موضوع مقاله: تاشکند (ایالت) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاشکند (ایالت) | مقدمه: ایالت تاشکند یا به اختصار تاشکند، یک پادشاهی مستقل تاریخی ازبک در آسیای میانه بود که مناطقی را که امروزه ولایت تاشکند ازبکستان و همچنین استان ترکستان را تشکیل می‌دهند، در بر می‌گرفت. | ## بخش 1: تاشکند (ایالت) | این ایالت در سال ۱۷۸۴ اعلام موجودیت کرد و در سال ۱۸۰۸، پس از اشغال توسط خانات خوقند، از بین رفت. تاریخچه پیشینه در میانهٔ سدهٔ هجدهم، دوره‌ای پرآشوب در تاریخ تاشکند به‌وجود آمد؛ زمانی که این شهر در چهارراه منافع خانات قلموق، خانات قزاق، خانات خوقند و تا حدی کمتر امارت بخارا قرار داشت. افزون بر این، جنگ‌های داخلی میان چهار بخش شهر که «دَخَه» نامیده می‌شدند ــ کوکچه، سبزار، شیخان‌طور و بش‌آغاج ــ جریان داشت. سلطنت یونس خوجه در سال ۱۷۸۴، رقابت میان چهار بخش تاشکند به رویارویی مسلحانه انجامید. این درگیری با پیروزی یونس‌خواجه پایان یافت و اقتدار او بر سراسر شهر به رسمیت شناخته شد. نهاد چهار حاکم (چارحاکم) لغو گردید، هرچند تقسیم‌بندی شهر به «دَخَه‌ها» همچنان حفظ شد. در شمال، مرز تا ترکستان، قزاقستان امتداد داشت و در شمال‌باختری، از حدّ فاصل میان دامنه‌ها و رشته‌کوه قَراتاو می‌گذشت. در ناحیهٔ سیرام، مرز به‌سوی جنوب می‌چرخید، از رشته‌کوه قَرجَنتاو عبور می‌کرد و سپس در امتداد ساحل راست رود اوگام ادامه می‌یافت. پس از آن، این مرز از خط‌الرأس رشته‌کوه اَلمان‌زار می‌گذشت و از جنوب خُجَکَنت، در نزدیکی رشته‌کوه چتکلعبور می‌کرد. با دنبال کردن خط تقسیم آب میان شاوازسای و جویباری دیگر که نامی از آن باقی نمانده است، مرز به روستای اَبلِک (نزدیک انگرن) می‌رسید. از آنجا، مرز در امتداد دامنه‌های جنوب‌باختری کوه قوراما تا گذرگاه مَمیرسای‌ـبِل ادامه پیدا می‌کرد و سپس در امتداد دامنه‌های شرقی قوراما پیش می‌رفت و به روستای سنگر، که جنوبی‌ترین نقطهٔ قلمرو تاشکند به‌شمار می‌رفت، می‌رسید. دولت یونس خوجه از همان روزهای اول پیروزی خود، شروع به تحکیم حکومت خود و استفاده از دستگاه اداری دولتی کرد. به گفته محمد صالح قاری تاشکندی، اشراف فئودال-قبیله‌ای عشایر نقش کلیدی در سازماندهی حکومت او داشتند. رستم تورا به مقام آتالیق، عادل تورا به عنوان پاروانچی و باباخان تورا به عنوان فرمانده کل منصوب شدند. پوسپلوف، و همچنین اظهارات محمد خواجه رحیم اوغلو، فرستاده تاشکند در استان اومسک، حاکم ایالت تاشکند، خان بود که خود را با عنوان ایشان معرفی می‌کرد. یونس خوجه، «خان» تاشکند، اگرچه توسط حامیان خود از میان عشایر احاطه شده بود، اما مجبور بود نه تنها با آنها، بلکه با نمایندگان هر یک از چهار دهستان - کوکچه، سیبزار، شیخانتور و بشاغاچ ( مناطق شهر تاشکند) - مشورت کند و تصمیمات دولتی بگیرد. چهار آق‌سقلال شهر، شورای خان را تشکیل می‌دادند و به او در امور ملی و نظامی مشاوره می‌دادند. این بزرگان (آق‌سقلال‌ها) نماینده چهار بخش شهر بودند و توسط مردم برای بالاترین مناصب عمومی اداری در دهستان مربوطه خود انتخاب می‌شدند. آنها که از مرفه‌ترین و در نتیجه تأثیرگذارترین طبقه ساکنان شهر بودند، سیاست دولتی یونس خوجه را بر اساس منافع بازرگانان و صنعتگران بزرگی که هسته اصلی جمعیت شهری را تشکیل می‌دادند، هدایت می‌کردند. | ## بخش 2: تاشکند (ایالت) | روابط خارجی قبایل قزاق به گفته محمد حکیم، مورخ خوقند، یونس خوجه پس از تصرف تاشکند، استپ‌های قزاقستان را نیز تحت کنترل خود درآورد. لوشین در اثر مشهور خود «شرح انبوهی از قرقیزها و استپ‌های قرقیز-قزاق یا قرقیز-کایساک» نوشت: مشخص نیست که چرا قرقیز-قزاق‌ها، با داشتن چنین قدرت عظیمی، هرگز تاشکند را به‌طور کامل تصرف نکردند و در آنجا ساکن نشدند. خان‌های تاشکند، که ضعیف و فاقد ابتکار عمل بودند، بیشتر از طریق چاپلوسی، هدایا و امتیازات به جای مقاومت و اقدامات متقابل قاطع، سعی در جلوگیری از این تهاجمات داشتند. برای تضمین وفاداری و انجام تعهدات رعیت، از هر قبیله، به ویژه از میان نخبگان قبیله، گروگان (امانت) گرفته می‌شد. اگر قبیله‌ای از انجام وظایف رعیت خود کوتاهی می‌کرد، این گروگان‌ها مورد اقدامات سرکوبگرانه، از جمله اعدام، قرار می‌گرفتند. پس از فتح جوز ارشد، یونس خوجا عنوان خان‌نشینی را لغو کرد و جوز ارشد را از طریق منصوبان خود، که از اشراف قبایل مختلف انتخاب می‌شدند، اداره می‌کرد. روابط با روسیه یونس خوجه هیئت دیپلماتیکی را با پیام زیر به اداره سیبری غربی امپراتوری روسیه اعزام می‌کند: نامه اصلی دارای مهر یونس خوجه بود. در امتداد لبه بیرونی مهر، نوار باریکی وجود داشت که حاشیه‌ای را تشکیل می‌داد و با تزئینات گیاهی که مشخصه الگوهای تزئینی رایج در منبت‌کاری سنتی چوب تاشکند است، تزئین شده بود. تلیاتنیکوف، این ارتش شامل نیروهای شخصی یونس خوجا، پسرانش و مقامات عالی‌رتبه، عمدتاً از نخبگان و مردم عادی، بود. هر واحد توسط یک فرمانده رهبری می‌شد، در املاک او اسکان داده می‌شد و به سلاح‌ها و اسب‌هایی که رهبرشان در اختیارشان قرار می‌داد، مجهز بود. سربازان برای امرار معاش زمین دریافت می‌کردند و از مالیات معاف بودند، اما مجبور بودند در مزارع فرمانده خود کار کنند. قراقازان‌ها عمدتاً از فراریان با پیشینه‌های مختلف، از جمله کالمیک‌ها، ازبک‌ها، خوقندی‌ها، بخارایی‌ها، استخدام می‌شدند، اما تعداد بسیار کمی از مردم بومی تاشکند در میان قراقازان‌ها وجود داشت. بسیاری از آنها زندانیانی بودند که در حملات، به ویژه از استپ‌های قزاقستان، اسیر شده بودند. آنها به خوبی مسلح بودند و از تفنگ‌های سرپر، زره، سپر و کلاه ایمنی استفاده می‌کردند. تا سال ۱۸۰۰، توپخانه تاشکند شامل توپ‌های کالیبر بزرگ ساخته شده از مس وارداتی روسیه بود. با این حال، به عنوان یک نیروی نظامی-پلیسی سازمان‌یافته و هسته اصلی نیروهای مسلح تاشکند، که بخش عمده آن را شبه‌نظامیان شهری و شبه‌نظامیان قبایل عشایری، عمدتاً سانیچکلی، مردم قانقلی، باگیس و رمضان تشکیل می‌دادند، از اهمیت زیادی برخوردار بود. از هر خانه یک یا دو نفر، و گاهی اوقات همه مردان، به شبه‌نظامیان شهری در شهر تاشکند فراخوانده می‌شدند. در اواخر قرن ۱۸، این ارتش به ۶۰۰۰ سرباز افزایش یافت که توسط یک شبه‌نظامیان فئودالی ۵۰۰۰۰ تا ۷۰۰۰۰ نفری، از جمله ۳۰۰۰۰ شبه‌نظامی شهری، پشتیبانی می‌شد. قدرت نظامی تاشکند به آن اجازه می‌داد تا بر دره چیرچیک تسلط یابد و کنترل خود را بر قبایل عشایری محلی دوباره برقرار کند. | ## بخش 3: تاشکند (ایالت) | جمعیت‌شناسی جمعیت کم‌تحرک سکونتگاه‌های اصلی این منطقه شامل شهرهای تاشکند، اسپیجاب و ترکستان و همچنین روستاهای پرکند، نمدانک، آدانک، نورافشان، ساتکنت، کارامورت و کروچی بودند. در ساحل راست رودخانه چیرچیق، قلعه‌های چهاردره، نیازبیک، شاهرخیه، دورمانچه و تربت واقع شده بودند. سبک زندگی کم‌تحرک در مقایسه با گروه‌های عشایری دقیق‌تر ثبت شده است؛ طبق گزارش‌های دیپلماتیک روسیه، تعداد آنها تا ۵۲۰۰۰ نفر بوده است. جمعیت عشایری مناطق استپی دره چیرچیق، به ویژه در جنوب و نزدیک تاشکند، محل سکونت قبایل کوچ‌نشین بود که در مجموع به آنها «چنچلی» می‌گفتند. در منطقه آریس و استپ بین توده شنی آلکاکول-قوم و مناطق کوهستانی، اردوگاه‌های کوچ‌نشینی قبیله سرگلی تأسیس شده بود. در شمال رودخانه آریس، قبیله کوچ‌نشین سارا پرسه می‌زدند، در حالی که در نزدیکی شهر ترکستان، قبیله یوسون اردوگاه‌های خود را حفظ کرده بودند. با این حال، تخمین زده می‌شود که تعداد آنها در طول قرن بعد نسبتاً ثابت مانده است، با وجود اینکه برخی از قبایل عشایری قبل از بازگشت، موقتاً از منطقه مهاجرت کردند. یک استثنا، عشایر یوسون بودند که برخی از طوایف آنها در زمان انقیاد ترکستان توسط تاشکند در منطقه رودخانه نورا اسکان داده شدند و دیگر بازنگشتند. بر اساس سوابق تاریخی قبایل کوچ‌نشین در منطقه، تا قرن هجدهم، تقریباً ۱۸۰۰۰ یورت در قلمرو تاشکند وجود داشت که حدود ۱۰۰۰۰۰ نفر را در خود جای می‌داد. در نتیجه، کل جمعیت قلمرو تاشکند بین ۱۵۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود که اکثر آنها کوچ‌نشین هستند. اقتصاد پول رایج تاشکند پایتخت این سرزمین نسبتاً وسیع شد، شروع به ضرب سکه‌های خود و توسعه یک سیاست اقتصادی مستقل خارجی و داخلی کرد. ضرابخانه تاشکند متعلق به یونس خواجه بود و درآمد حاصل از فرایند ضرب سکه مستقیماً به خزانه او واریز می‌شد. در تاشکند، سکه‌های مسی کسری در واحدهای ۱، ½ و ¼ تنگه (معادل ۱۵ کوپک با نرخ ارز ۱۸۶۶) ضرب می‌شدند. روی سکه‌ها معمولاً نوشته شده بود: «محمد یونس خواجه عمری»، در حالی که روی سکه دعایی با «بسم الله الرحمن الرحیم» نوشته شده بود. مالیتسکی، برخی سکه‌ها همچنین دارای عناصر طراحی منحصر به فردی مانند پرنده‌ای در حال اوج گرفتن در آسمان یا حیوانی با شاخ‌های بلند (یا گوش؟) و در برخی موارد، حتی یک ببر بودند. مجموعه سکه‌های تاشکند در موزه ارمیتاژ و موزه تاریخی تاشکند وابسته به آکادمی علوم ازبکستان نگهداری می‌شوند. فرهنگ زبان در تمام خانات ازبکستان ، فارسی زبان اصلی اسناد دیپلماتیک و سایر اسناد رسمی بود. ایالت تاشکند اولین ایالت در آسیای میانه بود که از زبان ازبکی برای اسناد رسمی استفاده کرد، یعنی زبانی که اکثریت جمعیت ایالت تاشکند به آن صحبت می‌کردند. | ## جمع‌بندی | در بازارهای تاشکند، کتاب‌ها ( نسخه‌های خطی و چاپ سنگی ) به زبان‌های عربی، فارسی و ترکی فروخته می‌شدند که در آسیای میانه، هند، ایران، ترکیه و کازان منتشر شده بودند.