موضوع مقاله: هنر سغدی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # هنر سغدی | مقدمه: اوج این هنر، در سده‌های پنجم تا نهم میلادی بود و شامل مجموعه‌ای غنی از هنرهای بصری آسیای مرکزی پیش از اسلام است. | ## بخش 1: هنر سغدی | فلزکاری سغدی، که بر هنر چینی نیز اثر گذاشته، گاهی با فلزکاری ساسانی اشتباه گرفته می‌شود. با این حال، ویژگی‌های متمایز این هنر، چون طراحی گویاتر و ظریفتر و نیز تفاوت‌های فنّی بهمراه نماد شناسانه، آن را متمایز می‌سازد. آن‌ها دیوارهای خانه‌هایشان را با نقاشی‌های داستانی و نقش‌های چوبی تزئین می‌کردند. در این نقاشی‌ها، تنها عناصر ضروری، با خطوط، بلوک‌های رنگ، و عناصر سادهٔ منظره نمایش داده می‌شدند، تا صحنه‌ای دوبعدی و قابل فهم برای بیننده فراهم شود. مشهورترین نمونه‌های هنر سغدی در پنجکنت و ورخشا یافت شده‌اند که در گذشته، شاه نشین‌های کوچک و مستقلی بودند. فرهنگ سغدی، در عین متمایز بودن، تحت تأثیر سنت‌های گوناگون و از جمله، فرهنگ ساسانی و هند پس از گُپتا قرار گرفت و خود نیز بر فرهنگ‌هایی چون چین اثر گذاشت. این آثار، علاوه بر زیبایی بصری، بازتاب‌ زندگی روزمره، پوشاک، آیین‌ها، ابزار سرگرمی و داستان‌ها و افسانه‌های ایرانی، خاورمیانه‌ای (مانوی، نسطوری) و هندی بودند. شناخت دین سغدیان نیز، عمدتاً از طریق نقاشی‌ها و فسیلهای استخوان‌ به‌دست آمده‌است. هنر سغدی، با فتوحات اسلامی در ماوراءالنهر، در حدود سال ۷۲۲ میلادی به پایان رسید. | ## بخش 2: هنر سغدی | نقاشی الگوهای تکرارشونده‌ در هنر سغدی به‌چشم می‌خورد که در فلزکاری، سفال کاری، کنده‌کاری چوب و به‌ویژه در نقاشی‌های دیواری قابل مشاهده‌اند. هنر سغدی، آینه‌ای از جامعهٔ پویای آنان و تعامل فرهنگی‌شان با دنیای اطرافشان است. آنان دیدگاه خاصی نسبت به جهان پس از مرگ داشتند که در نقاشی‌های مذهبی‌شان بازتاب خوبی یافته است. از جمله برجسته‌ترین آثار ''نقاشی‌های آفراسیاب'' در سمرقند، مربوط به سدهٔ هفتم میلادی است که بر چهار دیوار اتاقی در یک خانه‌ خصوصی کشیده شده‌اند و مناظری از چین، ایران، هند و آسیای مرکزی را نشان می‌دهند. ''نقاشی‌های پنجکنت'' که از اواخر سدهٔ پنجم تا اوایل سدهٔ هشتم میلادی خلق شده‌اند و در موزه آرمیتاژ و موزه ملی آثار باستانی تاجیکستان نگهداری می‌شوند. صحنه‌هایی از جشن، اسطوره، الاهیت و سوگواری در آن‌ها یافت می‌شود و روایت‌های حماسی چون داستان رستم در شاهنامه، در آن‌ها بازتاب دارد. در چندین نقاشی، الهه‌ای با چهار دست، گاه نشسته بر اژدها و گاه بر تختی با پایه‌هایی به‌شکل اژدها یا شیر، دیده می‌شود. صحنهٔ معروف «سوگواری»، زن چنددستی را نشان می‌دهد که بر چهرهٔ یک مرده خم شده‌است، در حالی که زنان دیگر موهای خود را می‌برند. برخی این الهه را نانا می‌دانند که نشان از تفاوت باورهای سغدی با آیین رسمی زرتشتی ساسانی دارد. | ## بخش 3: هنر سغدی | سغدیان باوجود آن‌که بازرگانان موفقی بودند، تمایلی به نمایش تجارت در نقاشی‌هایشان نداشتند، بلکه بیشتر به نمایش شادی حاصل از آن می‌پرداختند؛ چون صحنه‌های بزم در پنجکنت. ''نقاشی‌های ورخشا'' که در کاخ فرمانروایان بخارا یافته شده‌اند نیز، نمونه‌های مهمی هستند. هرچند تصویر فیل‌ها دقیق نیست (پاهای چنگال‌مانند، عاج‌هایی از فک پایین و زین‌هایی همانند اسب)، ولی نشان از بهره‌گیری از نگاره‌های هندی دارد. مجسمه‌سازی در پنجکنت، نقوش برجسته‌ای از انسان‌ها، اژدهاها و موجودات دریایی یافت شده‌است. در میان آنها، ترکیب‌هایی از جانوران زمینی و دریایی و همچنین موجوداتی بصورت سر انسان‌، با پاهایی به شکل مار وجود دارند که می‌توانند بیانگر دیدگاه سغدیان از زندگی پس از مرگ باشد. نمونه‌های موجود در ملا قرغان، درمان‌تپه، کَش و (سبزوار)، نشانگر روایت عبور روان به بهشت هستند. اشکال متنوع سرپوش‌ها (تخت، مخروطی یا گنبدی) و تزئینات بیرونی آنها، بازتابی از آیین‌های مزدایی و امید به سعادت پس از مرگ‌اند. برخی مهرها تصویر مردی ریش‌دار و آراسته را نشان می‌دهند که نمایانگر تصویر ذهنی سغدیان از خدا است. آثار نقره‌کاری آن‌ها از کریمه تا چین یافت شده‌است، گرچه در ایران چنین آثاری کمیاب‌ بودند که احتمالاً به‌سبب ممنوعیت واردات، توسط ساسانیان بوده است. | ## جمع‌بندی | آنان الگوهای خاصی را در چین رواج دادند که بعدها در فنون کِسی در دوران سونگ به اوج خود رسید.