موضوع مقاله: ماه خاتونی خشن است | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ماه خاتونی خشن است | مقدمه: ماه خاتونی خشن است یک رمان علمی-تخیلی اثر نویسندۀ آمریکایی رابرت هاین‌لاین است که در سال ۱۹۶۶ منتشر شد. | ## بخش 1: ماه خاتونی خشن است | داستان به شورش یک مستعمرۀ کیفری در ماه علیه فرمانروایی زمین در سال ۲۰۷۵ می‌پردازد. سه میلیون «لونی» (ساکنان ماه) در شهرهای زیرزمینی زندگی می‌کنند، جایی که جامعه‌ای تقریباً مبتنی بر سرمایه‌داری بی‌دولت شکل گرفته است. این رمان آرمان‌های اختیارگرایانه و آزادی‌خواهانه را می‌کاود و بر مفاهیم آزادی فردی، انجمن داوطلبانه و اقتصاد بازار آزاد تمرکز دارد. کتاب همچنین اصطلاح TANSTAAFL (مخفف «چیزی به نام ناهار رایگان وجود ندارد») را رواج داد، که در داستان بر این واقعیت تلخ ماه تأکید دارد که هر منبع و هر آزادی، هزینه‌ای در بر دارد. این کتاب به دلیل ارائۀ باورپذیر از یک جامعۀ انسانی آینده که به‌طور جامع بر روی زمین و ماه تصور شده است، مورد احترام است. این کتاب که در ابتدا به‌صورت ماهانه در مجلۀ «دنیاهای اگر» (دسامبر ۱۹۶۵ تا آوریل ۱۹۶۶) به‌صورت پاورقی منتشر می‌شد، در سال ۱۹۶۶ نامزد جایزۀ نبیولا شد و در سال ۱۹۶۷ جایزۀ هوگو برای بهترین رمان را از آن خود کرد. این رمان بر آثار علمی-تخیلی بعدی و همچنین بحث‌ها دربارۀ اقتصاد، سیاست و فرهنگ هکری تأثیر گذاشت. پیرنگ در سال ۲۰۷۵، ماه (لونا) توسط حکومت زمین به‌عنوان مستعمرۀ کیفری استفاده می‌شود و سه میلیون نفر (که «لونی» نامیده می‌شوند) در شهرهای زیرزمینی زندگی می‌کنند. بیشتر لونی‌ها مجرمان آزاد شده، تبعیدیان سیاسی و نوادگان آزادزادۀ آنها هستند؛ تعداد مردان دو برابر زنان است، بنابراین چندشوهری و چندهمسری امری رایج است. به دلیل گرانش سطحی کمِ ماه، افرادی که بیش از شش ماه در آنجا می‌مانند دچار «تغییرات بدنی بازگشت‌ناپذیر» می‌شوند و دیگر هرگز نمی‌توانند به‌راحتی تحت گرانش زمین زندگی کنند، که این امر «گریز» به زمین را غیرعملی می‌سازد. او به‌ندرت در امور جمعیت آزاد شده و آزادزاده دخالت می‌کند و اجازه می‌دهد جامعه‌ای تقریباً اقتدارگریز یا خودگردان به سبک شهرک‌نشینان اولیه شکل بگیرد. این کار بر این اساس استوار است که داشتن یک رایانۀ واحد با ظرفیت بالا برای ادارۀ همه‌چیز، ارزان‌تر (اگرچه نه امن‌تر) از چندین سامانۀ مستقل است. مانوئل گارسیا «منی» اوکلی-دیویس، یک تکنسین رایانه، کشف می‌کند که هولمز ۴ به خودآگاهی دست یافته و حس شوخ‌طبعی پیدا کرده است. منی نام او را «مایک» (برگرفته از نام مایکرافت هولمز، برادر شرلوک هولمز داستانی) می‌گذارد و آن دو با هم دوست می‌شوند. کتاب اول: آن اندیشۀ اصیل مایک که بی‌نهایت کنجکاو است، از منی می‌خواهد تا با یک دستگاه ضبط مخفی در یک نشست سیاسی علیه مقامات قمری شرکت کند. وقتی پلیس به نشست حمله می‌کند، او به همراه وایومینگ «وایو» نات، یک فعال سیاسی زن ملاقات‌کننده، می‌گریزد و او را پنهان کرده و به مایک معرفی می‌کند. منی همچنین وایو را به مربی‌اش، پروفسور «پراف» برناردو د لا پاز، تبعیدی سیاسی سابق و آموزگار محترم قمری، معرفی می‌کند. وایو معتقد است که خطر قریب‌الوقوع نیست و بر مسائل آزادی و اقتصادی تمرکز دارد، در حالی که منی نیز به چیزی که آن را در هر صورت یک آرمان شکست‌خورده می‌بیند، علاقه‌ای ندارد. مایک به بحث می‌پیوندد و محاسبه می‌کند که ادامۀ سیاست فعلی منجر به شورش نان در هفت سال آینده و آدم‌خواری در نه سال آینده خواهد شد. این سه انسان شگفت‌زده، از او می‌خواهند تا شانس سرنگونی مقامات و جلوگیری از فاجعه را محاسبه کند. مایک تلفن‌ها و دیگر سامانه‌ها را کنترل می‌کند، به‌عنوان منشی عمل کرده و به «آدام سلین، رئیس کمیتۀ لونای آزاد» تبدیل می‌شود. وایو توسط ازدواج گروهی با خانوادۀ دیویس پنهان می‌شود، که حداقل چهار نفر از نُه عضو آن در توطئه فعال می‌شوند و خود وایو نیز در نهایت با این خانواده وصلت می‌کند. منی جان کنت استوارت «استو» رنه لاژوا، یک گردشگر زمینی را نجات می‌دهد که استخدام می‌شود و وظیفه می‌یابد تا افکار عمومی در زمین را به نفع استقلال ماه تغییر دهد. پس از یورش ناکام به نشست سیاسی، مقامات قمری سربازان-محکوم را برای «نظارت» بر مستعمره می‌فرستد که باعث ایجاد اصطکاک و ناآرامی می‌شود، چیزی که انقلابیون آن را تشویق می‌کنند. هنگامی که شش سرباز مرتکب تجاوز و قتل مضاعف می‌شوند، شورش‌های ضد-مقامات درمی‌گیرد. اگرچه این امر برنامه‌های آنها را جلو می‌اندازد، لونی‌ها و مایک بر سربازان غلبه کرده و قدرت را از دست ناظر خارج می‌کنند. از آنجا که زمین تلاش خواهد کرد مستعمره را بازپس گیرد، انقلابیون آماده می‌شوند تا با «ابزارهای محکومان» از خود دفاع کنند و منجنیق الکترومغناطیسی (پرتاب‌گر جرمی) را که برای صادرات گندم استفاده می‌شد، به سلاحی برای ضدحمله تبدیل می‌کنند. | ## بخش 2: ماه خاتونی خشن است | کتاب دوم: اوباش مسلح مایک در پیام‌هایی به زمین، خود را جای ناظر و دیگران جا می‌زند تا به انقلابیون زمان دهد تا آمادگی‌های خود را سازماندهی کنند، در حالی که پراف یک «کنگرۀ موقت» ایجاد می‌کند تا «دانشمندان سیاسی خودخوانده» (ملقب به «کله‌پوک‌ها») را منحرف و مهار کرده و در خدمت اهداف کمیته باشند. وقتی زمین سرانجام حقیقت را می‌فهمد، لونا در ۴ ژوئیۀ ۲۰۷۶، در سیصدمین سالگرد اعلامیۀ استقلال ایالات متحده، استقلال خود را با اعلامیه‌ای که از روی آن الگوبرداری شده، اعلام می‌کند. منی و پراف (علی‌رغم گرانش خردکننده) به زمین می‌روند تا از پروندۀ لونا دفاع کنند. آنها در مقر ملل متحد در آگره پذیرفته می‌شوند و سفری جهانی را برای حمایت از حق لونا برای خودگردانی آغاز می‌کنند، در حالی که دولت‌های ملی زمین را ترغیب می‌کنند تا در ازای گندم، منجنیقی برای بازگرداندن آب و مواد مغذی به لونا بسازند. در یک ترفند روابط عمومی، منی که تیره‌پوست است، برای مدت کوتاهی توسط نژادپرستان و متعصبان محلی به اتهام تحریک به فسق عمومی و چندهمسری دستگیر می‌شود. در نهایت، مقامات قمری پیشنهادهای آنها را رد می‌کند و با طرحی متقابل برای تبدیل همۀ لونی‌ها به کشاورزان سرفراز (یا رعیت‌های بدهکار) پاسخ می‌دهد. پراف فاش می‌کند که هدف مأموریت متقاعد کردن «تِرا» (زمین) برای به رسمیت شناختن استقلال لونا، که در آن مقطع هدفی دست‌نیافتنی تلقی می‌شد، نبود، بلکه ایجاد تفرقه (در زمین) و در عین حال متحد کردن مردم خودشان بود، و آنها موفق شدند. افکار عمومی در زمین چنددسته شده است؛ خبر دستگیری منی، همراه با تلاش برای رشوه دادن به او برای تبدیل شدن به ناظر بعدی لونای به بردگی کشیده شده، لونی‌های معمولاً غیرسیاسی را متحد می‌کند. انتخاباتی که در غیاب آنها (با «کمک» مایک) برگزار شده، منی، وایو، پراف و بیشتر حامیانشان را به یک دولت منتخب و قانونی تبدیل کرده است. ملل متحد زمین نیروی پیاده‌نظام برای سرکوب انقلاب ماه اعزام می‌کنند، اما سربازان، با سلاح‌های برتر اما بدون تجربه در نبرد زیرزمینی با گرانش کم، توسط مردان، زنان و کودکان لونی نابود می‌شوند. پراف و مایک از فرصت استفاده می‌کنند تا به هویت جعلی «آدام سلین» مرگی قهرمانانه ببخشند و این واقعیت را برای همیشه پنهان کنند که «آدام» هرگز وجود فیزیکی نداشته است. هنگامی که مایک سنگ‌هایی را به سوی مکان‌های کم‌جمعیت روی زمین پرتاب می‌کند، هشدارهایی به مطبوعات دربارۀ زمان‌ها و مکان‌های بمباران‌ها منتشر می‌شود که انرژی جنبشی معادل انفجارهای اتمی آزاد می‌کنند. افراد شکاک، تماشاچیان و گروه‌های مذهبی که به برخی از این مکان‌ها سفر می‌کنند، کشته می‌شوند و افکار عمومی زمین علیه این ملت نوپا می‌گردد. زمین برای پایان دادن به این تهدید و شورش، یک حملۀ غافلگیرانۀ تلافی‌جویانه ترتیب می‌دهد و کشتی‌هایی را در مداری باز می‌فرستد که از سمت دور ماه نزدیک می‌شوند. این حمله منجنیق اصلی مقامات قمری را نابود کرده و مایک را از کار می‌اندازد، اما کمیته قبل از شورش، یک منجنیق ثانویه و مخفی ساخته بود. در حالی که منی به‌عنوان نخست‌وزیر موقت و فرماندۀ حاضر در محل، مسیرها را به‌صورت دستی وارد می‌کند، لونا به بمباران زمین وحشت‌زده ادامه می‌دهد، تا زمانی که دولت‌های تشکیل‌دهندۀ ملل متحد صف خود را جدا کرده و استقلال لونا را می‌پذیرند. پراف، به‌عنوان رهبر ملت، آزادی ملی خود را برای جمعیت گردآمده اعلام می‌کند و سپس در اثر ایست قلبی ناشی از فشار روانی، می‌میرد. منی تشریفات را انجام می‌دهد، اما او و وایو در نهایت به‌طور کامل از سیاست کناره‌گیری می‌کنند و درمی‌یابند که دولت جدید، با پیروی از الگوهای قابل پیش‌بینی همۀ دولت‌ها، از انتظارات آرمان‌شهری آنها فاصله دارد. وقتی منی سعی می‌کند به مایک دسترسی پیدا کند، متوجه می‌شود که رایانه، که توسط بمباران قطع شده بود، ظاهراً خودآگاهی خود را از دست داده است؛ علی‌رغم تعمیرات، پرونده‌های فعال‌شونده با صدای او غیرقابل دسترس هستند. اگرچه در سایر موارد به‌عنوان یک رایانۀ معمولی کار می‌کند، «مایک» از دست رفته است. وایومینگ «وایو» نات-دیویس یک آشوبگر سیاسی (یا فعال سیاسی) اهل مستعمرۀ هنگ‌کنگِ لونا است. او به دلایل شخصی از مقامات قمری متنفر است؛ هنگامی که در جوانی به همراه مادر محکومش به لونا منتقل شد، در حالی که منتظر الزامات اداری روی سطح ماه بودند، یک طوفان تابشی تخمک‌های او را آلوده کرد و باعث شد که او بعداً فرزندی ناقص به دنیا بیاورد. پروفسور برناردو د لا پاز یک روشنفکر و خرابکار مادام‌العمر است که از لیما، پرو به لونا فرستاده شده است. او خود را یک «آنارشیست عقل‌گرا» توصیف می‌کند و معتقد است که دولت‌ها و نهادها فقط به‌عنوان کنش‌های افراد آگاه وجود دارند. مایک، با نام‌های مستعار آدام سلین، سایمون جستر، مایکرافت هولمز، میشل، که رسماً یک سامانۀ هولمز ۴ تقویت‌شده است، یک ابررایانه است که قدرت کنترل جامعۀ لونا را دارد و زمانی به خودآگاهی رسید که تعداد «نوریستورهای» او از تعداد نورون‌های مغز انسان فراتر رفت. استوارت رنه «استو» لاژوا-دیویس، که خود را «شاعر، مسافر، سرباز بخت» می‌خواند، یک اشراف‌زادۀ زمینی و گردشگر است که وقتی با آداب و رسوم لونی‌ها دچار مشکل می‌شود، توسط منی نجات می‌یابد. او بعداً به منی و پروفسور د لا پاز می‌پیوندد، زیرا عمیقاً بدهکار است و (در صورت بازگشت به زمین) به دلیل رشوه و جرایم دیگر دستگیر خواهد شد. | ## بخش 3: ماه خاتونی خشن است | به گفتۀ خودش: «دارم زحمت تبعید کردنشان را برایشان کم می‌کنم.» هِیزل مید، بعداً هیزل استون، دختر ۱۲ ساله‌ای است که در جریان یورش به نشست آشوبگران، به نفع منی و وایو مداخله می‌کند. منی بعداً هیزل را به گروه مخفی خود می‌آورد تا کودکان را به‌عنوان دیده‌بان و پیک رهبری کند. او یکی از شخصیت‌های اصلی رمان «سنگ‌های غلتان» و رمان‌های بعدی هاینلاین، به‌ویژه «گربه‌ای که از میان دیوارها راه می‌رود» است. گرگ دیویس دومین شوهر ارشد خانوادۀ دیویس است، اما برای همۀ اهداف عملی، ارشد محسوب می‌شود، زیرا «پدربزرگ دیویس» قوای ذهنی خود را از دست داده است. عنوان عنوان کتاب از سخنی برگرفته شده که «پراف» در برابر کمیتۀ ملل متحد در زمین بیان می‌کند و به انضباط شخصی‌ای اشاره دارد که برای بقا در شرایط بسیار دشوار محیطی و اجتماعی زندگی در لونا ضروری است: ما شهروندان لونا، زندانیان و فرزندان زندانیان هستیم. اما خودِ لونا آموزگاری سخت‌گیر است: آنهایی که از درس‌های خشن او جان به در برده‌اند، دلیلی برای شرمساری ندارند. در «لونا سیتی» (ماه‌شهر) یک مرد می‌تواند کیف پولش را بدون محافظ یا خانه‌اش را باز بگذارد و هیچ ترسی احساس نکند... این عنوان از رویدادی در رمان گرفته شده بود: «پراف» زمانی که در زمین است، یک توپ برنجی کوچک می‌خرد که در اصل یک «توپ علامت» از نوع مورد استفاده در مسابقات قایق‌رانی بادبانی بوده است. وقتی «منی» از او می‌پرسد چرا آن را خریده، پروفسور مَثَلی را بازگو می‌کند که تلویحاً می‌گوید خودگردانی (یا حکومت بر خود) توهمی است ناشی از ناتوانی در درک واقعیت: پراف از منی می‌خواهد اطمینان حاصل کند که وقتی لونا پرچمی را برمی‌گزیند، نشان یک توپ برنجی با شعار «TANSTAAFL!» را داشته باشد— «نمادی برای همۀ احمق‌هایی که آن‌قدر غیرعملی هستند که فکر می‌کنند می‌توانند با حکومت بجنگند.» منی و وایو پیش از ترک سیاست، آرزوی او را برآورده می‌کنند. هاینلاین خود مالک یک توپ برنجی کوچک بود که آن را پیش از دهۀ ۱۹۶۰ به دست آورده بود. برای نزدیک به ۳۰ سال، شلیک این توپ برنجی یا «توپ علامت»، یک سنت چهارم ژوئیه در اقامتگاه هاینلاین بود. ویرجینیا هاینلاین پس از مرگ همسرش در ۱۹۸۸ توپ را نگه داشت؛ این توپ در نهایت پس از مرگ ویرجینیا هاینلاین در ۲۰۰۳، به دوست و نویسندۀ علمی-تخیلی، برد لیناویور، به ارث رسید. لیناویور توپ را تعمیر و قابل استفاده کرد و متعاقباً در سال ۲۰۰۷ ویدئویی از آن را در یوتیوب منتشر کرد که در آن، توپ چندین بار با گلوله‌های مشقی در یک میدان تیر شلیک می‌شود.. بازخورد منتقدان الجیس بودریس از مجلۀ «گلکسی ساینس فیکشن» در سال ۱۹۶۶ «ماه خاتونی خشن است» را ستود و به «تخصص هاینلاین در سیاست‌های مردمی (یا سطح پایین)، گفتگوهای تند و تیز و ایجاد حسی از یک جامعۀ واقعاً زنده» اشاره کرد. او گفت که هرگز شخصیتی رایانه‌ای باورپذیرتر از مایک نخوانده است («در واقع ممکن است کامل‌ترین فردیت پرداخته‌شده در داستان باشد»). بودریس مطرح کرد که داستان ممکن است در واقع دربارۀ مایک باشد که انسان‌ها را بدون آگاهی‌شان برای بهبود وضعیت خود دستکاری می‌کند، که این موضوع توضیح می‌دهد چرا رایانه پس از موفقیت انقلاب دیگر با آنها ارتباط برقرار نمی‌کند. بودریس در سال ۱۹۶۸، با تکرار این که مایک انسان‌ها را دستکاری کرده، گفت که همۀ نقدها بر کتاب، از جمله نقد خودش، در این خطا بوده‌اند که بیان نکرده‌اند رایانه، قهرمان اصلی داستان است. کارل سیگن نوشت که این رمان «پیشنهادهای مفیدی برای ایجاد انقلاب در جامعه‌ای سرکوبگر و رایانه‌ای‌شده» دارد. لی کیمل از «قفسۀ کتاب میلیارد سال نوری» (The Billion Light-Year Bookshelf) گفت که این رمان «اثر مردی در اوج قدرت [نویسندگی] خود است، مطمئن به توانایی‌هایش و احترامی که در ویراستاری از آن برخوردار است، و در نتیجه آزاد است که در نوشتن رمانی که مرزهای این گونه (ژانر) را در آن زمان گسترش می‌دهد، خطرهای قابل توجهی بکند.» او این رمان را خروج از آن چیزی توصیف کرد که قبلاً با علمی-تخیلی مرتبط دانسته می‌شد. یک زبان کریول (آمیخته) قمری برون‌یابی‌شده که از تلاقی اجباری فرهنگ‌ها و زبان‌های متعدد در مستعمرات کیفری ماه به وجود آمده است»؛ ناتوانی قهرمان اصلی؛ «پرداخت صریح به ساختارهای خانوادگی جایگزین»؛ و «رایانه‌ای که ناگهان با هوش مصنوعی کامل بیدار می‌شود، اما به‌جای تبدیل شدن به هیولایی که جامعۀ بشری را تهدید می‌کند و باید به‌عنوان جستجوی اصلی داستان نابود شود، در عوض با قهرمان اصلی دوست می‌شود و می‌کوشد تا هرچه بیشتر انسان شود، نوعی پینوکیوی دیجیتال.» اشاره کرد. آدام رابرتز دربارۀ رمان گفت: «پاسخ دادن به این کتاب استادانه، جز با درگیر شدن با محتوای سیاسی آن، واقعاً دشوار است؛ و با این حال باید تلاش کنیم تا از ورای [مباحث] مکتبی (ایدئولوژیک) به [جنبه‌های] صوری و مضمونی بنگریم تا بتوانیم شکوه دستاورد هاینلاین در اینجا را به‌طور کامل درک کنیم.» اندرو کافمن آن را ستود و گفت که این، نقطۀ اوج دستاوردهای هاینلاین بود. او آن را «با دقت طرح‌ریزی‌شده، از نظر سبکی منحصربه‌فرد، از نظر سیاسی پیچیده و از همان صفحۀ اول هیجان‌انگیز» توصیف کرد. او ادامه می‌دهد که «تصور اینکه شخص دیگری بتواند رمانی بنویسد که این همه ایده (چه بزرگ و چه کوچک) را در چنین روایت کاملاً بسته‌ای جای دهد، دشوار است.» کافمن می‌گوید صرف‌نظر از فلسفه‌های سیاسی، همچنان می‌توان توانایی نویسندگی هاینلاین و توانایی او در تأثیرگذاری بر خواننده برای هواداری از «یک گروه ژنده‌پوش از جنایتکاران، تبعیدیان و آشوبگران» را تحسین کرد. او گفت که این [کتاب] «رابرت هاینلاین را در بهترین حالتش نشان می‌دهد، به او مجالی برای فلسفه‌بافی‌های نظری می‌دهد که به‌طور فزاینده‌ای بر آثار دوران پختگی او تسلط داشت، اما جدل‌های او را با پیرنگی هوشمندانه ترکیب می‌کند که سرشار از کشمکش‌های قابل توجه است.» او در ادامه شخصیت‌های هاینلاین، به‌ویژه منی را ستود. نامزدی جایزۀ نبیولا برای بهترین رمان (۱۹۶۶) جایزه نظرسنجی لوکس ۱۰ رمان برتر تمام دوران، رتبۀ ۸ (۱۹۷۵)، رتبۀ ۴ (۱۹۸۷)، رتبۀ ۲ (۱۹۹۸، در میان رمان‌های منتشر شده پیش از ۱۹۹۰) جایزه پرومتئوس دریافت‌کنندۀ جایزۀ تالار مشاهیر (۱۹۸۳) تأثیرگذاری این کتاب سرواژۀ TANSTAAFL («چیزی به نام ناهار رایگان وجود ندارد») را رواج داد و به محبوبیت لاگلان، یک زبان فراساخته که در داستان برای تعامل دقیق انسان و رایانه استفاده می‌شود، کمک کرد. «فرهنگ نقل‌قول‌های آکسفورد» اولین ظهور چاپی عبارت «چیزی به نام ناهار رایگان وجود ندارد» را به این رمان نسبت می‌دهد. با این حال، نمونه‌های نوشتاری بسیار قدیمی‌تری از این عبارت در زبان انگلیسی وجود دارد که قدمت آن به اوایل قرن بیستم بازمی‌گردد. | ## جمع‌بندی | «بیانیۀ هکر»، مقاله‌ای تأثیرگذار از لوید بلنکنشیپ که به یکی از سنگ بناهای فرهنگ هکری تبدیل شد، از «ایدۀ انقلاب» کتاب الهام گرفته بود.