موضوع مقاله: مردم لاکی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مردم لاکی | مقدمه: لاک‌هاپیشینۀ تاریخی سرزمین داغستان یا لَک‌هالکهای داغستان، هادی اسفندیاری، انتشارات زرنوشت، تهران، چاپ ۱۴۰۱، شابک: ۳–۰۵۷–۳۸۰–۶۲۲–۹۸۷ گروه قومی در داغستان در قفقاز شمالی روسیه می‌باشند. | ## بخش 1: مردم لاکی | این منطقهٔ قومی فرهنگی به عنوان لاکیه شناخته می‌شود که جمعیتی حدود ۱۸۰٬۰۰۰ نفر دارد. منطقهٔ زندگی لک‌ها از نظر تاریخی بخش مرکزی داغستان کوهستانی (منطقهٔ لاک و کول) است و یکی از قوم‌های بومی داغستان به‌شمار می‌آیند. یکی از متخصصان برجستهٔ تاریخ آلبانیای قفقاز، کامیلا تریویر می‌گوید: «به نظر من لگ‌ها در منطقه‌های کوهستانی حوزهٔ رودخانه سامور، شمال منطقهٔ سکونت اودین‌ها و آلبان‌ها زندگی می‌کردند. این موضوع که استرابون لگ‌ها و گِل‌ها را از اقوام سکا می‌داند این تفاوت اساسی را آشکار می‌کند که قوم کوه‌نشین لگ با اودیان و آلبان‌ها تفاوت داشته‌اند.» ام. آر شیخ سعیدف نام لگ باستانی را با لک گرجی مرتبط می‌دانند و می‌گوید: «از نظر هویت و مکان واژهٔ لک دارای چند معنی است. به معنایی دیگر و بنابر نظر تاریخ‌نگار گرجی لئونتی مروویلی این واژه به بخش بزرگی از قوم‌های داغستان در سده‌های میانه دلالت می‌کرده است. به معنای دیگر معنای این واژه گسترش یافته و برای بخش بزرگی از قلمرو داغستان به کار می‌رود، ولی نه به همهٔ بخش‌های داغستان. به‌طور کلی نام لاک ریشه در واژهٔ باستانی لگ و واژه گرجی لک دارد.» نیکولای تروبتسکوی می‌گوید: «چچن‌ها، لاک‌ها (کوموخ‌ها)، اودیان گروهی را تشکیل می‌دهند که از نسل لگوی (لگای)های باستانی هستند.» پژوهشگران و خاورشناسان سرشناسی چون پیوتر اوسلار و لاورف نام لگی را با نام‌های داغستانی لاک، لک، لکزی و لزگی دارای یک تعریف می‌دانند، ولی مشخص نیست که این تعریف مربوط به نیاکان لاک‌ها می‌شده یا این که مربوط به همهٔ ساکنان کوهستان‌های داغستان می‌شده است. رمضانف و شیخ سعیدف تأکید می‌کنند که «نمی‌توان ریشهٔ گِل‌ها و لگ‌ها را در یک قوم به خصوصی دانست. پیش از هر چیزی آنچه که از این نام‌ها استنباط می‌شود به‌طور کلی مردمان داغستان، از جمله مردمانی که زبان آن‌ها لزگی یا با لزگی هم خانواده بوده است می‌باشد.»Х. ریشه‌شناسی نام‌های لاک و کازیکوماخ (غازی قمق) در روسیهٔ پیش از انقلاب اکتبر لاک‌ها خود را کازیکوماخ، کازیکوموک یا لاک می‌نامیدند. بنا بر نوشته‌های تاریخ‌نگار و خاورشناس بزرگ واسیلی بارتلد، تیمور لنگ در اواخر سدهٔ چهاردهم وارد داغستان شد: «لشگرکشی تیمور به داغستان نشان داد که تا چه اندازه اندک اسلام در آن منطقه گسترش یافته است. در این زمان کوموک‌ها که اکنون مسلمان بودند و کازی کوموک نامیده می‌شدند (کازی از واژهٔ عربی غزا به معنی جنگ در راه عقیده می‌آید) از این رو به این نام خوانده می‌شدند که به عنوان مبارز در راه اسلام در برابر غیر مسلمانان می‌جنگیدند. پس از لشگرکشی تیمور به آن منطقه در اواخر سدهٔ چهاردهم کازی کوموک‌ها تیمور را دشمن خود می‌دانستند و از همسایگان غیر مسلمان خود در بخش جنوبی داغستان که قیطاق‌ها و آکوشین‌ها بودند پشتیبانی کردند. از این رو تیمور آنان را سرزنش کرد که نام کازی کوموک را آلوده کرده‌اند.» Магомед Гасанов. | ## بخش 2: مردم لاکی | همچنین ریشهٔ نام این قوم به گفتهٔ نیکلای دوبروین اینگونه آمده: «قومی که نزد ما به نام کازی کوموخ نامیده می‌شوند خود را لاک می‌نامند و سرزمینشان را لاکرال-کانو. پیدایش نام کازی کوموخ که نزد ما به لاک معروف است، این حقیقت را توضیح می‌دهد که این قوم این نام را به عنوان یک لقب افتخاری از نخستین آموزه‌های اسلام گرفته است که به معنای مبارز در راه عقیده می‌باشد. به این ترتیب که نام دهکدهٔ اصلی این قوم کوموخ (گوموک) بوده است که این دهکده دارای حاکم بوده است. از به هم پیوستن نام این دهکده با واژهٔ گازی که از غزای عربی می‌آید نام کازی-کوموخ پدید آمده است.» دین و مذهب لاک‌ها پیرو مذهب شافعی هستند. مسلمان شدن لاک‌ها اتحاد آن‌ها را حفظ کرده است و همچنین در طول تاریخ آن‌ها را در مقابل دولت‌های مسلمان محافظت کرده است. روستا نشینان لاک همچنین باورهای پیش از اسلام خویش را در کنار اسلام حفظ کرده‌اند. بیشتر این باور وجود دارد که این زبان به صورت منزوی از یک نقطه آغازین تحول یافته یا اگر ارتباطی با دیگر زبان‌ها داشته در طول زمان آن ارتباط را از دست داده است. لک ها یکی از اولین مردم داغستانی بودند که در قرن هشتم به اسلام گرویدند و برای قرن ها شهر مرکزی کوهستانی آنها کومخ مرکز آموزش اسلامی بود. اکنون در این عصر، لک‌ها برای بسیاری از داغستانی‌ها، تا حدی به دلیل رهبری باستانی آنها و همچنین اکنون به دلیل نفوذ متحدکننده آنها که در بسیاری از بخش‌های داغستان گسترش یافته‌اند، جایگاه احترام دارند. از دهه 1990، تعداد قابل توجهی از لک‌های شهرنشین به عیسی( مسیحی) ایمان آوردند - در حال حاضر بیش از 50 مؤمن( مسیحی) لک وجود دارد که عمدتاً در بخش‌های شهری داغستان هستند. مسلمانان اهل سنت از تعالیم قرآن پیروی می کنند و چهار خلیفه اول را جانشینان برحق محمد می دانند. زبان لک ها، یکی از زبان های ادبی شوروی داغستان زبان لک به گروه داغستانی زبان های قفقازی (ایبری-قفقازی) تعلق دارد. تقریباً 82200 نفر (سرشماری 1970) در مناطق لاکا، کولی و نوایا لاکا در شوروی داغستان صحبت می کنند. ساختار آوایی لک با وجود صامت های لبی شده [kƏv]، [tsƏv]، [t∫t∫v]، و [kh'v] و با تضاد واجی صامت های ساده و تشدید شده مشخص می شود که از نظر طول و عدم تمایل متمایز می شوند. زمان ها و حالت ها از یک ریشه اولیه (ریشه فعل با مصدر) یا از یک ریشه ثانویه (از مصدر) تشکیل می شوند. | ## بخش 3: مردم لاکی | در قرن هشتم، زبان لکی شروع به استفاده از کلمات قرضی از زبان های ارمنی، فارسی و ترکی کرد. دایره المعارف بزرگ شوروی، چاپ سوم (1970-1979) زبان و سواد غنی لکی تا قرن نوزدهم لک ها مانند همه مسلمانان داغستانی به عربی می نوشتند. از جمله این نویسندگان اولیه می‌توان به عمر بالکار، قاضی سعید حسین و حاجی موسی حاجی اشاره کرد. اولین اسناد نوشته شده به زبان لکی در اواسط قرن نوزدهم (با استفاده از خط عربی) ظاهر شد. از آنجایی که روستای کومخ مرکز فرهنگی، سیاسی و اقتصادی قلمرو لک بود، گویش کومخ اساس زبان ادبی تازه تأسیس لکی شد و معیار زبان ادبی امروزی باقی مانده است. ادبیات غنایی لک در اواخر قرن نوزدهم پدیدار شد (مثلاً یوسف قد، مرقولی) و ادبیات تاریخی (مثلاً شافعی نیتسوری). ادبیات لک دوره شوروی توسط هارون سعید (سعیدوف) تأسیس شد که هم اولین نویسنده نمایشنامه داغستانی و هم نویسنده اولین مجله بلشویک داغستانی - ایلچی (پیام آور) بود. سایر نویسندگان لک عبارتند از سعید گاویف، ابوطالب غفوروف، عبدالرحمن عمروف، و ای فندی کاپیف (که فقط به زبان روسی نوشته است). اکثر نویسندگان لک به زبان روسی می نویسند و اکثریت قریب به اتفاق کتاب ها و مقالاتی که به زبان لکی منتشر شده اند ترجمه از زبان های دیگر (به ویژه روسی) بوده اند. این قابل درک است زیرا تعداد کمی از گویشوران زبان لکی وجود دارد - نویسندگان برای داشتن خوانندگان بیشتر به زبان های دیگر می نویسند. در سال 1928، رژیم کمونیستی به عنوان بخشی از مبارزات ضد اسلامی خود، همه مردم مسلمان اتحاد جماهیر شوروی، از جمله لک ها را مجبور کرد که از خط لاتین به جای عربی استفاده کنند. ژنتیک براساس آزمایش ژنتیکی لاک ها به بقیه گویشوران زبان‌های قفقازی شمال شرقی شباهت دارند. پس از سقوط صفویه اما سرخای خان (سهراب خان) فرمانروای غازی قمق علم خودمختاری برافراشت و در برابر سپاه نادرشاه ایستادگی کرد که البته شکست خورد اما بعدها مورد لطف نادرشاه قرار گرفت. | ## جمع‌بندی | بعدها سرخای خان لکزی نواده سرخای خان (خان غاز قمق و لاک‌ها) از طرف حکومت قاجار والی داغستان شد وی به همراه شیخعلی خان قبه‌ای زیر پرچم ایران در سپاه عباس میرزا سال‌ها با روس‌ها جنگید.