موضوع مقاله: زالی (بام و صفی‌آباد) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زالی (بام و صفی‌آباد) | مقدمه: زالی، روستایی در دهستان ساریگل بخش بام شهرستان بام و صفی‌آباد در استان خراسان شمالی ایران است. | ## بخش 1: زالی (بام و صفی‌آباد) | موقعیت جغرافیایی این روستا در ۵ کیلومتری شرق دهستان بام و در ۳۹ کیلومتری شمال غرب شهر صفی‌آباد واقع گردیده‌است. روستای زالی از طرف شمال به کوه شاه جهان و روستای بانی در، از غرب به روستای جهان و چهارمست، از شرق به دهستان بام و روستای کوشکندر و عیسی باغ و از جنوب به روستای اردین و دستجرد محدود است. از زمان پیدایش این روستا اطلاعات زیادی وجود ندارد و پیدایش آن را شاید بتوان به پس از تخریب و متروکه شدن روستای نهامود نسبت داد. طبق اسناد موجود نام تاریخی این روستا در گذشته قریه نهامود نام داشته‌است که به دوره تیموری بر می‌گرد و آن زمانی است که حافظ ابرو در سال ۸۳۳ ه‍.ق از منطقه ارغیان گذر کرده برای جهان ارغیان ۱۲ قریه ذکر کرده که نهامود یکی از این قرای به‌شمار می‌آمده‌است: «ولایت جهان و ارغیان: قریه روئین و توابع، قریه اردین، و توابع، قریه دستجرد و توابع، قریه کاریزدر، قریه بکر آباد، قریه نهامود، قریه جهان و توابع، قریه بان و توابع، قریه اسفنج و توابع، قریه خرق و توابع، قریه کرد، قریه سی و توابع، بیرون از این قری مزارع بسیار دارد.» طبق نوشته کتابچه «بام و صفی‌آباد من محال ارض اقدس» دردوره قاجاریه (قرن ۱۳) اسم این روستا زالو بوده‌است و با روستای کوشکندر و عیسی باغ جزو قلعه خرکوچری محسوب می‌شده‌اند «آبش از رشته قنات است هوایش ئیلاق است. کوه گل خانی این کوه باارتفاع ۲۶۶۲ متر در فاصله‌های ۵/۶ کیلومتری شمال آبادی واقع گردیده‌است. کوه قوزی این کوه با ارتفاع ۲۱۴۷ متر در ۶ کیلومتری شمال غرب آبادی واقع گردیده‌است. دامنه جنوب غربی این کوه پوشیده از درختان بادام می‌باشد و تک توک درخت پسته هم به صورت دیم قابل مشاهده‌است. از مهم‌ترین کشفیات جدید باستان‌شناسی در دامنه این کوه می‌توان به قریه نهامود اشاره کرد. این کوه به دلیل ساختار خاک رسی متمایل به قرمز به این نام کوه قرمز یا تل قرمز معروف می‌باشد و پوشش گیاهی آن شامل کنگر، خشکر، شلغمک هندی و… است. ساختار داخلی این کوه به گونه‌ای است که باجذب آب در زمستان و پس دادن آن به صورت چشمه در دامنه جنوبی است که امروزه این چشمه معروف به چشمه عباس است که در فصل بهار به مدت دوماه دارای آب بوده و به همین دلیل در اردیبهشت ماه منظره جالبی از گل و گیاه در پیرامون این چشمه دیده می‌شود. آب‌های سطحی و زیرزمینی رودخانه‌ها رودخانه کال نهاجرد، دارای رژیم سیلابی است و حوزه آن ۶۲ کیلومتر مربع، جریان عادی این رودخانه ۵٪ مترمکعب در ثانیه برآورد گردیده‌است. این رودخانه از کوه‌های شاه حسن سرچشمه گرفته و پس از عبور از روستای بانی در و زالی در روستای دستجرد به کال ولایت می‌پیوندد نام اصلی این رودخانه درگذشته نهامود بوده که به مرور زمان به نهاجرد تغییر نام داده‌است و امروزه در روستاهای اطراف به نام کال داشخانه نیز شناخته می‌شود.افشین، یدالله. «رودخانه‌های ایران»، وزارت نیرو، تهران:۱۳۷۳، ص 373 رودخانه کال تجری از کوه‌های شاه حسن سرچشمه گرفته و پس از عبور از کلاته تجری علیا و سفلی در محدوده معروف به کال دابردی (واژه ترکی یعنی جایی که دو رودخانه به هم می‌رسند) به هم می‌پیوندد و پس از گذشت چند کیلومتر در شمال شرق روستای دستجرد به کال ولایت می‌پیوندد. | ## بخش 2: زالی (بام و صفی‌آباد) | مهم‌ترین محل‌های سکونت که درگذشته در حاشیه این رودخانه صورت گرفته می‌توان به تپه قلعه کهنه تجری اشاره کرد که در تجری علیا واقع گردیده‌است که اقوام ساکن در آن مربوط به اشکانیان می‌باشدجغرافیای تاریخی ارغیان، |نویسنده = احمد نیک گفتار|شهر=مشهد. انتشارات کیهان اندیشه|صفحه= صفحهٔ ۶۵ قنات‌ها زالی قناتی است که در روستای زالی از توابع بخش بام و صفی‌آباد، شهرستان اسفراین در استان خراسان شمالی قرار دارد. تعداد مالکان این قنات ۳۰ نفر می‌باشد و زمین‌های زیر کشت این قنات ۲۰ هکتار می‌باشد. درجه حرارت هوا در گرمترین موقع سال در ماه‌های مرداد (برج اسد) و شهریور (برج سنبله) تا ۳۵درجه سانتیگراد می‌رسد و بارش باران به صورت پراکنده از ماه اردیبهشت (برج ثور) تا دی ماه (برج جدی) است. جانوران منطقه حیوانات: از مهم‌ترین حیوانات که در روستای زالی شناسایی شده می‌توان به روباه، گرگ، خوک، جوجه تیغی، آهو، موش اشاره کرد. ا پرندگان: از مهم‌ترین پرندگان که در روستای زالی شناسایی شده می‌توان به کلاغ ابلق، جغد، زنبورخوار، دم‌جنبانک، قرقی، عقاب اشاره کرد. به همین منظور از زمان‌های دور در ضلع شمالی این روستا در مجاور رودخانه قنات‌های حفر نموده‌اند. از مهم‌ترین محصولات باغی این روستا می‌توان به 'بادام - گردو – انگور – زردآلو - هلو و از محصولات زراعی می‌توان به گندم - جو- نخود-عدس - هندوانه دیم اشاره کرد. که در زمان حمله هولاکوخان به ایران از منطقه قراقوم ترکمنستان به این منطقه کوچ داده شدند و زبان آن‌ها ترکی است. بنا به گفته قران در سوره بقره جادوگری توسط شیاطین از زمان حضرت سلیمان رواج یافت چنان‌که شیاطین برای اختلاف و جدایی انداختن و بروز انواع فتنه‌ها به مردم جادو را آموزش می‌دادند که خداوند دو ملک به نام‌های هاروت و ماروت را مأمور ساخت تا راه مقابله با جادو را به مردم یاد دهند خداوند دربارهٔ جادو می‌فرماید: این کار هیچ سودی ندارد و جادوگر کافر و مخلد در جهنم است. در روستای زالی اعتقاد به جادو بسیار ریشه دار و عمیق است و کمتر کسی را در روستا می‌توان یافت که اعتقادی به جادو نداشته باشد؛ مثلاً اگر دختر و پسری که تازه باهم عروسی کرده‌اند - طبیعی است باهم در اوایل زندگی اختلاف نظر و سلیقه داشته باشند مخصوصاً ازدواج در سنین پایین – اختلافی بینشان به وجود آمد، در روستا می‌گویند آن‌ها را جادو کرده‌اند و به دنبال کسانی می‌روند که فال گیر و دعانویس و … باشد. این اعتقاد خرافی باعث شده عده‌ای از اهالی هزینه‌های زیادی در این راه متحمل بشوند. «دوشر و دوشمز»: این اعتقاد در بین اهالی روستا بدین معنی است که مثلاً گرفتن، خریدن یا آوردن فلان چیز برای خانواده ما خیر و برکت می‌آورد (دوشر) و فلان چیز موجب ضررو زیان برای ما می‌شود (دوشمز). | ## بخش 3: زالی (بام و صفی‌آباد) | مثلاً بعضی از اهالی روستا بر این باورند که آوردن بزی به طویله، که نمی‌تواند تولید مثل کند برای خانواده ما موجب ضررو زیان می‌شود و آوردن آن باعث می‌شود اتفاقی خاصی برای خانواده بیفتد و به اصطلاح می‌گویند «قیسیر گچی بیزه دوشمز». بازی‌های محلی لاپان: در این بازی که بین دو شخص صورت می‌گیرد یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های روستا محسوب می‌گردد و امروزه منسوخ گردیده‌است ابتدا هرکسی مقداری چانه گل ورز داده شده را به صورت مساوی برداشته و پس از آن داخل این گل را با انگشت گود و مشابه یک ظرف توخالی درست کرده و به صورت برعکس برزمین کوبیده و در اثر برخورد به زمین و ایجاد هوا در بخش فرورفته باعث باز شدن یک سوراخ در قسمت خارجی گردیده و شخص دیگر می‌بایست به اندازه قسمت سوراخ شده چانه گل به شخص پرداخت نماید و به این صورت گل شخص اضافه گردیده و با ایجاد یک چانه گل دیگر که فرورفتگی آن زیاد است با ضربه زدن به زمین باعث موفقیت بیشتر او در گل‌گیری می‌گردد و با این روند گل شخص دیگر تمام و سوخت می‌شود. در گذشته ساکنین این روستا تمام لباس‌هایشان را از پوست و پشم حیوانات تهیه می‌کردند و هرکدام یک اسمخواص داشت که عبارت بودند از: بند شلوار): بند شلوار را از پشم گوسفند می‌بافند و منگوله‌های در دوسر آن می‌نهادند. «پُستون» جلیقه‌ای است از پوست گوسفند که بیشتر مردها در زمستان از آن استفاده می‌کنند، آستین بلند و از شانه به سمت مچ دست باریک می‌شود اما قسمت جلوی آن بدون قلاب یادکمه است. «کپنک» لباس است از نمدکه بیشتر چوپانان این روستادر فصل زمستان از آن استفاده می‌کنند. «چارق، «چارق یک نوع کفشی است که از پوست گاو ساخته می‌شود که بندها و تسمه‌های بلند دارد و بندهای آن به ساق پا می‌پیچد و ساکنان این روستاتاحدود۲۰ سال قبل از آن استفاده می‌کردند. کاربرد: در مواردی که طرف زن و شوهر با هم اختلاف دارند، طرف شوهر این ضرب‌المثل را به کار می‌برد؛ یعنی بابردن دختر رفت و آمدها قطع می‌شود اَششَگه پالن ساخ لی، اوردونو یالن. معادن معدن گچ :این معدن در شمال غرب روستا و در ۶۰۰ متری غرب تجری علیا قرار دارد در گذشته تا ۱۰ سال پیش مردم روستا جهت سفید کردن خانه از گچ این منطقه که به صورت ورقه‌ای است استخراج می‌کردند. معدن گل رس قرمز: این معدن در غرب روستا و در کلات تجری سفلی قرار دارد در گذشته و امروزه مردم روستا جهت درست کردن کندو و تنور از خاک این تپه به صورت خاک رسی چسبناک و قرمز رنگ می‌باشد استفاده می‌کنند. جاذبه‌های گردشگری زرشک نذری داشخانه: این زرشک در۲ کیلومتری شمال روستای زالی از توابع بخش بام و صفی‌آباد شهرستان اسفراین قرار گرفته‌است این درخت در پایکوه‌های ارتفاعات شاه جهان، میان زمین‌های بایرو درکناره راه مالرو قدیمی روستای جهان به روستای کوشکندر و در حدود ۲۰ متری شرق رودخانه داشخانه (نهاجرد) قرار گرفته‌است. دور تنه درخت حدود ۲ متر و ارتفاع آن از سطح زمین به حدود ۲۰/۳ متر می‌رسد طول گستردگی درخت در جهت شرق - غرب در حدود ۵/۴ متر و در جهت شمال و جنوب نیز به حدود ۵ متر می‌رسد این درختچه یکی از محبوبترین و شناخته شده‌ترین درختچه‌های نذری منطقه‌است که هرساله افراد زیادی برای نذری دادن و برآوردشدن حاجتشان به این بخش می‌آیند. | ## جمع‌بندی | آثار باستانی محوطه داشخانه تپه قلعه کهنه تجری نگارخانه جمعیت بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت این روستا برابر با ۵۶ نفر (۲۱ خانوار) بوده‌است.