موضوع مقاله: ادبیات اودیا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات اودیا | مقدمه: ادبیات اودیا به مجموعه آثار ادبی نوشته‌شده به زبان اودیا گفته می‌شود که بیشتر از ایالت اودیسا در هند سرچشمه گرفته‌است. | ## بخش 1: ادبیات اودیا | زبان اودیای نوین عمدتاً از واژه‌های با نفوذ چشمگیر سانسکریت (تتسمه) و نیز وام‌واژه‌هایی از دِسَجَ، انگلیسی و هندوستانی شکل گرفته‌است. کهن‌ترین متون نوشتاری آن به حدود ۱۰۰۰ میلادی بازمی‌گردد و نخستین روزنامهٔ اودیا با نام در ۴ اوت ۱۸۶۶ انتشار یافت. پژوهشگران ادبیات اودیا را به پنج دورهٔ اصلی بخش کرده‌اند: اودیای کهن (۸۰۰ تا ۱۳۰۰ میلادی)، اودیای آغاز سده‌های میانه (۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰)، اودیای سده‌های میانه (۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰)، اودیای پایان سده‌های میانه (۱۷۰۰ تا ۱۸۵۰) و اودیای نوین (۱۸۷۰ تا امروز). سدهٔ چهارم پیش از میلاد خلاقیت و رشد زبان و ادبیات اودیا را می‌توان هم در گونه‌های شفاهی مانند افسانه‌های مردمی و هم در گونه‌های نوشتاری مانند فرمان‌های سنگی و دست‌نوشته‌ها مشاهده کرد. سرودهایی که به مناسبت زایش، مرگ، کار و جشن‌ها خوانده می‌شدند به حفظ زبان در شکل گفتاری و انتقال آن میان نسل‌ها یاری رساندند. کتیبهٔ متعلق به نخستین سنگ‌نبشتهٔ شعری به‌شمار می‌آید و گواهی بر وضعیت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی گذشتهٔ اودیاست. اگرچه آشوکا پیش از کهارَوِلَ فرمان‌های سنگی صادر کرده بود، سبک نوشتاری او خشک و فشرده بود؛ در حالی که کتیبهٔ هاتی‌گومفا انعطاف و روانی زبان را نشان می‌دهد. رودردامن یکم (کتیبهٔ گیرینار، ۱۵۰ میلادی)، سامودراگوپتا (کتیبهٔ پرَیاگه، ۳۶۵ میلادی) و کومارگوپتا (کتیبهٔ ماندَسور، ۴۷۳ میلادی) آثار خود را به سبک شعری بر سنگ و به سانسکریت نگاشتند. این‌گونه شعر سرشار از رمز و راز تَنتْرَه از سدهٔ دهم تا چهاردهم در سراسر شمال شرقی هند گسترش یافت و سبک بیانی آن در سده‌های شانزدهم تا نوزدهم به‌دست شاعران اودیا احیا شد. دورهٔ پیش از سارَلا (سده‌های ۱۲ تا ۱۴) در این دوره ادبیات ناتْهَ و سیدّها شکوفا شد. آثار مهم آن عبارت‌اند از «شیشو ودا» (گزیده‌ای از ۲۴ دوهه)، «اَمَرَ کوشَ» و «گورَکهَ سَمهیتا». «رودرَسوداندهی» نخستین اثر نثر اودیا به‌شمار می‌رود که اَبهَدوتَّ نارایَن سوامی آن را نوشته‌است. | ## بخش 2: ادبیات اودیا | مارکَندَ داس نخستین «کوئیلی» (چکامه‌ای خطاب به فاخته) را در اودیا درست پیش از سارَلا داس سرود. سارَلا داس در سدهٔ پانزدهم سانسکریت زبان ادبیات بود و اودیا زبان کشاورزان و فرودستان تلقی می‌شد. نخستین شاعر بزرگ اودیسا با خوانندگانی گسترده بود که مهابارته را به اودیا برگرداند. این برگردان ترجمهٔ دقیق از سانسکریت نبود بلکه بازآفرینی آزادانه‌ای بود و می‌توان آن را اثری مستقل دانست. سارَلا داس با لقب «شودرَمونی» (حکیم کشاورز) شناخته می‌شد و آموزش رسمی نداشت و سانسکریت نمی‌دانست. او در دوران فرمانروایی از امپراتوری می‌زیست و به لقب «آدی‌کَبی» (نخستین شاعر) شناخته شد. اَرجونَ داس، هم‌عصر سارَلا داس، «رامَ ویباهَ» را سرود که از نخستین چکامه‌های بلند اودیاست. پَنچَساکها پنج شاعر برجستهٔ اودیا در اواخر سدهٔ پانزدهم و آغاز سدهٔ شانزدهم ظهور کردند: ، ، ، و . واژهٔ «پَنچَ» به معنی پنج و «ساکها» به معنی دوست است و این پنج تن به مکتب وَیشنَوَ اوتکَلیَه وابسته بودند. اما پَنچَساکهاها بر خلاف چَیتَنیَ به «گیانَ میشرَ بهَکتی مارگَ» باور داشتند که به فلسفهٔ بودایی ادبیات چَریا نزدیک‌تر بود. تأثیرگذارترین اثر این دوره «بهاگَبَتَ» سرودهٔ بود که به‌عنوان راهنمای فلسفی روزمره تأثیری ژرف بر فرهنگ اودیا گذاشت.Orissa Review July 2014 «» اثر بَلَرامَ داس و «» او که نخستین بیانیهٔ آزادی زنان در ادبیات هند شمرده شده از دیگر ستون‌های ادبیات اودیا هستند. ریتی جوگَ (سدهٔ ۱۶ تا اواسط سدهٔ ۱۷) در این دوره حماسه‌های تخیّلی (کالپَنیکا) و فراوانی سروده شد. | ## بخش 3: ادبیات اودیا | از آثار شاخص می‌توان به «گوپاکِلی» و «پَریمالا» از نَرَسینگهَ سِنا، «» از پرَتاپ رای، و «پرِمَ پَنچامروتَ» از بهوپَتی پَندیت اشاره کرد. در سدهٔ شانزدهم سه شاعر «گیتا گووینْدا» ی جَیَدِوَ را به اودیا ترجمه کردند: دهَرَنیدهَرَ میشرا، بریندابَن داس («رَسابَریدهی») و تریلوچَن داس («گووینْداگیتا»). دورهٔ اوپِندرَ بهَنجَ (اواخر سدهٔ ۱۷ تا سدهٔ ۱۸) این دوره که «بهَنجَ‌یوگ» نیز نامیده می‌شود با شاعرانی مانند دهَنَنجَیَ بهَنجَ و سپس اوپِندرَ بهَنجَ (۱۶۸۵–۱۷۲۵) به اوج رسید. اوپِندرَ بهَنجَ در شگردهای ادبی، شعر تصویری و آرایه‌های لفظی استاد بود و آثارش مانند «وَیدِهیشَویلاس»، «کَلاکَئوتوکَ» و «سوبهَدراپَرینَیَ» ادبیات اودیا را به نقطهٔ اوج رسانید. دینَ‌کریشنَ داس (۱۶۵۱–۱۷۰۳) نیز از شاعران برجستهٔ این دوره بود که «رَسَکَلّول» و آثار دیگری سرود. دورهٔ نوین (از ۱۸۵۰ به‌بعد) رادهاناتْه یوگ با ورود بریتانیا و آشنایی با ادبیات انگلیسی، ادبیات اودیا دگرگونی بنیادین یافت. رادهاناتْه رای شاعر برجستهٔ این برهه بود که آثار حماسی‌تاریخی مانند «پارَوَتی» و «مَهایاترا» (نخستین حماسهٔ اودیا به وزن آزاد، متأثر از میلتون) را سرود. پس از او در دورهٔ پیشرو (پرَگَتی‌یوگ)، ساچّیدانَندَ رائوترای با آثاری چون «پَلّی‌چیترَ» و «پاندولیپی» خود را مطرح ساخت. در دوران معاصر رمان‌نویسانی مانند گوپینَتْه مَهانتی و داستان‌نویسانی چون مَنوج داس و شاعرانی مانند سیتاکانتَ مَهاپاترَ ادبیات اودیا را غنی‌تر ساخته‌اند. ویژگی‌های زبانی زبان اودیای نوین عمدتاً از واژه‌های (واژه‌های تحول‌یافته از سانسکریت از راه پراکریت) تشکیل شده و وام‌واژه‌هایی نیز از انگلیسی و هندوستانی در آن راه یافته‌است. | ## جمع‌بندی | خط اودیا از خانوادهٔ خطوط برهمی است و دست‌نوشته‌های کهن بر برگ نخل نگاشته می‌شدند.