد سکه نقره هخامنشی به‌وزن ۵/۶ گرمتالانهخامنشیواحد شمش طلای هخامنشی برابر با ۳۰۰ دریکمینهخامنشیواحد وزن برابر یک‌پنجاهم تالانکَرشَههخامنشیواحد سکه نقره کوچکتر از شکلاستاترهخامنشیواحد سکه ساتراپ‌های هخامنشی و طلا و نقره مقدونیدراخماسلوکیان و اشکانیانواحد سکه نقرهاُبولسلوکیان و اشکانیانسکه نقره به‌وزن یک‌ششم دراخماکالکوسلوکیان و اشکانیانواحد سکه مسی سلوکی و پارتیدینارساسانیانواحد سکه طلا برابر ۲۰ درخمدرخمساسانیانواحد سکه نقره، در حال حاضر واحد پول ارمنستاندانگساسانیانسکه نقره ساسانی به‌وزن یک‌ششم درخمپَشیزساسانیانسکه مسیندیناردورهٔ اسلامیواحد سکه‌های طلادرهمدورهٔ اسلامیواحد سکه‌های نقرهفُلوسدورهٔ اسلامیواحد سکه‌های مسینیمینیغزنویواحد سکه طلای سلطان محمود غزنویمحمودیغزنویواحد سکهتُنگهتیموریواحد سکه مسینچاوایلخانی (گیخاتوخان)واحد اسکناس دوره ایلخانی، سال ۶۹۳ هجریشاهیصفوی، زندیه، افشاریه، قاجار و پهلویواحد سکه معادل ۵۰ دینار یا دو پولغازیصفوی و قاجارسکه ریز مسین (سکه معروف پنغازی) پنج دینارپولقاجارسکه کوچک مسی معادل بیست و پنج دیناراشرفیصفوی، افشار، زند و قاجارسکه طلا برگرفته از نام ملک اشرف ایوبیمُحمّدیصفویمعادل ۱۰۰ دینار، از نام سلطان محمد خدابندهغازبیگیصفویه و قاجارسکه مسین یک‌دهم شاهی معادل ده دیناردوهزاری (دوزاری)قاجارسکه معادل دوهزار دینار یا نیم مثقال طلا یا شش نخودبیستیصفویهسکه بیضی‌شکل، هر ۲/۵ بیستی معادل یک شاهیعباسیصفویهسکه نقره از نام شاه عباس صفوی گرفته شده است. معادل چهار شاهی و دویست دینارمُهر اشرفیصفویه، زند، افشارسکه طلاصناریزند و قاجارسکه مسین معادل صد دینارروپیافشارسکه نقره به‌ارزش پانصد دینارنادریافشارسکه نقره به‌ارزش پانصد دینارروپیهافشارسکه نقره به‌ارزش پانصد دینارریالقاجار، پهلوی و جمهوری اسلامیسکه نقره برابر ۱۲۵۰ دینار قاجاریه و دوره پهلوی و جمهوری اسلامی معادل صد دینارتومانقاجار و رضاشاهسکه طلای معادل ده‌هزار دینار (در اصل ریشه مغولی دارد)پاپَتیقاجارسکه مسینپاپاسیقاجارسکه مسینلاریصفویه (طهماسب دوم)شمش نقره ضرب لارقُروشقاجارسکه مسین در بخشهایی از ایران رایج بوده و در حال حاضر از اجزای واحد پول ترکیهقِرانقاجارسکه نقره قاجار معادل هزار دینارپنجهزاری (پنجزاری)قاجارسکه طلا معادل پنج هزار دینار و معادل نیم مثقال طلا (دوازده نخود)پول سفیدقاجارسکه نقره معادل بیست و پنج دینارپول سیاهقاجارسکه مسین معادل ۱۲/۵ دیناررُبعیقاجار و رضاشاهسکه نقره به‌ارزش ۲۵۰ دینار و سکه طلا به ارزش ۲۵۰۰ دینارهزاریقاجارسکه نقره به‌ارزش هزار دینارمثقالیقاجار (محمدشاه)سکه طلاچَندکقاجارسکه مسین برابر دو غازپَنابادقاجارسکه ضرب‌شده در پناه‌آباد شوشی معادل نیم ریالکشورسِتانیقاجار (فتحعلی شاه)سکه طلا معادل یک تومان بمناسبت جنگهای ایران و روسکَلوارقاجارسکه معادل نیم شاهی در بروجرد رایج بوده است.قَمَریقاجاردر خوزستان رایج بوده است.کُرورقاجاریکای هندی برابر ده میلیون ولی در ایران هر نیم میلیون معادل یک کرور بود (در عهدنامهٔ ترکمانچای ذکر شده)پهلویپهلویسکه طلا معادل ۷/۳۱ گرم طلای خالصبهار آزادیجمهوری اسلامیسکه طلا معادل ۷/۳۱ گرم طلای خالص ضرب به صورت سکه اولین سکه‌های ریال (سری دوم ریال در دستگاه اعشاری)، سکه‌های ۱، ۲، ۵، ۱۰ و ۲۵ دینار، نیم، ۱، ۲ و ۵ ریال، بر روی نقره ضرب شدند. سکه‌های طلا که در دوران پهلوی تعیین شدند و انتشار یافتند برای اولین بار ۱۰۰ ریال ارزش‌گذاری شدند. | ## بخش 2: ریال ایران | نرخ برابری ریال و طلا در دورهٔ پهلوی نرخ ریال از ابتدای پیدایش این واحد پولی تا اواخر دورهٔ پهلوی طبق آنچه در قوانین این دوره درج شده به‌صورت جدول زیر است. نرخ برابری سال‌های پس از انقلاب از روی وبگاه‌های مربوط است که تنها برای ابهام زدایی و ملموس تر شدن ارقام در این جدول آمده است. +نرخ برابری ریال و طلای خالص در دوران پهلوی طبق قوانینسال (خورشیدی)معادل گرم طلای خالص به ازای یک ریالارزش یک گرم طلا (ریال)۱۳۰۸۰/۳۶۶۱۱۹۱۲/۷۳۱۳۱۰۰/۰۷۳۳۲۲۳۸۲۱۳/۶۵۱۳۲۰۰/۰۲۷۵۵۵۷۳۶/۲۹۱۳۳۶۰/۰۱۱۷۳۱۶۸۵/۲۳۱۳۳۹۰/۰۱۱۷۲۱۶۸۵/۲۲۱۳۵۰۰/۰۱۰۸۰۵۵۹۲/۵۴''۱۳۹۵''۰/۰۰۰۰۰۰۸۸۱٬۱۳۰٬۰۰۰۱۳۹۸۰/۰۰۰۰۰۰۱۷۵٬۶۷۹٬۰۰۰۱۳۹۹۰/۰۰۰۰۰۰۰۶۸۱۴٬۴۷۰٬۰۰۰۱۴۰۱۰/۰۰۰۰۰۰۰۴۶۲۱٬۷۰۴٬۰۰۰بهمن ۱۴۰۳۰٫۰۰۰۰۰۰۰۱۷۵۶٬۶۴۵٬۰۰۰مهر 1404۰٫۰۰۰۰۰۰۲۰۵145500000 جمهوری اسلامی پس از انقلاب ایران (۱۳۵۷)، طرح مسکوکات با حذف نقش شاه تغییر کرد، اما اندازه و حروف‌چینی آن‌ها تغییر نکرد. سکه‌های ۵۰ دیناری تنها در سال ۱۳۵۸ ضرب شدند و سکه‌های ۵۰ ریالی در ۱۳۵۹ گسترش یافتند. در سال ۱۳۸۳ اندازهٔ سکه‌های ۵۰، ۱۰۰ و ۲۵۰ ریالی کاهش یافت و سکه‌های ۵۰۰ ریالی رواج یافتند. تحریم‌ها علیه ایران در دوران جمهوری اسلامی، بر ذخایر ارزی ایران نیز اثر می‌گذارند. در فروردین ۱۴۰۰، مایک پومپئو، وزیر خارجهٔ پیشین آمریکا اعلام کرد که از هنگام بیرون آمدن از برجام و در نتیجهٔ کارزار فشار حداکثری بیش از ۹۶ درصد ذخایر ارزی ایران، از بین رفته است. صندوق بین‌المللی پول در گزارشی گفت که ذخایر ارزی در دسترس ایران از ۱۲۲٫۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ به ۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ رسید. هرچند که اوج گرفتن نقدینگی از سوی گروهی از کارشناسان، به‌عنوان مهم‌ترین چرایی کاهش ارزش ریال و جهش تورم در ایران، دانسته شده است. اسکناس ۵ ریالی آخرین بار در سال ۱۹۴۰ چاپ شد و اسکناس ۱۰ ریالی هم تا سال ۱۹۶۱ (۱۳۴۰ هجری خورشیدی) منتشر شد. در سال ۱۳۵۷ پس از انقلاب اسلامی، اسکناس‌های ایرانی با تصویر صورت شاه چاپ شدند که در آن‌ها صورت شاه با یک طرح در هم پیچیده پوشانده شده بود. نخستین چاپ پول حقیقی جمهوری اسلامی در اسکناس‌های ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰٬۰۰۰ ریالی بود. در سال ۱۳۸۳ اسکناس ۲۰۰۰۰ ریالی در سال ۱۳۸۶ اسکناس ۵۰۰۰۰ ریالی در سال ۱۳۸۹ اسکناس ۱۰۰۰۰۰ ریالی منتشر شد. پیش از آن، هر بانک ایران‌چک جداگانه داشت؛ و در سال ۱۳۸۷ بانک مرکزی شروع به یکپارچه کردن ایران چک‌ها کرد و با چاپ ۵۰۰٬۰۰۰ و ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ شروع به کار کرد. در سال ۱۳۹۱، رئیس مجلس شورای اسلامی با استناد به بررسی‌های هیئت تطبیق مصوبات دولت با قوانین، و جعل بیشتر ایران چک انتشار ایران‌چک توسّط بانک مرکزی را ممنوع اعلام کرد؛ و بعد از دو سال توقف چاپ در سال ۱۳۹۳ شروع به تجدید چاپ کرد که با طراحی جدید است و به گفته بانک مرکزی ایران نمی‌توان آن را جعل کرد. مشکلات یکای پول ریال با وجود کنار گذاشتن رسمی تومان در سال ۱۳۰۸ (دورهٔ زمامداری رضاشاه پهلوی) و تغییر یکای پول، بسیاری از مردم یکای پول ریال را به کار نگرفتند و به ازای هر ۱۰ ریال از ۱ تومان استفاده می‌کردند. با وجود گذشت سالیان بسیار هنوز یکای ریال بین مردم استفادهٔ چندانی ندارد و مردم از واژه تومان استفاده می‌کنند. امروزه یکای پول ریال نسبت به تومان در زندگی مردم نقش چندانی ندارد و این موضوع به حدی است که ارتباط قیمت‌ها با ریال برای جامعه قابل لمس نیست. همت در چند سال اخیر به جهت افت شدید قدرت خرید ریال، در محاسبات کلان از واحد «همت» (مخفف هزار میلیارد تومان) استفاده می‌شود. «همت» حتی در ادبیات دولتی و رسمی هم وارد شده است و استفاده از آن توسط مقامات دولتی ایران بسیار متداول است. | ## بخش 3: ریال ایران | «همت» عموماً (هِمَّت) هم‌آوا با یک نام متداول پسرانه تلفظ می‌شود، ولی برخی از جمله سید ابراهیم رئیسی رئیس‌جمهور وقت ایران در جلسه ارائه لایحه بودجه سال ۱۴۰۱ کل کشور در مجلس شورای اسلامی سعی می‌کرد که با شکل‌های دیگری هم این کلمه را بخواند. طرح اصلاح پول ملی ایران از اواخر دههٔ ۱۳۸۰ به دلیل تورم بالا و پایین آمدن ارزش پولی ایران، زمزمه حذف صفر از پول ایران شنیده شده است. علاوه بر این، چون واژه «ریال» ریشهٔ اسپانیایی دارد و دارای سابقهٔ تاریخی در ایران نیست و مهم‌تر از همه در میان مردم مقبولیت نیافته است قرار شده است یکای پول جدیدی به جای آن برگزیده شود. مقرر گردید در این باره از مردم نظرخواهی شود.انتخاب نام جدید برای واحد پول ملی جمع‌بندی «نظرسنجی‌ها» یکی از معیارهایی است که در تعیین نام یکای اصلی و فرعی پول ملی ملاک تصمیم‌گیری خواهد بود. اما سایر ابعاد کارشناسی و ملاحظات فرهنگی، تاریخی، آواشناسی، قومیتی و ارزشی نیز قطعاً باید مورد توجه باشد. برآیند همگی این ابعاد مشخص خواهد کرد که نام یکاهای اصلی و فرعی پول ملی چه خواهد بود. در روز ۱۶ دی ۱۳۹۷ عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی با بیان اینکه لایحه حذف چهار صفر از پول ملی را به دولت ارائه کرده‌ام، تصریح کرد: «با توجه به عرف چند ۱۰ سال گذشته در بین مردم، پیشنهاد شده هر ۱۰ هزار ریال فعلی معادل یک تومان و هر تومان معادل ۱۰۰ قران باشد.» لایحه اصلاح واحد پول در جلسه مورخ نهم مرداد ۱۳۹۸ به تصویب هیئت دولت رسید. در این لایحه ضمن تغییر واحد پول ایران از ریال به تومان، چهار صفر نیز از آن حذف شد. پس از فرستادن این طرح به مجلس از طرف رئیس‌جمهور، اعلام شد که واحد پول خرد ملی به نام «قران» تغییر خواهد کرد. روش‌های تقویت پول ملی ارزش پول ملی به میزان تولیدات اقتصاد، و به ارزش تولیدات در بازارهای بین‌المللی بستگی دارد. هر چقدر تقاضای بین‌المللی برای کالاهای صادراتی یک کشور بیشتر شد، ارزش پول آن کشور بیشتر می‌شود. راه دیگر توسعه تجارت خارجی می‌باشد که تحقق این امور در حیطه اختیارات بانک مرکزی نیست. بخشی از این امور به سیاستگذاری بودجه‌ای مرتبط می‌شود، بخشی هم به سیاستگذاری خارجی؛ ولی بانک مرکزی در جهت تقویت پول ملی می‌تواند از دو ابزار استفاده کند: ۱- ابزار اول فروش ذخایر ارزی است. اما چون ذخایر ارزی کم شده است، به زودی نوسانات ارزی زیاد می‌شود، و این اشکال اول این ابزار هست. اشکال دوم اینکه فروش بیش از حد ذخایر ارزی بانک مرکزی منجر به کاهش پایه پولی می‌شود. کاهش پایه پولی، نرخ بهره در بازار بین بانکی را افزایش داده و این افزایش نرخ، هزینه بانکها را افزایش می‌دهد که باعث کاهش عرضه تسهیلات و افزایش نرخ بهره خواهد شد؛ یعنی فروش بیش از حد ذخایر، از محل کاهش پایه پولی، نرخ بهره را افزایش می‌دهد. علاوه بر آن، کاهش پایه‌پولی، بانکهای بدون پول نقد را نیازمند به اضافه برداشت خواهد کرد. این بانکها، با اضافه برداشت از بانک مرکزی، باز پایه‌پولی را افزایش می‌دهند، با این تفاوت که حالا نرخ بهره نیز بالاتر است. | ## جمع‌بندی | به این معنا که علاوه بر رشد اقتصادی، رشد نقدینگی هم بر ارزش پول ملی اثر می‌گذارد.