موضوع مقاله: ادبیات بیزانسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات بیزانسی | مقدمه: نگهداری‌شده در کتابخانه لورنزی، فلورانس ادبیات بیزانسی به مجموعهٔ آثار یونانی‌زبان قرون وسطی گفته می‌شود که در امپراتوری بیزانس یا بیرون از مرزهای آن نگاشته شده‌اند. | ## بخش 1: ادبیات بیزانسی | ویژگی بارز این ادبیات دوزبان‌گونگی زبانی آن بود؛ دو گونهٔ متمایز از زبان یونانی میانه به کار می‌رفت: گونهٔ دانشورانه بر پایهٔ گویش آتیک و گونهٔ عامیانه بر پایهٔ زبان یونانی کوئینه. ادبیات بیزانسی دنبالهٔ ادبیات یونان باستان به‌شمار می‌رود و بنیاد ادبیات نوین یونانی را تشکیل می‌دهد، هرچند با هر دو دوره همپوشانی دارد. این سنت ادبی از سه جریان اصلی تأثیر پذیرفت: فرهنگ هلنیستی، مسیحیت و در دوره‌های نخستین امپراتوری، پاگانیسم. در ادبیات بیزانسی شکوفایی چشمگیری در قدیس‌نگاری، موعظه‌ها، حکمت‌نامه‌ها و به‌ویژه تاریخ‌نگاری پدید آمد. شعر بیشتر در قالب‌های سرودهای آیینی و سنت اپیگرام محدود ماند و درام‌های کهن یونانی و حماسه‌ها از رواج افتادند. تا پیش از پژوهش‌های نوین الکساندر کژدان، سیمون فرانکلین و دیگران، ادبیات بیزانسی در محافل دانشگاهی جایگاه چندان والایی نداشت و صرفاً گونه‌ای فرودست از ادبیات یونان باستان یا ادبیات کتاب مقدس انگاشته می‌شد. زمینهٔ تاریخی و فرهنگی پس از فروپاشی بخش غربی امپراتوری روم، بیزانس میراث‌دار فرهنگ رومی شد که از دوران امپراتوری روم با آمیختگی بی‌مانند مکاتب فلسفی و همگرایی آیین‌های دینی شناخته می‌شد. با نیرومندشدن مسیحیت پس از شورای نخست نیقیه (۳۲۵ میلادی)، نیاز به یکپارچه‌سازی آن در ساختار فکری و سیاسی امپراتوری پدید آمد و مسیحیت به دین رسمی دولت بدل شد. بسیاری از پژوهشگران آغاز ادبیات بیزانسی را در حدود بنیادگذاری قسطنطنیه در سال ۳۳۰ میلادی می‌دانند، آنگاه که نویسندگان مسیحی به میراث هلنیستی روی آوردند و ارزش آموزشی آن را دریافتند. از این نویسندگان نخستین می‌توان به پدران کلیسا چون باسیلیوس بزرگ، آتاناسیوس اسکندرانی و گرگوریوس نزینزی اشاره کرد. دیدگاه دیگر، سدهٔ ششم میلادی را نقطهٔ آغاز می‌شمارد؛ زمانی که در دوران ژوستینین یکم زبان لاتینی جای خود را به یونانی داد. تابش فرهنگ پیچیدهٔ بیزانسی هم بر جهان عرب و ارمنستان و هم بر دولت‌های ژرمنی اروپای غربی بسیار نیرومند بود. در سدهٔ نهم میلادی بسیاری از متون علمی و فلسفی از یونانی به عربی ترجمه شدند و از راه اسپانیا و سیسیل عربی‌تبار به اروپای میانه‌رو راه یافتند. زبان و دوزبان‌گونگی زبان رسمی ادبیات بیزانسی یونانی بود، هرچند در دربار و متون قانونی تا سدهٔ ششم لاتینی نیز به کار می‌رفت. دوگانگی زبانی ویژگی سراسر دورهٔ بیزانسی بود: نوشتارهای دانشورانه به زبانی مصنوعی بر پایهٔ گویش آتیک نگاشته می‌شدند که برای بسیاری از مردم نافهمیدنی بود، در حالی که زبان گفتاری عامیانه از سدهٔ یازدهم و دوازدهم به‌تدریج به یونانی نو تکامل یافت. با این حال بیزانس‌شناسانی چون پتر شراینر با مفهوم دوزبان‌گونگی به معنای دقیق مخالفت کرده‌اند، زیرا زبان عالمانه تقریباً هیچ‌گاه در گفتار روزمره به کار نمی‌رفت و تنها شکل نوشتاری نخبگان بود. زبان یونانی کوئینه آرمان زبانی سفت‌وسختی را بازمی‌نمود با ساختارهای دستوری پیچیده و واژگان درخشان اما کدر. در سدهٔ هفتم با زوال شهرها و آموزش، کوئینه واژه‌های بیگانه از لاتینی، عربی و ارمنی را پذیرفت. با رنسانس فرهنگی سدهٔ دوازدهم، گونه‌های نوینی چون رمان عاشقانه و ماجراجویانه پدید آمدند که مخاطبان عامی‌تری داشتند و هجوم لاتینی‌ها در جنگ صلیبی ۱۲۰۴ میلادی به پیدایش نخستین آثار به زبان عامیانه انجامید. گونه‌های ادبی ادبیات بیزانسی را می‌توان در پنج دستهٔ بزرگ جای داد: تاریخ‌نویسان و رویدادنگاران، دانشنامه‌نویسان و جستارنویسان، شعر سکولار، ادبیات کلیسایی و الهیاتی و شعر عامیانه. نویسندگان بیزانسی از نظر سبک خود را با الگوهای باستانی هر گونهٔ ادبی هم‌ساز می‌کردند: فیلسوفان از افلاطون، تاریخ‌نویسان از هرودوت، مورخان جنگ از گزنفون یا توسیدید و الهیاتدانانی چون لئون دیاکونوس از هومر پیروی می‌کردند. نبود درام از ویژگی‌های بارز ادبیات بیزانسی بود و به گمان پژوهشگران، نمایش‌نامه‌ها تنها به‌صورت متن خوانده می‌شدند. تاریخ‌نویسان بیزانسی بیشتر مقامات بلندپایه، حقوقدانان یا فرماندهان نظامی بودند و برای مخاطبان فرهیخته می‌نوشتند. آنان سنت تاریخ‌نگاری یونان باستان را دنبال می‌کردند و در آثار خود دستور زبان و سبک آتیک کلاسیک را تقلید می‌کردند؛ ازاین‌رو زبانشان با گفتار روزگار خودشان فاصلهٔ بسیار داشت. سنت کلاسیک الگوی تاریخ‌نویسان بیزانسی را در دریافت اهداف تاریخ، شیوهٔ پرداختن به درونمایه‌ها و سبک نگارش تعیین می‌کرد. آثار آنان عینی و بی‌احساس بود و میهن‌دوستی سوزان یا باورهای شخصی به‌ندرت آشکار می‌شد. بیشتر تاریخ‌نویسان بیزانسی یا به دورهٔ سده‌های ششم و هفتم میلادی (دوران امپراتوران روم شرقی) تعلق دارند یا به دورهٔ سده‌های یازدهم تا پانزدهم (زمان خاندان کمنن و دودمان پالایولوگی). در اوج شکوه امپراتوری بیزانس در دوران دودمان مقدونی (سده‌های نهم و دهم) قهرمانان بزرگی پدید آمدند اما تاریخ‌نویس بزرگی جز چهرهٔ تنهای کنستانتینوس هفتم ظهور نکرد. | ## بخش 2: ادبیات بیزانسی | وی در «تاریخ سرّی» خود (آنکدوتا) ژوستینین یکم را سخت نکوهش کرد و در «دربارهٔ ساختمان‌ها» (پری کتیسماتن) او را ستود. در ادبیات و تاریخ‌نگاری از الگوهای کلاسیک پیروی کرد و دقت و روشنی روایتش از توسیدید سرچشمه گرفته بود. آخرین اثر تاریخی از دیدگاه غیرمسیحی، نوشتهٔ زوسیموس (حدود ۵۰۰ میلادی) است که زوال روم را تا ۴۱۰ میلادی شرح داد و آن را بدبینانه حاصل سیاست امپراتوران مسیحی دانست. گروه دوم تاریخ‌نویسان (دورهٔ خاندان کمنن و دودمان پالایولوگی) گزیده‌گرایی کلاسیک را با جانبداری و تعصب الهیاتی درآمیختند. الکسیاد، اثر دانشورانهٔ شاهدخت آنا کومننه، پدرش آلکسیوس یکم را می‌ستاید؛ ژان ششم، امپراتور بیزانس خشنودانه دستاوردهای خود را روایت کرد (سدهٔ چهاردهم)؛ و در کنار ژان کیناموس که صادقانه از هر چیز غربی بیزار بود، نیکتاس شونیتز روشن‌اندیش (سدهٔ دوازدهم) و جورج آکروپلیتس آشتی‌جو اما باوقار (سدهٔ سیزدهم) قرار داشتند. از آخرین تاریخ‌نویسان بزرگ لائونیکوس خالکوکوندیلس بود که سقوط قسطنطنیه در ۱۴۵۳ میلادی را با تقلید از نحو آتیک و واژگان کلاسیک شرح داد و سبکش فشرده و دشوار توصیف شده‌است. در مقابل جورجیوس سفرانتزس، دیپلمات بیزانسی، رویدادنامهٔ خود دربارهٔ سقوط پایتخت را در سبکی کوتاه و خشک و روزنامه‌وار نگاشت. ریشه‌های رویدادنامه‌نویسی به‌روشنی ردیابی نشده اما پیدایش نسبتاً دیرهنگام آن (سدهٔ ششم) و دوری کامل از سنت هلنیستی نشان می‌دهد که خاستگاه آن تازه بوده‌است. نخستین رویدادنامه‌ها را سوریانی کم‌سواد نگاشتند و نمونهٔ اولیهٔ آن «گاه‌شماری‌نگاری» سکستوس یولیوس آفریکانوس به سرچشمه‌ای مسیحی خاوری اشاره دارد. سدهٔ نهم اوج رویدادنامه‌نویسی بیزانسی بود، درست هنگامی که ادبیات تاریخی در فرودترین جایگاه خود قرار داشت. نخست رویدادنامهٔ یوحنا مالالاس که کهن‌ترین رویدادنامهٔ صومعه‌ای مسیحی بیزانسی است و در سدهٔ ششم در انطاکیه توسط یک سوری یونانی‌شده و الهیاتدان تک‌سرشت‌باور نوشته شد. این اثر نخستین تاریخ عامیانه‌ای بود که به زبان اسلاوی کلیسایی باستان ترجمه شد (اوایل سدهٔ دهم). دوم رویدادنامهٔ تئوفانس (سدهٔ نهم) که از نظر محتوا و شکل برتر بود و الگوی رویدادنامه‌های بعدی شد. این اثر تنها منبع برای سال‌های ۶۲۸ تا ۸۱۳ میلادی در سطح سبکی میانه به‌شمار می‌رود. سوم رویدادنامهٔ جهانی یوآنس زوناراس (سدهٔ دوازدهم) که فضای رنسانس دوران کمننی‌ها را بازمی‌تابد و نه‌تنها روایت آن بهتر از تئوفانس است بلکه بسیاری از بخش‌های نویسندگان باستانی در متن آن گنجانده شده‌است. رویدادنامه‌های پیرامونی نیز اهمیت دارند: رویدادنامه‌های لئونتیوس ماخایراس (حدود ۱۴۳۰) و جورجیوس بوسترونیوس (حدود ۱۴۸۹) که پیشینهٔ قبرس را به گویش قبرسی شرح دادند و رویدادنامهٔ منظوم موره که فرمانروایی آخایا را توصیف کرد. روح پژوهش باستان‌شناسانه در بیزانس زودتر از اروپای غربی بیدار شد، اما نه به دست غیرروحانیان بلکه به دست الهیاتدانان غیرروحانی. نخستین نشانه‌های علاقهٔ آشکار به ادبیات یونان باستان در اواخر سدهٔ نهم در قسطنطنیه پدیدار شد و از سدهٔ دوازدهم دورهٔ آثار اصیلی آغاز گشت که الگوهای باستانی را تقلید می‌کردند و رگه‌هایی از ابتکار نیرومند در آنها دیده می‌شد. میان این دو دوره، میخائیل پسلوس (سدهٔ یازدهم) چون نابغه‌ای جهان‌شمول ایستاده‌است. فوتیوس و عصر دانشنامه‌ها فوتیوس، پاتریارک قسطنطنیه و بزرگ‌ترین دولتمرد کلیسای یونانی (حدود ۸۲۰–۸۹۷ میلادی)، با شور و شوق نسخه‌های خطی فراموش‌شده را گردآوری کرد و آثار ازیادرفتهٔ دوران باستان را از نو کشف نمود. وی گزیده‌ها یا چکیده‌هایی از همهٔ آثاری که یافته بود فراهم آورد و بدین‌سان «کتابخانه» (بیبلیوتکا) نامدار خود را پدیدآورد که ارزشمندترین گنجینهٔ ادبی قرون وسطی شمرده می‌شود و چکیده‌های قابل‌اعتمادی از بسیاری آثار باستانی اکنون ازمیان‌رفته دربردارد. از جملهٔ این آثار دانشنامه‌ای اکنون ناقص دربارهٔ دانش سیاسی، مجموعهٔ اپیگرام‌های باستانی موسوم به گلچین پالاتین و فرهنگ‌نامهٔ دانشی سودا بود که سدهٔ دهم را عصر دانشنامه‌ها ساخت. سودا نخستین فرهنگ واژه‌ها و مفاهیم جهان به ترتیب الفبا با بیش از ۳۱٬۰۰۰ مدخل بود. وی نخستین کسی در حلقهٔ فکری خود بود که فلسفهٔ افلاطون را بر ارسطو برتری داد و فلسفه را به‌عنوان استاد تدریس کرد. آزادی فکری دانشوران بزرگ سده‌های بعد بدون پیروزی پسلوس بر مدرسی‌گرایی بیزانسی ناممکن می‌بود. جریان انسان‌گرایی دورهٔ پالایولوگی با تئودور متوخیتس و ماکسیموس پلانودس به دانشوران جهان‌شمول (پولیهیستورهای) دورهٔ دودمان پالایولوگی می‌رسیم. متوخیتس انسان‌گرایی خود را در کاربرد وزن شش‌پایه و پلانودس در آشنایی با لاتینی نشان داد. پلانودس با ترجمه‌هایش از لاتینی (کاتو، اووید، سیسرون، ژولیوس سزار و بوئتیوس) افق فکری خاوری را بسیار گسترده کرد. | ## بخش 3: ادبیات بیزانسی | این گرایش به باختر بیش از همه در نیکفورس گرگوراس، شاگرد بزرگ متوخیتس، آشکار است. شیوهٔ بیان او بر پایهٔ افلاطون استوار بود و مناظرات کلیسایی-سیاسی‌اش با بارلام کالابریایی دربارهٔ اتحاد کلیساها به وی دشمنی تلخ و از دست رفتن مقام آموزشی‌اش را تحمیل کرد. شعر بیزانسی نیز هر گونه‌اش ریشه در نمونه‌ای باستانی داشت، اما برخلاف نثر از دورهٔ آتیک کلاسیک پیروی نمی‌کرد؛ بیزانسی‌ها نه شعر غنایی سرودند و نه درام، و نه از پیندار تقلید کردند و نه از سوفوکلس. آنان ادبیات دورهٔ اسکندرانی را الگو قرار دادند و رمان، مدیحه، اپیگرام، طنز، شعر آموزشی و پندآموز نوشتند. شش گونهٔ شعری هم‌زمان نبودند: اپیگرام و مدیحه نخست (سده‌های ششم و هفتم) پدید آمدند، سپس به فاصلهٔ درازی طنز و پس از آن شعر آموزشی و گدایی‌سرایی و سرانجام رمان. اپیگرام تنها شکل شعر سکولار بود که احیایی مستقل در ادبیات بیزانسی داشت و این درست هنگامی بود که شعر کلیسایی نیز به کمال خود می‌رسید (سده‌های ششم و هفتم). گونه‌های اصلی شعر در دورهٔ زوال (سده‌های یازدهم تا سیزدهم) طنز و هجو، شعر آموزشی و پندآموز، شعر گدایی و رمان عاشقانه بودند. ادبیات کلیسایی و الهیاتی ادبیات مسیحی بیزانسی دربرگیرندهٔ نوشتارهای پدران کلیسا، سرودهای آیینی و قدیس‌نگاری بود. سه پدر کلیسای کاپادوکیه‌ای یعنی باسیلیوس بزرگ، گرگوریوس نیسایی و گرگوریوس نزینزی از برجسته‌ترین چهره‌های این دوره بودند که آموزهٔ ارتدکس را در برابر آریوسیان دفاع کردند و جایگاه خرد را در پژوهش دینی پاسداشتند. یوحنای زرین‌دهان (یوآنس خریسوستوموس) واعظ بزرگی بود که موعظه‌هایش نزدیک به ۲۰۰۰ نسخهٔ خطی را پر کرده و بر تفسیر لفظی کتاب مقدس تأکید داشت و از تفسیرهای تمثیلی پرهیز می‌کرد. ادبیات قدیس‌نگارانه زندگی‌نامهٔ قدیسان مسیحی و شرح‌حال‌های عامه‌پسند دوران بیزانسی را دربر می‌گرفت. سیمئون متافراستس در حدود سدهٔ دهم مجموعه‌ای از ۱۴۸ افسانهٔ قدیسان فراهم آورد که بسیار پرخواننده بود. نسخهٔ یونانی افسانهٔ هندی-عربی «برلعام و یوساف» نیز در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی توسط نویسنده‌ای ناشناس و احتمالاً گرجی تدوین شد. در سنجه‌شناسی (وزن‌شناسی) این سرودها، در پی ناتوانی زبان از تمایز کمّیت هجاها، تکیهٔ واژگانی جایگزین تقابل کهن هجاهای بلند و کوتاه شد. از کوسماس ایندیکوپلوستس جهان‌نامه‌ای از سدهٔ ششم بر جای مانده که هدفش ردّ جهان‌بینی بطلمیوس از دیدگاه آفرینش‌نگاری بود و زمین را چهارگوشه‌ای دراز تصویر می‌کرد. «سونکدموس» (همسفر) هیروکلس فهرست مهمی از تقسیمات اداری امپراتوری بیزانس زمان ژوستینین یکم با فهرست بیش از ۹۰۰ شهر و ۶۴ استان است. دوره‌بندی ادبیات بیزانسی تکامل ادبیات بیزانسی را معمولاً در پنج دورهٔ بزرگ بخش‌بندی می‌کنند: دورهٔ نخست: دگرگون‌سازی سنت‌های باستانی توسط مسیحیت (سده‌های چهارم تا ششم) هنگام بنیادگذاری قسطنطنیه، برخی گونه‌های ادبی یونانی مانند درام و شعر غنایی از مدت‌ها پیش از میان رفته بودند. زیر نفوذ پدران کلیسای یونانی، ادبیات مسیحی‌ای پدید آمد که کوشید میان اندیشهٔ مسیحی و هلنیستی پیوند برقرار کند. فرمانروایی ژوستینین یکم با اقدام‌هایش علیه پاگانیسم (بستن آکادمی افلاطون در آتن) و تعقیب بدعت‌گذاران، هم‌زمان با فرونشاندن پاگانیسم، کندشدن تولید ادبی را در پی داشت. دورهٔ دوم: رکود نسبی (سده‌های هفتم و هشتم) سده‌های هفتم و هشتم دورهٔ آشفتگی بود و با زوال شهرها، آموزش و کاربرد زبان و سبک کلاسیک کاهش یافت. دورهٔ سوم: نوزایی (سده‌های نهم و دهم) با تأسیس آکادمی پژوهش‌های کلاسیک در قسطنطنیه در سال ۸۶۳ میلادی و کوشش‌های فوتیوس، نوزایی ادبی آغاز شد و سدهٔ دهم با گردآوری‌های بزرگ دانشنامه‌ای به عصر دانشنامه‌ها بدل گشت. دورهٔ چهارم: پیشارنسانس (سده‌های یازدهم تا سیزدهم) از سدهٔ دوازدهم آثار اصیلی پدید آمدند که الگوهای باستانی را تقلید می‌کردند و نشانه‌هایی از انسان‌گرایی راستین در آنها دیده می‌شد. دورهٔ پایانی (سده‌های سیزدهم تا پانزدهم) فرمانروایی لاتینیان بر قسطنطنیه (۱۲۰۴–۱۲۶۱) بسیاری از نویسندگان را به تبعید در امپراتوری نیقیه کشاند و در آنجا تاریخ‌نگاری «ملی» مستقلی پدید آمد. در دورهٔ دودمان پالایولوگی، دانشورانی چون متوخیتس، پلانودس و نیکفورس گرگوراس افق فکری بیزانسی را گسترش دادند و راه را برای تعامل با اندیشهٔ باختری هموار کردند. ارزیابی و جایگاه ادبیات بیزانسی سده‌ها از سوی پژوهشگران کم‌ارزش شمرده می‌شد و صرفاً گونه‌ای فرودست از ادبیات یونان باستان یا ادبیات کتاب مقدس یا تنها به‌سبب سهمش در ادبیات نوین یونانی مهم انگاشته می‌شد. پژوهش‌های الکساندر کژدان، سیمون فرانکلین و دیگران از دههٔ ۱۹۸۰ میلادی این نگرش را دگرگون کرد. | ## جمع‌بندی | امروزه ادبیات بیزانسی به‌خودی‌خود پژوهیده می‌شود و در چهره‌های گوناگونش درک بهتری از اصالت تمدن بیزانسی فراهم می‌آورد.