موضوع مقاله: گویش آشتیانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گویش آشتیانی | مقدمه: گویش یا لهجه آشتیانی یکی از گویش(یا لهجه)های بزرگ زبان تاتی است که در شاخهٔ زبان‌های ایرانی شمال غربی قرار میمی‌گیرد. | ## بخش 1: گویش آشتیانی | دانشنامه ایرانیکا گویش آشتیانی در بیشتر مناطق شهرستان آشتیان و همچنین روستای کهک تفرش استان مرکزی گویشور دارد. با این وجود به جای ماندن چند نمونهٔ مکتوب این احتمال را تأیید می‌کند که در گذشته این زبان صورتی مکتوب نیز داشته است. مهم‌ترین اثر به جای مانده به زبان آشتیانی دیوان اشعار میرزا محمد علی بلبل آشتیانی شاعر دوران صفویان است. بلبل که در سدهٔ ۱۷ میلادی زندگی می‌کرده، در اصفهان ساکن بوده و در آنجا منصب مستوفی‌گری را بر عهده داشته است. از وی بیاضی به جای مانده که نگارش آن مربوط به اواخر سدهٔ ۱۹ یا اوایل سدهٔ ۲۰ است. علاوه بر اشعار بلبل آشتیانی، یک شعر نیز از محمدحسین کفش‌دوز آشتیانی به جای مانده که از نزدیکان بلبل بوده است. به جز این دو اثر، چند نامه نیز به زبان آشتیانی از سدهٔ نوزدهم میلادی به جای مانده است.کیا، صادق. ویژگی‌های آوایی ابدال ج به ژ یکی از ویژگی‌های آواشناسی زبان آشتیانی ابدال /ج/ به /ژ/ در وسط و آخر کلمات دخیل یا مشترک با فارسی است. چند نمونهٔ آن در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. آشتیانی فارسیواژو (Vāžev) واجب کاژ (Kāž) کاج حروف حلقی در زبان آشتیانی برخلاف فارسی حروف حلقی /ح/ و /ع/ تلفظ می‌شوند. این حروف مختص به واژگان دخیل عربی نیستند و در کلمات آشتیانی و وام‌واژه‌های فارسی هم به همان صورت حلقی تلفظ می‌شوند. | ## بخش 2: گویش آشتیانی | چند نمونه از کلمات دارای حروف حلقی در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. این صرف مبتنی بر جنسیت تنها مربوط به صرف اسم‌ها است و در صرف افعال و نیز ضمایر تفاوتی میان مذکر و مؤنث وجود ندارد.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. در این دسته از واژگان در هنگام تلفظ تکیه بر روی هجای ماقبل آخر قرار دارد و هجای آخر تکیه نمی‌گیرد. این در حالی است که در کلمات مذکر مختوم به مصوت a (فتحه) تکیه بر روی هجای آخر قرار می‌گیرد. نمونه‌هایی از این واژگان را در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. مثال‌هایی از جمع بستن اسم در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. در جدول بالا دِتگَلان (Detgalān) جمع کلمهٔ آشتیانی دِتَ (Deta) به معنای دختر است که با افزودن علامت جمع، علامت مؤنث خود (فتحهٔ آخر) را از دست داده است.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. ضمایر ضمایر منفصل در زبان آشتیانی در جدول زیر نشان داده شده‌اند.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. ضمیر متصل معنای فارسی ـم ـم ـت ـت ـس ـش ـمُن (- mon) ـمان ـتان ـتان ـسان ـشان ضمایر فاعلی و مفعولی در زبان آشتیانی برای دو صیغهٔ اول شخص و دوم شخص مفرد، دو ضمیر شخصی منفصل وجود دارد. در اول شخص مفرد ضمیر اَزْ (az) ضمیر فاعلی است و مُن (Mon) برای حالت‌های دیگر به کار می‌رود. همچنین در دوم شخص مفرد نیز ضمیر تو (to) در حالت فاعلی و تَ (ta) برای حالت‌های دیگر استفاده می‌شود. | ## بخش 3: گویش آشتیانی | دو مثال دربارهٔ کاربرد این ضمایر در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. زمان ماضی دارای حالت‌های ماضی ساده، استمراری و مطلق است و زمان مضارع نیز به صورت مضارع ساده، استمراری و التزامی صرف می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. دو مثال در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. آشتیانی معنای فارسی بِسییام (Besiyām) رفتم بِمینِ (Bemine) آمدند در مورد افعال متعدی ماضی نیز اگرچه همانند مورد قبل از بن ماضی ساخته می‌شوند، اما شناسه به آخر آن‌ها اضافه نمی‌شود؛ بلکه صرف آن‌ها با استفاده از ضمایر شخصی متصل قبل از بن ماضی صورت می‌گیرد که شخص و عدد را نشان می‌دهد. نمونه‌هایی از این شیوهٔ صرف فعل در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. نمونه‌هایی از انواع فعل مضارع در جدول زیر مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. آشتیانی معنای فارسی بِوینُم (Bevinom) ببینم داری (dārī) داری اِدْخَنْدُ (ed-xando) می‌خندد اِد آزُ (ed-āzo) می‌گوید بِسّیم (Bessīm) برویم پیشوندهای فعلی برای ساختن افعال ماضی و مضارع استمراری از پیشوند فعلی نقش‌دار اِد ـ (ed-، یا پیش از بعضی صداها et- یا e-)، و برای ساختن افعال امر، مضارع التزامی و ماضی مطلق از پیشوند فعلی بَ ـ/بِ ـ (be, ba-) استفاده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. آشتیانی معنای فارسی اِدْبَرُ (ed-baro) می‌بَرَد اِتّازُ (ettazo) می‌تازد پیشوندهای فعلی دیگر عبارتند از: دَرـ (dar-)، هاـ (hā-)، واـ (vā-)، و وَرـ (var-).دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. شناسه‌های فعلی شناسه‌های افعال در جدول زیر مشاهده می‌شوند.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰. | ## جمع‌بندی | آشتیانی معنای فارسی ُ م (-om) ـَم ی (-ī) ـی اُ (-o) ـَد ـ ایمه/ـ مه (-īme/me) ـیم ایده/ـ ده (-ide/-de) ـید اُنِه (-one) ـَند بعضی از واژگان آشتیانی در جدول زیر تعدادی از واژگان خاص زبان آشتیانی مشاهده می‌شود.دانشنامۀ بزرگ اسلامی: آشتیانی، لهجه، جلد ۱، شمارۀ مقاله: ۲۲۷، نوشتهٔ احمد تفضلی؛ بازدید در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰.