موضوع مقاله: ادبیات اردو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات اردو | مقدمه: این ادبیات بیشتر زیر نفوذ شعر بوده و به‌ویژه قالب‌های غزل و نظم در آن جایگاه برجسته‌ای دارند؛ اما به‌تدریج به سبک‌های دیگر نوشتاری نیز گسترش یافته که از میان آن‌ها می‌توان به داستان کوتاه (افسانه) اشاره کرد. | ## بخش 1: ادبیات اردو | ادبیات اردو بیشتر در پاکستان که اردو زبان ملی آن است و در هند که اردو یکی از زبان‌های رسمی شناخته‌شده در برنامه هشتم قانون اساسی هند به‌شمار می‌رود رواج دارد. ادبیات اردو پیشینه‌ای نزدیک به هفت سده دارد و از دوران شکل‌گیری نخستین گونه‌های زبان اردو در شبه‌قاره هند آغاز شده‌است. امیرخسرو دهلوی که در سده سیزدهم میلادی می‌زیست به‌عنوان «پدر ادبیات اردو» شناخته می‌شود. این ادبیات در گذر زمان از مراحل گوناگونی چون دوره دینی در دکن، دوره شکوفایی غزل در دهلی، جنبش نوگرایی علیگر و جنبش نویسندگان پیشرو گذشته و چهره‌های بزرگی چون غالب دهلوی، میر تقی میر، اقبال لاهوری و سعادت حسن منتو را پرورش داده‌است. خاستگاه زبان اردو در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی شکل گرفت، هرچند در آن زمان نام «اردو» برای این زبان به کار نمی‌رفت. امیرخسرو دهلوی که در سده سیزدهم می‌زیست به گویش ریخته (آمیزه‌ای فارسی‌شده از هندوی) شکل داد که صورت آغازین اردوی معیار امروزی بود. سنت‌های پایدار اسلام و حمایت حاکمان مسلمان — که معمولاً ترک‌تبار یا افغان‌تبار بودند — از فرهنگ‌های بیرونی نشان خود را بر زبان اردو گذاشت؛ چراکه هر دو میراث فرهنگی در سراسر قلمرو اردوزبانان حضوری نیرومند داشتند. زبان اردو با واژگانی که نزدیک به‌طور برابر میان واژه‌های برگرفته از سنسکریت و پراکریت از یک‌سو و واژه‌های عربی–فارسی از سوی دیگر تقسیم می‌شد بازتابی از این آمیزش فرهنگی بود. دوره دینی (۱۳۵۰–۱۵۹۰) نخستین سرایش‌های ادبی به زبان اردو از سده چهاردهم میلادی در دکن آغاز شد. صورت آغازین اردو نخستین بار از سوی سربازان علاءالدین خلجی که از ۱۲۹۴ تا ۱۳۱۱ به دکن لشکر کشیدند به این منطقه رسید. در سال ۱۳۲۶ محمد بن تغلق پایتخت خود را از دهلی به دکن انتقال داد و در ۱۳۴۷ ظفرخان، فرماندار او در دکن، استقلال اعلام کرد و با برپایی سلطان‌نشین بهمنی لقب علاءالدین بهمن‌شاه را برگزید. سلاطین بهمنی کاربرد اردو را در پادشاهی خود — در برابر فارسی که زبان دربار سلطان‌نشین دهلی بود — گسترش دادند. این گویش که تا ۱۳۷۵ تفاوتی با اردوی دهلی نداشت زیر تأثیر زبان‌های بومی مانند گجراتی و مراتی قرار گرفت و به دکنی شهرت یافت. از نویسندگان برجسته این دوره بنده نواز گیسو دراز بود که اثرش «معراج العاشقین»، رساله‌ای صوفیانه، یکی از نخستین نمونه‌های نثر اردو به‌شمار می‌رود. اردو در دکن (۱۵۹۰–۱۷۳۰) شاعران قطب‌شاهی (۱۵۹۰–۱۶۸۷) محمدقلی قطب‌شاه، پنجمین سلطان سلسله قطب‌شاهی گلکنده و بنیان‌گذار شهر حیدرآباد، شاعری شاهانه و نویسنده‌ای پرکار به فارسی و دکنی بود. «قصه و بیرمِ گل‌اندمن» نوشته طبعی از آثار مهم این دوره است که در ۱۶۷۰ سروده شد و نزدیک به ۲۷۰۰ بیت دارد. شاعران عادل‌شاهی (۱۵۹۰–۱۶۸۸) ابراهیم عادل‌شاه دوم شاعری شاهانه و حامی هنر و ادبیات بود. کتاب او «کتاب نوْرَس» (کتاب نُه رَسَه) به دکنی مجموعه‌ای از ۵۹ شعر و ۱۷ بیت است. اردو در دکن زیر حکمرانی مغولان (۱۶۸۷–۱۷۳۰) مهم‌ترین نویسنده اردو در این دوره بود. از شاعران مهم دهلی در این دوره بود و آثار اصلی او شامل دو دفتر شعر «دیوان» و «دیوانزاده» است. شعر اردو زیر نفوذ ، ، میر و درد قرار داشت که بعدها «چهار ستون شعر اردو» نامیده شدند. چهره بزرگ دیگر بود که به مثنوی‌هایش شهرت داشت و معروف‌ترین آن‌ها «سحرالبیان» (مشهور به «مثنوی میر حسن») بود. سده نوزدهم شعر شعر اردو در لکنو در سده نوزدهم کانون ادبیات اردو از دهلی جابه‌جا شد؛ زیرا بیشتر ادیبان به بخش‌های دیگر هند مانند حیدرآباد، پتنه و لکنو کوچیدند. | ## بخش 2: ادبیات اردو | دربار لکنو با شور و شوق فراوان از شاعران دهلی پذیرایی کرد و به کانون شعر اردو بدل شد. دوره دوم اردو در دهلی دهه دوم سده نوزدهم شاهد احیای شعر اردو در دهلی در دربار مغول بود. برخی از شاگردان مؤمن در شعر مانند و میر حسین تسکین خود به شاعرانی برجسته بدل شدند. جنبش نوین فروپاشی امپراتوری مغول و پادشاهی اوده پس از شورش ۱۸۵۷ و آشنایی با زبان انگلیسی جنبش تازه‌ای را در ادبیات اردو آغاز کرد. این دوره شاهد رشد نثر، نقد ادبی و نمایشنامه در ادبیات اردو بود و نویسندگان و شاعران به بررسی درونمایه‌ها و زمینه‌های تازه و آزمودن قالب‌های نو پرداختند. مهم‌ترین آثار شعری او شامل مثنوی‌ها، «مسدّس حالی»، «شکوه هند» و «قصیده غیاثیه» بود. نثر غالب که بیشتر به شعرش شناخته می‌شود در طول زندگی نثر اردوی قابل‌توجهی نیز نوشت که شامل مجموعه نامه‌هایش و سه رساله کوتاه با عنوان‌های «لطایف غالب»، «تیغ تیز» و «نامه غالب» بود. نامه‌های او که ماهیتی زندگی‌نامه‌ای داشتند در دو جلد با عنوان «اردوی معلّا» و «عود هندی» گردآوری و منتشر شدند. نویسندگان کالج فورت ویلیام تا سده نوزدهم فارسی زبان رسمی دربار و فرهنگ بود و همه مکاتبات به فارسی انجام می‌شد. گسترش نثر اردو برای کاربردهای عملی را می‌توان به بنیادگذاری کالج فورت ویلیام در کلکته در سال ۱۸۰۰ بازگرداند که برای آموزش زبان‌های بومی هند به افسران بریتانیایی کمپانی هند شرقی بریتانیا تأسیس شد. او گروهی از دانشمندان هندی را در کالج گرد آورد که به نوشتن کتاب‌هایی برای افسران تازه‌وارد پرداختند و نثر معیاری برای اردو و هندی پدیدآوردند. جنبش علیگر سید احمد خان، چهره پیشتاز جنبش علیگر، نویسنده و روزنامه‌نگاری پرکار بود که کتاب‌های گوناگونی از زمینه‌های کلامی تا تاریخی نوشت. مهم‌ترین اثر کلامی او «الخطبات الاحمدیه فی العرب و السیرة المحمدیه» بود که در ۱۸۷۶ منتشر شد. جنبش علیگر گروهی از دلبستگان ادبی پرورش داد که تأثیری ژرف بر ادبیات اردو گذاشتند. سرآمدان آنان شبلی نعمانی و در زمینه تاریخ و ، و وقارالملک در زمینه ادبیات بودند. او چندین کتاب زندگی‌نامه‌ای و تاریخی نوشت مانند «»، «سیرت النعمان»، «الفاروق»، «المأمون»، «الغزالی» (زندگی‌نامه امام غزالی)، «مولانا رومی» (زندگی‌نامه مولانا رومی) و «اورنگ‌زیب عالمگیر پر ایک نظر» دربارهٔ زندگی اورنگ‌زیب. «تاریخ هندوستان»، مجموعه‌ای چهارده‌جلدی از تاریخ هند به اردو نوشته دستاوردی عظیم در این دوره بود. «حیات سعدی» (زندگی‌نامه سعدی)، «حیات جاوید» (زندگی‌نامه سید احمد خان) و «» (زندگی‌نامه و نقد غالب) از مهم‌ترین آثار نثری او هستند. رمان اردو در سال ۱۸۶۹ نذیر احمد دهلوی «» را منتشر کرد که نخستین رمان اصیل اردو بود. او همچنین «بنات‌النعش» و «توبةالنصوح» را در همین دوره نوشت که هر دو کتاب‌های اخلاقی برای القای فضیلت‌های اخلاقی بودند. اثر او «» که تاریخ شعر اردو از ولی تا غالب است نخستین تاریخ زمانی شعر اردو شمرده می‌شود. با رمان دنباله‌دار «» که زیر تأثیر دن کیشوت نوشته شد داستان‌نویسی واقعی و حسّ رئالیسم را به رمان اردو آورد. زیر تأثیر رمان‌های تاریخی والتر اسکات عنصر تاریخی را در آثار خود مانند «ملکة العزیزه ورجینا» گنجاند. | ## بخش 3: ادبیات اردو | میرزا هادی رسوا شاعر و نویسنده‌ای بود که بیشتر به رمان «امرائو جان ادا» که در پایان سده نوزدهم منتشر شد شناخته می‌شود. نمایشنامه نمایشنامه در ادبیات اردو در سده نوزدهم با نمایش «» نوشته آغاز شد که نخستین بار در ۱۸۵۳ روی صحنه رفت. این اثر یک کمدی موسیقایی با طرحی ساده بود و از الگوی اپرای اروپایی پیروی می‌کرد. سده بیستم نثر دوران پریم‌چند پریم‌چند در آغاز دهه ۱۸۹۰ وارد صحنه ادبی شد و به‌زودی به یکی از برجسته‌ترین نویسندگان و رمان‌نویسان در پیشینه ادبیات اردو تبدیل شد. پریم‌چند دربارهٔ اصلاحات دینی و اجتماعی در «ایثارِ معابد» و «هم خرما و هم ثواب»، دربارهٔ سرنوشت زنی تن‌فروش در «»، مسائل کشاورزان در «گوشه عافیت» و مشکلات طبقه میانه و زنان در «نیرمالا» نوشت. نخستین مجموعه داستان کوتاه او «سوزِ وطن» که در ۱۹۰۷ منتشر شد از سوی دولت بریتانیا توقیف شد. جنبش نویسندگان پیشرو در دهه ۱۹۳۰ داستان کوتاه (افسانه) به قالب پیشتاز نثر اردو بدل شد؛ عمدتاً به‌سبب نفوذ ادبیات غربی به‌ویژه انگلیسی، فرانسوی و روسی. انتشار «» در ۱۹۳۲ — مجموعه داستانی از سجاد ظهیر، رشید جهان، محمودالظفر و احمد علی — سرآغاز جنبش نویسندگان پیشرو بود که دو دهه بر محتوای ادبیات اردو تأثیری ژرف گذاشت. زندگی را در رمان‌ها و داستان‌هایش مانند «یک گدهه کی سرگذشت»، «شکست»، «زندگی کی موڑ پر»، «هم وحشی هیں»، «آنّا دتّا»، «کالو بهنگی» و «پودی» به‌شکلی واقع‌گرایانه به تصویر کشید. دیگر نویسنده برجسته این دوره سعادت حسن منتو بود که داستان‌هایی ژرف‌نگرانه مانند «کهول دو»، «»، «موزل» و «» نوشت. پیشگامان ویژه امیرخسرو دهلوی تأثیری بزرگ بر رشد آغازین نه‌تنها ادبیات اردو بلکه خودِ زبان داشت. به او نظام‌بخشی موسیقی سنتی شمال هند از جمله موسیقی سنتی هندوستانی نسبت داده می‌شود و آثاری هم به فارسی و هم به هندوی نوشت. محمدقلی قطب‌شاه دانشوری در فارسی و عربی بود و به زبان‌های تلوگو، فارسی و اردو نیز شعر سرود. او نخستین شاعر صاحب‌دیوان اردو شمرده می‌شود و زبان اردو به یاری سهم‌های او جایگاه یک زبان ادبی یافت. حماسه‌های داستان‌گویی ادبیات اردو در دوره‌های پیشین بیشتر از شعر تشکیل می‌شد و عنصر نثری آن عمدتاً به قالب کهن داستان‌های حماسی موسوم به «داستان» محدود بود. این داستان‌های بلند و پیچیده با آفریده‌ها و رویدادهایی شگفت‌انگیز و جادویی سروکار داشتند. قدیمی‌ترین داستان شناخته‌شده اردو «داستان امیر حمزه» است که در آغاز سده هفدهم ثبت شد. بیشتر روایت‌های منثور در آغاز سده نوزدهم ثبت شدند؛ از جمله «باغ و بهار» نوشته میر امّان و «مذهب عشق» نوشته نهالچند لاهوری. تذکره‌نویسی تذکره‌ها مجموعه‌هایی از یادداشت‌های ادبی‌اند که ابیات و حکایت‌هایی از شاعران بزرگ را همراه با داده‌های زندگی‌نامه‌ای و نکته‌هایی دربارهٔ سبک آنان گرد می‌آورند. برخی تذکره‌ها جزئیات زندگی‌نامه‌ای و تصویری کوتاه از توانایی شعری را نیز ارائه می‌دهند. پیشرفته‌ترین قالب شعری غزل بود که هم از نظر کیفیت و هم از نظر کمیت در سنت اردو جایگاهی بی‌همتا داشت. | ## جمع‌بندی | در سده بیستم اقبال لاهوری با سرودن اشعاری فلسفی و الهام‌بخش در باب خودشناسی و احیای تمدن اسلامی به یکی از تأثیرگذارترین شاعران اردو بدل شد.