موضوع مقاله: دریای آزوف | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دریای آزوف | مقدمه: دریای آزُف یا دریای آزوف (به روسی: Азо́вское мо́ре، به اوکراینی: Азо́вське мо́ре، به تاتاری کریمه: Azaq deñizi) بخش شمالی دریای سیاه است که از راه تنگه کرچ به آن می‌پیوندد. | ## بخش 1: دریای آزوف | دریای آزوف یک دریای داخلی کم‌عمق در اروپای شرقی است که از طریق تنگهٔ باریک (حدود ۴ کیلومتر) تنگه کرچ به دریای سیاه متصل می‌شود و گاهی به‌عنوان امتداد شمالی دریای سیاه در نظر گرفته می‌شود. این دریا از شرق با روسیه و از شمال‌غرب و جنوب‌غرب با اوکراین هم‌مرز است (البته بخش‌های اوکراینی مجاور این دریا در حال حاضر تحت اشغال روسیه قرار دارند). دریای آزوف مسیر مهمی برای دسترسی آسیای مرکزی به آب‌های بین‌المللی است و از طریق کانال ولگا-دن به دریای خزر متصل می‌شود. یونانیان و رومیان از سدهٔ ۷ پیش از میلاد تا سدهٔ ۴ میلادی، این دریا را به نام قوم ایرانی‌تبار ساکن آن ناحیه یعنی مایوت‌ها، مایوتیس می‌خوانده‌اند. دریای آزوف دریای نسبتاً کوچکی است (پهنه آن تقریباً یک دهم دریای سیاه است) و با حداکثر عمق تنها ۱۴ متر کم‌عمق‌ترین دریای جهان به‌شمار می‌آید. دریای آزوف در زمستان، یخ می‌زند و کشتی‌ها تنها با کمک یخ‌شکن می‌توانند از آن گذر کنند. این دریا بین روسیه و اوکراین بود اما در جریان الحاق کریمه به روسیه و همچنین حمله ۲۰۲۲ روسیه به اوکراین، تقریباً به صورت کامل تحت کنترل روسیه است ویژگی‌های طبیعی این دریا به‌شدت تحت تأثیر ورود آب از رودهای دُن، کوبان و دیگر رودها قرار دارد که همراه با خود ماسه، لای، و صدف به دریا می‌آورند و باعث تشکیل خلیج‌ها، تالاب‌ها و زبانه‌های باریک ساحلی می‌شوند. به‌دلیل این رسوبات، کف دریا نسبتاً صاف و هموار است و عمق آن به‌تدریج در مرکز افزایش می‌یابد. ورود آب شیرین از رودها موجب کاهش شوری و افزایش زیست‌توده (مانند جلبک‌های سبز) در آب می‌شود که بر رنگ دریا تأثیر می‌گذارد. وجود پلانکتون‌های فراوان باعث افزایش قابل توجه میزان تولید ماهی در این دریا شده است. سواحل و زبانه‌های باریک ساحلی آن کم‌ارتفاع هستند و پوشش گیاهی فراوانی دارند و زیستگاه گونه‌های متعددی از پرندگان به‌شمار می‌آیند. دریای آزوف کم‌عمق‌ترین دریا در جهان است و عمق آن بین ۰٫۹ تا ۱۴ متر (۳ تا ۴۶ فوت) متغیر است. نام‌گذاری نام این دریا احتمالاً از نام منطقه‌ای در اطراف آزوف گرفته شده است که خود این نام ریشه در زبان ترکی قبچاقی دارد و از واژهٔ asak یا azaq به‌معنای «زمین‌های پست» آمده است. با این حال، در یک روایت روسی، گفته شده که نام آن از شاهزاده‌ای کومانی به نام «آزوم» یا «آسوف» گرفته شده که در سال ۱۰۶۷ میلادی هنگام دفاع از شهر خود کشته شد. مشخص نیست که آیا این نام از مایوت‌ها (مردمانی ایرانی‌تبار که در اطراف آن زندگی می‌کردند) گرفته شده، یا برعکس، نامی بود که دیگران به آن‌ها داده بودند. در قرون وسطی، روس‌ها این دریا را دریای سوروج نامیدند که برگرفته از نام شهر مجاور آن، سوداک امروزی بود. در زبان ترکی عثمانی، این دریا به‌دلیل تولید بالای ماهی، بالیک‌دنیز (Balık Denis به‌معنای «دریای ماهی») نامیده می‌شد. | ## بخش 2: دریای آزوف | تاریخ پیشاتاریخ نشانه‌هایی از سکونت انسان در دوران نوسنگی در مناطقی که اکنون زیر آب دریای آزوف قرار گرفته‌اند، یافت شده است. در سال ۱۹۹۷، ویلیام رایان و والتر پیتمن از دانشگاه کلمبیا نظریه‌ای منتشر کردند که بر اساس آن، سیلاب عظیمی در زمان‌های باستان از طریق تنگه بسفر رخ داده است. آن‌ها ادعا می‌کنند که دریای سیاه و دریای خزر در گذشته دریاچه‌هایی عظیم اما آب‌شیرین بودند، اما حدود ، دریای مدیترانه بر روی یک آذرین‌لایه سنگی در بسفر سرریز کرد و باعث شد ارتباط کنونی بین دریای سیاه و مدیترانه شکل بگیرد. در پی این نظریه، پژوهش‌هایی انجام شده است که هم از آن حمایت و هم آن را رد کرده‌اند، و باستان‌شناسان همچنان بر سر این موضوع اختلاف نظر دارند. مائوت‌ها خود به ماهی‌گیری و کشاورزی مشغول بودند، اما جنگجویانی پرشور و توانا نیز به‌شمار می‌رفتند که توان دفاع از خود در برابر مهاجمان را داشتند.استرابون. به دلیل جریان‌های قوی آب، دانشمندان آن دوره درک دقیقی از وسعت این دریا نداشتند، و آب کم‌شور آن باعث شده بود که معمولاً آن را «مرداب» یا «دریاچه» بنامند. هرودوت (سدهٔ ۵ پیش از میلاد) وسعت آن را برابر با دریای سیاه دانسته بود، درحالی‌که Pseudo-Scylax (سدهٔ ۴ پیش از میلاد) آن را تقریباً نصف اندازهٔ دریای سیاه تخمین زده بود. برای مدت‌ها باور بر این بود که این دریا ارتباط مستقیمی با اقیانوس منجمد شمالی دارد. پولیبیوس (سدهٔ ۲ پیش از میلاد) با اطمینان پیش‌بینی می‌کرد که تنگهٔ متصل‌کنندهٔ دریای آزوف در آیندهٔ نزدیک بسته خواهد شد، زیرا رسوبات رودخانه‌ها به‌طور مداوم در آن انباشته می‌شوند.پولیبیوس. در سدهٔ ۱ میلادی، استرابون فاصلهٔ بین تنگه کرچ و دهانهٔ رودخانهٔ تاناایس را حدود برآورد کرد، که رقمی تقریباً درست است، ولی او از باریک شدن تدریجی عرض این دریا بی‌اطلاع بود. پادشاهی بسفور نام خود را نه از تنگه بسفر مشهور، بلکه از تنگه کرچ (بسفور کیمری) گرفته است. این پادشاهی از اواخر قرن ۲ پیش از میلاد به‌طور موقت تحت کنترل پادشاهی پونتوس قرار گرفت و از زمان استعمار یونانی تا پایان امپراتوری روم در امتداد سواحل جنوبی دریای آزوف امتداد داشت. این پادشاهی یک دولت متکی بود که گندم، ماهی و برده صادر می‌کرد و در ازای آن، کالاهای ساخته‌شده و تجملی یونانی و رومی دریافت می‌کرد. تاریخ بعدی آن نامشخص است، اما به احتمال زیاد هون‌ها پس از شکست دادن الان‌ها که از آسیای مرکزی به این منطقه مهاجرت کرده بودند، در اواخر قرن ۴ میلادی این پادشاهی را تصرف کردند. دریای آزوف به‌طور مکرر صحنهٔ درگیری‌های نظامی میان روسیه، که به دنبال گسترش دریایی خود به سمت جنوب بود، و قدرت مسلط در منطقه، یعنی امپراتوری عثمانی بود. در جریان جنگ روسیه و عثمانی (۱۶۸۶–۱۷۰۰)، دو لشکرکشی در سال‌های ۱۶۹۵ و ۱۶۹۶ برای تصرف قلعهٔ آزوف که در آن زمان تحت کنترل عثمانی بود، انجام شد. این لشکرکشی‌ها به فرمان پتر کبیر و با هدف دستیابی روسیه به دریای آزوف و دریای سیاه انجام شد. | ## بخش 3: دریای آزوف | ارتش روسیه شامل ۳۱ هزار سرباز و ۱۷۰ توپ جنگی بود و از واحدهای منتخب و همچنین کازاک‌ها تشکیل شده بود. دومین لشکرکشی شامل نیروهای زمینی و ناوگان دریایی آزوف بود که در زمستان ۱۶۹۵ تا بهار ۱۶۹۶ در استان مسکو، ورونژ، بریانسک و دیگر مناطق ساخته شد. در آوریل ۱۶۹۶، ارتشی متشکل از ۷۵٬۰۰۰ نفر به فرماندهی آلکسی شین به‌سمت آزوف حرکت کرد، هم از طریق زمینی و هم از طریق رود دن به مقصد تاگانروگ. در ۱۴ ژوئن، ناوگان ترکیه سعی کرد محاصره را بشکند، اما پس از از دست دادن دو کشتی، عقب‌نشینی کرد. پس از بمباران شدید قلعه از سوی زمین و دریا، ارتش روسیه در ۱۷ ژوئیه خطوط دفاعی را شکست و بخش‌هایی از دیوار را تصرف کرد. پس از جنگ، پایگاه نیروی دریایی روسیه به تاگانروگ و آزوف منتقل شد و بین سال‌های ۱۶۹۶ تا ۱۷۱۱، حدود ۲۱۵ کشتی در آنجا ساخته شد. در سال ۱۷۱۱، بر اثر جنگ روسیه و عثمانی (۱۷۱۰–۱۷۱۳) و پیمان پیمان پروت، آزوف دوباره به عثمانی واگذار شد و ناوگان دریایی روسیه در آزوف نابود شد. شهر آزوف در سال ۱۷۳۷، در جریان جنگ روسیه و عثمانی (۱۷۳۵–۱۷۳۹) دوباره به تصرف روسیه درآمد. اما طبق مفاد پیمان نیش (۱۷۳۹), روسیه اجازه نداشت این قلعه و ناوگان نظامی را حفظ کند. یکی دیگر از درگیری‌های نظامی مهم در دریای آزوف در طول جنگ کریمه (۱۸۵۳–۱۸۵۶) رخ داد. در این جنگ، ناوگان مشترک پادشاهی متحد بریتانیای کبیر و ایرلند و فرانسه در برابر روسیه قرار گرفتند. نیروهای بریتانیایی و فرانسوی تاگانروگ را محاصره کردند، با هدف مختل کردن مسیر تأمین تدارکات روسیه به کریمه. تصرف تاگانروگ همچنین می‌توانست مقدمه‌ای برای حمله به روستوف باشد، که یک شهر راهبردی برای پشتیبانی روسیه در عملیات قفقاز محسوب می‌شد. با وجود برتری عددی زیاد نیروهای متحد (حدود ۱۶٬۰۰۰ سرباز در برابر کمتر از ۲٬۰۰۰ نفر از مدافعان روس)، شهر در برابر تمامی حملات مقاومت کرد. حملات پراکندهٔ دیگری در امتداد سواحل انجام شد، اما نتیجه‌ای نداشت و در اکتبر ۱۸۵۵ متوقف شد. سدهٔ ۲۱ در دسامبر ۲۰۰۳، اوکراین و فدراسیون روسیه در یک پیمان بین فدراسیون روسیه و اوکراین دربارهٔ همکاری در استفاده از دریای آزوف و تنگه کرچ توافق کردند که دریای آزوف و تنگه کرچ را به‌عنوان آب‌های داخلی مشترک تلقی کنند. | ## جمع‌بندی | در سپتامبر ۲۰۱۸، اوکراین اعلام کرد که قصد دارد نیروی دریایی اوکراین را در دریای آزوف تقویت کند و ناوگان خود را در بردیانسک مستقر سازد.