موضوع مقاله: محاصره اترار | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محاصره اترار | مقدمه: محاصره اُترار محاصره‌ای بود که میان دسامبر ۱۲۱۹ و فوریه ۱۲۲۰ در روند گشایش امپراتوری خوارزمشاهیان از‌سوی مغول، در اترار (فاراب) یک شهر بازرگانی بزرگ در کرانه رودخانه سیردریا رخ داد. | ## بخش 1: محاصره اترار | غایرخان، فرماندار شهر، کالاهای یک کاروان بازرگانی مغول را در سال گذشته، گرفته بود. پس‌از تحریکات بیشتر جانشین غایرخان و فرمانروای امپراتوری خوارزمشاهیان، سلطان محمد خوارزمشاه، چنگیزخان تاخت‌وتاز پروپیمان به امپراتوری را آغاز کرد. شهر دارای پادگان و برج‌وبارو بود و نیروهای مغول پیروزی در نبردها را دشوار می‌دیدند. پیشرفت به آرامی انجام شد و در فوریه چنگیز به اطمینان بسنده رسید و بخشی از ارتش خود را جدا کرده به‌سوی جنوب، رو‌به فرارود به‌راه انداخت. قره‌چه، سردار برجسته شهر، در فوریه ۱۲۲۰ آن‌جا را رها کرد و ایستادگی ارگ شهر به‌زودی فرو ریخت. این داستان نمایانگر آزمندی فرماندار در به‌چنگ‌آوردن کاروان‌هاست هرچند صحت این گزاره را نمی‌توان تایید کرد. چشم‌داشت سلطان محمد خوارزمشاه این بود که تازندگان کوچ‌نشین در دستیابی به اترار شکست بخورند، ولی فروریختن ایستادگی اترار دل امپراتوری خوارزمشاهیان را برای گشایش باز کرد؛ مغولان شهرهای بزرگ بخارا، سمرقند و گورگنج را تک و بی‌یار کرده و گرفتند. پیش زمینه واحه اترار دربردارندهٔ ۱۰ شهرِ با برج و بارو و ۵۰ روستای کوچک‌تر، سرزمینی به پهناوری ۲۰۰ کیلومتر مربع (۷۷ مایل مربع) را در نزدیکی برخوردگاه رودخانه سیر دریا و شاخه آن، رود آریس، در بر می‌گرفت. این واحه که از سده دوم پیش از میلاد در آن مردمانی نشیمن گزیده بودند، یک سرزمین حائل میان سبزدشت عشایری در شمال و فرهنگ‌های کم‌جنبش در جنوب بوده است. شهر اترار خیلی استوار بود و در بالای زمینی به بلندای ۲۰ متر (۶۶ فوت) به نام "توب" جای داشت. اترار همچنین برخوردگاه چندین راه بنیادین بازرگانیِ جاده ابریشم بود که از باختر به گرگانج و اروپا، از جنوب به سمرقند و دیگر شهرهای بزرگ آسیای میانه و از خاور به چین از راه دروازه زونگاریان می‌انجامید. شهر اترار در سال ۱۲۰۴ زیر چیرگی یک فرمانروای قراخانی به نام تاج‌الدین بیلگه خان بود که در جایگاه دست‌نشانده قراختاییان ارتشی را برای کمک به سلطان محمد خوارزمشاه در برابر غوریان رهبری می‌کرد. قراختاییان در پی رویدادهایی که در مرزهای خاوری‌شان رخ می‌داد ناتوان شدند: چنگیزخان پدید آوردن چیرگی و بالادستی بر تبارهای مغول را آغاز کرده که ناپایداری بزرگ در آن پیرامون را به دنبال آورده بود. | ## بخش 2: محاصره اترار | کوچلک خان، شاهزاده نایمانی که از مغول‌ها شکست خورده‌بود، در سال ۱۲۱۱ توانست تاج و تخت قراختاییان را به دست آورد و اینگونه سلطان محمد خوارزمشاه از آشوب بهره‌وری کرد و سرزمین خوارزمیان را بسیار گسترش داد. او بین سال‌های ۱۲۱۰ تا ۱۲۱۲ همه فرارود و سرزمینهای شمال تا اترار را گرفت و فرمانداران بومی خود را جایگزین کرد و تاج‌الدین را به نسا دور راند. تا سال ۱۲۱۸ امپراتوری خوارزمشاهیان بیشتر آسیای میانه و ایران را زیر فرمان خود داشت و اینگونه چاپلوسان با واژگانی مانند «اسکندر دوم» سلطان محمد خوارزمشاه را می‌ستودند. پیتر بنیامین گلدن تاریخ‌نگار، پیوند میان شاه و مادرش را "دوسالاری ناآرام" نامید که کارکردش بیشتر به زیان محمد بود. ضیا بونیاتوف تاریخ‌نگار شوروی بازگو کرد که دستورهای محمد، بیشتر از سوی ترکان خاتون هیچ می‌شد. ترکان عملاً پایتخت خوارزمشاهیان، گرگانج را از آن خود کرد و محمد را ناچار کرد که دربار خود را به سمرقند ببرد. ‌ترکان خاتون که شاهدخت قپچاق بود همچنین جانشینی را دستکاری کرد و ادعای جلال‌الدین پسر بزرگ سلطان محمد خوارزمشاه را به سود برادر ناتنی‌اش اوزلاق که از سوی مادر یک قپچاق بود، بی‌ارج کرد. او همچنین بسیاری از خویشاوندان خود را در جایگاه‌های ترازبالای دولت خوارزمیان جای داد. نیروهای کمکی قپچاق در ارتش سلطان محمد خوارزمشاه، افزون بر مسلمان نبودنشان، تندخو، آزمند و بیشتر زمان‌ها بی‌وفا بودند. پس جای شگفتی نیست که گزارش‌های بنیادین تاخت‌وتاز مغول به خوارزمشاهیان که همگی از سوی نویسندگان مسلمان نوشته شده‌است، سرزنش را بر آزمندی قپچاق فرود می‌آورند. این بن‌مایه‌ها به‌ویژه از یکی از برادرزاده‌های ترکان خاتون، مردی به نام اینالچوق، نام می‌برند که در جایگاه فرماندار اترار که شهر مرزی سرزمین خوارزمشاهیان است، گماشته شده‌بود. رویداد اترار در جایگاه کانون بازرگانی، کاروانی مغول دربردارنده ۴۵۰ بازرگان را در زمستان ۱۲۱۸-۱۲۱۹ پذیرفت این بازرگانان که اندازه فراوانی کالاهای زیوری مانند زر ، سیم، خزهای سمور و ابریشم به همراهمی آوردند، از پیروان یکی از سرداران چنگیزخان بودند. هم درباره دست داشتن سلطان محمد خوارزمشاه و هم درستی اتهام یادشده گفتگوی بسیار شده‌است. | ## بخش 3: محاصره اترار | با آنکه برخی از وقایع‌نگاران، مانند شهاب الدین محمد النساوی، کشتار را به گردن اینالچوق و آزمندی‌اش می‌اندازند ولی بیشترشان دست داشتن خود سلطان محمد خوارزمشاه را نیز پیش می‌کشند. پل راچنفسکی باور دارد که اینالچوق می بایست «همراهی ضمنی» سلطان محمد خوارزمشاه برای انجام چنین تابویی داشته باشد. چنین می‌نماید که اتهام سخن‌چینی تا اندازه بالایی درست بوده‌است: هم خوارزمی‌ها و هم مغول‌ها از بازرگانان و دیپلمات‌ها در جایگاه سخن چین بهره‌وری می‌کردند که آگاهی‌های راهبردی ارزشمند را بیاموزند و آگهی‌های خوب را در جایگاه بخشی از کارویژه‌های خود پخش کنند. نخست بر پایه هنجارهای مغول، فرستادگانی از هر گونه‌ای که باشند، از هر دست‌درازی‌ای در‍پناه شمرده می‌شدند، و هرگونه خوارداشتی به آنها، کیفر یا کینجویی در پی می‌داشت. برای عشایر استپ همیشه آرامش و آسایش راه های بازرگانی برجستگی فراوان داشت: از آنجایی که خوارزمیان بر همه راه های فراتر از اترار چیرگی داشتند مغول ها اکنون از انبازان بازرگانی در خاور نزدیک جدا شده بودند. افزون بر این، شکست خوردن قراختاییان از کوچلوگ، تنش های دینی و سرزمینی را در ترکستان پدید آورده بود. او سردار خود موقالی را در جایگاه جانشین در شمال چین گذاشت تا جنگ در برابر جین‌ها را پی بگیرد و بخش بزرگی از ارتش خود را در کوه‌های آلتای گردآوری کرد. با آنکه تاریخ‌نگاران سال‌های نخستین سده بیستم مانند واسیلی بارتلد نیروی مغول را بین صدوپنجاه تا دویست هزار تن ارزیابی کردند پژوهشگران نوین برآوردی میان پنجاه تا هفتادوپنج هزار تن پیش کشیده‌اند. و بن‌مایه‌های سده‌های میانه می‌گویند که اترار بین پانزده تا پنجاه هزار سرباز داشت، ولی این شمارها می‌تواند تا ۱۰ برابر بزرگنمایی شده باشد. فرماندهی بخشی از نیروهای شهر را قره‌چه، سرداری که سلطان محمد خوارزمشاه برای کمک به اینالچوق فرستاده بود، بر دوش داشت. شهربند نیروهای مغول در پاییز ۱۲۱۹ با گذر از چندین رودخانه و دریافت نیروهای کمکی از هم‌پیمان‌های‌شان به سیر دریا رسیدند. چنگیز خود در آن سوی رودخانه ماند و برای سلطان محمد خوارزمشاه تله گذاشت تا اگر سلطان برای درگیر شدن با نیروهای محاصره‌کننده جلو می‌آمد، چنگیز از رودخانه بگذرد و ارتش خوارزمشاهی را نابود کند. برزرگترین پسر چنگیز، جوجی خان به شمال فرستاده‌شد تا شهرهای در راستای سیردریا را بگیرد، در حالی که سردارهای بزرگ سبتای و جبه نویان با نیروی کمی به سوی جنوب به دره فرغانه فرستاده شدند. | ## جمع‌بندی | خود چنگیز کوچک‌ترین پسرش تولوی را با خود برد و با کمک راهنماهای بومی در بیابان قزل‌قوم ناپدید شد تا یک تاخت‌وتاز غافل‌گیرکننده به بخارا انجام دهد.