موضوع مقاله: ادبیات پنجابی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات پنجابی | مقدمه: ادبیات پنجابی به آثار ادبی نوشته‌شده به زبان پنجابی گفته می‌شود که ویژگی تاریخی منطقه پنجاب در پاکستان و هند امروزی و است. | ## بخش 1: ادبیات پنجابی | زبان پنجابی به چند خط نوشته می‌شود که از میان آن‌ها شاه‌مکهی و گرمکهی پرکاربردترین خطوط به‌ترتیب در پنجاب غربی و پنجاب شرقی هستند. ادبیات پنجابی پیشینه‌ای دیرینه دارد و کهن‌ترین نوشته‌های آن به دوره ناث‌یوگی‌ها از سده هفتم تا چهاردهم میلادی بازمی‌گردد. این سنت ادبی با شعر صوفیانه بابا فرید در سده سیزدهم آغاز رسمی خود را یافت و در سده‌های بعد با شاعرانی چون ، سلطان باهو و به اوج رسید. در دوره استعمار بریتانیا، ادبیات پنجابی با ورود رمان، نمایشنامه و شعر نو دگرگون شد و پس از استقلال هند و پاکستان در ۱۹۴۷ در هر دو کشور مسیرهای متفاوتی را پیمود. این یوگی‌ها خداوند را با نام‌های گوناگونی مانند «آلاکه نیراجان» می‌خواندند که هنوز در زبان عامیانه پنجابی رایج است. بنا بر نظر ، شعر پنجابی سروده‌شده به دست بابا فرید، گورو نانک و از چنان سطح بالایی برخوردار بود که اندیشه‌های ظریف از رهگذر زبان ادبی بیان می‌شدند؛ بنابراین زبان پنجابی باید سده‌ها پیش از آن، شاید در سده‌های هفتم یا هشتم، تکامل یافته باشد. از مرحله نخستین پیدایش پنجابی کهن از دل اپبرمشه یک دوبیتی به تاریخ ۷۶۰ میلادی سروده ، قدیس وجره‌یانه ، است. امیرخسرو دهلوی (۱۲۵۳–۱۳۲۵)، شاعر سرشناس هندی-ایرانی نیز به زبان پنجابی سروده‌است. برخلاف شاعران فارسی‌گوی که غزل را برای بیان شاعرانه برمی‌گزیدند، شاعران صوفی پنجابی بیشتر در قالب می‌سرودند. که داستان‌هایی دربارهٔ زندگی و افسانه‌های گورو نانک (۱۴۶۹–۱۵۳۹) هستند، از نمونه‌های نخستین نثر پنجابی به‌شمار می‌روند. خود گورو نانک شعرهایی به پنجابی سرود که واژگانی از سانسکریت، عربی، فارسی و دیگر زبان‌های جنوب آسیا را دربرمی‌گرفت؛ ویژگی‌ای که از سنت سرچشمه می‌گرفت. در ۱۵۸۸/۱۵۸۹، دانشمندی مسلمان به نام عبدی کُدهان رساله‌ای دربارهٔ اسلام به پنجابی با عنوان «رسالهٔ مِهندی» برای تدریس در مدارس نظامیه نوشت. | ## بخش 2: ادبیات پنجابی | قصه پنجابی و حماسه شعر صوفیانه پنجابی بر دیگر سنت‌های ادبی این زبان نیز پیامد گذاشت، به‌ویژه بر که گونه‌ای تراژدی عاشقانه است و از سرچشمه‌های هندی، فارسی و قرآنی نیز الهام گرفته‌است. دیگر داستان‌های مردم‌پسند دربرمی‌گیرند: «» از فضل شاه، «میرزا صاحبان» از حافظ برخوردار (۱۶۵۸–۱۷۰۷)، «» از هاشم شاه (۱۷۳۵؟ نمونه‌های برجسته شعر حماسی دربرمی‌گیرند: «» از گورو گوبیند سینگ (۱۶۶۶–۱۷۰۸)، «نادرشاه دی وار» از نجابات که یورش نادرشاه به هند در ۱۷۳۹ را وصف می‌کند و «چَتهیان دی وار» که ستیز میان و را بازمی‌گوید. جنگ‌نامه یا «سجل جنگ» در دوره مغولان وارد ادبیات پنجابی شد؛ جنگ‌نامه پنجابی (۱۷۸۰–۱۸۶۲) نخستین جنگ انگلستان و سیک (۱۸۴۵–۱۸۴۶) را روایت می‌کند. ادبیات سیکه و سنت‌های دینی ادبیات سیکه بیش از آنکه با ادبیات پنجابی (سنتی منطقه‌ای-زبانی) همسان باشد، با سنت‌های ادبی دیگر ادیان شبه‌قاره قابل مقایسه است. هرچند بیشتر به خط گرمکهی نوشته شده، مجموعه متون سیکه افزون بر پنجابی بهره می‌گیرد، از جمله و برج. نخستین چاپخانه پنجابی (به خط گرمکهی) در ۱۸۳۵ برپا شد و نخستین در ۱۸۵۴ به‌دست کشیش جِی. هرچند شاید پیش از ۱۸۵۰ چند متن چاپ سنگی پنجابی تولید شده باشد، نشر تجاری کتاب پنجابی پس از ۱۸۵۰ پدید آمد و در دهه‌های ۱۸۷۰ و ۱۸۸۰ شتاب گرفت و هزاران کتاب به هر دو خط گرمکهی و فارسی-عربی تولید و پخش شدند. یکی از نخستین کتاب‌های تجاری ثبت‌شده پنجابی چاپ ۱۸۵۱ «هیر رانجها» ی وارث شاه از چاپخانه چَشم نور لاهور است. ویر سینگ با چهار رمان تاریخی خود — «سونداری» (۱۸۹۸)، «بیجَی سینگ» (۱۸۹۹)، «ساتوَنت کَور» (۱۹۰۰) و «بابا نودهـ سینگ» (۱۹۱۷–۱۹۲۱) — گونه داستان تاریخی پنجابی را پایه‌گذاری کرد. رمان‌های ویر سینگ در بستر جنبش سینگ سبها به ترویج آیین سیکه و درونمایه‌های فداکاری و شهادت سیکه‌ها پرداختند. ادبیات رساله‌ای گونه ادبی پنجابی در اواخر سده نوزدهم پدید آمد و نقشی کلیدی در اصلاحات اجتماعی-دینی و نقد رقبای مذهبی ایفا کرد. | ## بخش 3: ادبیات پنجابی | نورمن جرالد بَریِر برآورد کرد که سازمان‌های سیکه میان سال‌های ۱۸۸۰ و ۱۹۱۵ حدود ۱۲۰۰ رساله با دیدگاه‌های گوناگون تولید کردند. سازمان‌های هندو و مسلمان نیز رساله‌های پنجابی منتشر ساختند؛ از جمله آریا ساماج، احمدی‌ها و انجمن‌های اسلامی گوناگون. ترجمه را دانشمند سیکه نیرمَلا به نام سَنت وایدیا گوردیت سینگ آلومهاری انجام داد و هزینه چاپ را دو هندو و یک سیکه تأمین کردند. چهره‌های شعری دوره استعمار رمان‌ها، داستان‌های کوتاه و شعرهای امرتا پریتم (۱۹۱۹–۲۰۰۵) از جمله به تجربه زنان و تقسیم هند پرداختند. شعر پنجابی در دوره راج همچنین تجربه‌های مردم عادی و فقیران را از رهگذر آثار (۱۸۸۱–۱۹۳۱) بازتاباند. شاعرانی مانند (۱۸۷۶–۱۹۵۷)، (۱۸۹۷–۱۹۴۴) و (۱۹۱۱–۱۹۸۴) ملی‌گرایی را در شعر خود در جریان جنبش استقلال‌طلبی هند بازتاباندند. گفتگوهای زبانی با هواداران هندی استاد تارا سینگ در رشته‌ای از نامه‌ها با آریاساماجیست‌هایی مانند لالا لاجپَت رای، اندیشه «مادر بودن هندی نسبت به پنجابی» را رد کرد و یادآور شد که ادبیات پنجابی با سروده‌های بابا فرید در سده سیزدهم، سده‌ها پیش از پیدایش ادبیات هندی ریشه دارد. تارا سینگ همچنین تأکید کرد که پنجابی از پراکریت برآمده و وام‌گیری واژه‌ها از فارسی و عربی پس از ۹۰۰ سال فرمانروایی مسلمانان بر پنجاب طبیعی است. پس از استقلال پنجاب غربی (پاکستان) پس از استقلال پاکستان در ۱۹۴۷، برخی نویسندگان مانند جاشوا فضل‌الدین و میران بخش مینهاس به نگارش ادامه دادند و نویسندگان تازه‌ای مانند محمد باقر و عبدالمجید بهتّی پدیدار شدند. جایزه وارث شاه را در ۱۹۸۷ برای مجموعه «وَگدا پانی» و در ۱۹۹۸ برای رمان «تَوَن تَوَن تارا» دریافت کرد و در ۲۰۰۴ نشان تمغه امتیاز به او اهدا شد. در ۲۰۲۵ زبیر احمد، نویسنده پنجابی‌زبان لاهوری، اظهار داشت که رنسانس ادبی در ادبیات پنجابی پاکستان در دهه ۱۹۶۰ به‌ویژه در گونه داستان کوتاه آغاز شد و میان ۳۰۰ تا ۴۰۰ مجموعه داستان کوتاه پنجابی در کشور منتشر شده‌است. حماسه «لونا» از شیو کومار بتلوی — بازروایی دراماتیک افسانه پوران بهگت — نیز جایزه ساهیتیا آکادمی ۱۹۶۵ را دریافت کرد. | ## جمع‌بندی | شاه‌مکهی که برگرفته از الفبای عربی-فارسی است، بیشتر در پنجاب پاکستان به کار می‌رود.