موضوع مقاله: سنجاقک | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سنجاقک | مقدمه: در زبان فارسی واژه سنجاقک به ساختار بدن سنجاق‌مانند و کشیده اعضای این راسته اشاره دارد. | ## بخش 1: سنجاقک | واژه سنجاقک برای ساختار سنجاق‌مانندی که برای خارج نشدن چرخ از محور نیز کاربرد دارد استفاده شده است. با توجه به نحوه زندگی در مراحل لاروی و بالغ و خصوصیت شکارگری دارای شرایط اختصاصی و اندام‌های شکارگر ویژه‌ای‌اند. شکل پاها در این گروه به صورت سبد درآمده است تا راحت‌تر شکار را در بر بگیرد قطعات دهانی به صورت جونده بسیار قوی می‌باشد. از آنجا که به صورت عمومی شکار می‌کنند ممکن است بعضی از حشرات مفید هم در لیست غذایی آن‌ها یافت شود. در دوران لاروی با تغذیه از لارو دوبالان و سایر موجوداتی که می‌توانند مضر باشند در کنترل جمعیت گروه‌های ساکن زیستگاه‌های آبی نقش مهمی دارند گرچه ممکن است ماهی‌های کوچک طعمه آن‌ها باشند، اما خود آن‌ها نیز می‌توانند غذای مفیدی برای ماهی‌های بزرگ‌تر باشند. سنجاقک‌ها شکارچیان سریعی هستند که طعمه خود را در هوا شکار می‌کنند آن‌ها به‌طور استثنایی قدرت دید بالایی دارند و می‌توانند حشرات در حال پرواز را تعقیب کنند و با کمک پاهای تیغه‌دار خود شکار را به آسانی در هوا بگیرند، حالت پاها شکل سبد مانندی را می‌سازد که به منظور تمرکز بیشتر روی طعمه کاربرد دارد. دوران لاروی حشره که قسمت طولانی‌تر زندگی است به صورت کاملاً وابسته به محیط آبی مشخص است طرح بالغ حشره با چهاربال ظاهر می‌شود که این حالت کوتاه می‌باشد (چند روز تا دو ماه). اندام جنسی نرها کاهش پیدا کرده اما دارای اندام ثانویه جفت‌گیری و ضمیمه جنسی در قسمت شکمی و در بند ۲ و ۳ می‌باشند. هر دو جنس از نظر اندازه و زیستگاه مشابه‌اند، اما اغلب در الگوهای رنگ سینه و شکم، پاها یا بال‌ها تفاوت‌هایی دارند. پراکنش سنجاقک‌ها سراسر زمین غیر از مناطق منجمد و تنوع اصلی آن‌ها در مناطق گرمسیری است. (CD-ROM) بررسی فون مناطق و وجود تنوع در میان گونه‌ها نشان دهنده گسترده بودن زیستگاه‌ها و موفقیت سدهای طبیعی در جداسازی و ممانعت از نفوذ گونه‌ای خاص و توانمندی یک گونه دارد. برخی گونه‌ها علی‌رغم شرایط دشوار یا حتی آلودگی‌های خاص زیستگاه‌ها می‌توانند مقاوم تولید نسل نمایند و برخی دیگر نسبت به شرایط بسیار حساس هستند. آلودگی‌های آب و تخریب زیستگاه‌های طبیعی همواره گونه‌های موجود در موقعیت جغرافیایی آلوده را تهدید می‌کند. بسیاری از خانواده‌های Odonata نسبت به آلودگی‌های آب حساس‌اند زیرا قسمت اعظم زندگی جاندار در حالت لاروی و در محیط آبی سپری می‌شود. اگر آلودگی آب تأثیر حادی در لارو نداشته باشد (معمولاً چنین نیست) ممکن است روی جانوران آبزی که از آن‌ها تغذیه می‌کند مؤثر باشد و حشره در چنین زیستگاهی آینده‌ای ندارد. در سال‌های اخیر مطالب تازه و جالبی در مورد برخی گونه‌های Odonata بیان می‌شود به عنوان مثال مهاجرت! که در مورد این موضوع مطالبی ذکر خواهد شد که شاید باور آن برای ما دور از ذهن باشد. بررسی‌های فونستیک می‌تواند گونه‌های مقاوم و حساس و گونه‌های نابود شده در یک زیستگاه سابقاً سالم را معرفی کند. همواره شناخت و بررسی و طبقه‌بندی گروهی از موجودات مقدمه‌ای برای سایر علوم زیستی محسوب می‌گردد زیرا وجود تفاوت‌ها و امتیازات و تنوع، گونه‌ای را معرفی می‌کند که در گذشته از آن آگاهی کافی نداشته‌ایم. در مجموع نمی‌توان نسبت به یک جاندار همیشه دیدگاه منفعت‌طلبانه داشت و تنها حشراتی که مفید یا مضر هستند را مطالعه نمود آنچه که مسلم است دانش ما نسبت به جاندارانی که با آنان درگیر هستیم بیشتر می‌باشد پس لازم است ابعاد دانش خود را افزایش دهیم. تکامل و طبقه‌بندی این راسته از حشرات یکی از قدیمی‌ترین گروه حشرات بالدار معروف به دیرینه‌بالان پس از یک‌روزه‌ها ظهور این حشرات را هم‌زمان با ابتدای پرمین می‌دانند. کشف یک فسیل از بال عقبی یک سنجاقک غول‌پیکر به طول ۷/۵ اینج (به نظر می‌رسد گستره بال و جثه حدود ۷۰ سانتیمتر) مربوط به دوره پرمین و ۲۸۰ میلیون سال قبل و یک فسیل کامل دیگر در آلمان با گستره ۲۰/۳ سانتیمتر مربوط به ژوراسیک تأییدکننده این مطلب است. در نرها اندام جنسی ثانویه ویژه در بند ۲ و ۳ شکمی قرار دارد و جدا از روزنه جنسی معمول واقع در نزدیک انتهای شکم است. هر دو جنس در انتهای شکم خود زائده‌هایی دارند که در نرها مانند کلاسپرها عمل می‌کند و در حین جفت‌گیری ماده را درگیر می‌کند. بال‌ها در این گروه بسیار بزرگ و دارای رگبال‌های زیادی هستند معمولاً در نزدیکی نوک بال یک لکه ویژه بال وجود دارد که در گونه‌های مختلف و در بعضی موارد در جنس نر و ماده تفاوت‌هایی دارد. در بعضی گونه‌ها بال‌ها رنگ آمیزی جالبی دارند و در گونه‌هایی دیگر شفاف هستند در میانه بال معمولاً یک فرو رفتگی به نام گره (nodous) وجود دارد. | ## بخش 2: سنجاقک | بال‌ها در Zygoptera در حین استراحت برهم منطبق می‌شود و اندازهٔ مشابه‌ای دارند به همین خاطر به این نام گفته می‌شوند. فعالیت پروازی و تغذیه‌ای زیادی در این گروه دیده می‌شود این گروه می‌توانند مسافت‌های زیادی را نسبت به زادگاه خود طی کنند و حتی در گونه‌هایی در ارتفاع زیاد و مدت طولانی در حالتی مشابه بال زدن و سر خوردن پرواز کنند. از گذشته تا به امروز مشاهده و بررسی بال‌ها و شکل رگبال‌ها وسیله مناسبی در طبقه‌بندی گروه‌های Odonata بوده است. شکل بال و لکه بالی و فرم‌های رنگ‌آمیزی آن‌ها می‌تواند اطلاعات مفیدی از گروه‌ها را به ما بدهد. حشره نر قبل از یافتن جفت مناسب سلول‌های جنسی را به بند دوم و سوم شکم و محل اندام ثانویه جنسی منتقل می‌کند پس از پیدا کردن ماده مناسب با زائده انتهای شکم گردن ماده را گرفته و هر دو حشره با هم پرواز می‌کنند حشره ماده شکم خود را خمیده می‌کند و با تماس دادن روزن جنسی، سلول‌های جنسی نر را جمع‌آوری می‌نماید. در گروهی که تخم‌ها را به درون بافت گیاهی انتقال می‌دهند شکل تخم‌ها دوکی شکل است و در نمونه‌هایی که تخم‌ها به صورت آزاد در آب رها می‌شوند شکل تخم‌ها گرد هستند. تخم‌ها معمولاً در حین عبور از اندام تناسلی ماده در هنگام تخم‌گذاری بارور می‌شوند و فرایند جنین‌زایی فوراً پس از آنکه تخم‌ها گذاشته شدند رخ می‌دهد. رنگ تخم‌های بارور شده از سفید کرم رنگ یا خاکستری کم رنگ به قهوه‌ای قرمز کم رنگ یا خاکستری پر رنگ تغییر می‌کند. هرچند که رنگ تخم‌ها در این مرحله در بعضی گونه‌های حاره‌ای روشن می‌باشد (مانند آبی، سبز، صورتی) جنین‌ها تحت نمو مستقیم از ۵ تا ۶۰ روز از تخم خارج می‌شوند؛ و ممکن است در شرایط نامساعد آب‌وهوایی وارد دوره میان‌آسایی شوند و بین ۸۰ تا ۲۰۰ روز از تخم خارج شوند و همه این موارد به دما و شرایط آب‌وهوایی وابسته است. مرحله لاروی معمولاً نخستین اینستار از طول دوره کمی برخوردار است و پیش لارو نام دارد و در آن تغذیه‌ای انجام نمی‌شود و پاها به ندرت کاربردی دارند. بسته به دمای آبی که تخم در آن گذاشته شده است این مرحله ممکن است از چند ثانیه تا چند ساعت به طول بینجامد. دومین اینستار پوست‌اندازی پیش لارو در بیشتر گونه‌ها زمانی انجام می‌شود که تخم در انتهای شکم است. گونه‌هایی وجود دارند که بیرون آمدن آن‌ها در کنار خطوط آبی است و پیش لارو خودش را از تخم بیرون کشیده و به درون آب می‌پرد. اینستار دوم مقداری زرده در روده میانی خود ذخیره دارد که برای یک یا چند روز غذا را تأمین می‌کند تا جانور با نحوه تغذیه شکارگری سازش یابد. تعداد اینستارها معمولاً بسیار متفاوت است و ممکن است از ۹ تا ۱۷ بار باشد اما در اغلب گونه‌ها بین ۱۱ تا ۱۳ مرتبه است (بسته به گونه و دما) علاوه بر آن طول دوره اینستارها نیز بسیار متفاوت و وابسته به شرایط است. لارو دارای کمی شباهت به بالغین است همچنین دارای یک اندام مخصوص شکار می‌باشد که در واقع آرواره تخصص یافته است و همانند یک انبر سریع برای گرفتن شکار به کار می‌رود. لارو شکارگر فعالی بوده و بسیاری از جانوران از ماهی‌های کوچک و نوزاد قورباغه تا لارو دوبالان و… را شکار می‌کند. تنفس در محیط آبی به وسیله آبشش‌ها انجام می‌شود که ساختاری خاص دارند و پس از منشعب شدن بسیار اکسیژن دریافتی را به سلول‌ها می‌رسانند. لارو Zygoptera به وسیله سه زائده برگ مانند به نام آبشش‌های تراکه‌ای تنفس می‌کند که می‌تواند در حرکت جانور هم مورد استفاده قرار گیرد. لارو Anisoptera دارای آبششی در رکتوم است و آب به داخل رکتوم کشیده شده که دارای دیواره نازک می‌باشد و به وسیله تراکه آ و تراکئول زیادی پوشیده شده. دگردیسی دوران لاروی دوره طولانی زندگی است و عواملی مانند دما و موقعیت‌های مختلف در طول آن دخیل هستند اما معمولاً از یک سال تا پنج یا شش سال بر حسب گونه به طول می‌انجامد. برخی قسمت‌ها در طی دگردیسی تغییرات خاصی دارند مثلاً تعداد قطعات شاخک‌ها و پالپ‌ها و خارهای پرمنتال افزایش پیدا می‌کند. پروتو برنس پشتی در سر در اوایل اینستار ناپدید می‌شود، چشمان مرکب بزرگ شده، الگوهای رنگی نمو می‌یابد و عناصر جنسی گناپوفیز ظاهر می‌شوند. پایه بال‌ها معمولاً در اینستارهای وسطی پدیدار می‌شود و سریع‌تر از هر نقطه دیگر بدن رشد می‌کند. نهایتاً در اینستار آخر هنگامی که نمو لارو کامل شده است، به زمان یک هفته یا بیشتر برای دگردیسی نیاز دارد. اینستار آخر معمولاً آب را ترک نمی‌کند تا روز به سمت دگردیسی پیش رود، در این لحظه جانور بالغ از میان پوسته اینستار آخر بیرون می‌آید. | ## بخش 3: سنجاقک | مهم‌ترین نیاز سنجاقک‌ها در این لحظه یافتن جایگاه مناسب است چسبیدن محکم به این جایگاه برای دگردیسی موفق لازم است. این جایگاه ضروری هر چیز فیزیکی می‌تواند باشد که به صورت عمودی یا افقی خارج از محیط آب است مانند صخره‌ها گیاهان و حتی مواد صنعتی و ساختگی. مدت کوتاهی پس از ترک آب در پناه مناسب، پوشش را در طول خط پشتی میانی سینه پاره می‌کنند و سینه بالغ را از این راه باریک به بیرون می‌کشند. سنجاقک‌ها در حالتی که به وسیله پاها خود را نگه داشته‌اند ۱۰ تا ۲۰ دقیقه به حالت بی‌حرکت و معکوس سطح می‌مانند. بال‌ها شفاف می‌شوند و قطرات آب از مخرج دفع می‌شود و شکل لوله‌ای بیشتری به شکم می‌دهد و به آرامی شکل بالغ به خود می‌گیرد. اکولوژی تغذیه فرم شکارگری در دو مرحله زندگی همراه با فعالیت ویژه و اندام‌های خاص همراه است. لاروها با لب پایینی انبر مانند و بالغین با شکل خاص پاها که همانند سبد آرایش یافته باعث گرفتار کردن شکار و جلوگیری از فرار طعمه می‌شود حشرات کوچک‌تر در برخی موارد مستقیماً وارد دهان می‌شوند و بزرگ‌ترها با پاها که خاص شکارگری‌اند شکار شده و با آرواره‌های نیرومند خرد می‌شوند. بال‌ها بسیار کارآمد و قدرتمندند و شکار در حین پرواز با مانور مناسبی انجام می‌شود. شکارگری لارو با لب پایینی که دارای ۲ قلاب متحرک در انتهاست و به سرعت به طرف طعمه نشانه می‌رود انجام می‌شود. ۲ مورد منقرض شده، ۱۳ مورد در خطر بحرانی قرار دارند، ۵۵ مورد در خطر، ۳۹ مورد بدون حفاظت، ۱ مورد در خطر کمتر و ۱۱ مورد بدون خطر در نظر گرفته شده‌اند. جهت حفاظت بیشتر باید مطالعه اساسی بر روی پراکندگی گونه‌ها و زیستگاه‌ها صورت گیرد تا روشن‌تر با این مسئله برخورد شود. با کسب اطلاعات قوی‌تر می‌توان گونه‌های حساس را شناسایی نمود و تحت تدابیر حفاظتی بیشتری قرار داد. راه‌های خاصی برای مشکل حفاظت منطقه‌ای در آفریقا و استرالیا و هند وجود دارد اما بسیاری از مناطق با تعداد زیاد گونه‌های خاص در مناطق حاره‌ای وجود دارد که بدون حفاظت زیستگاه است. در ژاپن زیستگاه‌های مصنوعی برای حمایت از این حشرات ساخته شده است که یک نمونه بسیار مناسب از حفاظت شمرده می‌شود. در مورد سوزن شیطان یک اعتقاد خرافی وجود دارد که سنجاقک‌ها وارد چشم و گوش کودک خواب می‌شوند. در اعتقادات خرافی به آن‌ها دکتر مار هم می‌گفتند زیر اعتقاد داشتند زخم‌های بدن مار را بهبود می‌بخشد و از او نگهداری می‌کند. این حشرات با تغذیه از فرم بالغ و لاروی عوامل ناقل بیماری مانند دوبالان خاص و … کمک بزرگی به انسان و طبیعت و کنترل طبیعی گونه‌های خاص می‌کنند. پژوهشگران دریافتند که شباهت بسیار زیادی بین مهاجرت پرندگان و سنجاقک‌ها وجود دارد. به نظر می‌رسد این حشرات در بدن خود ذخیره چربی ساخته و منتظر وزش باد مناسب برای پرواز می‌شوند. مارتین میکو لسکی پروفسور زیست‌شناس دانشگاه پرینستون نیوجرسی سرپرستی این تحقیق را به عهده داشت. این گروه تحقیقاتی مطالعات خود را بر روی سنجاقک‌های سبز که یک گونه از سنجاقک‌های مهاجر هستند و در هر تابستان به طرف شمال آمریکا و کانادا و در هر پائیز به طرف جنوب مهاجرت می‌کنند آغاز کرد. این حشرات توسط فرستنده‌های بسیار کوچکی که حدود سه دهم گرم وزن داشتند و با چسب به آن‌ها وصل شده بود دنبال می‌شدند. این تیم تحقیقاتی چهارده سنجاقک را در طول دوازده روز توسط هواپیما دنبال کردند و دریافتند که اعمال و رفتار آنان در طول سفر شبیه پرندگان مهاجر می‌باشد. حشراتی که مسیر خود را گم می‌کنند به اشتباه خود پی‌برده و سریعاً دوباره جهت‌یابی کرده و راه اصلی را دنبال می‌کنند. محققین معتقدند که این حشرات احتمالاً خط ساحلی دریا را راهنمای پرواز خود قرار می‌دهند و در کنار ساحل یا خط الراس کوه‌ها گرد هم جمع می‌شوند و با استفاده از قطب‌نمای مغناطیسی که در بدنشان وجود دارد مسیر را رهیابی می‌کنند. | ## جمع‌بندی | مهاجرت سنجاقک‌ها بر خلاف پرندگان یکطرفه است و این بدین معناست که فرزندان سنجاقک‌هایی که در پاییز به سمت جنوب حرکت کرده‌اند در بهار به سمت شمال سفر می‌کنند؛ و سرانجام اینکه از میان ۲۵۰۰ گونه از این حشرات تنها ۵۰ نوع آن همانند پرندگان به مهاجرت می‌پردازند و راز علت سفر طولانی آن‌ها تاکنون ناشناخته مانده است.