موضوع مقاله: پیشینه آموزش در شبه‌قاره هند | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیشینه آموزش در شبه‌قاره هند | مقدمه: پیشینه آموزش در شبه‌قاره هند به دوران باستان بازمی‌گردد، زمانی که آموزش در این سرزمین با تدریس موضوعات سنتی از جمله دین‌های هندی، ریاضیات و منطق آغاز شد. | ## بخش 1: پیشینه آموزش در شبه‌قاره هند | مراکز آموزشی هندو و بودایی آغازین، مانند تاکسیلای باستانی (در پاکستان کنونی)، نالاندا (در هند)، میتیلا (در هند و نپال)، ویکرامشیلا، تلهارا و شوناکا ماهاشالا در جنگل نایمیشارانیا، از مهم‌ترین کانون‌های دانش در این دوره به‌شمار می‌رفتند. با گسترش اسلام در دوره حاکمیت اسلامی در شبه‌قاره، آموزش اسلامی در سده‌های میانه جایگاه برجسته‌ای یافت و مدارس و مکتب‌خانه‌ها به مراکز اصلی انتقال دانش تبدیل شدند. در دوران استعمار اروپایی، آموزش غربی به شبه‌قاره هند راه یافت و دگرگونی‌های بنیادینی در نظام آموزشی این سرزمین پدیدآورد. یسوعیان با تأسیس کالج در گوا در سده شانزدهم میلادی پایه‌های آموزش اروپایی را در هند نهادند و بریتانیایی‌ها در سده نوزدهم با اجرای سیاست‌های آموزشی گسترده، زبان انگلیسی را به عنوان زبان اصلی آموزش مدرن در این منطقه مستقر ساختند. این دوران همچنین شاهد کشمکش‌های فکری میان طرفداران آموزش به زبان‌های بومی و مدافعان آموزش به زبان انگلیسی بود. پیشینه آموزش در شبه‌قاره هند بازتابی از تنوع فرهنگی، دینی و اجتماعی این منطقه است. از نظام گوروکول باستانی که در آن دانش‌آموزان در خانه گورو زندگی می‌کردند تا مدارس اسلامی دوره میانه و دانشگاه‌های مدرن دوره استعمار، هر دوره تحول‌هایی اساسی در شیوه‌های آموزشی به همراه داشته‌است. این مقاله سیر تحول آموزش در شبه‌قاره هند را از دوران باستان تا پایان دوره استعمار بررسی می‌کند. برهمن‌ها متون مقدس و دین را فرامی‌گرفتند، در حالی که کشاتریاها در جنبه‌های گوناگون رزم‌آوری آموزش می‌دیدند. شودراها که به طبقه کارگر تعلق داشتند، مهارت‌های لازم برای مشاغل گوناگون را می‌آموختند. نخستین نهادهای آموزشی در هند اغلب دور از مناطق پرجمعیت قرار داشتند، جایی که دانش‌آموزان قوانین سخت رهبانی تعیین‌شده توسط گورو را رعایت می‌کردند و در آشرام‌ها به دور از شهرها زندگی می‌کردند.Prabhu, 25 با این حال، با افزایش جمعیت در دوره امپراتوری گوپتا، مراکز آموزشی شهری رواج بیشتری یافتند و شهرهایی مانند بنارس و مرکز بودایی نالاندا از برجستگی خاصی برخوردار شدند. در کنار آموزش رهبانی، مراکز آموزشی بودایی مانند تاکسیلا و نالاندا به نهادهای شهری تبدیل شدند که در آنها موضوعاتی چون دستور زبان، پزشکی، فلسفه، منطق، مابعدالطبیعه، هنر و صنایع‌دستی تدریس می‌شد. این نهادهای آموزش عالی بودایی از جمله تاکسیلا و نالاندا تا دوران مشترک رونق داشتند و دانشجویانی از مناطق دور دستی مانند چین و آسیای مرکزی را به خود جذب می‌کردند. دربارهٔ آموزش اشراف، جوزف پرابهو می‌نویسد: «در بیرون از چارچوب دینی، شاهان و شاهزادگان در هنرها و علوم مرتبط با حکومت آموزش می‌دیدند: سیاست (داندانیتی)، اقتصاد (وارتا)، فلسفه (آنویکشیکی) و سنت‌های تاریخی (ایتیهاسا). در این زمینه، منبع معتبر کتاب ارته‌شاستره اثر کاوتیلیا بود که اغلب با کتاب شهریار اثر نیکولو ماکیاولی به دلیل دیدگاه دنیاگرایانه و دسیسه‌های سیاسی‌اش مقایسه می‌شود.» ریگ‌ودا (حدود ۱۷۰۰–۱۰۰۰ پیش از میلاد) از شاعران زن به نام «برهماوادینی» یاد می‌کند، مانند و . تا سال ۸۰۰ پیش از میلاد، زنانی مانند و به عنوان پژوهشگر در اوپانیشادها شناخته شده بودند.Raman, 236 ، مادر بودای تاریخی، ملکه‌ای تحصیلکرده بود و زنان دیگری در هند به نگارش متون دینی پالی کمک کردند. بخش‌هایی از این کتیبه به خط کانارسی است.|left دانشمندان چینی مانند هیون تسیانگ و به نهادهای آموزشی هند سفر کردند تا متون بودایی را بیاموزند.Scharfe, 144–145 ییجینگ همچنین ورود ۵۶ پژوهشگر از هند، ژاپن و کره (کشور) را ثبت کرد.Scharfe, 145 با این حال، در این دوره نهادهای آموزشی بودایی به تدریج جای خود را به سنت برهمنی نوخاسته می‌دادند. دانشمندان هندی نیز برای ترجمه متون بودایی به چین سفر کردند.Scharfe, 161 در سده دهم، راهبی به نام دهارمادوا از نالاندا به چین سفر کرد و چندین متن را ترجمه نمود. | ## بخش 2: پیشینه آموزش در شبه‌قاره هند | مرکز دیگری به نام ویکرامشیلا روابط نزدیکی با تبت داشت و معلم بودایی آتیشا پیش از سفرش به تبت، رئیس راهبان ویکرامشیلا بود. نمونه‌هایی از حمایت شاهانه شامل ساخت نهادهای آموزشی در دوران دودمان راشترکوته در سال ۹۴۵ میلادی (۳۲۴ هجری شمسی) می‌شود. این نهادها اقامتگاه‌های متعددی برای آموزگاران فراهم می‌آوردند، آموزش دولتی ارائه می‌دادند و امکانات لازم برای دانشجویان و پژوهشگران را تأمین می‌کردند.Scharfe, 180 به همین ترتیب، دودمان چولا در سال ۱۰۲۴ میلادی (۴۰۳ هجری شمسی) از دانشجویان برگزیده در نهادهای آموزشی با بودجه دولتی پشتیبانی کرد.Scharfe, 180–181 مدارس معبد در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی، مانند مدرسه معبد نتراج در چیدامبارام، ۲۰ کتابدار داشتند. از این میان، هشت تن مسئول نسخه‌برداری از دست‌نوشته‌ها بودند، دو تن وظیفه راستی‌آزمایی نسخه‌های نوشته‌شده را بر عهده داشتندScharfe, 183–184 و بقیه وظایف دیگری از جمله نگهداری و حفاظت از مواد مرجعی را انجام می‌دادند. نهاد دیگری از این دوره، مؤسسه اودانتاپوری بود که در سده هشتم میلادی زیر حمایت امپراتوری پالا پایه‌گذاری شد.Sen (1988), 12 این مؤسسه روابطی با تبت برقرار کرد و به مرکزی برای بودیسم تانتریک تبدیل شد. در سده‌های دهم و یازدهم، شمار راهبان اودانتاپوری به هزار تن رسید که با جمعیت راهبان مجموعه مقدس پرستشگاه ماهابودی برابری می‌کرد. به هنگام ورود پژوهشگر اسلامی ابوریحان بیرونی به هند، این سرزمین از پیش دارای نظام مستقر علم و فناوری بود.Blackwell, 88–89 با این حال، در سده دوازدهم میلادی، تهاجم‌ها از مرزهای شمالی هند به برهم زدن نظام‌های سنتی آموزشی آغاز کردند، چرا که سپاهیان بیگانه نهادهای آموزشی و سایر مراکز را به یغما بردند. دانشمندان برجسته‌ای مانند نظام‌الدین اولیا و معین‌الدین چشتی به آموزگاران تأثیرگذاری تبدیل شدند و خانقاه‌های اسلامی برپا کردند. دانشجویانی از مناطقی چون بخارا و افغانستان برای تحصیل علوم انسانی و طبیعی به هند می‌آمدند. نهادهای آموزشی اسلامی در هند شامل مدارس و مکتب‌های سنتی بود که دستور زبان، فلسفه، ریاضیات و فقه را تدریس می‌کردند؛ موضوعاتی که تحت تأثیر سنت‌های یونانی بود که توسط ایران و خاورمیانه پیش از گسترش اسلام به هند منتقل شده بودند.Kumar (2003), 678 ویژگی بارز آموزش سنتی اسلامی، تأکید بر پیوند میان علوم طبیعی و علوم انسانی بود. یکی از مراکز آموزشی برجسته دهلی در سده هجدهم میلادی، مدرسه رحیمیه بود که به رهبری شاه ولی‌الله اداره می‌شد؛ دانشمندی که از رویکردی متوازن میان متون اسلامی و پژوهش‌های علمی دفاع می‌کرد. برنامه درسی مدرسه رحیمیه شامل دو کتاب در دستور زبان، یک کتاب در فلسفه، دو کتاب در منطق، دو کتاب در اخترشناسی و ریاضیات و پنج کتاب در عرفان بود. مرکز آموزشی دیگری در لکنو زیر نظر ملا نظام‌الدین سهلوی پدید آمد که در فرنگی محل تدریس می‌کرد و برنامه درسی «درس نظامی» را تدوین کرد. در دوران حکومت اکبر کبیر، نظام آموزشی رویکردی فراگیر پیش گرفت و این پادشاه دروس پزشکی، کشاورزی، جغرافیا و متون زبان‌ها و ادیان گوناگون از جمله آثار پتنجلی به زبان سانسکریت را ترغیب کرد.Kumar (2003), 678–679 علوم سنتی در این دوره از اندیشه‌های ارسطو، باسکارا دوم، و ابن سینا بهره می‌گرفت. این رویکرد فراگیر در هند مغولی امری غیرمعمول نبود.Kumar (2003), 679 حتی اورنگ‌زیب که حاکمی محافظه‌کارتر بود، از تدریس موضوعات سودمند برای اداره امور حمایت می‌کرد. مغولان به طور کلی رویکردی آزادمنشانه نسبت به علوم داشتند و با گسترش ارتباطات با ایران، مکتب سخت‌گیرانه «منقول» عثمانی به تدریج جای خود را به مکتب انعطاف‌پذیرتر «معقول» داد.Kumar (2003), 678-680 سده‌های میانه همچنین شاهد رشد آموزش خصوصی در هند بود، زیرا دولت سرمایه‌گذاری در نظام آموزش عمومی را کنار گذاشته بود. معلم سرخانه یا «ریاضی» یک متخصص تحصیلکرده بود که می‌توانست با انجام کارهایی مانند تهیه تقویم یا محاسبه برآورد درآمد برای اشراف، معاش خوبی به دست آورد.Kumar (2003), 680 روند دیگری در این دوران، جابه‌جایی میان مشاغل بود که نمونه آن بود، شاهزاده‌ای که به مهارت‌اش در ساخت کفش چرمی و ریختن توپ شهرت داشت. آموزش پسران در هند به طور سنتی زیر نظر «گورو» در مدارسی به نام گوروکول‌ها آغاز می‌شد. | ## بخش 3: پیشینه آموزش در شبه‌قاره هند | این گوروکول‌ها که از کمک‌های مردمی تأمین مالی می‌شدند، از نخستین نمونه‌های نهادهای آموزشی با بودجه عمومی به‌شمار می‌رفتند. آثار اصلی او بر پایه اسناد دولت استعماری دربارهٔ آموزش، کشاورزی، فناوری و هنرهای هند در دوران استعمار استوار است. پژوهش تاریخی پیشگام دهارامپال که طی یک دهه انجام شد، شواهدی از گزارش‌های مدیران اولیه بریتانیایی ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده حضور گسترده نهادهای آموزشی بومی در ایالات بمبئی، بنگال و مدراس و همچنین پنجاب است. این نهادها برنامه درسی پیشرفته‌ای داشتند و روزانه حدود ۳۰ درصد از کودکان ۶ تا ۱۵ ساله در مدرسه حاضر می‌شدند که اکثر آنها از کاست شودرا بودند. مبلّغ اتریشی، زبان‌شناس و مستشرق سیزده سال در ساحل مالابار سرزمین حیدر علی در پادشاهی میسور سفر کرد که از سال ۱۷۷۶ آغاز شد. در این مدت، نخستین دستور زبان اروپایی زبان سانسکریت را گردآوری و منتشر کرد و شباهت‌هایی میان سانسکریت و سایر زبان‌های هندواروپایی را برجسته ساخت. او همچنین نقدی از آموزش در این پادشاهی ارائه داد: نظامی تقریباً یکسان در گزارش آدام در سال ۱۸۳۶ دربارهٔ آموزش به زبان‌های بومی در بنگال و بیهار مشاهده، توصیف و مستند شد. این گزارش مدارس روستایی را شرح می‌داد که در آنها پسران معمولاً بین ۵ تا ۱۲ سال، در خانه یا نزدیکی خانه یک «گورو» محترم در ازای دستمزد اندکی آموزش می‌دیدند. یسوعی‌ها با تأسیس کالج سنت پول در گوا در سال ۱۵۴۲ میلادی (۹۲۱ هجری شمسی)، هند را با هر دو نظام کالج اروپایی و چاپ کتاب آشنا کردند. جهانگرد فرانسوی که حدود سال ۱۶۰۸ از گوا دیدن کرد، کالج سنت پول را توصیف کرد و از تنوع موضوعاتی که آنجا به رایگان تدریس می‌شد، ستایش کرد. مانند بسیاری از جهانگردان اروپایی دیگری که از کالج دیدن کردند، او ثبت کرد که در آن زمان ۳٬۰۰۰ دانشجو از مأموریت‌های سراسر آسیا در آنجا تحصیل می‌کردند. کتابخانه آن یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌ها در آسیا بود و نخستین چاپخانه منطقه در سپتامبر ۱۵۵۶ در آنجا راه‌اندازی شد. بیشتر مدارس برنامه درسی مشابه مدارس عمومی بریتانیا داشتند و از انگلیسی به عنوان زبان تدریس بهره می‌گرفتند، به‌ویژه در نهادهایی که مبلّغان مسیحی حمایت می‌کردند. برخی مدارس اما برنامه درسی را به زبان‌های بومی تدریس می‌کردند و انگلیسی را به عنوان زبان دوم می‌آموختند. اصطلاح «پیشامدرن» به سه نوع مدرسه اشاره داشت: مدارس عربی و سانسکریت که ادبیات مقدس مسلمانان یا هندوها را تدریس می‌کردند، مدارس فارسی که بر ادبیات فارسی تمرکز داشتند و مدارس زبان‌های بومی در سراسر هند که خواندن، نوشتن به زبان محلی و حساب می‌آموختند. در پی دهه‌ها تلاش چهره‌هایی چون ویلیام ویلبرفورس و , تمدید منشور کمپانی هند شرقی در سال ۱۸۱۳ شامل وظیفه آموزش مردم شد و به مبلّغان مسیحی که پیش‌تر از آن محروم بودند، اجازه کمک در این زمینه را داد. خاورشناسان بر این باور بودند که آموزش باید به زبان‌های هندی انجام شود و از زبان‌های کلاسیک یا دربار مانند سانسکریت و فارسی طرفداری می‌کردند. | ## جمع‌بندی | در مقابل، سودگرایان (که به «انگلیسی‌گرایان» نیز شناخته می‌شدند) مانند و تامس ببینگتن مکولی، استدلال می‌کردند که هند سنتی در زمینه مهارت‌های مدرن چیز زیادی برای ارائه ندارد و از آموزش به زبان انگلیسی دفاع می‌کردند.