موضوع مقاله: استعمارزدایی قاره آمریکا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استعمارزدایی قاره آمریکا | مقدمه: استعمارزدایی قاره آمریکا فرایندی است که طی چندین سده بیشتر کشورهای قاره آمریکا استقلال خود را از قدرت‌های استعماری اروپایی به دست آوردند. | ## بخش 1: استعمارزدایی قاره آمریکا | انقلاب آمریکا نخستین جنبش استقلال‌خواهانه در این قاره بود و شکست بریتانیا در جنگ انقلاب آمریکا (۱۷۷۵–۱۷۸۳) پیروزی بر یک قدرت بزرگ به‌شمار می‌رفت. انقلاب فرانسه در اروپا به دنبال آن رخ داد و این رویدادها در مجموع پیامدهای ژرفی بر مستعمرات اسپانیایی، پرتغالی و فرانسوی در آمریکا بر جای گذاشتند. انقلاب هائیتی (۱۷۹۱–۱۸۰۴) که شاید یکی از موفق‌ترین شورش‌های بردگان در تاریخ باشد، به استقلال مستعمرهٔ بردگان فرانسه در سن‌دومینگ (اکنون هائیتی) انجامید. جنگ شبه‌جزیره با فرانسه که از اشغال اسپانیا توسط ناپلئون سرچشمه گرفت، کریولوهای اسپانیایی در آمریکا را به پرسش از وفاداری‌شان به اسپانیا واداشت و جنبش‌های استقلال‌طلبانه‌ای را دامن زد که در جنگ‌های استقلال آمریکا از اسپانیا (۱۸۰۸–۱۸۳۳) به اوج رسید. هم‌زمان خاندان سلطنتی پرتغال هنگام حملهٔ فرانسه به پرتغال به برزیل گریخت و پس از بازگشت دربار به لیسبون، شاهزاده پدرو در برزیل ماند و در ۱۸۲۲ با اعلام استقلال برزیل، امپراتوری نوبنیاد برزیل را پایه‌گذاری کرد. در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم، استقلال مسالمت‌آمیز از راه کناره‌گیری داوطلبانهٔ قدرت‌های استعماری به هنجار رایج تبدیل شد؛ با این حال هنوز برخی سرزمین‌های بریتانیایی و هلندی در آمریکا (بیشتر جزایر کارائیب) باقی هستند و فرانسه بیشتر مستعمرات پیشین خود (گویان فرانسه، گوادلوپ و مارتینیک) را به‌طور کامل به عنوان دپارتمان‌های فرانسه یکپارچه کرده‌است. این وضعیت به مشارکت بیشتر بومیان در تأمین مالی دفاع و حضور فزاینده‌شان در نیروهای شبه‌نظامی انجامید. اسپانیایی‌ها امتیازات رسمی نیز برای تقویت دفاع دادند؛ در مجمع‌الجزایر چیلوئه، مقامات اسپانیایی به بومیان وعده دادند که اگر نزدیک دژ تازه‌بنیاد انکاد (بنیاد ۱۷۶۸) ساکن شوند و در دفاع از آن یاری رسانند، از نظام انکومینیدا آزاد خواهند شد. سازمان‌دهی محلی دفاع در نهایت اقتدار دولت مرکزی را تضعیف و جنبش استقلال‌خواهی را تقویت کرد. جنگ‌های ناپلئونی جنگ‌های ناپلئونی مجموعه‌ای از جنگ‌ها میان فرانسه (به رهبری ناپلئون بناپارت) و ائتلاف‌هایی شامل بریتانیا، پروس، اسپانیا، پرتغال، روسیه و اتریش بودند که از ۱۷۹۹ تا ۱۸۱۵ ادامه یافتند. در مه ۱۸۰۸ ناپلئون کارلوس چهارم و فرناندو هفتم پادشاهان اسپانیا را اسیر کرد و برادرش ژوزف بناپارت را بر تخت اسپانیا نشاند. این رویداد ثبات سیاسی اسپانیا را برهم زد و پیوند آن را با برخی مستعمرات که به خاندان بوربون وفادار بودند گسست. نخبگان محلی (کریولوها) خوداداره‌سازی را پیش گرفتند و خونتاهایی تشکیل دادند تا «در غیاب پادشاه فرناندو هفتم، حاکمیت موقتاً به جامعه بازگردد». هنگامی که فرناندو در ۱۸۱۴ به تاج و تخت اسپانیا بازگشت، سیاست بازگرداندن قدرت مطلق او هم خونتاها و هم رعایایش را از خود بیگانه کرد. خشونت نیروهای سلطنت‌طلب و چشم‌انداز حکومت فرناندو، اکثریت جمعیت مستعمرات را به سوی جدایی از اسپانیا سوق داد. عوامل دیگر عصر روشنگری اشتیاق به اصلاحات اجتماعی و اقتصادی را در سراسر آمریکا و شبه‌جزیرهٔ ایبری برانگیخت. جنبش‌های استقلال‌خواهی در آمریکای جنوبی ریشه در شورش‌های بردگان در کشتزارهای شمال قاره و کارائیب داشت. در ۱۷۹۱ شورش بزرگ بردگان در سن‌دومینگ قیام گسترده‌ای علیه نظام کشتزارداری و قدرت استعماری فرانسه پدیدآورد. به دنبال آن، در ۱۷۹۵ شورش خشونت‌باری به رهبری خوسه لئوناردو چیرینو و خوسه کاریداد گونسالس در ونزوئلا برخاست که گفته می‌شود از انقلاب هائیتی الهام گرفته بود. توسن لوورتور برده‌ای بود که در سن‌دومینگ زاده شد و پس از ارتقای مقام به زمین و مالکیت بردگان دست یافت. در نامه‌هایی که به فهرست راهنمای فرانسه نوشت، نگرانی خود را از بازگشت بردگی بر اثر چرخش محافظه‌کارانه در قانون‌گذاری فرانسه پس از ۱۷۹۷ بیان کرد. سرانجام بردگی در مستعمرات فرانسه در ۱۷۹۴ لغو شد و هائیتی در ۱۸۰۴ استقلال خود را از فرانسه اعلام کرد. | ## بخش 2: استعمارزدایی قاره آمریکا | ایالات متحده ایالات متحده آمریکا در ۴ ژوئیه ۱۷۷۶ استقلال خود را از پادشاهی بریتانیای کبیر اعلام کرد و بدین ترتیب نخستین ملت مستقل شناخته‌شده در قاره آمریکا و نخستین نهاد استعماری اروپایی شد که از کشور مادر جدا گشت. بریتانیا در ۱۷۸۳ پس از شکست در جنگ انقلاب آمریکا به‌طور رسمی استقلال آمریکا را پذیرفت. ایالات متحده هرچند در آغاز تنها سرزمین‌های شرق رود می‌سی‌سی‌پی میان کانادا و فلوریدا را در اختیار داشت، بعدها در چارچوب آموزهٔ «سرنوشت آشکار» سرزمین‌های گوناگونی را از بریتانیا، فرانسه، اسپانیا و روسیه به دست آورد. با آنکه این رویدادها به پایان کنترل اروپایی بر منطقه انجامید، گسترش استعمار مهاجرنشین علیه ملت‌های بومی را نیز در پی داشت؛ به‌ویژه پس از کشف طلا در مناطقی چون داکوتا و کالیفرنیا و فرصت‌های تصرف زمین‌های کشاورزی در پهن‌دشت‌ها. هائیتی که مستعمرهٔ بردگان فرانسه بود، در جریان انقلاب هائیتی (۱۷۹۱–۱۸۰۴) پس از ایالات متحده دومین کشور مستقل قاره آمریکا شد. هائیتی تنها کشور نیمکرهٔ غربی است که شورش بردگان مستقیماً به استقلال آن انجامیده‌است. ناپلئون بناپارت که در تلاش خود برای بازسازی امپراتوری فرانسه در آمریکای شمالی ناکام مانده بود، لوئیزیانا را به ایالات متحده فروخت و از آن پس بر صحنهٔ اروپا متمرکز شد؛ رویدادی که پایان بلندپروازی‌های استعماری فرانسه در نیمکرهٔ غربی را رقم زد. به‌جز کوبا و پورتوریکو، مستعمرات اسپانیایی در آمریکا طی ربع نخست سدهٔ نوزدهم به استقلال دست یافتند. در جریان جنگ شبه‌جزیره، ناپلئون برادرش ژوزف بناپارت را بر تخت اسپانیا نشاند و پادشاه فرناندو هفتم را اسیر کرد. پس از ۱۸۱۰ چندین مجلس توسط کریولوها تشکیل شد تا بر پایهٔ قوانین کاستیل حاکمیت سرزمین‌های آمریکایی را به نام فرناندو هفتم بازیابند. این تجربهٔ خوداداره‌سازی همراه با نفوذ لیبرالیسم و اندیشه‌های انقلاب فرانسه و انقلاب آمریکا به مبارزه برای استقلال انجامید که لیبرتادورها رهبری آن را بر عهده داشتند. در آمریکای جنوبی سیمون بولیوار و خوزه د سن مارتین مرحلهٔ پایانی نبرد استقلال را رهبری کردند. هرچند بولیوار کوشید بخش‌های اسپانیایی‌زبان قاره را متحد نگاه دارد، این بخش‌ها به سرعت از یکدیگر مستقل شدند و جنگ‌های بیشتری مانند جنگ پاراگوئه و جنگ اقیانوس آرام درگرفت. فرایند مشابهی میان ۱۸۱۰ و ۱۸۲۱ در مکزیک و آمریکای مرکزی با جنگ استقلال مکزیک رخ داد. استقلال در ۱۸۲۱ از سوی ائتلافی به رهبری اگوستین د ایتروبیده و ارتش سه تضمین اعلام شد. یکپارچگی مدت کوتاهی در چارچوب امپراتوری اول مکزیک دوام آورد، اما طی دههٔ بعد مکزیک بخش بزرگی از سرزمین‌های مرزی خود (کالیفرنیا و تکزاس) را در جنگ آمریکا و مکزیک (۱۸۴۶–۱۸۴۸) از دست داد. در ۱۸۹۸ در آنتیل بزرگ، ایالات متحده جنگ آمریکا و اسپانیا را برد و کوبا و پورتوریکو را اشغال کرد و بدین ترتیب کنترل سرزمینی اسپانیا در قاره آمریکا پایان یافت. آرژانتین پس از شکست اسپانیا در جنگ شبه‌جزیره و کناره‌گیری فرناندو هفتم، حکومت استعماری نایب‌الملک‌نشین ریو د لا پلاتا به شدت سست شد. نخبگان محلی که از محدودیت‌های تجاری و مالیات‌های اسپانیا خسته بودند، فرصت را غنیمت شمردند و طی انقلاب مه ۱۸۱۰ نایب‌السلطنه بالتازار هیدالگو د سیسنروس را برکنار و نخستین حکومت محلی (پریمرا خونتا) را تشکیل دادند. کلمبیا نخستین کشور آمریکای جنوبی بود که استقلال خود را از اسپانیا اعلام کرد و سومین کشور مستقل قاره پس از هائیتی و ایالات متحده. شیلی نبرد استقلال شیلی را ژنرال آزادی‌بخش خوزه د سن مارتین با پشتیبانی تبعیدیان شیلیایی مانند برناردو اوهیگینز رهبری کرد. جنبش استقلال از کریولوهای شیلیایی‌تبار تشکیل می‌شد که خواهان استقلال سیاسی و اقتصادی از اسپانیا بودند. | ## بخش 3: استعمارزدایی قاره آمریکا | این جنبش از پشتیبانی همگانی برخوردار نبود و شیلیایی‌ها میان استقلال‌طلبان و سلطنت‌خواهان تقسیم شدند. آنچه به عنوان جنبشی نخبه‌گرایانهٔ سیاسی آغاز شد سرانجام به جنگ داخلی تمام‌عیار بدل گشت. اکوادور نخستین قیام علیه حاکمیت اسپانیا در اکوادور در ۱۸۰۹ رخ داد و کریولوها در ۲۲ سپتامبر ۱۸۱۰ خونتایی تشکیل دادند. اما تا ۱۸۲۲ اکوادور به‌طور کامل مستقل نشد و بخشی از کلمبیای بزرگ گردید که در ۱۸۳۰ از آن جدا شد. در نبرد پیچینچا در ۲۴ مه ۱۸۲۲ نیروهای ژنرال انتونیو خوزه دو سوکره ارتش اسپانیا را شکست دادند و آزادسازی اکوادور را تضمین کردند. در پی اشغال شبه‌جزیرهٔ ایبری توسط فرانسه و جایگزینی ژوزف بناپارت بر تخت اسپانیا، کریولوهای بومی‌زاده فرصت به دست‌گیری قدرت را یافتند. از جملهٔ نخبگانی که خواستار استقلال بودند میگل ایدالگو ی کوستییا بود که در ۱۸۱۰ فراخوان قیام داد اما در ۱۸۱۱ دستگیر و اعدام شد. پیکار شورشیان مکزیکی زیر فرماندهی ویسنته گررو و گوادلوپ ویکتوریا ادامه یافت تا سرانجام در ۱۸۲۱ به استقلال مکزیک انجامید. جمهوری دومینیکن سانتودومینگو نخستین بار در ۱۸۲۱ استقلال خود را از اسپانیا اعلام کرد، اما هائیتی اندکی بعد در ۱۸۲۲ این منطقه را تصرف کرد. دو دهه پس از آن در ۱۸۴۴ استقلال برای بار دوم اعلام شد و جمهوری دومینیکن تأسیس گردید که به جنگ استقلال دومینیکن از هائیتی (۱۸۴۴–۱۸۵۶) انجامید. جنگ اعاده استقلال دومینیکن (۱۸۶۳–۱۸۶۵)، دومین جنگ آزادی‌بخش، به استقلال نهایی جمهوری دومینیکن از اسپانیا انجامید. برزیل در ۱۸۰۸ پادشاه پرتغال ژوآن ششم در برابر هجوم نیروهای ناپلئون از لیسبون به ریودوژانیرو گریخت و ریو به پایتخت امپراتوری استعماری پرتغال بدل شد. در این دوره برزیل جایگاه استعماری خود را از دست داد، آزادی تجارت برقرار گردید و نخستین دانشگاه بنیاد نهاده شد. پس از بازگشت ژوآن ششم به پرتغال در ۱۸۲۱، پسرش پدرو اول که در برزیل به عنوان نایب‌السلطنه باقی مانده بود، از بازگشت به پرتغال سرباز زد و در ۷ سپتامبر ۱۸۲۲ استقلال برزیل را اعلام کرد. پذیرش پادشاهی به عنوان شکل حکومت به جای جمهوری فدرال در شش دههٔ نخست استقلال سیاسی برزیل نیز به یکپارچگی ملی آن یاری رساند. کانادا در ۱ ژوئیه ۱۸۶۷ کانادا به عنوان دومینیون درون امپراتوری بریتانیا تشکیل شد. مستعمرات بریتانیایی کلمبیای بریتانیا (۱۸۷۱)، جزیرهٔ پرنس ادوارد (۱۸۷۳) و نیوفاندلند (۱۹۴۹) بعدها به کنفدراسیون کانادا پیوستند. این درجه از استقلال به‌طور کامل از راه‌های سیاسی و مذاکره میان دولت‌ها به دست آمد. اساسنامهٔ وستمینستر (۱۹۳۱) کنترل سیاست خارجی را به کانادا واگذار کرد و با تصویب قانون کانادا در ۱۹۸۲ آخرین پیوند قانون‌گذاری رسمی با کشور مادر گسسته شد و کانادا استقلال کامل یافت. استعمارزدایی در سدهٔ بیستم شمار اندکی از کشورها تا سدهٔ بیستم به استقلال دست نیافته بودند. این کشورها بیشتر جزایر کارائیبی بودند: جامائیکا: استقلال از بریتانیا در ۱۹۶۲ ترینیداد و توباگو: استقلال از بریتانیا در ۱۹۶۲ گویان: استقلال از بریتانیا در ۱۹۶۶ باربادوس: استقلال از بریتانیا در ۱۹۶۶ باهاما: خودمختاری در ۱۹۶۴ و استقلال کامل از بریتانیا در ۱۹۷۳ گرنادا: استقلال از بریتانیا در ۱۹۷۴ سورینام: استقلال از هلند در ۱۹۷۵ دومینیکا: استقلال از بریتانیا در ۱۹۷۸ سنت لوسیا: استقلال از بریتانیا در ۱۹۷۹ سنت وینسنت و گرنادین‌ها: استقلال از بریتانیا در ۱۹۷۹ آنتیگوا و باربودا: استقلال از بریتانیا در ۱۹۸۱ بلیز: استقلال از بریتانیا در ۱۹۸۱ سنت کیتس و نویس: استقلال از بریتانیا در ۱۹۸۳ در مقیاس بین‌المللی، مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۶ دسامبر ۱۹۵۲ حق تعیین سرنوشت سرزمین‌های غیرخودمختار و تحت قیمومت را اعلام کرد. پیامدهای استعمار با وجود استقلال، سرنوشت بومیان آمریکا که در بیشتر این کشورها اکثریت داشتند چندان دگرگون نشد. | ## جمع‌بندی | بردگی در برخی کشورهای آزادشده لغو گردید (شیلی از ۱۸۱۱، آرژانتین ۱۸۱۳، ونزوئلا ۱۸۱۶، بولیوی ۱۸۲۶) اما گاه به شرط خدمت نظامی مردان.