موضوع مقاله: اسحاقزی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسحاقزی | مقدمه: وی در کتاب سیستان خود به‌صراحت به حضور قبیله‌ای با نام «سکزی» اشاره می‌کند و آن را مرتبط با مهاجرت‌های تاریخی سکاها به منطقهٔ سیستان می‌داند. | ## بخش 1: اسحاقزی | تیت می‌نویسد که در شمال هامون، اطراف لاش و جوین، قلعه کاه، و همچنین در واحهٔ خاش در شرق هامون، قبیله‌ای شناخته‌شده زندگی می‌کند که خود را «سکزی» می‌نامد. این گروه در میان قبایل مختلفی که تحت عنوان کلی «افغان» دسته‌بندی می‌شوند، قرار دارد. به‌نظر می‌رسد این گروه بازمانده‌ای از مهاجرت‌های تاریخی ساکاها (سکاها) به منطقهٔ سیستان باشند. هوکات در دست افغان‌های سکزی است که معمولاً (اما نه خودشان سکزی) اسحاق‌زی نامیده می‌شوند. رئیس آنان در جوین، مقر هوکات، ساکن است؛ منطقه‌ای که به‌گفتهٔ تیت، قطعاً از قرن سیزدهم میلادی و احتمالاً از زمان‌های بسیار قدیم محل استقرار این قبیله بوده است. این گروه در بخش وسیعی از جنوب افغانستان پراکنده‌اند؛ از هرات در شمال تا درهٔ رودخانهٔ ارغسان در شرق قندهار. هنری والتر بلو، پزشک نظامی، زبان‌شناس و مردم‌نگار برجستهٔ بریتانیایی، در کتاب بررسی مردم‌شناسی اقوام افغانستان می‌نویسد: «اسحاق، سهاک، ساک یا ایشک‌زی، قومی‌اند که بخشی از آنان کوچ‌نشین و بخشی دیگر کشاورز هستند. این قوم در امتداد پایین‌دست رودخانهٔ ارغنداب، میان قندهار و بست، و همچنین در امتداد رود هیرمند تا حوضهٔ سیستان سکونت دارند. شمار آنان حدود دوازده هزار خانواده برآورد شده است که از این تعداد، حدود هزار خانواده در منطقهٔ بلخ مستقر هستند. قوم اسحاق نمایندهٔ فاتحان باستانی سَکا در سیستان (یا ساکاستان) به‌شمار می‌آیند؛ نام این منطقه از آنان گرفته شده است.» مجله موسسه خدمات متحد هند، جلد ۹-۱۰ بیان داشته : ظاهراً ساکای ها قبیله‌ی اصلی بوده‌اند و نام خود را از نام تمام این قوم گرفته‌اند. با این حال، فکر می‌کنم نمایندگان امروزی آنها را می‌توان در قبیله‌ی ساکزی یا اسحاقزی ابدالی-افغان و ... | ## بخش 2: اسحاقزی | سکزی‌ها هنوز هم مرکز اصلی سکاهای باستانی را در اختیار دارند و بیشتر در بخش‌های شمالی ناحیه امروزی سیستان، جایی که مقر اصلی آنها در لاش-جوین است، یافت می‌شوند. در مجلهٔ انجمن آسیایی پاکستان، جلد دهم ذکر شده : در سیستان و شمال هامون، در اطراف لاش جوین و در ناحیهٔ حاصل‌خیز خاش رود، طایفه‌ای شناخته‌شده زندگی می‌کند که خود را سکزی می‌نامند. نویسنده سوئدی استیو لاندو ؛ درباره‌ی طایفه‌ی ساکزی چنین آورده است: «طایفه‌ی ساکزَی (Sakzai) در میان پشتون‌ها از جمله گروه‌هایی هستند که پیوند زبانی خود را از دست داده‌اند، اما ممکن است از قوم ساکا (Saka) منشأ گرفته باشند.» واریک بال در کتاب خود با عنوان , آثار تاریخی افغانستان: تاریخ، باستان‌شناسی و معماری بیان می‌دارد : سکاها اولین کسانی بودند که وارد افغانستان شدند. گروه اصلی سکاها، احتمالاً سکاهای سلطنتی یا "ساکارائوکا"، به مناطق مرزی ایران و افغانستان مهاجرت کردند و نام خود را در سیستان (در اصل "ساکاستان" که از ساکا، نام شرقی سکاها گرفته شده است) و قبیله اسحاقزای امروزی که هنوز با نام "ساکزی" شناخته می‌شوند، به جا گذاشتند. گاولر افسر بریتانیایی در کتاب «نیاکان سکایی ما» برای این طایفه ریشه سکایی ذکر مینماید. استاد ایرج افشار، پژوهشگر برجستهٔ تاریخ و فرهنگ ایران، در مقاله‌ای به بررسی ریشه‌های و تاریخ مردم سیستان پرداخته و دربارهٔ طایفهٔ ساکزی (اسحاقزی) چنین می‌نویسد: «این طایفه را باید اصیل‌ترین طایفهٔ سیستانی دانست ، و نام حقیقی آنان ‘سگزی’ است.» استاد جواد محمدی‌خمک، سیستان‌شناس برجستهٔ ایران، در کتاب واژه‌نامهٔ سکزی (فرهنگ لغات سیستانی)، به نقل از کتاب عالم‌آرای نادری، طایفهٔ ساکزی را از جملهٔ «اصیل‌ترین قبایل کهن سیستان» معرفی می‌کند و برای آن اصالتی سکایی قائل است. وی می‌نویسد: > «ساکزی از قبایل معروف سیستان افغان است که مردمش به زبان پشتو سخن می‌گویند و خود را در اصل اسحاق‌زی، یعنی فرزندان اسحاق و افغانی‌الاصل می‌دانند. استاد محمد اعظم سیستانی در کتاب مردم شناسی سیستان در مورد این طایفه بیان می‌دارد : «سکزیان که هنوز هم در ناحیهٔ اوق قلعه کاه، لاش و جوین تمرکز دارند، بقایای همان سجزیانی هستند که به نسل سَکا تعلق دارند. براساس نوشتهٔ مطلع‌السعدین (۱۴۰۸ میلادی)، قلعهٔ لاش مرکز و مأوای سکزیان بوده است. تیت از سکزیان به‌عنوان یکی از قبایل نیرومند سیستان نام می‌برد و اضافه می‌کند که اینان خود را از اولاد قیس بن اسحاق می‌دانند و از همین‌رو «اسحاق‌زَئی» نامیده می‌شوند. در عین حال، یک مسلمان متخصص و آگاه به سلسلهٔ انساب، به‌طور طبیعی این قبیلهٔ نیرومند را به حضرت اسحاق بن ابراهیم منسوب می‌نماید. | ## بخش 3: اسحاقزی | با این‌حال، سکزیان در مناطق مرکزی خود (لاش و جوین) هرگز خود را «اسحاق‌زَی» نمی‌نامند، بلکه از واژه‌های ساکزی یا سجزی استفاده می‌کنند. تیت یادآور می‌شود که سکزیان به‌طور گسترده از لاش و جوین تا فراه، هرات، قندهار و تا درهٔ ارغسان پراکنده‌اند، اما مرکز سرداران‌شان همواره قلعهٔ لاش و قلعهٔ جوین بوده است». عبدالحی حبیبی در جای دگر می‌نویسد: هزاران سال پیش، مردمانی از نژاد آریایی به سرزمینی فرود آمدند که در محل تلاقی رودهای بزرگ و خروشان قرار داشت. این قوم، ساک‌ها نام داشتند و اخلاف آنان تا امروز با نام ساکزی در منطقهٔ سیستان، به‌ویژه در کناره‌های رود هیرمند، سکونت دارند. سکزیان که تاکنون در سیستان گرمسیر، و نواحی غربی قندهار و بست سکونت دارند، مردمانی بلندبالا، قوی‌هیکل، گندم‌گون و خوش‌اندام‌اند که به زبان پشتو سخن می‌گویند. آنان شهرهای بزرگ ساختند، حکومت‌های محلی مقتدر تشکیل دادند، و در توسعهٔ فرهنگی و سیاسی منطقه نقش برجسته‌ای ایفا کردند. «به سیستان که اصلاً سگستان بوده و سجستان معرب آن است که سکنهٔ آن را سگزی یا سجزی خوانده‌اند، و تا کنون هم قبیله‌ای از افغانان پشتوزبان به نام ساکزی در سواحل هلمند ساکن‌اند که خود را از شعب ابدالی (درانی) می‌دانند...» در کتاب اوستا دکتر عبدالاحمد جاوید با همکاری پوهاند عبد الرسول مبین، دربارهٔ ریشهٔ تاریخی قوم اسحاق‌زی چنین آمده است: «سیتی، کلمه‌ای یست که امروز آن را Scyth می‌نویسند و "سیت" یا "سکیت" می‌خوانند، نام قوم سکایی است که در کتیبه‌های هخامنشی Saka، در اسناد آشوری و بابلی Ishkuzai / Ashguzai، در تورات اشکوز (اشکناز)، و در آثار یونانی Skuthui آمده است. آنان در تابستان‌ها به مناطق کوهستانی غور و در زمستان‌ها به دشت بکوا کوچ می‌کردند. از نیمه دوم سده نوزدهم، بخش‌هایی از این قبیله به شمال افغانستان مهاجرت کردند و در جوزجان، سرپل و هرات سکونت گزیدند. شیوه زندگی مونت استوارت الفنستون، افسر و دیپلمات بریتانیایی قرن نوزدهم، در گزارش خود دربارهٔ افغانستان، به فعالیت‌های اقتصادی قوم اسحاق‌زی اشاره کرده و می‌نویسد: «اسحاقزیان به‌طور ویژه در مناطق خود، اسب و استر پرورش می‌دهند.» در سده بیستم، به‌ویژه پس از خشکسالی‌های دهه ۱۹۷۰ میلادی، بسیاری از اسحاقزی‌ها زندگی کوچ‌نشینی را ترک کردند و به سکونت دائمی روی آوردند. | ## جمع‌بندی | جایگاه اجتماعی ساختار درونی قبیله و پیوندهای خویشاوندی میان شاخه‌های مختلف، نقش مهمی در گسترش و تثبیت اسحاقزی‌ها در شمال افغانستان داشته است.