موضوع مقاله: بازی بزرگ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بازی بزرگ | مقدمه: این دو امپراتوری استعماری از راه‌های نظامی و مذاکرات دیپلماتیک برای کسب و بازتعریف قلمروهای خود در آسیای مرکزی و جنوبی استفاده می‌کردند. | ## بخش 1: بازی بزرگ | تا اوایل سدهٔ بیستم، رشته‌ای از دولت‌ها، قبایل و سلطنت‌های مستقل از ساحل دریای خزر تا هیمالیای شرقی به مناطق تحت‌الحمایه یا سرزمین‌های این دو امپراتوری تبدیل شده بودند. هرچند بازی بزرگ با بی‌اعتمادی، توطئه‌های دیپلماتیک و جنگ‌های منطقه‌ای همراه بود، هرگز به جنگی تمام‌عیار مستقیم میان نیروهای استعماری روسیه و بریتانیا نینجامید. با این حال، این دو کشور در جنگ کریمه (۱۸۵۳–۱۸۵۶) با یکدیگر جنگیدند که بر بازی بزرگ تأثیر گذاشت. بریتانیا از گسترش جنوبی روسیه به سمت هند وابسته‌ترین مستعمرهٔ خود می‌ترسید، درحالی‌که روسیه از گسترش منافع بریتانیا به آسیای مرکزی واهمه داشت. در پاسخ، بریتانیا حفاظت از تمام مسیرهای دسترسی به هند را اولویتی برتر قرار داد، درحالی‌که روسیه به تسخیر نظامی آسیای مرکزی ادامه می‌داد. آگاه از اهمیت هند برای بریتانیا، تلاش‌های روسیه در این منطقه اغلب با هدف دریافت امتیازات دیپلماتیک از بریتانیا در اروپا بود. رقابت سدهٔ نوزدهمی روسیه و بریتانیا در آسیا با حملهٔ پاول یکم به هندوستان و همچنین جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴) و دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه (۱۸۲۶–۱۸۲۸) آغاز شد که ایران را به میدان رقابت میان قدرت‌های استعماری کشاند. هدف بریتانیا ایجاد یک دولت تحت‌الحمایه در افغانستان و حمایت از امپراتوری عثمانی، ایران قاجاری، خانات خیوه و امارت بخارا به‌عنوان کشورهای بافر بود تا از گسترش روسیه جلوگیری شود. این اقدام هند و مسیرهای تجاری دریایی کلیدی بریتانیا را با جلوگیری از دستیابی روسیه به بندری در خلیج فارس یا اقیانوس هند، محافظت می‌کرد. با گسترش و رقابت حوزه‌های نفوذ روسیه و بریتانیا، روسیه پیشنهاد داد که افغانستان به‌عنوان یک منطقهٔ بی‌طرف در نظر گرفته شود. در سپتامبر ۱۸۹۵، لندن و سنت‌پترزبورگ پروتکل‌های کمیسیون مرزی پامیر را امضا کردند که مرز میان افغانستان و امپراتوری روسیه را به روش‌های دیپلماتیک تعیین کرد. در اوت ۱۹۰۷ نیز قرارداد انگلو-روس (۱۹۰۷) انعقاد شد که اتحادی رسمی میان بریتانیا و روسیه ایجاد کرد و نفوذ هر یک از طرفین را در افغانستان، ایران و تبت به‌صورت رسمی مشخص نمود. در ژوئیهٔ ۱۸۴۰، کانولی در نامه‌ای به هنری راولینسون، که به‌تازگی به‌عنوان نمایندهٔ سیاسی در قندهار منصوب شده بود، نوشت: «شما بازی بزرگی، بازی نجیبی، پیش رو دارید.» کانولی امیدوار بود که راولینسون بتواند از طریق نفوذ بریتانیا در افغانستان، انسانیت را پیش ببرد و روابط دیپلماتیک را با امیرنشین‌های آسیای میانه بهبود بخشد. این اصطلاح پس از انتشار رمان «کیم» نوشتهٔ رودیارد کیپلینگ در سال ۱۹۰۱ به‌طور گسترده‌ای رایج شد. کیپلینگ در این رمان، «بازی بزرگ» را به‌عنوان رقابت پنهانی میان جاسوسان بریتانیایی و روس در آسیای مرکزی تصویر کرد و بدین‌گونه این عبارت را در ذهن عموم مردم جا انداخت. | ## بخش 2: بازی بزرگ | اولین استفادهٔ آکادمیک از اصطلاح «بازی بزرگ» در سخنرانی‌ای با عنوان «بازی بزرگ در آسیا (۱۸۰۰–۱۸۴۴)» توسط پروفسور اچ. با این حال، این اصطلاح تنها پس از جنگ جهانی دوم و به‌ویژه پس از جنگ شوروی و افغانستان (۱۹۷۹) در ادبیات تاریخی و سیاسی رایج شد. اولین نشانه‌های تهدید هند در آغاز سدهٔ نوزدهم، شبه‌قارهٔ هند تا حد زیادی تحت حکومت ایالت‌های مستقل و تا اندازه‌ای تحت حکومت کمپانی هند شرقی بود. در طول این سده، تقابل سیاسی و دیپلماتیکی میان بریتانیا و روسیه بر سر افغانستان شکل گرفت که بعدها «بازی بزرگ» نام گرفت. سیاست خارجی روسیه از این دیدگاه شکل گرفته بود که بریتانیا در آسیای مرکزی به دنبال گسترش دسترسی‌های تجاری و نظامی است، درحالی‌که سیاست خارجی بریتانیا بر پایهٔ ترس از این بود که روسیه «جواهر تاج» امپراتوری بریتانیا، یعنی هند، را به امپراتوری گسترده‌اش در آسیا بیافزاید. از دیدگاه بریتانیا، اگر روسیه کنترل امارت افغانستان را در دست بگیرد، می‌تواند آن را به‌عنوان پل‌هایی برای تهاجم به هند مورد استفاده قرار دهد. پاول، که انتظار داشت پس از آن بریتانیا علیه روسیه و متحدانش در اروپا اقدام کند، در سال ۱۸۰۱ تصمیم گرفت که ابتدا به نقطه‌ای که او آن را «ضعیف‌ترین جای امپراتوری بریتانیا» می‌دانست — یعنی هند — حمله کند. او به آتامان سپاه کازاک‌های دن، ژنرال سواره‌نظام واسیلی پتروویچ اورلوف، دستور داد که به سمت اورنبورگ حرکت کند، خانات‌های آسیای میانه را فتح نماید و از آنجا به هند تهاجم ببرد. مورخ پیتر هاپکیرک نوشته است که تزار پاول تا زمان حرکت کازاک‌ها از اورنبورگ، نقشهٔ دقیقی از هند در دست نداشت. به نقل از دستور تزار به اورلوف: «نقشه‌های من تنها تا خیوه و رود آمودریا امتداد دارد. فراتر از این نقاط، رسیدگی به اطلاعات مربوط به سرزمین‌های تحت سلطهٔ انگلیس و وضعیت جمعیت بومی تحت حکومت آن‌ها به عهدهٔ شماست.» عموم مردم بریتانیا سال‌ها بعد از این حادثه آگاه شدند، اما این موضوع به‌طور عمیق در آگاهی عمومی ریشه دواند و به احساسات مشترک بی‌اعتمادی و ترسی که با «بازی بزرگ» همراه بود، کمک کرد. هیو سِتون-واتسون می‌نویسد که «این طرح عجیب و غریب از نظر نظامی هیچ اهمیتی نداشت، اما حداقل نشان‌دهندهٔ وضعیت ذهنی نویسنده‌اش بود.» هاپکیرک نیز اشاره می‌کند که «به این ماجراجویانهٔ وحشی هرگز فکر یا مطالعهٔ جدی اختصاص داده نشده است.» نپلئون سپس سعی کرد الکساندر یکم، پسر پاول، را برای تهاجم به هند ترغیب کند؛ اما الکساندر از این پیشنهاد سرباز زد. در سال ۱۸۰۷، نپلئون ژنرال کلود متیو، کنت گاردن را در یک مأموریت نظامی فرانسوی به ایران فرستاد تا روسیه را برای حمله به هند تشویق کند. در پاسخ، بریتانیا در همان سال مأموریت‌های دیپلماتیک خود — همراه با مشاوران نظامی — را تحت رهبری مونت‌استوارت الفنستون به ایران و افغانستان اعزام کرد تا از تهدید احتمالی فرانسه و روسیه علیه هند جلوگیری نماید. با این حال، بریتانیا نگرانی‌هایی دربارهٔ توانایی دفاع از مستعمرهٔ خود در شبه‌قاره همچنان داشت. | ## بخش 3: بازی بزرگ | در همان دوران، روسیه نیز با ایران قاجار جنگید و از سال ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۳ قفقاز جنوبی را تسخیر کرد، که این امر نگرانی‌های بریتانیا را تشدید نمود، هرچند روسیه عمدتاً درگیر جنگ‌های ناپلئونی بود. این مأموریت توسط کمپانی هند شرقی تأمین مالی شد و هدف آن نقشه‌برداری و بررسی مناطق «بلوچستان» و ایران بود، زیرا بریتانیا نگران حملهٔ نیروهای فرانسوی از این مسیر به هند بود. پس از شکست فاجعه‌بار ناپلئون در تهاجم به روسیه در سال ۱۸۱۲ و فروپاشی ارتش او، تهدید حملهٔ فرانسوی از طریق ایران از میان رفت. شاه ایران، فتح‌علی‌شاه قاجار، نیز به‌عنوان بازیگری در دیپلماسی دربارهٔ هند وارد شد. او در سال ۱۸۰۱ حمایت محدود بریتانیا را دریافت کرد که پس از تهاجم روسیه به ایران در سال ۱۸۰۴ لغو گردید. فتح‌علی‌شاه سپس در سال ۱۸۰۷ به نپلئون قول داد که در ازای کمک‌های نظامی فرانسه (مأموریت گاردن)، به‌صورت نظری به هند تهاجم ببرد؛ اما این برنامه با وجود عهدنامهٔ فینکنشتاین، به سرانجام نرسید. پس از آنکه فرانسه و روسیه در سال ۱۸۰۷ در تیلسیت با یکدیگر اتحاد کردند — درحالی‌که روسیه همچنان در حال تهاجم به ایران بود — فتح‌علی‌شاه در سال ۱۸۰۹ سیاست خود را به سمت دیپلماسی و اتحاد با بریتانیا تغییر داد. در پیمان مقدماتی تهران (۱۸۰۹)، ایران متعهد شد که از عبور هر ارتش اروپایی یا خارجی به سمت هند جلوگیری کند، درحالی‌که بریتانیا موافقت کرد که مأموریتی برای آموزش ۱۶ هزار سرباز ایرانی اعزام نماید و در صورت تهاجم یک کشور اروپایی به ایران، مبلغ ۱۰۰ هزار پوند به عنوان یارانه به ایران پرداخت کند. با این وجود، روسیه چند سال بعد ایران را شکست داد و بریتانیا به‌عنوان میانجی در انعقاد عهدنامهٔ گلستان (۱۸۱۳) نقش ایفا کرد. جنگ‌های ایران و روسیه به‌تدریج به نقطه‌ای از تنش میان امپراتوری‌های بریتانیا و روسیه تبدیل شدند، به‌ویژه پس از عهدنامهٔ گلستان که حق مداخلهٔ روسیه در ایران را به‌صورت عملی تثبیت کرد و برای ایران تحقیرآمیز بود. فتح‌علی‌شاه برای مقابله با این وضعیت، روابط خود با بریتانیا را تقویت کرد و بریتانیا نیز از ایران به‌عنوان یک کشور بافر میان روسیه و هند حمایت کرد. شکست ایران در جنگ دوم روسیه و ایران (۱۸۲۶–۱۸۲۸) و انعقاد عهدنامهٔ ترکمانچای، ایران را به‌طور کامل در میدان رقابت استعماری میان روسیه و بریتانیا قرار داد. این امر با جلوگیری از دستیابی روسیه به بندرهای آبی در خلیج فارس یا اقیانوس هند، از هند و همچنین مسیرهای تجاری دریایی کلیدی بریتانیا محافظت می‌کند. دیگر مورخان، بازی بزرگ را با امضای قراداد سن پیترزبوردگ در ۳۱ اوت ۱۹۰۷ به پایان می‌رسانند. | ## جمع‌بندی | تحلیل و تأثیرات از نتایج بازی بزرگ می‌توان به جنگ اول شکست‌خوردهٔ انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۳۸، نخستین جنگ انگلستان و سیک در سال ۱۸۴۵، جنگ دوم انگلیس و سیک در سال ۱۸۴۸، جنگ دوم انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۷۸، و الحاق خوقند به روسیه اشاره نمود.