موضوع مقاله: میدان چهارحوض اصفهان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # میدان چهارحوض اصفهان | مقدمه: میدان چهارحوض یکی از میادین تاریخی اصفهان است که در دوران صفویه ساخته شد و بخشی از مجموعهٔ حکومتی دولتخانهٔ صفوی به شمار می‌رفت. | ## بخش 1: میدان چهارحوض اصفهان | میدان چهارحوض در شمال غربی میدان نقش جهان و روبه‌روی تالار تیموری قرار داشت و امروزه اثری از آن باقی نمانده است؛ محل آن زیر ساختمان شعبه مرکزی بانک ملی ایران و خیابان‌های اطراف مدفون شده است. این میدان نمادی از شهرسازی صفوی بود که در دوران قاجار به پادگان نظامی تبدیل شد و در دوره پهلوی تخریب گردید. این میدان بخشی از مجموعهٔ دولتخانه صفوی بود که شامل کاخ‌های سلطنتی مانند عالی‌قاپو، کاخ چهلستون و تالار تیموری می‌شد. نام میدان از چهار حوض بزرگ آن گرفته شده که با الهام از الگوی چارباغ ایرانی طراحی شده بودند و آب آن‌ها از مادی‌های اطراف مانند مادی جوب‌شاه تأمین می‌شد. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی قرن هفدهم، در سفرنامه خود توصیف می‌کند که در میانه دوران صفوی، حوض‌ها پر شده و میدان به فضایی مربع‌شکل با درختکاری تبدیل شد. در پیرامون میدان، حجره‌هایی برای استقرار یک فوج سرباز وجود داشت که نشان‌دهنده نقش نظامی میدان در کنار کارکردهای تشریفاتی آن بود. میدان چهارحوض از طریق سه دروازه به عمارت‌های شاهی، حمام خسروآغا و بازار مسگرها راه داشت. این میدان به عنوان محوطه‌ای تشریفاتی و نظامی عمل می‌کرد و بخشی از محور اصلی دولتخانه صفوی را تشکیل می‌داد. دوران قاجار در عصر قاجار، به ویژه در زمان حکومت ظل‌السلطان (ولیعهد ناصرالدین شاه و حاکم اصفهان از ۱۲۶۴ تا ۱۳۰۴ هجری قمری)، میدان چهارحوض تغییر کاربری یافت و به میدان مشق و پادگان نظامی تبدیل شد. | ## بخش 2: میدان چهارحوض اصفهان | گزارش‌های تاریخی از تعمیر میدان و اختصاص آن به تمرینات نظامی سربازان سخن می‌گویند. عکسی تاریخی از حدود سال ۱۲۷۵ خورشیدی (اواخر قرن سیزدهم قمری) صفوف منظم سربازان ظل‌السلطان را در این میدان نشان می‌دهد که یکی از معدود اسناد تصویری این دوره است. ظل‌السلطان، که به عنوان حاکمی مستبد و علاقه‌مند به مدرنیزاسیون نظامی شناخته می‌شود، این میدان را برای تقویت حضور نظامی در اصفهان بازسازی کرد. همچنین، سقاخانه‌ای قاجاری در نزدیکی میدان ساخته شد که در دوران بعدی تخریب گردید. دوران پهلوی و تخریب با آغاز نوسازی شهری در اوایل دوره پهلوی، میدان چهارحوض به طور کامل دگرگون شد. بخشی از اراضی میدان در طرح خیابان‌کشی به خیابان صوراسرافیل (خیابان استانداری کنونی) الحاق گردید. این بنا که طراحی آن به محسن فروغی نسبت داده می‌شود، نمونه‌ای شاخص از معماری اداری پهلوی است. تخریب میدان در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی انجام شد و ورودی بازار مسگرها (بازار صفوی متصل به میدان) و سقاخانه قاجاری مجاور نیز نابود گردید. این اقدامات بخشی از برنامه‌های رضاشاه پهلوی برای بازسازی شهرها با الگوی شهرسازی مدرن بود و بدون توجه به ارزش میراثی صفوی صورت گرفت. | ## بخش 3: میدان چهارحوض اصفهان | موقعیت جغرافیایی میدان چهارحوض در شمال غربی میدان نقش جهان و درست روبه‌روی تالار تیموری (که به عمارت چهارحوض نیز شهرت دارد) قرار داشت. این میدان بخشی از محدوده فعلی خیابان چهارباغ عباسی (بخش شمالی) و نزدیکی گذر غربی میدان نقش جهان بود. تالار تیموری، که مربوط به دوره تیموریان (قرن نهم هجری) است، دارالحکومه و ساختمان دیوانی بود و در مقابل میدان چهارحوض واقع شده بود. این بنا در سال ۱۳۲۷ خورشیدی به باشگاه افسران تبدیل شد و امروزه به موزه تاریخ طبیعی اصفهان تغییر کاربری داده است. وضعیت کنونی امروزه هیچ اثر فیزیکی از میدان چهارحوض باقی نمانده و محدوده تاریخی آن زیر ساختمان بانک ملی مرکزی و خیابان‌های اطراف مدفون است. کاوش‌های باستان‌شناسی محدود در اطراف میدان نقش جهان و دولتخانه صفوی، بقایای احتمالی زیرساخت‌های صفوی (مانند کانال‌های آب) را نشان داده، اما هنوز به طور خاص به میدان چهارحوض نپرداخته‌اند. فرونشست زمین در اصفهان، مانند گودال‌های اخیر در چهارراه هشت‌بهشت، تهدیدی برای بقایای مدفون این میدان است. اهمیت فرهنگی میدان چهارحوض نمونه‌ای برجسته از تحول بافت تاریخی اصفهان است: از شکوه باغ‌گونه و تشریفاتی صفوی تا میدان مشق قاجاری و نهایتاً جذب شدن در بافت مدرن پهلوی. | ## جمع‌بندی | این میدان در حافظه تاریخی اصفهان جایگاهی مهم دارد و یادآور روند پرشتاب دگرگونی شهری در ایران معاصر است.