موضوع مقاله: پوشش رسانه‌ای درگیری اسرائیل و فلسطین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پوشش رسانه‌ای درگیری اسرائیل و فلسطین | مقدمه: پوشش رسانه‌ای درگیری اسرائیل و فلسطین به بازتاب درگیری اسرائیل و فلسطین در رسانه‌های خبری، محافل دانشگاهی، سینما و شبکه‌های اجتماعی اشاره دارد. | ## بخش 1: پوشش رسانه‌ای درگیری اسرائیل و فلسطین | هر دو طرف درگیری و نیز ناظران مستقل بر آن‌اند که این پوشش رسانه‌ای با سوگیری همراه بوده‌است. این ادراک از جانبداری که ممکن است بر اثر پدیدهٔ «اثر رسانهٔ خصمانه» تشدید شود، شکایت‌هایی بیش از هر موضوع خبری دیگر پدیدآورده و به گسترش گروه‌های نظارت بر رسانه انجامیده‌است. در کشورهایی که آزادی مطبوعات محدود است و دولت‌ها از یکی از طرف‌های درگیری حمایت می‌کنند، ارائهٔ اخبار به‌طور طبیعی جانبدارانه است. اما حتی در کشورهایی با مطبوعات آزاد نیز هر دو سوی درگیری رسانه‌ها را به نفع طرف مقابل متهم می‌کنند. سازمان‌های متعددی از هر دو سو برای رصد و نقد پوشش رسانه‌ای تأسیس شده‌اند و پژوهش‌های گسترده‌ای در این زمینه صورت گرفته‌است. گونه‌های سوگیری زبان درگیری چندین پژوهش به این نتیجه رسیده‌اند که «سوگیری واژگانی» ویژگی بازگشت‌پذیر پوشش رسانه‌ای این درگیری بوده‌است. پژوهشگرانی مانند یاسر سلیمان استدلال کرده‌اند که دستکاری زبان نقش مهمی در تلاش برای جلب افکار عمومی بین‌المللی ایفا می‌کند و برخی بر این باورند که اسرائیل در این نبرد زبانی چیره‌تر بوده‌است. میان فعل‌های «مُرد» و «کشته شد» و نیز «کشتن» و «قتل» تفاوت معنایی و عاطفی وجود دارد. در بافت درگیری اسرائیل و فلسطین مسائل واژگانی گوناگونی پدیدار شده‌است: اصطلاح «سرزمین‌های مورد مناقشه» در برابر «سرزمین‌های اشغالی» مواضع حقوقی متفاوتی دربارهٔ کرانهٔ باختری و نوار غزه بازتاب می‌دهد. همچنین واژه‌هایی چون «حصار امنیتی» در برابر «دیوار آپارتاید»، «محله» در برابر «شهرک‌سازی» و «مبارز»، «آزادی‌خواه» و «تروریست» همه برای توصیف یک واقعیت واحد به کار می‌روند اما روایت‌های متفاوتی القا می‌کنند. تحول واژگان اشغال بلافاصله پس از جنگ شش‌روزه، کاربرد رسمی اسرائیلی نخست اصطلاح «سرزمین‌های اشغالی» را به کار برد که به‌زودی جای خود را به «سرزمین‌های تحت اداره» داد و سرانجام کرانهٔ باختری به‌جز اورشلیم شرقی به «منطقه یهودا و سامره» تغییر نام یافت؛ اصطلاحی که برای تأکید بر پیوند کتاب مقدسی قوم یهود با آن سرزمین برگزیده شده بود. رشید خالدی شرح می‌دهد که سیاست‌گذاران اسرائیلی پس از جنگ شش‌روزه، اورشلیم شرقی را نه «اشغال‌شده» بلکه «پایتخت ابدی و تجزیه‌ناپذیر اسرائیل» و «بازمتحدشده» خوانده‌اند. در طول دهه‌های بعد، رسانه‌های آمریکایی که نخست حضور اسرائیل در سرزمین‌های فلسطینی را «اشغال» می‌نامیدند، به‌تدریج این واژه را کنار گذاشتند و تا سال ۲۰۰۱ کاربرد آن در گزارش‌دهی آمریکایی «تقریباً تابو» و «در غیابی اثیری» شده بود؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۹۰ درصد گزارش‌های تلویزیونی شبکه‌ای از سرزمین‌های اشغالی از ذکر اشغال خودداری می‌کردند. یک نظرسنجی از مخاطبان اخبار بریتانیایی در همان سال نشان داد که تنها ۹ درصد آنان از نیروی اشغالگر بودن اسرائیل آگاه بودند. مسابقهٔ تسلیحات زبانی در سال ۲۰۰۲ گرگ مایر از ظهور «مسابقهٔ تسلیحات زبانی» نوشت که در آن «بخش بزرگی از درگیری خاورمیانه دربارهٔ جلب حمایت بین‌المللی است» و با آغاز انتفاضه دوم تشدید شد. برایان ویتیکر از روزنامهٔ گاردین با بررسی ۱٬۶۵۹ مقاله در دورهٔ ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۱ دریافت که ۶۶ درصد از گزارش‌ها از اشاره به اشغالی بودن سرزمین محل رویداد خودداری کرده بودند. الخلیل شهری «دوپاره» خوانده می‌شد هرچند ۹۹ درصد ساکنانش فلسطینی بودند، درحالی‌که اسرائیل اورشلیم را «تجزیه‌نشده» می‌نامید هرچند یک‌سوم ساکنانش فلسطینی بودند. در گزارش‌دهی بازداشت گیلعاد شلیط در سال ۲۰۰۶ از خاک اسرائیل و انتقال وی به نوار غزه و نیز بازداشت ۶۰ عضو حماس از سوی اسرائیل که نیمی از آنان نمایندگان پارلمان کرانهٔ باختری بودند، رسانه‌ها شلیط را «ربوده‌شده» خواندند اما نمایندگانی که شبانه از رختخواب‌هایشان برده شده بودند، «بازداشت‌شده» نامیده شدند. حسن تعبیرها و واژگان جهت‌دار بر پایهٔ تحلیل‌های ۲۰۰۸، در روزنامه‌نگاری اسرائیلی هنگام گزارش خشونت، نیروهای دفاعی اسرائیل «تأیید می‌کنند» یا «می‌گویند» اما فلسطینیان «ادعا می‌کنند». به گفتهٔ گرشون شافیر، در گفتمان اسرائیلی خشونت ذاتاً از تجربهٔ ۵۰ سالهٔ اشغال سرزمین‌های فلسطینی جدا نگاه داشته می‌شود و تنها به توسل موردی به ابزارهای نظامی برای مهار شورش‌ها اطلاق می‌گردد. شافیر بر آن است که اشغال «بهتر آن است که به‌مثابهٔ اعمال فشار مداوم و روزانه فهمیده شود» و تکنیک‌های قهرآمیز نهادهای اشغال برای تحمیل فرمانبرداری‌اند که سرکوب‌های نظامی و جنگ‌ها را پدیدمی‌آورند. چنین حذف‌ها و جایگزینی‌هایی در واژگان، نمونه‌ای از کاربرد فراگیر حسن تعبیرها و واژگان جهت‌دار در گزارش‌دهی از درگیری دانسته شده‌اند. بنیاد بین‌المللی مطبوعات در سال ۲۰۱۳ این مسئله را آن‌قدر مهم دانست که کتابچه‌ای راهنما برای هدایت روزنامه‌نگاران از میان این «میدان مین معنایی» منتشر کرد. | ## بخش 2: پوشش رسانه‌ای درگیری اسرائیل و فلسطین | آنچه فلسطینیان «ترور» می‌خوانند — تیراندازی به افراد مظنون به تروریسم — اسرائیل نخست «ضربات پیشگیرانه» و سپس «عملیات نقطه‌ای پیشگیرانه» نامید و سرانجام بر عبارت «پیشگیری متمرکز» قرار گرفت. پیشنهاد بازگرداندن «سرزمین اشغالی» به‌جای اجرای حقوق بین‌الملل، «امتیازات (دردناک)» خوانده می‌شود. رابرت فیسک استدلال می‌کند که زبان توصیفی بازیگران سیاسی بزرگ و مطبوعات برای توصیف اشغال، زبان «معنازدایی» است: سرزمین‌های اشغالی به «سرزمین‌های مورد مناقشه» بدل می‌شوند؛ مستعمره‌ها «شهرک»، «محله» یا «حومه» نامیده می‌شوند؛ سلب مالکیت و تبعید «جابه‌جایی» خوانده می‌شود؛ اسرائیلی‌ها به دست «تروریست‌ها» کشته می‌شوند اما وقتی فلسطینیان با شلیک گلوله کشته شوند در «درگیری‌ها» جان باخته‌اند؛ و دیوار حائل «حصار» یا «مانع امنیتی» نامیده می‌شود. اگر کودکان بر اثر شلیک اسرائیلی کشته شوند، این رویداد اغلب با عبارت کلیشه‌ای «گرفتارشدن در آتش متقاطع» بافتارسازی می‌شود. تبعید ساکنان کرانهٔ باختری به غزه که مایر آن را تنبیه دسته‌جمعی برای خانواده‌هایی می‌داند که خویشاوندانشان در حملات تروریستی مشارکت داشته‌اند، از سوی اسرائیل «دستور محدودسازی محل اقامت» نامیده می‌شود. اقدامات نظامی اسرائیل به‌طور معمول «واکنش» یا «تلافی» در برابر حملهٔ فلسطینی وصف می‌شوند حتی اگر اسرائیل نخست حمله کرده باشد. دستورالعمل نیویورک‌تایمز نشریهٔ اینترسپت در اکتبر ۲۰۲۴ گزارش داد که با آغاز جنگ غزه، یادداشت داخلی‌ای به قلم فیلیپ پن و دیگر سردبیران ارشد نیویورک‌تایمز به روزنامه‌نگاران این نشریه دستور داده بود از کاربرد واژه‌های نسل‌کشی، پاک‌سازی قومی، سرزمین اشغالی، فلسطین و اردوگاه‌های پناهندگان بپرهیزند یا کاربردشان را محدود کنند. در تحلیلی جداگانه بر بیش از ۱٬۰۰۰ مقاله از نیویورک‌تایمز، واشینگتن‌پست و لس آنجلس تایمز، عدم توازن آشکاری یافت شد: واژهٔ «قتل‌عام» برای توصیف کشته‌شدن اسرائیلی‌ها در برابر فلسطینیان به نسبت ۱۲۵ به ۲ و واژهٔ «کشتار» به نسبت ۶۰ به ۱ به کار رفته بود. کاربرد واژهٔ انتقام پژوهشی از سازمان FAIR دربارهٔ سه شبکهٔ اصلی خبری آمریکا (به انگلیسی: ، و ) در دورهٔ سپتامبر ۲۰۰۰ تا مارس ۲۰۰۲ نشان داد که واژهٔ «انتقام» در ۷۹ درصد موارد برای حملات اسرائیل به فلسطینیان و تنها در ۹ درصد موارد برای حملات فلسطینیان به اسرائیلی‌ها به کار رفته بود. متعادل‌ترین برنامه در این زمینه بود که در ۲۱ درصد موارد اقدامات فلسطینی را «انتقام» خوانده بود و نامتعادل‌ترین بود که هرگز این واژه را برای سوی فلسطینی به کار نبرده بود. حذف و انتخاب‌گری حذف داده‌های مهم می‌تواند بازنمایی رویدادها را به سود یک طرف دگرگون کند. در پژوهش سال ۲۰۰۱ سازمان FAIR تنها ۴ درصد از رسانه‌های آمریکایی به واقعیت اشغال اسرائیلی سرزمین‌های فلسطینی اشاره کرده بودند و در به‌روزرسانی بعدی این رقم به ۲ درصد کاهش یافت. سازمان اسرائیل‌گرای CAMERA یادآور می‌شود که حذف واقعیت‌های کلیدی به گمراهی مخاطب می‌انجامد. از سوی دیگر، سازمان استدلال می‌کند که نبود بافتار مناسب و نبود داده‌های پس‌زمینه‌ای کامل می‌تواند تصویر واقعی را به‌شدت تحریف کند. پژوهشگر فرانسوی دانیل دایان از «ظهور یک نوزبان، واژگانی اقتدارگرا و فرهنگ‌نامه‌ای بصری و کلامی هم‌بازگشت و هم‌ستم‌گر» یاد می‌کند که از سال ۲۰۰۰ و با آغاز انتفاضه دوم حتی در رسانه‌های معتبر فرانسوی پدیدار شد و راه را بر کلیشه‌ها، حسن تعبیرها و شیطان‌سازی‌ها گشود. عدم راستی‌آزمایی اصول اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری ایجاب می‌کند که دقت داده‌ها در هر گزارش بررسی شود و همین ویژگی روزنامه‌نگاری را از تبلیغات و سرگرمی جدا می‌سازد. نمونهٔ برجسته، گزارش‌های نخستین از نبرد جنین در آوریل ۲۰۰۲ بود که مدعی «کشتار» صدها غیرنظامی فلسطینی شدند. بررسی‌های بعدی سازمان ملل متحد و دیده‌بان حقوق بشر شمار کل کشته‌شدگان فلسطینی را ۵۲ نفر (از جمله ۲۲ تا ۲۶ غیرنظامی) برآورد کردند و ادعای «کشتار جمعی» را رد نمودند. نمونهٔ دیگر ماجرای توویا گروسمن در ۲۹ سپتامبر ۲۰۰۰ بود که عکسی توسط خبرگزاری منتشر و در رسانه‌های بین‌المللی بازنشر شد و به‌اشتباه فلسطینی مورد تعرض پلیس اسرائیل معرفی گردید، حال آنکه در واقعیت تصویر دانشجوی یهودی آمریکایی بود که توسط تظاهرکنندگان فلسطینی مضروب شده و پلیس اسرائیل از او محافظت می‌کرد. پوشش رسانه‌ای و دانشگاهی کیفیت پوشش رسانه‌ای درگیری عرب و اسرائیل و نیز پژوهش‌ها و بحث‌های دانشگاهی پیرامون آن، خود موضوع نظارت و بررسی گسترده بوده‌است. دانشجویان یهودی طرفدار اسرائیل از مورد آزار قرارگرفتن شکایت دارند و برخی سخنرانی‌های مربوط به دیدگاه‌های فلسطینی لغو شده‌اند. تلاش‌هایی برای خاموش‌کردن چندین منتقد سرشناس سیاست‌های سرزمینی اسرائیل صورت گرفته‌است، از جمله تونی جات، نورمن فینکلستین، جوزف مسعد، نادیا ابوالحاج و ویلیام رابینسون. سارا روی استدلال کرده‌است که «فضای ارعاب و سانسور پیرامون درگیری اسرائیل و فلسطین، هم در درون و هم بیرون محافل دانشگاهی آمریکا، واقعی و دیرینه است». | ## بخش 3: پوشش رسانه‌ای درگیری اسرائیل و فلسطین | چنین دشواری‌هایی نگرانی‌هایی برانگیخته که خود موضوع در خطر است و فشارهای سیاسی محدودکنندهٔ پژوهش و بحث، آزادی دانشگاهی را تهدید می‌کند. گروه‌های نظارت بر رسانه افزون بر سازمان هسبارا که هدفش مقابله با تصویر منفی مطبوعاتی اسرائیل است، سازمان‌های خصوصی متعدد طرفدار اسرائیل از جمله CAMERA, FLAME، ، و اتحادیه ضدافترا گزارش‌دهی رسانه‌ای را با این فرض رصد می‌کنند که اخبار مربوط به اسرائیل به‌طور سامانمند واقعیت را تحریف کرده و روایت فلسطینی را برتری بخشیده‌است. در سوی فلسطینی‌گرا، سازمان‌هایی چون و پوشش رسانه‌ای را از دید مقابل نقد می‌کنند. در فرانسه نیز پایگاه‌های اینترنتی اجتماعی یهودی و مسلمان هرکدام از «تحریف رسانه‌های فرانسوی» سخن می‌گویند، هرچند نفوذ واقعی آن‌ها دشوار ارزیابی‌شدنی است. واژهٔ پالیوود و ادعای جعل اصطلاح پالیوود برای القای این اندیشه ابداع شد که پوشش فلسطینی رنج‌هایشان — در ژانری موسوم به «رئالیسم آسیب‌زا» — با نیتی گسترده برای دستکاری رسانه‌ها همراه بوده و از کشته‌شدن محمد الدره آغاز شده‌است. این مفهوم تا سال ۲۰۱۴ نیز برای رد مسئولیت اسرائیل در کشتار بیتونیا به کار برده شد. پزشکی قانونی رقمی رشدیافته در شبکه‌های اجتماعی گاه مشکلاتی در چند تصویر پرگردش از فلسطینیان کشته‌شده آشکار ساخته‌است؛ اما به گفتهٔ کونتسمن و اشتاین، بدگمانی فنی به‌سرعت جای خود را به ادعاهای جدلی بی‌پایه داد و در میان کاربران یهودی اسرائیلی شبکه‌های اجتماعی که ملی‌گرایی جنگ‌طلبانه را با شیوه‌های شبکه‌سازی جهانی درآمیخته بودند، به این باور انجامید که «فلسطینی فریبکار و دغلکار وضعیتی طبیعی است که نیاز به مستندسازی ندارد» و تصاویر کشته‌شدگان یا مجروحان فلسطینی عموماً جعلی‌اند. رسانه‌های داخلی اسرائیل و فلسطین بررسی‌های داخلی اسرائیلی نشان داده‌اند که پوشش مطبوعاتی محلی به‌طور سنتی محافظه‌کارانه بوده و دیدگاه‌های اغلب جانبدارانهٔ نهاد سیاسی و نظامی را بازتاب داده‌است؛ گرایش‌های مشابهی نیز در گزارش‌دهی فلسطینی شناسایی شده‌است. در نمونه‌ای از ۴۸ گزارش دربارهٔ ۲۲ کشتهٔ فلسطینی، ۴۰ گزارش اسرائیلی تنها روایت نیروهای دفاعی اسرائیل را ارائه دادند و فقط ۸ گزارش واکنش فلسطینی را دربرداشت. تامار لیبس، مدیر پیشین مؤسسهٔ ارتباطات اسمارت در دانشگاه عبری، استدلال کرده‌است که «روزنامه‌نگاران و ناشران اسرائیلی خود را بازیگرانی درون جنبش صهیونیسم می‌بینند نه ناظران انتقادی بیرونی». یونتان مندل توضیح می‌دهد که این بدان معنا نیست که روزنامه‌نگاری اسرائیلی حرفه‌ای نیست، اما وقتی پای «امنیت» در میان باشد آزادی وجود ندارد و گفتمان نظامی بر هر روایت دیگری چیره می‌شود. جنجال‌های مشخص ماجرای محمد الدره ماجرای محمد الدره به جنجال‌هایی اشاره دارد که پس از پخش گزارشی از شبکهٔ و خبرنگار شارل آندرلن دربارهٔ مرگ کودک ۱۲ سالهٔ فلسطینی محمد الدره در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۰ در آغاز انتفاضه دوم پدید آمد. این رویداد مناقشه‌ای را به راه انداخت که از تردید در منشأ گلوله‌ها تا ادعای صحنه‌سازی مرگ را دربر می‌گرفت. جنجال گزارش «آیا تشکیل دولت فلسطینی هنوز ممکن است؟» در اکتبر ۲۰۱۱، پخش گزارش «آیا تشکیل دولت فلسطینی هنوز ممکن است؟» از برنامهٔ در شبکهٔ جنجالی در جامعهٔ یهودی فرانسه برانگیخت. ریشار پراسکیه، رئیس شورای نمایندگی نهادهای یهودی فرانسه (CRIF)، در نامه‌ای سرگشاده این گزارش را «تصویری کاریکاتوری و یک‌سویه» خواند. در واکنش، سندیکای ملی روزنامه‌نگاران فرانسه طوماری با عنوان «از آزادی اطلاع‌رسانی دفاع کنیم» منتشر ساخت و اعلام کرد «بر عهدهٔ یک سفارتخانه یا سازمان صنفی نیست که به روزنامه‌نگاران دیکته کند چه بنویسند یا بگویند». زبان استعماری و تاریخ‌نگاری کاربرد واژهٔ «استعمارگری» از سوی مورخان نوین برای توصیف شهرک‌سازی صهیونیستی — واژه‌ای که این فرایند را به تصرف الجزایر توسط فرانسه و استعمار هلندی آفریقای جنوبی تشبیه می‌کند — خود با مناقشه روبه‌رو شده‌است. برخی مدعی‌اند که این اصطلاحی «شیطان‌ساز» است که در کتاب‌های درسی فلسطینی به کار می‌رود. نقش فرانسه فرانسه وضعیت ویژه‌ای دارد: از میان کشورهای دارای آزادی مطبوعات رضایت‌بخش، فرانسه هم بزرگ‌ترین جامعهٔ مسلمان (نزدیک به ۱۰ درصد جمعیت) و هم جامعهٔ یهودی قابل‌توجهی (نزدیک به ۱ درصد) را دارد. اعضای هر دو جامعه اغلب رسانه‌های فرانسوی را به نفع طرف مقابل جانبدار می‌دانند و هر بار که درگیری در رسانه‌ها پوشش داده می‌شود جنجالی کم‌وبیش برپا می‌شود. روزنامه‌نگار دنی سیفر و همکارانش بر این باورند که «نبرد تصویر [و واژه] پیش از نبرد سلاح می‌آید و همراهش می‌کند» و افکار عمومی را هدف می‌گیرد؛ افکاری که در معرض فریب‌کاری و ابزارسازی همهٔ دولت‌های درگیر قرار دارند. | ## جمع‌بندی | جامعه‌شناسان یوهان گالتونگ و ماری هولمبو روگه نیز توضیح می‌دهند که هرچه یک کشور از مرکز تولید اخبار دورتر باشد، رویدادهای آن باید فاجعه‌بارتر باشند تا در رسانه بازتاب یابند و همین امر به بزرگ‌نمایی و افراط در پوشش خاورمیانه می‌انجامد.