موضوع مقاله: آموزش در مراکش | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در مراکش | مقدمه: آموزش در مراکش نظامی را دربرمی‌گیرد که از مقاطع پیش‌دبستانی، ابتدایی، متوسطه و دانشگاهی تشکیل شده‌است. | ## بخش 1: آموزش در مراکش | آموزش در مدارس دولتی زیر نظر وزارت آموزش ملی اداره می‌شود و بخش قابل توجهی از اختیارات آن به سطح منطقه‌ای واگذار شده‌است؛ آموزش عالی نیز در حوزه وزارت آموزش عالی و تربیت کادرها قرار دارد. مراکش سابقه‌ای کهن در زمینه آموزش دارد و دانشگاه قرویین در فاس، که در سال ۸۵۹ میلادی (۲۳۷ شمسی) بنیان‌گذاری شد، از سوی برخی نهادها ازجمله یونسکو و رکوردهای جهانی گینس به عنوان کهن‌ترین نهاد آموزش عالی هنوز فعال در جهان شناخته می‌شود. دولت اصلاحات گسترده‌ای را برای بهبود کیفیت و دسترسی به آموزش، به‌ویژه برای مقابله با مشکل مستمر بی‌سوادی، به اجرا گذاشته‌است. سازمان‌های بین‌المللی همچون یوسیید، یونیسف و بانک جهانی پشتیبانی‌هایی را در این زمینه فراهم کرده‌اند. پس از تشکیل دولت جدید در سال ۲۰۱۷ میلادی (۱۳۹۶ شمسی)، زبان عربی و فرانسوی هر دو به عنوان زبان‌های اجباری در مدارس دولتی اعلام شدند. نظام آموزشی مراکش در طول دهه‌های گذشته دگرگونی‌های بزرگی را از سر گذرانده‌است؛ از دوران آموزش سنتی اسلامی و دورهٔ قرارداد حمایتی فرانسه، تا اصلاحات پس از استقلال، سیاست‌های عربی‌سازی و برنامه‌های نوین توسعه‌ای. دولت مراکش با همکاری نهادهای بین‌المللی تلاش می‌کند شکاف‌های منطقه‌ای و جنسیتی در دسترسی به آموزش را کاهش دهد و نرخ سواد را به‌طور پیوسته بالا ببرد. دوران اسلامی در سال ۸۵۹ میلادی (۲۳۷ شمسی)، فاطمه فهری مسجد دانشگاه قرویین را در فاس بنیان نهاد و مدرسه وابسته به آن از سوی نهادهایی چون یونسکو و رکوردهای جهانی گینس کهن‌ترین نهاد آموزش عالی هنوز فعال در جهان دانسته می‌شود.Oldest University مورخ مراکشی محمد جبرون نوشته‌است که مدارس در مراکش نخستین بار در دوران خلافت موحدون (۱۱۲۱–۱۲۶۹ میلادی) ساخته شدند. در طول قرن‌ها، آموزش عمومی در مراکش عمدتاً در مدرسه‌ها و کُتّاب‌ها (به عربی: ) — یا آنچه در مراکش «مسید» (به عربی: ) نامیده می‌شد — برگزار می‌شد. علاوه بر تدریس تفسیر قرآن (تفسیر) و فقه اسلامی، مدارس اسلامی اغلب طیف گسترده‌ای از موضوعات شامل ادبیات، علوم و تاریخ را نیز تدریس می‌کردند. مرینیان شماری از این مدارس را بنیان نهادند، از جمله مدارسی در فاس، مکناس و ، در حالی که سعدیان را در مراکش گسترش دادند. در سال ۱۹۱۳ میلادی (۱۲۹۲ شمسی)، مقامات فرانسوی این نظام را برای دختران مسلمان در سالی و سپس شهرهای دیگر تکرار کردند. پس از معاهده فاس در سال ۱۹۱۲ میلادی (۱۲۹۱ شمسی) و برقراری قرارداد حمایتی فرانسه، این کشور مدارس دولتی‌ای را پایه‌گذاری کرد که آموزش در آن‌ها به زبان فرانسوی ارائه می‌شد. مقامات قرارداد حمایتی نسبت به آموزش عمومی با احتیاط رفتار می‌کردند؛ چرا که نگران بودند جمعیت تحصیلکرده به منبعی برای مقاومت در برابر رژیم استعماری تبدیل شود. نخبه‌گرایی ژنرال مقیم اوبر لیوته نظام آموزشی دوره قرارداد حمایتی را شکل داد و دسترسی به آموزش نوین به قومیت و طبقه اجتماعی دانش‌آموز بستگی داشت؛ فرصت‌های آموزشی جداگانه‌ای برای اروپایی‌ها، یهودیان و مسلمانان وجود داشت. تنها درصد کمی از کودکان مدرسه‌رو مسلمان بودند و بیشتر آنان در مدارس سنتی قرآنی یا «مسیدها» تحصیل می‌کردند که خارج از دسترس قرارداد حمایتی بودند. بیشتر دانش‌آموزان مسلمانی که در نظام آموزشی قرارداد حمایتی تحصیل می‌کردند، آموزش حرفه‌ای برای مشاغل یدی گوناگون دریافت می‌کردند. پس از سال ۱۹۱۶ میلادی (۱۲۹۵ شمسی)، پنج مدرسه برای «پسران اعیان» جهت پسران خانواده‌های برجسته مراکشی تأسیس شد. این مدارس شبانه‌روزی — که سوزان گیلسون میلر آن‌ها را با کالج ایتون مقایسه می‌کند — در پی تحقق آرمان لیوته برای پرورش طبقه‌ای از «آقایان» دوفرهنگی مراکشی بودند که با ارزش‌های سنتی آشنا اما در اداره سیستم‌های بوروکراتیک مدرن نیز کارآمد باشند و نقش‌هایی در اداره کشور ایفا کنند. در سال ۱۹۲۰ میلادی (۱۲۹۹ شمسی)، لیوته را در داخل کتابخانه عمومی در کنار مقر استعماری در رباط برای مدیران استعماری که می‌خواستند دربارهٔ تاریخ و جامعه مراکش بیشتر بیاموزند، بنیان نهاد. پس از ۱۹۲۰ میلادی (۱۲۹۹ شمسی)، معلمان فرانسوی که با دقت در یکی از گویش‌های امازیغی آموزش دیده و به عنوان معلم و اطلاعاتچی تربیت شده بودند، برای آموزش به گویشوران زبان‌های امازیغی به مدارس روستایی اعزام شدند. ، یکی از این مدارس که به یک دبیرستان تبدیل شده بود، یکی از ابزارهای اجرای بود و برای «کمک به شکل‌دهی نخبه‌ای امازیغی که به فرانسه در اجرای سیاست تفرقه‌انداز و حکومت‌کن کمک کنند» به کار می‌رفت. این مدرسه دانش‌آموزان امازیغ خود را برای جایگاه‌های بلند در اداره استعماری پرورش می‌داد و «نخبه‌ای بربری آغشته به فرهنگ فرانسوی در محیطی که در آن نفوذهای عربی با دقت کنار گذاشته شده بود» می‌ساخت. این نظام آموزشی سلسله‌مراتبی برای «تضمین یک نخبه بومی وفادار به فرانسه و آماده برای خدمت به آن» طراحی شده بود، هرچند در عمل نفوذپذیری آن آن را به «وسیله‌ای برای تحرک اجتماعی» نیز تبدیل کرد. کاستی‌های آموزش سنتی در مسیدها آشکار شد و شهروندان خصوصی مراکشی، به‌ویژه از طبقه بازرگانی میانه، به‌طور مستقل شروع به تأسیس مدارسی کردند که بعدها به «مدارس آزاد» معروف شدند — با برنامه‌های درسی نوین و تدریس به زبان عربی. کیفیت آموزش در این مدارس آزاد بسیار متفاوت بود، از «معلمان بی‌انگیزه که تازه از مسیدهای خود بیرون آمده بودند» تا «برجسته‌ترین و خلاق‌ترین علمای کشور». بسیاری از معلمان جوان در فاس همزمان در دانشگاه قرویین کلاس می‌گذراندند و شماری از آنان بعدها رهبری را بر عهده گرفتند. استقلال در طول ۴۴ سال قرارداد حمایتی فرانسه، در مجموع تنها ۱۴۱۵ مراکشی گواهی دیپلم دریافت کردند که ۶۴۰ نفر آنان مسلمان و ۷۷۵ نفر یهودی بودند. همچنین در دوران قرارداد حمایتی، تنها ۱۵ درصد از کودکان در سن مدرسه در مدرسه حضور داشتند. توسعه نظام آموزشی و شبکه دانشگاهی از امکانات محدودی که فرانسویان باقی گذاشتند برای رویارویی با چالش‌های کشور تازه مستقل شده ضرورت داشت. | ## بخش 2: آموزش در مراکش | احمد بوکماخ کتاب «اقرأ» (به عربی: ) — نخستین مجموعه کتاب‌های درسی عربی در مراکش — را در سال‌های ۱۹۵۶، ۱۹۵۷ و ۱۹۵۸ میلادی (۱۳۳۵–۱۳۳۷ شمسی) منتشر کرد. در سال ۱۹۵۷ میلادی (۱۳۳۶ شمسی)، محمد الفاسی تلاش کرد پایه اول را عربی‌سازی کند اما این تلاش موفق نشد. در سال ۱۹۶۰ میلادی (۱۳۳۹ شمسی) تأسیس شد و نخستین کنگره عربی‌سازی در سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۴۰ شمسی) در رباط برگزار شد. موافقتنامه فرهنگی سال ۱۹۵۷ میلادی (۱۳۳۶ شمسی)، که میان دولت‌های مراکش و فرانسه امضا شد، تداوم آموزش فرانسوی در مراکش را زیر نظر نهادی که بعدها در سال ۱۹۹۰ میلادی (۱۳۶۹ شمسی) با جایگزین شد، مجاز دانست. در سال ۱۹۵۸ میلادی (۱۳۳۷ شمسی)، جانشین محمد الفاسی چارچوبی برای اصلاح آموزش در چهار هدف اعلام کرد: یکپارچه‌سازی نظام‌های سنتی و مدرن عربی‌سازی همه درس‌ها گسترش سواد ، یعنی تربیت نیروهای بومی برای جایگزینی معلمان خارجی در سال ۱۹۶۳ میلادی (۱۳۴۲ شمسی) تحصیل برای همه کودکان مراکشی بین ۶ تا ۱۳ سال اجباری شد و در این دوره همه موضوعات در پایه‌های اول و دوم عربی‌سازی شدند، در حالی که زبان فرانسوی به عنوان زبان تدریس ریاضیات و علوم در سطوح ابتدایی و متوسطه حفظ شد. پادشاه حسن دوم معلمان و والدین را مسئول رویدادها دانست و اعلام کرد: «اجازه دهید به شما بگویم که هیچ خطری برای یک دولت بزرگتر از یک شبه‌روشنفکر نیست، و شما شبه‌روشنفکر هستید. در دوران حسن دوم، مؤسسه جامعه‌شناسی (به عربی: ) که توسط اداره می‌شد در سال ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۴۹ شمسی) منحل شد. در سال ۱۹۷۳ میلادی (۱۳۵۲ شمسی)، علوم انسانی در دانشگاه‌های دولتی عربی‌سازی شدند که رهبر حزب استقلال علال الفاسی نقشی بزرگ در آن داشت و برنامه‌های درسی دگرگونی‌های چشمگیری یافتند. عربی‌سازی ابزاری برای سرکوب اندیشه انتقادی شد، که دکتر سوزان گیلسون میلر آن را «تلاشی آشکار و ابزارگرایانه برای ایجاد فضایی محافظه‌کارانه‌تر در دانشگاه و کاستن از حرارت تأثیرات رادیکالیزه‌کننده‌ای که از اروپا می‌رسید» توصیف کرد. وزیر آموزش عزالدین العراقی، پس از گزارش کمیته‌ای متشکل از چهار مصری از جمله دو نفر از دانشگاه الازهر، در سال ۱۹۸۳ میلادی (۱۳۶۲ شمسی) جامعه‌شناسی را با اندیشه اسلامی جایگزین کرد. برای پاسخگویی به تقاضای روزافزون آموزش متوسطه در دهه ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۵۰ شمسی)، مراکش معلمان فرانسوی‌زبان را از کشورهایی همچون فرانسه، رومانی و بلغارستان برای تدریس ریاضیات و علوم، و معلمان عرب را برای تدریس علوم انسانی و وارد کرد. تا سال ۱۹۸۹ میلادی (۱۳۶۸ شمسی)، عربی‌سازی همه موضوعات در همه پایه‌های آموزش عمومی ابتدایی و متوسطه به پایان رسید. با این حال، فرانسوی همچنان زبان تدریس موضوعات علمی در مدارس فنی و حرفه‌ای متوسطه، مؤسسات فنی و دانشگاه‌ها باقی ماند. دولت اصلاحات گوناگونی برای بهبود دسترسی به آموزش و کاهش تفاوت‌های منطقه‌ای در ارائه خدمات آموزشی به اجرا گذاشته‌است. در سال ۱۹۹۹ میلادی (۱۳۷۸ شمسی)، پادشاه محمد ششم منشور ملی آموزش و پرورش (به عربی: ) را اعلام کرد. در ۱۵ ژوئیه ۲۰۰۲ میلادی (۲۴ تیر ۱۳۸۱ شمسی)، فرمان شماره ۲٫۰۲٫۳۸۲ تأسیس را رسمی کرد. در این دوره، برنامه اصلاحی دولت بر پنج محور اصلی تمرکز داشت تا نقش دانش را در توسعه اقتصادی تسهیل کند؛ این محورها عبارت بودند از: آموزش، حکمرانی، توسعه بخش خصوصی، تجارت الکترونیک و دسترسی. بانک جهانی و دیگر سازمان‌های چندجانبه به مراکش در بهبود نظام آموزش پایه یاری رساندند. در دوران ، مراکش در تابستان ۲۰۱۹ میلادی (۱۳۹۸ شمسی) قانون چارچوب ۵۱٫۱۷ را به تصویب رساند. مدارس فرانسوی تا به امروز، مدارس فرانسوی — که به‌طور عامیانه «لا میسیون» نامیده می‌شوند، خواه واقعاً به وابسته باشند خواه نه — در مراکش حضوری پررنگ دارند. در این مدارس، زبان فرانسوی زبان تدریس است و عربی تنها به عنوان زبان دوم یاد داده می‌شود. این مدارس از سوی تأیید شده و زیر نظر اداره می‌شوند و دانش‌آموزان آن‌ها معمولاً فرزندان طبقات برخوردار و نخبگان مراکش هستند. این مدارس — از جمله در کازابلانکا — عموماً در شهرهای بزرگ مانند کازابلانکا، رباط، فاس، مراکش، مکناس و وجده قرار دارند. فرانسه بزرگترین مقصد دانشجویان مراکشی است که برای تحصیل از کشور خارج می‌شوند و ۵۷٫۷ درصد از همه مراکشیانی که در خارج از مراکش تحصیل می‌کنند را در خود جای می‌دهد. دانشجویان مراکشی همچنین بزرگترین گروه دانشجویان خارجی در فرانسه را تشکیل می‌دهند و ۱۱٫۷ درصد از همه دانشجویان بین‌المللی در دانشگاه‌های فرانسه را به خود اختصاص می‌دهند، بر اساس پژوهش یونسکو در سال ۲۰۱۵ میلادی (۱۳۹۴ شمسی). مدارس پیشرو از سال ۲۰۲۲ میلادی (۱۴۰۱ شمسی)، در چارچوب (NMD)، مراکش برنامه «مدارس پیشرو» را آغاز کرد. این برنامه الگویی نوین از مؤسسات آموزشی دولتی است که هدف آن بهبود تسلط بر یادگیری‌های پایه و ایجاد رویه‌های آموزشی ساختاریافته و یکپارچه در سطح ملی است. مرحله آزمایشی این برنامه در سال تحصیلی ۲۰۲۳–۲۰۲۴ آغاز شد و ۶۲۶ مدرسه (حدود ۹ درصد از مدارس ابتدایی) را دربرگرفت. در سال تحصیلی ۲۰۲۴–۲۰۲۵، برنامه به ۲٬۵۰۰ مدرسه گسترش یافت که نزدیک به ۳۰ درصد از دانش‌آموزان ابتدایی را پوشش می‌دهد. در سال تحصیلی ۲۰۲۵–۲۰۲۶، این برنامه ۴٬۰۰۰ مدرسه را دربرمی‌گیرد که حدود ۵۱ درصد از دانش‌آموزان را شامل می‌شود. | ## بخش 3: آموزش در مراکش | وزارت آموزش پیش‌بینی می‌کند که از سال تحصیلی ۲۰۲۶–۲۰۲۷، مدارس پیشرو حدود ۷۰ درصد از مؤسسات آموزش ابتدایی کشور را پوشش دهند. ساختار نظام آموزشی نظام آموزشی مراکش از مقاطع پیش‌دبستانی، ابتدایی، متوسطه و دانشگاهی تشکیل شده‌است. تلاش‌های دولت برای افزایش دسترسی به خدمات آموزشی به افزایش پوشش تحصیلی در همه مقاطع انجامیده‌است. این نظام شامل ۶ سال آموزش ابتدایی، ۳ سال دوره متوسطه اول (دوره راهنمایی)، ۳ سال دوره متوسطه دوم و آموزش دانشگاهی است. نظام آموزشی زیر نظر وزارت آموزش ملی (MNE) و وزارت آموزش عالی و تربیت کادرها قرار دارد. وزارت آموزش ملی وظایف خود را به سطح منطقه‌های ایجاد شده در سال ۱۹۹۹ میلادی (۱۳۷۸ شمسی) — هنگامی که ۷۲ استان در ۱۲ واحد اداری منطقه‌ای ادغام شدند — واگذار کرده‌است. آکادمی‌های منطقه‌ای مسئول تهیه ۳۰ درصد از برنامه درسی برای انطباق با نیازهای محلی هستند و سطح مرکزی وزارت ۷۰ درصد باقی‌مانده را مدیریت می‌کند. پیش‌دبستانی بر اساس منشور ملی آموزش، آموزش پیش از دبستان اجباری و در دسترس همه کودکان زیر ۶ سال است. کودکستان‌ها مدارس خصوصی‌ای هستند که عمدتاً در شهرها آموزش می‌دهند؛ مدارس قرآنی کودکان را برای آموزش ابتدایی آماده می‌کنند و به آن‌ها مهارت‌های پایه سواد و حساب یاد می‌دهند و می‌توانند نیرویی بزرگ در مبارزه با بی‌سوادی باشند. حدود ۸۰ درصد از همه کودکان برای بخشی از سال‌های تحصیلی خود به نوعی مدرسه قرآنی می‌روند. در سال ۲۰۰۷ میلادی (۱۳۸۶ شمسی)، نرخ ناخالص ثبت‌نام کودکان پیش‌دبستانی در مراکش حدود ۶۰ درصد بود که نرخ پسران ۶۹٫۴ درصد و نرخ دختران ۴۹٫۶ درصد بود. آموزش ابتدایی دوره آموزش ابتدایی شش سال طول می‌کشد و کودکان ۶ تا ۱۲ ساله را دربرمی‌گیرد. دانش‌آموزان باید گواهی‌نامه پایان دوره ابتدایی را برای ورود به دوره متوسطه اول کسب کنند. نرخ‌های ناخالص ثبت‌نام در دوره ابتدایی در طول دهه ۲۰۰۰ میلادی (۱۳۸۰ شمسی) به‌طور پیوسته افزایش یافت. در سال ۲۰۰۷ میلادی (۱۳۸۶ شمسی)، نرخ ناخالص ثبت‌نام در مقطع ابتدایی در مجموع ۱۰۷٫۴ درصد بود — ۱۱۲ درصد برای پسران و ۱۰۱ درصد برای دختران. نرخ تکرار پایه در مقطع ابتدایی ۱۱٫۸ درصد بود (۱۳٫۷ درصد برای پسران و ۹٫۷ درصد برای دختران). نرخ ترک تحصیل در مقطع ابتدایی از ۲۶٫۷ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۱۱٫۸ درصد در سال ۲۰۱۱ کاهش یافت. پس از ۹ سال آموزش پایه (۶ سال ابتدایی + ۳ سال متوسطه اول)، دانش‌آموزان وارد دوره متوسطه دوم (دبیرستان) می‌شوند که شامل یک سال مشترک است. دانش‌آموزان سال اول (سال مشترک) میان چند رشته انتخاب می‌کنند: ادبیات، علوم، ریاضیات یا رشته‌های اصیل. دانش‌آموزان سال دوم (اولین سال در مسیر دیپلم) دروس علوم طبیعی، فیزیک، کشاورزی، مطالعات فنی، اقتصادی، یا رشته‌های ریاضی را دنبال می‌کنند و در یک آزمون منطقه‌ای شرکت می‌کنند. در پایان دوره متوسطه دوم، دانش‌آموزان باید در آزمون ملی بکالوریا شرکت کنند تا گواهینامه دیپلم دریافت نمایند. در مراکش ۱۶ دانشگاه دولتی وجود دارد که علاوه بر آن‌ها، شماری از دانشگاه‌ها و مدارس عالی بخش خصوصی نیز فعال هستند. بیشتر دانشگاه‌های مراکشی الگوی فرانسوی آموزش دانشگاهی را به کار می‌گیرند که شامل مدارج لیسانس (معادل کارشناسی)، دوره‌های مطالعات عمیق (معادل کارشناسی ارشد) و دکترای دولتی است. از مهم‌ترین مؤسسات آموزش عالی مراکش می‌توان به اینها اشاره کرد: دانشگاه قرویین در فاس — کهن‌ترین دانشگاه در جهان دانشگاه محمد پنجم در رباط — بزرگترین دانشگاه مراکش دانشگاه اخوین در افران — که آموزش را به زبان انگلیسی ارائه می‌دهد و از سال ۱۹۹۵ میلادی (۱۳۷۴ شمسی) دانشجو می‌پذیرد مدرسه محمدی مهندسین در رباط (از ۱۹۵۹ میلادی) مؤسسه ملی پست و مخابرات (از ۱۹۶۱ میلادی) مؤسسه ملی آمار و اقتصاد کاربردی (از ۱۹۶۱ میلادی) مؤسسه حسن دوم کشاورزی و دامپزشکی (از ۱۹۶۶ میلادی) دانشجویان مراکشی نیازمند از کمک‌هزینه تحصیلی بهره‌مند می‌شوند تا بخشی از هزینه‌های تحصیلی خود را تأمین کنند. آموزش و بی‌سوادی مراکش در شاخص توسعه انسانی سازمان ملل متحد در ردیف ۱۲۹ قرار دارد. نرخ بی‌سوادی بزرگسالان مراکشی در سال ۲۰۰۴ میلادی (۱۳۸۳ شمسی) به ۴۸ درصد رسیده بود، اما نرخ سواد بزرگسالان تا سال ۲۰۲۰ میلادی (۱۳۹۹ شمسی) به ۷۸ درصد افزایش یافت. مراکش با آنکه به پیشرفت‌هایی در زمینه آموزش دست یافته و نرخ ثبت‌نام رو به افزایش بوده، در سال ۲۰۱۴ میلادی (۱۳۹۳ شمسی) در میان ۲۱ کشور با وضعیت بد آموزشی قرار گرفت که در آن‌ها کمتر از نیمی از کودکان مهارت‌های پایه آموزشی را فرا می‌گرفتند. در ارزیابی بین‌المللی دانش‌آموزان (PISA) در آوریل ۲۰۱۸ میلادی (فروردین ۱۳۹۷ شمسی)، مراکش در رتبه ۷۵ از ۷۹ کشور شرکت‌کننده قرار گرفت. | ## جمع‌بندی | در سال ۲۰۰۶ میلادی (۱۳۸۵ شمسی)، بودجه آموزش ۵٫۵ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌داد که بیش از کشورهای عربی دیگری چون عمان، کویت و مصر بود.