موضوع مقاله: استان تهران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استان تهران | مقدمه: این استان با جمعیت ۱۴ تا ۱۹ میلیون نفر و گستره‌ای کمتر از ۱۳ هزار کیلومتر مربع، پرجمعیت‌ترین و متراکم‌ترین استان ایران می‌باشد.یادکرد وب|نشانی= تهران ۱۹ میلیون نفر شد|ناشر=خبرگزاری مهر استان تهران از دید گستره پس از استان‌های البرز و قم، سومین استان کوچک ایران است. | ## بخش 1: استان تهران | این استان از شمال به استان مازندران، از جنوب به استان قم، از جنوب‌غربی به استان مرکزی، از غرب و شمال‌غرب به استان البرز و از شرق و جنوب‌شرق به استان سمنان محدود می‌شود. کلان‌شهر تهران با جمعیت ۹٫۷ میلیون نفر، متراکم‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهر ایران و به‌عنوان پایتخت این کشور، در این استان قرار دارد. استان تهران، بیشتر به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در راستای رشد یا تضعیف ارزش افزوده کل کشور عمل کرده است. جمعیت استان تهران برپایه داده‌های آماری سال ۱۴۰۰ بالغ بر ۱۴٬۰۳۳٬۴۰۰ نفر بوده که ۱۳٬۲۶۱٬۶۰۰ در نقاط شهری و ۷۷۱٬۸۰۰ در نقاط روستایی ساکن هستند. استان تهران که به‌عنوان صنعتی‌ترین استان ایران شناخته شده است، از دید تولید ناخالص داخلی در جایگاه ۱ کشوری قرار دارد همچنین سهم تولید ناخالص بخش کشاورزی در این استان ۱ درصد، صنعت ۲۲ و خدمات ۷۷ درصد بوده است.عملکرد اقتصادی استان تهران از نگاه آمار اتاق تعاون ایران تقسیمات کشوری در نخستین تقسیمات کشوری در فاصله سال‌های ۱۳۱۶ تا ۱۳۳۹ خورشیدی استان دوم مشتمل بر شهرستان‌های قم، کاشان، تهران، سمنان، ساری و گرگان بوده که در سال ۱۳۴۵ شهرستان‌های دامغان، سمنان، شاهرود و کاشان و بخشی از شهرستان رودسر از استان دوم جدا شدند. در سال ۱۳۴۰ خورشیدی با تصویب هیئت وزیران فرمانداری کل سمنان مشتمل بر سمنان، شاهرود، بسطام، سنگسر (مهدی‌شهر)، سرخه و نقاط تابعه آنها با مرکزیت شهر سمنان تشکیل شد. در سال ۱۳۵۵ طبق تصمیم دولت وقت با الحاق دماوند، فیروزکوه، گرمسار و ورامین، فرمانداری کل سمنان به استان سمنان تبدیل شد؛ اما براساس آخرین تقسیمات کشوری سه شهرستان دماوند، فیروزکوه و ورامین از استان سمنان منتزع و به استان تهران الحاق شدند. همچنین استان‌های قم، البرز و بخشی از قزوین از توابع استان تهران بودند که بعداً از این استان جدا و مستقل شدند. شهرستانمرکز#نام شهرستانجمعیت شهرستانوسعتتعداد بخش‌هاتعداد شهرهانام مرکز شهرستانجمعیت مرکز شهرستانجمعیت نسبت به کل شهرستان ۱ اسلامشهر۵۴۸٬۶۲۰۱۹۵۳۳اسلامشهر ۴۴۸٬۱۲۹۸۱٫۶۸٪۲بهارستان۵۳۶٬۳۲۹۶۲۲۳گلستان۲۳۹٬۵۵۶۴۹٫۵۵٪۳پاکدشت۳۵۰٬۹۶۶۶۱۰۲۳پاکدشت۲۳۶٬۳۱۹۹۰٫۰۷٪۴پردیس۱۶۹٬۰۶۰۲۹۹۳۴پردیس۷۳٬۳۶۳۲۷٫۲۷٪ ۵پیشوا۸۶٬۶۰۱۲۰۱۲۲پیشوا۵۹٬۱۸۴۷۸٫۱۳٪۶تهران۸٬۷۳۷٬۵۱۰۱٬۳۳۶۳۱تهران۸٬۶۹۳٬۷۰۶۹۹٫۵۰٪۷دماوند۱۲۵٬۴۸۰۱٬۹۳۲۲۵دماوند۴۸٬۳۸۰۳۸٫۵۶٪۸رباط کریم۲۹۱٬۵۱۶۳۲۹۱۳رباط کریم۱۰۵٬۳۹۳۶۱٫۸۶٪۹ری۳۴۹٬۷۰۰۲٬۳۲۴۵۵شهر ری جزء تهران۷۹٫۹۹٪۱۰شمیرانات۴۷٬۲۷۹۱٬۱۱۱ ۲۳تجریشجزء تهران۷۹٫۹۰٪۱۱شهریار۷۴۴٬۲۱۰۳۴۰۲۷شهریار۳۰۹٬۶۰۷۳۳٫۵۲٪۱۲قدس۳۱۶٬۶۳۶۱۱۴۱۱قدس۳۰۹٬۶۰۵۵۹٫۸۸٪ ۱۳قرچک۲۶۹٬۱۳۸۹۰۱۳قرچک۲۳۱٬۰۷۵۸۹٫۷۱٪۱۴فیروزکوه۳۳٬۵۵۸۲٬۲۶۱۲۲فیروزکوه۱۷٬۴۵۳۵۲٫۰۱٪۱۵ملارد۳۷۷٬۲۹۲۸۸۶۲۲ملارد۲۸۱٬۰۲۷۷۴٫۴۹٪۱۶ورامین۲۸۳٬۷۴۲۱٬۵۴۱۲۲ورامین۲۲۵٬۶۲۸۴۶٫۷۶٪ استان تهران با بیش از ۱۴ میلیون نفر جمعیت، ۱۶ تا ۱۷ درصد از جمعیت کل کشور را در خود جای داده است. از این میزان، ۱۲٬۲۵۲٬۰۰۰ نفر در مناطق شهری و ۱٬۱۶۱٬۰۰۰ نفر در مناطق روستاییِ آن ساکن هستند. ۶۳٫۶ درصد از جمعیت شهری استان تهران در شهر تهران و مابقی در ۴۴ شهر دیگر استان ساکنند. رشد جمعیت شهر تهران ۴٫۱ درصد است که در مقایسه با دههٔ قبل اندکی افزایش یافته است. در میان شهرهای استان تهران، شهریار با ۱۶٫۸ درصد رشد سالیانه، در مقام نخست رشد قرار دارد و ملارد با ۱۰ درصد، پاکدشت با ۹٫۹ درصد و صفادشت با ۸٫۸ درصد رشد سالانه جمعیت در مقام‌های بعدی قرار دارند. در طول سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ ده شهر به شهرهای استان تهران اضافه شده‌اند که بزرگ‌ترین آنها شهرهای اندیشه، صالحیه، باغستان و نصیرشهر هستند که به‌ترتیب دارای ۷۵ هزار، ۵۴ هزار، ۵۲ هزار، ۲۳ هزار نفر جمعیت بوده‌اند، همچنین کوچک‌ترین آن‌ها شهر ارجمند با ۱٬۷۰۰ نفر جمعیت بوده است.معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور ، بازدید: فوریه ۲۰۰۹. استان تهران امروزه دارای ۱۶ شهرستان، ۳۵ بخش، ۷۳ دهستان، ۴۹ شهر و ۳ فرمانداری ویژه است. جدایی شهرستان کرج و تشکیل استان البرز در جلسهٔ هیئت دولت در تاریخ ۱۲ بهمن سال ۱۳۸۸، لایحه تأسیس استان البرز (به مرکزیت کرج) تصویب و به مجلس شورای اسلامی فرستاده شد و در ادامه با تصویب نمایندگان مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۱۳۸۹/۴/۷ شهرستان‌های کرج (به مرکزیت شهر کرج)، ساوجبلاغ (به مرکزیت هشتگرد) و شهرستان نظرآباد (به مرکزیت نظرآباد) از استان تهران جدا شد. رشته کوه‌های البرز به سه دیواره تقسیم می‌شود: دیواره شمالی: ارتفاعات محدودی از این دیواره در استان تهران و بقیه آن در استان مازندران قرار دارد. دیواره میانی: حد شمالی استان را تشکیل می‌دهد و بلندترین قسمت رشته کوه‌های البرز مرکزی است. کوه دماوند به ارتفاع ۵۶۷۱ متر در بخش لاریجان شهرستان آمل استان مازندران قرار دارد. این دیواره بزرگ کوهستانی به صورت کوه‌های «کندوان» و پس از آن کوه‌های «طالقان» در شمال غربی استان، تا محل به هم پیوستن رود «الموت» به «طالقان رود»، ادامه می‌یابد. در شمال شرقی نیز این دیواره با نام رشته ارتفاعات شهرستان فیروزکوه و سوادکوه تا دره رود فیروزکوه (شعبه اصلی حبله رود) که از جنوب دامنه‌های شرقی آن می‌گذرد، ادامه می‌یابد. در شرق دره فیروزکوه که پس از دریافت زیرشاخه‌هایی حبله رود نامیده می‌شود، ارتفاعات «شهمیرزاد» شروع می‌شود. دیواره جنوبی: سومین بخش از ارتفاعات مرکزی است که رودخانه‌های جاجرود و کرج آن را بریده و به سه قسمت جدا از هم تقسیم نموده است. این سه قسمت عبارت‌اند از: کوه‌های لواسانات که بین دره‌های رود دماوند و جاجرود قرار دارند و در شمال به دره «رود لار» محدودند. | ## بخش 2: استان تهران | کوه‌های شمیرانات که میان سرچشمه‌ها جاجرود و کرج قرار دارند و بلندترین نقطه آن‌ها قله‌ها خلنو، سرکچال و کلون‌بستک با ارتفاع بین ۴۲۰۰ تا ۴۳۷۵ متر است. کوه‌های کهار که از غرب دره‌رود کرج آغاز شده و در جنوب طالقان رود به موازات آن ادامه دارند. علاوه‌بر این سه دیوار کوهستانی، در جنوب و شرق دشت تهران کوه‌هایی با ارتفاع کمتر وجود دارند که مهم‌ترین آن‌ها کوه‌های حسن‌آباد و نمک در جنوب و بی‌بی شهربانو و القادر در جنوب شرقی و ارتفاعات قصرفیروزه در شرق است. دشت‌ها دشت‌های استان تهران با شیب ملایم از شمال‌غربی به جنوب‌شرقی کشیده شده‌اند. این دشت‌ها به دلیل هموار بودن شرایط خوبی را برای فعالیت‌های انسانی مانند زراعت و ساختن کارخانجات، فراهم آورده‌اند. پوشش گیاهی جنگل‌های طبیعی: در نقاط مختلف استان این‌گونه جنگل‌ها پراکنده‌اند؛ در دامنه‌های جنوبی البرز، ارتفاعات تهران گونه‌های گیاهی مانند بادام کوهی، پسته، انجیر و زرشک به چشم می‌خورد. جنگل‌های دست کاشت: طی سال‌های اخیر، فضاها و پارک‌های جنگلی جدید در استان تهران به وجود آمده است. بزرگ‌ترین آن‌ها عبارتند از پارک چیتگر در غرب استان و پارک جنگلی لویزان در شمال‌شرق آن. در سطح استان چندین پارک جنگلی دیگر از جمله سوهانک، وردآورد، سرخ‌حصار و توسکا وجود دارد. مراتع در مناطق شمالی استان، بارش بیش از ۳۰۰ میلی‌متر در سال، دمای کافی، خاک مساعد و ویژگی‌های خاص توپوگرافی پوشش گیاهی مناسبی را به‌صورت مراتع بهاری و تابستانی در کوه و دشت برای دامپروران محلی و عشایری به‌وجود می‌آورد. گونه‌های گیاهی عمده در این مناطق عبارت اند از بنه، گز، خاکشیر، شیرین‌بیان، قیاق، گون، آویشن، خزه و کنگر. طبیعت آب و هوا سه عامل جغرافیایی در ساخت کلی اقلیم استان تهران نقش مؤثری دارند: کویر یا دشت کویر: مناطق خشک مانند دشت قزوین، کویر قم و مناطق خشک استان سمنان که مجاور استان تهران قرار دارند، از عوامل منفی تأثیرگذار بر هوای استان تهران هستند و موجب گرما و خشکی هوا، همراه با گرد و غبار می‌شوند. بادهای مرطوب و باران‌زای غربی: این بادها نقش مؤثری در تعدیل گرمای سوزان بخش کویری دارند، ولی تأثیر آن را خنثی نمی‌کنند. استان تهران را می‌توان به سه بخش اقلیمی زیر تقسیم کرد: ارتفاعات شمالی: بر دامنه‌های جنوبی، بلندیهای البرز مرکزی، در ارتفاعی بالای ۳۰۰۰ متر قرار گرفته و آب و هوایی مرطوب و نیمه مرطوب و سردسیر با زمستانهای بسیار سرد و طولانی دارد. کوهپایه: این اقلیم در ارتفاع دو تا سه هزار متری از سطح دریا قرار گرفته و دارای آب و هوایی نیمه مرطوب و سردسیر و زمستانهایی به نسبت طولانی است. آبعلی، شهرستان فیروزکوه، شهرستان دماوند، لواسانات (شامل شهر لواسان ،دهستان لواسان بزرگ ،دهستان لواسان کوچک، منطقه حفاظت شده ورجین، دشت لار و سد لتیان)، همچنین سد امیرکبیر و دره طالقان در این اقلیم قرار دارند. نیمه خشک و خشک: با زمستانهای کوتاه و تابستانهای گرم، در ارتفاعات کمتر از ۲۰۰۰ متر واقع شده است. تهران در مرز شرایط جوی بری و اقیانوسی قرار گرفته و تمایل آن به موقعیت بری بیشتر از وضعیت اقیانوسی است. امروزه با استفاده از امکانات، آب استان تهران از سد امیرکبیر، سد لتیان و رود لار تأمین می‌شود. مهم‌ترین چشمه‌ها عبارت‌اند از: چشمه اعلاء دماوند، چشمه آب علی هراز، چشمه وله در گچسر، چشمه شاه دشت کرج، چشمه علی در شهرری، چشمه تیزآب، چشمه گله گیله و… اقتصاد استان تهران بیشترین سهم در تأمین درآمد دولت در بودجه ۱۴۰۱ را داشته است. همچنین حدود ۶۵ درصد از مالیات پرداختی اشخاص حقوقی را شرکت‌های ثبت شده در تهران پرداخت می‌کنند. سهم مالیات از تولید ناخالص داخلی در ایران حدود ۶ تا ۷ درصد است که این میزان در استان تهران حدود ۱۲ درصد و در دیگر استان‌ها بین ۲ تا ۴ درصد است که به این معنی است که استان تهران مالیات بیشتری نسبت به سهم تولید ناخالصش در مقایسه با دیگر استانها پرداخت می‌کند. همچنین ۲۲٫۴ درصد از کارگاه‌های صنعتی کشور و ۵۳٪ از غولهای اقتصادی ایران در استان تهران قرار دارند. استان تهران با ثبت تولید ناخالص داخلی ۷۴۰ هزار میلیارد تومانی، بیشترین سهم را از تولید کل تولید ناخالص داخلی کشور معادل ۱/ ۲۲ درصد در سال ۱۳۹۹ و ۲۲٫۴ در سال ۱۳۹۸ را نیز داشته است. | ## بخش 3: استان تهران | همچنین تهران در سال ۱۳۹۶ بیشترین تولید ناخالص بدون در نظرگرفتن نفت و گاز و برق و معدن را در کشور داشته است. که شامل ۱۹۷ کیلومتر آزادراه و ۴۵۵ کیلومتر بزرگراه و ۱۹۵ کیلومتر راه اصلی و ۹۲ کیلومتر راه فرعی است. اقوام مردم فارس اکثریت مردم استان تهران را اقوام و طوایف فارسی‌زبان تشکیل می‌دهند، به گونه‌ای که شهر تهران بزرگ‌ترین شهر فارسی‌زبان جهان به‌شمار می‌آید. ترک‌زبان‌های آذربایجان آذربایجانی‌ها از اقوام ایرانی ساکن در استان تهران که بزرگ‌ترین گروه مهاجران در استان تهران را نیز تشکیل می‌دهند همچنین درصدی از آنها ترک‌زبانان بومی غرب تهران هستند. علاوه بر شهرستان تهران، زبان مازندرانی در شهرستان‌های فیروزکوه، دماوند و شمیرانات نیز صحبت می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حیسن صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 کردها کردها بعد از فارس‌ها، آذربایجانی‌ها و مازنی‌ها چهارمین گروه اتنیکی تهران را تشکیل می‌دهند، به‌ویژه در سال‌های اخیر جمعیت قابل توجهی از کردها به استان تهران مهاجرت کرده‌اند. مردم چهار ناحیه به نام‌های، سربندان، جابان، سرخ ده و خسروان، از توابع شهرستان دماوند در شرق استان تهران به زبان کردی کرمانجی تکلم می‌کنند. مردم این قصبه‌ها از کردهای کرمانج هستند که در زمان قاجار از خراسان به این منطقه کوچ داده شدند. همزمان با کوچ طوایف کرمانج از خراسان به دماوند، گروه دیگری از کردهای خراسان از چناران به پیرانشهر در جنوب دریاچهٔ ارومیه مهاجرت داده شدند. لرها سالانه لرهای زیادی به استان تهران مهاجرت می‌کنند و به این ترتیب تهران دارای اقلیتی از مردمان لر شده است. همچنین ایل هداوند از قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین ایلات استان تهران است که در زمان کریمخان زند به استان تهران نقل مکان کردند. گیلک‌ها جمعیتی از مردمان گیلک نیز در تهران ساکن هستند و به زبان‌های گیلکی و فارسی سخن می‌گویند. لهجه تهرانی با لهجه معیار در ایران متفاوت است اما نزدیکترین لهجه به لهجه معیار در ایران به‌شمار می‌آید. در عین حال برخی غیرزبانشناسان لهجه تهرانی و لهجه معیار در ایران را یکسان دانسته‌اند و معتقدند در سدهٔ اخیر از جانب رسانه‌های دولت‌های مرکزی ایران به عنوان لهجهٔ معیار در رسانه‌های دیداری و شنیداری سراسری (به جز رسانه‌های محلی) مورد استفاده قرار گرفته است. زبان مازندرانی: زبان مازندرانی با گویش‌های مختلف در شهرستان‌های فیروزکوه دماوند پردیس شمیرانات و تهران و همچنین شهرهای رودهن و بومهن گویش می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 گویش فیروزکوهی: گویش فیروزکوهی گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد که در شهرستان فیروزکوه گویش می‌شود. طبری دماوندی: گویش طبری دماوندی گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد که در تمام نواحی کوهستانی شهرستان دماوند و پردیس را در بر می‌گیرد. در محلات شمالی شهر دماوند تا سه کیلومتری مرکز شهر همچون دشتبان، دشتک، دشتمزار، چشمه‌علا، مشا، احمدآباد و اوره به زبان مازندرانی صحبت می‌شود. همچنین روستاهایی که در مسیر گردنه‌های گدوک و امامزاده هاشم و اطراف آنها واقع شده‌اند همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند. از مسیر گدوک: کهنک در منتهی‌الیه شرقی دماوند، آرو، روستاهای دشت کوه شامل: یهر، لی پشت، دهنار، مومج و هویر و سیدآباد درپنجاه کیلومتری گدوک و روستاهای جنوبی آن: کلاک، مشهد ویدره و از مسیر امامزاده هاشم: دهستان آبعلی شامل: مبارک‌آباد، آبعلی، قائم محله، سادات محله، کریتون، جورد، وسکاره و ایراء همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند. اکثر نواحی بخش رودبار قصران شهرستان شمیرانات همچون میگون، لالان، شمشک، زایگان، امامه، روته، جیرود، دربندسر، گرمابدر، دیزین، آبنیک به گویش قصرانی گویش صحبت می‌کنند. گویش دماوندی: گویش دماوندی گویشی از گویش‌های فارسی-مازندرانی می‌باشد که در نواحی جنوبی مرکزی و شرقی شهرستان دماوند گویش می‌شود این گویش در بیشتر محلات شهر دماوند گویش می‌شود و بومیان محلات شمالی همچون دشتبان، دشتک، دشتمزار و چشمه‌علا به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران، استان مرکزی، جلد ١، ص ۸۹رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران، استان مرکزی، جلد ١، ص ۵۸ مهاجران خارجی افغانستانی‌ها تعدادی از اتباع کشور افغانستان در تهران زندگی می‌کنند. عراقی‌های ایرانی‌تبار جمعیتی از اتباع کشور عراق که ایرانی‌تبار هستند و به معاودین معروف هستند در منطقه دولت‌آباد تهران زندگی می‌کنند. وجود مکان‌های تاریخی و فرهنگی و همچنین جغرافیای متنوع اقلیم تهران این استان را به یکی از استان‌های گردشگرپذیر تبدیل کرده است. جاذبه‌های تاریخی، جاذبه‌های فرهنگی، جاذبه‌های مذهبی و جاذبه‌های طبیعی چهار بخش اصلی برای گردشگری استان تهران محسوب می‌شوند. | ## جمع‌بندی | از جمله مکان‌های معروف گردشگری استان تهران برج آزادی، برج میلاد، کاخ‌موزه سعدآباد، کاخ گلستان، روستاهای وردیج و واریش، سد لتیان، دریاچه چیتگر، پارک جنگلی چیتگر، درکه، دربند، کاخ نیاوران، حرم شاه عبدالعظیم، پیست اسکی شمشک، پیست دیزین، تنگه واشی، آبشار دوقلو، آبشار سنگان، شهرک سینمایی غزالی، شهرک سینمایی پیامبر اعظم، پل طبیعت و منطقه دارآباد را می‌توان نام برد.