موضوع مقاله: رفتارهای روی آبی آب‌بازسانان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # رفتارهای روی آبی آب‌بازسانان | مقدمه: آب‌بازسانان این رفتارهای روی آبی را برای کارکردهای گوناگونی مانند نمایش، تغذیه و برقراری ارتباط به کار می‌برند. | ## بخش 1: رفتارهای روی آبی آب‌بازسانان | همهٔ اعضای شناخته‌شدهٔ زیرراستهٔ آب‌بازسانان شامل نهنگ‌ها، دلفین‌ها و گرازماهیان، گسترهٔ گوناگونی از رفتارهای روی آبی را نشان می‌دهند. آب‌بازسانان معمولاً به دو زیرراسته بخش می‌شوند: آب‌بازسانیان دندان‌دار و آب‌بازسانیان بی‌دندان که بر پایهٔ داشتن دندان یا صفحه‌های بالینی در جانوران بالغ از هم جدا می‌شوند. با این حال از دید رفتاری می‌توان آن‌ها را به نهنگ‌ها (آب‌بازسانان بزرگ‌تر از ۱۰ متر مانند نهنگ عنبر و بیشتر نهنگ‌های بالینی) و دلفین‌ها و گرازماهیان (همهٔ دندان‌داران کوچک‌تر از ۱۰ متر از جمله اُرکا) بخش‌بندی کرد؛ زیرا بسیاری از رفتارها با اندازهٔ بدن همبستگی دارند. اگرچه برخی رفتارها مانند دیده‌بانی روی آب، شناورماندن و دم‌کوبی در هر دو گروه دیده می‌شوند، رفتارهایی چون موج‌سواری یا پرتاب ساقهٔ دمی ویژهٔ یکی از این دو گروه‌اند. همین رفتارهای پرانرژی هستند که بیش از همه در دید انسان‌ها قرار می‌گیرند و به پیدایش ادبیات علمی گسترده و نیز صنعت پرطرفدار نهنگ‌نگری انجامیده‌اند. مرز میان این دو اصطلاح تا اندازه‌ای دل‌بخواهی است: پژوهشگر آب‌بازسانان پرش را هر جهشی تعریف می‌کند که دست‌کم ۴۰ درصد بدن جانور از آب بیرون آید و یورش را جهشی با کمتر از ۴۰ درصد بیرون‌آمدگی. به بیان کیفی، پرش یک جهش واقعی با نیت بیرون آمدن از آب است، در حالی که یورش پیامد شنای سریع رو به بالاست که سبب شده نهنگ ناخواسته از سطح آب بیرون بیاید. با این حال دیگر نهنگ‌های بالینی مانند تیغ‌باله، نهنگ آبی، مینکه، نهنگ خاکستری و نهنگ سئی نیز پرش می‌کنند. دلفین‌های اقیانوسی از جمله اُرکا بسیار پُرپرش‌اند و در واقع می‌توانند به‌آسانی بدن خود را به‌طور کامل از آب بیرون بیاورند، هرچند تمایز چندانی میان این کار و گرازماهی‌وار شنا کردن وجود ندارد. برخی جانوران دریایی غیرآب‌بازسان مانند چند گونه کوسه و سفره‌ماهیان سرده‌های مانتا و موبولا نیز رفتار پرش دارند. روش نخست که در نهنگ‌های عنبر و گوژپشت رایج‌تر است، شنا کردن عمودی به سمت بالا از ژرفا و بیرون آمدن مستقیم از آب است. در روش دوم که رایج‌تر است، جانور نزدیک سطح و موازی با آن شنا می‌کند و سپس با تنها سه ضربهٔ دمی با بیشینهٔ سرعت رو به بالا می‌جهد. در همهٔ پرش‌ها آب‌بازسان با بخش بزرگی از بدنش در زاویهٔ تندی نسبت به افق از آب بیرون می‌آید؛ برای نمونه در نهنگ عنبر میانگین این زاویه ۳۰ درجه ثبت شده‌است. سپس نهنگ برمی‌گردد تا روی پشت یا پهلو فرود آید و گاهی هم بدون چرخش «شکم‌کوب» می‌کند. برای آنکه ۹۰ درصد بدن از آب بیرون بیاید، یک نهنگ گوژپشت باید با سرعت هشت متر بر ثانیه یا از آب خارج شود. طولانی‌ترین سری ثبت‌شده مربوط به یک نهنگ گوژپشت نزدیک هند غربی بوده که ۱۳۰ پرش در کمتر از ۹۰ دقیقه داشته‌است. پرش‌های پیاپی جانور را خسته می‌کند و هر بار بخش کمتری از بدن از آب بیرون می‌آید. نهنگ‌ها بیشتر هنگام حضور در گروه پرش می‌کنند که نشان می‌دهد پرش نشانهٔ غیرکلامی برای دیگر اعضای گروه در رفتارهای اجتماعی است. دانشمندان این نظریه را «علامت‌دهی صادقانه» نامیده‌اند: ابر عظیم حباب و آشفتگی زیرآبی پس از پرش قابل جعل نیست و همسایگان درمی‌یابند که پرشی رخ داده‌است. یک پرش تنها نزدیک به ۰٫۰۷۵ درصد کل انرژی روزانهٔ نهنگ را هزینه می‌کند، اما یک سری طولانی می‌تواند هزینهٔ انرژی چشمگیری داشته باشد. بنابراین پرش نشانهٔ آمادگی جسمانی جانور است و می‌تواند برای تعیین سلطه، جفت‌یابی یا هشدار خطر به کار رود. همچنین ممکن است صدای بلند برخورد با آب برای بی‌هوش کردن یا ترساندن شکار سودمند باشد. از آنجا که پرش اغلب در دریاهای خروشان دیده می‌شود، شاید به نهنگ اجازه دهد هوایی را تنفس کند که پُر از اسپری آب نباشد یا هنگامی که صدای اقیانوس نشانه‌های صوتی را پنهان می‌کند برای برقراری ارتباط به کار رود. با وجود نامش، این رفتار هم در دلفین‌ها و هم در گرازماهیان و نیز دیگر گونه‌های دریایی مانند پنگوئن‌ها و فک‌سانان دیده می‌شود. هنگامی که پستانداران دریایی با سرعت بالا شنا می‌کنند، ناچارند برای حفظ تنفس در نزدیکی سطح بمانند. | ## بخش 2: رفتارهای روی آبی آب‌بازسانان | در سرعت‌های آرام کمتر از ۴٫۶ متر بر ثانیه، دلفین‌ها زیر سطح شنا کرده و تنها به‌طور کوتاه سوراخ تنفسی خود و تا یک‌سوم بدنشان را بیرون می‌آورند. این کار سوراخ تنفسی را مدت بیشتری در معرض هوا قرار می‌دهد که برای دریافت اکسیژن کافی جهت حفظ متابولیسم و در نتیجه سرعت بالا در دوره‌های طولانی لازم است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که پریدن از آستانهٔ سرعتی خاصی به بالا از نظر انرژی کارآمدتر از شنا کردن است. دلیلش کاهش اصطکاک هنگام حرکت در هوا در مقایسه با آب است که انرژی بیشتری نسبت به انرژی لازم برای تولید پرش صرفه‌جویی می‌کند. این مزایا بر انرژی تلف‌شده بر اثر آب‌پاشی فراوان هنگام گرازماهی‌وار شنا کردن گروهی نیز چیره می‌شود. بنابراین این رفتار پیامد شنای پُرسرعتی است که آب‌بازسانان برای کنش‌های مهم تعقیب و گریز به کار می‌برند. برای نمونه دلفین‌ها ممکن است برای دور شدن از شکارچی اصلیشان یعنی کوسه‌ها یا برای اجتناب از برخورد با قایق‌های نزدیک‌شونده به این شیوه شنا کنند. هرچند گرازماهی‌وار شنا کردن فرآوردهٔ سودمند شنای سریع است، بخش بزرگی از تنوع مشاهده‌شده در این رفتار با این علت به‌تنهایی توضیح‌پذیر نیست و به‌احتمال زیاد برای کارکردهای دیگری تکامل یافته‌است. برای نمونه چرخش در هنگام گرازماهی‌وار شنا کردن دلفین فرفره آب‌پاشی زیادی ایجاد می‌کند و در سرعت‌های کمتر رایج‌تر است و بنابراین نمی‌توان آن را سازوکار صرفه‌جویی انرژی دانست. دلیل دیگر ممکن است کندن کشتی‌چسب‌ها یا چسبک‌ماهیان باشد که با چسبیدن به بدن، پسار (مقاومت) را هنگام شنا افزایش می‌دهند. هنگامی که دلفین‌های فرفره به آب برخورد می‌کنند، ترکیب نیروی گریز از مرکز و نیروی عمودی بر این برون‌انگل‌ها می‌تواند تا ۷۰۰ برابر وزن خود آن‌ها باشد و آن‌ها را به‌طور مؤثر جدا کند. پژوهش دربارهٔ کارکردهای اضافی این رفتار تاکنون بر گونه‌های آکروباتیک‌تر متمرکز بوده، اما به‌احتمال زیاد دیگر آب‌بازسانان نیز به همین دلایل و شاید دلایل ناشناختهٔ دیگری از آن بهره می‌گیرند. موج‌سواری و دنبال کردن شناورها اصطلاح «موج‌سواری» (wave-riding) بیشتر برای توصیف کنش روی آبی آب‌بازسانانی به کار می‌رود که به قایق‌ها نزدیک شده و بارها در امواج تولیدشده از سوی آن‌ها می‌پرند. آب‌بازسانان هنگامی که انرژی موج از آستانهٔ لازم برای سواری کمتر باشد—برای نمونه وقتی قایق با سرعت کمتر از ۳ متر بر ثانیه حرکت می‌کند—با ضربه‌های دمی شنا می‌کنند. اما در سرعت‌های بالاتر، دلفین‌ها و گرازماهیان موج فشاری و منطقهٔ بیشینهٔ انرژی آن را جست‌وجو کرده و با نگه‌داشتن باله‌های دمی در صفحه‌ای ثابت و تنها با تنظیمات جزئی سوار موج می‌شوند. برای نمونه ضربان قلب، نرخ سوخت‌وساز و هزینهٔ حمل‌ونقل در دلفین‌های بینی‌بطری هنگام موج‌سواری تا ۷۰ درصد در مقایسه با شنا در سرعت‌های ۱ متر بر ثانیه کمتر کاهش یافت. رفتار موج‌سواری می‌تواند از چند دقیقه تا چندین ساعت ادامه یابد و بنابراین سازوکار سودمندی برای صرفه‌جویی انرژی در سرعت‌های بالاست. این رفتار در آب‌بازسانان بزرگ‌تر مانند نهنگ دندان‌کلفت و اُرکا نیز مشاهده شده‌است، هرچند بیشتر دندان‌داران بزرگ‌تر هیچ‌گونه تعاملی با قایق‌ها جست‌وجو نمی‌کنند. سینه‌موج‌سواری رایج‌ترین شکل رفتار تعاملی با قایق‌ها در میان گونه‌های گوناگون دندان‌داران کوچک‌تر مانند دلفین‌های سرده‌های استنلا و دلفینوس است. برای نمونه دلفین‌های خالدار هنگام جابه‌جایی یا پرسه‌زنی بیشتر تعامل می‌کنند اما هنگام اجتماعی شدن یا تغذیهٔ روی آبی کمتر. رفتار تعاملی ممکن است به ترکیب گروه نیز بستگی داشته باشد؛ اُرکا و دلفین‌های بینی‌بطری بیشتر هنگامی با قایق‌ها تعامل داشته‌اند که نوزادی در گروه حضور داشته‌است. این نشان می‌دهد گروه‌های دارای نوزاد ممکن است به قایق‌ها نزدیک شوند تا نحوهٔ تعامل ایمن برای اجتناب از برخورد را به نوزادان بیاموزند. پیامد دیگر جابه‌جایی آب‌بازسانان در دسته این است که رقابت برای جایگاه بهینهٔ انرژی موج و در نتیجه بیشینهٔ صرفه‌جویی انرژی افزایش می‌یابد. جایگاه افراد ممکن است بازتاب سلسله‌مراتب سلطه در دسته باشد و بنابراین بتواند برای تعیین سلطه به کار رود. چندین بزرگ‌باله‌ای مانند مینکه، سئی، براید، گوژپشت و نهنگ خاکستری نیز رفتارهای مشابهی از خود نشان می‌دهند. | ## بخش 3: رفتارهای روی آبی آب‌بازسانان | رفتارهای روی آبی ایستا دیده‌بانی روی آب در رفتار «دیده‌بانی روی آب» (spyhopping) نهنگ بالا می‌آید و در حالت عمودی بخشی از بدن خود را بیرون از آب نگه می‌دارد و اغلب تمام نوک و سر خود را آشکار می‌سازد. دیده‌بانی روی آب کنترل‌شده و آرام است و اگر نهنگ به‌اندازهٔ کافی کنجکاو باشد می‌تواند دقیقه‌ها ادامه یابد. معمولاً نهنگ برای حفظ موقعیت «بالارفته» به جای ضربه‌های دمی بر کنترل استثنایی شناوری و جایگیری با باله‌های سینه‌ای تکیه می‌کند. به‌طور معمول چشمان نهنگ اندکی بالاتر یا پایین‌تر از روی آب قرار می‌گیرد و به او امکان می‌دهد هر آنچه در نزدیکی روی هست را ببیند. گونه‌های گوناگون کوسه از جمله کوسه سفید بزرگ و کوسه لبه‌سفید اقیانوسی نیز دیده‌بانی روی آب انجام می‌دهند. دیده‌بانی روی آب اغلب در وضعیت «زورآوری» (mugging) رخ می‌دهد؛ یعنی هنگامی که توجه نهنگ بر قایقی مانند تورهای نهنگ‌نگری متمرکز شده و گاه به آن نزدیک می‌شود و با آن تعامل می‌کند. از سوی دیگر تصور می‌شود دیده‌بانی روی آب در اُرکاها به شکارگری کمک می‌کند؛ زیرا آن‌ها اغلب در اطراف تخته‌های یخ دیده می‌شوند و تلاش می‌کنند شکارهایی مانند فک‌ها را که روی یخ استراحت می‌کنند مشاهده کنند. هنگامی که شکار شناسایی شود، فرد از نقاط مختلف اطراف آن دیده‌بانی روی آب می‌کند و سپس با صدا اعضای گروه را برای انجام همین کار فرامی‌خواند تا احتمالاً برای حمله آماده شوند. در این حالت دیده‌بانی روی آب ممکن است از پرش سودمندتر باشد؛ زیرا دید برای مدت بیشتری ثابت نگه داشته می‌شود. اغلب هنگام پرش چشمان آب‌بازسان از آب بیرون نمی‌آید که نشان می‌دهد پرش شاید نه برای دیدن بلکه برای شنیدن به کار رود. برای نمونه نهنگ‌های خاکستری اغلب برای بهتر شنیدن در نزدیکی خط شکست امواج دیده‌بانی روی آب می‌کنند؛ زیرا این خط مسیر مهاجرتشان را مشخص می‌سازد. دم‌کوبی و کوبش «دم‌کوبی» (lobtailing) به کنش نهنگ یا دلفینی گفته می‌شود که خود را از آب بیرون می‌آورد و سپس با سرعت و نیرو بر روی آب فرود می‌آورد تا صدای بلندی تولید کند. نهنگ‌های بزرگ معمولاً با قرار گرفتن در حالت عمودی رو به پایین و خم کردن ساقهٔ دمی روی آب را می‌کوبند. دلفین‌ها اما معمولاً افقی می‌مانند—روی شکم یا پشت—و با حرکت تند و تکانه‌ای کل بدن کوبش را انجام می‌دهند. مانند پرش، دم‌کوبی در میان گونه‌های فعال آب‌بازسانان مانند نهنگ عنبر، گوژپشت، راست و نهنگ خاکستری رایج است. انگیزه‌های رفتارهای روی آبی رفتارهای روی آبی آب‌بازسانان کارکردهای چندگانه‌ای دارند. برخی از مهم‌ترین انگیزه‌های شناخته‌شده عبارت‌اند از: برقراری ارتباط: بسیاری از رفتارهای روی آبی مانند پرش و دم‌کوبی صداهای بلندی تولید می‌کنند که می‌توانند در فاصلهٔ دور زیر آب شنیده شوند و به‌عنوان نشانه‌های غیرکلامی میان اعضای گروه عمل کنند. نمایش آمادگی جسمانی: بر پایهٔ نظریهٔ علامت‌دهی صادقانه، رفتارهای پُرانرژی نشانهٔ سلامت و توانایی جانور هستند و ممکن است در تعیین سلطه و جفت‌یابی نقش داشته باشند. صرفه‌جویی در انرژی: رفتارهایی مانند گرازماهی‌وار شنا کردن و موج‌سواری با کاهش اصطکاک هنگام حرکت در هوا یا بهره‌گیری از انرژی امواج، هزینهٔ انرژی جابه‌جایی را کاهش می‌دهند. زدودن انگل‌ها: برخورد شدید با روی آب هنگام پرش یا گرازماهی‌وار شنا کردن می‌تواند برون‌انگل‌هایی مانند کشتی‌چسب‌ها و چسبک‌ماهیان را از بدن جدا کند. شکار و تغذیه: دیده‌بانی روی آب به اُرکاها کمک می‌کند شکار خود را روی تخته‌های یخ شناسایی کنند و صدای دم‌کوبی ممکن است شکار را مات و مبهوت سازد. بازی: بسیاری از رفتارهای روی آبی به‌ویژه در دلفین‌ها ممکن است صرفاً گونه‌ای سرگرمی و بازی باشند. آب‌بازسانان و انسان رفتارهای روی آبی پرانرژی آب‌بازسانان نقش کلیدی در رشد صنعت نهنگ‌نگری داشته‌اند. پرش نهنگ‌های گوژپشت و دلفین‌های موج‌سوار از جذاب‌ترین صحنه‌هایی هستند که گردشگران در تورهای دریایی مشاهده می‌کنند. تعامل آب‌بازسانان با قایق‌ها—به‌ویژه سینه‌موج‌سواری دلفین‌ها—پدیده‌ای است که هم از دید علمی و هم از دید مدیریت حفاظتی اهمیت دارد. | ## جمع‌بندی | پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حضور قایق‌های گردشگری می‌تواند بر الگوهای رفتاری دلفین‌ها تأثیر بگذارد؛ برای نمونه دلفین‌های بینی‌بطری هنگام نزدیک شدن قایق‌ها گاه از رفتارهای اجتماعی به رفتارهای جابه‌جایی روی می‌آورند.