موضوع مقاله: دیر مار سابا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دیر مار سابا | مقدمه: دیر مار سابا (به یونانی: ؛ به سریانی: ؛ به عربی: ) یک صومعهٔ ارتدکس یونانی است که بر فراز درّهٔ در استان بیت‌لحم در فلسطین در کرانه باختری قرار دارد و در نیمهٔ راه میان بیت‌لحم و دریای مرده جای گرفته‌است. | ## بخش 1: دیر مار سابا | این صومعه از کهن‌ترین صومعه‌های پیوسته مسکون جهان مسیحی به‌شمار می‌رود و بسیاری از سنت‌های دیرین خود را حفظ کرده‌است. یکی از این سنت‌ها ممنوعیت ورود زنان به محوطهٔ اصلی صومعه است؛ تنها ساختمانی که زنان اجازهٔ ورود به آن را دارند «برج زنان» در نزدیکی ورودی اصلی است. پیشینه دورهٔ بیزانسی صومعه در سال ۴۸۳ میلادی به‌دست در سوی شرقی درّهٔ قدرون بنیان نهاده شد؛ جایی که بر پایهٔ وب‌گاه صومعه، نخستین هفتاد ناسک گرد خلوت‌گاه قدیس سابا فراهم آمدند. در پی آن به سوی غربی دره منتقل شد و کلیسای در سال ۴۸۶ ساخته و در ۴۹۱ تقدیس گردید (امروزه به نیکلاس قدیس بازتقدیس شده). رشد پیوستهٔ جامعهٔ رهبانی سبب شد که در سال ۵۰۲ کلیسای تئوتوکوس (مادر خدا) به‌عنوان کلیسای اصلی صومعه ساخته شود. سابا، مجموعهٔ قواعد زندگی رهبانی که قدیس تدوین کرد، سرانجام به الگوی جهانی زندگی صومعه‌ای و نظام تبدیل شد. یوحنای دمشقی دیر مار سابا خانهٔ یوحنای دمشق (۶۷۶–۷۴۹) بود که چهره‌ای کلیدی در به‌شمار می‌رود. او در حدود سال ۷۲۶ نامه‌هایی به امپراتور لئون سوم نوشت و فرمان‌های وی مبنی بر منع را رد کرد. یوحنا از خاندانی سرشناس سیاسی در دمشق بود و به‌عنوان مقام مالی عالی‌رتبه در دستگاه خلیفهٔ اموی عبدالملک بن مروان خدمت می‌کرد. سرانجام به بیابان یهودیه مهاجرت کرد و در لاورای مار سابا به‌عنوان (کشیش رهبانی) و مسح شد. میان اواخر سدهٔ هشتم تا سدهٔ دهم میلادی، صومعه مرکز مهمی برای ترجمهٔ آثار یونانی به عربی بود. | ## بخش 2: دیر مار سابا | جامعهٔ رهبانی از آزار غیرمسلمانان در دورهٔ خلیفهٔ فاطمی حاکم بأمرالله در سال ۱۰۰۹ و نیز تاخت‌وتازهای ترکمن‌ها در سدهٔ یازدهم رنج برد؛ با این حال دوره‌هایی از آرامش نیز تجربه شد که نشانه‌های آن در ادامهٔ کارهای کتابت و هنری دیده می‌شود. دورهٔ صلیبی صومعه در دورهٔ پادشاهی اورشلیم که صلیبیان در سال ۱۰۹۹ برپا ساختند، اهمیت خود را حفظ کرد. دوره‌های مملوکی و عثمانی مانند دیگر صومعه‌های فلسطینی، دیر مار سابا نیز در اواخر سده‌های میانه بر اثر آزارهای مملوکی، مرگ سیاه، فرسایش جمعیتی و اقتصادی و گسترش قبایل بادیه‌نشین دچار افول شد. راهب روسی زوسیموس در سال ۱۴۲۰ شمار ساکنان را حدود ۳۰ تن برآورد کرد و جهان‌گرد آلمانی در اوایل دههٔ ۱۴۸۰ تنها شش نفر را ثبت کرد که با گروهی از عرب‌های بادیه‌نشین زندگی می‌کردند. پس از آن صومعه رها شد و راهبان بازمانده ظاهراً به دیر کاترین مقدس در صحرای سینا رفتند. در سال ۱۵۰۴ جامعهٔ رهبانی صربی فلسطین که در سدهٔ چهاردهمی مستقر بود، دیر مار سابا را خریداری کرد. صرب‌ها تا اواخر دههٔ ۱۶۳۰ بر صومعه مسلط بودند و پشتیبانی مالی هنگفت تزار امپراتوری روسیه به آنان اجازه می‌داد صومعه را تقریباً مستقل از اداره کنند. سلطهٔ صرب‌ها بر دیر مار سابا آنان را قادر ساخت نقشی مهم در سیاست‌های کلیسای ارتدکس اورشلیم ایفا کنند و اغلب در کنار عوام و کشیشان عرب در برابر یونانیانی بایستند که بر اسقف‌نشین چیره بودند. سلطهٔ صربی سرانجام در سدهٔ هفدهم پایان یافت؛ هم‌زمانی برنامهٔ عظیم ساخت‌وساز و قطع کمک‌های مالی روسیه به‌سبب زمانه دشواری‌ها صومعه را در بدهی سنگین فرو برد و صرب‌ها ناگزیر شدند آن را به پاتریارک اورشلیم بفروشند. اهمیت نقش در تحولات آیینی صومعه در سراسر پیشینهٔ خود مرکز آموزش و اندیشهٔ الهیاتی بوده و بر تحولات آموزه‌ای کلیسای بیزانسی تأثیر ژرف نهاده‌است. از شخصیت‌های برجسته در این زمینه خود سابا، یوحنای دمشق (۶۷۶–۷۴۹) و برادران (دههٔ ۷۷۰–۸۴۰) بودند. | ## بخش 3: دیر مار سابا | تیپیکون صومعه‌ای سابا — شیوهٔ برگزاری آیین‌های عبادی — به الگوی استاندارد در سراسر کلیسای ارتدکس شرقی و نیز کلیساهای کاتولیک شرقی پیرو آیین بیزانسی تبدیل شد. این تیپیکون نخست در پاتریارک‌نشین ارتدکس یونانی اورشلیم پذیرفته شد و از آنجا به قسطنطنیه و سپس به سراسر جهان بیزانسی گسترش یافت. هرچند تحولات بعدی به‌ویژه در در قسطنطنیه بر آن تأثیر گذاشت، هنوز هم به «تیپیکون قدیس سابا» شناخته می‌شود. این بقایا در سدهٔ دوازدهم به‌دست صلیبیان لاتین ربوده شد و تا سال ۱۹۶۵ در ایتالیا باقی ماند، تا آنکه پاپ پل ششم آن‌ها را به‌نشانهٔ حسن نیت نسبت به مسیحیان ارتدکس به صومعه بازگرداند. معماری بنای صومعه به‌شکل پلکانی بر فراز دامنهٔ کوهی در زنجیرهٔ کوه‌های جنوب کرانه باختری ساخته شده و گویی در دل صخره تراشیده شده‌است. نمای شرقی آن لایه‌های متعددی دارد که بر روی یکدیگر قرار گرفته‌اند و گنبدها و سقف‌های شیب‌دار یا مسطح آن‌ها را پوشانده‌اند. پایه‌های صومعه بر پشتیبان‌های سنگی بزرگی استوارند که بر صخره تثبیت شده‌اند و به‌سوی داخل شیب دارند تا استحکام سازه را در برابر زلزله افزایش دهند. پنجره‌ها کوچک‌اند و سکوها، بالکن‌ها و پلکان‌هایی برای آسانی رفت‌وآمد افزوده شده‌اند. آرامگاهی هشت‌ضلعی با گنبد بر روی مزار او در حیاط اصلی ساخته شده و در پایین حیاط گورستان راهبان قرار دارد. | ## جمع‌بندی | دسترسی زنان اجازهٔ نزدیک‌شدن به ورودی اصلی را دارند ولی حق ورود به محوطهٔ دیوارکشیده‌شده را ندارند.