موضوع مقاله: تکافل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تکافل | مقدمه: تکافل (به عربی: ، به معنای «همبستگی» یا «ضمانت متقابل») سامانه‌ای تعاونی برای بازپرداخت و جبران خسارت است که به‌عنوان جایگزینی سازگار با شریعت اسلامی برای بیمه متعارف سازمان‌دهی شده‌است. | ## بخش 1: تکافل | بیمه متعارف از دیدگاه بسیاری از فقیهان مسلمان دربرگیرندهٔ ربا (بهره‌خواری) و غرر (ابهام بیش‌ازحد) است. در سامانهٔ تکافل، افراد و شرکت‌ها کمک‌های مالی منظمی (به‌عنوان «تبرّع») به صندوق مشترکی می‌پردازند تا در صورت بروز خسارت به اعضا بازگردانده شود و یک شرکت تکافل (عامل تکافل) مدیریت این صندوق را بر عهده دارد. تکافل مانند دیگر ابزارهای مالی اسلامی بر پایهٔ معاملات اسلامی (شاخه‌ای از فقه مربوط به امور بازرگانی و مدنی) استوار است. صنعت تکافل از حدود ۱۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۱ به ۲۷٫۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ رشد کرد. این جنبش از سویی به‌عنوان ارائه‌دهندهٔ «جایگزین‌های برتر» برای بیمه ستوده شده و از سوی دیگر انتقادهایی نیز به آن وارد شده‌است مبنی بر اینکه در عمل به «بیمهٔ متعارف با اصطلاحات عربی» تقلیل یافته‌است. اصول از دیدگاه نظری، تکافل بیمه‌ای تعاونی یا متقابل شمرده می‌شود که در آن اعضا مبلغ معینی را به صندوقی مشترک واریز می‌کنند. اصول بنیادین تکافل عبارت‌اند از: بیمه‌شدگان برای خیر مشترک با یکدیگر همکاری می‌کنند. دلایل فقهی مخالفت با بیمهٔ متعارف دانشمندان مسلمان از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی آغاز به تحریم بیمهٔ بازرگانی کردند. اکثریت فقیهان اسلامی بیمهٔ بازرگانی را به دلایل زیر ناسازگار با شرع می‌دانند: غرر (عدم قطعیت): نامعلوم بودن اینکه آیا و چه هنگام رویداد بیمه‌شده رخ خواهد داد و نسبت غرامت به حق بیمهٔ پرداختی چه خواهد بود. ربا: شرکت‌های بیمه وجوه مازاد را با بهره سرمایه‌گذاری می‌کنند و بخشی از این درآمد را به بیمه‌شدگان می‌پردازند که طبق تفسیر متعارف ربا شمرده می‌شود. | ## بخش 2: تکافل | در نشست دوم خود (دسامبر ۱۹۸۵)، فرهنگستان بین‌المللی فقه اسلامی وابسته به سازمان همکاری اسلامی بیمهٔ بازرگانی متعارف (نه بیمهٔ اجتماعی) را حرام اعلام کرد. قطعنامهٔ نهم این نهاد بیان می‌دارد: «قرارداد بیمهٔ بازرگانی با حق بیمهٔ ثابت، آن‌گونه که شرکت‌های بیمهٔ بازرگانی اجرا می‌کنند، غرر فاحش دارد که قرارداد را معیوب و درنتیجه از نظر شرعی حرام می‌سازد.»el-Gamal, Islamic Finance, 2006, p.147 بسیاری از عالمان و مراجع فقهی از جمله شورای فقه سازمان همکاری اسلامی، هیئت کبار علمای عربستان سعودی، شورای فقهی مکه زیر نظر سازمان همبستگی کشورهای اسلامی، وهبه زحیلی و شمار دیگری از فقیهان بر تحریم بیمهٔ بازرگانی متعارف اتفاق‌نظر دارند. دفاع از بیمهٔ متعارف اقلیتی از عالمان اسلامی استدلال می‌کنند که بیمه مانند قمار نیست؛ زیرا در قمار هیچ خطری پوشش داده نمی‌شود و هیچ خسارتی کاهش نمی‌یابد. (روایت از امام احمد بن حنبل و امام ابوداوود) پایهٔ مسئولیت: جایگاه مؤمنان در مهر و همدردی نسبت به یکدیگر همچون یک پیکر است؛ هرگاه عضوی از آن درد بگیرد، سراسر بدن بی‌خوابی و تب را احساس می‌کند. (روایت از امام بخاری و امام مسلم) مؤمن برای مؤمن همچون ساختمانی است که هر بخش آن بخش دیگر را استوار نگه می‌دارد. (روایت از امام بخاری و امام مسلم) پایهٔ حمایت متقابل: به جانم سوگند (که در دست خداست) هیچ‌کس به بهشت درنمی‌آید اگر همسایه‌اش را که در سختی است یاری نکند. (روایت از امام احمد بن حنبل) پیشینه گزارش شده‌است که مفهوم تکافل به شکل‌های گوناگون از سال ۶۲۲ میلادی (سال یکم هجری) کاربرد داشته‌است. فقیهان مسلمان پذیرفته‌اند که پایهٔ مسئولیت مشترک در نظام «عاقله» که میان مسلمانان مکه و مدینه رواج داشت، بنیاد بیمهٔ تعاونی را پی‌ریزی کرده‌است. بر پایهٔ روایت‌های ابن‌سعد در طبقات الکبری به نقل از هشام بن عروه، مرکز این فعالیت بازرگانی در مدینه قرار داشت و شعبه‌هایی در اسکندریه، کوفه و بصره داشت. این شیوهٔ کسب‌وکار در واقع بانکداری بدون بهره با الگوی جمع‌آوری اعانه بود؛ زبیر سپرده‌های ایمنی را به‌عنوان وام می‌پذیرفت و وجوه را سرمایه‌گذاری می‌کرد بدون آنکه بهره‌ای به‌عنوان سود بگیرد که در آموزه‌های اسلامی ربا شمرده می‌شود. | ## بخش 3: تکافل | در دورهٔ خلافت عباسی نیز چنین سامانه‌ای آشکار بود و حتی مرکزی بازرگانی به نام «دارالزبیر» در بصره سپرده‌ها را می‌پذیرفت. فرهنگستان بین‌المللی فقه اسلامی وابسته به سازمان همکاری اسلامی نیز در سال ۱۹۸۵ تکافل را به‌عنوان شکلی مشروع از کسب‌وکار تأیید کرد. تکافل در روسیه نخستین تلاش برای پیاده‌سازی تکافل در روسیه در سال ۲۰۰۴ بر پایهٔ شرکت بیمهٔ «ایتیل» در تاتارستان انجام شد اما در سال ۲۰۰۵ متوقف گردید. پروژه‌های مشابه دیگری نیز در شرکت‌های رنسانس استراخوانیه (۲۰۰۸–۲۰۱۰) و روسنو (۲۰۱۱) به سرانجام نرسیدند. سرانجام، در ژوئن ۲۰۱۲ نخستین بیمه‌نامه‌های اسلامی روسیه در شعبهٔ کازان شرکت بیمهٔ «اِوروپولیس» به فروش رسید. گونه‌های تکافل تکافل به دو گونهٔ کلی تقسیم می‌شود: تکافل عمومی (بیمهٔ اموال) و تکافل خانوادگی (بیمهٔ عمر و اشخاص). الگوهای عملیاتی چندین الگو (و گونه‌های گوناگونی از آن‌ها) برای اجرای تکافل وجود دارد: الگوی مضاربه (تقسیم سود) بر پایهٔ این الگو، عامل تکافل (مضارب) پرداخت اقساط یا کمک‌های تکافل (حق بیمه، موسوم به رأس‌المال) را از سرمایه‌گذاران (مشارکان تکافل) به‌عنوان صاحب‌المال می‌پذیرد. قرارداد مشخص می‌کند که سود (یا مازاد) ناشی از عملیات تکافل چگونه بر پایهٔ اصل مضاربه میان مشارکان (به‌عنوان تأمین‌کنندگان سرمایه) و عامل تکافل تقسیم شود. بر این اساس، مشارک‌کننده می‌پذیرد که بخش معینی از اقساط خود را به‌عنوان تبرّع واگذار کند تا در صورت خسارت هر یک از هم‌پیمانان، جبران شود. الگوی وکالت در این الگو، عامل تکافل در ازای مدیریت صندوق، کارمزد نمایندگی (حق وکالت) دریافت می‌کند که از پیش از کمک‌های مشارکان کسر و به صندوق سهام‌داران منتقل می‌شود. | ## جمع‌بندی | بر پایهٔ برخی انتقادها «جز نام‌ها و اصطلاحات، ماهیت» تکافل مبتنی بر وقف با بیمهٔ متعارف یکسان است و ازاین‌رو با انتقادهای بسیاری از سوی فقیهان شرع مواجه شده‌است.