موضوع مقاله: میراث یونانیان در جهان اسلام | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # میراث یونانیان در جهان اسلام | مقدمه: سنت غنی تاریخ‌نگاری یونانی، دانش یونان باستان را حفظ نمود که هنر، معماری، ادبیات، فلسفه و دستاوردهای فناورانه دوران طلایی اسلام بر پایهٔ آن بنا نهاده شدند. | ## بخش 1: میراث یونانیان در جهان اسلام | ابن خلدون زمانی خاطرنشان کرد: «علوم تنها یک ملت، یعنی یونانیان، به ما رسیده است، زیرا که آن‌ها به کوشش المأمون ترجمه شدند. او در این زمینه موفق بود، زیرا مترجمان بسیاری در اختیار داشت و هزینهٔ زیادی صرف این امر کرد.» دانشمندی به نام توبی هاف به دوازده اندیشمند بزرگ یونانی اشاره می‌کند که تأثیری شگرف بر دانشمندان اسلامی گذاشتند و به تأثیر خارق‌العادهٔ علوم طبیعی و فلسفهٔ یونان بر دوران طلایی اسلام اشاره کرده، می‌گوید: یکی از نمونه‌های تأثیر یونان در حوزهٔ طب اسلامی است، جایی که پزشکی اسلامی عمدتاً بر پایهٔ میراث پزشکان و دانشمندان یونان و روم، به ویژه جالینوس و بقراط، بنا نهاده شد. دانشمندان اسلامی این آثار گستردهٔ پزشکی را با دقت از یونانی به عربی ترجمه کرده و از آن‌ها به عنوان شالوده‌ای برای تولید دانش جدید پزشکی استفاده نمودند. این باور رایج و پایدار که دانشمندان اسلامی آثار کلاسیک ارسطو و دیگر فیلسوفان یونانی را از نابودی «نجات دادند»، نادقیق است. محققان عرب مسئول انتقال اولیه بسیاری از متون یونانی به اروپای غربی (که از عربی به لاتین ترجمه شدند) بودند، در حالی که بسیاری از نسخه‌های اصلی یونانی تا رنسانس از امپراتوری بیزانس خارج نشدند. مالکیت متون یونانی در اروپای لاتین در قرون وسطی تا حد زیادی مرهون دانشمندان عرب بود، اما امروزه دسترسی به اصل یونانی مدیون محققان رنسانس است. بر اساس این افسانه، این آثار در غیر این صورت در عصر تاریک طولانی اروپا بین سده‌های پنجم و دهم از بین می‌رفتند. متون یونان باستان و فرهنگ یونانی هرگز «گم» نشده بودند تا بعدها توسط دانشمندان اسلامی «بازیابی» و «انتقال» شوند، بلکه توسط دانشمندان و راهبان بیزانسی حفظ و مطالعه شدند و در زمان‌های مختلف به سایر نقاط اروپا و جهان اسلام منتقل گشتند. ارسطو پیش از ترجمه‌های عربی (که از طریق سریانیِ دانشمندان مسیحی سرزمین‌های فتح‌شدهٔ امپراتوری بیزانس صورت گرفت) در فرانسه و در صومعهٔ مون‌سن-میشل ترجمه شده بود. مایکل هریس اشاره می‌کند: جان جولیوس نورویچ، تاریخ‌نگار، می‌افزاید که «بخش بزرگی از آنچه ما دربارهٔ دوران باستان می‌دانیم - به ویژه ادبیات یونانی و رومی و حقوق روم - اگر دانشمندان و کاتبان قسطنطنیه نبودند، برای همیشه از دست می‌رفت.» ابن خلدون خاطرنشان کرد که تنها تمدنی که اعراب علوم را از آن آموختند، تمدن یونانیان بود و این امر به لطف ترجمه‌های متون یونانی به سریانی و سپس به عربی توسط دانشمندان مسیحی (آشوری) میسر شد. ابن خلدون همچنین ثبت کرده است که خلیفهٔ عباسی المنصور آثار ریاضی یونانیان را از امپراتور بیزانس درخواست کرد. دورهٔ هلنیستی دورهٔ هلنیستی در سدهٔ چهارم پیش از میلاد با فتوحات اسکندر مقدونی در شرق مدیترانه، مصر، میان‌رودان، فلات ایران، آسیای مرکزی و بخش‌هایی از هند آغاز شد که به گسترش زبان و فرهنگ یونانی در این مناطق انجامید. زبان یونانی به زبان علمی در سراسر جهان هلنیستی تبدیل شد و ریاضیات یونانی با ریاضیات مصری و ریاضیات بابلی تلفیق گشته و ریاضیات هلنیستی را پدید آورد. مهمترین مرکز یادگیری در این دوره اسکندریه در مصر بود که دانشمندانی را از سراسر جهان هلنیستی، عمدتاً یونانی و مصری، اما همچنین یهودی، ایرانی، و فنیقی، به خود جذب می‌کرد.جرج جی. بیشتر متون ریاضی نوشته‌شده به یونانی در یونان، مصر، آسیای صغیر، میان‌رودان و سیسیل یافت شده‌اند. بنابراین، دانش بیزانسی در هر دوره‌ای با فلسفه و متافیزیک یونانی-بت‌پرستی باستان پیوند نزدیک داشت. علیرغم مخالفت‌هایی با آموزه‌های بت‌پرستی، بسیاری از برجسته‌ترین محققان کلاسیک در کلیسا به مقامات عالی دست یافتند. مهمترین مخالفت‌ها شامل تعطیلی آکادمی افلاطون در سال ۵۲۹، تاریک‌اندیشی کوسماس ایندیکوپلیوستس، محکومیت یوآنس ایتالوس (۱۰۸۲) و گئورگیوس پلیتون به دلیل ارادتشان به فلسفهٔ باستان است. نوشته‌های دوران باستان هرگز در امپراتوری بیزانس به دلیل انگیزه‌ای که آکادمی آتن در سده‌های چهارم و پنجم به مطالعات کلاسیک داد، نیروی آکادمی فلسفی اسکندریه، و خدمات دانشگاه قسطنطنیه که کاملاً به موضوعات سکولار و به استثنای الهیات می‌پرداخت،هیئت علمی منحصراً متشکل از فیلسوفان، دانشمندان، سخنوران و فیلسوفان بود از میان نرفت، در حالی که الهیات در آکادمی ایلخانی تدریس می‌شد. حتی این آکادمی نیز دروسی در زمینهٔ آثار کلاسیک باستان ارائه می‌داد و متون ادبی، فلسفی و علمی را در برنامهٔ درسی خود می‌گنجاند. بنابراین، کتابتخانههای رهبانی بیشتر تلاش خود را صرف رونویسی نسخه‌های خطی کلیسایی می‌کردند، در حالی که ادبیات بت‌پرستی باستان توسط افراد غیرروحانی یا اسقف‌های روشن‌اندیشی مانند فوتیوس، آرتاس قیصریه‌ای، اوستاتیوس تسالونیکی و باسیلیوس باساریون رونویسی، خلاصه‌سازی، استخراج و حاشیه‌نویسی می‌شد. هنگامی که سنت سیریل در سدهٔ نهم توسط امپراتور بیزانس در سفری به نزد اعراب فرستاده شد، میزبانان مسلمان خود را با دانش خود از فلسفه و علم و همچنین الهیات شگفت‌زده کرد. ماریا ماورودی، تاریخ‌نگار، نقل می‌کند: ریاضیات دانشمندان بیزانسی میراث ریاضی‌دانان یونان باستان را حفظ و ادامه دادند و ریاضیات را به کار بستند. در بیزانس اولیه (سده‌های پنجم تا هفتم)، معماران و ریاضی‌دانان ایسیدوروس میلتوسی و آنتمیوس ترالس برای ساخت کلیسای بزرگ آیا صوفیه از فرمول‌های پیچیدهٔ ریاضی استفاده کردند که به دلیل هندسهٔ چشمگیر، طراحی جسورانه و ارتفاع آن، یک پیشرفت فناورانه برای زمان خود و قرن‌ها پس از آن به شمار می‌رفت. در بیزانس متأخر (سده‌های نهم تا دوازدهم)، ریاضی‌دانانی مانند میخائیل پسلوس ریاضیات را راهی برای تفسیر جهان می‌دانستند. خلیفهٔ عباسی مأمون پس از آگاهی از لئوی ریاضی‌دان، چنان تحت تأثیر دانش ریاضیات، توانایی ارائهٔ اثبات مسائلی که دانشمندان خودش قادر به حل آن نبودند، و توانایی‌های پیش‌بینی‌اش قرار گرفت که به لئو پیشنهاد ثروت زیادی برای آمدن به بغداد داد.به گفتهٔ یوسف گنسیوس و تئوفانس ادامه‌دهنده بین سال‌های ۸۲۹ تا ۸۳۳؛ شمعون لوگوتت خلیفه را معتصم معرفی کرده و دعوت را پس از فتح اسلامی آموریوم در پاییز ۸۳۸ می‌داند، ر.ک. پزشکی یکی از علومی بود که بیزانسی‌ها در آن نسبت به پیشینیان یونانی-رومی خود پیشرفت کردند. آلکمئون کروتونی، نویسندهٔ نخستین اثر کالبدشناسی، در این مدرسه کار کرد و در اینجا بود که رسم مشاهدهٔ بیماران پایه‌گذاری شد. ۹ بقراط و شاگردانش بسیاری از بیماری‌ها را در مجموعهٔ بقراطی ثبت کردند و سوگندنامه بقراطی را برای پزشکان تدوین نمودند که هنوز هم مورد استفاده است. جالینوس یونانی یکی از بزرگترین جراحان جهان باستان بود و عمل‌های جراحی جسورانه‌ای از جمله جراحی مغز و چشم را انجام داد که نزدیک به دو هزار سال پس از او تکرار نشدند. نوشته‌های بقراط، جالینوس و دیگران تأثیری ماندگار بر پزشکی اسلامی و پزشکی اروپای قرون وسطی گذاشت تا اینکه بسیاری از یافته‌های آن‌ها از سدهٔ چهاردهم به بعد به تدریج منسوخ شد. پزشکی یونانی (؛ یونانی در عربی، هندی و فارسی) که به صورت طب یونانی نیز نوشته می‌شود، به معنای «پزشکی یونانی» است و شکلی از طب سنتی است که به طور گسترده در جنوب آسیا رواج دارد. این واژه به سنت پزشکی یونانی-عربی اشاره داردطب یونانی در هند: خاستگاه و مفاهیم بنیادین آن توسط حکیم سید ضیلالرحمان، تاریخ علم، فلسفه و فرهنگ در تمدن هندی، جلد چهارم بخش دوم (پزشکی و علوم زیستی در هند)، ویرایش ب. | ## بخش 2: میراث یونانیان در جهان اسلام | سوبارایاپا، مرکز مطالعات تمدن‌ها، پروژه تاریخ علم، فلسفه و فرهنگ هند، دهلی نو، ۲۰۰۱، صص. ۲۹۸-۳۲۵ که بر اساس آموزه‌های پزشک یونانی بقراط و پزشک رومی جالینوس بنا نهاده شده و توسط پزشکان عرب و ایرانی، مانند رازی، ابن سینا، زهراوی، ابن نفیس، به یک سیستم پزشکی پیچیده تبدیل شده است. نویسنده‌ای خاطرنشان کرده است که «چهارمین خلیفهٔ اموی، مروان یکم، دستور ترجمهٔ... ترجمهٔ ادبیات پزشکی در واقع جنبهٔ اصلی پیشرفت علمی بود که دوران حکومت امویان را متمایز می‌ساخت.» کهن‌ترین اثر علمی به زبان عربی، رساله‌ای در باب پزشکی بود که توسط آرون اسکندرانی، یک کشیش مسیحی یونانی، نوشته شد و در سال ۶۸۳ از زبان سریانی سپس به عربی توسط یک پزشک یهودی اهل بصره به نام ماسرجویه ترجمه گردید. دانش علمی عظیمی (مانند دانش پزشکی جالینوسی) پس از فتح نظامی شهر مسیحی اسکندریه در سال ۶۴۲ به دست مسلمانان افتاد. پزشکان مسلمان بعدها شهرت خود را در عرصهٔ پزشکی بر پایهٔ همین آثار یونانی بنا نهادند. آتش یونانی آتش یونانی یک جنگ‌افزار آتش‌زا بود که توسط امپراتوری بیزانس استفاده می‌شد. بیزانسی‌ها معمولاً از آن در نبردهای دریایی با تأثیری عظیم استفاده می‌کردند، زیرا حتی روی آب نیز به سوختن ادامه می‌داد. این سلاح یک برتری فناورانه ایجاد کرد و مسئول بسیاری از پیروزی‌های نظامی کلیدی بیزانس، به ویژه نجات قسطنطنیه از دو محاصرهٔ عرب، و در نتیجه تضمین بقای امپراتوری بود. با این حال، آتش یونانی در حدود سال ۶۷۲ میلادی اختراع شد و وقایع‌نگار تئوفانس آن را به کالینیکوس، معمار اهل هلیوپولیس در استان سابق فنیقیه (که تا آن زمان به تصرف مسلمانان درآمده بود)، نسبت می‌دهد. در دوران خلافت اموی (۶۶۱-۷۵۰)، تا آنجا که به تأثیر یونان بر معماری اولیهٔ اسلامی مربوط می‌شود، میراث هنری یونان منبعی اساسی برای هنر جدید اسلامی، به ویژه در سوریه و فلسطین، تشکیل داد. تأثیرات قابل توجه بیزانسی را می‌توان در بناهای شاخص اولیهٔ اسلامی در سوریه و فلسطین، مانند قبةالصخره (۶۹۱) در اورشلیم و مسجد اموی (۷۰۹-۷۱۵) در دمشق، تشخیص داد. در حالی که قبةالصخره در پلان و تا حدی در تزئینات، ارجاعی آشکار به هنر بیزانسی دارد، پلان مسجد اموی نیز شباهت قابل توجهی با کلیساهای باستانی مسیحی سده‌های ششم و هفتم دارد، اما بر روی محور عرضی اصلاح و گسترش یافته است، نه بر روی محور طولی معمول در کلیساهای مسیحی. محراب اصلی مسجد تقریباً در وسط قسمت شرقی دیوار قبله واقع شده است و نه در وسط آن، ویژگی‌ای که می‌تواند بدین دلیل باشد که معمار تلاش کرده است از تقلید از اپسیس مسیحی که با قرار دادن محراب در وسط شبستان کلیسا ایجاد می‌شد، اجتناب کند. کاشی‌کاری، نقوش هندسی، قوس‌های متعدد، گنبدها و آجرکاری و سنگکاری چندرنگ که مشخصهٔ معماری اسلامی و مورو است، تحت تأثیر معماری بیزانسی قرار داشت. گفته می‌شود که خلیفه ولید یکم چنان نیاز مبرمی به کمک معماری بیزانسی داشت که امپراتور بیزانس را با تهدید به تخریب کلیساها در سرزمین‌های مسلمان، در صورت برآورده نکردن درخواستش برای صنعتگران یونانی، باج‌گیری کرد. مقدسی دلیل ساخت مسجد اموی دمشق را الهام گرفتن از کلیساهای یونانی بیزانس توضیح می‌دهد. معماری عثمانی معماری عثمانی، معماری امپراتوری عثمانی است که در سده‌های چهاردهم و پانزدهم در بورسا و ادرنه ظهور یافت. معماری این امپراتوری از معماری سلجوقی آناتولی پیشین توسعه یافت و پس از فتح قسطنطنیه توسط عثمانی‌ها، تحت تأثیر سنت‌های بیزانسی، ایرانی و مملوک مصر قرار گرفت. برای نزدیک به ۴۰۰ سال، آثار معماری بیزانسی مانند کلیسای آیا صوفیه به عنوان الگویی برای بسیاری از مساجد عثمانی عمل کردند. معماری اسلامی پس از فتوحات مسلمانان در استان‌های شرقی امپراتوری بیزانس، از تکنیک موزاییک برای تزئین بناهای مذهبی و کاخ‌ها استفاده کرد. در شام و مصر، اعراب تحت تأثیر سنت بزرگ موزاییک‌کاری یونانی و مسیحی اولیه قرار گرفتند. در دوران سلسلهٔ اموی، موزاییک‌سازی به عنوان یک فرم هنری شکوفا در فرهنگ اسلامی باقی ماند و در هنر زلیج و ازولژو در نقاط مختلف جهان عرب ادامه یافت، اگرچه کاشی به شکل اصلی تزئین دیوار در اسلام تبدیل شد. نخستین بنای بزرگ مذهبی اسلام، قبةالصخره در اورشلیم، که بین سال‌های ۶۸۸-۶۹۲ ساخته شد، در داخل و خارج با موزاییک‌های شیشه‌ای توسط صنعتگرانی با سنت بیزانسی تزئین شد. موزاییک‌های حیاط داخلی، بهشت را با درختانی زیبا، گل‌ها و شهرک‌ها و روستاهای کوچک تپه‌ای در پس‌زمینه به تصویر می‌کشند. موزاییک‌ها شامل هیچ پیکر انسانی نیستند که آن‌ها را از آثار معاصر بیزانسی که در غیر این صورت مشابه هستند، متمایز می‌کند. بزرگترین بخش پیوستهٔ باقی‌مانده در زیر طاق غربی حیاط قرار دارد که به نام رودخانهٔ بردی، «پانل بردی» نامیده می‌شود. گمان می‌رود که این مسجد بزرگترین موزاییک طلایی جهان را داشته است، با مساحتی بیش از ۴ متر مربع. در سال ۱۸۹۳ آتش‌سوزی به مسجد آسیب زیادی زد و بسیاری از موزاییک‌ها از بین رفتند، اگرچه برخی از آن زمان تاکنون مرمت شده‌اند. تاریخ‌نگار ایرانی ابن فقیه هنر بیزانسی را ستوده است: حبش حاسب مروزی ایرانی بیان می‌کند که «رومیان در صنایع کاربردی استادان بی‌چون و چرایی هستند» ابویعلی فراء، دانشمند نامدار، مشاهده کرد که بیزانسی‌ها «جنگ‌آوری را رها کرده و به مردمی یکجانشین، زمیندارانی که گوسفند، گاو و اسب پرورش می‌دهند، تبدیل شده‌اند. اما بیش از همه، آن‌ها صنعتگرانی ماهر هستند.» ارزش بالای پارچه‌های زربفت بیزانسی در جهان اسلام در کتاب ثعالبی به نام «لطائف المعارف» گواهی شده است، جایی که ابودلف خزرجی برای مواهب الهی، از جمله پارچه‌های زربفت بیزانسی دعا می‌کند. اخترشناسی یونانی به اخترشناسی نوشته‌شده به زبان یونانی در دوران باستان کلاسیک گفته می‌شود. اخترشناسی یونانی شامل دوران یونان کلاسیک، هلنیستی، یونان رومی و باستان متأخر است. | ## بخش 3: میراث یونانیان در جهان اسلام | این اخترشناسی از نظر جغرافیایی به یونان یا قوم یونان محدود نمی‌شود، زیرا زبان یونانی به زبان علمی در سراسر جهان هلنیستی پس از فتوحات اسکندر تبدیل شده بود. این مرحله از اخترشناسی یونانی به عنوان اخترشناسی هلنیستی نیز شناخته می‌شود، در حالی که مرحلهٔ پیش از هلنیستی با نام اخترشناسی یونان کلاسیک شناخته می‌شود. در دوره‌های هلنیستی و رومی، بسیاری از اخترشناسان یونانی و غیر یونانی که در سنت یونانی کار می‌کردند، در موزه و کتابخانه اسکندریه در مصر بطلمیوسی تحصیل کردند. توسعهٔ اخترشناسی توسط اخترشناسان یونانی و هلنیستی توسط مورخان مرحله‌ای مهم در تاریخ اخترشناسی تلقی می‌شود. اخترشناسی یونانی از همان ابتدا با جستجوی توضیحی عقلانی و فیزیکی برای پدیده‌های آسمانی مشخص می‌شود. بیشتر صور فلکی نیمکرهٔ شمالی از اخترشناسی یونانی نشأت گرفته‌اند، همچنین نام تمام سیاره‌ها و ماه‌ها و تمام ستارگان در نام‌گذاری بایر. این اخترشناسی تحت تأثیر اخترشناسی بابلی و تا حدی کمتر، اخترشناسی مصری قرار داشت؛ به نوبه خود، بر اخترشناسی هندی، عربی-اسلامی و اروپای غربی تأثیر گذاشت. بسیاری از نام‌های خاص ستارگان منفرد در صورت‌های فلکی عربی هستند (نام‌گذاری مدرن، نام‌گذاری بایر توسط یوهان بایر آلمانی در سال ۱۶۰۳ است، که یک نام‌گذاری ستاره‌ای است که در آن یک ستاره خاص با یک حرف یونانی و به دنبال آن شکل مضاف‌الیه نام لاتین صورت فلکی مادرش شناسایی می‌شود. فهرست اصلی نام‌گذاری‌های بایر شامل ۱۵۶۴ ستاره بود)، پیش از نام‌های عربی، نام‌های یونانی برای ستارگان وجود داشت. آثار اخترشناس یونانی هیپارخوس (حدود ۱۹۰ – ۱۲۰ پیش از میلاد)، بعدها در چندین متن علمی توسط کلودیوس بطلمیوس یونانی به نام مجسطی گردآوری شد که شامل نام‌های اصلی یونانی و لاتین برای ستارگان بود. این کتاب شامل فهرست ستارگانی با ۱۰۲۲ ستاره بود که با موقعیت آن‌ها در صورت‌های فلکی توصیف شده بودند. در سدهٔ نهم میلادی، این کتاب توسط اعراب پذیرفته شد و از یونانی و لاتین اصلی به عربی ترجمه گردید. برای مثال، اعراب واژهٔ Opisthen (به یونانی: اوپیستن "پس از" یا "دنبال‌کننده") یا Opiso (به یونانی: اوپیسو "پیروی کردن")، یکی از نام‌های اصلی یونانی برای درخشان‌ترین ستارهٔ ثور، را به الدبران ترجمه کردند که در عربی به معنای "پیرو" است، زیرا این ستاره همیشه در پی ثریا حرکت می‌کند. در مجموع، سه نام اصلی برای درخشان‌ترین ستارهٔ ثور وجود دارد: نام خاص دبران و نام‌های علمی، آلفا تائوری و ۸۷ تائوری. هر یک از این سه نام را می‌توان برای درخشان‌ترین ستارهٔ ثور استفاده کرد، اما اخترشناسان امروزی ترجیح می‌دهند از دو نام علمی اخیر استفاده کنند. به دلیل محبوبیت بسیار زیاد آن‌ها، تعدادی از ستارگان پرنور نام اصلی یونانی یا لاتین خود را حفظ کردند و از هجوم گستردهٔ نام‌های عربی جان سالم به در بردند. نمونه‌ها عبارتند از سیریوس (یونانی به معنای "سوزان" یا "داغ")، آرکتوروس (یونانی به معنای "نگهبان خرس")، کاپلا (لاتین به معنای "بزغاله")، و اسپیکا (لاتین به معنای "خوشهٔ گندم"). نمونه‌هایی از نام‌های چینی و هندی شامل کو شه (چینی به معنای "کمان و تیر") و اشلشا (ودایی-هندی به معنای "در آغوش‌گیرنده") است. همچنین نام‌های خاص معاصر برای برخی ستارگان وجود دارد که بسیاری از آن‌ها به اخترشناسان برجسته، فضانوردان درگذشته و عناوین انگلیسی اشاره دارند. به عنوان مثال، گاما بادبان "رگور" نامیده می‌شود که "راجر" به صورت برعکس نوشته شده است؛ این نام به افتخار راجر بی. سایر نام‌های معاصر عبارتند از پارسی (آلفا هندی) و سر مار آبی (آلفا مار آبی)، ستارهٔ گارنت هرشل (مو قیفاووس)، ستاره بارنارد و غیره. اومانیسم و رنسانس در سدهٔ دوازدهم، بیزانسی‌ها الگوی خود را از اومانیسم اولیه به عنوان احیای علاقه به نویسندگان کلاسیک ارائه دادند. در اوستاتیوس تسالونیکی، اومانیسم بیزانسی بارزترین بیان خود را یافت.تاتاکیس-موتافاکیس، فلسفه بیزانسی، ۱۱۰ در سده‌های سیزدهم و چهاردهم، دوره‌ای از فعالیت خلاقانهٔ شدید، اومانیسم بیزانسی به اوج خود نزدیک شد و شباهت قابل توجهی به اومانیسم ایتالیایی هم‌عصر خود نشان داد. اومانیسم بیزانسی به سرزندگی تمدن کلاسیک و علوم آن باور داشت و طرفداران آن به علوم علمی می‌پرداختند.تاتاکیس-موتافاکیس، فلسفه بیزانسی، ۱۸۹ علیرغم افول سیاسی و نظامی این دو سدهٔ پایانی، امپراتوری شاهد شکوفایی علم و ادبیات بود که اغلب از آن به عنوان «رنسانس پالایولوگی» یا «آخرین رنسانس بیزانسی» یاد می‌شود. برخی از برجسته‌ترین نمایندگان این دوره عبارتند از: ماکسیموس پلانودس، مانوئل موسخوپولوس، دمتریوس تریکلینیوس و توماس ماگیستر. آکادمی ترابزون که به شدت تحت تأثیر علوم ایرانی بود، به مرکز مشهوری برای مطالعهٔ اخترشناسی و دیگر علوم ریاضی تبدیل شد و پزشکی توجه تقریباً همهٔ دانشمندان را به خود جلب کرد. در سدهٔ پایانی امپراتوری، دستورنویسان بیزانسی عمدتاً مسئول انتقال شخصی و کتبی مطالعات دستوری و ادبی یونان باستان به ایتالیای رنسانس بودند و در میان آن‌ها مانوئل کریزولوراس درگیر اتحاد هرگز محقق نشدهٔ کلیساها بود. دانش بیزانسی و اسلامی در قرون وسطی، اغلب تبادل آثاری میان دانش بیزانسی و علم اسلامی صورت می‌گرفت. امپراتوری بیزانس در ابتدا متون یونانی باستان و اوایل قرون وسطی را در زمینه‌های اخترشناسی، ریاضیات و فلسفه برای ترجمه به عربی در اختیار جهان اسلام قرون وسطی قرار داد، زیرا امپراتوری بیزانس در آغاز قرون وسطی مرکز پیشرو دانش علمی در منطقه بود. بعدها که خلافت و دیگر فرهنگ‌های اسلامی به مراکز پیشرو دانش علمی تبدیل شدند، دانشمندان بیزانسی مانند گرگوری خونیادس، که از رصدخانه مراغه مشهور بازدید کرده بود، کتاب‌هایی در زمینهٔ اخترشناسی اسلامی، ریاضیات و علوم را به یونانی میانه ترجمه کردند، از جمله آثار ابومعشر بلخی، ابن یونس، خازنی (که اصالتاً یونانی بیزانسی بود اما در فرهنگ ایرانی بزرگ شد)، خوارزمی و خواجه نصیرالدین طوسی (مانند زیج ایلخانی و دیگر رساله‌های زیج) و دیگران. برخی دانشمندان بیزانسی نیز برای توصیف مفاهیم علمی خاص به جای اصطلاحات معادل یونان باستان (مانند استفاده از واژهٔ عربی طالع به جای واژهٔ یونان باستان horoscopus) از نویسه‌گردانی عربی استفاده می‌کردند. بنابراین، دانش بیزانسی نقش مهمی نه تنها در انتقال دانش یونان باستان به اروپای غربی و جهان اسلام، بلکه در انتقال دانش عربی به اروپای غربی، مانند انتقال زوج طوسی که بعدها در کار نیکلاس کوپرنیک ظاهر شد، ایفا کرد. | ## جمع‌بندی | دانشمندان بیزانسی همچنین از طریق ارجاعات در برخی آثار عربی با اخترشناسی ساسانی و هندی آشنا شدند.