موضوع مقاله: ازبک‌ها | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ازبک‌ها | مقدمه: اُزبَک‌ها (به ترکی و ) یک قوم ترک‌تبار به‌طور عمده ساکن در ازبکستان و مناطق اطراف آن، ازجمله افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان، ترکمنستان، روسیه و چین هستند. | ## بخش 1: ازبک‌ها | ازبک‌ها به زبان ازبکی از خانوادهٔ زبان‌های ترکی‌تبار سخن می‌گویند و بیشتر آن‌ها مسلمانان سنی مذهب هستند. از میان اقوامی که تحت حاکمیت شوروی بودند، ازبک‌ها دچار کمترین همگون‌سازی فرهنگی روسی (روسی‌سازی) شده‌اند و اغلب زبان ازبکی را به‌عنوان زبان نخست خود می‌شناسند. هنگامی که جمعیت موجود در آسیای مرکزی توسط قبایل ایرانی و سایر مردم هندواروپایی و همین‌طور چندین حمله شدید از ناحیه مغول‌ها تحت تأثیر قرار گرفت. بر اساس مطالعات اخیر ژن‌شناسی دانشگاه آکسفورد، ژن ازبک‌ها ترکیبی از مردم ایرانی و مغول‌ها است. یک قسمت عمده از این شعبه تحت فرماندهی شیبک خان به ماوراءالنهر کوچ کردند و امرای تیموری را از بین برده، دولت ازبک‌ها را در آن نواحی تأسیس نمودند. در سال ۸۷۹ خ (۹۰۶ ق) شهر سمرقند و قسمتی از ماوراءالنهر را از یکی از نوادگان تیمور لنگ گرفت و به سلطنت نشست و از آن پس تا سال ۸۸۶ خ (۹۱۳ ق) نیز تمام ترکستان و ماوراءالنهر و سراسر خراسان و استرآباد را از دست بازماندگان سلطان حسین بایقرا و دیگر جانشینان تیموری به درآورد و از مغرب و جنوب با ولایت عراق عجم، کرمان و یزد که در قلمرو شاه اسماعیل یکم صفوی بود همسایه شد. پس از فتح مغول در سده سیزدهم، موج جدیدی از قبایل ترک‌زبان به جمعیت آسیای مرکزی پیوستند. در این دوره قبایل و طایفه‌هایی مانند نایمان، خیتای، برلاس، کاوشین، منغیت و دیگران در واحه‌های آسیای مرکزی مستقر شدند یک جزء مغولی وارد جمعیت ازبک شد. او معتقد بود که رواج قومیت‌های مغولی در میان اهالی آسیای مرکزی: کونگرات، منغیت و دیگران همیشه نشان دهنده منشأ مغولی این قبیله‌ها است. سیاح عرب ابن بطوطه با استناد به اطلاعاتی دربارهٔ حاکم اولوس چغاتایی، کبک خان (۱۳۱۸–۱۳۲۶) به نقل از اطلاعاتی مبنی بر صحبت او به زبان ترکی می‌گوید: پادشاه (کبک خان) تعجب کرد و گفت: «یخشی» که در ترکی به معنای «خوب» است. این شواهد نشان می‌دهد که چنگیزیدهای چاگاتای اولوس در آغاز سده چهاردهم به نسخه محلی کارلوک آسیای مرکزی از زبان ترکی روی آوردند. اسلامی سازی و ترکی شدن در خلق آثار ادبی، علمی و مذهبی به زبان ترکی نمود پیدا کرد. یکی دیگر از شاعران معروف ترک حافظ خوارزمی است که در سال ۱۳۵۳ شعری به زبان ترکی به نام «محبت نام» سروده است. دو نسخه از این شعر باقی مانده است: نسخه اولیه، که به خط اویغوری در سال ۱۴۳۲ نوشته شده است، و نسخه دوم، در ۱۵۰۸–۱۵۰۹ بازنویسی شده است. سپاهیان تیمور در لشکرکشی هند در سال ۱۳۹۹ شامل ۴۰۰ خانه ازبکی بود.Киссас ул-анбиёи Рабгузий, 5 изд. | ## بخش 2: ازبک‌ها | , Казан, 1881 تیمور که ماوراءالنهر و خراسان را در یک دولت متحد کرد، توجه ویژه‌ای به توسعه زبان ادبی ترکی داشت. در جریان لشکرکشی به توختامیش در سال ۱۳۹۱، تیمور دستور داد کتیبه‌ای به زبان جغتای با حروف اویغوری در کوه آلتین شوکی حک شود - هشت سطر و سه سطر به زبان عربی، حاوی متن قرآن. اسناد حقوقی دولت تیمور به دو زبان فارسی و ترکی تنظیم شد؛ به‌طورمثال سندی از سال ۱۳۷۸ مبنی بر اعطای امتیاز به نوادگان ابومسلم ساکن خوارزم به زبان ترکی جغتایی نوشته شده است. در سال ۱۳۹۸، میرانشاه، پسر تیمور، دستور داد تا یک سند رسمی به زبان ترکی با خط اویغوری نوشته شود. نوه تیمور اسکندر سلطان میرزا (۱۳۸۴–۱۴۱۵) درباری داشت که شامل گروهی از شاعران بود، مانند میرحیدر که اسکندر او را تشویق به سرودن شعر به زبان ترکی می‌کرد. تقویت جایگاه و نقش زبان ترکی در عصر تیمور و تیموریان به شکل‌گیری زبان ادبی ازبکی انجامید. نویسنده، مورخ و شاعر ترک‌زبان ظهیرالدین بابر (۱۴۸۳–۱۵۳۰) تأکید کرد: «اهالی اندیجان همه ترک‌زبان هستند.»Муминов И. آنها به رهبری شیبانی خان در اینجا، جمعیت زیادی از ترکها را یافتند که در یک دوره طولانی تشکیل شده بودند. ازبک‌های دشت قبچاق به این جمعیت ترک‌زبان پیوستند و نام قومی خود «ازبک» را تنها به‌عنوان آخرین و جدیدترین افزوده قومی به آن منتقل کردند. رهبر ازبک‌های نیمه کوچ نشین، شیبانی خان، خود به زبان ترکی آسیای مرکزی (جغتایی) شعر می‌سرود. مجموعه اشعار او که به زبان ادبی ترکی آسیای مرکزی سروده شده است، درحال حاضر در مجموعه نسخ خطی توپکاپی در استانبول نگهداری می‌شود. نسخه خطی اثر فلسفی و دینی او «بحرالخدو» که در سال ۱۵۰۸ به زبان ادبی ترکی آسیای مرکزی نوشته شده در لندن است. شیبانی خان در سال ۱۵۰۷، اندکی پس از تصرف خراسان، اثری منثور با عنوان «رسائل معارف شیبانی» به زبان ترکی آسیای مرکزی – جغتای – نوشت و آن را به پسرش محمد تیمور تقدیم کرد (نسخه خطی در استانبول نگهداری می‌شود). این مقاله از ضرورت شناخت احکام اسلام و فواید این علم برای حاکم سخن می‌گوید.Муминов И. سلسله ازبکی شیبانی اگرچه به سلسله قبلی تیموریان تعلق نداشت، اما شخصیت تیمور از نظر آنان به‌عنوان فرمانروایی بزرگ در تاریخ توران تلقی شد و برخی از آنان سعی در تقلید از او داشتند. | ## بخش 3: ازبک‌ها | برای نمونه، وقایع نگار شیبانی عبدالله خان دوم، حافظ تنیش بخاری، می‌نویسد: «حاکم [عبدالله خان] با عظمت… افکار خود را متوجه رزمندگانی کرد که سنگ‌های فراوانی را جمع‌آوری کردند و در این مکان با عظمت، مسجدی بلند ساختند، تا خاطره اعمال بلند و کردارهای باشکوه آن‌ها بر صفحه آن زمان، چنان پرشکوه باشد بهشت، قطب سلامت و ایمان، امیر تیمور گورکان، رحمت و برکت بر او باد…». عموی شیبانی خان، پسر ازبک خان ابوالخیر خان و دختر میرزا الغ بیک، کوچکنجی خان اجداد خود را هم در سلسله شیبانیان و هم تیموریان گرامی می‌داشت. محمدعلی بن درویش علی بخاری در سال ۱۵۱۹ به دستور شخصی خود «ظفرنامه» شرف الدین یزدی را از فارسی به ازبکی قدیم ترجمه کرد. در زمان عموی شیبانی خان، شیبانی و از نوادگان میرزا الغ بیک سویونچجا خان تیموری و جانشینان وی، نقش زبان ازبکی در حیات ادبی منطقه تقویت شد. بعدها نسخه خطی «بوستان» شاعر ایرانی سعدی شیرازی با طراحی زیبا برای پسرش نوروز احمد خان بازنویسی شد. نمونه‌هایی از این اسناد، به‌عنوان مثال اسناد ناشناخته قبلی از «مجموعه برچسب‌ها» هنوز نگهداری می‌شوند. عبدالله نصراللهی به دستور سویونچجا خان اثر تاریخی خود «زبدة الاثر» را به زبان ازبکی قدیم نوشت. عبیدالله خان، برادرزاده شیبانی خان، خود به ترکی، فارسی و عربی با نام مستعار ادبی عبیدی شعر سروده است. عبیدالله خان سروده‌های تعلیمی ترکی چون «سیرنامه»، «شوق نامه» و «غیرت نامه» را سروده است. نسخه‌ای از شعر او به زبان ترکی آسیای مرکزی به نام «دیوان عبیدی» (نسخه خطی در لندن، در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود)، به دستور او توسط خوشنویس معروف هرات، سلطانعلی مشهدی بازنویسی شده است. عبیدالله تفسیری به زبان ترکی آسیای میانه به نام «کشف فاضل» («مفسر حکمت») نوشت و مجموعه نسخه‌های خطی مؤسسه شرق‌شناسی جمهوری ازبکستان حاوی نسخه‌ای از «کلیات عبیدی» است که شامل اشعار عبیدالله به زبان‌های عربی، فارسی و ترکی است.Каюмов А. به این ترتیب، سبحانقلی خان که علم پزشکی داشت و به شفا می‌پرداخت، اثری در طب به زبان ترکی آسیای مرکزی به نام «احیای طب سبحانقلی» («احیا‌ی طب سبحانی») نوشت. یکی از نسخه‌های خطی در کتابخانه بوداپست نگهداری می‌شود نمایندگان روس و نمایندگان نمایندگی‌های دیپلماتیک خارجی اطلاعات گسترده‌ای دربارهٔ ازبک‌های آسیای مرکزی ارائه می‌دهند. وامبری خاطرنشان کرد که «ازبک‌ها به ۳۲ طایفه اصلی تقسیم می‌شوند: کونگراد، کیپچاک، خیتای، مانگیت، نوکس، نایمان، کولان، کیات، آس، تاز، سایات، جگاتای، اویغور، آکبت، درمن، یوشون، کانجیگالی، کانجیگالی، کانجیگالی، کانجیلی، بالغالی، چانه، آچمیلی، کاراکور-ساک، بیرکولاک، تیرکیش، کلکسر، مینگ. | ## جمع‌بندی | محقق تعجب می‌کند که ازبک‌های خیوه و کوکند و یارکند که زبان و آداب و چهره آنها به‌طورکامل متفاوت است از تعلق خود نه تنها به یک قوم، بلکه به یک قبیله و یک خانواده آگاهند.