موضوع مقاله: پیشینه یهودیان در پرتغال | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیشینه یهودیان در پرتغال | مقدمه: یهودیان از دوران روم باستان در سرزمینی که اکنون پرتغال نامیده می‌شود ساکن بودند و در سده‌های میانه نقش برجسته‌ای در اقتصاد، سیاست و فرهنگ این کشور ایفا کردند. | ## بخش 1: پیشینه یهودیان در پرتغال | با صدور فرمان اخراج و تحمیل تغییر کیش در پایان سده پانزدهم و برپایی تفتیش عقاید پرتغالی در سده شانزدهم، بخش بزرگی از یهودیان پرتغال یا مجبور به ترک کشور شدند یا به‌ظاهر مسیحیت پذیرفتند و در نهان به آیین یهودی پایبند ماندند. در سده‌های شانزدهم و هفدهم، یهودیان پرتغالی به‌شماری از شهرهای اروپایی مانند آمستردام، آنتورپ و هامبورگ مهاجرت کردند و جامعه‌های نوینی پدیدآوردند که از راه شبکه‌های بازرگانی بین‌المللی با یکدیگر و با سرزمین مادری پیوند داشتند. امروزه جامعه‌های کوچک یهودی در لیسبون، پورتو و بِلمونتِ پرتغال فعالند و از سال ۲۰۱۵ قانونی به بازماندگان یهودیان سفاردی اخراج‌شده حق دریافت تابعیت پرتغال را می‌دهد. پیش از تأسیس پرتغال حضور یهودیان در شبه‌جزیره ایبری به دوران روم باستان و ایالت لوسیتانیا بازمی‌گردد، هرچند نخستین سند مستدل از وجود یهودیان در خاک پرتغال کنونی مربوط به سال ۴۸۲ میلادی است. بر پایه روایت‌های سنتی، دو خاندان سفاردی به نام‌های رودریگز و گرادیس پس از شورش بارکوخبا از یهودیه به ایبری مهاجرت کرده، نخست در پرتغال و سپس در اسپانیا ساکن شدند. در سال ۷۱۱ میلادی، فتح اسلامی شبه‌جزیره ایبری از نگاه بسیاری از یهودیان رهایی‌بخش بود و آغاز دوره‌ای دانسته شد که بعدها عصر طلایی فرهنگ یهودی نام گرفت. در اندلس اسلامی، یهودیان و مسیحیان (اهل ذمه) با پرداخت مالیات ویژه اجازه داشتند آزادانه آیین خود را به‌جا آورند و در جامعه‌های خودمختار زندگی کنند. از سده هشتم، پادشاهی‌های مسیحی شمال شبه‌جزیره ایبری (پادشاهی آستوریاس) نبرد درازمدتی را علیه حاکمان مسلمان آغاز کردند که به بازپس‌گیری اندلس شهرت یافت. بسیاری از یهودیان به سبب آشنایی با زبان عربی به‌عنوان جاسوس و دیپلمات در خدمت مسیحیان درآمدند و همین امر اندکی احترام برایشان به ارمغان آورد، هرچند پیشداوری‌ها همچنان پابرجا بود. دوره میانه پادشاهی نوبنیاد پرتغال با پیروزی مسیحیان در بازپس‌گیری سرزمین‌های جنوبی، آفونسوی یکم نخستین پادشاه پرتغال شد. او یحیی بن یحی سوم را به سمت ناظر گردآوری مالیات و نخستین خاخام‌باشی پرتغال برگزید (مقامی که همواره از سوی پادشاه پرتغال تعیین می‌شد). جامعه‌های یهودی پیش از آن نیز وجود داشتند؛ شهر لِیریا که آفونسوی یکم در ۱۱۳۵ بنیاد نهاد نمونه‌ای از گسترش یهودی‌نشینی است. منشورهایی که آفونسو در ۱۱۷۰ به بازرگانان غیرمسیحی لیسبون، آلمادا، پالمِلا و آلکاسِر اعطا کرد، آزادی عبادت و کاربرد قوانین سنتی را برای اقلیت‌های یهودی تضمین می‌کرد و نشان‌دهنده اهمیت یهودیان در اقتصاد شهری بود. سانشوی یکم نیز این سیاست را دنبال کرد و در ۱۱۸۹ جامعه یهودی را از شورشگران صلیبی محافظت نمود. با این حال در دوره پادشاهی دینیس یکم، روحانیان مسیحی با استناد به مصوبات چهارمین شورای لاتران فشار فراوانی بر یهودیان وارد آوردند، اما پادشاه موضعی آشتی‌جویانه حفظ کرد. اسحاق ابربانل خزانه‌دار آفونسوی پنجم بود و بسیاری دیگر در دیپلماسی و بازرگانی نام‌آور بودند. نقشه‌نگار یهودا کرسکز، ستاره‌شناس و ریاضی‌دان ابراهیم زاکوتو و دریانوردانی چون روئی فالِیرو و ژوزه ویزینیو از جمله این چهره‌ها بودند. ورود یهودیان اسپانیا پس از سقوط آخرین پادشاهی اسلامی گرانادا در ژانویه ۱۴۹۲، پادشاهان کاتولیک اسپانیا با صدور فرمان الحمرا در مارس همان سال، یهودیان را میان تغییر کیش فوری به مسیحیت یا ترک اسپانیا مخیر کردند. ژوآئو دوم پذیرش آنان را مشروط به پرداخت هشت کروزادو از هر نفر کرد و آهنگران و زره‌سازان نیمی از این مبلغ را می‌پرداختند. مأمورانی در پنج نقطه مرزی گمارده شدند تا مالیات را وصول و رسید صادر کنند؛ این رسیدها حکم گذرنامه داشتند. ششصد خانواده ثروتمند با قراردادی ویژه اجازه اقامت دائم یافتند، اما کسانی که توان پرداخت نداشتند برده شخصی پادشاه اعلام و میان اشراف پرتغال تقسیم شدند. | ## بخش 2: پیشینه یهودیان در پرتغال | در دسامبر ۱۴۹۶ فرمان داد همه یهودیان و مسلمانان تا اکتبر ۱۴۹۷ یا غسل تعمید بپذیرند یا کشور را ترک کنند. فرمان اخراج به‌زودی به فرمان تغییر کیش اجباری بدل شد و یهودیان از خروج از کشور بازداشته شدند و به‌زور تعمید یافتند. سفرهای دریایی پرتغال پیشرفت‌های علمی یهودیان پرتغال سهم مستقیمی در عصر اکتشافات داشت. واسکو دو گاما در ۱۴۹۷ جداول نجومی ابراهیم زاکوتو و اسطرلاب را در نخستین سفر دریایی به هند به کار برد و پس از آن کشتی‌های پرتغالی همچنان از این ابزارها برای رسیدن به مقاصد دوردستی چون برزیل و هند بهره می‌گرفتند. زاکوتو شاید در حماسه (لوزیادها) اثر لوئیس دکاموئش (۱۵۷۲) به‌صورت «پیرمرد ساحل رِستِلو» ظاهر شده باشد؛ شخصیتی کاساندراگونه که پیش از حرکت واسکو دو گاما جلو می‌آید و از خطرهای پیش رو هشدار می‌دهد. این تفسیر شاعرانه احتمالاً بر دیداری استوار است که گاسپار کورِیا میان واسکو دو گاما و زاکوتو در صومعه‌ای نزدیک ساحل بلم گزارش کرده‌است. ده‌ها هزار یهودی اسپانیایی به پرتغال گریختند و ژوآئو دوم در ازای پرداخت مالیات به آنان پناهندگی داد؛ اما پس از هشت ماه این پناهندگی لغو شد و یهودیانی که نرفته بودند برده اعلام شدند. در ۱۴۹۳ پادشاه چند صد کودک یهودی را به مستعمره تازه‌تأسیس سائوتومه فرستاد که بسیاری از آنان جان باختند. ژوآئو دوم در ۱۴۹۵ درگذشت و جانشین او مانوئل یکم در آغاز آزادی یهودیان را بازگرداند، اما در ۱۴۹۶ زیر فشار اسپانیا و کلیسا فرمان داد همه یهودیان یا مسیحی شوند یا بدون فرزندانشان کشور را تا اکتبر ۱۴۹۷ ترک کنند. این فرمان سرانجام به تغییر کیش اجباری انجامید و یهودیان پرتغال از خروج بازداشته و به‌زور تعمید داده شدند. کشتار لیسبون و برپایی دادگاه تفتیش در ۱۵۰۶ حدود ۲۰۰۰ نومسیحی در کشتار لیسبون به قتل رسیدند. تبعید اجباری به سائوتومه ادامه یافت و سرانجام تفتیش عقاید پرتغالی در ۱۵۳۶ رسماً برپا شد. دادگاه‌های تفتیش پرتغال همچون نمونه اسپانیایی بر ریشه‌کنی نومسیحیان (مارانوها) متمرکز بودند و دامنه کارشان به امپراتوری پرتغال شامل برزیل، دماغه سبز و هند پرتغالی نیز کشیده شد. بر پایه آمار هنری چارلز لی، میان سال‌های ۱۵۴۰ تا ۱۷۹۴ دادگاه‌های لیسبون، پورتو، کوئیمبرا و اوورا ۱۱۷۵ تن را زنده سوزاندند، ۶۳۳ تن را به‌صورت غیابی سوزاندند و ۲۹٫۵۹۰ تن را به کیفر دیگر محکوم کردند. داوید رئوبنی در ۱۵۲۵ داوید رئوبنی که ادعا می‌کرد فرمانده سپاهی یهودی در امپراتوری عثمانی است به پرتغال آمد و با تأیید پاپ از پادشاه پرتغال خواست مهمات جنگی در اختیارش بگذارد. حضور چندماهه او امیدهای مسیحایی را در میان نومسیحیان برانگیخت و به گرویدن شلومو مولخو انجامید که در نهایت به اخراج رئوبنی از کشور منجر شد. هنگامی که فلیپه دوم پادشاه اسپانیا در ۱۵۸۰ تاج پرتغال را نیز بر سر نهاد، فشار بر یهودیان پرتغال افزون شد. یهودیان پرتغالی که «عبرانیان ملت پرتغال» خوانده می‌شدند، به شهرهای بیرون از پرتغال مهاجرت کردند: هامبورگ، آنتورپ و به‌ویژه آمستردام که به «اورشلیم هلندی» شهرت یافت. بسیاری از آنان بازرگانان توانمندی بودند و شبکه تجاری بین‌المللی گسترده‌ای در جهان آتلانتیک پدیدآوردند. بخش بزرگی از یهودیان پرتغالی سرانجام به آمستردام، سالونیک، قسطنطنیه (استانبول)، فرانسه، مراکش، برزیل، کوراسائو و آنتیل مهاجرت کردند. ردپای آنان هنوز در برخی از این سرزمین‌ها دیده می‌شود؛ چنان‌که زبان لادینو همچنان در میان برخی جامعه‌های یهودی ترکیه زنده است، گویش‌های پرتغالی‌بنیاد در آنتیل هلند رواج دارد و کنیسه‌هایی مانند اسنوگای آمستردام و کنیسه بویس مارکز در لندن یادگار همین جامعه‌ها هستند. | ## بخش 3: پیشینه یهودیان در پرتغال | یهودیان و مسیحیان غیرکاتولیک از مهارت‌های عددی بالاتری نسبت به اکثریت کاتولیک برخوردار بودند که ممکن است ناشی از تأکید آموزه‌های یهودی بر آموزش و الزامی‌بودن خواندن تورات برای مردان باشد. حتی وقتی مردان یهودی مجبور شدند پیشه‌های شهری ماهرانه خود را رها کنند، برتری محاسباتی‌شان همچنان پابرجا ماند. با این حال در دوران تفتیش عقاید، به دلیل جداسازی اجباری و مهاجرت یهودیان، سرریز این مهارت‌ها به جامعه پیرامون بسیار اندک بود و به زیان توسعه اقتصادی تمام شد. یهودیان مخفی و جامعه بلمونت با وجود آزار شدید، شماری از نومسیحیان یهودی‌تبار در پرتغال ماندند. بسیاری از آنان تنها به‌ظاهر مسیحی شده بودند و در نهان آیین یهودی را به‌جا می‌آوردند. این یهودیان مخفی (نومسیحیان) همواره زیر نظر تفتیش عقاید بودند و سرانجام بیشترشان در سده‌های بعد کشور را ترک کردند و آشکارا به آیین یهودی بازگشتند. اما گروه کوچکی از یهودیان بلمونت راه دیگری برگزیدند و با درون‌همسری و کمترین تماس با جهان بیرون، آیین خود را در نهان نگاه داشتند. این جامعه تا روزگار معاصر پایدار مانده و در سال‌های اخیر پیوندهای خود را با جامعه جهانی یهود بازبرقرار کرده و اکنون در کنیسه‌ای عمومی با ربی رسمی عبادت می‌کند. یهودیان سرشناس مهاجر از نامدارترین بازماندگان یهودیان پرتغالی در سرزمین‌های دیگر می‌توان به فیلسوف باروخ اسپینوزا (از خاندان بنتو دِ اسپینوزا)، ربی شلومو مولخو، ربی مناشه بن اسرائیل، آوریل دا کاستا (پیشگام نقد نوین کتاب مقدس) و اقتصاددان کلاسیک دیوید ریکاردو اشاره کرد. دوره نوین سده نوزدهم با پایان تفتیش عقاید، شماری از خاندان‌های ثروتمند سفاردی پرتغالی‌تبار از مراکش و جبل‌الطارق به پرتغال بازگشتند؛ از جمله خاندان‌های رواح، بنساوده، آناهوری، آبِکاسیس و بوزاگلو. نخستین کنیسه‌ای که پس از سده پانزدهم در پرتغال ساخته شد، کنیسه لیسبون بود که در ۱۹۰۴ گشایش یافت. از ۱۹۳۲ پرتغال زیر حکومت ملی‌گرایانه آنتونیو سالازار قرار داشت، اما ملی‌گرایی پرتغالی بر نژاد استوار نبود. سالازار در ۱۹۳۴ آرمان‌های نوکافرانه ضد بشری را که نژادی را می‌ستودند رد کرد و در ۱۹۳۷ کتابی منتشر ساخت که در آن آرمان‌های پشت قوانین نورنبرگ را نکوهش می‌کرد. در ۱۹۳۸ او تلگرامی به سفارت پرتغال در برلین فرستاد و تأکید کرد قوانین پرتغال هیچ تمایزی بر پایه نژاد روا نمی‌دارد و شهروندان یهودی پرتغال نباید مورد تبعیض قرار گیرند. پورشگر یاد واشم، آوراهام میلگرام، اظهار داشته‌است که یهودستیزی نوین «حتی نتوانست جای پایی در پرتغال بیابد» در حالی که در سراسر اروپای اوایل سده بیستم رو به تندی و نژادپرستی نهاده بود. دولت پرتغال همزمان اعلام نمود که اتحاد پرتغال و انگلستان همچنان پابرجاست، اما چون بریتانیا کمک نظامی نخواسته بود پرتغال بی‌طرف خواهد ماند. از دید بریتانیا، بی‌طرفی پرتغال برای جلوگیری از ورود اسپانیا به جنگ در کنار محور ضروری بود. در این دوره پرتغال به پناهگاه و به‌ویژه گذرگاه ترانزیت برای یهودیان فراری از اروپای تحت اشغال نازی تبدیل شد. قانون تابعیت سفاردی (۲۰۱۵) در ۲۰۱۵ پرتغال قانون ویژه‌ای (شماره 30-A/۲۰۱۵) را تصویب کرد که بر پایه آن بازماندگان یهودیان سفاردی اخراج‌شده از ۱۴۹۷ حق دریافت تابعیت پرتغال را از راه ثبت‌نام دارند. پائولا تِشِیرا دا کروز، وزیر دادگستری وقت، اعلام کرد این اقدام با توجه به اشتباه تاریخی عادلانه است هرچند بسیار دیر صورت می‌گیرد. شبکه محله‌های یهودی (رِدِ دِ ژودیاریاش) اتحادیه‌ای از شهرها و روستاهای پرتغال است که در آنها جامعه‌های یهودی تاریخی وجود داشته یا دارد. | ## جمع‌بندی | این نهاد در ۱۷ مارس ۲۰۱۱ با مرکزیت بلمونت تأسیس شد و هدفش بازاریابی گردشگری یکپارچه و حفظ آگاهی دربارهٔ پیشینه دراز یهودیان در پرتغال است.