موضوع مقاله: ابتکار دره صلح | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ابتکار دره صلح | مقدمه: ابتکار دره صلح (به انگلیسی: ) تلاشی برای پیشبرد همکاری اقتصادی میان اسرائیل، اردن و فلسطین است که بر پایه پروژه‌ها و کوشش‌های مشترک در دره عربه شکل گرفته‌است. | ## بخش 1: ابتکار دره صلح | این ابتکار از حمایت شخصی شیمون پرز، رئیس‌جمهور اسرائیل، برخوردار بود و دربرمی‌گرفت کوشش‌های مشترک رهبران منطقه‌ای برای راه‌اندازی پروژه‌های صنعتی و اقتصادی نوین که ایجاد کسب‌وکارهای محلی، رشد اشتغال و پیشبرد همکاری پایدار را هدف داشتند. پیشنهاد رسمی این ابتکار با طرح مشترکی در سال ۲۰۰۸ برای ساخت آبراهی میان دریای سرخ و دریای مرده آغاز شد. هدف این طرح شیرین‌سازی آب، تولید برق آبی و ایجاد شغل و همکاری بی‌سابقه منطقه‌ای بود. پیشینه و سیر تاریخی خاستگاه پروژه (۲۰۰۵–۲۰۰۸) اندیشه این پروژه در سال ۲۰۰۵ شکل گرفت؛ هنگامی که اسرائیل، اردن و تشکیلات خودگردان فلسطین از بانک جهانی خواستند تا امکان‌سنجی این ایده را بررسی کند. در ژوئیه ۲۰۰۶، ژاپن طرحی برای صلح با عنوان «دالان صلح و شکوفایی» (به انگلیسی: ) اعلام کرد که به‌جای کشمکش مداوم بر سر سرزمین، بر توسعه و همکاری اقتصادی مشترک استوار بود. شیمون پرز در کنفرانس بین‌المللی نیویورک در سپتامبر ۲۰۰۶ که از سوی بیل کلینتون، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، سازمان‌دهی شده بود، توجه ویژه‌ای به این ایده نشان داد. در مارس ۲۰۰۷، در کنفرانسی دوروزه در توکیو با حضور مقامات ژاپن، اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین، ژاپن طرح صلح مبتنی بر توسعه اقتصادی مشترک را مطرح کرد و هر دو طرف اسرائیلی و فلسطینی حمایت خود را اعلام کردند. با این حال، برخی گزارش‌های خبری نشان می‌داد که به دلیل بی‌توجهی نخست‌وزیر ایهود اولمرت و دولت اسرائیل، شانس اندکی برای پیشرفت وجود دارد. در سخنرانی آغاز ریاست‌جمهوری‌اش در ژوئیه ۲۰۰۷، پرز به این تلاش اشاره کرد و بر وجود پتانسیل بزرگ همکاری میان اسرائیل، فلسطینیان و اردن تأکید کرد و افزود که کشورهای خلیج فارس نیز ممکن است از این طرح حمایت کنند. در اوت ۲۰۰۷، پرز با شماری از بازرگانان اسرائیلی دیدار کرد و دربارهٔ راه‌های پیشبرد طرح گفت‌وگو کرد. در اوت ۲۰۰۷، وزیران امور خارجه اسرائیل، اردن، تشکیلات خودگردان فلسطین و ژاپن در اریحا گرد هم آمدند و به‌طور رسمی بر پیشبرد این طرح توافق کردند. در مراسمی در اریحا، تسیپی لیونی وزیر خارجه اسرائیل، صائب عریقات مذاکره‌کننده فلسطینی، تارو آسو وزیر خارجه ژاپن و عبدالاله الخطیب وزیر خارجه اردن شرکت کردند. در ژانویه ۲۰۰۸، پرز اعلام کرد که طرح به تحقق نزدیک‌تر شده و جزئیات تازه‌ای برای اجرای همکاری اقتصادی مشترک در چهار مکان در کرانه باختری منتشر شد. این جزئیات دربرمی‌گرفت برنامه‌های مشخص برای پروژه‌های صنعتی، یک دانشگاه مشترک و سرمایه‌گذاری از کشورهای ژاپن، ترکیه و آلمان. پرز دربارهٔ این طرح با تونی بلر در جریان بازدید بلر از خاورمیانه در فوریه ۲۰۰۸ گفت‌وگو کرد. در مه ۲۰۰۸، پرز میزبان کنفرانسی به مناسبت شصتمین سالگرد تأسیس اسرائیل با عنوان «رویارویی با فردا» بود و دربارهٔ ابتکار دره صلح با رهبران خارجی گوناگون گفت‌وگو کرد. سازمان توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID) و بانک جهانی بسیاری از پیشنهادهای مشخص طرح را به‌طور مفصل بررسی کردند و نقاط قوت و ضعف آن را ارزیابی نمودند. در مه ۲۰۰۸، تونی بلر طرح تازه‌ای برای صلح و حقوق فلسطینیان اعلام کرد که تا حد زیادی بر ایده‌های طرح دره صلح استوار بود. | ## بخش 2: ابتکار دره صلح | پیشرفت‌ها (۲۰۱۳–۲۰۱۷) بررسی‌های امکان‌سنجی در سال ۲۰۱۳ به پایان رسید و در همان سال، اسرائیل، اردن و تشکیلات خودگردان فلسطین توافق‌نامه‌ای برای پیشبرد طرح امضا کردند. در فوریه ۲۰۱۵، اسرائیل و اردن توافق‌نامه‌ای برای مبادله آب و انتقال مشترک آب شور دریای سرخ به دریای مرده در حال خشکیدن امضا کردند. این توافق برآیند یادداشت تفاهمی بود که در ۹ دسامبر ۲۰۱۳ در واشینگتن میان مقامات اسرائیلی، اردنی و فلسطینی امضا شده بود. بر اساس این توافق، اردن و اسرائیل آب آشامیدنی تولیدشده در یک کارخانه شیرین‌سازی آینده در عقبه را میان خود تقسیم خواهند کرد و یک خط لوله آب شور را به دریای مرده خواهد رساند. کارخانه شیرین‌سازی جدید قرار بود در نزدیکی شهر توریستی عقبه در اردن ساخته شود و آب شور دریای سرخ را به آب شیرین تبدیل کند. آب شور بازمانده از این فرایند از طریق خط لوله‌ای به درازای بیش از ۱۶۰ کیلومتر برای بازپرکردن دریای مرده منتقل می‌شد. در دسامبر ۲۰۱۵، اسرائیل و اردن به‌طور رسمی نقشه‌های فنی پیشبرد این پروژه را منتشر کردند. در ژوئیه ۲۰۱۷، اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین توافقی تازه برای تأمین آب آشامیدنی میلیون‌ها فلسطینی اعلام کردند. این توافق بخشی از قرارداد بزرگ‌تر میان اسرائیل، اردن و فلسطین برای ساخت خط لوله‌ای ۲۲۰ کیلومتری بود که آب را از دریای سرخ به دریای مرده منتقل می‌کرد. آب این آبراه همچنین برق شهرهای محلی را تأمین و یک کارخانه شیرین‌سازی را برای تولید آب آشامیدنی به کار می‌انداخت. طرح نخستین و ویژگی‌ها (۲۰۰۸) این تلاش نخستین بار در سال ۲۰۰۸ توجه عمومی را جلب کرد؛ هنگامی که رهبران گوناگون منطقه‌ای این مجموعه از ایده‌ها را مطرح ساختند. بخش عمده طرح دربرمی‌گرفت ساخت یک سامانه آبراهی ۱۶۶ کیلومتری به ارزش ۳ میلیارد دلار در امتداد عربه بود که به آبراه دو دریا (Two Seas Canal) شناخته می‌شد. این طرح مهندسی آب دریای سرخ را به دریای مرده می‌رساند و می‌توانست پروژه‌ها و مزایای بیشتری برای منطقه فراهم آورد و همکاری میان اسرائیلی‌ها، اردنی‌ها و فلسطینیان را از راه توسعه و یکپارچگی اقتصادی افزایش دهد. برخی محیط‌زیست‌گرایان این طرح را نقد کردند و گفتند که احیای رود اردن راه بهتری برای نجات دریای مرده‌است و آسیب‌های کمتری به محیط زیست وارد می‌کند. این دره صلح بخشی از دالانی ۲۰ کیلومتری بود که شیمون پرز برای توسعه اقتصادی منطقه‌ای پیشنهاد داده بود. نزدیک به ۴۲۰ کیلومتر از این دالان در امتداد مرز اردن و بدون حصار مرزی بود و ۱۰۰ کیلومتر دیگر آن سرزمین‌های فلسطینی را دربرمی‌گرفت. پروژه‌های دیگر با مشارکت دولت‌های آلمان، ژاپن و ترکیه قرار بود تا یک میلیون شغل جدید در اسرائیل و کرانه باختری ایجاد کنند. جزئیات طرح پیشنهادی ۲۰۰۸ بر پایه طرح نخستین ۲۰۰۸، توسعه‌های آینده در امتداد آبراه می‌توانست دربرگیرنده مراکز همایش، هتل‌هایی با گنجایش تا ۲۰۰ هزار نفر، رستوران، پارک، دریاچه‌ها و مرداب‌های مصنوعی و گلخانه‌هایی برای میوه و سبزیجات زمستانی باشد. | ## بخش 3: ابتکار دره صلح | یک خط قطار تندرو و بزرگ‌راه در امتداد آبراه، امکان سفر میان دریای مرده و دریای سرخ را در یک ساعت فراهم می‌کرد. همچنین قرار بود این منطقه به یک ناحیه تجارت آزاد تبدیل شود تا سرمایه‌گذاری جهانی را به خود جلب کند. اجزای پروژه سازمان اقتصادی فلسطینی پیفزا (PIEFZA) برای پیشبرد مشارکت در شهرک‌های صنعتی ایجادشده در چارچوب این ابتکار تأسیس شد. پروژه همچنین تلاش‌ها و طرح‌های جداگانه دیگری را دربرمی‌گرفت: منطقه صنعتی جنین یک منطقه صنعتی در جنین برای اشتغال‌زایی با حمایت آلمان برنامه‌ریزی شد. پارک صنعتی کشاورزی اریحا یک پارک صنعتی کشاورزی در نزدیکی اریحا با حمایت ژاپن ساخته شد. هدف از توسعه کشاورزی-صنعتی در اریحا تبدیل این منطقه به یک سرچشمه کشاورزی اصلی برای خاورمیانه بود. منطقه صنعتی آزاد ارز پروژه «مجتمع صنعتی ارز» — یک منطقه صنعتی آزاد در نزدیکی گذرگاه ارز — با حمایت ترکیه و بخش خصوصی ترکیه، اسرائیل و فلسطین طراحی شد. این پروژه حمایت رؤسای جمهور اسرائیل، ترکیه و فلسطین را در نشست سه‌جانبه‌ای در آنکارا به دست آورد. هفتمین نشست مجمع آنکارا برای همکاری اقتصادی در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۷ نمایندگان بازرگانی اتاق‌های بازرگانی ترکیه، فدراسیون اتاق‌های بازرگانی فلسطین و اتحادیه تولیدکنندگان اسرائیل را گرد هم آورد. پارک فناوری پیشرفته ناصره کارآفرین اسرائیلی اشتفان ورتایمر یک پارک صنعتی فناوری پیشرفته در ناصره پایه‌گذاری کرد که در ۲۳ آوریل ۲۰۱۳ گشایش یافت. ورتایمر دربارهٔ همزیستی در این پارک گفته بود: «همزیستی در پارک صنعتی ناصره عربی نمونه خوبی از همزیستی است. وقتی مردم با هم کار می‌کنند، وقتی برای بیهودگی ندارند.» ورتایمر در مجموع هفت پارک صنعتی — در تفن، تل‌حای، دالتون، لاون، ناصره، عمر در نقب و یکی در ترکیه — بنیان نهاده بود. کارخانه خودروسازی مشترک کارخانه‌ای برای تولید خودرو به‌طور مشترک میان اسرائیل و اردن پیش‌بینی شده بود که خودروهای تویوتا و رنو تولید می‌کرد. فرودگاه مشترک ایلات فرودگاهی مشترک در ایلات برای اسرائیل و اردن طراحی شد که همکاری گردشگری میان دو کشور را آسان می‌ساخت. این فرودگاه دارای پایانه‌ای اردنی برای گردشگران اردن و پایانه‌ای اسرائیلی برای گردشگران ایلات بود. خط آهن میان اسرائیل و اردن یک خط آهن رابط میان اسرائیل و اردن برنامه‌ریزی شده بود که حمل‌ونقل کالا میان دو کشور را تسهیل می‌کرد. دانشگاه و مرکز پزشکی مشترک دانشگاه و مرکز پزشکی مشترک اسرائیلی-فلسطینی به رهبری علی دوگراماجی، استاد ترکیه‌ای، برنامه‌ریزی شد. | ## جمع‌بندی | تا ژوئن ۲۰۰۹، وضعیت این پروژه به دلیل مخالفت برخی مقامات دولت اسرائیل نامشخص بود؛ هرچند دولت ترکیه به تشویق و پیشبرد آن ادامه داد.