موضوع مقاله: ادبیات آفریقا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات آفریقا | مقدمه: ادبیات آفریقا به مجموعهٔ آثار ادبی برآمده از قارهٔ آفریقا گفته می‌شود که هم شفاهی و هم نوشتاری را دربرمی‌گیرد و به زبان‌های گوناگون آفریقایی و آفروآسیایی پدید آمده‌است. | ## بخش 1: ادبیات آفریقا | نمونه‌های ادبیات پیشااستعماری آفریقا دست‌کم به سدهٔ چهارم میلادی بازمی‌گردد و شناخته‌شده‌ترین اثر این دوره، یا «کتاب پادشاهان» از سدهٔ چهاردهم میلادی است. همچنین از کهن‌ترین انجیل‌های بازمانده در جهان به‌شمار می‌رود که به زبان گعز در حدود سال ۵۰۰ میلادی نگاشته شده‌است. در دورهٔ استعماری، درونمایهٔ رایج، روایت‌های بردگی بود که اغلب به زبان انگلیسی یا فرانسوی و برای مخاطبان غربی نوشته می‌شد. از نخستین آثار ادبی آفریقایی که در سطح جهان مورد توجه منتقدان قرار گرفت، رمان نوشتهٔ چینوآ آچه‌به بود که در سال ۱۹۵۸ منتشر شد. ادبیات آفریقا در اواخر دورهٔ استعمار به‌تدریج درونمایه‌های رهایی و استقلال را بازتاب داد. ادبیات پسااستعماری آفریقا گوناگونی چشمگیری یافته و برخی نویسندگان به زبان‌های بومی خود بازگشته‌اند. درونمایه‌های رایج این دوره رویارویی گذشته و حال، سنت و نوگرایی، فرد و جامعه و نیز سیاست و توسعه است. نویسندگان زن امروزه جایگاه بسیار برجسته‌تری در ادبیات آفریقا نسبت به پیش از استقلال دارند و اینترنت نیز چشم‌انداز ادبیات آفریقا را دگرگون کرده‌است. دیدگاه کلی چنان‌که جرج جوزف در فصلی دربارهٔ ادبیات آفریقا در کتاب «درک آفریقای معاصر» یادآور می‌شود، در حالی که نگاه اروپایی به ادبیات بر جدایی هنر و محتوا تأکید دارد، نگرش آفریقایی فراگیر است و «ادبیات» می‌تواند صرفاً کاربرد هنرمندانهٔ واژگان باشد. آفریقاییان به‌طور سنتی هنر را از آموزش جدا نمی‌کنند؛ نویسندگان آفریقایی با الهام از ادبیات شفاهی، از زیبایی برای انتقال حقایق و آگاهی‌های مهم به جامعه بهره می‌گیرند. یک شیء یا اثر هنری از آن رو زیبا انگاشته می‌شود که حقیقتی را آشکار سازد و به ساختن اجتماع یاری رساند.Joseph (1996), p. نثر اغلب اسطوره‌شناختی یا تاریخی است و داستان‌هایی دربارهٔ شخصیت حیله‌گر را شامل می‌شود. شعر شامل حماسه‌های روایی، اشعار آیینی، اشعار کار و مدیحه‌سرایی برای فرمانروایان و بزرگان است. مدیحه‌سرایان یا نقالانی که گاه نامیده می‌شوند، داستان‌هایشان را با موسیقی روایت می‌کنند. همچنین ، آوازهای کار، ، اپیگرام‌ها، ضرب‌المثل‌ها و چیستان‌ها خوانده و اجرا می‌شوند. این سنت‌های شفاهی به زبان‌های گوناگونی از جمله فولانی، سواحلی، هوسه و ولوف وجود دارند. سروده‌های دینی شامل نیایش‌ها، داستان‌های پیامبران و اشعار بزرگداشت اولیا بود و شعر دنیوی به جشن‌هایی چون زادروز و عروسی یا روایت رزمندگان دلیر می‌پرداخت.Aoudjit, A. | ## بخش 2: ادبیات آفریقا | در مالی نیز ادبیات شفاهی و قصه‌های مردمی همچنان از رادیو به زبان بومی بوما پخش می‌شوند. در اتیوپی مجموعهٔ گسترده‌ای از آثار ادبی به زبان گعز وجود دارد که دست‌کم به سدهٔ چهارم میلادی بازمی‌گردد و شناخته‌شده‌ترین اثر آن یا «کتاب پادشاهان» است. یکی از گونه‌های پرطرفدار قصه‌های مردمی آفریقایی، داستان «حیله‌گر» است که در آن جانوری کوچک با هوشمندی از رویارویی با جانوران بزرگ‌تر جان سالم به در می‌برد. نمونه‌هایی از این جانوران حیله‌گر عبارتند از: (عنکبوتی در فرهنگ عامهٔ در غنا)، ایجاپا (لاک‌پشت زمینی در فرهنگ عامهٔ یوروبایی در نیجریه) و در فرهنگ عامهٔ آفریقای مرکزی و شرقی. آثار مکتوب دیگری نیز به‌ویژه در شمال آفریقا، مناطق ساحلی غرب آفریقا و ساحل سواحیلی فراوان‌اند. تنها از تیمبوکتو حدود ۳۰۰٬۰۰۰ یا بیشتر دست‌نوشته در کتابخانه‌ها و مجموعه‌های خصوصی گوناگون نگهداری می‌شود که بیشتر به زبان عربی و برخی به زبان‌های بومی (به‌ویژه فولانی و سنغایی) نوشته شده‌اند. بسیاری از این دست‌نوشته‌ها در نگاشته شده‌اند و زمینه‌هایی چون ستاره‌شناسی، شعر، حقوق، تاریخ، الهیات، سیاست و فلسفه را دربرمی‌گیرند. ادبیات سواحلی نیز از آموزه‌های اسلامی الهام گرفته اما در بستر بومی پرورش یافته‌است؛ یکی از شناخته‌شده‌ترین و کهن‌ترین آثار آن یا «داستان تامبوکا» (۱۷۲۸ میلادی) است. ادبیات پیشااستعماری آفریقا همچنین شامل سنت‌های گستردهٔ دست‌نوشته‌نویسی بود، به‌ویژه در مناطقی که با شبکه‌های دانشورانِ اسلامی پیوند داشتند. پژوهشی که در چارچوب طرح «اسلام در شاخ آفریقا» با بودجهٔ شورای پژوهش اروپا انجام شد، بیش از ۴٬۵۰۰ متن دست‌نوشتهٔ پیش‌تر ثبت‌نشده را شناسایی کرد که به عربی و زبان‌های بومی آفریقایی در سراسر شاخ آفریقا (اتیوپی، اریتره، جیبوتی، سومالی و سومالی‌لند) تولید شده بودند. شمال آفریقای سده‌های میانه دانشگاه‌هایی چون دانشگاه‌های فاس و قاهره را با ادبیات گسترده‌ای در خود جای داده بود. ادبیات آفریقا در دورهٔ استعمار شناخته‌شده‌ترین آثار آفریقایی در غرب از دوران استعمار و تجارت برده، عمدتاً هستند، مانند «» اثر الاودا اکویانو . در دورهٔ استعماری، آفریقاییانی که با زبان‌های اروپایی آشنا شدند، آغاز به نوشتن به این زبان‌ها کردند. از آفریقای جنوبی نخستین نمایشنامهٔ آفریقایی به زبان انگلیسی را با عنوان «دختری که برای نجات کشت» در منتشر کرد. در ، نگوگی وا تیونگو از کنیا نخستین نمایشنامهٔ آفریقای شرقی به نام «» را نوشت که هشداری دربارهٔ قبیله‌گرایی بود. از نخستین آثار ادبی آفریقایی که به شهرت جهانی دست یافت، رمان «» نوشتهٔ چینوآ آچه‌به بود که در سال ۱۹۵۸ منتشر شد و پیامدهای استعمار بر جامعهٔ سنتی آفریقایی را واکاوی کرد. ادبیات آفریقا در اواخر دورهٔ استعمار (از پایان جنگ جهانی اول تا استقلال) به‌تدریج درونمایه‌های رهایی، استقلال و (در میان آفریقاییان سرزمین‌های فرانسوی‌زبان) نگریتود را بازتاب داد. | ## بخش 3: ادبیات آفریقا | یکی از رهبران جنبش نگریتود، شاعر و رئیس‌جمهور بعدی سنگال، لئوپولد سدار سنگور، در نخستین گلچین شعر فرانسوی‌زبان نوشته‌شده توسط آفریقاییان را با پیشگفتاری از نویسندهٔ اگزیستانسیالیست فرانسوی ژان-پل سارتر منتشر کرد. بسیاری از نویسندگان این دوره مستقیماً رنج کشیدند: در نبرد برای بیافرا در جنگ داخلی نیجریه کشته شد؛ منگان والی سروته بر پایهٔ بازداشت و بدون محاکمه آزاد شد؛ در لندن در ۱۹۷۰ خودکشی کرد؛ از مالاوی بدون اتهام رسمی زندانی شد و کن سارو-ویوا در سال ۱۹۹۵ توسط حکومت نظامی نیجریه اعدام شد. ادبیات پسااستعماری با رهایی و افزایش سواد پس از استقلال بیشتر کشورهای آفریقایی در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، ادبیات آفریقا هم از نظر کمّیت و هم از نظر شناخته‌شدگی رشد چشمگیری داشت. نویسندگان آفریقایی در این دوره هم به زبان‌های غربی (به‌ویژه انگلیسی، فرانسوی و پرتغالی) و هم به زبان‌های سنتی آفریقایی مانند هوسه نوشتند. علی مزروعی و دیگران هفت رویارویی را به‌عنوان درونمایه‌های اصلی این دوره برمی‌شمرند: رویارویی میان گذشتهٔ آفریقا و حال آن، سنت و نوگرایی، بومی و بیگانه، فردگرایی و جامعه، سوسیالیسم و سرمایه‌داری، توسعه و خودبسندگی و آفریقایی‌بودن و انسانیت.Mazrui, Ali A., et al. درونمایه‌های دیگر شامل مشکلات اجتماعی چون فساد، نابرابری‌های اقتصادی در کشورهای تازه‌استقلال‌یافته و حقوق و نقش زنان است. نویسندگان زن امروزه جایگاه بسیار بهتری در ادبیات منتشرشدهٔ آفریقا دارند (نگاه کنید به «» ویراستهٔ ، ۱۹۹۲). در ، وله سوینکا از نیجریه نخستین نویسندهٔ آفریقایی پسااستعماری شد که جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. دیگر برندگان آفریقایی نوبل ادبیات عبارتند از: نجیب محفوظ (مصر) در ۱۹۸۸، نادین گوردیمر (آفریقای جنوبی) در ۱۹۹۱، جان ماکسول کوتسی (آفریقای جنوبی) در ۲۰۰۳، دوریس لسینگ (بریتانیا/زیمبابوه) در ۲۰۰۷ و عبدالرزاق قورنه (تانزانیا) در ۲۰۲۱. رویدادهای ادبی از جمله جایزه‌های ادبی رواج یافته‌اند و برخی از آن‌ها با مفاهیم نوآورانه متمایز می‌شوند؛ نمونهٔ گویا در این زمینه است.Bellanaija.com ، بستر برخطی که بنیان نهاد، «پیشروترین مجلهٔ ادبی آفریقا» خوانده شده‌است. یادآوری می‌کند که «تکانه‌های پویای دیجیتالِ خلاقیت آفریقایی نه‌تنها ادبیات آفریقا را دگرگون کرده بلکه فرهنگ ادبی را به‌طور بنیادین تغییر داده‌است.»arch 2023 گسترش کاربرد اینترنت شیوهٔ دسترسی خوانندگان ادبیات آفریقا به محتوا را نیز دگرگون کرده و به برآمدن بسترهای خوانش و نشر دیجیتال مانند انجامیده‌است. دوگانهٔ زبان و هویت یکی از چالش‌های بنیادین ادبیات آفریقا، دوگانهٔ زبان نوشتار بوده‌است. نخستین نویسندگان آفریقایی خود را «نویسندگان آفریقایی» خواندند و بر عهده گرفتند که به زبان استعماری برای جامعهٔ آفریقایی سخن بگویند، حتی اگر آثارشان بازتاب‌دهندهٔ بافت محلی بود. این «دوراهی بنیادین ادبیات آفریقایی به زبان اروپایی» به‌معنای بازنمایی واقعیت آفریقایی در زبانی بود که تنها نخبگان تحصیل‌کرده در زندگی روزانه به کار می‌بردند، در حالی که ارتباطات زیسته به زبان‌های آفریقایی صورت می‌گرفت و سنت‌های شفاهی غنی نیز به همان زبان‌ها سپرده می‌شدند. از دههٔ ۱۹۹۰ به بعد، بسیاری از نویسندگان آفریقایی دوباره به اروپا و ایالات متحده روی آوردند و برای بازار جهانی نوشتند. | ## جمع‌بندی | امروزه نویسندگانی چون بر آن‌اند که «ادبیات آفریقایی» به‌عنوان یک مقولهٔ واحد وجود ندارد و نویسندگان آفریقایی در واقع «آفروپولیتن» یعنی شهروندان جهانی با ریشه‌های آفریقایی هستند.