موضوع مقاله: ولایت تخار | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ولایت تخار | مقدمه: ولایت تَخار (سانسکریت: तुखार/توشارا، یونانی: Τόχαροι/تُخاروی، لاتین: Tochari/توچاری، تبتی: Tho-gar/توگار، چینی: 覩货罗/دولولو) یکی از ۳۴ ولایات افغانستان است که در شمال‌شرق این کشور به مرکزیت شهر تالقان واقع شده است. | ## بخش 1: ولایت تخار | این ولایت از شمال با تاجیکستان، از شرق با بدخشان، از جنوب با پنجشیر و بغلان و از غرب با قندوز هم‌مرز است. تخار با مساحتی معادل ۱۲٬۴۵۷ کیلومتر مربع، جمعیتی بالغ بر ۱٬۰۹۳٬۰۹۲ نفر را در خود جای داده است. این ولایت نام خود را از قوم باستانی تخارها گرفته است که در هزاره اول پیش از میلاد در این منطقه ساکن بودند و بعدها امپراتوری قدرتمند کوشانی را بنیان نهادند. تخار به دلیل موقعیت استراتژیک و حاصلخیزی زمین‌هایش، در طول تاریخ همواره یکی از کانون‌های مهم سیاسی، فرهنگی و اقتصادی در منطقه خراسان بزرگ بوده است. آمودریا و رود کوکچه مهم‌ترین رودهای این ولایت هستند که نقش حیاتی در کشاورزی آن دارند. توخارا (Tokhara): در متون بودایی قرن چهارم میلادی، مانند ویبهاسا-ساسترا، به این شکل آمده است. در دوره‌های اسلامی، این منطقه به تخارستان معروف بود که گستره آن وسیع‌تر از ولایت امروزی تخار بود. آن‌ها سپس شاهنشاهی کوشانی را بنیان نهادند که به یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های جهان باستان تبدیل شد. محوطه باستانی آی‌خانم، که گمان می‌رود همان اسکندریه اوکسیانا باشد، نشان‌دهنده عمق نفوذ فرهنگ هلنیستی در این منطقه است. پس از کوشانیان، این منطقه تحت سلطه کیداریان، هفتالیان و شاهنشاهی ساسانی قرار گرفت. دوره اسلامی تا معاصر در اواسط قرن هفتم میلادی (حدود سال ۳۲ قمری)، تخارستان توسط سپاهیان مسلمان به رهبری عبدالله بن عامر فتح شد. در قرون بعدی، این منطقه به ترتیب تحت حاکمیت طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، غوریان و خوارزمشاهیان قرار گرفت. پس از انعقاد معاهدهٔ صلح در سال ۱۷۵۰، بین مراد بیگ بخارا و احمد شاه درانی، تخار به امپراتوری درانی واگذار گردید. پس از حکومت درانی‌ها، تخار تحت اداره سلسله بارکزایی قرار گرفت و در طی سه جنگ افغان و انگلیس، تخار دست نخورده باقی ماند. تاریخ معاصر در سال ۱۹۶۴ میلادی، در نتیجه اصلاحات اداری، ولایت قطغن به سه ولایت بغلان، کندز و تخار تقسیم شد و ولایت تخار به شکل امروزی خود به وجود آمد. در دوران جنگ شوروی در افغانستان، این ولایت یکی از پایگاه‌های اصلی نیروهای مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود و برهان‌الدین ربانی بود. پس از سقوط دولت کمونیستی، و به ویژه پس از سقوط کابل به دست طالبان در سال ۱۹۹۶، شهر تالقان به عنوان مرکز سیاسی و نظامی دولت اسلامی افغانستان و مقر فرماندهی ائتلاف شمال عمل می‌کرد. | ## بخش 2: ولایت تخار | این شهر تا ژانویه ۲۰۰۱ در کنترل نیروهای ائتلاف شمال باقی ماند تا اینکه توسط طالبان تصرف شد، اما در نوامبر همان سال دوباره به کنترل ائتلاف شمال درآمد. ۲۰۰۱ الی ۲۰۱۵ در اوایل سال ۲۰۰۰، نیروهای کمک بین‌المللی امنیت (ISAF) مسئولیت امنیتی منطقه تخار را که در آن زمان توسط آلمان اداره می‌شد، بر عهده گرفتند. این ولایت همچنین شاهد برخی تحولات و استقرار نیروهای امنیت ملی افغانستان (ANSF) نیز بود. در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۵، زمین‌لرزه‌ای شدید به بزرگی ۷٫۵ ریشتر این ولایت را لرزاند که خسارات جانی و مالی فراوانی به بار آورد. جغرافیا ولایت تخار در شمال‌شرق افغانستان واقع شده و منطقه‌ای عمدتاً کوهستانی و حاصلخیز است. رود کوکچه نیز از مرکز این ولایت عبور کرده و در ولسوالی دشت قلعه به آمودریا می‌پیوندد. رودهای فرعی دیگری مانند رود تالقان و رود فرخار نیز در حاصلخیزی این منطقه نقش دارند. آب و هوا آب و هوای تخار قاره‌ای است؛ تابستان‌ها گرم و خشک و زمستان‌ها سرد و برفی. دمای هوا در زمستان در مناطق کوهستانی گاهی به منفی ۲۹ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و در تابستان در دشت‌های شمالی تا ۴۰ درجه سانتی‌گراد افزایش می‌یابد. دولت و سیاست تخار از ولایت‌های زراعتی و سرسبز بوده، در حدود ۴۰۰ کیلومتری کابل واقع است و از جمله ولایات درجه دوم محسوب می‌شود. فهرست ولسوالی‌ها ولسوالی مرکز جمعیت (۱۴۰۴) مساحت اشکمش اشکمش ۷۲٬۶۸۸ ۱٬۵۸۷ کیلومتر مربع بنگی بنگی ۴۳٬۲۹۴ ۵۶۶ کیلومتر مربع بهارک بهارک ۳۸٬۰۸۱ ۳۲۱ کیلومتر مربع تالقان تالقان ۲۸۴٬۹۹۰ ۱٬۰۷۴ کیلومتر مربع چال چال ۳۴٬۷۵۱ ۳۳۱ کیلومتر مربع چاه‌آب چاه‌آب ۹۹٬۰۹۱ ۷۶۴ کیلومتر مربع خواجه بهاءالدین خواجه بهاءالدین ۲۸٬۶۷۰ ۴۴۷ کیلومتر مربع خواجه غار خواجه غار ۸۳٬۲۶۴ ۴۰۲ کیلومتر مربع درقد درقد ۳۳٬۱۵۸ ۳۹۳ کیلومتر مربع دشت قلعه دشت قلعه ۳۹٬۳۸۵ ۲۸۱ کیلومتر مربع روستاق روستاق ۲۰۳٬۴۰۵ ۱٬۹۱۵ کیلومتر مربع فرخار فرخار ۵۷٬۹۲۹ ۱٬۲۱۴ کیلومتر مربع کلفگان کلفگان ۴۳٬۴۳۹ ۴۷۹ کیلومتر مربع نمک‌آب نمک‌آب ۱۵٬۰۵۹ ۵۳۲ کیلومتر مربع ورسج میان شهر ۴۶٬۷۶۹ ۱٬۷۹۱ کیلومتر مربع هزارسموچ هزارسموچ ۱۶٬۹۴۱ ۳۰۹ کیلومتر مربع ینگی‌قلعه ینگی‌قلعه ۵۵٬۷۴۲ ۲۴۷ کیلومتر مربع اقتصاد اقتصاد تخار عمدتاً بر پایه کشاورزی، مالداری و صنایع دستی استوار است. زمین‌های حاصلخیز این ولایت که توسط رودهای آمو و کوکچه آبیاری می‌شوند، برای کشت محصولاتی چون گندم، جو، برنج و ذرت بسیار مناسب است. تخار با تولید سالانه حدود ۷۵ هزار تن برنج، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان این محصول در کشور است. باغداری نیز در این ولایت رونق دارد و محصولاتی مانند سیب، گیلاس، زردآلو، انگور و خربوزه از تولیدات مهم آن هستند. چرم‌دوزی (چموس‌دوزی)، تولید لباس‌های پشمی، خامک‌دوزی و بافت پارچه‌های سنتی مانند اَلَچه از جمله مهم‌ترین صنایع دستی این ولایت هستند که عمدتاً توسط زنان در روستاها تولید می‌شوند. همچنین، این ولایت دارای ذخایر بزرگ زغال‌سنگ است که معدن اصلی آن در ولسوالی چال قرار دارد. زیرساخت‌ها حمل و نقل فرودگاه تالقان مهم‌ترین فرودگاه این ولایت است که پروازهای داخلی را پشتیبانی می‌کند. | ## بخش 3: ولایت تخار | شبکه جاده‌ای تخار، این ولایت را به ولایات همجوار مانند کندز، بغلان و بدخشان متصل می‌کند. بندر شیرخان در ولایت کندز، نزدیک‌ترین مسیر تجاری برای دسترسی تخار به آسیای میانه است. انرژی بخش قابل توجهی از برق شهر تالقان و نواحی اطراف آن از طریق برق وارداتی از تاجیکستان تأمین می‌شود. این ولایت از نظر قومیتی متنوع است، اما تاجیک‌ها گروه قومی اکثریت را تشکیل می‌دهد. ازبک‌ها، پشتون‌ها، هزاره‌ها و کوچی‌ها از دیگر گروه‌های قومی ساکن در این ولایت هستند. زبان اصلی و رایج میان مردم، زبان فارسی با گویش محلی است و زبان‌های ازبکی و پشتو نیز گویشوران خود را دارند. موسیقی محلی با سازهایی مانند دنبوره، غیچک و رباب جایگاه ویژه‌ای در میان مردم دارد. در دهه‌های اخیر، فعالیت‌های فرهنگی با تأسیس انجمن‌های فرهنگی و رسانه‌های چاپی و دیجیتال گسترش یافته است. مکان‌های تاریخی تخار یکی از ولایات تاریخی بوده و قدمت آن به زمان اسکندر مقدونی برمی‌گردد. جغرافی نگاران یونانی (استرابون) و (بطلیموس) در آثارشان در تقریباً ۲۳۰۰ سال قبل از شهری به نام اسکندریهٔ آمودریا یا اسکندریهٔ اوکسیانا خبر داده بودند. اما تا این اواخر معلوم نبود که این شهر افسانه‌ای اسکندر مقدونی درخاک کدام یک از کشورهای آسیا مدفون و گمنام مانده است. سال‌ها بود که باستان‌شناسان و مورخان جهان به‌خصوص اروپایی‌ها به جستجوی ردپای سپاهیان اسکندر در شرق برآمده بودند. تا اینکه راز بزرگی برملا شد و شهر معمایی اسکندر در شرق یا همان اسکندریهٔ آمودریا در ناحیه شمال خاوری افغانستان (تخار) امروزی از زیرگرد قرون متمادی نمایان گردید که با کشف آن معماهای زیاد تاریخی و باستان‌شناسی حل و پرتو جدیدی بر زوایای تاریک تاریخ افغانستان افگنده شد. محوطهٔ باستانی اسکندریهٔ آمودریا در قریهٔ کوچکی که به نام آی خانم شهرت دارد واقع گردیده که به همین دلیل باستان‌شناسان نام محوطهٔ باستانی آن شهر یونانی و باختری، یعنی اسکندریه آمودریا را آی خانم گذاشتند. آی‌خانم: مهم‌ترین محوطه باستانی تخار و یکی از مهم‌ترین سایت‌های باستان‌شناسی افغانستان است. این شهر که گمان می‌رود همان اسکندریه اوکسیانا باشد، توسط اسکندر مقدونی بنا نهاده شد و در دوره یونان-باختری یکی از مراکز مهم فرهنگ هلنیستی در شرق بود. زیارت خواجه بهاءالدین: آرامگاه یکی از شخصیت‌های مهم نقشبندیه که در ولسوالی خواجه بهاءالدین قرار دارد. | ## جمع‌بندی | زیارت خواجه غار بابا قلعه ذوبین افراد سرشناس برهان‌الدین ربانی: رئیس‌جمهور پیشین افغانستان و از رهبران جهادی.