موضوع مقاله: ادبیات آمریکای لاتین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات آمریکای لاتین | مقدمه: ادبیات آمریکای لاتین در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم میلادی به‌شکل چشمگیری در جهان شناخته شد و این شهرت بیش از همه به کامیابی جهانی سبکی به نام واقع‌گرایی جادویی بازمی‌گردد. | ## بخش 1: ادبیات آمریکای لاتین | از همین‌رو، ادبیات این منطقه اغلب تنها با این سبک، با جنبش ادبی شناخته‌شده به و با برجسته‌ترین نمایندهٔ آن، گابریل گارسیا مارکز، پیوند خورده‌است. با این حال، ادبیات آمریکای لاتین از سنتی غنی و پیچیده برخوردار است که پیشینه‌ای چندصدساله دارد. این ادبیات به‌عنوان «بوتهٔ ذوب فرهنگ‌ها» توصیف شده و روشنفکران و ادیبان آمریکای لاتین نقشی بنیادین در شکل‌گیری هویت ملت‌های خود ایفا کرده‌اند. افزون بر ادبیات اسپانیایی‌زبان و پرتغالی‌زبان، آثار نوشته‌شده به زبان فرانسوی و نیز ادبیات بومیان این قاره بخشی از این میراث گسترده به‌شمار می‌آیند. پیشینه ادبیات پیش از کلمب فرهنگ‌های پیشاکلمبی عمدتاً شفاهی بودند، هرچند مایاها و آزتک‌ها در مکزیک کنونی و برخی کشورهای آمریکای مرکزی دفترنامه‌های پیچیده‌ای تولید کردند. خط مایایی شامل نگاره‌های پیچیده‌ای بود که تاریخ، اسطوره‌ها و دیگر زمینه‌ها را بازمی‌نمایاند. روایت‌های شفاهی باورهای اسطوره‌ای و دینی گاه پس از ورود استعمارگران اروپایی ثبت شدند؛ چنان‌که دربارهٔ پوپول ووه چنین رخ داد. 27 ادبیات دوران استعمار از نخستین لحظهٔ رویارویی اروپاییان با دنیای نو، کاشفان و کنکیستادورها گزارش‌ها و سالنامه‌هایی از تجربه‌هایشان نوشتند؛ از جمله نامه‌های کریستف کلمب یا توصیف از فتح امپراتوری آزتک توسط اسپانیا. گاه رویه‌های استعماری مناظره‌ای سرزنده دربارهٔ اخلاق استعمار و جایگاه بومیان برمی‌انگیخت؛ چنان‌که در اثر بارتلمه د لاس کاساس با عنوان «گزارش کوتاهی از ویرانی هند غربی» بازتاب یافت. نخستین چاپخانهٔ آمریکای شمالی در سال ۱۵۳۹ در مکزیکوسیتی کنونی به‌دست خوان کرومبرگر بنیان نهاده شد. نویسندگانی چون اینکا گارسیلاسو د لا وگا و گزارش‌هایی از فتوحات اسپانیایی نوشتند که اغلب دیدگاهی متفاوت از نگاه استعمارگران عرضه می‌کرد.Vgl. در دوران استعمار، فرهنگ مکتوب بیشتر در دست کلیسا بود و در همین بستر بود که خوانا اینس د لا کروز شعرها و جستارهای فلسفی ماندگار خود را نوشت. علاقهٔ او به اندیشهٔ علمی و آزمایش‌گری به گفت‌وگوها و نوشته‌هایی حرفه‌ای با آیزاک نیوتن انجامید. در اواخر سدهٔ هجدهم و آغاز سدهٔ نوزدهم، سنت ادبی مستقل شکل گرفت و نخستین رمان‌ها پدید آمدند؛ از جمله نوشتهٔ در سال ۱۸۱۶. سدهٔ نوزدهم سدهٔ نوزدهم دوران «داستان‌های بنیادین» بود (به تعبیر منتقد ادبی)؛ رمان‌هایی در سنت رمانتیک یا ناتورالیستی که می‌کوشیدند حسی از هویت ملی بیافرینند و اغلب بر نقش و حقوق بومیان یا دوگانهٔ «تمدن یا بربریت» تمرکز داشتند. رمانتیسم سپس به‌دست نویسندگان برجسته‌ای پی گرفته شد؛ از جمله دومینگو فوستینو سارمینتو با اثر (۱۸۴۵). همچنین با رمان (۱۸۶۲) که نخستین رمان شیلیایی شناخته می‌شود، در آن واحد هم داستان عاشقانهٔ پرشوری بود و هم حماسه‌ای ملی دربارهٔ انقلاب. دیگر داستان‌های بنیادین دربرگیرندهٔ (۱۸۶۷) اثر خورخه ایساکس از کلمبیا، (۱۸۷۹) اثر از اکوادور و (۱۹۰۲) اثر از برزیل است. از دیگر آثار مهم سدهٔ نوزدهم، منظومهٔ حماسی مارتین فیرو (۱۸۷۲) اثر خوزه هرناندز است. داستان یک گائوچوی فقیر که به جبههٔ جنگ مرزی فرستاده می‌شود، نمونه‌ای از ژانر «گائوچسک» است؛ گونه‌ای شعر آرژانتینی که بر زندگی گائوچوها تمرکز دارد. رمانتیسم، واقع‌گرایی، ناتورالیسم و جریان‌های نوپدید جنگ‌های استقلال آمریکا از اسپانیا در آغاز سدهٔ نوزدهم، درونمایه‌های هویت، مقاومت و حقوق بشر را در ادبیات آمریکای لاتین پررنگ کرد. نویسندگان اغلب از جنبش‌های ادبی رایج مانند رمانتیسم، رئالیسم و ناتورالیسم پیروی کرده و نوآوری‌هایی در آن‌ها پدیدآوردند، اما بسیاری نیز اندیشه‌هایی چون ملی‌گرایی و استقلال را کاویدند. ادبیات استعمار ادبی هرچند شاید از سدهٔ هفدهم سر برآورده بود، اما در سدهٔ نوزدهم به‌شکل مقاومت در برابر اسپانیا، ایالات متحده و دیگر قدرت‌های استعمارگر محبوبیت یافت. نویسندگان آمریکای لاتین در پی هویتی آمریکای‌لاتینی بودند و این جست‌وجو بعدها پیوند نزدیکی با جنبش ادبی «مدرنیسمو» پیدا کرد. در دوران استعمار، نویسندگان مرد بر ادبیات چیره بودند به‌جز نام‌هایی چون خوانا اینس د لا کروز؛ اما در سدهٔ نوزدهم تحولی آغاز شد که به حضور بیشتر زنان نویسنده انجامید. افزایش آموزش زنان، نویسندگانی چون با رمان «ساب» (۱۸۴۱)، با رمان «پرندگان بی‌آشیان» (۱۸۸۹) و (۱۸۱۸–۱۸۹۲) را به پیشگامی رساند. | ## بخش 2: ادبیات آمریکای لاتین | زنان نویسندهٔ این دوره اغلب از نابرابری‌هایی می‌نوشتند که بازماندهٔ استعمار بود: به‌حاشیه‌رانی و ستم بر بومیان، بردگان و زنان. نیز با رمان ناتورالیستی «بلانکا سول» (۱۸۸۸) کمبود گزینه‌های شغلی زنان را در جامعهٔ پرو به نقد کشید. مدرنیسمو، آوانگارد و پیشگامان بوم در اواخر سدهٔ نوزدهم، پدید آمد؛ جنبشی شاعرانه که متن بنیادینش «آسول» (۱۸۸۸) اثر روبن داریوی نیکاراگوئه‌ای بود. مدرنیسمو نخستین جنبش شعری آمریکای لاتین بود که بر فرهنگ ادبی بیرون از منطقه نفوذ گذاشت و نیز نخستین ادبیات به‌معنای واقعی آمریکای‌لاتینی به‌شمار می‌رفت؛ زیرا تفاوت‌های ملی دیگر اهمیت چندانی نداشتند و نویسندگان در پی پیوندهای فراملی بودند. خوزه مارتی، هرچند میهن‌دوست کوبایی بود، در مکزیک و ایالات متحده نیز زیست و برای نشریات آرژانتین و جاهای دیگر نوشت. در سال ۱۹۰۰، از اروگوئه اثر «آریل» را نوشت که به بیانیه‌ای برای بیداری فرهنگی منطقه تبدیل شد.Granés 2022, S. دلمیرا آگوستینی، یکی از چهره‌های زن مدرنیسمو، شعرهایی سرود که هم تصاویر مدرنیستی معمول (مانند قو) را به‌کار می‌برد و هم آن‌ها را با پیام‌های فمینیستی و درونمایه‌های شهوانی سازگار می‌کرد. هرچند خود مدرنیسمو اغلب زیبایی‌شناسانه و ضدسیاسی تلقی می‌شد، برخی شاعران و جستارنویسان از جمله مارتی و همچنین پروییان و خوزه کارلوس ماریاتگوئی انتقادهای تأثیرگذاری از نظم اجتماعی و به‌ویژه وضعیت بومیان آمریکای لاتین مطرح کردند. بدین‌ترتیب، آغاز سدهٔ بیستم شاهد برآمدن نیز بود؛ جریانی که پیش‌تر آن را محبوب کرده بود و به بازنمایی فرهنگ بومیان و بی‌عدالتی‌هایی که این جوامع تحمل می‌کردند اختصاص داشت. ادبیات مقاومت در برابر استعمار که از سدهٔ نوزدهم آغاز شده بود، در مدرنیسمو نیز نقشی کلیدی داشت. مارتی خوانندگان را از گرایش‌های امپریالیستی ایالات متحده هشدار داد و آثاری چون «آمریکای ما» (۱۸۹۲) نوشت. داریو نیز با شعر «به روزولت» و آثار دیگرش تهدید امپریالیسم آمریکایی را برجسته ساخت. آرژانتینی خورخه لوئیس بورخس گونه‌ای تازه از داستان کوتاه فلسفی آفرید و به یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان آمریکای لاتین تبدیل شد. هم‌زمان روبرتو آرلت سبکی بسیار متفاوت عرضه کرد که به فرهنگ توده‌ای و ادبیات عامه‌پسند نزدیک‌تر بود و شهرنشینی و مهاجرت اروپایی به مخروط جنوبی را بازمی‌تابید. ونزوئلایی رومولو گایه‌گوس در ۱۹۲۹ رمان دنیا باربارا را نوشت که به یکی از شناخته‌شده‌ترین رمان‌های آمریکای لاتین تبدیل شد. این رمان اثری است که ستیز تمدن و بربریت را در دشت‌های آمریکای جنوبی تصویر می‌کند و شاهکاری از به‌شمار می‌رود. چهره‌های برجستهٔ برزیل در این دوره شامل ماشادو د آسیس هستند که با نگاه کنایه‌آمیز و تحلیل روان‌شناختی ژرف، نثر برزیلی را به گستره‌ای جهانی رساند. شاعران مدرنیست برزیل مانند ماریو جی آندراجی، (که او قدرت‌های برزیل را می‌ستود) و کارلوس دروموند د آندره نیز نقش مهمی ایفا کردند. در مکزیکِ دههٔ ۱۹۲۰، و نمایندهٔ نفوذ جنبش‌های آوانگارد بودند و انقلاب مکزیک الهام‌بخش رمان‌هایی چون اثر ماریانو آزوئلا شد. در دههٔ ۱۹۳۰، نویسندهٔ ونزوئلایی با رمان (۱۹۳۱) بنیان‌گذار واقع‌گرایی جادویی به‌شمار آمد. در دههٔ ۱۹۴۰، آلخو کارپانتیه مفهوم «شگفت‌انگیز واقعی» را ابداع کرد و همراه با خوآن رولفو و میگل آنخل آستوریاس پیشگام بوم ادبیات آمریکای لاتین شد. استادان شعر نثر دربرگیرندهٔ خورخه لوئیس بورخس، پابلو نرودا، اکتاویو پاز، آلخاندرا پیسارنیک و هستند. پیشتازان شعر نو که عشق، رمانس و تعهد به سیاست چپ منطقه‌ای را بیان می‌کردند، سزار وایهو (پرو) و برندهٔ جایزه نوبل پابلو نرودا (شیلی) بودند. در پی آنان ارنستو کاردنال (نیکاراگوئه)، (السالوادور)، نیکولاس گیین (کوبا)، گونزالو روخاس (شیلی) و ماریو بندتی (اروگوئه) قرار داشتند. در شیلی، و دیگران در ۱۹۳۸ گروه را بنیان نهادند که از فراواقع‌گرایی و نیز ویسنته اوییدوبرو تأثیر پذیرفته بود. بوم ادبیات آمریکای لاتین پس از جنگ جهانی دوم، آمریکای لاتین از رونق اقتصادی فزاینده‌ای بهره‌مند شد و اعتمادبه‌نفس تازه‌ای نیز به انجامید. | ## بخش 3: ادبیات آمریکای لاتین | از ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۷ برخی از مهم‌ترین آثار بنیادین بوم منتشر شدند و به‌زودی فراتر از آمریکای لاتین شناخته و ستوده شدند. بسیاری از این رمان‌ها و مجموعه‌داستان‌ها تا اندازه‌ای شورشی در برابر هنجارهای عمومی فرهنگ آمریکای لاتین بودند. نویسندگان مرزهای سنتی را درمی‌نوردیدند، با زبان آزمایش می‌کردند و اغلب سبک‌های گوناگون نوشتن را درمی‌آمیختند. نویسندگان بوم از ساختارهای روایی سنتی فراتر رفتند و روایت غیرخطی و آزمایشی را پذیرفتند. چهرهٔ خورخه لوئیس بورخس، هرچند خود نویسندهٔ بوم نبود، تأثیری شگرف بر نسل بوم داشت. نویسندگان آمریکای لاتین از نویسندگان آمریکای شمالی و اروپایی چون ویلیام فاکنر، جیمز جویس و ویرجینیا وولف و نیز از شاعر و نمایشنامه‌نویس اسپانیایی فدریکو گارسیا لورکا الهام می‌گرفتند. رمان‌های جسورانه و تجربی مانند (۱۹۶۳) اثر خولیو کورتاسار که به اسپانیایی منتشر و به‌سرعت به انگلیسی ترجمه شدند، شاخص این دوره بودند. از ۱۹۶۶ تا ۱۹۶۸، ماهنامهٔ تأثیرگذار را منتشر کرد که گزیده‌هایی از رمان‌های منتشرنشدهٔ نویسندگان تازه مانند گیلرمو کابررا اینفانته و و نیز دو فصل از صد سال تنهایی گابریل گارسیا مارکز را در ۱۹۶۶ دربرداشت. در ۱۹۶۷ این کتاب یکی از رمان‌های تعریف‌کنندهٔ بوم شد و ادبیات آمریکای لاتین را با واقع‌گرایی جادویی پیوند زد؛ هرچند نویسندگان مهم دیگری چون ماریو بارگاس یوسا و کارلوس فوئنتس به‌آسانی در این چارچوب نمی‌گنجیدند. دیگر رمان‌نویسان مهم این دوره خوسه دونوسو از شیلی، آگوستو مونترسو از گواتمالا و گیلرمو کابررا اینفانته از کوبا بودند. برخی نویسندگان کامیابی بوم را باری بر دوش خود می‌دانستند و کاریکاتوری را که ادبیات آمریکای لاتین را به واقع‌گرایی جادویی فرومی‌کاست، آشکارا رد می‌کردند. از دیگر چهره‌های مهم، سزار آیرا آرژانتینی و فرناندو بایخو کلمبیایی را باید نام برد که اثرش «باکرهٔ آدمکشان» خشونت در مدیین تحت سیطرهٔ قاچاق مواد مخدر را تصویر می‌کند. زنان در ادبیات آمریکای لاتین حضور زنان در ادبیات آمریکای لاتین پیشینه‌ای دراز دارد. بسیاری از آثار زنان این دوره جامعه‌های پدرسالار آمریکای لاتین را به چالش کشیدند و ریاکاری طبقهٔ حاکم و نهادهای فاسد دولتی را به نقد کشاندند. در سدهٔ بیستم، دلمیرا آگوستینی در مدرنیسمو، آلخاندرا پیسارنیک در شعر و ایزابل آلنده، لوئیزا والنزوئلا و لائورا اسکیبل در داستان‌نویسی از جملهٔ زنان برجسته‌ای بودند که ادبیات منطقه را غنا بخشیدند. ادبیات بومی‌گرایی (ایندیخنیسمو) جریانی ادبی بود که به بازنمایی فرهنگ بومیان و بی‌عدالتی‌های وارد بر آنان اختصاص داشت. ریشه‌های آن به آثار بازمی‌گشت و سپس در آغاز سدهٔ بیستم با آثار خوسه ماریا آرگداس و روساریو کاستیانوس به اوج رسید. خوزه کارلوس ماریاتگوئی نیز نمایندهٔ برجستهٔ این جریان بود که می‌کوشید پیوندی میان مارکسیسم و ذهنیت آمریکای لاتین برقرار سازد. واقع‌گرایی جادویی واقع‌گرایی جادویی سبکی ادبی است که ادبیات آمریکای لاتین را در سدهٔ بیستم بیش از هر سبک دیگری در جهان شناساند. ریشه‌های این سبک را می‌توان در آثار در دههٔ ۱۹۳۰ و سپس آلخو کارپانتیه با مفهوم «شگفت‌انگیز واقعی» ردیابی کرد. گابریل گارسیا مارکز با رمان صد سال تنهایی برندهٔ جایزهٔ (۱۹۶۷) شد و واقع‌گرایی جادویی را به شناخته‌ترین سبک آمریکای لاتین تبدیل کرد. با این حال، نویسندگانی مانند ماریو بارگاس یوسا و کارلوس فوئنتس آثارشان فراتر از این چارچوب بود. پس از فروکش کردن بوم، واقع‌گرایی جادویی با واکنش‌های انتقادی نیز روبه‌رو شد و مفهوم «ماکوندیسمو» به‌عنوان نقد افراط در کاربرد این سبک مطرح گردید. میراث و جایگاه جهانی ادبیات آمریکای لاتین با در هم آمیختن سنت‌های بومی، استعماری و مدرن، یکی از غنی‌ترین و پویاترین سنت‌های ادبی جهان را شکل داده‌است. این ادبیات چندین برندهٔ جایزهٔ نوبل به جهان عرضه کرده‌است؛ از جمله میگل آنخل آستوریاس (۱۹۶۷)، پابلو نرودا (۱۹۷۱)، گابریل گارسیا مارکز (۱۹۸۲)، اکتاویو پاز (۱۹۹۰) و ماریو بارگاس یوسا (۲۰۱۰). | ## جمع‌بندی | تأثیر این ادبیات بر ادبیات جهان، به‌ویژه از راه واقع‌گرایی جادویی و بوم، ژرف و ماندگار بوده‌است.