موضوع مقاله: ادبیات تبتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات تبتی | مقدمه: ادبیات تبتی به‌طور کلی به آثار ادبی نوشته‌شده به زبان تبتی یا برآمده از فرهنگ تبتی اشاره دارد. | ## بخش 1: ادبیات تبتی | زبان تبتی در طول تاریخ به‌عنوان زبان ادبی فرامنطقه‌ای به کار رفته و در مناطق گوناگونی از تبت تا مغولستان، روسیه و کشورهای کنونی بوتان، نپال، هند و پاکستان کاربرد داشته‌است. امروزه اصطلاح ادبیات تبتی می‌تواند به هر اثری از یک تبتی‌تبار یا برآمده از فرهنگ عامه تبتی نیز اطلاق شود؛ نویسندگان معاصر تبتی گاه آثار خود را به زبان چینی، انگلیسی یا دیگر زبان‌ها می‌نویسند. ادبیات تبتی در بیشتر دوره‌های تاریخی خود به‌شدت زیر نفوذ اندیشه بودایی بوده و بخش عمده آن را متون دینی، تاریخی و زندگی‌نامه‌ای یا آمیزه‌ای از این‌گونه‌ها تشکیل می‌دهد. از آثار شناخته‌شده این ادبیات می‌توان به «کتاب تبتی مردگان»، «حماسه گسار خان» و مجموعه‌های گسترده متون بودایی اشاره کرد. در دوران معاصر و پس از ۱۹۴۹ میلادی، ادبیات تبتی درونمایه‌های متنوع‌تری را دربرگرفته و به نقد اجتماعی نیز پرداخته‌است. واژه‌شناسی امروزه اصطلاح «ادبیات تبتی» می‌تواند به هر اثری از یک تبتی‌تبار اطلاق شود؛ اما اینکه چه کسی «تبتی» است و چه کسی «زبان تبتی» سخن می‌گوید، همچنان محل مناقشه است. برای نمونه، قوم‌شناسان چینی استدلال کرده‌اند که زبانی مستقل از تبتی است، اما دولت آن‌ها را از بیم آسیب‌دیدن وحدت هویت تبتی، تبتی طبقه‌بندی می‌کند. به همین ترتیب، زبان‌های تبتی در واقع ناهمفهم متقابل هستند و این موضوع در آموزش دشواری‌هایی پدیدآورده است؛ مقامات چینی برای نمونه تبتی لهاسایی را بر گویشوران تحمیل می‌کنند، زیرا هر دو به دلایل سیاسی بخشی از یک زبان واحد شمرده می‌شوند. در تعریف‌های دیگر، ادبیات تبتی بر پایه منطقه جغرافیایی (آثار برآمده از تبت و مناطق تبتی‌نشین)، بر پایه قومیت (آثار نوشته‌شده توسط تبتی‌ها به هر زبانی) یا بر پایه درونمایه (متونی با محوریت ویژه تبت، صرف‌نظر از خاستگاهشان) نیز تعریف شده‌است. ادبیات به زبان تبتی نخستین شتاب خود را در سده هشتم با بنیان‌گذاری دانشگاه صومعه‌ای برای ترجمه متون گسترده بودایی از سانسکریت به زبان بومی دریافت کرد. جذب اندیشه بودایی توسط تبتی‌ها راه را برای نفوذ سبک‌های چینی و هندی از طریق بازنمایی ارهات هموار ساخت. یکی از آثار مهم سده نهم، «مهاویوتپتی» است؛ فرهنگ‌واژه سانسکریت-تبتیِ اصطلاحات بودایی که در زمان پادشاه تری رلپاچن تدوین شد. متون کانونی بودایی این متون در شکل نهایی خود که به‌ترتیب در سده‌های چهاردهم و هفدهم میلادی استوار شد، ۱۰۸ جلدی و شرح ۲۲۴ جلدی آن یعنی را دربرمی‌گیرند. از آنجا که دانشگاه‌های صومعه‌ای هند به دست سلطنت دهلی نابود شدند، نسخه‌های تبتی برخی آثار تنها نسخه‌های بازمانده هستند. کتابخانه دون‌هوانگ در حدود سال ۹۵۰ میلادی، کتابخانه‌ای پنهانی در غارهای موگائو نزدیک واحه دون‌هوانگ برای نگهداری متون بودایی ساخته شد و به این وسیله بسیاری از کهن‌ترین نسخه‌های متون تبتی، چینی و اویغوری به دست ما رسیده‌است. حماسه گسار زمینه اصلی پژوهش دولت چین بوده و با پایان انحصار روحانیون بر قدرت سیاسی احیا شد، زیرا صومعه‌های گونه ادبی حماسه را ممنوع کرده بودند. | ## بخش 2: ادبیات تبتی | داستان‌های عمو تونپا مجموعه داستان‌های ، شخصیت ترفندباز ادبیات عامه تبتی، جایگاه برجسته‌ای در روایت‌های روزمره دارد. هرچند هر بزرگسال و کودک تبتی این داستان‌ها را می‌شناسد، این شخصیت در غرب نسبتاً ناشناخته مانده‌است؛ احتمالاً به دلیل مضامین گاه بی‌پروای آن که با کلیشه رایج از تبت همخوانی ندارد. آثار دین بون ادبیات تبتی همچنین دربرگیرنده آثاری دربارهٔ دین کهن بون است که پیش از بودیسم تبتی رایج بود. به ششمین دالایی لاما، تسانگیانگ گیاتسو، سروده‌های بسیاری با مضامین غالباً دنیوی و شاعرانه نسبت داده می‌شود. ادبیات ترمه در ادبیات بودایی-تبتی، «ادبیات ترمه» (به تبتی: «گنج‌ها») جایگاه ویژه‌ای دارد. آموزه‌های استادان بزرگی چون پدماسمبهوه در دوره سرکوب بودیسم توسط پادشاه لانگ دارما (سده نهم) «پنهان» شدند و بعدها توسط نویسندگان «بازیافت» گردیدند. زندگی‌نامه‌ها (به تبتی: «نامتار») استادان بزرگ گونه مهمی از متون تبتی را تشکیل می‌دهند. شناخته‌شده‌ترین زندگی‌نامه‌های ادبیات تبتی، زندگی‌نامه‌های مارپا و میلاره‌پا از سده پانزدهم اثر تسانگ نیون هروکا (۱۴۵۲–۱۵۰۷) هستند. تاریخ‌نگاری ادبیات تبتی دارای چندین گونه تاریخ‌نگارانه است: «چوجونگ» (تاریخ آموزه) که چگونگی گسترش آموزه بودایی در یک منطقه را شرح می‌دهد؛ «دِبتِر» (سالنامه) که از آن میان «سالنامه‌های آبی» اثر گو لوتساوا شُنّو پِل (۱۳۹۲–۱۴۸۱) شناخته‌شده‌ترین نمونه است؛ و «لوگیو» که بیشتر به متون تاریخ‌نگارانه نوین اطلاق می‌شود. دوره نوین پس از ۱۹۴۹ که چین بر تبت چیره شد، دسترسی به آموزش غیردینی به‌شدت گسترش یافت و در پی آن ادبیات تبتی درونمایه‌های متنوع‌تر و غیرصومعه‌ای از جمله را دربرگرفت. در دوران انقلاب فرهنگی، هزاران صومعه در تبت ویران شد و بسیاری از گنجینه‌های ادبی نابود گردید؛ کتاب‌ها برای نمونه به‌عنوان سوخت یا مصالح ساختمانی به کار رفتند. نوزایی ادبی پس از ۱۹۷۸ در ۱۹۸۰، انجمن نویسندگان منطقه خودمختار تبت نخستین مجله ادبی تبتی‌زبان به نام «ادبیات و هنر تبتی» را منتشر کرد که داستان‌های کوتاهی دربارهٔ چاپ می‌کرد. پرطرفدارترین مجله ادبی تبتی‌زبان در چینگهای، «باران نرم» (درانگ چار)، در ۱۹۸۱ بنیان‌گذاری شد و گونه داستان کوتاه را در تبت رواج داد. پس از ۱۹۸۵، مجلات تبتی همچنین دسته چهار نفره و زیاده‌روی‌های انقلاب فرهنگی را نقد کردند و کمتر در بند محدودیت‌های نزاکت سیاسی بودند. با وجود این تأثیرات، منتقدان و ویراستاران به داستان‌ها و سروده‌هایی با بستر سنتی اولویت دادند. نویسندگان برجسته نوین بانفوذترین نویسندگان تبتی از چینگهای برآمده‌اند نه از خود تبت. | ## بخش 3: ادبیات تبتی | آثار آنان در کتاب‌های درسی تبتی‌زبان پنج استان به‌عنوان بخشی از سیاست آموزشی یکپارچه چین برای همه مناطق تبتی‌زبان به کار می‌رود. به گفته تاریخ‌دان تبعیدی ، با وجود نظارت دولتی، «نویسندگان، روشنفکران و هنرمندان تبتی توانسته‌اند از طریق داستان، گفتمانی خودمختار دربارهٔ ماهیت هویت تبتی به راه اندازند». بنیادگذار ادبیات نوین تبتی از دیدگاه نویسندگان تبتی، دوندروپ گیل (۱۹۵۳–۱۹۸۵) شمرده می‌شود. نخستین رمان کوتاه (نوول) به زبان تبتی، «جواهر تاج سر» اثر است که در دوران انقلاب فرهنگی نوشته و در ۱۹۸۵ در لهاسا منتشر شد. ادبیات تبتی به زبان چینی ادبیات نوین تبتی زیر تأثیر روندهای کلی ادبیات چینی قرار دارد، زیرا ترجمه‌های درون‌کشوری از چینی به تبتی صورت می‌گیرد؛ هرچند ادبیات تبتی‌زبان نیز به چینی ترجمه می‌شود اما به میزان بسیار کمتر. «فهرست انتشارات چینی در (۱۹۴۹–۱۹۹۱)» ۱٬۴۹۷ اثر را فهرست می‌کند: ۸۱۳ به چینی و ۶۶۳ به تبتی. از نویسندگان شناخته‌شده‌ای که به هر دو زبان می‌نویسند می‌توان به جانگبو و تسدور اشاره کرد. ساکنان دیرینه هان‌تبار تبت که به تبتی آموزش دیده‌اند نیز به تنوع ادبیات تبتی افزوده‌اند؛ این «لائو شیزانگ» (کهنه‌کاران تبت) غالباً نقد ادبی با لحنی نوستالژیک منتشر می‌کنند. صحنه ادبی از دهه ۱۹۹۰ عموماً بر محور گروه‌های کوچک خودنام‌گذار نویسندگان جوان سازمان یافته که بسیاری از آنان در در شینینگ تحصیل کرده‌اند. از نخستین این گروه‌ها «چهار دیو دژ کهن» بود و پس از آن گروه‌هایی چون «چهار دانشمند» و «چهار جغدخواهر رونگوو» پدید آمدند. ، نایب‌رئیس انجمن نویسندگان منطقه خودمختار تبت، دیگر نویسنده برجسته تبتی‌تبار است. ادبیات تبتی‌های تبعیدی نویسندگان در جامعه تبعیدی تبتی نیز آثار ادبی تولید می‌کنند. نخستین مجله ادبی این نویسندگان «جانگژون» (۱۹۹۰–۹۷) بود و نخستین کنفرانس ملی نویسندگان تبتی از ۱۵ تا ۱۷ مارس ۱۹۹۵ در دارامشالای هند برگزار شد. خودزندگی‌نامه‌های تبتی‌ها برای مخاطبان آمریکایی و بریتانیایی محبوبیت ویژه‌ای دارند. با این حال، انتظارات خوانندگان غربی از آنچه وینسن آدامز «تبتی اصیل» می‌نامد، موفقیت را به نویسندگانی محدود کرده که خود را «بودایی، ملی‌گرا و تبعیدی» معرفی می‌کنند. | ## جمع‌بندی | تبتی‌هایی که واقعاً در تبت زندگی می‌کنند یا تجربه‌شان وجوهی از فرهنگ چینی یا فرهنگ غربی را دربرمی‌گیرد، «آلوده» تلقی می‌شوند.