موضوع مقاله: کیانیان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کیانیان | مقدمه: کَیانیان یا کَیان (به اوستایی: 𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 ، به ؛ در سنت حماسی کهن ایرانی، سلسله‌ای که پیش از هخامنشیان بر ایران حکومت می‌کردند و همگی نام‌هایی با پیشوند کِی از اوستایی kauui داشتند. | ## بخش 1: کیانیان | کیانیان توسط تمام مورخان اولیه مسلمان، از ابوحنیفه دینوری، طبری، ابوعلی امیرک بلعمی و دیگران تا میرخواند ذکر شده‌اند. اشاره به کائوئی‌ها در اوستا در یشت‌ها، در فهرست قهرمانانی که برای خدایان مختلف قربانی می‌کردند، یافت می‌شود. این فهرست‌ها از هائوشیانگها، از طریق تاخما اوروپی (تهمورف)، ییمه و کرساسپ، به ثریتئونه، پیشدادیان متأخر (هوشنگ، جمشید، کرساسپ، فریدون)، قبل از رسیدن به کائوئی‌ها، که با کائوآتا شروع و به ویشتاسپ ختم می‌شود، ادامه دارند. نسل او (تخمه) از xwarrah است (دادستان دینیگ ۳۶.۲۶)؛ او اولین کسی بود که پادشاهی را در ایران تأسیس کرد (دینکرد ۷.۱.۳۳)؛ او خداترس و فرمانروایی خوب بود (مینوی خرد ۲۶.۴۵-۴۷). بر اساس یادداشتی در شهرستانی‌های ایرانشهر، او ممکن است با وان، دختر گولاخش، ازدواج کرده باشد. سیاوآرشان، «کسی که اسب‌های نر سیاه دارد»، در اوستا در یشت ۱۳.۱۳۲ به عنوان یک کائویی و سومین شخص با نامی که شامل آرشان به معنای «مذکر» است، ذکر شده است. در اوستا، پدر ویشتاسپ، اوروآث‌اسپه است که تنها یک بار از او نام برده شده است، زمانی که زرتشت از آناهیتا می‌خواهد که ویشتاسپ، پسر اوروآث‌اسپه، را قادر سازد تا با اندیشه، گفتار و کردار به دئنا کمک کند، آرزویی که برآورده می‌شود (یشت ۵.۱۴-۶). نام ویشتاسپ احتمالاً به معنای «کسی است که اسب‌ها را آزاد می‌گذارد» است (ریگ‌ودا ۶.۶.۴ «اسب‌ها آزاد یا رها شده‌اند»)، که با توصیف ویشتاسپ به عنوان برنده نمونه اولیه مسابقه ارابه‌رانی در یشت ۵.۱۳۲ مطابقت دارد. پیش‌زمینه توصیفات مدرن اصلی از کیانیان، توصیفات ذبیح‌الله صفا و احسان یارشاطر است. در مورد حماسه‌های فارسی به طور کلی، به تئودور نولدکه، آرتور کریستنسن و ذبیح‌الله صفا می‌توان مراجعه کرد. کاوی: کائوئی اوستایی، کِی پهلوی کاوی اصطلاح هندوایرانی برای «شاعر (رویابین)» است. شاعران هندوایرانی همچنین قربانی (yaj-/yaz-) را انجام می‌دادند که هدف اصلی آن مبارزه با تاریکی و شر و برقراری مجدد نظم در جهان با طلوع خورشید و بارش باران بود. این تصور که عنوان kauui (کی در فارسی میانه و جدید) به حاکمیت اشاره دارد، مبتنی بر تفسیری از متون پهلوی و فارسی-عربی است. در آنجا، توالی قهرمانان و کی‌ها به عنوان یک توالی تاریخی از حاکمان (کیان) و کاوی ویشتاسپ به عنوان حاکم خیرخواهی که دین جدید زرتشت را پذیرفت، ارائه شده است و این امر محققان غربی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم را بر آن داشت که فرض کنند اصطلاح اوستایی نیز به معنای «شاهزاده» یا «حاکم» بوده است، نظری که تا به امروز باقی مانده است. مجمل التواریخ روایت دیگری را گزارش می‌دهد: «کی» به تمام پادشاهان این سلسله اطلاق می‌شد، به قیاس با کی قباد که این عنوان (لقب) را از زال به معنای «منشا» (اصل) گرفته بود. خوارزمی کی را جبار و کیان را جبابر «غول(ها)» تعریف کرده است، و پس از او میرخواند در ابتدای روایت خود از کیانیان می‌گوید که کی به معنای جبار (غول) در پهلوی بوده است، معنایی که این کلمه در مانویت دارد (به پایین مراجعه کنید). اسدی طوسی کی را «بزرگترین پادشاه» تعریف کرده و به بیتی از دقیقی استناد کرده است و همچنین مدخلی با عنوان کاو به معنای «جنگجویی شجاع و بلندقامت و ورزیده» دارد که هیچ منبعی را ذکر نکرده است و گاو [!] به معنای «جنگجو» را با استناد به فردوسی آورده است. در مانویت این کلمه در متون مانوی ایرانی به شکل kaw و kāw به معنای «غول» به کار می‌رفته است؛ (برای مثال، کتاب کوان (کتاب غول‌ها . کیانیان به عنوان یک گروه اشاره به کائوئی‌ها در اوستا در یشت‌ها در فهرست قهرمانانی یافت می‌شود که برای خداییان مختلف قربانی می‌کردند تا پاداش بگیرند. | ## بخش 2: کیانیان | این فهرست‌ها از هائوشیانگها، از طریق تاخما اوروپی (تهمورف)، ییمه و کرساسپ، به ثرئتئونه، پیشدادیان متأخر (هوشنگ، جمشید، کرساسپ، فریدون) می‌رسد، سپس با کائوئی‌ها ادامه می‌یابد که با کائوآتا شروع و به ویشتاسپ ختم می‌شوند. در متن‌های پهلوی، گیومرد و سیامک در ابتدای فهرست‌ها آمده‌اند و اِریج (ایرج)، منوشچیهر و اوزاو/زاو پس از ثرئتئونه و قبل از کی‌ها داخل شده‌اند (یشت ۱۳.۱۳۱: اوزاوئوا پسر توماسپا، منوشچیرا پسر ایریو) و فهرست کیانیان طولانی‌تر شده است. هفت کائویی/کی که با کائوآتا/کواد شروع می‌شوند و به سیائورشن/سیاو(خ)ش ختم می‌شوند؛ ۲. ریشه‌های اساطیری هفت کائویی یادآور «هفت شاعر (خواننده) فرزانه» (ریگودا ۴.۴۲.۸)، «هفت خواننده (کارو)» (ریگودا ۴.۱۶.۳) یا «هفت مرد فرزانه (ویپرا)» در ریگ‌ودا هستند که مسیر (پاتیا) نظم را یافتند (ریگودا ۳.۳۱.۵) و همگی در بازآفرینی روز نو و کیهان منظم نقش دارند. در اوستا اشارات اوستایی به کیانیان به عنوان یک گروه اندک است، در حالی که بیشتر در مورد چند کائوییِ منفرد وجود دارد. فهرست استاندارد شامل هفت کائوییِ مقدم بر هئوسرائوه است که از پیشینیان خود متمایز شده است. متن اصلی یشت ۱۹ در ستایش زمین است، اما کائویی‌های اصلی و اشارات به روایت‌های آنها در چندین یشت دیگر نیز یافت می‌شود (یشت‌های ۵، ۱۵، ۹، ۱۳، ۱۷). در متون پهلوی بر اساس بندهش (۲۶.۱۰۱-۲ [۲۶.۱۰۴-۵ ، نریوسنگ الهی (پیام‌آور خدایان) به ویژه با کی‌ها و «قهرمانان» (یل یا *ویر) مرتبط است و خانواده‌ آنها (تهمگ) را افزایش می‌دهد و به آنها در پیشبرد و سازماندهی جهان کمک می‌کند؛ همچنین گفته شده است که او «خانواده‌ کی‌ها را از تبار خدایان (بیان) فرا می‌خواند». خوارزمی می‌گوید لقب او «الاَوَّل» (اول) بوده است و میرخواند واژه «اُوَّلی» را دارد. نسل او از xwarrah (دادستان دینیگ ۳۶.۲۶) است؛ او اولین کسی بود که پادشاهی را در ایران تأسیس کرد (دینکرد ۷.۱.۳۳)؛ او خداترس و فرمانروایی خوب بود (مینوی خرد ۲۶.۴۵-۴۷). بر اساس یادداشتی در شهرستان‌های ایرانشهر، او ممکن است با وان، دختر گولاخاش، ازدواج کرده باشد. در شاهنامه، قباد پس از نشستن بر تخت سلطنت، لشکرکشی‌ای را علیه ترکمن‌ها و پشنگ، پدر افراسیاب، رهبری می‌کند. در اینجا، رستم به عنوان یک جنگجوی بزرگ معرفی می‌شود و افراسیاب، پشنگ را به خاطر حملهٔ نسنجیده‌اش به ایرانیان سرزنش می‌کند. پشنگ نامه‌ای به قباد می‌نویسد و پیشنهاد می‌دهد که در مرزهای خود بمانند و از جنگ دست بکشند. قباد در پاسخ به او یادآوری می‌کند که آنها متجاوز بوده‌اند، اما موافقت می‌کند که اگر عقب‌نشینی کنند و در آن سوی رودخانه بمانند، آنها را به حال خود رها کند. قباد سپس قلمرو را بین رهبران ارتش خود تقسیم می‌کند، در حالی که منطقهٔ نیمروز (سیستان) را برای خود نگه می‌دارد، به استخر در پارس می‌رود و قبل از بازگشت به پارس، سفری به دور دنیا انجام می‌دهد. فردوسی داستان را با بیان اینکه جهان را با قانون و سخاوت (داد و دهش) آباد کرد، به پایان می‌رساند. سیاوارشن، سیاوخش، سیاوش سیاوارشن، «کسی که اسب‌های نر سیاه دارد»، در اوستا در یشت ۱۳.۱۳۲ به عنوان یک کائویی و سومین نام با واژه ارشن به معنای «مذکر» ذکر شده است. کائوئی هاوسرئوه، کی هوسروی، کی خسرو نام Haosrauuah یک ترکیب از واژه‌ای به معنای «کسی که شهرت خوب دارد» است و باید خودش نیز به معنای «شهرت خوب» باشد. | ## بخش 3: کیانیان | کی لوهراسپ، کی لهراسب در اوستا، پدر ویشتاسپ، اوروآث‌اسپه است که تنها یک بار از او نام برده شده است، در زمانی که زرتشت از آناهیتا می‌خواهد که ویشتاسپ، پسر اوروآث‌اسپه، را قادر سازد تا با افکار، گفتار و کردار به daēnā کمک کند، آرزویی که برآورده می‌شود (یشت ۵.۱۴-۱۶). در جای دیگر، اوروآث‌اسپه «دارنده اسب‌های بادپا» لقبی است که اغلب برای خورشید به کار می‌رود. در سنت فارسی-عربی در شاهنامه، نام لهراسب برای اولین بار زمانی ذکر می‌شود که کی خسرو بخش‌های مختلف ایران را به عنوان سهم قهرمانان در نبرد بزرگ علیه افراسیاب به آنها واگذار می‌کند. جانشینی او بر تخت سلطنت توسط سروش پیشنهاد می‌شود، که در خواب به کی خسرو ظاهر می‌شود و کی خسرو از توصیه او پیروی می‌کند و پادشاهی را به لهراسب اعطا می‌کند، که این امر باعث حیرت و خشم ایرانیان، به ویژه زال، می‌شود. با این حال، کی خسرو سوگند می‌خورد که لهراسب تمام ویژگی‌های لازم برای پادشاهی، از جمله اصل‌ونسب، را دارد، زیرا او از طریق کی-قباد و کی-پشین از هوشنگ نسب می‌برد و بر همین اساس به عنوان پادشاه مورد ستایش قرار می‌گیرد. پس از ناپدید شدن کیخسرو، او مانند فریدون در مهرگان تاجگذاری می‌کند (دوباره همان است که در کتیبه پایکولی دیده می‌شود.) پس از پادشاهی، شهری در بلخ ساخت که در هر محله از آن مکانی برای جشن سده و همچنین آتشکده‌ای به نام برزین وجود داشت. او در حمله نهایی ارجاسپ به بلخ، جایی که به گفته فردوسی، جز مردان بازار، سپاهی در آنجا نبود (اما به گفته ثعالبی، لهراسب استحکامات دفاعی را بهبود بخشیده بود)، کشته می‌شود. او کلاه کیانی را بر سر می‌گذارد و درگیر نبرد می‌شود، اما بر اثر پیری، گرما و زخم‌هایش، از اسب می‌افتد و تکه‌تکه می‌شود. پیشینیان روایت لهراسب در متون بعدی، او از طریق بخت‌النصر قویاً با بین‌النهرین مرتبط دانسته شده است. کائوئی ویشتاسپ، کی ویشتاسپ، کی بشتاسب/گشتاسب نام ویشتاسپ احتمالاً به معنای «کسی است که اسب‌ها را آزاد می‌گذارد» است (ریگ‌ودا ۶.۶.۴ víṣitāso áśvāḥ «اسب‌ها آزاد یا رها شده‌اند»)، که با توصیف ویشتاسپ به عنوان برنده نمونه اولیه مسابقه ارابه‌رانی در یشت ۵.۱۳۲ مطابقت دارد. پایان کیانیان در متون پهلوی در بندهش (۳۳.۱۳-۱۴) فقط گزارش می‌شود که وقتی وهمن، پسر اسپندیاد، به سلطنت رسید (بهمن پسر اسفندیار)، ایران سرزمینی بایر بود و ایرانیان با یکدیگر در حال نزاع بودند. شجره‌نامه آنها در فصل ۳۵ مبهم است، اما گفته می‌شود که وهمن، پسر اسپندیاد، همان اردشیر، پدر ساسان، جد اردشیر اول است؛ و در فصل ۳۶، گفته شده است که دارای، پسر چهرزاد (همای)، همان وهمن است. طبق دینکرد (۷.۷.۴)، در اوستا از وهمن به عنوان فردی راستگو و کسی که بیشترین جلسات را در میان مزدیسنان برگزار می‌کند، یاد شده است. کیانیان و کنگ دز بر اساس متون پهلوی (دینکرد ۷.۱.۳۸؛ مینوی خرد ۲۶.۵۷؛ روایت پهلوی ۴۹.۱؛ دادستان دینیگ ۸۹)، کی‌سیاوخش قلعه کنگ را با قدرت معجزه‌آسا (روایات پهلوی: با دستان خود، به وسیله xwarrah [کاویان] و قدرت اورمزد و امشاسپندان) ساخت، که شامل شگفتی‌ها و اسرار بی‌شماری از dēn بود تا برای اصلاح عصر و حکومت ایرانیان مورد استفاده قرار گیرد؛ او همچنین قدرت و پیروزی را با dēn مرتبط دانست. بنابراین، تصور می‌شد که در زمان سلطنت منوچهر، موسی ظهور کرده است (در شصتمین سال سلطنتش: طبری؛ بلعمی، در بیستمین سال نیز ذکر شده است) و مصر را ترک کرده است (دیناوری)، و تصور می‌شد که بنی‌اسرائیل در مصر و صحرا بوده‌اند (بلعمی). به گفته ابن بلخی، حزقیل (حزقیل) در زمان سلطنت کیقباد و سلیمان پس از سلطنت او ظاهر شد. کیانیان در تاریخ نگاری غرب در تاریخ‌نگاری غربی تا قرن نوزدهم، اصالت تاریخی سلسله‌های ایرانی پیش از هخامنشی بدیهی فرض می‌شد و کیانیان، «دومین سلسله پادشاهان ایرانی»، معمولاً با پادشاهان بابلی، آشوری و مادی، آن‌طور که هرودوت و دیگر نویسندگان یونانی توصیف کرده‌اند، یکی دانسته می‌شدند. | ## جمع‌بندی | این فرض که کائویی‌ها تاریخی هستند، در دوره پس از جنگ جهانی دوم، به همراه تاریخی بودن زرتشت و کائویی ویشتاسپ، توسط افرادی از جمله ژان کلنز (۱۹۷۶)، آلموت هینتز (۱۹۹۴) و پرودس اکتور شروو (۱۹۹۶) به چالش کشیده شد.