موضوع مقاله: بعل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بعل | مقدمه: بَعل یا بَعَل، در اصل عنوان و لقب احترام‌آمیزی به معنای «مالک» یا «سرور» در زبان‌های سامی شمال‌غربی بود که در دوران باستان در سرزمین شام صحبت می‌شد. | ## بخش 1: بعل | پژوهشگران در گذشته این نام را با فرقه‌های خورشیدی و همچنین با خدایان حامی گوناگون و نامرتبط پیوند می‌دادند؛ اما کتیبه‌ها نشان داده‌اند که نام «بعل» به‌طور خاص با خدای طوفان و باروری، یعنی «هَدَد»، و جلوه‌های محلی او مرتبط بوده است. خدای اوگاریتی بعل شخصیت اصلی یکی از طولانی‌ترین حماسه‌های بازمانده از خاور نزدیک باستان است که به «چرخهٔ بعل» معروف است. او با لقب‌هایی مانند «سوار بر ابرها» و «بعل پیروز» شناخته می‌شد و با باران، آذرخش، باد، باروری و پادشاهی ارتباط داشت. بعل اغلب در تقابل با خدایان دریا و مرگ، مانند «یَمّو» و «موت»، به تصویر کشیده می‌شد. پرستش بعل از طریق استعمار فینیقیان در سراسر شام، مصر و مدیترانه گسترش یافت و در مناطق مختلف با صورت‌های محلی همچون «بعل حمّون» در کارتاژ شناخته شد. این خدا همچنین با عنوان‌هایی چون «نیرومند» و «بی‌همتا» («هیچ‌کس برتر از او نیست») شناخته می‌شد. کتاب مقدس عبری از این اصطلاح برای اشاره به خدایان گوناگون شام استفاده می‌کند و اغلب آن را دربارهٔ هدد به کار می‌برد که به‌عنوان خدایی دروغین نکوهش شده است. در این متون، بعل بارها به‌عنوان خدایی بیگانه یا رقیب ظاهر می‌شود و پیامبرانی چون الیاس با آیین او مخالفت می‌کنند. تصویر بعل به‌عنوان خدایی دروغین بعدها در مسیحیت و اسلام نیز ادامه یافت، گاهی در قالب «بعل‌ زبوب» در دیوشناسی. قرآن نیز به پرستش بعل اشاره می‌کند و او را خدایی باطل معرفی می‌کند که پیامبر الیاس با او به مخالفت برخاست. ریشه‌شناسی در زبان‌های سامی شمال‌غربی — اوگاریتی، فینیقی، عبری، آموری و آرامی — واژهٔ بعل به معنای «مالک» بوده و به‌تبع آن معنای «سرور/خداوند»، «ارباب» یا «شوهر» نیز داشته است. این واژه‌ها همچنین در برخی زمینه‌ها دربارهٔ مالکیت اشیا یا داشتن ویژگی‌ها نیز استفاده می‌شوند. صورت مؤنث آن baʿalah است (عبری: בַּעֲלָה؛ عربی: بَعْلَة) که به معنای «بانوی خانه» یا «مالک زن» بوده و هنوز هم — هرچند به‌ندرت — به معنای «همسر» به کار می‌رود. تنها وجود یک حرف تعریف مشخص، حالت اضافی، لقب ویژه، یا بافت جمله بود که مشخص می‌کرد منظور کدام خدای خاص است. هدد بعل از هزارهٔ سوم پیش از میلاد به‌عنوان نام خاص به کار می‌رفت؛ زمانی که نام او در فهرستی از خدایان در ابو صلابیخ ظاهر می‌شود. بیشتر پژوهش‌های جدید بر این باورند که این بعل — که معمولاً با عنوان «سرور» (هَبَعل) از دیگر کاربردها متمایز می‌شود — همان خدای طوفان و باروری، «هَدَد»، بوده است. پژوهشگران بر این نظرند که با افزایش اهمیت پرستش هدد، نام اصلی او چنان مقدس تلقی شد که جز کاهن اعظم کسی آن را بر زبان نمی‌آورد؛ بنابراین لقب «سرور» («بعل») به‌جای آن استفاده شد، همان‌گونه که بابلیان برای مردوک از عنوان «بیل» و اسرائیلیان برای یهوه از «ادونای» استفاده می‌کردند. اقلیتی از پژوهشگران معتقدند که بعل در اصل خدایی بومی کنعانی بوده که آیین او بعدها با ویژگی‌های هدد همانندسازی شده یا برخی جنبه‌های او را جذب کرده است. فارغ از رابطهٔ آغازین آن‌ها، تا هزارهٔ نخست پیش از میلاد این دو از یکدیگر متمایز شده بودند: «هدد» نزد آرامیان پرستش می‌شد و «بعل» نزد فینیقیان و دیگر کنعانیان. بعل در کتیبه‌های به‌جامانده به‌خوبی گواهی شده و در نام‌های تئوفوریک (نام‌هایی که بخشی از نام یک خدا را در خود دارند) در سراسر سرزمین شام بسیار رایج بوده است؛ اما او معمولاً در کنار دیگر خدایان ذکر می‌شود و حوزهٔ عمل ویژهٔ او به‌ندرت به‌طور مشخص تعریف شده است. با این حال، متون اوگاریتی او را به‌عنوان خدای هوا و باران معرفی می‌کنند؛ خدایی با قدرت ویژه بر صاعقه، باد، باران و باروری. تابستان‌های خشک منطقه به‌عنوان زمانی تعبیر می‌شد که بعل در جهان زیرین به سر می‌برد، و بازگشت او در پاییز علت طوفان‌هایی دانسته می‌شد که زمین را دوباره زنده می‌کردند. از این‌رو، پرستش بعل در کنعان — جایی که او سرانجام جای «اِل» را به‌عنوان خدای برتر و پشتیبان پادشاهی گرفت — با وابستگی کشاورزی منطقه به بارش باران پیوند داشت؛ برخلاف مصر و میان‌رودان که بر آبیاری از رودهای بزرگ خود تکیه داشتند. نگرانی دربارهٔ تأمین آب برای کشتزارها و درختان، اهمیت آیین او را افزایش داد و توجه را بر نقش او به‌عنوان خدای باران متمرکز کرد.‌ همچنین در هنگام نبرد از او یاری خواسته می‌شد، که نشان می‌دهد باور داشتند او به‌طور فعال در جهان انسان‌ها مداخله می‌کند؛ برخلاف ال که خدایی دورتر و کم‌مداخله‌تر تلقی می‌شد. دیدگاهی دیگر نیز مطرح می‌کند که بعل به‌عنوان هم‌فرمانروای الهی در کنار ال بوده است؛ به این معنا که ال نقش اجرایی داشته و بعل نگهدارنده و پایدارهٔ کیهان بوده است. | ## بخش 2: بعل | بعل اوگاریت در اصل لقبی برای هدد بود، اما با گذر زمان این لقب به نام اصلی خدا تبدیل شد و هدد به‌صورت لقب درآمد. در متون اوگاریتی، هم بعل و هم ال با نماد گاو پیوند دارند، زیرا گاو نماد قدرت و باروری بود. بعل دشمنی ویژه‌ای با مارها داشت، چه به‌خودی خود و چه به‌عنوان نمادهای «یَمّو» (به‌معنای «دریا»)، خدای کنعانی دریا و رودها. او با «تَنّین» (مار پیچان)، «لوتانِ مارِ گریزان» (که در کتاب مقدس با لویاتان همانند دانسته شده)، و «نیرومند هفت‌سر» نبرد کرد. امروزه نبرد بعل با یمو عموماً به‌عنوان الگوی اصلی رؤیایی دانسته می‌شود که در فصل هفتم کتاب دانیال عهد عتیق ثبت شده است. کنعانیان و فینیقیان، بعل را به‌عنوان شکست‌دهندهٔ دریا، پشتیبان دریانوردان و بازرگانان دریایی می‌دانستند.‌ او همچنین به‌عنوان پیروز بر «موت» (خدای مرگ کنعانی) با لقب «بعل رافیئوما» شناخته می‌شد و رهبر «رفائیم» — ارواح نیاکان، به‌ویژه نیاکان دودمان‌های پادشاهی — به شمار می‌رفت. پرستش بعل از کنعان به مصر در دورهٔ پادشاهی میانه گسترش یافت و سپس در پی موج‌های استعمار فینیقیان در اوایل هزارهٔ نخست پیش از میلاد، در سراسر مدیترانه منتشر شد. او با لقب‌های گوناگونی توصیف می‌شد و پیش از کشف دوبارهٔ اوگاریت، تصور می‌شد این لقب‌ها به خدایان محلی متفاوت اشاره دارند. اما متون اوگاریتی نشان دادند که این‌ها در واقع جلوه‌ها یا نمودهای محلی یک ایزد واحد بوده‌اند؛ مشابه جلوه‌های محلی مریم مقدس در کلیسای کاتولیک روم. در این کتیبه‌ها، او اغلب با عنوان‌هایی مانند «بعل پیروز»، «نیرومندترین»، «نیرومندترینِ قهرمانان» و «توانا» توصیف شده و در مقام حامی شهر نیز «بعل اوگاریت» خوانده شده است. در کتیبه‌های فینیقی و آرامی نیز عنوان‌هایی مانند «بعلِ گرز»، «بعلِ لبنان»، «بعلِ صیدون»، «بعلِ آسمان‌ها»، «بعلِ نیرومند»، «بعل حَمّون» و «بعلِ مگنم» دیده می‌شود. بعل هامون بعل هامون در مستعمرهٔ صوری کارتاژ به‌عنوان خدای برتر آنان پرستش می‌شد. گمان می‌رود این جایگاه در سدهٔ پنجم پیش از میلاد و پس از گسسته‌شدن پیوندهای کارتاژ با شهر صور، در پی نبرد «هیمِرا» در سال ۴۸۰ پیش از میلاد شکل گرفته باشد. با این حال، کتیبه‌های مربوط به خدایان پونیکی معمولاً اطلاعات چندانی به دست نمی‌دهند و او گاه به‌عنوان خدای ماه و گاه با «داگون» خدای غله یکی دانسته شده است. برخلاف بعل کنعانی که با گاو پیوند داشت، بعل هامون با «قوچ» مرتبط بود و با شاخ‌های قوچ تصویر می‌شد. او با عنوان «بَعل قَرنین» (به معنای «سرور دو شاخ») نیز پرستش می‌شد، به‌ویژه در پرستشگاهی روباز بر فراز «جبل بوقرنین» («تپهٔ دو شاخ») در آن سوی خلیج کارتاژ. بیشتر اوقات آن را با واژهٔ سامیِ شمال‌غربی «حَمّان» به معنای «منقل» یا «آتشدان» مرتبط می‌دانند و آن را با نقشی خورشیدی پیوند می‌دهند. رنان و گیبسون این نام را با «حَمّون» (امروزه «اُمّ‌العَمِد» میان صور در لبنان و عکّا در اسرائیل) مرتبط دانسته‌اند. همچنین کراس و لیپینسکی آن را با «هامان» یا «خامون» — یعنی کوه باستانی «آمانوس» و «رشته‌کوه نور» امروزی که شمال سوریه را از کیلیکیهٔ جنوب‌شرقی جدا می‌کند — مرتبط کرده‌اند. از کاهنان بعل کنعانی نیز بارها یاد شده، که برجسته‌ترین نمونهٔ آن در کتاب اول پادشاهان دیده می‌شود. با این حال، دی استدلال می‌کند که بعل مورد نظر ایزابل به احتمال بیشتر «بعل شَمِم» (سرور آسمان‌ها) بوده است؛ لقبی که غالباً برای «هدد» به کار می‌رفت و او نیز اغلب صرفاً بعل نامیده می‌شد. بعل نتوانست قربانی پیروانش را شعله‌ور سازد، اما آتش آسمانی یهوه قربانگاه الیاس را — حتی پس از آن‌که با آب خیس شده بود — به خاکستر تبدیل کرد. سپس حاضران به دستور الیاس کاهنان بعل را کشتند و پس از آن باران بارید، که نشان‌دهندهٔ تسلط یهوه بر پدیده‌های جوی دانسته شد.‌ اشاره‌های دیگر به کاهنان بعل بیان می‌کند که آنان هنگام دعا بخور می‌سوزاندند. بعل زبوب «بعل زِبوب» (به عبری: בעל זבוב، به معنای تحت‌اللفظی «سرور مگس‌ها») در فصل نخست کتاب دوم پادشاهان به‌عنوان نام خدای فلسطینیان شهر عقرون آمده است. در این روایت گفته می‌شود که «آحازیا»، پادشاه اسرائیل، پس از سقوط و زخمی‌شدن، از کاهنان بعل زبوب پرسید که آیا از این جراحات جان سالم به در خواهد برد یا نه. | ## بخش 3: بعل | الیاس از این کار که آن را بی‌حرمتی می‌دانست خشمگین شد و پیشگویی کرد که آحازیا به‌زودی خواهد مرد. سپس آتش آسمانی بر سربازانی که برای دستگیری یا مجازات او فرستاده شده بودند فرو ریخت.. برخی پژوهشگران یهودی عنوان «سرور مگس‌ها» را نوعی تمسخر عبری دانسته‌اند؛ به این معنا که بعل را همچون توده‌ای از فضولات و پیروانش را همچون حشرات موذی معرفی کرده‌اند. در مقابل، عده‌ای دیگر معتقدند این نام می‌تواند به قدرت این خدا در ایجاد یا درمان بیماری‌های واگیردار اشاره داشته باشد و بنابراین پرسش آحازیا از او در این زمینه قابل درک بوده است. در ترجمهٔ یونانی عهد عتیق، این نام به صورت «بَعَلزِبوب» و نیز «بعلِ مگس‌ها» آمده است. سیمخوس آن را به شکل «بِئِلزِبول» نوشته که احتمالاً به معنای اصلی نام نزدیک‌تر است. برخی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که شکل اصلی آن در زبان اوگاریتی «بَعْل زَبُل» بوده و معنای آن «شاهزاده بعل» است. بعل بریت «بعل بَرِیت» (به عبری בעל ברית، به معنای «سرور پیمان») خدایی بود که بنا بر متون عبری، اسرائیلیان پس از مرگ جدعون و هنگامی که «گمراه شدند» او را پرستش می‌کردند.. همان منبع روایت می‌کند که «ابی‌ملک»، پسر جدعون، نزد خویشاوندان مادری خود در شکیم رفت و از «خانهٔ بعل بریت» هفتاد شکل نقره دریافت کرد تا با آن هزینهٔ کشتن هفتاد برادرش ــ که از همسران دیگر جدعون بودند ــ را فراهم کند.. در بخشی قدیمی‌تر، شکیم محل پیمان یوشع با تمامی قبایل اسرائیل و «اِل یهوه، خدای اسرائیل ما» معرفی شده است،. بنابراین روشن نیست که نکوهش پرستش «بعل‌ها» در این متون، به پرستش خدایی تازه اشاره دارد یا به آیین‌ها و آموزه‌هایی که یهوه را تنها به‌عنوان خدایی محلی در میان مجموعه‌ای بزرگ‌تر از خدایان قرار می‌دادند. کتاب‌های عبری گزارش می‌کنند که پرستش بعل از زمان داوران تا دورهٔ پادشاهی تهدیدی برای اسرائیل بوده است. با این حال، در دورهٔ داوران به نظر می‌رسد این پرستش بیشتر انحرافی گهگاه از پرستش عمیق‌تر و پایدارتر یهوه بوده است. بعل صفون کتاب‌های خروج و اعداد گزارش می‌کنند که یهوه به اسرائیلیان دستور داد تا روبروی مکانی به نام بعل صفون (به عبری: בעל צפון، به معنای «سرور صفون») اردو بزنند، به‌گونه‌ای که خود را در محاصره نشان دهند و بدین ترتیب فرعون را به دنبال کردنشان تحریک کنند... بعل صفون لقبی از بعل کنعانی بود که در نقش خود به‌عنوان فرمانروای کوه عقرا — که در دوران باستان «کوه صفون» نامیده می‌شد — شناخته می‌شد. یک متن جغرافیایی مربوط به دوران بطلمیوسی در موزهٔ قاهره چهار قلعهٔ مرزی را فهرست می‌کند که قلعهٔ سوم آن «مدگول و بعل صفون» است. با توجه به متن، به نظر می‌رسد این مکان در مسیر منتهی به ساحل دریای سرخ قرار داشته باشد، احتمالاً روی کانالی از پیتوم به مکانی نزدیک آرسینوی. فالک اشاره کرده است که بعل صفون در پاپیروس سالیه چهارم به‌عنوان یک مکان مصر باستان ذکر شده و احتمالاً در شمال‌شرق وادی تمیلات واقع بوده است.Falk, D. توماس کلی شین، پژوهشگر کتاب مقدس، با توجه به دشواری‌ها و ابهام‌های ترجمه، پیشنهاد کرده است که این نام ممکن است صورت تحریف‌شده و تحقیرآمیزی از بعل‌ زبول باشد؛ لقبی که معنای آن «سرور جایگاه بلند» (یعنی آسمان) یا «سرور والا» است. در مرقس ۳:۲۲، کاتبان عیسی را متهم می‌کنند که به‌وسیلهٔ قدرت بعل زبول، شیاطین را بیرون می‌کند. این نام همچنین در روایت مفصل‌تر همین ماجرا در متی ۱۲:۲۴ و لوقا ۱۱:۱۵ آمده است: دیوشناسی در دیوشناسی مسیحی، بعل‌ زبوب معمولاً در جایگاهی بسیار بالا در سلسله‌مراتب جهنم توصیف می‌شود. بنا بر روایت‌های یوهان وایر، جادوگر و غیب‌گرای سدهٔ شانزدهم، بعل‌ زبوب شورشی موفقیت‌آمیز علیه شیطان را رهبری کرد که ستوان ارشد لوسیفر، امپراتور جهنم، و ریاست فرقه مگس را بر عهده دارد. همچنین سباستین میکائیلیس، جن‌گیر سدهٔ هفدهم، در کتاب تاریخ شگفت‌انگیز (۱۶۱۲) بعل‌ زبوب را در شمار سه فرشتهٔ سقوط‌کردهٔ برجسته قرار می‌دهد؛ دو فرشتهٔ دیگر لوسیفر و لویاتان هستند. جان میلتون در حماسهٔ بهشت گمشده (نخستین بار منتشرشده در ۱۶۶۷) از نوعی «تثلیث نامقدس» شامل بعل‌ زبوب، لوسیفر و عشتروت یاد می‌کند و بعل‌ زبوب را دومین مقام در میان فرشتگان سقوط‌کرده می‌داند. | ## جمع‌بندی | میلتون دربارهٔ او می‌نویسد: «جز شیطان، هیچ‌کس برتر از او ننشسته بود.» بعل‌زبوب همچنین شخصیتی در کتاب سفر زائر اثر جان بانیان (منتشرشده در ۱۶۷۸) است.