موضوع مقاله: نقش‌های هندسی اسلامی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نقش‌های هندسی اسلامی | مقدمه: تاق‌نماهای عمودی با نقش‌های هندسی گوناگون با ستاره‌های ۱۰، ۸ و ۵ پَر آراسته شده‌اند. | ## بخش 1: نقش‌های هندسی اسلامی | نقش‌های هندسی اسلامی یکی از شکل‌های اصلی تزیین در هنر اسلامی است که به‌طور کلی از بازنمایی صورت‌نگارانه پرهیز می‌کند. طرح‌های هندسی در هنر اسلامی اغلب بر پایه ترکیب مربع‌ها و دایره‌های تکرارشونده ساخته می‌شوند که ممکن است با یکدیگر همپوشانی و درهم‌تنیدگی داشته باشند و الگوهای پیچیده‌ای از جمله گونه‌های فراوانی از کاشی‌کاری را پدیدآورند. پیچیدگی و گوناگونی این الگوها از ستاره‌ها و لوزی‌های ساده در سده نهم میلادی آغاز شد، در سده سیزدهم به الگوهای ۶ تا ۱۳ پَر رسید و سرانجام در سده شانزدهم ستاره‌های ۱۴ و ۱۶ پَر را نیز دربرگرفت. نقش‌های هندسی اسلامی در رسانه‌های گوناگونی از جمله فرش‌های گلیم، گره‌چینی ایرانی، زلیج مراکشی، مقرنس‌سازی، جالی، سفال، چرم، ویترای، کنده‌کاری چوب و فلزکاری به‌کار رفته‌اند. این الگوها از طرح‌های ساده‌تر تمدن‌های پیشین مانند یونان باستان، روم باستان و ساسانیان سرچشمه گرفته‌اند و در کنار اسلیمی و خوشنویسی اسلامی سه شاخه بنیادین آرایش اسلامی را تشکیل می‌دهند. در دوران معاصر، دلبستگی به این نقش‌ها در غرب رو به افزایش نهاده و هنرمندانی چون موریس اشر در سده بیستم و ریاضی‌دانان و فیزیک‌دانانی مانند پیتر لو و پائول استینهاردت به پژوهش در این زمینه پرداخته‌اند. کمان با اسلیمی احاطه شده و در دو سو نوار خوشنویسی اسلامی و بالای آن زلیج کاشی‌کاری دیده می‌شود. پیشینه آرایش اسلامی نقش‌های هندسی اسلامی از طرح‌های ساده‌تری برگرفته شده‌اند که در فرهنگ‌های پیشین به‌کار می‌رفتند: یونانی، رومی و ساسانی. این نقش‌ها یکی از سه گونه آرایش اسلامی هستند؛ دو گونه دیگر اسلیمی (بر پایه شکل‌های گیاهی منحنی و شاخه‌دار) و خوشنویسی اسلامی است و هر سه اغلب با هم به‌کار می‌روند. از سده نهم میلادی به بعد، گستره‌ای از الگوهای هندسی پیشرفته بر پایه کاشی‌کاری چندضلعی در هنر اسلامی پدیدار شد و سرانجام بر دیگر شیوه‌های تزیینی چیره گشت. هنر اسلامی در بیشتر موارد از تصویرگری صورت‌نگارانه دوری می‌کند تا از پرستش تصاویر جلوگیری شود. این شمایل‌گریزی در فرهنگ اسلامی هنرمندان را به کاوش در هنر غیرصورت‌نگارانه واداشت و گرایش زیبایی‌شناختی کلی را به سوی آرایش‌های مبتنی بر ریاضیات سوق داد. انگیزه و فلسفه نویسندگانی چون کیث کریچلو استدلال کرده‌اند که نقش‌های اسلامی نه صرفاً تزیینی بلکه برای رساندن بیننده به درکی از واقعیت زیربنایی آفریده شده‌اند. در فرهنگ اسلامی، این نقش‌ها پلی به جهان معنوی و ابزاری برای پاک‌سازی ذهن و روان به‌شمار می‌آیند. دیوید وِید بر آن است که «بیشتر هنر اسلامی، چه در معماری، چه در سفالگری، منسوجات یا کتاب‌آرایی، هنر آرایش و دگرگون‌سازی است» و هدف آن تبدیل مساجد «به سبکی و نقش» و صفحات قرآن به «دریچه‌هایی رو به بی‌کرانگی» است. در برابر این دیدگاه، دوریس بهرنس-ابوسیف در کتاب زیبایی در فرهنگ عربی استدلال می‌کند که تفاوتی اساسی میان اندیشه فلسفی اروپای قرون وسطا و جهان اسلام وجود دارد: در فرهنگ عربی مفهوم نیکی و زیبایی از یکدیگر جدا هستند و زیبایی، چه در شعر و چه در هنرهای بصری، «به خاطر خودش و بدون پایبندی به معیارهای دینی یا اخلاقی» مورد لذت قرار می‌گرفته‌است. گنبد آبی گره‌چینی دارای ستاره‌هایی با ۵، ۷، ۹، ۱۲، ۱۱، ۹ و ۱۰ پَر از بالا به پایین است. ستاره‌های ۱۱ پَر در هنر اسلامی نادرند.|alt=گنبد آرامگاه آراسته با ستاره‌های گوناگون بسیاری از طرح‌های اسلامی بر پایه مربع‌ها و دایره‌هایی ساخته شده‌اند که معمولاً تکرار، همپوشانی و درهم‌تنیدگی می‌یابند. یکی از نقش‌مایه‌های پرتکرار، ستاره هشت‌پَر است که از دو مربع چرخانده ۴۵ درجه نسبت به یکدیگر پدید می‌آید. همه این شکل‌ها می‌توانند ترکیب شوند و الگوهایی با تقارن‌های گوناگون شامل بازتاب و چرخش پدیدآورند. چنین الگوهایی را می‌توان کاشی‌کاری ریاضی دانست که به‌طور نامحدود گسترش‌پذیرند و از این رو مفهوم بی‌نهایتی را القا می‌کنند. هنرمند و آموزگار رومن وروستکو استدلال می‌کند که چنین ساخت‌وکارهایی در واقع الگوریتم هستند و نقش‌های هندسی اسلامی را پیشگامان هنر الگوریتمی مدرن می‌سازند. دایره نماد وحدت و گوناگونی در طبیعت است و بسیاری از نقش‌های اسلامی با دایره آغاز می‌شوند. | ## بخش 2: نقش‌های هندسی اسلامی | برای نمونه، آرایش مسجد جامع سده پانزدهمی یزد بر پایه دایره‌ای است که شش دایره پیرامون آن ترسیم شده‌اند؛ همه در مرکز آن و هر یک در مرکز دو همسایه خود تلاقی می‌کنند و شش‌ضلعی منظمی می‌سازند. بر این بنیان، ستاره شش‌پَری احاطه‌شده با شش شش‌ضلعی نامنظم کوچک‌تر ساخته می‌شود که الگوی ستاره‌ای کاشی‌کاری‌شونده‌ای را پدیدمی‌آورد. ارنست هنبری هنکین، یکی از نخستین پژوهشگران غربی نقش‌های اسلامی، «اسلیمی هندسی» را الگویی تعریف کرد که «با کمک خطوط کمکی متشکل از چندضلعی‌های مماس» شکل می‌گیرد. او دریافت که ترکیب‌های بسیار گوناگونی از چندضلعی‌ها قابل بهره‌گیری هستند به شرطی که فاصله‌های باقی‌مانده میان آنها به‌اندازه کافی متقارن باشند. هنکین مهارت هنرمندان مسلمان را در یافتن ترکیب‌های مناسب چندضلعی‌ها «تقریباً شگفت‌آور» خواند. طومار توپقاپی طومار توپقاپی که در دوره تیموریان در ایران در اواخر سده پانزدهم یا آغاز سده شانزدهم میلادی ساخته شده، ۱۱۴ الگو شامل طرح‌های رنگی برای کاشی‌کاری گره و مقرنس‌های ربع‌گنبد یا نیم‌گنبد دربردارد. الحمرا و گروه‌های تقارن ویژگی‌های ریاضی نقش‌های کاشی‌کاری و گچ‌بری کاخ الحمرا در گرانادای اسپانیا به‌طور گسترده بررسی شده‌است. چوب‌کاری هندسی مراکشی از سده‌های ۱۴ تا ۱۹ تنها ۵ گروه تقارن را به‌کار گرفته، اما ادعا شده که روش ساخت «حسبه» می‌تواند هر ۱۷ گروه را تولید کند. تقارن آینه‌ای هم در ترکیب‌بندی کل سطح و هم در هر عنصر جداگانه اهمیت ویژه‌ای دارد. شکل‌های هندسی ساده مانند مربع در هر دو محور افقی و عمودی تقارن آینه‌ای دارند و الگوهای پیچیده‌تر مانند مقرنس را می‌توان توسعه‌ای از همین قاعده تقارن دانست. در این الگوها برتری نقش بر زمینه از میان می‌رود و بسته به زاویه نگاه بیننده، نقش و زمینه جای یکدیگر را می‌گیرند و پویایی بصری پدیدمی‌آورند. همچنین الگوهای هندسی تکرارشونده و به‌هم‌پیوسته می‌توانند در اصل تا بی‌نهایت ادامه یابند؛ بنابراین هر سطح تزیین‌شده تنها بُرشی از الگویی نامتناهی را نشان می‌دهد. لایه‌بندی و خودمانندی ویژگی بارز هنر اسلامی، همپوشانی لایه‌های بصری گوناگون در یک آرایه واحد است. یک سطح ممکن است با شبکه‌ای هندسی به بخش‌های بزرگ‌تر تقسیم شود که هر بخش خود دربردارنده آرایه‌های هندسی ریزتر باشد. از ۸۳۶ میلادی|alt=کاشی‌کاری هندسی ساده اسلامی آغازین مرحله آغازین نخستین شکل‌های هندسی در هنر اسلامی، شکل‌های هندسی پراکنده‌ای چون ستاره‌های هشت‌پَر و لوزی‌های دربردارنده مربع بودند. این نقش‌ها از سال ۸۳۶ میلادی در مسجد جامع قیروان در تونس پدیدار شدند و از آن پس در سراسر جهان اسلام گسترش یافتند. از ۱۲۲۰ میلادی|alt=نقش‌های اسلامی مرحله میانی گام بعدی که آغازگر مرحله میانی بود، پیدایش ستاره‌های ۶ و ۸ پَر بود که در سال ۸۷۹ میلادی در مسجد ابن طولون قاهره پدیدار شدند و سپس فراگیر گشتند. شکل‌های انتزاعی ۶ و ۸ پَر در سال ۱۰۶۷ در برج خرقان در قزوین و در سال ۱۰۸۵ در مسجد الجیوشی مصر پدیدار شدند. در سال ۱۰۸۶ الگوهای گره ۷ و ۱۰ پَر (با هفت‌ضلعی‌ها، ستاره‌های ۵ و ۶ پَر، مثلث‌ها و شش‌ضلعی‌های نامنظم) در مسجد جامع اصفهان ظاهر شدند. اندکی پس از آن، الگوهای گره ۹، ۱۱ و ۱۳ پَر در مسجد جامع برسیان در ایران در سال ۱۰۹۸ به‌کار رفتند؛ این الگوها همچون نقش‌های ۷ پَر به‌ندرت در بیرون از ایران و آسیای مرکزی دیده می‌شوند. سرانجام، نشانه پایان مرحله میانی، پیدایش الگوهای گره‌چینی گل‌سرخی ۸ و ۱۲ پَر در مسجد علاءالدین کیقباد در قونیه در سال ۱۲۲۰ و در کاخ عباسی در بغداد در سال ۱۲۳۰ بود که پس از آن در جهان اسلام فراگیر شدند. ۱۵۷۱–۱۵۷۵ م|alt=آرایه چوبی پیشرفته مرحله پایانی اسلامی آغاز مرحله پایانی با کاربرد الگوهای ساده ۱۶ پَر در آرامگاه حسن صدقه در قاهره (۱۳۲۱ م) و در الحمرا در اسپانیا (۱۳۳۸–۱۳۹۰ م) نشانه‌گذاری می‌شود. الگوهای هندسی ترکیبی ۱۶ پَر پیچیده‌تر در مجموعه سلطان حسن در قاهره در سال ۱۳۶۳ دیده می‌شوند. | ## بخش 3: نقش‌های هندسی اسلامی | سرانجام الگوهای ۱۴ پَر در مسجد جامع فاتح پور سیکری در هند (۱۵۷۱–۱۵۹۶ م) پدیدار شدند اما در جاهای دیگر بسیار کم‌یاب‌اند. شکل‌های هنری چندین شکل هنری در بخش‌های گوناگون جهان اسلام از نقش‌های هندسی بهره می‌گیرند. سفالگری سفال‌ها خود را به نقش‌مایه‌های دایره‌ای وام می‌دهند، چه شعاعی و چه مماسی. الگوهایی از این دست از دوره ایوبی (سده ۱۳ میلادی) بر سفال‌های اسلامی به‌کار رفتند. برای نمونه، قمقمه سفالین بدون لعاب از حلب به شکل دایره‌ای عمودی با حلقه‌ای از بافت برجسته پیرامون کتیبه‌ای عربی و گل هشت‌گلبرگ کوچکی در مرکز آراسته شده‌است. زلیج زلیج (به عربی: ) گونه‌ای آرایش سفالین از کاشی‌های لعاب‌دار تراکوتاست که از قطعات جداگانه دست‌بُریده در کنار هم چیده می‌شوند و ویژه هنر اسلامی غربی، مراکش و اندلس مغربی است. الگوهای ستاره‌ای زیربنایی زلیج می‌توانند تا ۴۸ یا ۹۶ پَر داشته باشند و با دگرگون‌سازی رنگ و اندازه تسراها تنوع تقریباً نامحدودی پدید می‌آید. گره‌چینی و چوب‌کاری گره‌چینی الگوهای درهم‌تنیده پیچیده‌ای است که از پنج شکل استاندارد ساخته می‌شود. طراحی‌های گره به‌طور سنتی در رسانه‌های گوناگون از جمله آجرکاری بُریده، گچ‌بری و کاشی‌کاری موزاییک فایانس اجرا شده‌اند. در چوب‌کاری به‌ویژه در دوره صفوی، گره به‌صورت قاب‌های مشبک (گاه با پنل‌های شیشه رنگی) یا تخته‌های موزاییکی برای آرایش دیوارها و سقف‌ها به‌کار می‌رفت. شباک (جالی) جالی صفحات سنگی سوراخ‌دار با نقش‌های هندسی هستند که در معماری گورکانی هند به‌فراوانی به‌کار رفته‌اند و نور را فیلتر کرده و الگوهای سایه‌روشن پدیدمی‌آورند. گلیم فرش‌های گلیم از جمله قالی‌چه‌های گلیم آناتولی نمونه‌های برجسته‌ای از کاربرد تقارن افقی و عمودی و الگوهای متقابل حاشیه‌ای هستند. مقرنس مقرنس نوعی طاق‌سازی تزیینی با عناصر کندوی‌شکل آویزان است که در گنبدها، طاق‌نماها و بالای ستون‌ها به‌کار می‌رود و از اصول هندسی پیچیده‌ای پیروی می‌کند. نسخه خطی قرآن ابن بواب از سده یازدهم هنوز به‌روشنی ساختار دایره‌ای را نشان می‌دهد. در نسخه‌های متأخرتر، هرچند شکل‌های دایره‌ای همچنان بنیان ساختار هستند، در پس الگوی پیچیده کلی پنهان می‌شوند. نقش رنگ و تأکید یک الگوی هندسی واحد می‌تواند با تأکید بر اجزای گوناگون خود جلوه‌های متفاوتی پدیدآورد. خطوط کناره (یا «بند» در کاشی‌کاری) می‌توانند باریک ساخته شوند تا جلوه موزاییکی بدهند، یا آگاهانه پهن نگاه داشته شوند تا الگوی زیربنایی بزرگ‌تر برجسته گردد. رنگ نیز نقشی بنیادین در دریافت الگو دارد: طرح تک‌رنگ یا با درجه‌بندی‌های یک رنگ جلوه‌ای متفاوت از طرح چندرنگ خواهد داشت. پیشینه رومی-بیزانسی بخش‌هایی از جهان اسلامی آینده مانند آناتولی، مصر و سوریه پیش‌تر زیر فرمان امپراتوری روم و سپس امپراتوری بیزانس بودند. امپراتوری بیزانس و شاهنشاهی ساسانی بیش از ۴۰۰ سال در کنار یکدیگر وجود داشتند و هر دو سبک‌ها و واژگان تزیینی همانندی پرورانده بودند، چنان‌که در موزاییک‌ها و معماری انطاکیه رومی آشکار است. این میراث تزیینی پیشااسلامی در نخستین آثار اسلامی مانند کاخ هشام و نمای مشتی به‌روشنی دیده می‌شود. دلبستگی در غرب دلبستگی به نقش‌های هندسی اسلامی در غرب از سده بیستم رو به افزایش نهاده‌است. | ## جمع‌بندی | در سال ۲۰۰۷ پیتر لو و پائول استینهاردت در مقاله‌ای در مجله مدعی شدند که کاشی‌کاری‌های گره‌چینی سده‌های میانه اسلامی، به‌ویژه در امامزاده درب امام اصفهان، نمونه‌هایی از کاشی‌کاری شبه‌تناوبی همانند تبلیط پنروز هستند.