موضوع مقاله: جغرافیای افغانستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جغرافیای افغانستان | مقدمه: افغانستان سرزمینی کوهستانی و محصور در خشکی است که در قلب قاره آسیا جای گرفته‌است. | ## بخش 1: جغرافیای افغانستان | این سرزمین در نیمکرهٔ شمالی، نیمکرهٔ شرقی و در محدودهٔ آسیای مرکزی و جنوب آسیا واقع است. مساحت آن ۶۵۲٬۲۲۵ کیلومتر مربع و چهل و یکمین کشور جهان از نظر پهناوری به‌شمار می‌آید. طول مرزهای افغانستان حدود ۵٬۸۰۰ کیلومتر است که شامل ۲٬۳۸۴ کیلومتر در شمال با جمهوری‌های تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان، ۲٬۲۴۰ کیلومتر از شرق و جنوب با پاکستان، ۷۳ تا ۹۳ کیلومتر از سمت شمال خاوری از راه دالان واخان با استان مسلمان‌نشین سین‌کیانگ (سنجان) جمهوری خلق چین و ۸۵۵ تا ۹۳۰ کیلومتر در غرب با ایران (که ۶۱۹ کیلومتر آن با استان خراسان است)، می‌باشد. بیشترین فاصلهٔ شرق تا غرب افغانستان ۱٬۲۴۰ کیلومتر، شمال تا جنوب آن ۸۵۵ کیلومتر و کمترین فاصلهٔ آن با آب‌های آزاد جهان نزدیک به ۵۰۰ کیلومتر است. بخش‌های گسترده‌ای از خاک افغانستان، بیشتر در شمال و شرق کشور، را کوه‌ها و سنگلاخ‌ها پوشانده‌است. کوه‌های هندوکش به طول ۶۰۰ و عرض ۱۰۰ کیلومتر از سمت شمال‌شرقی به غرب و جنوب‌غربی کشیده شده و تقریباً از میانهٔ کشور می‌گذرد. این کوه‌ها بیش از نیمی از سرزمین افغانستان را فرا گرفته و برای شهرهای کابل، قندهار و هرات ارزش راهبردی مهمی ایجاد کرده‌است. این کوه‌ها هر اندازه که به سوی غرب امتداد می‌یابند، از ارتفاع آن‌ها کاسته شده و در نزدیکی مرزهای ایران تبدیل به کوه‌ها و تپه‌های کم‌ارتفاع می‌گردند. در میان کوهستان‌های هندوکش، دره‌های ژرف، خوش آب و هوا، زیبا و حاصلخیزی وجود دارد که محیط مساعدی برای پرورش دام و تولید میوه است. کوه‌های سر به فلک کشیده، دره‌های ژرف، باران‌های بهاری و تابستان‌های خشک، زمستان‌های بسیار سرد و تابستان‌های گرم، بلندی‌های پوشیده از برف در طول سال و سرزمین‌های پست و خشک و سوزان. در کوه خواجه تا کنون چندین زلزله با شدت بالای ۷ ثبت گردیده است.برجیان، حبیب، «لرزه‌خیزی و زلزله در آسیای مرکزی»، نامهٔ فرهنگستان علوم، شمارهٔ ۶ و ۷، ۱۳۷۶، صص ۱۷۹-۲۰۰. جنگجویان بسیاری چون شاهنشاهان هخامنشی، اسکندر مقدونی، محمود غزنوی، تیمور گورکانی، و نادر شاه افشار از پیچ و خم کوه‌ها و دره‌های این کشور خود را به هندوستان رسانده‌اند. افزون‌بر این تا پیش از کشف راه‌های آبی در سده‌های اخیر و سپس گسترش راه‌های هوایی، خط مسیر بازرگانی شرق به غرب از دشت شمالی آن می‌گذشت. گذرگاه کاروان‌های جادهٔ ابریشم از این سرزمین بوده که بیشتر از راه قندهار به هند و از راه بلخ به چین می‌رفت. پس از کشف راه‌های آبی و سپس گسترش راه‌های هوایی، افغانستان مانند سایر سرزمین‌های آسیای میانه به منطقه‌ای بن‌بست تبدیل شد و گذر هیچ بیگانه‌ای به آنجا نیفتاد. همچنین کوهستان‌های افغانستان سپر راهبردی استواری میان آسیای شمالی و آسیای جنوبی است. مساحت و مرزها مساحت کل: رتبهٔ کشور در جهان: چهلم خشکی: آب: مساحت — مقایسه‌ای مقایسه با استرالیا: تقریباً اندازهٔ استرالیای جنوبی مقایسه با کانادا: تقریباً به اندازهٔ ساسکاچوان مقایسه با بریتانیا: تقریباً برابر اندازهٔ بریتانیا مقایسه با ایالات متحده: کمی بیشتر از سه برابر اندازهٔ آیداهو مقایسه با اتحادیهٔ اروپا: کمی بزرگ‌تر از فرانسه مرزهای زمینی کل: کشورهای هم‌مرز: پاکستان ، تاجیکستان ، ایران ، ترکمنستان ، ازبکستان ، چین خط ساحلی ۰ کیلومتر ادعاهای دریایی ندارد (محصور در خشکی) طبقه‌بندی منطقه‌ای افغانستان گاهی به عنوان بخشی از شمال غربی آسیای جنوبی طبقه‌بندی می‌شود، اگرچه این موضوع به دلیل پیوندهای تاریخی، جغرافیایی، قومی و فرهنگی آن با آسیای مرکزی و خاورمیانه، علاوه بر ارتباطاتش با آسیای جنوبی، همچنان موضوع بحث و جدال است. بسیاری در افغانستان کشور خود را آمیزه‌ای از فرهنگ آسیای جنوبی، آسیای مرکزی، و خاورمیانه‌ای می‌دانند، و طبقه‌بندی صرف آن به عنوان آسیای جنوبی را انکار میراث آسیای مرکزی و خاورمیانه‌ای خود می‌دانند. علاوه بر این، چنین طبقه‌بندی‌های سختگیرانه‌ای اغلب به عنوان منبع تنش‌های قومی بین جوامع تلقی می‌شوند. این کشور بخشی از حوزه‌های فرهنگی و امپراتوری متعدد آسیای مرکزی و خاورمیانه، مانند امپراتوری ایران، خلافت‌های عرب، امپراتوری درانی، و سلسله‌های مختلف ترک-ایرانی بوده‌است. همچنین یک کشور با اکثریت مسلمان است، مشابه کشورهای آسیای مرکزی و خاورمیانه (به استثنای اسرائیل). این کشور بخشی از خاورمیانه بزرگ است—اصطلاحی ژئوپلیتیکی که در دوران ریاست جمهوری جرج دبلیو بوش معرفی شد—و نه تنها کشورهای اصلی خاورمیانه بلکه مناطقی با پیوندهای تاریخی، فرهنگی، ژئوپلیتیکی و جغرافیایی با خاورمیانه، مانند مراکش، لیبی، الجزایر، پاکستان، و افغانستان را نیز در بر می‌گیرد. علاوه بر این، به حوزه اجتماعی-فرهنگی ایران بزرگ و همچنین آسیای مرکزی بزرگ تعلق دارد، که بر پیوندهای تاریخی و تمدنی آن با سنت‌های فارسی آسیای مرکزی و خاورمیانه تأکید بیشتری می‌کند. با اذعان به این پیوندهای تاریخی و فرهنگی، یونسکو در سال ۱۹۷۸ آسیای مرکزی را به گونه‌ای تعریف کرد که هم افغانستان و هم پاکستان را شامل شود. علاوه بر تأثیر ارتباط افغانستان با آسیای مرکزی و خاورمیانه، عضویت آن در سازمان‌هایی است که نماینده این مناطق هستند. به عنوان مثال، این کشور عضو برنامه همکاری اقتصادی منطقه‌ای آسیای مرکزی (CAREC)، و سازمان همکاری اقتصادی (ECO) است که ایران، ترکیه، افغانستان، پاکستان، و جمهوری‌های آسیای مرکزی را شامل می‌شود. اخیراً، طبقه‌بندی افغانستان در آسیای جنوبی به دلیل ظهور جنبش‌های ناسیونالیست هندو در هند که ایده آخاند بهارات—چشم‌اندازی که طرفدار الحاق پاکستان، افغانستان، و دیگر مناطق همجوار به هند است—را ترویج می‌کنند، افغان‌ها استدلال می‌کنند که طبقه‌بندی انحصاری کشورهایشان به عنوان آسیای جنوبی می‌تواند به عنوان تأیید ضمنی چنین ایدئولوژی‌های توسعه‌طلبانه تلقی شود و هویت ملی و فرهنگی سرزمینشان را تهدید کند. در نتیجه، آنها معتقدند که ارتباطات افغانستان با آسیای مرکزی و خاورمیانه باید برای مقابله با هرگونه روایت توسعه‌طلبانه که حاکمیت این کشور را به چالش می‌کشد، مورد تأکید قرار گیرد. از رشته‌کوه‌هایی که از هندوکش به سمت جنوب غربی امتداد می‌یابند، قله فولادی (شاه فولادی) از رشته‌کوه بابا (کوه بابا) به بیشترین ارتفاع یعنی ۵۱۴۲ متر (۱۶۸۷۰ فوت) می‌رسد. | ## بخش 2: جغرافیای افغانستان | رشته‌کوه سفیدکوه که منطقه توره بوره را نیز شامل می‌شود، بر منطقه مرزی جنوب شرقی کابل تسلط دارد. قله گذرگاه خیبر در ارتفاع ۱۰۷۰ متر (۳۵۱۰ فوت) در لندی کوتل پاکستان، ۵ کیلومتر (۳ مایل) در شرق شهر مرزی تورخم قرار دارد. سایر گذرگاه‌های کلیدی از طریق مرز کوهستانی پاکستان شامل دو گذرگاه از ولایت پکتیکا به منطقه وزیرستان پاکستان است: یکی در انغور اده، و دیگری در جنوب در محل عبور رود گومال، به علاوه گذرگاه رود چرکی در جنوب خوست افغانستان، در روستای غلام خان پاکستان به وزیرستان شمالی. گذرگاه مرزی شلوغ پاک-افغان در ویش افغانستان در یک منطقه مسطح و خشک قرار دارد، اگرچه این مسیر شامل گذرگاه خوجک پاکستان در ارتفاع ۲۷۰۷ متر (۸۸۸۱ فوت) فقط ۱۴ کیلومتر (۸٫۷ مایل) از مرز است. دالان واخان در شمال شرقی، در شرق ولایت پنجشیر، بین هندوکش و رشته‌کوه‌های پامیر قرار دارد که به گذرگاه وخجیر در سین‌کیانگ در چین منتهی می‌شود. در کابل و در تمام قسمت شمالی کشور تا فرود در گندمک، زمستان سخت است، به ویژه در فلات مرتفع آراخوزیا. اگرچه هرات تقریباً ۲۴۰ متر (۷۹۰ فوت) پایین‌تر از قندهار است، اما آب و هوای تابستان در آنجا معتدل‌تر و همچنین آب و هوای سالانه نیز همین‌طور است. از ماه مه تا سپتامبر، باد با نیروی زیادی از شمال غرب می‌وزد و این باد در سراسر کشور تا قندهار امتداد می‌یابد. زمستان معتدل است؛ برف هنگام باریدن آب می‌شود و حتی در کوه‌ها نیز مدت زیادی نمی‌ماند. با این حال، خیلی دور از هرات، در رافیر کالا، در سال ۱۷۵۰، جایی بود که گفته می‌شود ارتش احمد شاه، در حال عقب‌نشینی از ایران، در یک شب ۱۸۰۰۰ مرد را بر اثر سرما از دست داد. در مناطق شمالی هرات، سوابق سردترین ماه (فوریه) میانگین حداقل دمای منفی هشت درجه سانتیگراد (هفده درجه فارنهایت) و حداکثر دمای سه درجه سانتیگراد (سی و هفت درجه فارنهایت) را نشان می‌دهد. قسمت‌های شرقی رود هریرود، از جمله تندآب‌ها، در زمستان کاملاً یخ می‌زنند و مردم روی آن مانند جاده رفت و آمد می‌کنند. ویژگی های مشخص، تفاوت های زیاد دمای تابستان و زمستان و دمای روز و شب و همچنین میزان دستیابی به تغییرات آب و هوایی با تغییر جزئی مکان است. با در نظر گرفتن ارتفاعات کشور به عنوان یک کل، تفاوت چندانی بین میانگین دمای افغانستان و پایین ترین هیمالیا وجود ندارد. با این حال، یک ویژگی قابل توجه آب و هوای افغانستان، دامنه دمایی شدید آن در دوره های محدود است. به مدت هفت ماه از سال (از ماه مه تا نوامبر) این دامنه روزانه از ۱۷ درجه سانتیگراد (۳۱ درجه فارنهایت) فراتر می رود. امواج سرمای شدید رخ می دهد که چندین روز به طول می انجامد و ممکن است مجبور به تحمل دمای باشید که حداکثر به می رسد. سنت شفاهی از نابودی کل جمعیت غزنی در اثر طوفان های برف در بیش از یک نوبت خبر می دهد. از طرف دیگر، دمای تابستان فوق العاده بالا است، به ویژه در مناطق آمو، جایی که حداکثر سایه غیر معمول نیست. در حالی که پشته های صخره ای برهنه که کشور را در می نوردند، گرما را در طول روز جذب می کنند و آن را در شب ساطع می کنند و شب های تابستان را بسیار طاقت فرسا می کنند. در کابل، گرما گاهی با وزش بادهای خنک از هندوکش تعدیل می شود و شب ها معمولاً خنک هستند. ترکیب تابستان های گرم و زمستان های به شدت سرد با ایالت وایومینگ ایالات متحده قابل مقایسه است. باران های تابستانی که همراه با موسمی جنوب غربی در هند است، در امتداد دامنه های جنوبی هیمالیا می بارد و تا دره کابل تا لغمان بالا می رود، اگرچه در باجور و پنجکوره، زیر هندوکش و در شاخه های شرقی سفیدکوه به وضوح احساس می شود. جنوب این منطقه، کوه های سلیمان را می توان به عنوان حد غربی عملکرد موسمی در نظر گرفت. در بقیه افغانستان احساس نمی شود، که در آن، مانند بقیه آسیای غربی، باران و برف زمستانی قابل توجه ترین است. باران بهاری، اگرچه کمتر است، اما برای کشاورزی مهمتر از باران زمستانی است، مگر اینکه دومی به شکل برف ببارد. بوران های شمال غربی که در زمستان و بهار رخ می دهد، قابل توجه ترین ویژگی است و تأثیر آنها به وضوح در مرز هند احساس می شود. این کشور حدود دو سوم از آب خود را به کشورهای همسایه پاکستان، ایران، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان از دست می‌دهد. دریاچه‌ها دریاچه‌ها در افغانستان به دلیل اقلیم خشک و شیب تند بخش بزرگی از قلمرو این کشور، فراوان نیستند. | ## بخش 3: جغرافیای افغانستان | با چشم‌پوشی از مخازن مصنوعی آب، شمار دریاچه‌های طبیعی افغانستان به حدود سی دریاچه می‌رسد. این دریاچه‌ها از نظر پیدایش به سه دستۀ کلی بخش می‌شوند: فرورفتگی‌های سددار که در دره‌های رودخانه‌ای شکل گرفته‌اند و حدود سه‌چهارم کل دریاچه‌ها را می‌سازند؛ فرورفتگی‌های یخچالی که در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه هندوکش و بخش‌های شرقی آن دیده می‌شوند؛ و فرورفتگی‌های دلتایی که در نواحی خشک پدید می‌آیند. بیشتر دریاچه‌های افغانستان (به جز مواردی که در بالادست رودها یا نمک‌زارها قرار دارند) دارای آب شیرین هستند. برای نمونه، در پی زمین‌لرزۀ سال ۱۹۵۶ میلادی در درۀ رود کهمرد، یک سد از تخته‌سنگ‌های بزرگ پدید آمد که دریاچه‌ای به درازای ۵۰۰ متر در پشت آن شکل گرفت. این مجموعه شامل شش دریاچه است که از بالا به پایین عبارتند از: بند غلامان، بند قنبر، بند هیبت، بند امیر، بند پودینه و بند ذوالفقار. سدهای این دریاچه‌ها بیشتر قوس‌مانند بوده و بخش برآمده و محدب آن‌ها به سمت جریان آب است. برای نمونه، سد بند هیبت حدود ۸۰۰ متر درازا، ۳۵ متر بلندی بیرونی و ۲۱ متر بلندی درونی دارد. روند شکل‌گیری آن‌ها چنین است که آب سرشار از کربنات کلسیم، بر روی گیاهان آبزی رسوب کرده و با گذشت زمان و رشد گیاهان، دیواره‌های سد لایه‌لایه بالا آمده و سخت شده‌اند. در ولایت‌های بامیان و وردک نیز سدهای آهکی همسانی با ریشۀ چشمه‌های جوشان و شکستگی‌های زمین‌ساختی دیده می‌شوند، مانند سد روی رود سرخ‌آب در نزدیکی روستای آجر. دریاچه‌های یخچالی بیشتر بر اثر ذوب برف‌ها در دامنه‌های هندوکش، مانند پیرامون گردنۀ سالنگ، و کوه بابا به وجود می‌آیند. دریاچۀ شیوا در بدخشان نیز بنا بر پژوهش‌ها از یخ‌رفت‌ها پدید آمده و پیشینۀ چندان کهنی ندارد. بزرگ‌ترین آن‌ها هامون صابری است که گستردگی آن با در نظر گرفتن بخش‌های درون قلمرو ایران، تا ۵۰ کیلومتر درازا و ۲۵ کیلومتر پهنا می‌رسد. بزرگ‌ترین دریاچه در مجموعۀ بند امیر، بند ذوالفقار با گستره‌ای نزدیک به ۴ کیلومتر مربع و کوچک‌ترین آن‌ها بند غلامان با مساحت ۰٫۰۳ کیلومتر مربع است. رنگ آب این دریاچه‌ها بیشتر آبی لاجوردی و کبود است که به دلیل شکست و بازتاب نور در برابر ذرات آهک معلق در آب دیده می‌شود. جابه‌جایی آب در دریاچه‌های سددار از راه جریان رود و در دریاچه‌های دلتایی بیشتر از راه تبخیر انجام می‌پذیرد، از همین رو سطح آب در این دریاچه‌ها ثابت نبوده و در بهار بالا آمده و در اواخر تابستان به‌شدت پایین می‌رود. توده عظیم آن محدود به رشته‌کوه‌های اصلی و شاخه‌های نزدیک آن‌هاست، در حالی که در امتدادهای دورتر و انتهایی تقریباً به‌طور کامل غایب است؛ در واقع، این مناطق صخره و سنگ‌های عریان هستند. در خود رشته‌کوه آلپی سفیدکوه و شاخه‌های نزدیک آن، در ارتفاع ۱۸۰۰ تا ۳۰۰۰ متری، رشد فراوان درختان جنگلی بزرگ وجود دارد که در میان آن‌ها مخروطیان باشکوه‌ترین و برجسته‌ترین هستند، مانند سرو هیمالیایی، نراد، کاج طویل‌برگ، کاج دریایی، کاج چتری (کاج خوراکی، اگرچه این گونه احتمالاً وارداتی است، زیرا بومی اسپانیا و پرتغال است) و سیاه‌کاج. در سایه این درختان، چندین گونه از رز، پیچ امین‌الدوله، انگور فرنگی، انگور سیاه، زالزالک، خرزهره هندی و علفزار انبوهی می‌رویند که در میان آن‌ها تیره آلالگان از نظر فراوانی و تعداد جنس‌ها مهم است. گردو و بلوط (همیشه‌سبز، برگ‌دار و قرمز) به ارتفاعات ثانویه پایین می‌آیند، جایی که با توسکا، زبان گنجشک، خنجک، سرو نقره‌ای، سرو کوهی و گونه‌های گون مخلوط می‌شوند. در افغانستان، پوشش جنگلی حدود ۲٪ از کل مساحت زمین را تشکیل می‌دهد، که معادل ۱٬۲۰۸٬۴۴۰ هکتار جنگل در سال ۲۰۲۰ بوده و نسبت به سال ۱۹۹۰ تغییری نکرده است. از جنگل‌های باززایی طبیعی، ۰٪ به عنوان جنگل بکر (شامل گونه‌های درختی بومی بدون هیچ نشانه آشکار از فعالیت انسانی) گزارش شده است و حدود ۰٪ از مساحت جنگلی در مناطق حفاظت‌شده قرار داشته است. همانطور که گفته شد، پایین‌ترین پشته‌های انتهایی، به ویژه به سمت غرب، منظره‌ای عریان دارند. پوشش گیاهی اندک آن‌ها تقریباً به‌طور کامل علفی است؛ درختچه‌ها فقط گهگاه دیده می‌شوند؛ درختان تقریباً وجود ندارند. سداب و درمنه عموماً به عنوان داروهای خانگی استفاده می‌شوند—اولی برای روماتیسم و درد عصبی؛ دومی برای تب، ضعف و سوء هاضمه، و همچنین به عنوان ضد انگل. اعتقاد بر این است که لیپاد به دلیل بوی سنگین و تهوع‌آور خود، ارواح شیطانی را دور می‌کند. در برخی مکان‌ها، در کناره‌ها و حفره‌های دره‌ها، خرزهره یافت می‌شود که در فارسی خرزهره یا خرزهره نامیده می‌شود، لابورنوم وحشی و گونه‌های مختلف Indigofera نیز دیده می‌شوند. در چند دهه اخیر، ۹۰٪ از جنگل‌های افغانستان نابود شده‌اند و بخش زیادی از الوار آن به کشور همسایه پاکستان صادر شده است. در نتیجه، درصد زیادی از زمین‌های افغانستان ممکن است در معرض فرسایش خاک و بیابان‌زایی قرار بگیرند. نکته مثبت این است که دولت کرزی و سازمان‌های بین‌المللی با کاشت اغلب میلیون‌ها نهال به مقابله با این مشکل کمک می‌کنند. | ## جمع‌بندی | افغانستان در سال ۲۰۱۸ میانگین امتیاز شاخص یکپارچگی چشم‌انداز جنگلی ۸٫۸۵ از ۱۰ را به دست آورد و از بین ۱۷۲ کشور در رتبه ۱۵ جهانی قرار گرفت.