موضوع مقاله: سیاست خارجی عراق | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سیاست خارجی عراق | مقدمه: سیاست خارجی عراق دربرگیرندهٔ مجموعه روابط دیپلماتیک جمهوری عراق از زمان اعلام استقلال از امپراتوری عثمانی در سال ۱۹۲۱ تاکنون است. | ## بخش 1: سیاست خارجی عراق | عراق میان سال‌های ۱۹۲۱ تا ۱۹۳۲ تحت‌الحمایهٔ بریتانیا و زیر قیمومت جامعه ملل بود و سپس با انقلاب ۱۹۵۸ که خاندان سلطنتی هوادار غرب را سرنگون کرد، به‌طور مؤثر به استقلال دست یافت و نظام جمهوری برقرار شد. عراق عضو سازمان ملل متحد، اتحادیه عرب (عضو بنیان‌گذار از ۱۹۴۵)، اوپک (عضو بنیان‌گذار از ۱۹۶۰) و سازمان همکاری اسلامی (از ۱۹۷۶) است. تحریم بازرگانی بین‌المللی عراق میان ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۳ در واکنش به تهاجم صدام حسین به کویت، به عراق امکان داد ذخایر نفتی خود را در مقایسه با دیگر کشورهای منطقه نسبتاً حفظ کند. عراق همچنین میدان رقابت قدرت‌های خارجی برای گسترش نفوذشان در خاورمیانه است؛ به‌ویژه ایران، ایالات متحده آمریکا، ترکیه و تا حدی عربستان سعودی. برخلاف سوریه که همسایهٔ عراق است، این قدرت‌ها از رویارویی نظامی مستقیم بر خاک عراق اجتناب می‌کنند (به استثنای ترور سردار ایرانی قاسم سلیمانی با حملهٔ هوایی آمریکا در بغداد در ۲۰۲۰) و رقابت سیاسی و بازرگانی را ترجیح می‌دهند. از این رو، تشکیل دولت‌های گوناگون عراقی اغلب برآیند سازشی است که دغدغه‌های ایران، آمریکا و ترکیه را درنظر می‌گیرد. گاه‌شمار روابط پادشاهی عراق (۱۹۳۲–۱۹۵۸) در سال ۱۹۲۱، بریتانیایی‌ها که از جبهه بین‌النهرین در جنگ جهانی اول پیروز بیرون آمده بودند، تحت‌الحمایه‌ای بر عراق برقرار ساختند و آن را به پادشاهی مشروطه تبدیل کرده، دودمان هاشمی را بر سر قدرت نشاندند. با وجود استقلال رسمی در ۱۹۳۲، عراق همچنان دولتی اقماری برای بریتانیا باقی ماند که از راه خاندان سلطنتی هوادار خود نفوذ خود را اعمال می‌کرد. در آغاز جنگ جهانی دوم، نخست‌وزیر پیشین رشید عالی گیلانی با کودتا نخست‌وزیر هوادار بریتانیا نوری السعید را برکنار کرد و به قدرت رسید. وی سیاست پادشاهی را نخست به‌سوی بی‌طرفی و سپس به‌سوی نزدیکی با نیروهای محور سوق داد که به جنگ عراق و انگلستان و سپس اشغال دوبارهٔ عراق توسط بریتانیا انجامید. پس از جنگ جهانی دوم، اعتصابات خشونت‌باری در کرکوک رخ داد که معترضان شرایط کاری و سلطهٔ بریتانیا بر بهره‌برداری نفتی را محکوم می‌کردند. در همان سال ۱۹۴۸، ارتش عراق به ائتلاف عربی به رهبری مصر علیه اسرائیل در جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل پیوست و مناطق جنین و نابلس را تصرف کرد، اما سرانجام با ضد حمله‌ای عقب رانده شد و اسرائیل پیروز گردید. در ۱۹۵۵، نوری السعید که بار دیگر به نخست‌وزیری فراخوانده شده بود، سیاست خارجی هوادار غرب عراق را با امضای پیمان بغداد تأیید کرد؛ اتحادی نظامی که بریتانیا پایه‌گذاری کرده بود و مستعمرات پیشین بریتانیا در خاورمیانه و نیز ترکیه را دربرمی‌گرفت. سال ۱۹۵۶ با بحران سوئز در مصر مشخص شد؛ مداخلهٔ نظامی فرانسه و بریتانیا برای بازپس‌گیری کانال سوئز که رئیس‌جمهور مصر جمال عبدالناصر ملی اعلام کرده بود. این بحران خشم شدید مردم منطقه را نسبت به قدرت‌های استعماری پیشین برانگیخت و پیروزی ناصر در برابر مداخلهٔ غربی الهام‌بخش ملی‌گرایان عرب شد. در واکنش، دو هفته بعد در ۱۴ فوریه ۱۹۵۸، عراق و اردن که پادشاهانشان فیصل دوم و ملک حسین پسرعموهای یکدیگر بودند، به نوبهٔ خود متحد شدند و فدراسیون عربی عراق و اردن را بنیان نهادند. جمهوری عراق (۱۹۵۸–۱۹۶۸) در ژوئیه ۱۹۵۸، بحرانی سیاسی در لبنان درگرفت که ناشی از تنش‌های میان دولت هوادار غرب و مخالفان سیاسی الهام‌گرفته از ناصر بود که خواهان پیوستن به جمهوری متحد عربی بودند. اردن که احساس تهدید می‌کرد از دولت عراق یاری نظامی خواست و عراق لشکر زرهی دوم را از دیوانیه به‌سوی امان فرستاد. اما افسر ناصری‌گرا عبدالسلام عارف که فرمانده این لشکر بود، در شب ۱۳ به ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸ تصمیم گرفت بازگردد و پس از بازگشت به بغداد، با یاری عبدالکریم قاسم به کاخ سلطنتی حمله برد. نخست‌وزیر نوری السعید و خاندان سلطنتی کشته شدند و کودتاگران جمهوری عراق را اعلام و فدراسیون عربی عراق و اردن را منحل کردند. در سال‌های پس از آن، جمهوری نوپا رژیم خود را بر پایهٔ سوسیالیسم عربی بنا نهاد و سیاست خارجی خود را به‌سوی بلوک شرق بازجهت‌دهی کرد و به چندین کشور کمونیستی از جمله اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری خلق چین اجازه داد سفارتخانه‌هایی در بغداد بگشایند. عراق در مارس ۱۹۵۹ از پیمان بغداد (که مقرش به آنکارا منتقل شد) خارج شد، اما عبدالکریم قاسم پیوندهای نزدیک با لندن و ایالات متحده را حفظ کرد و آن‌ها نیز نزدیکی او به شوروی را پذیرفتند. | ## بخش 2: سیاست خارجی عراق | در سطح داخلی، عبدالکریم قاسم و عبدالسلام عارف قدرت و وزارتخانه‌های اصلی را میان خود تقسیم کردند، اما به‌زودی تنش میان ملی‌گرایان هوادار استقلال عراق و ناصری‌گرایان هوادار پیوستن به جمهوری متحد عربی بالا گرفت. در دسامبر ۱۹۵۸، عبدالسلام عارف (ناصری‌گرا) به دستور عبدالکریم قاسم بازداشت و زندانی شد که تنش با مصر جمال عبدالناصر را برانگیخت. این تنش‌ها در ژوئن ۱۹۶۱ با طرح عراق برای الحاق کویت تشدید شد؛ طرحی که مصر، لبنان، اردن، تونس، ایالات متحده، ایران و ژاپن آن را محکوم کردند. عبدالکریم قاسم در واکنش به این محکومیت‌های بین‌المللی، روابط دیپلماتیک عراق با این کشورها را قطع کرد. بریتانیا ۵۰۰۰ سرباز در کویت نگه داشت (که قرار بود با استقلال کویت در ۱۹۶۱ خارج شوند) و ماه‌های بعد نیروی چندملیتی عربی به ابتکار ناصر جایگزین آن‌ها شد و عبدالکریم قاسم را واداشت تا از نقشهٔ تهاجم دست بردارد. در فوریه ۱۹۶۳، وی با کودتای حزب بعث سرنگون و اعدام شد و رقیبش عبدالسلام عارف به ریاست‌جمهوری رسید؛ مقامی که تا مرگ تصادفی‌اش سه سال بعد در آن باقی ماند. سال ۱۹۶۸ با کودتای دیگری از سوی حزب بعث به رهبری احمد حسن البکر و صدام حسین رقم خورد. از آن پس صدام حسین (که در ۱۹۷۹ رئیس‌جمهور شد) به مدت ۳۵ سال تا سرنگونی‌اش با تهاجم آمریکا در ۲۰۰۳ در رأس عراق باقی ماند. زیر حکمرانی او، عراق به قدرتی منطقه‌ای تبدیل شد؛ تا حدی به یاری درآمدهای نفتی و پشتیبانی کشورهای غربی، عرب و بلوک شرق. در ۱۹۷۳ عراق در هماهنگی کشورهای تولیدکنندهٔ نفت شرکت جست که چهاربرابر شدن بهای هر بشکه را در پی داشت و این توافق ادغام رژیم نوین عراق در جهان عرب را تسهیل کرد. در ۱۹۷۹، همزمان با رسیدن صدام حسین به ریاست‌جمهوری، ایران پس از انقلاب اسلامی در انزوای دیپلماتیک قرار گرفت، در حالی که عراق نیروی ثبات‌بخش منطقه تلقی می‌شد و از پشتیبانی فرانسه، ایالات متحده آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی و قدرت‌های عربی چون عربستان سعودی و مصر بهره‌مند بود. با وجود تأمین انبوه سلاح و فناوری، ارتش عراق در باتلاق جنگ فرورفت و جنگ ایران و عراق پس از هشت سال در اوت ۱۹۸۸ بدون پیروز و با تلفات انسانی چند صد هزار نفری پایان یافت. پس از جنگ، صدام حسین سیاست خارجی خود را به‌سوی کشورهای عربی ادامه داد و شورای همکاری عربی متشکل از عراق، اردن، مصر و یمن شمالی را ایجاد کرد. دو سال بعد، عراقی که از هزینه‌های نظامی ویران شده بود و کویت — یکی از بستانکاران اصلی‌اش — را به دزدیدن نفت از راه حفاری جهت‌دار متهم می‌کرد، صدام حسین تصمیم گرفت، همچون سلفش عبدالکریم قاسم ۳۰ سال پیش‌تر، به این امیرنشین کوچک حمله کند. این تهاجم روابط عراق با جهان عرب و غرب را دگرگون ساخت؛ ائتلافی نظامی به رهبری ایالات متحده شکل گرفت و ارتش عراق را در جنگ خلیج فارس عقب راند. عراق که بار دیگر از نظر نظامی شکست خورده و دیپلماتیک منزوی شده بود، با تحریم‌های اقتصادی سازمان ملل متحد روبه‌رو شد که شرایط زندگی مردمش را به‌شدت وخیم ساخت، اما این تحریم‌ها با برنامهٔ «نفت در برابر غذا» برای برآوردن نیازهای بشردوستانه تخفیف یافت. از مارس ۱۹۹۷، عراق روابط دیپلماتیک و بازرگانی‌اش را با غرب و کشورهای عربی منطقه از سر گرفت، به استثنای کویت و عربستان سعودی. عراق از ۲۰۰۳ تاکنون در ۲۰۰۳، حملهٔ مشترک ایالات متحده و بریتانیا به عراق موجب سرنگونی صدام حسین (اعدام‌شده در ۲۰۰۶) شد و دولتی شیعی هوادار ایران و متحد راهبردی آمریکا جایگزین آن گردید. این تغییر رژیم موجی از شورش‌ها را برانگیخت؛ از جمله دو جنگ داخلی (۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹ و سپس ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷). جنگ دوم که بسیار خونبارتر بود، با تصرف بخش بزرگی از خاک عراق توسط گروه جهادی «داعش» در ۲۰۱۴ مشخص شد. پس از این پیشروی برق‌آسای جهادیان، بار دیگر ائتلاف گستردهٔ عربی-غربی شکل گرفت، این بار در پشتیبانی از دولت عراق، و تا پایان ۲۰۱۷ بازپس‌گیری بیشتر سرزمین‌های ازدست‌رفته را ممکن ساخت. از آن زمان، عراق که دوباره با چالش صلح‌سازی و بازسازی روبه‌روست، میان اتحاد متناقض خود با ایران از یک‌سو و ایالات متحده از سوی دیگر — که از انقلاب ۱۳۵۷ دشمن یکدیگرند — در کشمکش است. | ## بخش 3: سیاست خارجی عراق | آغاز سال ۲۰۲۱ با سفر تاریخی پاپ فرانسیس به عراق رقم خورد که در سراسر جهان پی گرفته شد و بر آشتی و گفتگوی بین ادیان متمرکز بود. این سفر پاپی به‌اتفاق آرا از سوی طبقهٔ سیاسی عراق و نیز ایالات متحده، فرانسه، ایران، حزب‌الله لبنان، و سازمان ملل متحد مورد استقبال قرار گرفت. در اوت همان سال، نخست‌وزیر عراق مصطفی الکاظمی نشست منطقه‌ای را در بغداد با حضور فرانسه برگزار کرد که نمایندگان عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت، قطر، ایران، ترکیه، مصر و اردن به آن دعوت شدند. هدف اعلام‌شده، کاهش تنش‌ها در منطقه و دستیابی به توافق دربارهٔ مسائل فوری مانند جنگ داخلی یمن، بحران اقتصادی و اجتماعی لبنان، امنیت دریایی و کمبود آب منطقه بود. در نوامبر ۲۰۲۱، مصطفی الکاظمی هدف ترور نافرجام با پهپاد در اقامتگاهش در بغداد قرار گرفت که چند تن از تیم امنیتی او زخمی شدند و عاملان آن ناشناخته ماندند. این رویداد موجی گسترده از همبستگی بین‌المللی را برانگیخت؛ ده‌ها دولت خارجی عربی، آسیایی و غربی از نخست‌وزیر عراق پشتیبانی کردند که نشان‌دهندهٔ بازگشت عراق به جامعهٔ بین‌المللی بود. وی در زمینهٔ سیاست خارجی اعلام کرد «نمی‌خواهد سیاست محورها را در پیش گیرد، بلکه سیاست دوستی و همکاری با همه را دنبال می‌کند» و اجازه نخواهد داد «عراق پایگاهی شود که از آن به کشورهای دیگر حمله شود». لاهیب هیگل، پژوهشگر گروه بین‌المللی بحران، پیش‌بینی کرد که السودانی همچون پیشینیان خود «توازنی میان غرب و ایران» جست‌وجو خواهد کرد، به‌ویژه آنکه عراقِ خسته از سال‌ها بحران و جنگ «به سرمایه‌گذاری خارجی در بخش‌های گوناگون نیاز دارد». در دسامبر ۲۰۲۲، دومین «کنفرانس بغداد» در امان پایتخت اردن به‌دنبال نشست اوت ۲۰۲۱ برگزار شد و هدف آن پشتیبانی از عراق در سطوح اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی بود. روابط با کشورهای خاورمیانه ایران روابط عراق و ایران از کهن‌ترین روابط میان دو تمدن همسایه به‌شمار می‌رود. پس از جنگ جهانی اول و جدایی عراق از امپراتوری عثمانی و تبدیل آن به مستعمرهٔ بریتانیا، ایران تا سال ۱۹۲۹ از شناسایی این دولت نوبنیاد خودداری کرد. از دههٔ ۱۹۳۰ به بعد دو کشور به متحد یکدیگر تبدیل شدند، چرا که هر دو زیر حکومت پادشاهی‌هایی هوادار بریتانیا و غرب اداره می‌شدند و در ۱۹۵۵ هر دو پیمان بغداد را امضا کردند (عراق پس از انقلاب ۱۹۵۸ از آن خارج شد). مرزهای کنونی میان دو کشور با طول ۱٬۴۵۸ کیلومتر با «توافق‌نامهٔ الجزایر» در ۱۹۷۵ تثبیت شد. هدف این توافق‌نامه متقاعد کردن ایران به قطع پشتیبانی از جدایی‌طلبان کرد به رهبری مصطفی بارزانی بود، در برابر شناسایی مرز بر روی اروندرود (شط‌العرب) به نفع ایران. اما پس از سرنگونی نظام شاهنشاهی با انقلاب اسلامی، صدام حسین این توافق‌نامه را لغو و جنگ ایران و عراق را آغاز کرد. جنگ هشت‌ساله در ۱۹۸۸ بدون برنده پایان یافت، اما اقتصاد عراق را ویران کرد؛ بدهی خارجی بیش از ۷۰ میلیارد دلار (نیمی به کشورهای خلیج فارس) و هزینهٔ بازسازی نزدیک به ۶۰ میلیارد دلار برآورد شد. در همان حال، ایران از فرصت جنگ بهره برد تا با پناه‌دادن، آموزش و جذب مخالفان عراقی — از جمله جدایی‌طلبان کرد و شورای عالی انقلاب اسلامی عراق و شاخهٔ نظامی آن «سازمان بدر» — نفوذ خود بر بخشی از جامعهٔ عراق را پی‌ریزی کند. پس از سقوط صدام حسین در ۲۰۰۳، دولت‌های شیعی پیاپی و هوادار ایران در بغداد بر سر کار آمدند و بستر بهبود روابط سیاسی میان دو کشور فراهم شد. میان سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶، ارزش بازرگانی سالانه میان ایران و عراق از ۱٫۶ میلیارد به ۱۸ میلیارد دلار افزایش یافت و عراق به «ریهٔ اقتصادی» ایران تبدیل شد. عراق تمر، چرم و گوگرد به ایران صادر و خودرو، تجهیزات پزشکی، سبزیجات و مصالح ساختمانی از ایران وارد می‌کند؛ افزون بر این، نزدیک به یک‌سوم مصرف سوخت، گاز و برق عراق از ایران تأمین می‌شود. در ۲۰۱۴ با اوج‌گیری جنگ داخلی و پیشروی داعش، ایران سلاح و مهمات به عراق ارسال کرد و نیروی قدس به فرماندهی سردار قاسم سلیمانی شخصاً در چندین نبرد کلیدی از جمله نبرد آمرلی، تکریت، بیجی و فلوجه حضور داشت. | ## جمع‌بندی | در ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۰، سردار سلیمانی و ابومهدی المهندس در حملهٔ هوایی آمریکا در بغداد کشته شدند؛ رخدادی که تنش میان ایران و آمریکا بر خاک عراق را به اوج رساند.