موضوع مقاله: بودایی‌گرایی در سری‌لانکا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بودایی‌گرایی در سری‌لانکا | مقدمه: بودایی‌گرایی در سری‌لانکا بزرگ‌ترین و دین رسمی سری‌لانکا است و بر پایه سرشماری سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۶۹٫۸ درصد جمعیت این کشور را دربرمی‌گیرد. | ## بخش 1: بودایی‌گرایی در سری‌لانکا | شاخه رایج بودیسم در این جزیره ترواده است و پیروان آن بیشتر از میان سینهالی‌ها هستند، هرچند برخی اقلیت‌های قومی مانند چینی‌تباران سری‌لانکا نیز بودایی‌اند. سری‌لانکا یکی از پنج کشور جهان با اکثریت بودایی ترواده است؛ چهار کشور دیگر تایلند، کامبوج، لائوس و میانمار هستند. این جزیره از سده سوم پیش از میلاد که بودایی‌گرایی به آن راه یافت، یکی از کانون‌های دانش و پژوهش بودایی بوده و دانشمندان برجسته‌ای چون بوداگوسا را پرورش داده و مجموعه گسترده متون دینی پالی را پاس داشته‌است. در درازای تاریخ سری‌لانکا، پادشاهان نقش بزرگی در نگهداشت و احیای نهادهای بودایی جزیره داشته‌اند. بودایی‌گرایی بر پایه ماده ۹ قانون اساسی سری‌لانکا جایگاه ویژه‌ای دارد که ریشه در کوشش برای بازگرداندن پایگاه بودایی‌گرایی به وضعیت پیش از دوران استعمار هلندی و بریتانیایی دارد. بودایی‌گرایی سینهالی به دلیل پیوندهای دیرینه با هند تا اندازه‌ای از هندوییسم و باورهای بومی تأثیر پذیرفته و برخی بودایی‌ها باورهایی مشترک با هندوها دارند؛ از جمله پرستش ایزدان هندو، نظام کاستی و جان‌گرایی. بر پایه گزارش عملکرد سال ۲۰۲۴ اداره امور بودایی سری‌لانکا، این کشور ۱۲٬۲۳۵ معبد بودایی ثبت‌شده، ۴۲٬۱۲۲ راهب بودایی ثبت‌شده، ۷۴۳ صومعه داساسیل‌ماتا و ۳۸ دِواله ثبت‌شده دارد. م–۱۰۱۷ م) ترواده (به معنای «بزرگان») شاخه‌ای از مکتب ویبهجّه‌واده («آموزه تحلیل») است که خود بخشی از ستاویره‌نیکایه بود؛ یکی از فرقه‌های بودایی اولیه هند. ویبهجّه‌وادین‌ها با پشتیبانی امپراتوری مائوریا در سراسر جنوب آسیا گسترش یافتند و در جنوب هند مرکز پرنفوذی در آوانتی داشتند و همچنین در آندرا پرادش، واناواسا (در کرناتکه امروزی)، امراوتی و ناگارجوناکوندا فعال بودند. بر پایه گاه‌نامه‌های سنتی سری‌لانکا مانند ماهاوامسا و دیپاوامسا، بودایی‌گرایی در سده سوم پیش از میلاد پس از سومین شورای بودایی به دست ماهینده (به انگلیسی: ) و راهبه سانگامیتّا به جزیره آورده شد. هرچند احکام آشوکا از فرستادن هیئت بودایی به سری‌لانکا یاد می‌کنند، در هیچ‌کجای این احکام نام ماهینده یا سانگامیتّا نیامده است؛ از این رو پژوهشگران امروزی این ادعاها را به‌طور کامل نمی‌پذیرند. بر پایه ماهاوامسا، آنان در دوره انورادهاپورا و در زمان فرمانروایی دِوانامپیه‌تیسّا (۳۰۷–۲۶۷ پ. دِوانامپیه‌تیسّا به بودایی‌گرایی گروید و به ساخت نخستین استوپاها و انجمن‌های بودایی یاری رساند. ماهینده با جایگاه میهینتله پیوند دارد که یکی از کهن‌ترین بناهای بودایی سری‌لانکا است. باندارانایاکه، گسترش بودایی‌گرایی در این دوره هم از سوی دولت و هم از سوی مردم عادی پشتیبانی می‌شد. با آنکه بازمانده‌های هنری و معماری اندکی از این دوره آغازین برجای مانده، صدها غار بودایی با کتیبه‌های خط براهمی یافت شده که هدایای خانه‌داران و روسا به سانگها را ثبت کرده‌اند. باندارانایاکه بیان می‌دارد که بودایی‌گرایی در فرمانروایی‌های دوتوگامونو و والاگامبا (میانه سده دوم تا میانه سده یکم پ. ماهاوامسا (بخش ۲۹) گزارش می‌دهد که در دوران فرمانروایی شاه یونانی-باختری مناندر یکم (۱۶۵/۱۵۵–۱۳۰ پ. م)، سرراهبی یونانی به نام ماهادارماراکشیتا ۳۰٬۰۰۰ راهب بودایی را از «شهر یونانی الاساندرا» (اسکندریه قفقاز، در حدود ۱۵۰ کیلومتری شمال کابل کنونی در افغانستان) برای مراسم گشایش استوپای روانولی‌سایا در انورادهاپورا به سری‌لانکا رهبری کرد. در بیشتر تاریخ نخستین بودیسم انورادهاپورا، سه شاخه ترواده وجود داشت: ماهاویهاره، ابهیگیری و جِتَوَنه. هر سه در انورادهاپورا جای داشتند؛ پایتخت بزرگ و پرجمعیت پادشاهان باستانی سینهالی که خود را پاسداران و پشتیبانان بودیسم می‌دانستند. ماهاویهاره نخستین سنت پایه‌گذاری‌شده بود، در حالی که ابهیگیری و جِتَوَنه از سوی راهبانی که از ماهاویهاره جدا شده بودند بنیاد نهاده شد و گرایش بیشتری به ماهایانه داشتند. ابهیگیری‌ها روابط نزدیکی با بودایی‌های هند داشتند و بسیاری از آموزه‌های آنان از جمله عناصر ماهایانه‌ای را پذیرفتند. سنت ماهاویهاره در مقابل، بسیاری از آموزه‌های ماهایانه را بدعت می‌شمرد و سوتراهای ماهایانه را جعلی می‌دانست. کشمکش و مناظره میان این فرقه‌ها امری معمول بود، به‌ویژه از آن رو که پیوند نزدیک سانگها با فرمانروایان سینهالی به رقابت برای پشتیبانی شاهانه می‌انجامید. در دوران فرمانروایی وُهاریکه‌تیسّا (۲۰۹–۲۳۱ م)، سنت ماهاویهاره پادشاه را به سرکوب آموزه‌های ماهایانه واداشت. | ## بخش 2: بودایی‌گرایی در سری‌لانکا | ورق در فرمانروایی ماهاسِنا (۲۷۷–۳۰۴ م) برگشت؛ او از بودایی‌گرایی ماهایانه پشتیبانی کرد و ماهاویهاره را سرکوب نمود و حتی بخشی از بناهای آن را ویران ساخت تا ابهیگیری و صومعه نوبنیاد جِتَوَنه را تقویت کند. بدین ترتیب ابهیگیری بزرگ‌ترین و پرنفوذترین سنت بودایی جزیره شد و ماهاویهاره تا دوره پولونّاروا در سال ۱۰۵۵ میلادی جایگاه برتر خود را بازنیافت. در دوران فرمانروایی کیتسیریمِوان (۳۰۱–۳۲۸ م)، دندان یادگاری بودا از کالینگا به سری‌لانکا آورده شد. کیتسیریمِوان این یادگار را در جایگاه ویژه‌ای نهاد و فرمان داد هرساله آیینی به افتخار آن برگزار شود. دندان یادگاری بودا به‌زودی یکی از مقدس‌ترین اشیای کشور و نماد شاهنشاهی بودایی شد. هنگامی که راهب چینی فاکسیان در آغاز سده پنجم میلادی از جزیره دیدن کرد، ۵۰۰۰ راهب در ابهیگیری، ۳۰۰۰ در ماهاویهاره و ۲۰۰۰ در ستیّه‌پبّته‌ویهاره شمرد. فاکسیان همچنین نسخه‌ای سنسکریت از وینایه ماهیساساکه را در ابهیگیری به دست آورد (حدود ۴۰۶ م) که سپس به چینی ترجمه شد و در تایشو تریپیتاکا ۱۴۲۱ برجای مانده‌است. در انورادهاپورا پنج استوپای مهم عبارت بودند از: توپارامه، میریساوتی، روانولی‌سایا (ماهاستوپا)، ابهیگیری و جِتَوَنه (بزرگ‌ترین استوپای پایتخت و احتمالاً بزرگ‌ترین در جهان بودایی در زمان ساخت). دانسته‌است که در سده هشتم هم بودایی‌گرایی ماهایانه و هم شکل رازورزانه وجره‌یانه در سری‌لانکا رواج داشت و دو راهب هندی که در گسترش بودیسم رازورزانه در چین نقش داشتند ـ واجرابودهی و اموگاواجرا ـ در این دوره از جزیره دیدن کردند. پدیدآیی سنت متنی ترواده بودایی‌های سری‌لانکایی (سینهالی) در آغاز نوشته‌های مقدس بودایی (تریپیتاکا) را شفاهی نگاه می‌داشتند. اما بر پایه ماهاوامسا، در سده یکم پیش از میلاد ویرانی‌های ناشی از جنگ سبب شد این نوشته‌ها برای پاسداری نوشته شوند. بنا بر گفته ریچارد گامبریچ، این «کهن‌ترین گزارشی است که از نوشتن نوشته‌های مقدس بودایی در هر کجای جهان داریم». ترواده‌ای‌ها همچنین مجموعه‌ای از شرح‌ها (تفسیرها) بر نوشته‌های مقدس پدیدآوردند که اتهکتها خوانده می‌شد. شرح‌هایی نیز به زبان سینهالی نوشته شد، از جمله «ماها اتّکتها» (شرح بزرگ)، شرح اصلی سنت ماهاویهاره که اکنون از میان رفته‌است. در پی کار دانشمندان جنوب هندی وابسته به ماهاویهاره، به‌ویژه بوداگوسا (سده‌های چهارم–پنجم میلادی)، دامّاپاله و بودادتّه، بودایی‌های سری‌لانکا زبان پالی را زبان اصلی دانشورانه خود پذیرفتند. پذیرش یک زبان میانجی به سنت سری‌لانکایی امکان داد تا بین‌المللی‌تر شود و پیوندهای آسان‌تری با انجمن‌های بودایی در جنوب هند و جنوب شرقی آسیا برقرار کند. اثر بوداگوسا دربارهٔ ابهیدارما و کنش بودایی، به‌ویژه ویسودّیمگّه، تا امروز پرنفوذترین متن سنت ترواده پس از متون دینی پالی به‌شمار می‌رود. از سده پنجم (پس از مرگ ماهانامه در ۴۲۸ م) تا سده یازدهم، جزیره سری‌لانکا شاهد تضعیف اقتدار شاهی انورادهاپورا و جنگ‌های پیوسته میان پادشاهان سینهالی، مدعیان و مهاجمان بیگانه از دودمان‌های جنوب هندی (دودمان چولا، دودمان پالاوا و دودمان پاندیا) بود. با گذشت زمان، بودیسم جنوب هند نابود شد و پیوند فرهنگی کلیدی سری‌لانکا با جنوب هند گسسته شد. این دوره آشوب به تاراج صومعه‌های بودایی و دشواری‌هایی برای بودایی‌گرایی انجامید. تا سده نهم، صومعه‌های بودایی نهادهای نیرومند اقتصادی بودند که دارایی، زمین و زیرساخت‌های آبیاری داشتند. میان فرمانروایی‌های سِنا یکم (۸۳۳–۸۵۳) و ماهینده چهارم (۹۵۶–۹۷۲)، شهر انورادهاپورا دوره‌ای از آرامش و شکوفایی را تجربه کرد و بیشتر بازمانده‌های معماری کنونی این شهر از همین دوره است. اما در پی آن، تهاجم و تسخیر سرزمین‌های مرکزی انورادهاپورا به دست امپراتوری چولا (میان ۹۹۳ و ۱۰۷۷) انورادهاپورا را ویران ساخت و به پادشاهی پایان داد. وضع بودایی‌گرایی سری‌لانکایی در آن زمان چنان بد بود که حتی پنج بیکّو (راهب) نیز در سراسر جزیره برای برگزاری آیین ترسیم نمی‌شد یافت. از این رو او هیئتی به برمه فرستاد و برمه‌ای‌ها چند بزرگ دانشمند را همراه با متون بودایی روانه کردند. بازسازی شاهانه بودایی‌گرایی سری‌لانکایی در دوران پاراکرامباهو یکم (حدود ۱۱۵۳) ادامه یافت. | ## بخش 3: بودایی‌گرایی در سری‌لانکا | پاراکرامباهو یکم سنت‌های ابهیگیری و جِتَوَنه را کاملاً منحل کرد و راهبان آن‌ها یا به زندگی دنیوی بازگشتند یا زیر سنت ماهاویهاره از نو ترسیم شدند. او همچنین مقام سَنگاراجه («شاه سانگها») را برگزید؛ راهبی که بر سانگها و ترسیم‌ها در سری‌لانکا ریاست می‌کرد. در این دوره ادبیات بودایی سری‌لانکایی بار دیگر شکوفا شد و سه نویسنده بزرگ ـ ماهاکسّپه‌ثِره، موگّلّانه‌ثِره و ساریپوتّه‌ثِره ـ شرح‌ها و زیرشرح‌هایی به پالی گردآوری کردند. پاراکرامباهو دوم دامبادنیه‌ای (از حدود ۱۲۳۶) پادشاهی دانشمند بود و چند متن بودایی سینهالی نوشت. میراث ماهایانه با وجود چیرگی نهایی ماهاویهاره، عناصری از ماهایانه در بودایی‌گرایی سری‌لانکایی بر جای ماند. بزرگداشت اَوَلوکیتِشوَره تا امروز در سری‌لانکا ادامه دارد، جایی که او ناتا (به سینهالی: ) خوانده می‌شود. نخستین گزارش‌های اروپایی از سده هجدهم نیز راهبان بودایی سری‌لانکایی را در حال خواندن مَنتره‌ها و بهره‌گیری از تسبیح بودایی توصیف می‌کنند، همانند رسم‌های بودایی‌گرایی ماهایانه. دوره استعمار و بودایی‌گرایی از آغاز سده شانزدهم، جزیره نخست زیر فرمانروایی پرتغال (۱۵۰۵–۱۶۵۸) و سپس هلند (۱۶۵۸–۱۷۹۶) درآمد. در سال ۱۵۹۲ ویمَله‌دارماسوریه یکم از کندی از برمه کمک خواست تا راهبان بودایی را در جزیره ترسیم کند، زیرا دیگر تقریباً راهب درست‌ترسیم‌شده‌ای بر جای نمانده بود. در ۱۷۹۶ بریتانیایی‌ها جایگزین هلندی‌ها شدند و در ۱۸۱۵ با تسخیر کندی، به خطّ ۲۳۰۱ ساله پادشاهان بودایی پایان دادند. بریتانیایی‌ها ثبت نوزادان غیرمعمد و ازدواج‌های غیرمسیحی را نمی‌پذیرفتند و مسیحیان را در اداره حکومت ترجیح می‌دادند. آنان گروه‌های گوناگون میسیونر مسیحی را پشتیبانی می‌کردند که مدرسه‌هایی در جزیره بنیاد نهادند و آموزش در این مدرسه‌ها پیش‌شرط ورود به خدمات دولتی بود. در میانه سده هجدهم، ترسیم بالاتر راهبان بودایی (اوپاسامپَده) که در آن زمان از میان رفته بود، با یاری راهبان تایلندی و به ابتکار وِلیویته سری ساراناکاره‌ثِره در دوران پادشاهی کیرتی سری راجاسینها بازبرقرار شد. سومنگله در ۱۸۵۵ یک چاپخانه خرید که برای مبارزه با تبلیغ مسیحی به کار رفت و در ۱۸۷۳ کالج بودایی ویدیودَیه را بنیاد گذاشت. مناظره‌های عمومی بودایی–مسیحی میان ۱۸۶۴ و ۱۸۷۳ برگزار شد که مهم‌ترین آن‌ها مناظره پانادورا (۱۸۷۳) بود و تأثیر بزرگی بر «بیداری» بودایی‌گرایی در جزیره داشت. احیای سنت بودایی در سری‌لانکا معمولاً به آناگاریکا دارماپاله (نام اصلی: دان دِیوید هِواویتارنه، ۱۸۶۴–۱۹۳۳) بازگردانده می‌شود. او به‌عنوان یک لایّکوی (غیرراهب) بودایی که زندگی مجرد داشت و خرقه می‌پوشید، بودایی‌گرایی را به‌عنوان دینی خردمحور و سازگار با دانش نوین بازتعریف کرد و راه رهایی شخصی را برای مردم عادی نیز گشود. الکات و رهبران بودایی سینهالی انجمن تئوزوفی بودایی را بنیاد نهادند تا مدرسه‌های بودایی بسازند (در آن زمان تنها سه مدرسه بودایی وجود داشت؛ تا ۱۹۴۰ شمار آن‌ها به ۴۲۹ رسید). دارماپاله پس از سفر به هند، در ۱۸۹۱ انجمن ماها بودهی را بنیاد نهاد با هدف احیای بودایی‌گرایی در هند و بازسازی زیارتگاه‌های باستانی بودایی در بودگیا، سارنات و کوشینارا. ناسیونالیسم بودایی-سینهالی بودایی‌گرایی امروزه یکی از مهم‌ترین جنبه‌های هویت سینهالی است. بسیاری از سینهالی‌ها سری‌لانکا را سنگر بودایی‌گرایی و خود را مردمی برگزیده از سوی بودای تاریخی می‌بینند. ریشه‌های ناسیونالیسم بودایی سینهالی را می‌توان به دارماپاله بازگرداند که از داستان شاه دوتوگامونو (سده دوم پ. زیر حکومت او سینهالی تنها زبان ملی شناخته شد، تاریخ بودایی در مدرسه‌ها آموزش داده شد و بودایی‌گرایی پیوسته تقویت شد. سیاست پیوسته محرومیت جمعیت غیربودایی سرانجام به درگیری‌های اجتماعی و جنگ داخلی سری‌لانکا (۱۹۸۳–۲۰۰۹) میان دولت و جنبش ملی‌گرای تامیلی ببرهای تامیل انجامید. پس از پایان جنگ داخلی، به‌ویژه در سال ۲۰۱۴، حمله‌های خشونت‌آمیز افراطی‌گرایان بودایی ـ به‌ویژه سازمان بودو بالا سِنا ـ به مسلمانان و مسیحیان و مکان‌های مذهبی آنان رخ داد. | ## جمع‌بندی | در دوره‌های فرودآیی، رشته رهبانی سری‌لانکا با یاری میانمار و تایلند باززنده شده‌است.