موضوع مقاله: محاصره سمرقند (۱۲۲۰) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محاصره سمرقند (۱۲۲۰) | مقدمه: محاصره سمرقند از سوی مغولان در سال ۱۲۲۰ پس از تاخت‌وتاز چنگیزخان به امپراتوری خوارزمشاهیان که زیر فرمان سلطان محمد خوارزمشاه گردانده می‌شد، انجام گرفت. | ## بخش 1: محاصره سمرقند (۱۲۲۰) | مغول‌ها شهر مرزی اترار را محاصره کرده بودند، ولی نیروهای فراوانی به فرماندهی چنگیز و کوچک‌ترین پسرش تولوی از پیشتازان جدا شدند و به سوی جنوب در راستای فرارود به‌راه افتادند. چنگیز ولی با گرفتن و ویران کردن بخارا در یک رزمایش غافلگیرانه، توانست سمرقند را تک و بی‌یار کند و سپس شهرهای نزدیک فرارود را ویران کند. نیروهای کوچکی نزدیک یک ماه در ارگ ایستادند و پس از آن پیرامون نیمی از آنها توانستند از ردیف‌های سربازان مغول گذر کنند و از آمودریا بگریزند. اگرچه شهر در آن زمان به‌گونه‌ای گسترده تاراج شد، ولی به آرامی زیر فرمانروایی صلح مغولی دوباره زنده شد و سپس در سال‌های پایانی سده چهاردهم میلادی به جایگاه پایتخت امپراتوری تیموری به آوازه جهانی بازگشت. پیش زمینه نیروها در حالی که گذشته‌نگاران سده‌های میانه نیروهای گسترده‌ای را برای هر دو سو برشمرده‌اند، مورخان امروزی در برآوردهای خود محافظه‌کارتر هستند، ولی درباره ریز شمار نیروها هنوز به گونه‌ای گسترده گفتگو می‌شود. شاه که به فرماندهان خود چندان دلگرم نبود و هنوز روش‌های مدیریتی دلخواه خود را به کار نگرفته بود، بر آن شد که نیروها را در شهرهای بزرگ خود مانند سمرقند، بلخ و اترار پخش کند. چنین می‌نماید که چشم‌داشت سلطان محمد خوارزمشاه از ارتش مغول، یک تازش "در اندازه میانگین" بود که روستاها را ویران می‌کرد به گونه‌ای که شهرها دست‌نخورده بمانند. | ## بخش 2: محاصره سمرقند (۱۲۲۰) | یگانه مردمی که خوارزمشاهیان با آنها می‌جنگیدند مردم قانقلی بودند که آنها هم از فن محاصره کردن آگاهی‌ای نداشتند. اینکه مغولان یک ارتش راستین از مهندسان که در فن محاصره چیره بودند را می‌آوردند، تکان سختی برای خوارزمشاهیان بود. پیش درآمد نخستین تازش مغولان به امپراتوری خوارزمشاهیان به شهر اترار بود که فرماندار آن دست به لغزشی آشکار (خوارداشت خان) زد. با این همه این شهر مرزی توانست برای دوره ای شگفت‌انگیز بپاید پس چنگیز بر آن شد که نیروهای خود را بخش کند و به دیگر شهرها نیز بفرستد تا بر سلطان محمد خوارزمشاه پیشی بگیرد. او از نیروی پدافندی سمرقند در اترار آگاه شده بود و اینگونه آهنگ لشکرکشی به بخارا از راه بیابان قزل‌قوم کرد. بخارا با دیدن توانایی مغول‌ها که سرزمین گذرناپذیر قزل‌قوم را پیموده بودند، شگفت‌زده شد، پس از ویران کردن شهرهای در راستای آمودریا، شهر پایین تسلیم شد و خیلی زود تاراج شد. ایستادگی ارگ درونی کمتر از دو هفته پایید ولی پس از شکسته شدن دیوارها از سوی مغول ها، همه مردم آن کشته شدند. | ## بخش 3: محاصره سمرقند (۱۲۲۰) | با این همه، شمار فراوانی، «سربازِ ناگزیر» شدند تا در محاصره‌های دیگر بکارگیری شوند. رویدادها چنگیزخان با گرفتن بخارا نیروهای سلطان محمد خوارزمشاه را که در سمرقند، بلخ و اورگنج جای داشتند دچار چنددستگی کرد. مغولان که سمرقند را محاصره کرده‌بودند، با نیروهای پدافندی ترکی-ایرانی درگیر شدند. این هنگ که دربرگیرنده بیست فیل جنگی و شمار فراوانی سواره‌نظام بود، در کمین افتاد و پس رانده شد. بخش بیشینهٔ پادگان سمرقند پس از اندکی، تسلیم شدند و خیلی زود به دار آویخته شدند، ولی ارگ، مانند بخارا، باید با زور گرفته می‌شد. یک ماه زمان برد، پیش از دستیابی مغولان به ارگ یک نیروی کوچک توانست راه خود را از میان ردیف‌های سربازان مغول بیابد و از آمودریا بگریزد. مغول‌ها فیل‌هایی را که زنده مانده بودند در پیرامون شهر رها کردند که آنجا از روی کمبود خوراک خیلی زود مردند. | ## جمع‌بندی | او کاخ‌ها و دیوارهای شهر را که هنوز ویرانه بودند، بازسازی کرد و مسجدها، باغ‌ها و کوشک‌های فراوانی را سفارش داد تا برجستگی سمرقند را در اندازه جهانی دوباره زنده کند.