موضوع مقاله: اسلام و دین‌های دیگر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسلام و دین‌های دیگر | مقدمه: اسلام و دین‌های دیگر به مجموعه مواضع، دیدگاه‌ها و رویکردهایی اشاره دارد که مسلمانان در درازنای تاریخ اسلام نسبت به پیروان دیگر ادیان داشته‌اند. | ## بخش 1: اسلام و دین‌های دیگر | این رویکردها بسته به زمان، مکان و شرایط سیاسی و اجتماعی میان مدارا و آزار در نوسان بوده‌اند. قرآن برای اهل کتاب یعنی یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان جایگاه ویژه‌ای در نظر گرفته و آنان را از مشرکان متمایز کرده‌است. برخی کشورهای اسلامی آزادی دین را رعایت می‌کنند و برخی دیگر محدودیت‌هایی بر اقلیت‌های دینی اعمال می‌نمایند. مسلمانان بر این باورند که دین نزد خداوند از آغاز یکی بوده و همه پیامبران به اسلام فراخوانده‌اند؛ اما شریعت‌ها متفاوت بوده‌است. از نگاه اسلامی، ابراهیم، موسی، عیسی و دیگر پیامبران همگی فرستادگان خدا بوده‌اند ولی متون تورات و انجیل دچار تحریف شده‌است. رابطه اسلام با دین‌های دیگر دربرگیرنده زمینه‌هایی چون گفت‌وگوی بین‌ادیانی، فقه اهل ذمه، جزیه، ارتداد و کثرت‌گرایی دینی است. غیرمسلمانان در متون اسلامی قرآن میان اهل کتاب یکتاپرست (به عربی: ) یعنی یهودیان، مسیحیان، صابئین و دیگران از یک سو و مشرکان و بت‌پرستان از سوی دیگر تمایز نهاده‌است. در فقه کلاسیک اسلامی محدودیت‌هایی بر مشرکان اعمال می‌شود که شامل اهل کتاب نمی‌گردد؛ برای نمونه مردان مسلمان می‌توانند با زنان مسیحی یا یهودی ازدواج کنند ولی ازدواج با زنان مشرک مجاز نیست. قرآن مسلمانان را به یافتن نقاط مشترک با اهل کتاب فرامی‌خواند و از آنان می‌خواهد که با شیوه‌ای نیکو با ایشان گفت‌وگو کنند. ابراهیم، موسی، انبیای بنی‌اسرائیل و عیسی همگی از پیامبران اسلام شمرده می‌شوند؛ اما بر پایه آموزه‌های اسلامی متن تورات و انجیل دچار تحریف شده‌است. ارتداد در اسلام ارتداد در اسلام بر پایه برخی تفسیرها مستوجب مجازات مرگ یا زندان دانسته شده‌است؛ با این حال این حکم تنها در احادیث آمده و در قرآن دستور صریحی برای اعدام مرتد وجود ندارد و از همین رو موضوعی بحث‌انگیز است. هِفِنینگ بر این باور است که شافعیان آیه ۲۱۷ سوره بقره را دلیل اصلی حکم اعدام در قرآن تفسیر می‌کنند. وائل حلاق معتقد است حکم اعدام عنصری متأخر بوده که «بازتاب واقعیتی متأخرتر است و با کردار پیامبر سازگاری ندارد» و «هیچ‌چیز در احکام مربوط به مرتد و ارتداد از متن قرآن برنمی‌آید.» تفسیرهایی نیز وجود دارد که بر پایه آن‌ها مرتدان مجازات نمی‌شوند و آزادی دین برقرار است. دیدگاه مسیحی دربارهٔ اسلام در سده هفتم میلادی، دانشمند مسیحی یوحنای دمشق در رساله «دربارهٔ بدعت‌ها» اسلام را بدعتی مسیح‌شناختی خواند و آن را «بدعت اسماعیلیان» نامید. این دیدگاه در محافل مسیحی تا سده بیستم رواج داشت؛ هیلیر بلاک آن را «بدعت بزرگ و پایدار محمد» وصف کرد. به گفته وات «یهودیان معمولاً مایل نبودند بپذیرند که یک غیریهودی می‌تواند پیامبر باشد.» در میثاق مدینه، محمد در برابر خودمختاری دینی و فرهنگی یهودیان از آنان وفاداری سیاسی خواست. پس از بدر و اُحد، بنی‌قینقاع و بنی‌نضیر (که به روایت مورخ مسلمان یعقوبی قبیله‌ای عرب بودند که به یهودیت گرویده بودند) به ترتیب علیه امت مسلمان سلاح برداشتند و با خانواده‌ها و دارایی‌هایشان از مدینه بیرون رانده شدند. ایشوعیهب سوم، پاتریارک سریانی، در نامه‌ای به شمعون ریوردشیری نوشت: «اعراب که خداوند در این زمان فرمانروایی جهان را به آنان سپرده‌است، نه‌تنها با مسیحیت مخالفت نمی‌ورزند بلکه ایمان ما را می‌ستایند، کشیشان و قدیسان سرورمان را گرامی می‌دارند و به کلیساها و صومعه‌ها یاری می‌رسانند.» پس از درگذشت محمد در سال ۶۳۲ میلادی، فرمانروایی اسلامی به‌سرعت گسترش یافت و خاورمیانه، مصر، شمال آفریقا و ایران را دربرگرفت. فتوحات و رویه‌های متأخر اسلامی فتوحات اسلامی در خاور بر پایه شواهد تاریخی، تخارستان تنها منطقه‌ای از ایران بزرگ بود که اعراب در آن به‌شدت مستعمره‌نشین شدند. هنگام ورود اعراب بودیسم در آنجا شکوفا بود و تنها ناحیه‌ای از قلمرو عربی بود که پژوهش‌های سانسکریت تا زمان فتح ادامه داشت. نوه بَرمَک از خاندان برمکی که وزیر خلافت بود به آثار سانسکریت و دین‌های هندی علاقه شخصی نشان می‌داد. پس از برکناری برمکیان از قدرت، تا زمان ابوریحان بیرونی ترجمه دیگری از آثار سانسکریت به عربی شناخته نیست. | ## بخش 2: اسلام و دین‌های دیگر | دین‌شناسی تطبیقی و انسان‌شناسی دین پس از فتح بلخ که مرکز بودایی مهمی بود، مفسری قرآنی به دلیل تشبیه‌گرایی (تجسیم) محکوم شد که حمله‌ای رایج بر همدلان بودیسم بود. هیوی بلخی اقتدار قرآن و دین‌های وحیانی را به چالش کشید و ادعاهای زرتشتیان، مسیحیان و یهودیان را بازگو کرد. در آغاز سده یازدهم میلادی، ابوریحان بیرونی بررسی‌های تطبیقی گسترده‌ای دربارهٔ انسان‌شناسی ادیان در خاورمیانه، حوزه مدیترانه و به‌ویژه شبه‌قاره هند انجام داد. بیرونی در مقدمه کتاب «تحقیق ما للهند» نوشت که هدفش گفت‌وگو میان اسلام و دین‌های هندی به‌ویژه هندوئیسم و بودیسم بوده‌است. او استدلال کرد که هندوئیسم دینی یکتاپرست مانند اسلام است و برای اثبات این ادعا از متون هندو نقل‌قول آورد و گفت که پرستش بتان «ویژگی عوام است و فرهیختگان با آن کاری ندارند.» بیرونی همچنین اسلام و مسیحیت را مقایسه کرد و از قرآن و کتاب مقدس آیاتی نقل کرد که پیروانشان را به راستگویی فرامی‌خوانند. قرآن دین یهود را به‌رسمیت نمی‌شناسد و آن را دینی گمراه‌شده می‌داند اما آیاتی مهرآمیز دربارهٔ یهودیان نیز در آن یافت می‌شود. بسیاری از احادیث به یهودیان مربوط‌اند و در مجموع به مسلمانان توصیه می‌کنند که «مانند آنان [یهودیان و مسیحیان] عمل نکنند.» یهودیان با برخورداری از جایگاه ذمی به‌عنوان اهل کتاب در سرزمین‌های اسلامی شرایط گوناگونی را تجربه کردند. مدارای حاکم بر اندلس به شکوفایی فرهنگ سفاردی انجامید؛ اما این مدارا با تهاجم مرابطون و موحدون از میان رفت. عثمانیان یهودیان سفاردی اخراج‌شده از اسپانیا را پس از فرمان ۱۴۹۲ با آغوش باز پذیرفتند. در مقابل، نمونه‌هایی از تبدیل اجباری نیز وجود داشت، مانند یهودیان یمن در سده دوازدهم و یهودیان مشهد در ایران در اواسط سده نوزدهم. گفت‌وگو با مسیحیت پیشینه‌ای کهن در اسلام دارد؛ نمونه آن مجموعه نامه‌های ردوبدل‌شده میان یک مسیحی و یک مسلمان در بغداد در دوره خلافت مأمون (۸۱۳ تا ۸۳۴ میلادی) است. الوهیت عیسی و مصلوب‌شدن او در اسلام پذیرفته نیست و این مهم‌ترین شکاف کلامی میان دو دین است؛ هرچند عیسی پیامبری بزرگ در اسلام به‌شمار می‌رود و بازگشت او در آخرالزمان پذیرفته شده‌است. قرآن مسیحیان را نزدیک‌ترین مردم از نظر دوستی با مسلمانان می‌خواند و علت آن را وجود کشیشان و راهبان در میانشان و فروتنی آنان می‌داند. اسلام و صابئین مسلمانان بر پایه آیه ۶۲ سوره بقره بر این باورند که دین صابئین آسمانی است، زیرا در این آیه صابئین در کنار یهودیان و مسیحیان ذکر شده‌اند. فقها دربارهٔ پذیرش جزیه از صابئین اختلاف داشته‌اند؛ ابوحنیفه قائل به جواز گرفتن جزیه از آنان بود و مالکیان و حنبلیان نیز با او هم‌نظرند. اسلام و زرتشتیان گسترش اسلام به کاهش چشمگیر جمعیت زرتشتیان در ایران انجامید و بسیاری از پارسیان به هند مهاجرت کردند. بر پایه قرآن تبدیل اجباری دین ممنوع است و از همین رو زرتشتیان در ایران محافظت شدند. اسلام و بهائیت پیروان آیین بهائی بزرگ‌ترین اقلیت دینی ایران را تشکیل می‌دهند اما وضعیت آنان بسیار دشوار است. در سال ۱۰۰۱ محمود غزنوی نخستین فتح مسلمانان در هند را رقم زد و در ۱۰۳۳ بنارس فتح و معابد هندو ویران شدند. با وجود پنج سده و نیم سیطره اسلامی، جمعیت مسلمان هند اقلیت ماند که نشان‌دهنده استواری نظام فرهنگی و دینی هندوان و نیز نرمش دینی برخی حکمرانان مسلمان در برابر هندوان است. هندوئیسم و اسلام برخی ارزش‌های مشترک دارند؛ نظریه «نِرگون برهمن» (خدای بی‌صورت) در مکتب آدی شانکارا زمینه گفت‌وگو با سنت عرفانی اسلام را فراهم آورد. سید حسین نصر بخشی از آثارش را به نمایاندن همانندی‌های متافیزیکی ودانتا و عرفان اسلامی اختصاص داده‌است. | ## بخش 3: اسلام و دین‌های دیگر | اسلام و بودیسم بودیسم از دین‌های بزرگ جهان است که مفهوم آفریدگار ازلی را کنار نهاده‌است. گسترش اسلام جامعه بودایی باکتریا (جنوب ازبکستان و تاجیکستان و شمال‌غرب افغانستان کنونی) را تقریباً از میان برد. اندونزی که پیش‌تر اکثریتی بودایی داشت به‌شدت اسلامی شد، هرچند بودیسم هنوز در آنجا رواج دارد. فقها دربارهٔ شیوه برخورد با بودائیان اختلاف‌نظر داشته‌اند: آیا باید با آنان مانند اهل کتاب رفتار کرد یا به‌گونه‌ای متفاوت. اسلام و دین‌های آفریقایی در آفریقای جنوب صحرا نفوذ اسلام از سده یازدهم میلادی آغاز شد. سادگی شهادتین فرایند گرایش را آسان کرد و اسلام بهتر از دین‌های دیگر با رسوم محلی مانند چندهمسری سازگار بود. آیین‌پرستی مسلمانان آفریقایی گسترده‌تر از آن چیزی است که اسلام معمولاً می‌پذیرد؛ ارواح و اجنّه در کنار جنّ سنت اسلامی حضور دارند. دیدگاه‌های اسلامی دربارهٔ کثرت‌گرایی دینی قرآن در آیه ۴۸ سوره مائده می‌گوید اگر خدا می‌خواست همه مردم را یک امت قرار می‌داد اما مقصود او آزمودن هر گروه با آنچه به ایشان داده شده‌است.قرآن، ۵:۴۸ آیه ۴۶ سوره عنکبوت نیز مسلمانان را از مجادله با اهل کتاب جز به بهترین شیوه بازمی‌دارد و تأکید می‌کند «خدای ما و خدای شما یکی است.» قرآن یهودیان و مسیحیانی را که دین خود را تنها راه رستگاری می‌دانند نکوهش می‌کند و در آیات ۱۳۵ تا ۱۴۱ سوره بقره می‌گوید: «ما میان هیچ‌یک از پیامبران تفاوت نمی‌گذاریم.»قرآن، ۲:۱۳۵–۱۴۱ آیه ۶۴ سوره آل‌عمران نیز اهل کتاب را به سخنی مشترک فرامی‌خواند: «جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او قرار ندهیم.»قرآن، ۳:۶۴ باور بنیادین اسلام یکتاپرستی است و هرگونه بت‌پرستی محکوم شمرده می‌شود. مسلمانان بر این باورند که خداوند قرآن را برای آوردن صلح و هماهنگی به بشریت فرستاده‌است. اسلام معاصر و آزادی دین برخی کشورهای مسلمان‌نشین آزادی دین را رعایت می‌کنند: اندونزی و مالزی جمعیت قابل‌توجهی از هندوان، مسیحیان و بوداییان دارند. در سوریه نزدیک به ۲٫۲ میلیون مسیحی از حدود ۱۵ فرقه دینی و قومی زندگی می‌کنند و آزادی دین هم در قانون و هم در سنت تاریخی از دوره امویان رعایت شده‌است. پاکستان حوزه‌های انتخابیه جداگانه‌ای برای مسلمانان و غیرمسلمانان دارد و دو رئیس دادگاه عالی آن هندو و مسیحی بوده‌اند. در مقابل، برخی کشورهای اسلامی نسبت به اقلیت‌های دینی مدارای کمتری دارند: قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اسلام، مسیحیت، یهودیت و زرتشتیان را به‌رسمیت می‌شناسد و ۵ کرسی از ۲۷۰ کرسی مجلس به آنان اختصاص دارد. با این حال مقام‌های ارشد دولتی به مسلمانان اختصاص دارد، مدارس اقلیت‌ها باید مدیر مسلمان داشته باشند و دیه غیرمسلمان از نظر قانونی کمتر از مسلمان بود. در مصر، حکم ۱۶ دسامبر ۲۰۰۶ دیوان عالی اداری تنها اسلام، مسیحیت و یهودیت را دین‌های رسمی شناخت و عملاً هر دین دیگری را از جمله بهائیت نامشروع اعلام کرد. پیروان دیگر ادیان از دریافت مدارک شناسایی محروم شدند که به جنجال کارت شناسایی در مصر انجامید. در عربستان سعودی اسلام سنی دین رسمی است و هرگونه عبادت غیراسلامی رسماً ممنوع است. جزیه بر پایه فقه اسلامی، جزیه (به عربی: ) مالیاتی است که همه غیرمسلمانان ساکن دولت اسلامی جز ناتوانان و مستمندان باید بپردازند. ابویوسف در کتاب «الخراج» می‌نویسد «بر زنان و کودکان خردسال جزیه‌ای نیست.» در برابر پرداخت جزیه، غیرمسلمانان باید امنیت یابند، با مسلمانان برابر رفتار شوند و از حقوق شهروندی بهره‌مند گردند. دیدگاه غیرمسلمانان برنارد لوییس مدعی است که پیش از سده نوزدهم کسی به مسئله مدارا با غیرمؤمنان به‌شکل امروزی نمی‌اندیشید. برخی محدودیت‌های اجتماعی و حقوقی بر اهل ذمه تحمیل می‌شد که بسیاری از آن‌ها نمادین بود؛ آزاردهنده‌ترین آن‌ها لباس متمایزی بود که در بغداد بر ذمیان تحمیل شد، هرچند نه در قرآن و نه در سنت ذکری از آن نرفته‌است. | ## جمع‌بندی | لوییس می‌گوید با وجود منزلت فروتر ذمیان در دولت‌های اسلامی، وضع آنان در مقایسه با اقلیت‌های دینی در دولت‌های مسیحی پیشامدرن بهتر بود.