موضوع مقاله: منبع‌شناسی تاریخ سامانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # منبع‌شناسی تاریخ سامانی | مقدمه: مورد سامانیان در قدیمی‌ترین تاریخ عمومی موجود، یعنی تاریخ یعقوبی اطلاعات مختصری وجود دارد. | ## بخش 1: منبع‌شناسی تاریخ سامانی | اما از این کتاب که وقایع تاریخی را تا سال ۲۵۹ قمری ضبط کرده‌است، دربارهٔ فتوحات مسلمانا در ماورالنهر، قیام‌های اهالی آن سرمین و به ویژه شورش رافع بن لیث اطلاعات ارزشمندی به دست می‌آید. تاریخ طبری اثر ارزشمند دیگری است که بر اساس سال وقوع حوادث تنظیم شده و مرجع عمده و مهمی دربارهٔ تاریخ اسلام و ایران تا سال ۳۰۲ قمری است. این کتاب که دارای تفضیلی چشمگیر است، در مورد آغاز امارت سامانیان بر ماوراءالنهر و به ویژه دوران حکومت امیراسماعیل سامانی سرشار از اطلاعات گرانبها است. عریب بن سعد کاتب قرطبی بر تاریخ طبری ذیلی نوشته و حوادث را تا سال ۳۲۰ قمری شرح داده است. مؤلف این کتاب محققی جهانگرد و مصنفی منتقد بود از عدم جهت‌گیری مذهبی خود با افتخار یاد کرده‌است. از کتاب مورج الذهب که حوادث تاریخی را تا سال ۳۳۶ قمری دنبال کرده‌است، اطلاعات مفیدی در مورد سامانیان به دست می‌آید. در این کتاب در فصل امرای خراسان، از آغاز به قدرت رسیدن سامانیان تا عهد عبدالملک بن نوح سامانی (۳۴۳–۳۵۰ ق) به اختصار سخن گفته‌است. یکی دیگر از کتاب‌ها به زبان عربی، کتاب المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم تألیف ابوفرج عبدالرحمان الجوزی (متوفی ۵۹۷ قمری) است که به ترتیب وقایع سال مرتب شده‌است. از میان کتاب‌های تاریخ عمومی به زبان عربی کتاب الکامل فی التاریخ تألیف عزالدین ابن اثیر (متوفی ۶۳۰ قمری) اهمیت بسیار دارد. | ## بخش 2: منبع‌شناسی تاریخ سامانی | از کتاب الکامل که بر اساس سنوات تقسیم‌بندی و منظم گشته و حوادث را تا سال ۶۲۸ دنبال می‌کند، در بررسی تاریخ سیاسی سامانیان استفاده زیادی شده‌است. با توجه به مناسبات متغیر سامانیان و آل بویه مراجعه به کتاب‌هایی که در دربار آل بویه نوشته شده‌اند ضروری به نظر می‌رسد. اما کتاب تجارب الامم و تعاقب الهمم تألیف ابوعلی مسکویه (متوفی ۴۲۱) به دست ما رسیده‌است. ابن مسکویه وقایع را تا سال ۳۷۳ قمری شرح داده و علاوه بر تاریخ‌های موجود زمان خود، از اسناد بایگانی دولتی بهره برده و به شرح وقایع اکتفا نکرده، بلکه کوشیده تا معنی واهمیت وقایع را درک کند. کتاب مفاتیح العلوم تألیف ابوعبدالله محمد بن احمد بن یوسف خوارزمی، که خود از کارگزاران دولت سامانی بوده، سرشار از اطلاعاتی کم‌نظیر راجع به دیوان‌های حکومتی و اصلاحات رایج آن‌ها در عهد سامانیان است. همزمان با افول اقتدار خلافت عباسی در قرن سوم در نقاط مختف ایران سلسله‌هایی مستقل و نیمه مستقل قدرت یافتند و امرای این سلسله‌ها با انگیزه‌های گوناگون به حمایت از دانشمندان و ادیبان پرداختند. با پشتیبانی مؤثر سامانیان و دولتمردان دوراندیش آنها، زبان پارسی جایگاه خویش را بازیافت و زمانی کوتاه پس از رواج شعر به زبان پارسی دری، تألیف کتب در زمینه‌های مختلف به زبان پارسی و همچنین ترجمه کتاب‌هایی از زبان عربی به فارسی آغاز شد. در سال ۳۵۲ قمری، ابوعلی محمد بن محمد بلعمی از وزرای بزگر سامانیان (متوفی ۳۶۳ قمری) تاریخ طبری را با حذف و اضافه کردن بعضی موارد از زبان عربی به پارسی دری ترجمه کرد. اگرچه تألیفات تاریخی در دولت سامانیان به درجه پیشرفت و ترقی آن در حکومت آل بویه نرسید، در زمان سامانیان تألیفات جغرافیایی پیشرفت مطلوبی داشت. | ## بخش 3: منبع‌شناسی تاریخ سامانی | ابوزید احمد بن سهل بلخی جغرافی دان مشهور (متوفی ۳۲۳ قمری) که در متصرفات ایشان، یعنی شهر بلخ می‌زیست، و از حمایت جیهانی (وزیر بزرگ سامانیان) برخوردار بود. جیهانی خود بنا به نوشته گردیزی، آثار بسیاری در علوم مختلف تألیف کرد که می‌توان از کتابی در جغرافیا با عنوان مسالک و ممالک نام برد. آثاری با عنوان کتب جغرافیایی می‌شناسیم، موضوعاتی فراتز از مباحث جغرافیایی را دربردارد. نظر به اینکه شاعران اغلب با دربار که مرکز تصمیم‌گیری‌های مهم مملکتی بود ارتباط نزدیک داشتند، در کانون اطلاعات واقع بودند، بر این اساس پاره‌ای از اطلاعات ارزشمند از مطالعه اشعار به دست می‌آید که حتی بعضی از آن‌ها در کتب تاریخی وجود ندارد. در کتاب حاضر با استفاده از بعضی اشعار به جای مانده از رودکی و نیز شاهنامه فردوسی و دیوان عنصری در جهت روشن کرده پاره‌ای نکات سیاسی اجتماعی و فرهنگی عهد سامانیان اقدام شده‌است. از میان متون منثور ادبی که بیشتر با هدف اعتلای اخلاقی جامعه نوشته شده‌اند، کتاب جوامع الحکایات و لوامع الروایات عوفی را می‌توان نام برد. از آنجا که عوفی در تألیف خود از مآخذ مختلف تاریخی، ادبی، قصص و رجال شعر و نثر که بعضی در حال حاضر وجود ندارد، استفاده کرده‌است، کتاب او نه تنها از لحاظ مسائل ادبی بلکه از جهات دیگر، به ویژه مباحث تاریخی، ارزش و اهمیت فراوان دارد. | ## جمع‌بندی | برای شناخت اوضاع و احوال مذهبی جامعه مورد تحقیق استفاده از کتبی که در باب ادیان و مذاهب گوناگون بحث کرده‌اند، ضروری است.