موضوع مقاله: تجارت برده خانات خیوه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تجارت برده خانات خیوه | مقدمه: خانات خیوه از قرن هفدهم تا زمان فتح روسیه در سال ۱۸۷۳، مرکز اصلی تجارت برده در آسیای مرکزی بود. | ## بخش 1: تجارت برده خانات خیوه | بازار برده در خیوه عمدتاً بردگان را از روسیه و ایران به خانات اسلامی در آسیای مرکزی و همچنین به هند و خاورمیانه قاچاق می‌کرد. در شهرهای بخارا، سمرقند، قره‌قول، قرشی و چارجو، عمدتاً بردگان فارسی‌زبانان، مردم روس و شماری از بردگان قالمیق‌ها توسط ترکمن‌ها، قزاق‌ها و قرقیزها خرید و فروش می‌شدند. از قرن هفدهم تا نوزدهم، خیوه به‌عنوان بازاری بدنام برای بردگان ایرانی و روسیِ اسیر شناخته می‌شد و نقش پررنگی در تجارت برده منطقه داشت. تجارت برده تجارت برده در خیوه و بخارا توسط آنتونی جنکینسون، جهانگرد انگلیسی، در قرن شانزدهم توصیف شده است، زمانی که آنها مراکز اصلی تجارت برده جهانی و «پایتخت‌های برده جهان» بودند.Mayers, K. 121 سالانه حدود ۱۰۰۰۰۰ برده در بازار برده خیوه و بخارا فروخته می‌شدند که بیشتر آنها ایرانی یا روسی بودند.Mayers, K. 121 بازار برده در خان‌نشین خیوه با بردگانی از روسیه، ایران، آسیای مرکزی و سیبری تأمین می‌شد. این بردگان عمدتاً از طریق یورش‌های برده‌گیری توسط خانات قزاق و ترکمن‌ها به دست می‌آمدند؛ یورش‌هایی که در امتداد مرزهای روسیه و ایران و همچنین علیه کاروان‌های مسافرتی در آسیای مرکزی انجام می‌گرفت. این حملات منبع اصلی تأمین برده برای بازار خیوه بودند و باعث شدند این خان‌نشین در قرون هفدهم تا نوزدهم به یکی از مراکز بدنام تجارت برده در منطقه تبدیل شود. گروه‌های قبیله‌ای ترکمن به‌طور منظم به دو منبع برده، یعنی مهاجران روسی و آلمانی در امتداد اورال و زائران ایرانی مشهد، که به ترتیب مسیحی و شیعه-مسلمان بودند و از نظر مذهبی برای هدف قرار دادن برده‌داری مشروع تلقی می‌شدند، یورش می‌بردند که به آن آلامان می‌گفتند. باشقیر در سال ۱۷۵۵، نپلیوف سعی کرد با پایان دادن به حملات تلافی‌جویانه و وعده اینکه قزاق‌ها می‌توانند زنان و کودکان باشقیر را در میان خود نگه دارند (که این موضوع از دیرباز مورد اختلاف نپلیوف و خان نورعلی از جوز کوچک بود)، حمایت قزاق‌ها را جلب کند. گروه‌های قبیله‌ای ترکمن در منطقه مرزی در امتداد مرزهای بین ایران شیعه و آسیای مرکزی سنی - که آن هم یک منطقه مرزی مذهبی بود - به کاروان‌ها و مسافران حمله برده‌داری می‌کردند و جاده زیارتی ایرانیان شیعه به مشهد، منطقه‌ای به ویژه محبوب برای حملات برده‌داری ترکمن‌ها بود. روسیه در اوایل دوران مدرن (قرن شانزدهم تا قرن هجدهم)، خیوه و بخارا تعداد زیادی از بردگان اروپایی را که توسط تاتارهای کریمه (معمولاً روس‌ها) ربوده شده بودند، وارد کردند. با این حال، اسیران روسی هنوز از طریق تجارت برده خانات قزاق در طول حملات قزاق‌ها به روسیه تأمین می‌شدند. قزاق‌ها بسیاری از روس‌ها را اسیر کرده و آنها را به عنوان برده در بازار آسیای مرکزی فروختند. آنها آلمانی‌های قومی بودند که در امتداد رودخانه ولگا در منطقه جنوب شرقی روسیه اروپایی در اطراف ساراتوف زندگی می‌کردند. در سال ۱۷۱۷، ۳۰۰۰ برده روسی شامل مرد، زن و کودک توسط قبایل قزاق و قرقیز در خیوه فروخته شدند. | ## بخش 2: تجارت برده خانات خیوه | در سال ۱۷۲۲، مهاجمان دام‌ها را به غارت بردند، روستاهای روسی را چپاول کردند و مردم را به اسارت گرفتند؛ سپس آنان را در بازارهای برده آسیای مرکزی فروختند. Patrick March در سال ۱۷۴۳، سنا در واکنش به عدم دفاع در برابر حمله قزاق‌ها به یک شهرک روسی که منجر به کشته شدن ۱۴ روس و زخمی شدن ۲۴ نفر شد، دستوری صادر کرد. طبق داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط کمیسیون اورنبورگ، در دوره بین سال‌های ۱۷۶۴ تا ۱۸۰۳، بیست کاروان روسی مورد حمله و غارت قرار گرفتند. مهاجمان قزاق حتی به کاروان‌های بزرگی که با نگهبانان متعدد همراه بودند، حمله می‌کردند. در بهار ۱۷۷۴، روس‌ها از خان خواستند ۲۵۶ روس را که در حمله اخیر قزاق‌ها اسیر شده بودند، بازگرداند. در تابستان ۱۷۷۴، هنگامی که سربازان روسی در منطقه کازان در حال سرکوب شورش به رهبری رهبر قزاق‌ها، یملیان پوگاچوف، بودند، قزاق‌ها بیش از ۲۴۰ حمله انجام دادند و بسیاری از روس‌ها و گله‌های آنها را در امتداد مرز اورنبورگ اسیر کردند. در سال ۱۷۹۹، بزرگ‌ترین کاروان روسی که در آن زمان غارت شد، کالاهایی به ارزش ۲۹۵۰۰۰ روبل از دست داد. سالانه حدود ۱۰۰۰۰۰ برده در بازار برده خیوه و بخارا فروخته می‌شدند که بیشتر آنها ایرانی یا روسی بودند. تنها در نیمه اول قرن نوزدهم، حدود یک میلیون ایرانی و همچنین تعداد نامعلومی از روس‌ها به بردگی گرفته شده و به خانات آسیای مرکزی منتقل شدند. در قرن نوزدهم، بازارهای برده‌فروشی خیوه و بخارا هنوز از بزرگ‌ترین بازارهای برده‌فروشی در جهان بودند. ترکمن‌ها به خاطر حملات برده‌فروشی خود چنان شناخته شده بودند که گفته می‌شد ترکمن‌ها «اگر پیامبر به دست آنها می‌افتاد، از فروش او به بردگی دریغ نمی‌کردند».Mayers, K. وقتی نیروهای روسی در سال ۱۸۷۳ خیوه را تصرف کردند، ۲۹۳۰۰ برده ایرانی توسط مهاجمان ترکمن به اسارت گرفته شده بودند. طبق گزارش جوزف ولف (گزارش ۱۸۴۳–۱۸۴۵) جمعیت خانات بخارا ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر بود که ۲۰۰٬۰۰۰ نفر از آنها بردگان ایرانی بودند. کاخ سلطنتی تاش خاولی بین سال‌های ۱۸۳۰ تا ۱۸۳۸ به دستور الله قلی بهادرخان توسط حدود ۱۰۰۰ کارگر برده ساخته شد و طبق گزارش‌ها، اولین معمار برده آن به دلیل تخمینش مبنی بر اینکه ساخت کاخ به سرعتی که پادشاه می‌خواهد امکان‌پذیر نیست، به صورت چهارمیل کردن، به دار آویخته شد.Ibbotson, S. 247 بردگان زن برای خدمتکاری خانگی یا برای بردگی جنسی به عنوان صیغه استفاده می‌شدند. حرمسرای سلطنتی حرمسرای سلطنتی حاکم خانات خیوه (۱۵۱۱–۱۹۲۰) در آسیای مرکزی (ازبکستان) متشکل از همسران قانونی و کنیزان برده بود. | ## بخش 3: تجارت برده خانات خیوه | جدا از همسران قانونی او، زنان برده از بازارهای برده خریداری می‌شدند و موظف بودند غیرمسلمان باشند زیرا زنان مسلمان آزاد نمی‌توانستند برده باشند. او به آنها آموزش می‌داد تا برای صیغه شدن مناسب شوند، پس از آن برخی از آنها به عنوان صیغه خان انتخاب می‌شدند. 247 فقط همسران قانونی خان اجازه داشتند فرزندان او را به دنیا بیاورند و کنیزان برده‌ای که باردار می‌شدند، مجبور به سقط جنین اجباری می‌شدند. اگر زنان مورد پسند خان نبودند، می‌توانستند فروخته شوند یا به رعایای مورد علاقه او ازدواج کنند. پسر خان اجازه نداشت کنیز پدرش را به ارث ببرد، بنابراین وقتی خان فوت می‌کرد، کنیزان او در بازار برده‌فروشان فروخته می‌شدند. مردان معمولاً اجازه ورود به حرمسرا را نداشتند، اما زنان تاجر یهودی اجازه داشتند کالاهای خود، مانند لباس، را به ساکنان حرمسرا بفروشند. برای از بین بردن این بهانه، بریتانیا تلاش خود را برای آزاد کردن بردگان آغاز کرد. سرگرد تاد، افسر ارشد سیاسی بریتانیا مستقر در هرات (در افغانستان)، کاپیتان جیمز ابوت را در ۲۴ دسامبر ۱۸۳۹، در لباس مبدل یک افغان، به خیوه اعزام کرد. ابوت در اواخر ژانویه ۱۸۴۰ از راه رسید و اگرچه خان به هویت او مشکوک بود، اما موفق شد خان را متقاعد کند که اجازه دهد نامه‌ای برای تزار در مورد بردگان ببرد. او در ۷ مارس ۱۸۴۰ به سمت فورت-شفچنکو حرکت کرد و متعاقباً توسط راهنمایش لو رفت، او را دزدیدند و سپس وقتی راهزنان از مبدأ و مقصد نامه‌اش مطلع شدند، آزادش کردند. مافوق‌های او در هرات، بدون اطلاع از سرنوشت او، افسر دیگری به نام ستوان ریچموند شکسپیر را به دنبال او فرستادند. شکسپیر در این کار موفقیت بیشتری نسبت به ابوت داشت: او خان را متقاعد کرد که تمام اتباع روسی تحت کنترل خود را آزاد کند و همچنین مالکیت بردگان روسی را جرمی قابل مجازات با مرگ اعلام کند. بردگان آزاد شده و شکسپیر در ۱۵ اوت ۱۸۴۰ به قلعه الکساندروفسک رسیدند و روسیه انگیزه اصلی خود را برای فتح خیوه فعلاً از دست داد. قیام بردگان خیوه و لغو برده‌داری در سال ۱۸۷۳، خیوه پس از فتح خیوه توسط روسیه در جریان فتح آسیای مرکزی توسط روسیه، به خاک این کشور ضمیمه شد. هنگامی که ژنرال روسی کنستانتین پتروویچ فون کافمن و ارتشش در جریان لشکرکشی خیوه در سال ۱۸۷۳ به شهر خیوه نزدیک شدند، خان محمد رحیم خان دوم خیوه فرار کرد و در میان یموت‌ها پنهان شد و بردگان خیوه شورش کردند و از سقوط قریب‌الوقوع شهر خبر دادند.Eden, J. | ## جمع‌بندی | 187-189 هنگامی که ارتش روسی کافمن در ۲۸ مارس وارد خیوه شد، خیوان‌هایی به او نزدیک شدند و از او التماس کردند که قیام بردگان را که در طی آن بردگان از برده‌داران سابق خود انتقام می‌گرفتند، سرکوب کند.