موضوع مقاله: کرکس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کرکس | مقدمه: کرکس یا لاشخور اشاره به دو گروه متفاوت از پرندگان شکاری لاشه‌خوار، شامل کرکس‌های جهان جدید بومی قاره آمریکا و کرکس‌های جهان قدیم بومی آفریقا و اوراسیا دارد. | ## بخش 1: کرکس | در استرالیا و جنوبگان نیز هیچ کرکسی بومی نیست؛ با این حال کرکس‌های سرسفید توانسته‌اند از خط والاس عبور کنند. نام‌شناسی پرندگان شکاری لاشه‌خوار را در زبان فارسی بیشتر کرکس و لاشخور می‌نامند. گاهی واژه‌های کرگس، لشخور، دژکاک، دال (در تاتی) ، مرغ مردارخوار و نسر (واژه عربی) نیز برای نامیدن آن‌ها استفاده می‌شوند.لغت‌نامه دهخدا - ذیل سرواژهٔ کرکس کرکس را در زبان پهلوی، کرکاس می‌گفتند. این جانوران به دلیل زندگی در جهان قدیم (آسیا، اروپا و آفریقا) به این نام معروف شده‌اند. به صورت تاریخی دال کفل‌سفید نیز در جنوب بلوچستان و شرق هرمزگان زیست می‌کرده، اما گونه‌ای بسیار کمیاب است و در ۳۰ سال اخیر تنها سه مورد مشاهده این پرنده در ایران به ثبت رسیده‌است. دست‌کم دو مورد گزارش نیز از مشاهده دال هیمالیایی که بیشتر در فلات تبت و آسیای میانه یافت می‌شود، در شرق ایران داده شده‌است. دال معمولی پرشمارترین کرکس ایران است که به صورت پراکنده در رشته‌کوه‌های مهم کشور از آذربایجان در شمال غرب تا رشته‌کوه‌های البرز، ارتفاعات خراسان، رشته‌کوه‌های زاگرس، بلندی‌های کرمان و کوه‌های مکران تا مرزهای پاکستان زیست می‌کند. این کرکس‌ها نسب مشترک نزدیکی با کرکس‌های جهان قدیم ندارند و وجود شباهت‌هایی میان این دو گروه، نتیجه فرگشت همگرا می‌باشد. به‌طور تاریخی تصور می‌شد که تاس بودن سر کرکس‌ها برای جلوگیری از آلودگی هنگام تغذیه از مردار است، اما تحقیقات جدیدتر نشان می‌دهد پوست لخت نقش مهمی در تنظیم حرارت بدن دارد. به همین دلیل است که در سرما سر خود را در بدن فرو می‌برند و در گرما گردن خود را باز می‌کنند. در مقایسه با گونه‌های جهان قدیم کرکس، کرکس‌های بر جدید دارای پاهایی صاف و ضعیف هستند که برای چنگ زدن مناسب نیستند. | ## بخش 2: کرکس | زادآوری کرکس‌های جهان قدیم بیشتر بر بالای درختان یا روی صخره‌ها آشیانه می‌سازند. کرکس‌های جهان جدید آشیانه نمی‌سازند و در عوض تخم‌های خود را درون حفره‌های طبیعی صخره‌ها و درختان قرار می‌دهند. گونه‌های کوچک‌تر این کرکس‌ها دو تخم می‌گذارند و زمان تولد جوجه آن‌ها بیش از یک ماه طول می‌کشد. بزرگ‌ترین گونه‌ها اما تنها یک تخم می‌گذارند و زمان تولد جوجه ممکن است حدود دو ماه طول بکشد. این پرندگان معمولاً پوست مردار را با منقار خود می‌درند؛ اما اگر پوست جانور مرده به قدری ضخیم باشد که قادر به دریدنش نباشند، منتظر ورود مردارخوار قوی‌تری می‌مانند تا این کار را انجام دهد. کرکس‌ها به‌ندرت به جانوران تندرست حمله می‌کنند، ولی ممکن است جانوران زخمی یا بیمار را بکشند. کرکس‌ها جانورانی سودمند برای جلوگیری از گندیدگی و عفونت‌زایی مردارها هستند؛ به‌ویژه در مناطق گرمسیر. به کمک این اسید، باکتری‌های سیاه‌زخم، وبا و سم بوتولینوم که برای مردارخواران دیگر می‌تواند مرگبار باشند در معده کرکس از بین می‌روند. برخلاف برخی تصورات، پرتاب استفراغ وسیله دفاع این پرندگان نیست؛ بلکه باعث سبک شدن معده و در نتیجه سهولت در پروازکردن به منظور گریختن می‌شود. اسید اوریک موجود در مدفوع باکتری‌هایی را که از روی لاشه بر روی سطح پاهای این پرندگان تجمع کرده‌اند را از بین می‌برد و از سویی دیگر با تبخیر آب موجود در مدفوع باعث خنک شدن پاها و رگ‌های خونی آن‌ها می‌شود. خطر انقراض کرکس‌ها نقش اکوسیستمی بسیار مهمی دارند و نابودی آن‌ها مجموعه‌ای از خطرات بهداشتی جدی را برای جوامع انسانی ایجاد می‌کند. | ## بخش 3: کرکس | برآوردشده که هر کرکس در طول زندگی خود ۱۳ هزار دلار به جوامع انسانی کمک می‌کند و نابودی کرکس‌های هند پس از دهه ۱۹۹۰ باعث افزایش شیوع بیماری‌هایی چون هاری، سیاه‌زخم و طاعون در این کشور شد؛ به‌طوری‌که ۳۴ میلیارد دلار خسارت تا سال ۲۰۱۵ به اقتصاد هند از این بابت وارد شده‌است. مهم‌ترین خطر برای کرکس‌ها سموم آفت‌کش و داروهایی است که کرکس‌ها به آن‌ها به شدت حساس هستند و خوردن کم‌ترین مقدار آن باعث مرگ آن‌ها می‌شود. این دارو به الاغها و جانوران اهلی دیگر داده می‌شد تا بیشتر کار کنند و کمتر احساس درد و خستگی داشته باشند و کرکس‌ها با خوردن لاشه این جانوران به سرعت کشته می‌شدند. دال کفل‌سفید پرشمارترین کرکس هند که جمعیت آن در دهه ۱۹۸۰ حدود ۸۰ میلیون برآورد می‌شد، در طول ۱۵ سال ۹۹٫۹ درصد کاهش جمعیت داشت و در آستانه انقراض قرار گرفته‌است. با از بین رفتن کرکس‌ها و باقی ماندن لاشه‌ها، آلودگی‌های مربوط به وجود لاشه افزایش یافت و بعد از چند سال سگ‌ها و در مرتبه بعدی موش‌ها جای کرکس‌ها را گرفته و جمعیت آن‌ها به شدت افزایش یافت. افزایش جمعیت سگ‌های ولگرد باعث افزایش شیوع هاری و رفتارهای تهاجمی در آن‌ها می‌شد؛ به‌طوری‌که سالانه ۲۰ هزار نفر در هند بر اثر بیماری هاری کشته می‌شوند. تلاش برای محدود کردن جمعیت سگ‌های ولگرد به این دلیل ناموفق مانده که کاهش جمعیت سگ‌ها بلافاصله با افزایش جمعیت موش‌ها همراه می‌شود که رقیب غذایی و شکارچی مستقیم خود را از دست داده‌اند. نابودی کرکس‌ها حتی باعث افزایش حملات پلنگ به دام‌های اهلی و ورود آن‌ها به روستاها و کشته شدن انسان‌ها بر اثر حمله پلنگ نیز شده‌است. چرا که با افزایش شدید جمعیت سگ‌های ولگرد، سگ‌ها یک طعمه اصلی برای پلنگ شده‌اند و پلنگ‌ها برای شکار آن‌ها وارد روستاها می‌شوند و در آنجا احتمال دارد به دام‌های اهلی هم حمله کنند. این موضوع حتی جمعیت پلنگ‌ها را نیز در خطر قرار داده، چون آن‌ها نیز در مقابل هاری آسیب‌پذیر هستند. هرچند در سال‌های اخیر مصرف دیکلوفناک دامی ممنوع شده، اما کرکس‌ها فقط سالی یک جوجه بزرگ می‌کنند و در بهترین شرایط ممکن هم ده‌ها سال طول می‌کشد تا جمعیت آن‌ها به میزان مورد نیاز برگردد. | ## جمع‌بندی | کشورهای آفریقایی نیز با توجه به جمعیت روستایی زیاد و تعداد بالای جانوران بزرگ به کرکس‌ها که مهم‌ترین و موثرترین لاشه‌خوارها هستند نیاز دارند.زنگ خطر انقراض کرکس‌ها در آفریقا محسن کاظم‌پور، علمنا یکم سپتامبر از سوی انجمن حفاظت از پرندگان شکاری آفریقای جنوبی و انجمن حفاظت از شاهین بریتانیا به عنوان «روز جهانی آگاه‌سازی در مورد کرکس‌ها» نامگذاری شده‌است.