موضوع مقاله: معماری گوتیک ایتالیا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # معماری گوتیک ایتالیا | مقدمه: معماری گوتیک ایتالیایی شاخهٔ بومیِ سبک گوتیک در ایتالیا گفته می‌شود که از اواخر سدهٔ دوازدهم تا اوایل سدهٔ پانزدهم میلادی شکوفا شد. | ## بخش 1: معماری گوتیک ایتالیا | این سبک، هرچند اصول مشترکی با گوتیک فرانسه (قوس تیزه، طاق‌بندی جناغی/چَفّه‌ای، نورگیری وسیع) دارد، اما در ایتالیا با تأکید بر نماهای مرمرینِ چندرنگ، گرایش‌های افقی، استمرار الگوهای بازیلیکایی و کم‌اهمیت‌تر بودن «سوگیری عمودیِ افراطی» شناخته می‌شود. در بسیاری از مناطق (به‌ویژه توسکانی و اومبریا) استفاده از آجر و پوشش‌های مرمر/گچ، جای سنگ‌تراشیِ انبوهِ شمال اروپا را می‌گیرد و در شماری از بناها پَرّه‌بندهای معلق یا به‌کلی به‌کار نرفته یا نقش کمتری دارند؛ گاه تیرهای چوبیِ مهارکننده و شیروانی‌های چوبی، نیروهای جانبیِ سازه را مهار می‌کند. زیرشاخهٔ برجسته‌ای از این سنت، گوتیک ونیزی است که در ونیز با الهام از بیزانسی و اسلامی (الگوهای نقش‌دار، قوس‌های نعل‌اسبی/اوجی، شبکه‌های سنگی پنجره‌ها، و تزئینات ردیفیِ نما) در بناهایی چون کاخ دوکاله تبلور یافته‌است. زمینهٔ تاریخی از رومانسک به گوتیک در ایتالیا گذار به گوتیک در ایتالیا بر بستری متفاوت از شمال اروپا رخ داد: تداوم سنت‌های رومی–بیزانسی، وزن فرهنگی نقاشی دیواری و موزائیک، و پیکره‌تراشی کلاسیک، باعث شد الگوهای بازیلیکایی، دیوارپردازی و رنگ‌مایه‌های سنگ/مرمرِ چندرنگ همچنان برجسته بماند. مرجع‌های کلاسیکِ متأخر و رومی در کار هنرمندانی چون نیکولا پیزانو و جیووانی پیزانو (پالپیـت‌های پیزا و سیه‌نا) نشان می‌دهد که گوتیک ایتالیایی از آغاز با کلاسیک‌گرایی و روایت‌پردازیِ مجسمه‌ای درآمیخته بود. سده‌های سیزدهم تا چهاردهم: اوج‌گیری و تنوع منطقه‌ای در توسکانی و اومبریا، نماهای مرمرینِ راه‌راه و نقش‌دار (polychromy) و حجاری داستانی در کاتدرال‌هایی چون کلیسای جامع سیه‌نا و کلیسای جامع اورویتّو به اوج رسید. سیه‌نا با مرمر سیاه/سفید و کارگاه‌های پیزانو معروف است، و اورویتّو با نمای نقش‌برجسته، رز-پنجرهٔ میانی و موزائیک‌های زرّینِ لاجوردی شناخته می‌شود. در شمال، کلیسای جامع میلان (شروع ۱۳۸۶) با سازمان مهندسیِ پیچیده و همکاری استادکارانی از سرزمین‌های آلمانی–فرانسوی، یکی از بزرگ‌ترین کلیساهای گوتیک اروپا شد؛ هرچند تکمیل نما در سده‌های بعدی انجام گرفت. در فلورانس، کلیساهای فرقه‌ایِ فرانسیسکن‌ها و دومینیکن‌ها—مانند بازیلکای سانتا کروچه (نمای کنونی نئـوگوتیکِ سدهٔ نوزدهم) و باسیلیکای سنت ماریا نولا—طرح‌های گوتیک را با فضای بازیلیکایی و سطوح تصویری/نقاشی ترکیب کردند؛ جلوه‌ای که با گوتیک فرانسه (تکیهٔ شدید بر پَرّه‌بند، شیشهٔ رنگینِ گسترده و ارتفاع‌طلبی) تفاوت دارد. گوتیک ونیزی: پیوند با بیزانس و جهان اسلام در ونیز، گوتیک با سنت‌های بیزانسی و روابط با دنیای اسلام درهم آمیخت و به سبکی دریایی/شهری انجامید که بیش از همه در معماری سکولار (کاخ‌ها و باروها) به چشم می‌آید؛ کاخ دوکاله با طبقه‌های رواق‌دارِ ظریف، طاق‌های اوجی، و بافت مرمرینِ روشن از نمونه‌های کلاسیک این گرایش است. سازه و فناوری: تفاوت با شمال اروپا گرایش به طرح‌های بازیلیکایی، سقف‌های چوبی شیبدار و اتصالاتِ مهاربندی‌شده باعث شد بسیاری از کلیساهای گوتیک ایتالیایی، بدون شبکهٔ کاملِ پَرّه‌بندهای معلق کار کنند یا از آن‌ها به‌طور محدود بهره گیرند (استثناهایی نیز هست). این تفاوت سازه‌ای، همراه با مصالح بومی (آجر، مرمر چندرنگ)، به حفظ افق‌گرایی نماها و حضور پرقدرت سطح دیوار انجامید. ویژگی‌های معماری گوتیک ایتالیایی معماری گوتیک در ایتالیا گرچه اصول مشترکی با گوتیک شمال اروپا دارد، اما در عناصر سازه‌ای، تزیینی و کارکردی تفاوت‌های چشمگیری نشان می‌دهد. مصالح و نماها در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در توسکانی، استفاده از مرمر چندرنگ (سیاه، سفید، سبز و صورتی) برای نمای خارجی متداول بود. نمونهٔ برجستهٔ این گرایش در کلیسای جامع سیه‌نا و کلیسای جامع فلورانس دیده می‌شود. در شمال ایتالیا، مصالح غالباً آجر و سنگ آهکی بود که با تزئینات گچ‌کاری و نقاشی دیواری تکمیل می‌شد. ساختار و سازمان فضایی برخلاف گوتیک فرانسه که به ارتفاع‌طلبی و نورگیری از طریق شیشه‌های رنگین عظیم شهرت دارد، گوتیک ایتالیا بر افق‌گرایی و استمرار سنت بازیلیکای رومی تأکید داشت. سقف‌های شیب‌دار چوبی، دیوارهای باربر ضخیم و استفادهٔ محدود از پَرّه‌بند معلق از ویژگی‌های رایج آن بود. تزیینات و هنر الحاقی موزائیک‌ها و نقاشی‌های دیواری بخش جدایی‌ناپذیر کلیساهای گوتیک ایتالیا بودند؛ بر خلاف فرانسه که شیشه‌های رنگین نقش اصلی داشت. پیکره‌تراشی روایت‌گر در درگاه‌ها و منبرها (پالپیـت) توسط نیکولا پیزانو و جیووانی پیزانو ترکیبی از الگوهای گوتیک و کلاسیک را نشان می‌دهد. این ویژگی‌ها سبب شده‌اند که گوتیک ایتالیایی اغلب به‌عنوان پلی میان معماری گوتیک اروپای شمالی و معماری رنسانس در نظر گرفته شود. | ## بخش 2: معماری گوتیک ایتالیا | مقایسه با گوتیک فرانسه و آلمان معماری گوتیک در فرانسه و آلمان معمولاً با ارتفاع‌طلبی، شکوه شیشه‌های رنگین و سازه‌های بسیار پیچیده شناخته می‌شود. در مقابل، گوتیک ایتالیایی رویکردی متفاوت داشت و بیشتر به رنگ، سطح و ترکیب با سنت‌های محلی توجه نشان می‌داد. در ایتالیا اما اغلب بناها ارتفاع کمتری داشتند و از پشت‌بند به شکل محدود استفاده می‌کردند. گوتیک آلمان در آلمان، کلیسای جامع کلن و کلیسای جامع اولم از بلندترین کلیساهای گوتیک اروپا هستند و بر «عمودگرایی» و برج‌های مناره‌ای عظیم تأکید دارند. نمای آن‌ها غالباً از سنگ ماسه‌ای تیره ساخته شده و جنبه‌ای «شکوه‌مند و سنگین» دارد. در ایتالیا اما استفاده از مرمر چندرنگ (سیاه و سفید در سیه‌نا، سبز و صورتی در فلورانس) سبب شد نماها جلوه‌ای درخشان و متنوع پیدا کنند. در شمال ایتالیا (مانند میلان) حضور استادکاران آلمانی موجب شد برخی عناصر مشترک (مانند جنگل مناره‌ها) وارد شود، اما همچنان تأکید بر تزئینات سطحی حفظ شد. گوتیک ایتالیایی را می‌توان ترکیبی از اصول گوتیک و میراث بیزانسی–رومی دانست که به رنسانس پیوند خورد. پذیرش و نقد در تاریخ‌نگاری معماری در تاریخ‌نگاری معماری، گوتیک ایتالیا همواره جایگاهی دوگانه داشته است. بسیاری از مورخان قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، این سبک را در مقایسه با گوتیک فرانسه و آلمان «کمتر اصیل» می‌دانستند و آن را صرفاً گونه‌ای ضعیف یا ناقص از گوتیک شمال اروپا قلمداد می‌کردند. این نگاه عمدتاً به دلیل نبودِ ارتفاع‌طلبی افراطی، استفادهٔ محدود از پشت‌بندهای معلق و غلبهٔ عناصر افقی بود. با این حال، از نیمهٔ دوم قرن بیستم به بعد، پژوهش‌های تازه نشان دادند که گوتیک ایتالیایی نه‌تنها تقلیدی ناقص نبوده بلکه سبکی مستقل با منطق بومی و فرهنگی ویژهٔ خود است. تأکید بر رنگ، ترکیب با سنت‌های بیزانسی و رومی، و هم‌نشینی با نقاشی و مجسمه‌سازی، گوتیک ایتالیا را به الگویی متفاوت بدل کرده است که زمینهٔ گذار به رنسانس را هموار کرد. امروزه در متون دانشگاهی، گوتیک ایتالیا به‌عنوان یکی از شاخه‌های مستقل معماری قرون وسطی معرفی می‌شود و نه نسخه‌ای فرعی از گوتیک شمالی. شهرهایی چون فلورانس، سیه‌نا و ونیز به دلیل ترکیب منحصربه‌فرد سنت‌های محلی و عناصر گوتیک، در پژوهش‌های بین‌المللی معماری جایگاهی ویژه یافته‌اند. مراکز و نمونه‌های شاخص گوتیک ایتالیایی در مناطق مختلف کشور چهره‌های گوناگون به خود گرفت. تفاوت در مصالح محلی، شرایط سیاسی و سنت‌های هنری باعث شد هر منطقه ویژگی‌های خاص خود را داشته باشد. کلیسای سانتا کروچه (آغاز ساخت: ۱۲۹۴) بزرگ‌ترین کلیسای فرانسیسی در جهان است و نمای کنونی آن (قرن ۱۹) به سبک نئـوگوتیک تکمیل شد. باسیلیکای سنت ماریا نولا (آغاز ۱۲۷۹) نخستین کلیسای بزرگ دومینیکنی در فلورانس است. نمای آن در قرن پانزدهم توسط لئون باتیستا آلبرتی تکمیل شد و ترکیبی از گوتیک و رنسانس را نشان می‌دهد. اورویتو کلیسای جامع اورویتو (آغاز ۱۲۹۰) به‌ویژه به خاطر نمای پرزرق‌وبرق و موزائیک‌های زرّین خود مشهور است. | ## بخش 3: معماری گوتیک ایتالیا | رز-پنجرهٔ مرکزی و مجسمه‌های ظریف نمای جلویی، اوج تزیینات گوتیک ایتالیایی را به نمایش می‌گذارد. حضور استادکارانی از فرانسه و آلمان باعث شد نمای آن ویژگی‌های گوتیک بین‌المللی را داشته باشد. این بنا با بیش از ۱۳۵ منارهٔ سنگی و هزاران مجسمه یکی از پیچیده‌ترین پروژه‌های معماری قرون وسطی به‌شمار می‌رود. کلیسای سانتو استفانو و کلیسای مادونا دل اورتو نیز از نمونه‌های مهم گوتیک مذهبی در ونیز هستند. جدول نمونه‌های شاخص بنا مکان تاریخ آغاز ساخت ویژگی برجسته بازیلکای سانتا کروچه فلورانس ۱۲۹۴ کلیسای فرانسیسی؛ نقاشی‌های جوتو سانتا ماریا نووِلّا فلورانس ۱۲۷۹ نخستین کلیسای بزرگ دومینیکنی کلیسای جامع سیه‌نا سیه‌نا قرن ۱۳ مرمر سیاه و سفید، منبر جیووانی پیزانو پالازو پوبلیکو سیه‌نا قرن ۱۴ تالار شهر با برج تورّه دل مانیا کلیسای جامع اورویتو اورویتو ۱۲۹۰ نمای موزائیک زرّین و رز-پنجره کلیسای جامع میلان میلان ۱۳۸۶ بزرگ‌ترین کلیسای گوتیک ایتالیا کاخ دوکاله ونیز قرن ۱۴ شاخص‌ترین نمونهٔ گوتیک ونیزی معماران و هنرمندان برجسته گوتیک ایتالیایی با نام شماری از معماران و هنرمندان شناخته می‌شود که هر یک در گسترش یا تحول این سبک نقش تعیین‌کننده‌ای داشتند. نیکولا پیزانو (درگذشتهٔ ۱۲۷۸) از نخستین هنرمندانی بود که عناصر کلاسیک رومی را با فرم‌های گوتیک درهم آمیخت. منبر (پالپیـت) او در تعمیدگاه پیزا (۱۲۶۰) با مجسمه‌های روایی الهام‌گرفته از هنر رومی، نقطهٔ عطفی در مجسمه‌سازی قرون وسطی محسوب می‌شود. آثار او پویاتر و بیان‌گراتر از سبک پدر بود و تأثیر زیادی بر نسل بعدی پیکره‌تراشان گذاشت. آرنولفو دی کامبیو (۱۲۴۰–۱۳۱۰) از شاگردان نیکولا پیزانو بود و به‌عنوان نخستین معمار کلیسای جامع فلورانس شناخته می‌شود. او همچنین در ساخت باسیلیکای سنت ماریا نولا نقش داشت و به ایجاد پیوند میان گوتیک و ریشه‌های رومی کمک کرد. نوآوری‌های او در نقاشی دیواری، کلیساهای گوتیک ایتالیا را به مراکز تجربه‌های تصویری تازه بدل کرد. او شاگرد جیووانی پیزانو بود و میان پیکره‌تراشی گوتیک و گرایش‌های آغازین رنسانس پیوند زد. جدول زمانی سال رویداد ۱۲۶۰ ساخت منبر نیکولا پیزانو در غسل‌تعمیدخانهٔ پیزا ۱۲۹۰ آغاز ساخت کلیسای جامع اورویتو ۱۲۹۴ آغاز ساخت بازیلکای سانتا کروچه در فلورانس ۱۳۸۶ آغاز ساخت کلیسای جامع میلان قرن ۱۴ تکمیل پالازو پوبلیکو در سیه‌نا تأثیر و میراث گوتیک ایتالیایی نه‌تنها یکی از دوره‌های درخشان معماری قرون وسطی است، بلکه پلی میان سنت‌های باستانی و شکوفایی رنسانس به‌شمار می‌رود. گذار به رنسانس ویژگی‌های خاص گوتیک ایتالیا—مانند تأکید بر افق‌گرایی، استفاده از مرمر چندرنگ و ترکیب عناصر کلاسیک—راه را برای پیدایش معماری رنسانس هموار کردند. در فلورانس، تحول از گوتیک به رنسانس در آثاری چون باسیلیکای سنت ماریا نولا و کلیسای جامع فلورانس به‌روشنی دیده می‌شود. تأثیر در اروپا هرچند گوتیک ایتالیا در مقایسه با فرانسه و آلمان «ارتفاع‌طلبی» کمتری داشت، اما شیوهٔ خاص آن بر معماری نواحی مدیترانه‌ای (مانند کرواسی و اسپانیا) تأثیر گذاشت. همچنین حضور استادکاران ایتالیایی در پروژه‌های شمال اروپا به انتقال تجربه‌های هنری کمک کرد. بازسازی‌های قرن نوزدهم در دوران نوزایی علاقه به گوتیک (نئـوگوتیک)، بسیاری از بناهای گوتیک ایتالیا مرمت یا تکمیل شدند. جایگاه امروز امروز بناهای گوتیک ایتالیا از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری کشور به‌شمار می‌روند. شهرهایی چون سیه‌نا، ونیز و فلورانس هر سال میلیون‌ها گردشگر را برای بازدید از کلیساها و کاخ‌های گوتیک خود جذب می‌کنند. | ## جمع‌بندی | افزون بر آن، این بناها به‌عنوان میراث فرهنگی در فهرست یونسکو نیز ثبت شده‌اند و نقش مهمی در هویت تاریخی ایتالیا دارند.