موضوع مقاله: مسجد المحکمه (مسجد ویران‌شده فلسطینی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مسجد المحکمه (مسجد ویران‌شده فلسطینی) | مقدمه: مسجد المحکمه که با نام‌های مسجد بردیبک و مدرسه امیر بردبک نیز شناخته می‌شود، یک مسجد جامع و مدرسه بود که در کنار خیابان بغداد و نزدیک ورودی اصلی غربی محلّه شجاعیه در شهر غزه در فلسطین قرار داشت. | ## بخش 1: مسجد المحکمه (مسجد ویران‌شده فلسطینی) | این مسجد در سال ۱۴۵۵ میلادی به فرمان سیف‌الدین بردیبک الاشرفی، دوادار سلطان مملوکی سیف‌الدین اینال، ساخته شد. بنا در آغاز بخشی از یک مدرسه دینی بود و کارکرد اصلی آن آموزش بود؛ همچنین نمازهای روزانه و جمعه نیز در آن برگزار می‌شد. مسجد المحکمه نمونه‌ای بی‌همتا از معماری مملوکی به‌شمار می‌آمد که از معماری مسجد-مدرسه‌های ایوبی تأثیر بسیار گرفته بود. مسجد المحکمه در جریان جنگ غزه در ژوئیه–اوت ۲۰۱۴ بر اثر بمباران نیروی هوایی اسرائیل به‌طور کامل ویران شد. این نام از دوران عثمانی برگرفته شده‌است؛ زمانی که این مدرسه به‌عنوان دادگاه قاضیان شهر غزه به کار می‌رفت. پیشینه مسجد در سال ۱۴۵۵ میلادی به فرمان سیف‌الدین بردیبک الاشرفی، دوادار (نماینده) سلطان مملوکی سیف‌الدین اینال ساخته شد. بردیبک فردی بسیار دین‌دار بود و هر سال گردهمایی‌ای برای بحث دربارهٔ احادیث عالم مسلمان سده نهم محمد بخاری برپا می‌کرد. وی به مقام‌های بلندی در دولت مملوکی دست یافت و دو مسجد جمعه دیگر نیز در دمشق و قاهره بنا کرد. مسجد المحکمه در آغاز بخشی از یک مدرسه بود و آموزش کارکرد اصلی ساختمان به‌شمار می‌رفت؛ افزون بر آن نمازهای روزانه و نماز جمعه نیز در آن برگزار می‌شد. | ## بخش 2: مسجد المحکمه (مسجد ویران‌شده فلسطینی) | در دوران فرمانروایی عثمانی میان سده‌های شانزدهم تا آغاز سده بیستم، مدرسه به‌عنوان دادگاه قاضیان شهر به کار می‌رفت و از همین‌رو نام عربی «المحکمه» (به معنای «دادگاه») بر آن نهاده شد. در اواخر سده نوزدهم، پژوهشگر سوئیسی ماکس فان برشم کتیبه‌ای به خط کوفی یافت که بر فراز محراب مسجد نصب شده بود. این کتیبه متعلق به سنگ گور محمد بن العباس الهاشمی بود که یکی از اعضای خاندان هاشمی به‌شمار می‌رفت و در اواخر سده نهم میلادی در غزه درگذشته بود. بر فراز ورودی مسجد نیز کتیبه بنیادنامه‌ای قرار داشت که ساخت مسجد را به بردیبک نسبت می‌داد و سلطان اینال را گرامی می‌داشت. در دوران قیمومت بریتانیا پس از جنگ جهانی اول، این بنا به‌عنوان مدرسه دینی پسرانه با نام «مدرسة الشجاعیة الأمیریة» فعالیت داشت. این بنا نمونه‌ای بی‌همتا از معماری مملوک بود که به‌شدت از مسجد-مدرسه‌های ایوبی پیشین تأثیر پذیرفته بود. به‌ویژه طاقچه‌های نمای شمالی شباهت فراوانی به عناصر معماری سازه‌های ایوبی در مصر و سوریه داشتند. مجموعه از یک صحن مرکزی تشکیل شده بود که ۱٫۲ متر پایین‌تر از سطح خیابان قرار داشت. بخش شمالی مسجد شامل تالار ورودی و سه اتاق مستطیل‌شکل بود که هر یک ابعادی در حدود ۳٫۷۷ در ۳٫۶۹ متر داشت. | ## بخش 3: مسجد المحکمه (مسجد ویران‌شده فلسطینی) | اتاق‌های دو سوی مسجد محل اقامت شیخ و شاگردانش بود و خدمات دیگری نیز فراهم می‌کرد. همین چیدمان ویژه، مسجد المحکمه را تنها مدرسه از این نوع می‌ساخت که هنوز در غزه برپا بود. در این بخش محراب (طاقچه‌ای که جهت قبله یعنی سوی مکه را نشان می‌دهد) و منبر جای داشتند. بخش مرکزی از دو سو با دو بخش بیرونی کوچک‌تر همسایه بود که طاق‌های آهنگ و قوس‌های نوک‌تیز این دو بخش را به بخش اصلی پیوند می‌دادند. در شمال‌غربی، ایوان کوچک‌تری از دوران مملوکی وجود داشت که پیش‌تر روبه‌روی ایوان اصلی قرار گرفته بود. پایه مناره مستطیل‌شکل بود و تنه آن از دو طبقه هشت‌ضلعی تشکیل می‌شد که ایوانچه هشت‌ضلعی مؤذن بر فراز آن‌ها جای گرفته بود. در اضلاع پایه طاقچه‌هایی تعبیه شده بود که به گفته معین صادق، پژوهشگر هنر اسلامی، «سختی و خشکی سازه را می‌کاست». طبقه‌های هشت‌ضلعی تنه مناره با مزغل‌هایی آراسته به نقش‌های شفاف گل‌ونبات و هندسی طراحی شده بودند. | ## جمع‌بندی | این مزغل‌ها نور و هوا را به پلکان مارپیچ درونی می‌رساندند که به ایوانچه مؤذن ختم می‌شد؛ ایوانچه‌ای که بر مقرنس‌های سنگی استوار بود.