موضوع مقاله: نقش معنایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نقش معنایی | مقدمه: نقش معنایی یا رابطه موضوعی در برخی نظریات زبان‌شناسی، بیانگر نقش‌های مختلفی است که یک عبارت اسمی، با توجه به عمل یا حالت توصیف شده توسط فعل فرمانده (حکمران)، که معمولاً فعل اصلی جمله است، می‌تواند بازی کند. | ## بخش 1: نقش معنایی | برای مثال، در جمله «سوسن یک سیب خورد»، سوسن انجام دهنده عمل خوردن است، بنابراین او یک کنشگر است، سیب موردی است که خورده می‌شود، بنابراین یک کنش‌پذیر است. درحالیکه بیشتر نظریه‌های زبانی مدرن به این رابطه‌ها به نحوی ارجاع می‌کنند، هم «عبارات عمومی»، و هم عبارت برای «رابطه ویژه» موارد مختلفی می‌تواند باشد: مثلا «نقش مشارکتی»، «نقش معنایی»، و «حالت عمیق» برای مفهوم مشابهی استفاده شده‌است. محرک (Stimulus) موجودیتی است که احساس‌های حسی یا هیجانی را برمی‌انگیزاند - به صورت غیرعمد (مثلا داوود از پیاز متنفر است!). موضوع (Theme) دستخوش (متحمل) عمل است ولی چگونگیش تغییر نمی‌کند (مثلا ما به یک خدا اعتقاد داریم. او تفنگ را به افسر پلیس داد) (گاهی موضوع به صورت قابل تعویض با کنش‌پذیر استفاده می‌شود) کنش‌پذیر (Patient) دستخوش (متحول) عمل است و چگونگیش نیز تغییر می‌کند (مثلا سنگ‌های درحال افتادن ماشین را خرد کرد) (گاهی به صورت قابل تعویض با موضوع استفاده می‌شود). پذیرنده (Recipient) نوع خاصی از هدف است که با افعالی که بیان کننده تغییر در مالکیت، یا دارایی است، مرتبط است (من به جعفر نامه نوشتم. او قدم زنان از بیژن دور شد) زمان (Time) زمانیکه در آن عمل رخ داده‌است (مثلا امروز پارچ به نه تکه شکست). شیوه (سبک) (Manner) روشی است که عمل انجام می‌شود (مثلا تینا فوراً به ۹۱۱ زنگ زد). نیت (قصد) (Purpose) دلیلی است که برای آن یک عمل انجام می‌پذیرد (مثلا تینا برای کمک گرفتن، فوراً به ۹۱۱ زنگ زد). دلیل (Cause) چیزی که به دلیل آن، در وهله اول، عمل رخ می‌دهد؛ نه برای آن چیز، بلکه بیشتر به خاطر آن چیز (مثلا چونکه کریم گرسنه بود، او کیک را خورد).همیشه مرزهای مشخصی بین این رابطه‌ها نیست. | ## بخش 2: نقش معنایی | برای مثال در جمله «چکش پنجره را شکاند»، چکش می‌تواند برچسب کنشگر را بگیرد، یک ابزار باشد، یک راننده یا احتمالاً یک دلیل است. رابطه با حالت دستوری در خیلی از زبان‌ها، مثل فنلاندی، مجاری یا ترکی استانبولی، رابطه‌های موضوعی می‌تواند در نشانه‌های حالت دستوری روی اسم بازتاب یابد. برای مثال، در زبان مجاری، یک پسوند حالت ابزاری (-val/-vel) دارد، که به صورت صریح ابزار یک جمله را نشان‌گذاری می‌کند. در زبان‌هایی مثل انگلیسی این رابطه‌های موضوعی معمولاً توسط حرف‌اضافه نشانگذاری می‌شوند. بسیاری از زبان‌شناسان (مخصوصا آنها که در مکتب گرامر زایشی اند) این دو عبارت را به جای هم به کار می‌برند. این به آن دلیل است که نقش تتا معمولاً توسط برجسته‌ترین نقش معنایی که با آن مرتبط هستند، نام‌گذاری می‌شوند. اگر بخواهیم موضوع را پیچیده‌تر کنیم، بر اساس آنکه کدام دیدگاه نظری را درنظر بگیریم، رابطه‌های گرامری فاعل، مفعول، و غیره معمولاً به صورت نزدیکی با نقش‌های معنایی متصل هستند. برای مثال، در سنت نوع‌شناسی، کنش‌پذیرها/کنشگرها (یا شناسه‌های «مشابه با کنشگر») به صورت مکرر با مفهوم فاعل (S) همپوشانی دارند. این ایده‌ها، وقتیکه به صورت متمایز استفاده شوند، به این صورت قابل تمایز هستند: نقش معنایی منحصراً توصیف معنایی است در مورد روشی که در آن موجودیت‌های توصیف شده توسط عبارات اسمی، در رابطه با معنی کنش توصیف شده توسط فعل، کار می‌کنند. تقریباً هر عبارت اسمی حداقل یک رابطه موضوعی را حمل می‌کند (استثناها پوچ‌واژه اند). | ## بخش 3: نقش معنایی | رابطه‌های موضوعی در مورد یک اسم، در جمله‌هایی که ترجمه آزاد از جمله دیگری هستند، مشابه می‌باشند. نقش تتا نقش تتا ساختاری نحوی است که بازتاب دهندهٔ محل در ساختار شناسه ای فعلی هستند که با آن مرتبط می‌باشند. نقش دستوری در مورد عبارت اسمی موحود در یک جمله، بیان کننده محل سطحی آن است (در زبان‌هایی مثل انگلیسی) یا حالت آن را بیان می‌کند (در زبان‌هایی مثل لاتین). نقش تتا دربارهٔ تعداد شناسه‌هایی است که یک فعل به آن نیاز دارد (که صرفاً یک مفهوم نحوی است). مثال برای مثال در جمله «رستم روز جمعه، به فرید کتاب را تحویل داد.» رابطه موضوعی: رستم عمل را انجام داده‌است بنابراین کنشگر است، اما او همچنین منبع کتاب است (توجه کنید که رستم دو رابطه موضوعی دارد)؛ کتاب موجودتی است که در مورد آن عمل انجام شده‌است، بنابراین یک کنش‌پذیر است، فرید هدف/مقصد، یا گیرندهٔ عمل تحویل‌دادن است. در گرامر زایشی، این موضوع توسط تعداد و نوع نقش‌های تتایی است که فعل می‌پذیرد رمزگذاری می‌شود. نقش تتا توسط برجسته‌ترین رابطه موضوعی مرتبط با آن نام گذاری می‌شود؛ بنابراین سه شناسه مورد لزوم محتوی نقش‌های تتایی هستند که کنشگر (رستم)، کنش‌پذیر (یا نقش) (کتاب) و هدف/گیرنده (فرید) نام دارند. توجه کنید که رستم دو رابطه موضوعی دارد (کنشگر و منبع)، اما فقط یک نقش تتا دارد (شکاف شناسه مرتبط با این رابطه‌های موضوعی). | ## جمع‌بندی | رابطه گرامری: فاعل (S) در این جمله رستم است، مفعول (O) کتاب است، مفعول غیر مستقیم برای فرید است، و روز جمعه یک غیر مستقیم است.