موضوع مقاله: پیشینه نوار غزه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیشینه نوار غزه | مقدمه: این منطقه که بخشی از سرزمین تاریخی فلسطین است، از سده شانزدهم میلادی زیر فرمان امپراتوری عثمانی قرار داشت و پس از فروپاشی آن امپراتوری در پی جنگ جهانی اول، به‌عنوان بخشی از قیمومت بریتانیا بر فلسطین اداره شد. | ## بخش 1: پیشینه نوار غزه | پس از جنگ ۱۹۴۸ و ایجاد دولت اسرائیل، نوار غزه به سرنوشتی پیچیده گرفتار شد که دربرگیرندهٔ اشغال‌های پیاپی، آوارگی گستردهٔ فلسطینیان و درگیری‌های مکرر نظامی بوده‌است. نوار غزه پس از جنگ ۱۹۴۸ نخست زیر نظر مصر اداره شد و حکومت سراسری فلسطین در آن برپا گردید. در جنگ ۱۹۶۷ (جنگ شش‌روزه)، اسرائیل نوار غزه را اشغال کرد و تا سال ۲۰۰۵ شهرک‌سازی در آن ادامه داد. پس از برکناری نیروهای اسرائیلی، جنبش حماس در سال ۲۰۰۷ کنترل نوار غزه را به دست گرفت و از آن زمان این منطقه با محاصره گسترده، بحران‌های انسانی و جنگ‌های متعدد روبه‌رو بوده‌است. پیش از ۱۹۴۸ نوار غزه از نظر تاریخی بخشی از سرزمین فلسطین بوده و ریشه‌های تمدنی آن به دوران فلیسطی‌ها بازمی‌گردد. از سدهٔ شانزدهم میلادی، امپراتوری عثمانی بر این سرزمین حکمرانی می‌کرد و در سال ۱۹۰۶ عثمانیان و امپراتوری بریتانیا مرز بین‌المللی این منطقه را با مصر تعیین کردند. با شکست قدرت‌های مرکزی در جنگ جهانی اول و تقسیم امپراتوری عثمانی، بریتانیا ادارهٔ منطقه را به مصر پیشنهاد داد؛ اما مصر این مسئولیت را نپذیرفت. بریتانیا خود سرزمینی را که در سال‌های ۱۹۱۷–۱۹۱۸ تصرف کرده بود، از ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۸ در چارچوب بین‌المللی «قیمومت بریتانیا بر فلسطین» اداره کرد. در این دوره، روستاهای واقع در جلگهٔ ساحلی غزه به‌شکل چشمگیری گسترش یافتند و هم رشد جمعیتی و هم افزایش تولیدات کشاورزی را تجربه کردند. تا پایان جنگ، ۲۵ درصد جمعیت عرب فلسطین تحت قیمومت در غزه متمرکز شده بود؛ درحالی‌که نوار غزه تنها یک درصد کل سرزمین را تشکیل می‌داد. در همان سال، آنروا (سازمان امداد و کار ملل متحد برای پناهندگان فلسطین) برای ادارهٔ برنامه‌های گوناگون آوارگان تأسیس شد. در ۲۲ سپتامبر ۱۹۴۸ (نزدیک به پایان جنگ اعراب و اسرائیل)، اتحادیه عرب در شهر غزه که در اشغال مصر بود، حکومت سراسری فلسطین را اعلام کرد تا از نفوذ فراردن بر فلسطین بکاهد. این حکومت به‌سرعت از سوی شش عضو اتحادیه عرب (به‌جز فراردن) شناسایی شد: مصر، سوریه، لبنان، عراق، عربستان سعودی و یمن. پس از پایان درگیری‌ها، توافق‌نامهٔ آتش‌بس مصر–اسرائیل در ۲۴ فوریهٔ ۱۹۴۹ خط جدایی میان نیروهای مصری و اسرائیلی و نیز مرز امروزی غزه و اسرائیل را مشخص کرد؛ هر دو طرف اعلام کردند که این خط مرز بین‌المللی نیست. فلسطینیان ساکن غزه یا مصر گذرنامهٔ سراسری فلسطین دریافت کردند؛ اما مصر شهروندی خود را به آنان اعطا نکرد. حکومت سراسری فلسطین متهم بود که چیزی فراتر از نمایی برای کنترل مصر بر غزه نیست و بودجه و نفوذ مستقل ناچیزی دارد. این حکومت سرانجام به قاهره منتقل شد و در سال ۱۹۵۹ به فرمان رئیس‌جمهور مصر جمال عبدالناصر منحل گردید. ۱۹۵۶–۱۹۵۷: اشغال اسرائیل در جریان بحران سوئز در جریان بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ (دومین جنگ اعراب و اسرائیل)، اسرائیل به غزه و شبه‌جزیره سینا حمله کرد. در ۳ نوامبر، نیروهای دفاعی اسرائیل به نیروهای مصری و فلسطینی در خان یونس یورش بردند. شهر خان یونس در برابر تصرف مقاومت کرد و اسرائیل با بمباران سنگین پاسخ داد که تلفات شدید غیرنظامی به بار آورد. | ## بخش 2: پیشینه نوار غزه | پس از نبردی سخت، تانک‌های شرمن تیپ ۳۷ زرهی اسرائیل خطوط مستحکم تیپ ۸۶ فلسطینی در بیرون خان یونس را شکستند. سربازان اسرائیلی به اعدام فلسطینیان غیرمسلح، بیشتر غیرنظامیان، دست زدند؛ در یک مورد مردان را در میدان مرکزی شهر در برابر دیوار ردیف کرده و با مسلسل تیرباران کردند. در ۱۲ نوامبر، چند روز پس از پایان جنگ، اسرائیل ۱۱۱ نفر را در اردوگاه پناهندگان رفح کشت که واکنش‌های بین‌المللی گسترده‌ای برانگیخت. به گفتهٔ مورخ فرانسوی ژان-پییر فیلیو، یک درصد جمعیت غزه در دوران اشغال کشته، زخمی، زندانی یا شکنجه شد. مصر هرگز نوار غزه را ضمیمهٔ خاک خود نکرد، بلکه آن را سرزمینی تحت کنترل تلقی کرده و از راه فرماندار نظامی اداره می‌کرد. سرازیر شدن بیش از ۲۰۰ هزار آواره از فلسطین تحت قیمومت به غزه افت چشمگیر سطح زندگی را در پی داشت. از آنجا که دولت مصر رفت‌وآمد از غزه و به غزه را محدود کرده بود، ساکنان نمی‌توانستند برای یافتن کار به جای دیگری بروند. زیر فرماندهی آریل شارون، فرمانده وقت فرماندهی جنوب اسرائیل، ده‌ها فلسطینی مظنون به عضویت در مقاومت بدون محاکمه اعدام شدند. میان سال‌های ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸، اسرائیل در حدود ۷۵ هزار نفر از ساکنان نوار غزه را اخراج کرد؛ گلدا مئیر آنان را «ستون پنجم» خوانده بود. درمجموع، نوار غزه بین ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸ دست‌کم ۲۵ درصد جمعیت پیش‌ازجنگ خود را از دست داد. این راهبرد شامل ایجاد مناطق نظامی و شهرک‌نشینی بود که نوار غزه را به پنج بخش تقسیم می‌کرد تا اشغال و شهرک‌سازی اسرائیل را تسهیل کند و با ایجاد گسست میان مناطق فلسطینی، مدیریت مؤثرتری ممکن شود. هزاران خانه با بولدوزر تخریب شد و شمار زیادی از خانواده‌های بدوی به سینا تبعید شدند. شهرک‌سازی و وضع اقتصادی اسرائیل نخستین بلوک شهرک‌نشینی در نوار غزه، یعنی گوش قطیف، را در جایی بنا کرد که پیش‌تر کیبوتصی کوچک به مدت ۱۸ ماه بین سال‌های ۱۹۴۶ و ۱۹۴۸ وجود داشت. در مجموع، اسرائیل بین سال‌های ۱۹۶۷ و ۲۰۰۵ بیست‌ویک شهرک در غزه برپا کرد که ۲۰ درصد کل سرزمین را دربرمی‌گرفت. نرخ رشد اقتصادی از ۱۹۶۷ تا ۱۹۸۲ به‌طور میانگین نزدیک به ۹٫۷ درصد در سال بود که بخش بزرگی از آن ناشی از درآمد حاصل از فرصت‌های شغلی در اسرائیل بود. صادرات مستقیم فرآورده‌های غزه به بازارهای غربی ممنوع شد مگر از کانال‌های بازاریابی اسرائیلی. به گفتهٔ تام سگف، بیرون راندن فلسطینیان از سرزمین، از دیرباز عنصری پایدار در اندیشهٔ صهیونیستی بوده‌است. در دسامبر ۱۹۶۷ در جلسه‌ای که کابینه امنیتی اسرائیل دربارهٔ سرنوشت جمعیت عرب سرزمین‌های تازه‌اشغال‌شده طوفان فکری می‌کرد، نخست‌وزیر لوی اشکول پیشنهاد داد که شاید اگر دسترسی ساکنان غزه به آب محدود شود آنان خود ترک کنند. پس از آن، اقدامات متعددی از جمله مشوق‌های مالی برای تشویق غزه‌ای‌ها به مهاجرت به‌کار گرفته شد. پیمان صلح مصر و اسرائیل در ۲۶ مارس ۱۹۷۹ (۵ فروردین ۱۳۵۸)، اسرائیل و مصر پیمان صلح امضا کردند. | ## بخش 3: پیشینه نوار غزه | این پیمان از جمله خروج نیروهای مسلح و غیرنظامیان اسرائیلی از شبه‌جزیره سینا را پیش‌بینی می‌کرد. وضعیت نهایی نوار غزه در این پیمان مورد بررسی قرار نگرفت و مصر از هرگونه ادعای ارضی بر سرزمین شمال مرز بین‌المللی چشم‌پوشی کرد. پس از پیمان صلح ۱۹۷۹، منطقهٔ حائلی به پهنای ۱۰۰ متر در مرز غزه و مصر به نام «گذرگاه فیلادلفی» ایجاد شد. انگیزهٔ آن ناامیدی جمعی فلسطینیان از اشغال نظامی اسرائیل بر کرانه باختری و نوار غزه بود که نزدیک به بیست سال (از جنگ ۱۹۶۷) ادامه داشت. قیام از دسامبر ۱۹۸۷ تا کنفرانس ۱۹۹۱ مادرید و برخی تا امضای پیمان‌های اسلو در ۱۹۹۳ ادامه یافت. انتفاضه در ۹ دسامبر ۱۹۸۷ در اردوگاه پناهندگان جبالیا در نوار غزه آغاز شد؛ پس از آنکه کامیونی ارتشی اسرائیلی با خودرویی غیرنظامی برخورد کرد و چهار کارگر فلسطینی کشته شدند. فلسطینیان مدعی شدند این برخورد واکنشی عمدی به کشته‌شدن یک اسرائیلی در غزه چند روز پیش‌تر بوده‌است؛ اسرائیل عمدی‌بودن تصادف را رد کرد. کنترل حماس (از ۲۰۰۷ تاکنون) پس از آنکه حماس در انتخابات ۲۰۰۶ قدرت را در غزه به دست آورد، درگیری‌های داخلی میان حماس و فتح تشدید شد. در ژوئن ۲۰۰۷ حماس فتح را از قدرت بیرون راند و در ۱۴ ژوئن ۲۰۰۷ کنترل کامل نوار غزه را در اختیار گرفت و حکومتی بالفعل تشکیل داد. محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین و عضو فتح، حماس را از دولت اخراج کرد و کابینهٔ جدیدی در کرانه باختری تشکیل داد. مصر، اردن و عربستان سعودی دولت مستقر در کرانه باختری را تنها دولت مشروع فلسطین اعلام کردند. اسرائیل سیاست سختگیرانه‌ای را در پیش گرفت و مرزها را بست، تأمین سوخت و دارو و کالاها را قطع کرد و محاصرهٔ گسترده‌ای بر نوار غزه تحمیل نمود. حماس کنترل مرز بین‌المللی با مصر و اسرائیل را در دست گرفت؛ اما عبور از مرز غزه و مصر تنها از گذرگاه رفح امکان‌پذیر بود و از زمان برکناری اسرائیل در سپتامبر ۲۰۰۵ ناظران اتحادیهٔ اروپا بر آن نظارت داشتند. در ۲۳ ژانویه ۲۰۰۸ شبه‌نظامیان فلسطینی بخش‌هایی از دیوار جداکنندهٔ غزه و مصر را در شهر رفح ویران کردند و هزاران نفر از ساکنان غزه برای تهیهٔ آذوقه از مرز عبور کردند. حسنی مبارک، رئیس‌جمهور مصر، به نیروهای خود دستور داد اجازهٔ عبور بدهند؛ اما تضمین کنند فلسطینیان با سلاح بازنگردند. از مارس ۲۰۱۸ هر جمعه تظاهراتی با نام «راهپیمایی بازگشت» در نزدیکی مرز با اسرائیل برگزار شد که در آن فلسطینیان خواستار بازگشت به سرزمین‌هایی بودند که هفتاد سال پیش از آنها رانده شده بودند. با مساحتی نزدیک به ۳۶۰ کیلومتر مربع، نزدیک به یک‌ونیم میلیون فلسطینی در آن زندگی می‌کردند که بخش بزرگی از آنان در هشت اردوگاه سازمان ملل متحد اسکان داشتند. بر پایهٔ گزارش سازمان ملل در سال ۲۰۰۶، نزدیک به دوسوم جمعیت نوار غزه زیر خط فقر زندگی می‌کردند و به کمک‌های بشردوستانه بین‌المللی وابسته بودند. | ## جمع‌بندی | پیش از انتفاضهٔ سپتامبر ۲۰۰۰، نزدیک به سی هزار فلسطینی غزه‌ای در صنایع اسرائیلی کار می‌کردند؛ این رقم تا دسامبر ۲۰۰۳ بر پایهٔ آمار بانک جهانی به چهار هزار نفر کاهش یافت.