موضوع مقاله: سید مرتضی آوینی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سید مرتضی آوینی | مقدمه: سیّد مرتضی آوینی ( – ) کارگردان فیلم مستند و روزنامه‌نگار حوزهٔ فرهنگی اهل ایران بود. | ## بخش 1: سید مرتضی آوینی | مجموعه فیلم‌های مستند تلویزیونیِ او دربارهٔ جنگ ایران و عراق با نام روایت فتح شناخته‌شده است. پدر آوینی مهندس معدن بود و به اقتضای آن، می‌بایست به معادن مختلف سطح کشور سفر می‌کرد. با این که نام شناسنامه‌ایِ او «سید مرتضی» بود، از همان کودکی و در خانواده با نام «کامران» که نام دومش بود مورد خطاب قرار می‌گرفت. ابراهیم حاتمی‌کیا در یادداشتی در شهروند امروز می‌نویسد «آیا کسی مرتضای قبل از انقلاب را می‌شناسد. آنانی که در آن دوران با او حشرونشر داشته‌اند از مرتضای تثبیت شده بعد از شهادتش راضی‌اند؟»؛ و دخترش کوثر معتقد است برای برخی «آوینی خوب، آوینی مرده است.» آوینی در سال ۱۳۴۴ به عنوان دانشجوی معماری وارد دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد. غزاله علیزاده، شهرزاد بهشتی و امیرهوشنگ اردلان از دوستان دوران دانشجویی او بودند. برخی ارتباط مرتضی آوینی با غزاله علیزاده را یکی از نکات پرابهام زندگی خصوصی او می‌دانند. هرچند برخی روایت‌های دست اول، از جمله آنچه امیرهوشنگ اردلان در مستند آقا مرتضی نقل می‌کند، حاکی از آن است که گرایشی از جانب آوینی وجود نداشته بلکه علیزاده پیگیر رسیدن به وی بوده است. طبق این نقل، علیزاده از طریق همکلاسی‌هایش از جمله اردلان برای آوینی پیغام می‌فرستاده اما آوینی از این موقعیت اجتناب می‌کرده است. به گفته همسرش، آن‌ها پیش از ازدواج آشنایی چند ساله داشتند (از پانزده‌سالگی) و با هم کتاب رد و بدل می‌کردند و به کنسرت و سخنرانی می‌رفتند. مرتضی آوینی که در آغاز خود را «کامران آوینی» معرفی می‌کرد به اشعار فروغ فرخزاد، احمد شاملو، و مهدی اخوان ثالث علاقه داشت. امیرهوشنگ اردلان دوست و همکلاس پیشین او در دانشکده معماری هم دربارهٔ او می‌گوید: مسعود بهنود دربارهٔ او می‌گوید: در مقابل دیدگاهی وجود دارد مبنی بر این که چرخش آوینی یک چرخش صدوهشتاددرجه‌ای نبوده، بلکه گرایش دینی و اسلامی از همان پیش از انقلاب در او وجود داشته است. عادل فرهنگی دوست دوران دانشگاهش در این باره می‌گوید:گفته‌های دست اول از دوستان دوران دانشکده کامران آوینی فرهنگی همچنین دربارهٔ جلسه دفاعیه پایان‌نامه آوینی می‌گوید:گفته‌های دست اول از دوستان دوران دانشکده کامران آوینی امیرهوشنگ اردلان دیگر هم‌دوره‌ای آوینی دربارهٔ دوران دانشجویی وی گفته است:گفته‌های دست اول از دوستان دوران دانشکده کامران آوینی شهرزاد بهشتی از هم‌دانشکده‌ای‌های او معتقد است:آوینی به روایت هم‌دانشکده‌ای‌اش شهرزاد بهشتی به گفته همسرش: آوینی بعدها با اندیشه‌های روح‌الله خمینی آشنا شد و در سالیان بعد به یک انقلابی بدل شد و مسیر زندگی خود را تغییر داد. خودِ آوینی دربارهٔ جوانیش می‌گوید: آن گونه که خود گفته است با گرایش به اندیشه‌های انقلابی و اسلامی همه نوشته‌های پیشین خود را از بین برد. "پندار ما این است که ما مانده‌ایم و شهدا رفته‌اند، اما حقیقت آن است که زمان ما را با خود برده است و شهدا مانده‌اند." مرتضی آوینی معماری را با علاقهٔ زیاد یادگرفت، ولی پس از پیروزی انقلاب ایران (۱۳۵۷) بنا به ضرورت‌های انقلاب آن را کنار گذاشت و به فیلم‌سازی پرداخت. از نخستین کارهای او در گروه جهاد می‌توان به مجموعهٔ شش‌روز در ترکمن‌صحرا، سیل خوزستان، و مجموعهٔ مستند خان‌گَزیده‌ها اشاره کرد. دو نفر از اعضای گروه در همان روزهای نخست جنگ در قصر شیرین اسیر شدند و نفر سوم، در حالی که تیر به شانه‌اش خورده بود از حلقهٔ محاصره گریخت. پس از یک هفته که خرمشهر سقوط کرد و گروه که تازه توانسته بود شکل دوباره به خود بگیرد راهی منطقه شد. همین شد که مجموعهٔ تلویزیونی روایت فتح در همان حال و هوا شکل گرفت و تا پایان جنگ هم ادامه پیدا کرد. آوینی می‌گوید: «انگیزش درونی هنرمندانی که در واحد تلویزیونی جهاد سازندگی جمع آمده بودند آن‌ها را به جبهه‌های دفاع مقدس می‌کشاند نه وظایف و تعهدات اداری. گروه‌های فیلم‌برداری ما با همان انگیزه‌هایی که رزم‌آوران را به جبهه کشانده بود کار می‌کردند… این‌جا عرصه‌ای نبود که فقط پای تکنیک یا هنر در میان باشد». مرتضی آوینی با پایان جنگ و در فاصلهٔ سال‌های پایان جنگ و تأسیس مؤسسهٔ روایت فتح، نوعی کار هنری-مطبوعاتی را تجربه کرد. او در این دوره به سینما، هنر، فرهنگ واحد جهانی و مواجههٔ آن با مسائل گوناگون می‌اندیشید. تأملات مرتضی آوینی در ماهیت سینما که در فصل‌نامهٔ فارابی به چاپ رسیدند و بعد مقالاتی با عناوین جذابیت در سینما، آینهٔ جادو، قاب تصویر، زبان سینما و… از فروردین ۱۳۶۸ در ماهنامهٔ سوره منتشر شدند. مجموعهٔ این مقالات در کتاب آینهٔ جادو که جلد نخست از مجموعهٔ مقالات و نقدهای سینمایی او هستند چاپ شده است. هرچند آشنایی با سینما در طول مدت بیش از ده سال مستندسازی و تجارب مرتضی آوینی در زمینهٔ کارگردانی مستند و به‌ویژه مونتاژ باعث شد که پیش از هر چیز به سینما بپردازد ولی اندیشه و سخن وی ناظر بر افقی فراتر بود. او در کنار تألیف مقالات نظریه‌پردازانه دربارهٔ ماهیت سینما و نقد سینمای ایران و جهان، مقالات بسیاری دربارهٔ حقیقت هنر، هنر و عرفان، هنر جدید اعم از رمان، نقاشی، گرافیک، تئاتر، هنر دینی و سنتی، هنر انقلاب و… نوشت که بیشتر آن‌ها در ماهنامهٔ سوره به چاپ رسید. طی همین دوران در خصوص مبانی سیاسی- اعتقادی نظام اسلامی و ولایت فقیه، فرهنگ انقلاب در مقابله با فرهنگ واحد جهانی و موضوعات دیگر، تفکر و پژوهش کرد تا بتواند پاسخ‌هایی برای همهٔ پرسش‌هایی که داشت پیدا کند. نوشته‌های آوینی در ماهنامه سوره باعث شد برخی جریان‌های سیاسی وابسته به حکومت با او مخالفت کنند. | ## بخش 2: سید مرتضی آوینی | اواخر سال ۱۳۷۰ مؤسسه فرهنگی روایت فتح به دستور سیدعلی خامنه‌ای تأسیس شد تا به کار فیلم‌سازی مستند و سینمایی دربارهٔ دفاع مقدس بپردازد و تهیهٔ مجموعهٔ روایت فتح را که پس از پذیرش قطع‌نامه رها شده بود ادامه دهد. آوینی و بقیهٔ گروه، سفر به مناطق جنگی را از سر گرفتند و طی مدتی کم‌تر از یک سال، کار تهیهٔ شش برنامه از مجموعهٔ ده قسمتی شهری در آسمان را به پایان رساندند و مقدمات تهیهٔ مجموعه‌های دیگری را دربارهٔ آبادان، سوسنگرد، هویزه، و فکّه تدارک دیدند. شهری در آسمان که به واقعهٔ محاصره، سقوط و بازپس‌گیری خرمشهر می‌پرداخت، از سیما پخش شد، اما برنامهٔ وی برای تکمیل این مجموعه و ساختن مجموعه‌های دیگر با مرگش ناتمام ماند. مرگ آوینی روزِ ۲۰ فروردینِ ۱۳۷۲ در منطقهٔ فکّه در حال بررسی لوکیشن فیلم مستند شهری در آسمان، به همراه محمد سعید یزدان‌پرست با مین برخورد کرد و بر اثر اصابت ترکش مین باقی‌مانده از جنگ ایران و عراق کشته شد.سایت تخصصی مرتضی آوینی /دفتر مقام معظم رهبری/نوشته‌ها و خاطرات شهدا/سایت علمی و پژوهشی آی آر داک دیدگاه‌ها مخالفت با ممنوعیت ماهواره و ویدئو شاهنامه، دین، ملی‌گرایی سینما جنگ شیخ فضل‌الله نوری فیلم‌شناسی آوینی فیلم‌سازی را پس از انقلاب اسلامی و بنا به ضرورت‌های آن آغاز کرد. نخستین فیلم‌های او با نام‌های شش روز در ترکمن‌صحرا، سیل خوزستان و خان‌گزیده‌ها معطوف به موضوعاتی چون غائلهٔ گنبد، سیل در خوزستان و خوانین قشقایی فارس بود. او و گروهش با شروع کار جهاد سازندگی در سال ۱۳۵۸، ابتدا برای فعالیت‌های عمرانی به روستاهای محروم رفتند، اما چندی نگذشت که به فیلم‌سازی روی آوردند. با وقوع سیل در خوزستان، گروهی که بعدها مجموعهٔ حقیقت را ساختند، به خوزستان رفتند و گزارشی از آن واقعه تولید کردند. پس از آن ماجرای خسروخان و ناصرخان قشقایی در فارس پیش آمد و گروه جهاد برای ضبط صحنه‌های درگیری، به آباده و فیروزآباد رفتند. آن‌ها توانستند در حالی که فیروزآباد در محاصره بود، به آنجا بروند و نخستین صحنه‌های جنگی را ضبط کنند. با شروع جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹، گروه فیلم‌سازی جهاد از نخستین گروه‌هایی بود که برای ثبت وقایع جنگ به جبهه رفت. در همان روز اول جنگ، دو تن از اعضای آن گروه در قصر شیرین اسیر شدند و یک تن دیگر هم زخمی شد. با این حال گروه بار دیگر سر و شکل گرفت و هم‌زمان با محاصرهٔ خرمشهر، برای ضبط فیلم وارد این شهر شد. نتیجهٔ این کار، پخش اولین فیلم مستند دربارهٔ جنگ از تلویزیون بود که فتح خون نام گرفت. حدود یک هفته پس از آن، خرمشهر سقوط کرد و گروه جهاد این بار برای تولید مجموعهٔ مستند حقیقت که هدفش ترسیم علت‌های سقوط خرمشهر بود، به آبادان رفت. فعالیت‌های گروه جهاد با شروع عملیات والفجر ۸ شکل منسجم‌تری پیدا کرد و مجموعهٔ مستند روایت فتح پس از این عملیات تا پایان جنگ در حدود هفتاد تولید و پخش شد. در اواخر سال ۱۳۷۰ بود که مؤسسهٔ فرهنگی روایت فتح به دستور سید علی خامنه‌ای تأسیس شد. هدف از این کار تولید فیلم‌های مستند و سینمایی دربارهٔ جنگ ایران و عراق و همچنین ادامهٔ تولید مجموعهٔ روایت فتح بود که کار تولید آن پس از پذیرش قطع‌نامهٔ ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد و پایان جنگ، متوقف شده بود. آوینی به همراه دیگر اعضای گروهش، به مناطق جنگی برگشتند و در کمتر از یک سال، شش قسمت از مجموعهٔ ده‌قسمتی شهری در آسمان ساخته شد. این مجموعه هم به چگونگی محاصره، سقوط و بازپس‌گیری خرمشهر می‌پرداخت که پخش آن در ماه‌های آخر زندگی آوینی انجام شد. او برای ساخت مجموعه‌های دیگری دربارهٔ شهرهایی چون آبادان، سوسنگرد، هویزه، فکّه و نیز اتمام کار مجموعهٔ شهری در آسمان برنامه‌هایی داشت که با کشته‌شدنش در ۲۰ فروردین ۱۳۷۲ در فکّه ناتمام ماند. آوینی انگیزهٔ خود و دیگر اعضای گروه جهاد که در جبهه‌ها حضور داشتند را نه وظایف و تعهدات اداری، بلکه همان انگیزه‌ای می‌دانست که رزمنده‌ها را به جبهه‌ها کشانده بود. به عقیدهٔ او، در آنجا فقط پای هنر و تکنیک در میان نبود و انگیزه‌های دیگری برای کار در آن فضا نیاز بود. اولین نفر از اعضای این گروه که در جنگ کشته شد، علی طالبی در عملیات طریق‌القدس بود. به گفتهٔ آوینی، حقوق دریافتی اعضای گروه جهاد که از طریق جهاد سازندگی یا سپاه پاسداران تأمین می‌شد، ماهیانه هفت هزار تومان بود. با این حال جهاد سازندگی در سال ۱۳۶۶ مبلغ نود هزار تومان به گروه فیلم‌سازی جهاد کمک مالی کرد که آوینی می‌گوید آن را به خانواده‌های کشته‌شدگان گروه در جنگ هدیه داده‌اند. ساخته‌ها سال نام مستند مسئولیت موضوع منبعشش روز در ترکمن‌صحرابا موضوع ناآرامی‌ها و غائله خلق ترکمن در ترکمن صحرا۱۳۵۹خان‌گزیده‌هاکارگردانبا موضوع درگیری مردم روستا با خوانین و مشکلات ناشی از آن۱۳۵۹حقیقتکارگردانمجموعه ۱۱ قسمتی۱۳۵۹با دکتر جهاد در بشاگردکارگردان و تدوین‌گردربارهٔ محرومیت منطقه بشاگرد در استان هرمزگان۱۳۶۴–۱۳۶۶روایت فتحکارگردانمجموعه ۵ فصلی دربارهٔ وقایع و عملیات‌های جنگ ایران و عراق و مصاحبه با سربازان ایرانی۱۳۷۱–۱۳۷۲شهری در آسمانکارگردانمجموعه ۱۰ قسمتی دربارهٔ محاصره، سقوط و آزادسازی خرمشهر سیل خوزستان هفت قصه از بلوچستان با تیپ المهدی در محور رأس‌البیشه شیرمردان خدا! کرب‌وبلا در انتظار است دربارهٔ وی آقا مرتضی (۱۴۰۰) در فروردین ۱۴۰۰ شبکه سه سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مستندی چند قسمتی به نام آقا مرتضی از زندگی مرتضی آوینی پخش کرد. روایتی که از زندگی آوینی در این مستند شده است اعتراض اعضای خانواده و برخی از نزدیکان مرتضی آوینی را برانگیخت. او با اعتراض به تصویرسازی از برخی جزئیات زندگی شخصی آوینی بدون اطلاع خانواده (از جمله رابطه مرتضی آوینی با غزاله علیزاده) آن را به پرده‌دری، وقاحت، ابتذال، و تعرض متهم کرد. | ## بخش 3: سید مرتضی آوینی | کوثر آوینی دختر مرتضی در صفحه اینستاگرام خود گفته‌های این مستند از زندگی پدرش را سخیف، تحریف‌شده، و داستان‌پردازی توصیف کرد. حسین معززی‌نیا مستندساز و داماد مرتضی آوینی نیز در نامه‌ای به رئیس سازمان صداوسیما نوشته راش‌های یک مجموعه تلویزیونی ۳۰ قسمتی به نام روایت راوی را که او سال‌ها پیش کارگردانی و تدوین کرده، بدون اجازه در مستند آقا مرتضی استفاده کرده و به همین دلیل از سازندگان این مستند شکایت خواهد کرد. در مقابل، خانه مستند انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای این اتهام‌ها را رد کرده و گفته سازمان هنری رسانه‌ای اوج و خانه مستند مالکان این مستند هستند و مجوزهای لازم را از سازمان روایت فتح گرفته‌اند. به گونه‌ای که در همان سال‌ها شعر می‌سرود، داستان و مقاله می‌نوشت و نقاشی می‌کرد. انتخاب رشتهٔ معماری برای تحصیل در دانشگاه نیز منشأگرفته از همان طبع هنری‌اش بود. نویسندگی آوینی پس از انقلاب اسلامی، هم‌زمان با حضور در جنگ و اشتغال به فیلم‌سازی، در سال ۱۳۶۲ و با نگارش و انتشار مقاله‌هایی در ماهنامهٔ اعتصام، ارگان انجمن اسلامی آغاز شد. موضوع این مقاله‌ها گوناگون بود و مضامین سیاسی، حکمی، اعتقادی و عبادی را دربرمی‌گرفت. مقاله‌های دیگری هم در تبیین نظریهٔ ولایت فقیه و نسبت آن با حکومت محمد در مدینه و علی در کوفه نوشت و انقلاب اسلامی ایران را ادامهٔ نهضت و رسالت پیامبران دانست. او در اعتصام به مقایسهٔ جنگ ایران و عراق و رزمندگان ایرانی با جنگ‌های صدر اسلام پرداخت و آن را متمایز از جنگ صورت‌گرفته در تاریخ معاصر برشمرد. جدای از مضامین سیاسی، او در موضوعات دینی و اعتقادی نیز قلم می‌زد که مقاله‌هایی با عنوان‌های «اشک، چشمهٔ تکامل»، «تحقیقی در معنی صلوات» و «حج، تمثیل سلوک جمعی بشر» از آن جمله‌اند. آوینی همچنین مجموعه مقالاتی با عنوان کلی «تحقیقی مکتبی در باب توسعه و مبانی تمدن غرب» در ماهنامهٔ جهاد وابسته به ارگان جهاد سازندگی نوشت که بعد از کشته‌شدنش در قالب کتاب توسعه و مبانی تمدن غرب چاپ شد. از آن پس او در کنار کارگردانی و مونتاژ، به نگارش متن مجموعهٔ روایت فتح هم پرداخت که بعدها در قالب کتاب گنجینهٔ آسمانی منتشر شد. آوینی در ماه محرم سال ۱۳۶۶ کار تألیف کتاب فتح خون را آغاز کرد و نه فصل از ده فصل آن را نوشت. آوینی در سال ۱۳۶۷ به مدت یک ترم در مجتمع دانشگاهی هنر تدریس کرد ولی به دلیل آن که مفاد مورد نظر او برای تدریس با طرح دانشگاه هم‌خوانی نداشت، از ادامهٔ کار صرف‌نظر کرد. این مباحث با شرح و تفسیر بیشتر در قالب مقاله‌هایی چون «تأملاتی در ماهیت سینما»، «جذابیت در سینما»، «آینهٔ جادو»، «قاب تصویر و زبان سینما» و غیره در نشریه‌های فارابی و سوره به چاپ رسیدند. این مقاله‌ها بعدها جمع‌آوری شدند و در جلد اول کتاب آینهٔ جادو مورد بازنشر قرار گرفتند. جایی که او به موضوعات متنوع و گسترده‌ای پرداخت که در صدر آن‌ها، موضوع سینما قرار داشت. او با تجربه‌ای که طی بیش از ده سال مستندسازی در حوزهٔ کارگردانی و مونتاژ کسب کرده بود، به نظریه‌پردازی دربارهٔ ماهیت سینما و نقد سینمای ایران و جهان پرداخت. در کنار این‌ها اما به دیگر زمینه‌های هنری چون رمان، نقاشی، گرافیک و تئاتر هم می‌پرداخت. مقالات او در این دوره با موضوعاتی چون حقیقت هنر، هنر و عرفان، هنر جدید، هنر دینی و سنتی و هنر انقلاب در ماهنامهٔ سوره به چاپ رسید. جدای از هنر، آوینی به مبانی سیاسی و اعتقادی نظام اسلامی و ولایت فقیه، فرهنگ انقلاب در مواجهه با فرهنگ واحد جهانی و تهاجم فرهنگی غرب، موضوع غرب‌زدگی و روشنفکری و تجدد و تحجر هم نظر داشت و مقاله‌هایی در این باره نوشت. درون‌مایه آوینی در سال‌های اول دانشجویی‌اش در دانشگاه تهران، تفکرات روشنفکرانه داشت و به فلسفه، شعر، موسیقی، ادبیات و نیز طراحی - که هم‌راستا با رشته‌اش بود - علاقه نشان می‌داد. یامین‌پور در ماجرای فکر آوینی، او را در آن سال‌ها «کاملاً غرب‌زده» توصیف می‌کند. آوینی در دوران ۱۰ سالهٔ تحصیل در دانشگاه تهران اهل نوشتن بود و داستان‌های کوتاه و شعرهای نو می‌نوشت. آوینی در نخستین باری که پس از انقلاب شروع به نوشتن کرد، نامه‌ای به برادرش سعید - که در آمریکا ساکن بود - فرستاد. او در این نامه به توصیف آنچه که دیده و حس کرده پرداخته است و آرزو می‌کند که کاش برادرش نیز در این تجربه با او شریک بود. از این میان سه اثر «فتح خون» و «فردایی دیگر» و جلد نخست «آینه جادو» تنها کتبی هستند که به دست خود آوینی تنظیم و تدوین شده‌اند و الباقی، گردآوری‌های پس از کشته‌شدن اوست. کتاب «هر آنکه جز خود» نیز به دست آوینی پیش از تحول وی منتشر شده و دیگر تجدید چاپ نشده است. کتاب‌هایی جز این ۱۴ عنوان که با سرنویس‌هایی همچون «تماشاگه راز»، «با من سخن بگو دوکوهه»، «مرکز آسمان»، «شهری در آسمان»، «شرق بهشت»، «عالَم هیچکاک»، «نقاشی برای نقاشی»، «امام و حیات باطنی انسان»، «سفر به سرزمین نور»، «هفت قصه از بلوچستان» منتشر شده‌اند گزیده‌ای از مجموعه آثار هستند. | ## جمع‌بندی | هر آنکه جز خود فتح خون (روایت محرم) فردایی دیگر (فلسفه و شعر) آینه جادو جلد نخست: مقالات سینمایی جلد دوم: نقدهای سینمایی جلد سوم: گفت‌وگوها، سخنرانی‌ها، مقالات سینمایی رستاخیز جان (ادبیات، فرهنگ، رسانه) آغازی بر یک پایان (انقلاب اسلامی و پایان انتظار) توسعه و مبانی تمدن غرب (پیشرفت اقتصادی یا تکامل فرهنگی) حلزون‌های خانه به دوش (جریان روشنفکری و انقلاب اسلامی) نسیم حیات (گفتار متن فیلم‌های مستند) انفطار صورت (گرافیک و نقاشی) گنجینه آسمانی (گفتار متن فیلم‌های روایت فتح) حقیقت (گفتار متن یک مجموعه مستند) نامه‌ای به یک دوست قدیمی همه آثار آوینی (جز «هر آنکه جز خود») به دست انتشارات واحه تجدید چاپ می‌شود.