موضوع مقاله: نقد آیین زرتشتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نقد آیین زرتشتی | مقدمه: زرتشت در اوایل سدهٔ نوزدهم، یک مبلغ مسیحی مستقر در هند بریتانیا، با نام جان ویلسون، ادعا کرد که زرتشت هرگز مأموریت حقیقی الهی نداشته است (یا هرگز چنین نقشی را ادعا نکرده است)، او هرگز معجزه نکرده یا پیشگویی نکرده است و داستان زندگی او تنها برداشتی از افسانه‌ها و داستان‌های نسبتاً مدرن است. | ## بخش 1: نقد آیین زرتشتی | خدایان یَشت از نظر لغوی هم ریشه با کلمهٔ یسن است و معنی تحت‌اللفظی آن نیز پرستش و نیایش است. یشت‌ها سرودهایی هستند که عموماً به ستایش خدایان قدیم ایرانی مانند مهر، ناهید و تیشتر و غیره اختصاص دارند. منتقدان اغلب ادعا می‌کنند که زرتشتیان دیگر خدایان و عناصر طبیعت مانند آتش را با یک دعا، یعنی سرود آتش (آتش نیایش) می‌پرستند.می‌گویم: تو را می‌خوانم، ای آتش، ای پسر اهورا مزدا با همه آتش و میترا.برخی از منتقدان، زرتشتیان را به دوگانگی متهم می‌کنند و این که آنها فقط در دوران معاصر ادعای یکتاپرستی داشتند تا با تأثیر شدید اندیشهٔ مسیحی و غربی مقابله کنند که «یکتاپرستی را به عنوان برترین زمینه الهیات تمجید می‌کرد». این دین به مرکزیت خدای زمان زُروان است که به گفته زروانیان، اهورامزدا و اهریمن، دو برادر همزاد، از او به وجود آمده‌اند. زروانیان ابتدا از مزدیسنان (زرتشتیان) بودند اما در باورهای خود با دیگر مزدیسنان دچار انشعاباتی شده و از آیین مزدیسنا خارج شدند. آیین زروانی صورتی از مزدیسنا است ولی مسلماً زرتشتی نیست.دین‌های ایران باستان، هنریک ساموئل نیبرگ، ص ۳۸۸ در این باور، باورمندان به تجسمِ زروان، اهورامزدا و دیگر عناصرِ اصلیِ مزدیسنا روی آورند. در برخی از نوشته‌های زبان پهلوی از زُروان به صورت موجودی برتر از اورمزد سخن رفته است اما در گات‌ها زُروان اهمیتی ندارد. برخی از دانشمندان جنبشی را که موجب پدید آمدن آیین زروانی شده است مربوط به دوران اشکانی و ساسانی می‌داننداساطیر و فرهنگ ایران در نوشته‌های پهلوی، رحیم عفیفی، ص ۵۳۹ و برخی دیگر آیین زروانی را دین مغان مادی پیش از فرارسیدن دین زرتشت پنداشته‌اند. مانی با اقتباس از افکار زرتشتی زمان خود نام زروان را به خدای بزرگ که به تصور او خود صاحب دو فرزند بود به کار برده است و در واقع در وجود زروان دوگانگی مزدایی به وحدت تبدیل می‌شود. از این رو بعضی از محققان آیین زروانی را گونه‌ای یکتاپرستی دانسته‌اند.فرهنگ اساطیر، محمد جعفر یاحقی، ص ۲۲۵ اسکندر مقدونی دایرةالمعارف بریتانیکا نشان می‌دهد که دین یونانی بر آیین زرتشت تأثیر گذاشته است. در زمان امپراتوری سلوکیان از دوران امپراتوری سلوکی، در سلطنت آنتیوخوس سوم به بعد، یک آیین دولتی متمرکز از پادشاه و ملکه خدایی شده نهادینه شد. به خاطر رعایای غیر یونانی، آپولو و خواهر دوقلویش آرتمیس با خدایان مختلف محلی خورشید و ماه که در امپراتوری چند خدایی پرستش می‌شدند برابری کردند. با شروع سلطنت آنتیوخوس چهارم، سلوکیان حکومت خود را با پادشاهی کیهانی زئوس مرتبط کردند، که به همین ترتیب می‌توان آن را با خدایان آسمان غیر یونانی شناسایی کرد. ISBN 978-0-19991-648-1.آرامزد را خدای سخاوتمند باروری، باران و فراوانی و همچنین پدر خدایان دیگر از جمله آناهیت، مهر و ننه می‌دانستند. آرامزد نیز مانند اهورامزدا به عنوان پدر خدایان دیگر دیده می‌شد که به ندرت با همسری همراه بود، هرچند گاهی شوهر آناهیت یا سپندارامت بود. ارمنی‌هایی هم هستند که به زبان ارمنی صحبت می‌کنند و خورشید را می‌پرستند و به آنها آریووردی می‌گویند. آنها نامه و نوشته‌ای ندارند و پدران فرزندان خود را طبق افسانه‌هایی که نیاکانشان از زرتشت جادوگر رئیس معبد آموخته‌اند تربیت می‌کنند. آنها خورشید را می‌پرستند و روی خود را به سوی آن می‌چرخانند و درخت را - صنوبر و در میان گل‌ها - سوسن و پنبه و دیگران را که همیشه رو به خورشید هستند، گرامی می‌دارند. آنها خود را در ایمان و اعمال بلند و خوشبو مانند آنها می‌دانند و برای نجات جان مردگان قربانی می‌کنند و همه مالیات‌های [کلیسا] را برای کشیش ارمنی می‌آورند. رهبر آنها آزاراپت نام دارد و هر سال دو بار یا بیشتر همه - زن و مرد و پسر و دختر - در زمانی بسیار تاریک در یک مکان پنهان گرد هم می‌آیند و برهنه می‌شوند و آزاراپت برای آنها [خطبه] و حلقه‌ها را می‌خواندСм. او مروج آیینی بود که تحت تأثیر باورهای مانی به‌ویژه باور «بوندوس» یا «زرتشت خورگان» قرار داشت؛ در واقع، می‌توان گفت فرقه‌ای که مزدک بسط و گسترش داد همان آیین بوندوس بود. پیش از ظهور مزدک، قدرت شاه در مقابل قدرت طبقهٔ اشراف، روحانیون و صاحبان قدرت رو به افول گذارده بود. در برابر، قباد به حمایت از مزدکیان به‌منظور کاستن از قدرت اشراف و روحانیون دست یازید. این امر باعث همراهی مزدک و مزدکیان با پادشاهی قباد شد و اتحاد نوظهور قباد و مزدکیان از قدرت و نفوذ طبقهٔ اشراف، بزرگان و روحانیون به نفع شاهنشاه کاست. هم‌دلی قباد با مزدکیان سبب شد که آیین مزدک در تمامی قلمرو ایرانشهر بسط و گسترش یابد و حتی از مرزهای ایران نیز پا فراتر بگذارد و به شبه‌جزیره عربستان برسد. با این همه، قباد در اواخر پادشاهی خود از حمایت مزدکیان دست کشید و همین امر موجب قتل‌عام مزدک و مزدکیان به‌دست خسرو یکم شد. | ## بخش 2: نقد آیین زرتشتی | مانند منبع پهلوی و غیره، و دلیل آن این است که به دلیل سقوط دولت، روحانیون زرتشتی ساسانی سعی در حفظ دین خود از انقراض داشتند تا دین خود را شبیه مسلمانان نگه دارند تا پیروان دین زرتشت را حفظ کنند. گراردو نیولی اظهار می‌دارد که فتح ایران توسط اسلام تأثیر زیادی بر آموزه زرتشتی گذاشت. مهاجرت پارسی‌ها به هندوستان باعث فقدان دانش دینی شد و همین امر باعث ایجاد تردید در موارد متعددی شد که باعث شد در زمان حکومت مسلمانان مردانی را به ایران بفرستند تا دین را از زرتشتیان ایران بیاموزند. با این حال، به گفته آرتور کریستنسن خاورشناس و چندین مورخ عرب، آموزه زرتشتی پس از سقوط دولت ساسانی تغییر کرد، زیرا روحانیون زرتشتی سعی کردند با تغییر دادن آن به دین مسلمانان، دین خود را از انقراض نجات دهند. به طوری که زرتشتیان دلیلی برای گرویدن به اسلام نداشتند، اما این امر در جلوگیری از اسلام آوردن زرتشتیان موفق نبود و همچنین باعث ظهور نسخه جدیدی از دین زرتشتی شد که شبیه اسلام بود و با زرتشتیان دوره ساسانی تفاوت داشت. شباهت بین «هفت که در برابر خدا ایستاده‌اند» در کتاب مقدس و هفت آمیشا-سپنت در زند اوستا مورد تأکید قرار گرفته است. اما باید توجه داشته باشیم که این آخری‌ها در واقع شش نفر هستند و عدد هفت تنها با شمردن «پدرشان اهورامزدا» به عنوان رئیسشان به دست می‌آید. به گفته برنارد لوئیس، افول دین زرتشتی ناشی از پیوند نزدیک روحانیت زرتشتی با ساختار قدرت ایران باستان بود. 17دونر می‌گوید: «زرتشتیان قرن‌ها پس از ظهور اسلام به تعداد زیادی در شمال و غرب ایران و جاهای دیگر به حیات خود ادامه دادند و در واقع بسیاری از مجموعه متن دینی زرتشتیان در دوره اسلامی تهیه و نوشته شد.Fred M. 110–111 جنبش خرمدینان جنبش سرخ جامگان یا جنبش خرمدینان از جنبش‌های مهم اجتماعی مذهبی پیش و پس از اسلام در ایران بود. پیش از ظهور اسلام و در اواخر عمر شاهنشاهی ساسانی این جنبش با قیام مزدک آغاز شد و پس از اسلام نیز با جنبش جاویدان پور شهرک اواخر قرن دوم هجری قمری (۱۹۲–۲۰۱) بود که بعدها بابک پور مرداس معروف به خرمدین رهبری آن را به‌دست گرفت به اوج رسید و بیش از ۲۲ سال ۲۰۱–۲۲۳ هجری قمری برابر با ۸۱۶–۸۳۸ میلادی در ناحیه آذربایجان و مناطق مرکزی ایران علیه نیروهای عرب و خلفای عباسی (علیه ستم عباسیان) جنگید، ولی عاقبت توسط معتصم خلیفه عباسی با نیرنگ به دام افتاد و کشته شد. جنبش خرمدینان با فعالیت‌های اصلاح طلبانه مزدک در عصر شاهنشاهی ساسانی آغاز گردید و جنبشی بود با اعتقادات برابری خواهانه با تأکید بر جدایی دین از سیاست که علیه نفوذ موبدان زرتشتی در اداره کشور و نیز علیه ساختار سنتی طبقاتی جامعه ساسانی مبارزات گسترده‌ای را انجام داد. این جنبش در زمان پادشاهی قباد یکم مورد حمایت شخص شاه که قصد کاستن از نفوذ روحانیون را داشت همراه شد و در میان مردمان ایرانشهر نیز پیروان فراوانی یافت. بنا بر روایت فردوسی در شاهنامه پس از گرویدن قباد به آیین مزدک بر تعداد مزدکیان هر روز افزوده شد. با مرگ قباد یکم، خسرو انوشیروان که شاهزاده ای ضد مزدک بود به پادشاهی رسید و اینچنین بخت مزدکیان در ایرانشهر ساسانی غروب کرد. انوشیروان تعقیب و مجازات ایشان را دستور داد، مزدک نیز بنا بر روایت سیاست نامه جهت مذاکره صلح به همراه عده ای از پیروانش به دیدار با انوشیروان دعوت شد و در ضیافت شام به تمامی ایشان سم خورانده شده و این گونه خرمدینان در زمان ساسانی تقریباً سرکوب شدند گرچه پیروان مردمی آنان در جای جای ایرانشهر می‌زیسته‌اند. اسحاق ترک اسحاق ترک، مبلغی که توسط ابومسلم خراسانی والی خراسان و شخصیت برجسته انقلاب عباسی برای مردم ترک ماوراءالنهر فرستاده شد. او تمایلات زرتشتی یا خرمدینی داشت و پس از آنکه خلیفه المنصور ابومسلم را در سال ۱۳۷/۷۵۵ به قتل رساند، موعظه کرد که ابومسلم در زمانی که در کوه زرتشت باقی خواهد ماند، از رسولان راس بوده است. رجعت بدین ترتیب او بیعت گروه‌های خاصی را که ابومسلم را به عنوان امام و حتی به عنوان نشأت الوهیت پذیرفتند، به دست آورد. پیام او فقط در میان افرادی که دارای احساسات زرتشتی بودند یا کسانی که از چنین احساساتی برای ترویج مبارزه خود علیه اعراب استفاده می‌کردند، دریافت و منتشر می‌شد. المقنع المقنع پیامبری ایرانی بود که در آن استان قیام علیه خلیفه عباسی مهدی را رهبری کرد. المقناد آموزه‌ای را که عناصر اسلام و زرتشتی را ترکیب می‌کرد، موعظه کرد و جنگ را نزدیک به سه سال در میدان و دو سال دیگر در قلعه‌اش در صنم ادامه داد تا اینکه سرانجام شکست خورد و خودکشی کرد.[ به‌آفرید (پیامبر) به‌آفرید یک ایرانی خراسانی بود که در زمان ابومسلم خراسانی (در سده یکم و دوم هجری) آیینی نو آورد و جنبش به‌آفریدان را پدیدآورد. به‌آفریدیان به عنوان نخستین شورشیان ایرانی ضد عرب و ضداسلام شناخته شده‌اند، که در «خواف» ناحیه میان نیشابور و هرات آغاز به کار کردند. مردم بسیاری به او گرویدند و کارش بالا گرفت.موبدان زرتشتی با او مخالفت کردند و شکایت نزد ابومسلم بردند و گفتند وی نه مسلمان است و نه زرتشتی و موجب اخلال هر دو آیین است. استاد سیس به گفتهٔ شهرستانی، در میان زرتشتیان گروهی وجود دارد که آنان را سیسانیه و به‌آفریدیه گویند. برخی محققان از اینکه شهرستانی این دو نام را بدون تفاوت آورده، نتیجه گرفته که آراء آنان یکسان یا دست کم مشابه بوده است. | ## بخش 3: نقد آیین زرتشتی | جنبش استادسیس تنها سیاسی نبود، بلکه جنبه دینی هم داشت: اینکه نوشته‌اند او داعیه پیامبری داشته و یاران او کفر و فسق و راهزنی پیشه کرده بودند. در این طرح، آمیشا سپنتاس همراهان اهورامزدا هستند که همکارها میزبان فرشتگان کوچکتر هستند. در زمانی که هاگ ترجمه‌های خود را می‌نوشت، جامعه پارسی (یعنی زرتشتیان هند) تحت فشار شدید مبلغان انگلیسی و آمریکایی قرار داشت که به شدت از زرتشتیان انتقاد می‌کردند - همان‌طور که جان ویلسون در سال ۱۸۴۳ آن را به تصویر کشید - «شرک»، که مبلغان استدلال می‌کردند که چنین است. در آن زمان، دین زرتشتی فاقد الهیات خاص خود بود، و به همین دلیل زرتشتیان از تجهیز ضعیفی برای طرح ادعای خود برخوردار نبودند. در این موقعیت، تفسیر متقابل هاگ به عنوان یک تسکین خوش آمد، و (به‌طور کلی) با سپاسگزاری به عنوان مشروع پذیرفته شد. تفاسیر هاوگه بعداً به عنوان تفاسیر زرتشتی منتشر شد که در نهایت به غرب رسید و در آنجا مشاهده شد که تفسیر هاوگه را تأیید می‌کند. مانند بسیاری از تفاسیر هاوگ، این مقایسه امروزه آنقدر به خوبی ثابت شده است که تفسیر یازاتا به عنوان یک «فرشته» تقریباً مورد پذیرش جهانی قرار گرفته است. دایرةالمعارف کاتولیک می‌گوید: در دین پارسی باستان (زرتشت، مزدائیسم، پارسییسم) با آنچه ممکن است در بهترین عناصرش، بالاترین نوع آخرت‌شناسی نژادی باشد، مواجهیم. اما همان‌طور که در ادبیات پارسی می‌دانیم، حاوی عناصری است که ممکن است از ادیان دیگر به عاریت گرفته شده باشد. از آنجایی که برخی از این ادبیات قطعاً به دوران پس از مسیحیت بازمی‌گردد، نباید از این احتمال غافل شد که ایده‌های یهودی و حتی مسیحی بر تحولات آخرت‌شناختی بعدی تأثیر گذاشته است. باور بر این است که، دساتیر آسمانی به ویژه جشن‌های زرتشتی آن که توسط جوامع زرتشتی در ایران و هند پذیرفته شده، براساس یک متن جعلی است. ویلسون استدلال می‌کرد که اوستا نمی‌تواند الهام گرفته شده از خداوند باشد، زیرا بسیاری از متن‌های آن از دست رفته یا نامفهوم است و مارتین هاوگ که به پارسیان هند کمک زیادی کرد تا از دین خود در برابر حملات مبلغان مسیحی‌ای مانند ویلسون دفاع کنند، گاتاها را تنها متن و تنها نوشته‌های معتبری می‌دانست که می‌توان آن‌ها را به زرتشت نسبت داد. چندخداپرستی جان ویلسون احترام زرتشتیان امشاسپندان و ایزدها را به عنوان نوعی چندخداپرستی مورد حمله قرار داد، اگرچه پارسیان در آن زمان این ادعا را رد کردند و اصرار داشتند که او در واقع بندهشن را مورد خطاب قرار داده است، متنی که ارتباط آن، از اعتقادات پارسیان بسیار فاصله داشت. همچنین منتقدان معمولاً ادعا می‌کنند که زرتشتیان پرستنده خدایان و عناصر دیگر طبیعت مانند آتش هستند و با دعایی، آتش را نیایش می‌کنند و می‌گویند: «دعوت می‌کنم، انجام می‌دهم. برخی از منتقدان، زرتشتیان را به پیروی از ثنویت متهم می‌کنند و معتقدند که آن‌ها تنها در دوران امروزی این ادعا را دارند که پیرو تک‌خداپرستی هستند، تا با تأثیر قدرتمند تفکر مسیحی و غربی که «توحید را بالاترین مقوله الهیات می‌خواند» مقابله کنند. منتقدان اصرار دارند که این دیدگاه اصلاح‌گرایانه تک‌خدایی در تضاد با دیدگاه جهان‌بینی محافظه‌کاران (یا سنتی) دوگانه‌گرا است و این دوگانه‌گرایی در رابطه بین اهورامزدا و اهریمن خود را بیشتر نشان می‌دهد و آن‌ها معتقدند که در واقع زرتشتیان به تفکر تک‌خدایی معتقد نیستند، بلکه از نظام اعتقادی متأثر از تک‌خداگزینی استفاده می‌کنند. دیگر محققان غربی مانند مارتین هاوگ، این تفکر را که، ثنویت الهیاتی را تغییری در آموزه‌های اولیه زرتشت می‌داند و این که به تدریج توسط پیروان بعدی این آیین بدان اضافه شده باشد را رد کرده‌اند. منتقدان می‌افزایند که این واقعیت که چنین دیدگاه‌های متفاوتی در این آیین رواج یافته است، نشانه ای از ماهیت رمزآلود باورهای زرتشتی در مورد الوهیت است. اختلافات بین زرتشتیان اصلاح‌طلبان زرتشتی، مانند مانک‌جی نوشیروان‌جی دهالا، استدلال کرده‌اند که باید به گاتاها، به‌عنوان منبع اعتبار و اصالت متنی اولویت ادبی داده شود. آن‌ها همچنین بسیاری از مراسم‌های زرتشتی (مانند تشریفات بیش از حد و تمرکز بر پاکی، استفاده از ادرار گاو نر برای پاک‌سازی آیینی، حضور سگ برای خیره شدن به جسد در مراسم تشییع جنازه، قرار گرفتن اجساد روی برج‌های خاموش [خورده شدن توسط کرکس‌ها و زاغ‌ها]») و آموزه‌های الهیاتی و کیهانی شایسته پیروی کردن نمی‌دانند. همچنین بین زرتشتیان ایرانی و هندی و بر سر مسائلی چون مرجعیت موروثی در انتقال و تفسیر ایمان و قومیت و ماهیت اهورامزدا اختلاف و تنش وجود دارد. از نظر تاریخی نیز بین شاخه‌های زرتشتی زروانی، مزدکی و مزدیسنا تفاوت‌هایی وجود داشته است. این‌که هویت زرتشتی، چه از طریق تولد یا باور (یا هر دو) پذیرفته شود، مایه تنش و اختلاف در جامعه زرتشتی شده است. اصلاح‌طلبان از خودداری سنت‌گراها از پذیرش نوکیشان مذهبی به عنوان یکی از دلایل کاهش جمعیت در جوامع زرتشتی انتقاد کرده‌اند. قضا و قدر زرتشتیان به دلیل رد قضا و قدر مورد انتقاد نویسندگان مسلمان قرار گرفته‌اند. این به دنبال حدیث معروف محمد است که در آن او فرقه اسلامی قدریه را با مجوسان مرتبط می‌داند. | ## جمع‌بندی | مردسالاری زرتشتی گری به دلیل این تصور که سیستم پدرسالاری را ترویج می‌کند، مورد انتقاد قرار گرفته است، مانند این که روحانیون حتماً باید مرد بوده و از لحاظ تاریخی هم در آن چندهمسری توسط خود زرتشت انجام می‌شود.