موضوع مقاله: نقد سوسیالیسم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نقد سوسیالیسم | مقدمه: نقد سوسیالیسم (که به آن ضد سوسیالیسم نیز گفته می‌شود) هرگونه نقد مدل‌های سوسیالیستی سازمان اقتصادی و امکان‌پذیر بودن آن‌ها و نیز پیامدهای سیاسی و اجتماعی اتخاذ چنین نظامی است. | ## بخش 1: نقد سوسیالیسم | برخی از نقدها، متوجه سوسیالیسم به عنوان یک سیستم نیستند، بلکه بیشتر جنبش سوسیالیستی، احزاب یا کشورهای موجود را سوژه قرار می‌دهند. برخی از منتقدان سوسیالیسم را مفهومی کاملاً نظری می‌دانند که باید از روی مبانی نظری (مانند مسئله محاسبه اقتصادی و بحث محاسبه سوسیالیستی) مورد نقد قرار گیرد، در حالی که برخی دیگر معتقدند که نمونه‌های تاریخی معینی وجود دارد و می‌توان آن‌ها را بر مبانی عملی مورد انتقاد قرار داد. از آنجا که مدل‌های زیادی از سوسیالیسم وجود دارد، بیشتر انتقادها معطوف به نوع خاصی از سوسیالیسم و تجربهٔ اقتصادهایی از نوع اتحاد جماهیر شوروی است که ممکن است به همهٔ اشکال سوسیالیسم اعمال نشود؛ زیرا مدل‌های مختلف سوسیالیسم با یکدیگر بر سر سؤالات مالکیت املاک، هماهنگی اقتصادی و چگونگی دستیابی به سوسیالیسم در تضادند. به گفتهٔ لودویگ فون میزس، اقتصاددان مکتب اتریش، یک سیستم اقتصادی که از پول، محاسبه مالی و قیمت‌گذاری در بازار استفاده نمی‌کند، قادر به ارزیابی مؤثر کالاهای سرمایه‌ای و هماهنگی تولید نیست و بنابراین سوسیالیسم غیرممکن است؛ زیرا پیش از هر چیز فاقد اطلاعات لازم برای انجام محاسبه اقتصادی است.Von Mises, Ludwig (1936) [1922]. بحث اصلی دیگری که علیه سیستم‌های سوسیالیستی مبتنی بر برنامه‌ریزی اقتصادی مطرح می‌شود، مبتنی بر استفاده از دانش پراکنده است. از این نظر سوسیالیسم غیرقابل اجراست؛ زیرا اطلاعات توسط یک نهاد مرکزی قابل جمع نیست و نمی‌تواند به‌طور مؤثر برای تدوین برنامه‌ای برای کل اقتصاد مورد استفاده قرار گیرد، زیرا انجام این کار منجر به تحریف یا نبود سیگنال‌های قیمتی می‌شود.F. اقتصاددانان دیگر مدل‌های سوسیالیسم مبتنی بر اقتصاد نئوکلاسیک را به دلیل اتکا به مفروضات نادرست و غیرواقعی تعادل اقتصادی و کارآیی پارتو نقد می‌کنند. برخی از فلاسفه نیز اهداف سوسیالیسم را مورد انتقاد قرار داده‌اند و معتقدند که برابری، تنوع‌های فردی را از بین می‌برد و ایجاد یک جامعهٔ برابر مستلزم اجبار شدید است.Self, Peter. لیبرال‌های اقتصادی و لیبرترین‌های راست، مالکیت خصوصی ابزار تولید و مبادله در بازار را موجوداتی طبیعی یا حقوقی اخلاقی می‌دانند که در درک آن‌ها از آزادی نقش اساسی دارد و پویایی اقتصادی سرمایه‌داری را تغییرناپذیر و مطلق می‌دانند. در نتیجه، آن‌ها مالکیت عمومی وسایل تولید و برنامه‌ریزی اقتصادی را ناقض آزادی می‌دانند. مسئله محاسبه اقتصادی، انتقادی به اقتصاد دستوری است که در برخی از اشکال سوسیالیسم وجود دارد. این مفهوم نخستین بار توسط اقتصاددان پروسی، هرمان هاینریش گوسن در سال ۱۸۵۴ مطرح شد. آنان استدلال می‌کنند که این انتقاد، خط بطلانی بر سوسیالیسم است و نشان می‌دهد که یک اقتصاد دستوری سوسیالیستی هرگز نمی‌تواند کارآمد باشد. این بحث در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ شدت گرفت و آن دوره توسط مورخان اقتصادی به عنوان «مناظره محاسبه سوسیالیستی» شناخته شده است. از آنجا که ابزار تولید توسط یک نهاد واحد کنترل می‌شود، تخمین قیمت کالاهای سرمایه‌ای در یک اقتصاد دستوری، غیرممکن خواهد بود. | ## بخش 2: نقد سوسیالیسم | استدلال او این بود که سوسیالیسم به دلیل مشکل محاسبه اقتصادی (عدم امکان انجام محاسبات اقتصادی لازم برای سازماندهی یک اقتصاد پیچیده توسط یک دولت سوسیالیستی) از نظر اقتصادی شکست خواهد خورد. میزس پیش‌بینی کرد که بدون اقتصاد بازار، عملاً هیچ سیستم قیمتی کارآمدی وجود نخواهد داشت. سیستمی که به نظر او برای دستیابی به تخصیص منطقی و کارآمد کالاهای سرمایه‌ای به مولدترین کاربردهایشان ضروری است. به گفتهٔ میزس، سوسیالیسم شکست خواهد خورد؛ زیرا تقاضا را نمی‌توان بدون قیمت‌ها شناخت. این استدلال‌ها توسط اقتصاددانان اتریشی بعدی مانند هایک و شاگردانش مانند هانس زنهولتس شرح و بسط داده شدند. تسلط مالکیت عمومی و عملکرد بازار با هم سازگار نیستند.» طرفداران سرمایه‌داری آزاد استدلال می‌کنند که اگرچه انحصارات خصوصی هیچ رقیب واقعی ندارند، امّا رقبای بالقوه زیادی آن‌ها را زیر نظر دارند و اگر خدمات ناکافی ارائه دهند یا مبلغ گزافی برای یک کالا یا خدمات دریافت کنند، سرمایه‌گذاران یک شرکت رقیب راه‌اندازی خواهند کرد. Stanford, CA از سوی دیگر، طرفداران نظریه آشوب استدلال می‌کنند که پیش‌بینی‌های دقیق بلندمدت برای سیستم‌های بسیار پیچیده‌ای مانند اقتصاد غیرممکن است. پیر-ژوزف پرودون مسائل محاسباتی مشابهی را در کتاب «ایده کلّی انقلاب در قرن نوزدهم» مطرح می‌کند، امّا او ترتیبات داوطلبانه خاصی را نیز پیشنهاد می‌کند که مستلزم محاسبه اقتصادی نیز هستند. لئون تروتسکی، از طرفداران سرسخت برنامه‌ریزی اقتصادی غیرمتمرکز، استدلال می‌کرد که برنامه‌ریزی اقتصادی متمرکز «بدون تجربه روزانه میلیون‌ها نفر، بدون بررسی انتقادی آن‌ها از تجربه جمعی خود و بدون بیان نیازها و خواسته‌هایشان، غیرقابل اجرا خواهد بود و نمی‌تواند در محدوده اماکن رسمی انجام شود» و «حتی اگر دفتر سیاسی از هفت نابغه جهانی، هفت مارکس یا هفت لنین تشکیل شده باشد، باز هم به تنهایی و با تمام تخیل خلاق خود قادر به اعمال سلطه بر اقتصاد ۱۷۰ میلیون نفر نخواهد بود.» در مقابل فقدان بازار، سوسیالیسم بازار را می‌توان به عنوان جایگزینی برای مدل سوسیالیستی سنتی در نظر گرفت. سرکوب دموکراسی اقتصادی و خودمدیریتی اقتصاد دستوری همچنین توسط برخی از چپ رادیکال مورد انتقاد قرار گرفته است. رابین هانل، اقتصاددان سوسیالیست لیبرترین، خاطرنشان می‌کند که حتی اگر برنامه‌ریزی مرکزی بر موانع ذاتی خود در برابر انگیزه‌ها و نوآوری غلبه کند، با این وجود، نمی‌تواند دموکراسی اقتصادی و خودمدیریتی را به حداکثر خود برساند که به اعتقاد او مفاهیمی هستند که از نظر فکری منسجم‌تر، سازگارتر و عادلانه‌تر از مفاهیم رایج آزادی اقتصادی هستند.Hahnel, Robin. تمامیت‌خواهی و ناکارآمدی برخی از منتقدان سوسیالیسم، سوسیالیسم را به جای اینکه نوعی ساختار اقتصادی-اجتماعی (مانند سنتی) بدانند، نوعی سازمان دولتی سیاسی قلمداد می‌کنند. این متفکران به‌طور کلّی از آنچه «دولت‌های سوسیالیستی» می‌نامند، انتقاد می‌کنند تا «سوسیالیسم». میلتون فریدمن استدلال می‌کرد که عدم فعالیت اقتصادی خصوصی، رهبران سیاسی را قادر می‌سازد تا به خود قدرت اجبار اعطا کنند، اختیاراتی که تحت یک سیستم سرمایه‌داری، در عوض توسط طبقهٔ سرمایه‌دار اعطا می‌شود، که فریدمن ترجیحش می‌داد. وینستون چرچیل در مبارزات خود علیه نامزد حزب کارگر، کلمنت اتلی، در انتخابات عمومی ۱۹۴۵، ادعا کرد که سوسیالیسم برای رسیدن به اهداف خود به روش‌های تمامیت‌خواهانه، از جمله پلیس سیاسی، احتیاج دارد.Alan O. | ## بخش 3: نقد سوسیالیسم | کشتارهای دسته‌جمعی بسیاری از مفسران جناح راست سیاسی به کشتارهای دسته‌جمعی در دوران رژیم‌های کمونیستی اشاره می‌کنند و آن را به عنوان کیفرخواستی علیه سوسیالیسم می‌دانند. کتاب سیاه کمونیسم یکی از مفصل‌ترین آثار عامه‌پسندی بوده که این نکته را مطرح کرده است. با این حال، مدافعان سوسیالیسم ادعا می‌کنند که کشتارهای دسته‌جمعی در رژیم‌های کمونیستی، نه ناشی از خود سوسیالیسم، بلکه انحرافاتی بوده‌اند که توسط رژیم‌های استبدادی خاص ایجاد شده بودند. روایت شاهدان عینی از نظام‌های سوسیالیستی بیش از یک قرن از ظهور رژیم‌های سوسیالیستی می‌گذرد. مرگ، شکنجه و تفتیش در اتحاد جماهیر شوروی، کره شمالی و ونزوئلا (برای نمونه) بر همه آشکار است؛ امّا رهبران این کشورها هرگز مثل مردمان خود رنج نمی‌کشند. میلوان جیلاس، پناهنده کمونیست اهل یوگسلاوی، در کتاب «گفت‌وگو با استالین» از برخوردهای شخصی متفاوت خود با استالین می‌گوید. چیزی که بلافاصله به ذهن متبادر می‌شود، این است که عمو جو (لقب جوزف استالین) عاشق ضیافت شام بود. اصرار و جسارت زیادی برای نوشیدن وجود داشت و بارها به سلامتی یکدیگر می‌نوشیدند.» مارت سالومای از استونی هم توضیح می‌دهد: «مردم باید صبح‌ها سر کار می‌رفتند و عصر به خانه بازمی‌گشتند؛ امّا فروشگاه‌های مواد غذایی از قبل خالی می‌شدند. انحصار دولت در تأمین مواد غذایی صرفاً کفاف نخبگان را می‌داد، امّا مردم در رنج و محنت بودند.» ویوریکا رابینسون از رومانی هم روایت می‌کند که هر روز به مدّت ۲ تا ۳ ساعت در صف فروشگاه مواد غذایی منتظر می‌ماند. بوریس راسین از لتونی می‌گوید که دولت کتاب‌های آشپزی قدیمی را می‌سوزاند تا ترکیباتی را که در تهیهٔ غذاها به کار می‌رفتند و دیگر در دسترس نبودند، از چشم مردم پنهان نگه دارد. یئونمی پارک، پناهنده اهل کره شمالی نیز از تجربیات دلخراش دوران کودکی‌اش از زندگی در این کشور می‌گوید. رشد او به دلیل سال‌ها سوءتغذیه متوقف شده، امّا او یکی از معدود افراد خوش‌شانسی است که موفق به فرار شده است. بسیاری از مردمان کره شمالی که در آن کشور زندگی می‌کنند، شبیه اسکلت‌های متحرک هستند. ونزوئلا، در فاصلهٔ بیش از ۱۴ هزار کیلومتری از کره شمالی با حکومتی کمونیستی، اوضاع مشابهی دارد. | ## جمع‌بندی | چنان‌که از تاریخ پیداست، در نظام‌های سوسیالیستی کسانی که در حلقهٔ خودی‌ها نیستند، رنج می‌کشند؛ امّا حلقهٔ ثروت و قدرت، سورچرانی دارند.