موضوع مقاله: فرجام‌شناسی زرتشتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فرجام‌شناسی زرتشتی | مقدمه: دوره چهارم با ظهور زرتشت آغاز می‌شود و خود به سه هزاره تقسیم می‌شود که در پایان هر کدام یک منجی ظهور می‌کند: در پایان هزاره اول از دوره چهارم یا پایان هزاره دهم اوشیدر، در پایان هزاره دوم از دوره چهارم اوشیدرماه، و در پایان هزاره سوم از دوره چهارم یا هزاره دوازدهم سوشیانت که نبرد نهایی علیه شر را رهبری کرده و نوسازی جهان را محقق می‌سازد. | ## بخش 1: فرجام‌شناسی زرتشتی | فرجام‌شناسی زرتشتی مجموعه‌ای از باورهای دینی در آیین زرتشت است که به پایان جهان، نبرد نهایی میان نیکی و بدی، رستاخیز مردگان، و نوسازی هستی می‌پردازد. این باورها از کهن‌ترین لایه‌های اوستا تا متون فارسی میانه دوران ساسانیان تکوین یافته‌اند. ایمان به وقایع فراتر از زندگی بر روی این زمین، از همان ابتدا، از گاتاها، در متون مقدس زرتشتی تأیید شده است. این ایمان توسعه یافت و در زرتشتیگری بعدی به مرکزیت تبدیل شد، به طوری که تقریباً تمام جنبه‌های زندگی مذهبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین به نظر می‌رسد که تأثیر عمیقی بر ادیان همسایه، به ویژه یهودیت، و از طریق آن بر مسیحیت و اسلام و همچنین بر مانویت داشته است. بر اساس متون زرتشتی، جهان مادی از آغاز به عنوان میدان نبرد میان اهورامزدا و اهریمن آفریده شده است. این فرجام‌شناسی در دو سطح موازی عمل می‌کند: در سطح فردی، مرگ هر انسان با داوری اعمال او همراه است؛ و در سطح کیهانی، پایان تاریخ با پیروزی قطعی نیروهای نیکی بر بدی و برپایی عدالت جاودان همراه خواهد بود. بدین‌ترتیب فرجام‌شناسی زرتشتی هم بازتاب زندگی دینی و اخلاقی انسان بر زمین است و هم دادگاهی که در آن بی‌عدالتی‌های دنیوی جبران می‌شوند. متون فارسی میانه بندهشن (آفرینش‌نامه)، زند وهمن یسن، جاماسپ‌نامه، و دین‌کرد مفصل‌ترین روایت‌های فرجام‌شناختی را دربردارند. این متون اگرچه در سده‌های نخست اسلامی به نگارش درآمده‌اند، سنت‌های شفاهی بسیار کهن‌تری را منتقل می‌کنند. این متن مانند بسیاری از آثار زرتشتی دستخوش ویرایش‌های متوالی شد و صورت نهایی خود را در سده‌های نهم و دهم میلادی به خود گرفت. این اثر نمونه‌ای برجسته از ادبیات آخرالزمانی ایرانی است که در آن روحانیان زرتشتی پارساترین فرد میان خود — ویراز — را برمی‌گزینند تا به عالم معنوی سفر کند و حقانیت دین را اثبات نماید. ویراز پس از نوشیدن آمیزه‌ای از شراب، مَنگ، و هوم به خوابی جادویی فرومی‌رود، روحش از پل چینوَت می‌گذرد، و توسط «سروش پارسا و آذر، یزَد» از «مسیر ستارگان»، «مسیر ماه»، و «مسیر خورشید» — جایگاه‌هایی بیرون از بهشت برای نیکوکارانی که با این‌حال از قوانین زرتشتی پیروی نکرده‌اند — عبور می‌کند. در بهشت، ویراز اهورامزدا را ملاقات می‌کند که به او ارواح پاکان را نشان می‌دهد و سپس به دوزخ فرود می‌آید تا رنج‌های بدکاران را ببیند. جهان‌شناسی و چارچوب زمانی بر اساس بندهشن، جهان در مجموع دوازده هزار سال دوام دارد که به چهار دوره سه‌هزارساله تقسیم می‌شود: دوره نخست (۰ تا ۳۰۰۰ سال): آفرینش معنوی (مینوی) توسط اهورامزدا. دوره دوم (۳۰۰۰ تا ۶۰۰۰ سال): اهریمن از خواب برمی‌خیزد و به آفرینش مادی حمله می‌کند. دوره چهارم (۹۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰ سال): دوران فرجام‌شناختی، شامل سه هزاره پایانی که هر یک با ظهور یک منجی به پایان می‌رسد. اوشیدر، اوشیدرماه، و سوشیانت ریشه‌شناسی و تحول مفهوم واژه «سوشیانت» (Saošyant) در اوستا اصالتاً به معنای «سودمند» یا «بهره‌رسان» است و در گاهان به‌عنوان اسم عام برای زرتشت و پیروان او به‌کار رفته است. در اوستای نو، به‌ویژه زامیاد یشت (یشت ۱۹، بندهای ۸۸–۹۶)، این واژه به نام خاص یک منجی آینده تبدیل شد که با نام اوستایی «اَستوَت‌اِرِتَه» (Astvat-ereta، یعنی «آنکه راستی را در جسم متجلی می‌سازد») شناخته می‌شود. از یک منجی به سه منجی در دوره‌ای از تاریخ زرتشتی، شخصیت سوشیانت سه‌گانه شد — ویژگیِ تثلیث در آیین زرتشتی — هرچند این تحول احتمالاً برای پُر کردن سه هزاره پایانی تقویم کیهانی بود که به‌صورت علمی ساخته شده بود. جهان در این دوره دوره‌ای کوتاه از فزونی نیکی را تجربه می‌کند، سپس دوباره رو به افول می‌گذارد. در باور عامه زرتشتیان پس از اسلام، انتظار ظهور اوشیدر — در کنار کی‌بهرام ورجاوند و پشوتن — در سده‌های دشوار پس از فتح عرب مایه امید و پایداری جامعه زرتشتی بود. مانند اوشیدر، جهان دوره‌ای از نیکی را می‌بیند و سپس دوباره رو به انحطاط می‌گذارد. سوشیانت: منجی نهایی سوشیانت منجی نهایی جهان و نابودکننده شر است و برترین در میان سه منجی به‌شمار می‌رود. در باور زرتشتی، چون هیچ‌یک از منجیان هنوز ظاهر نشده، روحانیان آموزش می‌دهند که اوشیدر است که برای نجات بشر از وضع کنونی خواهد آمد. اما در باور عامه، ظهور سوشیانت با پایان رنج بشری و آغاز سعادت ابدی یکی دانسته شده، بدین‌ترتیب آموزه کهن یک منجی واحد بر پیچیدگی‌های مدرسی چیره شده است. بر اساس بندهشن، سوشیانت در سال ۱۱۹۴۳ متولد می‌شود و از سال ۱۱۹۷۳ فرشکرد را با رستاخیز مردگان و قربانی گاو هَدایانش آغاز می‌کند. از چربی این گاو، «هوم سپید» ساخته می‌شود که همه انسان‌ها با نوشیدن آن به جاودانگی دست می‌یابند. این باور به تولد معجزه‌آسای سوشیانت از نطفه زرتشت که در ته دریاچه‌ای نگهداری می‌شود و توسط ۹۹۹۹۹ فَروَهر نگهبانی می‌شود، نشان‌دهنده تحول مفهومی عمیقی در الهیات زرتشتی است. م) را با دوره زرتشت یکی دانستند و بدین ترتیب اردشیر را حدود ۵۰۰ سال پس از پیامبر قرار دادند و ۵۰۰ سال برای دوام سلسله خود باقی گذاشتند. پایان هزاره زرتشت قرار بود با آشوب و جنگ‌های ویرانگر با خیون‌ها و رومیان همراه باشد و سپس منجی‌ای ظهور کند. بهرام چوبین ادعا کرد که حدود ۵۰۰ سال پس از اردشیر برخاسته و ایران را از آشوب، خیون‌ها و رومیان نجات داده است؛ از این رو مدعی بود و بسیاری او را به‌عنوان منجی موعود، کی‌بهرام ورجاوند، می‌ستودند. خسرو پرویز در مقابل روایت تغییریافته‌ای از پیشگویی آخرالزمانی را رواج داد که در آن پایان هزاره زرتشت با ظهور یک مدعی دروغین پست‌نژاد از خراسان، غصب تخت توسط او، و ناپدید شدن سریعش همراه بود، و پس از دوره‌ای کوتاه از سلطه بیگانه، «پادشاه پیروزمند» صلح و رفاه را بازمی‌گرداند؛ و از آنجا که خسرو ملک را بازگردانده و غاصب پست‌نژاد یعنی بهرام را نابود کرده، خود را منجی راستین ایران خواند و لقب «پرویز» را برگزید. در متون آخرالزمانی پهلوی چون زند وهمن یسن و جاماسپ‌نامه که صورت نهایی آن‌ها احتمالاً در سده نهم میلادی تدوین شده، امید به ظهور بهرام در کنار پشوتن، زرتشتیان را در سده‌های دشوار پس از فتح اعراب نگه داشت و با نزدیک شدن سال ۱۶۲۰ م. | ## بخش 2: فرجام‌شناسی زرتشتی | در متون آخرالزمانی پهلوی، درهم‌تنیدن عناصر دینی و حماسی از ویژگی‌های بارز آخرالزمان‌شناسی زرتشتی تکامل‌یافته است؛ و مفهومی که دامنه این درهم‌تنیدگی را گسترش داد، «یاران سوشیانت» بود — قهرمانان کهنی که در جسم جاودانه مانده و در جاهایی پنهان یا دورافتاده منتظر فراخوانده شدند. تَنو؛ پهلوی: Pišyōtan) از برجسته‌ترین «سرداران جاودان» (rad ī ahōš) است — قهرمانانی از دوران کهن که در جسم جاودانه مانده و در جاهای پنهان یا دورافتاده منتظر فراخوانده شدن‌اند. او پسر کی‌ویشتاسپ بود و داستان او از شخصیت شاهزاده‌ای درگذشته که روحش گرامی داشته می‌شد، به قهرمانی تحول یافت که «جاودان، پیرنشونده، بی‌نیاز از خوراک، نیرومند و کامل در قدرت، پر از شکوه، توانا، و پیروز» توصیف شده است. پشوتن در کنگ‌دژ (Kangdež، به معنای «دژ کنگ»)، دژی اسطوره‌ای در فرهنگ ایرانی، زندگی می‌کند. درهم‌تنیدن عناصر دینی و حماسی از ویژگی‌های بارز آخرالزمان‌شناسی زرتشتی تکامل‌یافته است؛ و مفهومی که دامنه این درهم‌تنیدگی را گسترش داد، «یاران سوشیانت» بود — که در میان آنان پشوتن و کی‌خسرو از جاودانان پیش‌بینی شده‌اند که تغییر بزرگ را محقق خواهند ساخت. این مفهوم که ریشه در گاهان دارد، اوج فرجام‌شناسی زرتشتی است و به نوسازی نهایی آفرینش پس از شکست قطعی بدی اشاره دارد. زرتشت با این مفهوم نگرش چرخه‌ای ازلی-ابدی را کنار گذاشت و تصوری خطی از زمان کیهانی را جایگزین کرد — نوآوری‌ای که تأثیر ژرفی بر تاریخ معنوی بشر گذاشت. بر اساس زامیاد یشت (یشت ۱۹)، «اِشم» (خشم) گریخته، «اَکَه مَنَه» (اندیشه بد) توسط «وَهو مَنَه» (اندیشه نیک) شکست می‌خورد، و اهریمن بی‌قدرت می‌شود. اژدهای اژی‌دهاک که هزاران سال در بند بوده رها می‌شود، اما کرساسپ افسانه‌ای او را می‌کشد. آنگاه همه مردگان از زمین برمی‌خیزند و کیومرث (نخستین انسان) نخستین کسی است که برمی‌خیزد. فلز مذاب بر زمین روان می‌شود و نیکوکاران آن را چون شیر گرم می‌یابند و بدکاران چون آتش سوزان. سوشیانت قربانی بزرگ آخرالزمانی را با ذبح گاو «هَدایانش» برگزار می‌کند و از چربی این گاو «هوم سپید» ساخته می‌شود که همه انسان‌ها با نوشیدن آن به جاودانگی دست می‌یابند. مقایسه روایت‌های متون مختلف متون زرتشتی در بازگویی جزئیات فرجام‌شناختی با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند که بازتاب‌دهنده لایه‌های تاریخی گوناگون این سنت است. سوشیانت: از یک منجی تا سه منجی در اوستا، به‌ویژه زامیاد یشت (یشت ۱۹)، سوشیانت به‌صورت مفرد و با نام «اَستوَت‌اِرِتَه» (Astvat-ereta) به‌کار می‌رود و تنها یک منجی نهایی در نظر گرفته شده است. متون فارسی میانه‌ای چون بندهشن و زند وهمن یسن این طرح را گسترش داده و از سه سوشیانت جداگانه سخن می‌گویند. ساختار زند وهمن یسن زند وهمن یسن به‌صورت گفتگویی میان زرتشت و اهورامزدا ساختاربندی شده که در آن اهورامزدا به پیامبرش توانایی دیدن آینده را می‌بخشد. فصل‌های نخست آن طرحی هفت‌دوره‌ای ارائه می‌دهند و فصل‌های میانی از بلاهایی پیشگویی می‌کنند که هنگام پیروزی «دشمنان دین نیک» بر ایران رخ خواهد داد. این رنگ سیاسی آشکار، زند وهمن یسن را از بندهشن متمایز می‌کند که رویکردی کیهان‌شناختی‌تر دارد. چندلایگی متون پژوهشگران نشان داده‌اند که نسخه موجود زند وهمن یسن احتمالاً متعلق به دوران پس از اسلام است، هرچند مواد کهن‌تری را در خود جای داده است. این متن اغلب آمیزه‌ای متناقض از لایه‌های گوناگون سنت است که تمایز آن‌ها از یکدیگر دشوار است. روح نیکوکار این سه شب را با شادی و خواندن گاهان می‌گذراند، در حالی که دیو ویزرش (Wīzarš) نیز در آنجا حاضر است. روح بدکار اما از ترس آنچه در پیش دارد به زاری می‌پردازد و یسنا ۴۶ را تلاوت می‌کند. در برخی متون پهلوی آمده که اهریمن می‌کوشد روح را به دوزخ بکشد، در حالی که فرشته سروش از آن محافظت می‌کند. در میان مراسم این سه شب، «سگ‌دید» (sagdīd) اهمیت ویژه‌ای دارد: سگی — ترجیحاً چهارچشم (دارای لکه‌ای بالای هر چشم) — سه بار به حضور پیکر آورده می‌شود تا ارواح پلید را براند. در این لحظه، «دئنا» (daēnā) — تجسم معنوی تمام اندیشه‌ها، گفتار، و کردار فرد در طول زندگی — به صورت پیکری زنانه ظاهر می‌شود. اگر فرد نیکوکار بوده باشد، دئنا به شکل دوشیزه‌ای پانزده‌ساله، درخشان و خوشبو ظاهر می‌شود و روح را در گذر از پل همراهی می‌کند؛ اگر بدکار بوده باشد، دئنا به صورت زنی پیر و هولناک نمایان می‌شود. پل برای روح نیکوکار پهناور و آسان است — به اندازه سی‌وهفت نیزه — و برای روح بدکار باریک چون تیغ تیزی که از آن سقوط می‌کند. سرنوشت روح پس از داوری پس از داوری، روح به یکی از سه سرنوشت دچار می‌شود: گَرودمان (Garotmān، «خانه سرود»): بهشت، جایگاه نیکوکاران. در این اثر، روحانی پارسایی به نام ارداویراف با نوشیدن می مقدس به خواب جادویی فرومی‌رود، روحش از پل چینوت می‌گذرد و بهشت و دوزخ را می‌بیند و سپس بازمی‌گردد تا آنچه دیده را بازگوید. پیامدهای فرجام‌شناختی پس از فتح عرب هنگامی که یزدگرد سوم در سال ۶۵۱ میلادی کشته شد، دین زرتشت ضربه‌ای کاری خورد که هرگز به‌طور کامل از آن بهبود نیافت، هرچند این دین تا امروز به حیات خود ادامه داده است. فتح نظامی امپراتوری ساسانی نسبتاً سریع بود، اما فتح مذهبی کندتر پیش رفت — و در نهایت پیروزمندانه به پایان رسید. ریشه اصلی مشکل در این بود که در اندیشه ساسانی، قدرت سیاسی و نهاد دینی کاملاً به هم گره خورده بودند — شاهنشاه و موبدان دو رکن جدایی‌ناپذیر یک نظام واحد به‌شمار می‌رفتند. با سقوط شاهنشاهی، روحانیت زرتشتی نه‌تنها پشتیبانی مالی و سیاسی خود را از دست داد، بلکه جایگاه خود را در آخرالزمان‌شناسی زرتشتی نیز از دست داد؛ یعنی دیگر نمی‌توانست توضیح دهد که این شکست در روایت کیهانی نبرد اهورامزدا و اهریمن چه معنایی دارد و تاریخ به کجا می‌رود. فتح عرب-مسلمان ایران و سرنگونی سلسله ساسانی در قرن هفتم میلادی با انتظارات آخرالزمانی زرتشتیان پیوند خورد. | ## بخش 3: فرجام‌شناسی زرتشتی | از آنجا که در الهیات ساسانی پیروزی سیاسی نشانه تأیید الهی بود، بسیاری از زرتشتیان ناامید نتیجه گرفتند که دینی که برتری خود را از طریق پیروزی نظامی نشان داده، باید دین راستین باشد. زرتشتیان شهری ایرانی از قرن هشتم تا دهم میلادی اسلام آوردند و این دین از قرن دهم تا سیزدهم در میان مردم روستایی گسترش یافت. با کاهش جمعیت زرتشتی، کمک مالی به معابد آتش و نهاد موبدان نیز رو به افول گذاشت و این خود زوال بیشتر نهادهای دینی زرتشتی را در پی داشت. مهاجرت به هند و فرجام‌شناسی پارسیان مهاجرت و شکل‌گیری جامعه پارسیان پس از فتح ایران توسط اعراب مسلمان در سده هفتم میلادی و سقوط یزدگرد سوم در سال ۶۵۱ م. بنا بر منبع حماسی قصه سنجان که در سده شانزدهم به نگارش درآمده، این مهاجران نخست به شمال ایران و سپس به جزیره هرمز گریختند و سرانجام در سواحل غربی هند، در ناحیه گجرات، لنگر انداختند. این مهاجرت‌ها از سده هشتم تا دهم میلادی ادامه یافت و مهاجران با نام «پارسی» (یعنی «ایرانی») در تاریخ هند شناخته شدند. انتظار آخرالزمانی در دوران سختی متون پهلوی آخرالزمانی از جمله زند وهمن یسن و جاماسپ‌نامه که صورت نهایی آن‌ها احتمالاً در سده نهم میلادی تدوین شده، بارها به فتح اعراب و مصائب ناشی از آن اشاره می‌کنند و این رویدادها را نشانه‌های عصر پایانی پیش از ظهور اوشیدر می‌دانند. بنا بر گزارش روایات داراب هرمزدیار که در سده هفدهم میلادی نوشته شده، در ایران دوران اسلامی امید به ظهور منجی — به‌ویژه کی‌بهرام ورجاوند — چنان نیرومند بود که سال ۱۶۲۰ م. به‌عنوان پایان هزاره زرتشت محاسبه می‌شد و برخی مردم در جستجوی منجی موعود به بیابان رفته و دیگر بازنگشتند. در این مکاتبات، مسائل فرجام‌شناختی از جمله آداب سه شب پس از مرگ، مراسم چهارم (چاهارم)، و جزئیات داوری روح از جمله پرسش‌های اصلی بود. نتیجه این مکاتبات آن بود که در سده هجدهم پارسیان هند بر سر مسائل تقویمی و آیینی به دو فرقه «شهنشاهی» و «قدیمی» تقسیم شدند. باورهای فرجام‌شناختی پارسیان پارسیان باورهای بنیادین فرجام‌شناختی زرتشتی را حفظ کردند. بر اساس این باورها، روح پس از مرگ بر اساس اشه (راستی) یا دروج (دروغی) که در زندگی برگزیده، در پل چینوَت داوری می‌شود و به بهشت، هَمِستَگان (برزخ)، یا دوزخ می‌رود و در آنجا تا روز رستاخیز می‌ماند. در پایان جهان، سوشیانت مردگان را برمی‌انگیزد، نبرد نهایی میان نیکی و بدی رخ می‌دهد، و همه ارواح از رودخانه فلز مذاب می‌گذرند تا پالوده شوند و به بهشت ابدی دست یابند. اسلام از جمله مفاهیمی چون «بَرزَخ» (جایگاه روح میان مرگ و رستاخیز) را از سنت ایرانی وام گرفته؛ واژه «برزخ» خود ریشه فارسی دارد. تأثیر بر ادیان دیگر پژوهشگران تأثیر فرجام‌شناسی زرتشتی را بر یهودیت دوران هخامنشیان، بر مسیحیت اولیه، و بر برخی آموزه‌های اسلام ردیابی کرده‌اند. این تأثیر به‌ویژه بر یهودیت و از طریق آن بر مسیحیت و اسلام مورد توجه پژوهشگران بوده است. مفاهیمی چون رستاخیز جسمانی، داوری نهایی، و نبرد آخرالزمانی میان نیک و بد در هر سه دین ابراهیمی بازتاب‌هایی از این سنت ایرانی نشان می‌دهند، هرچند دربارهٔ میزان و مسیر این تأثیرگذاری‌ها اختلاف نظر وجود دارد. کتاب دانیال نخستین بار از رستاخیز مردگان و داوری نهایی سخن می‌گوید و امید آخرالزمانی آن پایه فرجام‌شناسی یهودیت و مسیحیت شد. تأثیر بر مسیحیت و اسلام ادیان ابراهیمی مفاهیمی چون داوری پس از مرگ، بهشت، دوزخ، رستاخیز جسمانی، و نبرد نهایی میان نیک و بد را در خود دارند که با باورهای زرتشتی موازات دارند. در اسلام، مضامین آخرالزمانی چون روز داوری (یوم‌الدین)، روز رستاخیز (یوم‌القیامه)، و جنگ یأجوج و مأجوج در سراسر قرآن حضور دارند. شومیکر و دیوید کوک استدلال کرده‌اند که اسلام در آغاز خود باورهای آخرالزمانی فوری و نیرومندی داشته است. پل چینوت و داوری در ادیان ابراهیمی زرتشتیان باور دارند روح پس از مرگ سه شب کنار پیکر می‌ماند و سپیده‌دم روز چهارم به پل چینوَت می‌رود که در آنجا اعمالش سنجیده می‌شود. در پایان جهان، اهورامزدا بر اهریمن پیروز می‌شود، همه مردگان برمی‌خیزند، داوری نهایی برگزار می‌شود، و جهان به نیکی بازمی‌گردد. این ساختار — داوری فردی پس از مرگ و داوری جمعی در پایان جهان — در هر سه دین ابراهیمی نیز دیده می‌شود. فرجام‌شناسی زرتشتی و ریشه‌های هندو-ایرانی فرجام‌شناسی زرتشتی از بستر مشترک هندو-ایرانی برخاسته است. واژه «فَرَشکَرد» (Frašegird) احتمالاً با واژه ودایی «پِرکشَه» (pṛkṣá-) — که به‌عنوان صفت اسب یا گاو نر به‌کار می‌رفت — هم‌ریشه است. با این حال، در متون ودایی هیچ اثری از فرجام‌شناسی آینده‌نگر به چشم نمی‌خورد و این تمایز بنیادین نشان می‌دهد که زرتشت با طرح فرشکرد، نگرش چرخه‌ای مشترک هندو-ایرانی را به تصویری خطی و هدفمند از تاریخ کیهانی تبدیل کرد. از میراث مشترک دو شاخه هندو-ایرانی، مفاهیمی چون «اَشَه/رتَه» (نظم کیهانی)، «هوم/سومَه» (نوشیدنی مقدس)، و ایزد «میثره/میترَه» در هر دو سنت حضور دارند، اما تنها در زرتشتی‌گری است که این مفاهیم در چارچوبی فرجام‌شناختی سامان یافته و به سوی هدفی نهایی — نوسازی جهان — رهنمون می‌شوند. اختلاف نظر پژوهشگران درباره میزان تأثیر پرسش از میزان و مسیر تأثیر فرجام‌شناسی زرتشتی بر ادیان ابراهیمی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در مطالعات تطبیقی ادیان است. شاول شاکد (Shaul Shaked، ۱۹۳۳–۲۰۲۱)، استاد برجسته مطالعات ایرانی و ادیان تطبیقی دانشگاه عبری اورشلیم و برنده جایزه اسرائیل در زبان‌شناسی (۲۰۰۰)، از مهم‌ترین پژوهشگران این حوزه بود. شاکد در مقاله «تأثیرات ایرانی در یهودیت» در تاریخ یهودیت کمبریج (۱۹۸۴) نشان داد که مفاهیم کلیدی فرجام‌شناختی در اندیشه یهودی دقیقاً در دوران سلطه هخامنشی پدیدار شدند. مشکل اصلی ماهیت شواهد است: اکثر شواهد موجود «شواهد ظرفی» (circumstantial) و بر پایه قرینه بودن هستند که در برابر داوری دقیق علمی پایدار نمی‌مانند و احتمالاً هیچ راه قطعی‌ای برای اثبات یا رد آن‌ها وجود نداشته باشد. | ## جمع‌بندی | در کنار مسئله تأثیر مستقیم، پرسش «توسعه مستقل موازی» نیز مطرح است: تا چه میزان شباهت‌های میان این ادیان ناشی از پیدایش مستقل و جداگانه است، نه تماس و تأثیر مستقیم؟