موضوع مقاله: گسترش بانتو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گسترش بانتو | مقدمه: گسترش بانتو به مجموعه‌ای از مهاجرت‌های بزرگ و چندمرحله‌ای گفته می‌شود که طی هزاران سال، مردمان سخن‌گوی زبان‌های بانتو را از ناحیه‌ای در غرب و مرکز آفریقا، احتمالاً پیرامون کامرون و نیجریه، به بخش‌های وسیعی از مرکز، شرق و جنوب آفریقا رساند. | ## بخش 1: گسترش بانتو | این روند از حدود شش هزار تا هزار و پانصد سال پیش ادامه داشت و باعث شد زبان‌ها، شیوه‌های کشاورزی، سفال‌گری، دامداری و بعدها فنون آهنگری در بخش‌های بزرگی از آفریقا پخش شود. شباهت زیاد زبان‌های بانتو در مناطق دور از هم، همراه با شواهد ژنتیکی و باستان‌شناختی، نشان می‌دهد که این فقط یک گسترش فرهنگی ساده نبود، بلکه با جابه‌جایی واقعی جمعیت‌ها همراه بود. این مهاجرت‌ها در مسیر خود با جوامع بومیِ شکارگر، گردآورنده و دامدار، از جمله گروه‌های پیگمی، خویسان، نیلوصحرایی و کوشی‌زبان برخورد کردند. در برخی جاها این گروه‌ها جذب جمعیت‌های بانتوزبان شدند، در برخی جاها آمیختگی زبانی، فرهنگی و ژنتیکی رخ داد و احتمالاً در مواردی هم جابه‌جایی یا کنار زده شدن جمعیت‌های پیشین اتفاق افتاد. مقاله تأکید می‌کند که جزئیات این روند هنوز محل بحث است، زیرا داده‌های باستان‌شناسی در برخی مناطق، به‌ویژه جنگل‌های مرکز آفریقا، کامل و قطعی نیست؛ اما در مجموع، گسترش بانتو یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌های جمعیتی و زبانی تاریخ آفریقا به‌شمار می‌آید. توصیف گسترش بانتو مجموعهٔ بزرگی از مهاجرت‌های پیش از تاریخ مهاجرت‌های انسانی توسط مردم بانتو (Bantu) بود که به زبان نیا-بانتو سخن می‌گفتند. این گسترش از یک هستهٔ اصلی در اطراف غرب آفریقا و مرکز آفریقا آغاز شد و در سراسر مرکز، شرق آفریقا و جنوب آفریقا پخش گردید. در این فرایند، مهاجرانی که به زبان نیا-بانتو سخن می‌گفتند، گروه‌های شکارچی-گردآورنده و شبانی موجود در مسیر خود را جذب کردند، جابه‌جا نمودند و در برخی موارد احتمالاً جایگزین آن‌ها شدند. شواهد زبان‌شناختی برای این گسترش وجود دارد؛ تعداد بسیار زیادی از زبان‌هایی که در سراسر جنوب آفریقا صحبت می‌شوند، شباهت چشمگیری به یکدیگر دارند که نشان‌دهندهٔ خاستگاه فرهنگی مشترک و متأخر گویندگان اصلی آن‌هاست. هستهٔ زبان‌شناختی زبان‌های بانتو، که شاخه‌ای از زبان‌های اطلس-کنگو را تشکیل می‌دهند، در مناطق جنوبی کامرون واقع شده بود. شواهد ژنتیکی نیز نشان می‌دهد که یک مهاجرت انسانی بزرگ از مرکز آفریقا رخ داده که با سطوح متفاوتی از آمیختگی با جمعیت‌های محلی همراه بوده است. اعتقاد بر این است که این گسترش بین حدود ۶٬۰۰۰ تا ۱٬۵۰۰ سال پیش (تقریباً ۴۰۰۰ پیش از میلاد تا ۵۰۰ میلادی) رخ داده است. تحلیل‌های زبان‌شناختی نشان می‌دهد که این گسترش در دو جهت پیش رفته است: جهت اول (که «جریان غربی» نامیده می‌شود) از جنوب در امتداد ساحل اقیانوس اطلس یا با دنبال کردن رودخانه‌ها از طریق جنگل‌های بارانی کنگو حرکت کرد و حدود ۵۰۰ پیش از میلاد به مرکز آنگولا رسید. جهت دوم (که «جریان شرقی» نامیده می‌شود) از شرق در امتداد حاشیهٔ شمالی جنگل یا در امتداد رود اوبانگی حرکت کرد و حدود ۵۰۰ پیش از میلاد به غرب دریاچه ویکتوریا رسید. از آنجا، آن‌ها به دو گروه تقسیم شدند؛ یک گروه برای پیوستن دوباره به جریان غربی به سمت غرب رفت و گروه دیگر در شرق و جنوب آفریقا پراکنده شد. نظریه‌ها دربارهٔ گسترش بانتوشناسان معتقدند که گسترش بانتو به احتمال زیاد در بلندی‌های بین کامرون و نیجریه آغاز شده است. منطقهٔ ۶۰٬۰۰۰ کیلومتر مربعی مامبیلا (مامبیلا) که در مرزهای این دو کشور قرار دارد، به عنوان مکانی شناسایی شده که بقایای «بانتوهایی که در خانه ماندند» را در خود جای داده است؛ در حالی که بخش بزرگی از گویندگان بانتو از این منطقه دور شدند. شواهد باستان‌شناختی حاصل از کارهای مجزای ژان هرولت (۱۹۷۹، ۱۹۸۶ و ۱۹۸۸) و ریگوبرت توشه (۲۰۰۰) در این منطقه، نشان‌دهندهٔ تداوم فرهنگی از ۳۰۰۰ پیش از میلاد تا به امروز است. اکثر گروه‌های بلندی‌های بامندا (بلندی‌های بامندا) (که از ۲۰۰۰ سال پیش تا کنون مسکونی بوده است)، که در جنوب و در مجاورت منطقهٔ مامبیلا قرار دارند، تاریخ کهنی از تبار شمالی در جهت منطقهٔ مامبیلا دارند. در ابتدا، باستان‌شناسان تصور می‌کردند که می‌توانند شباهت‌های باستان‌شناختی در فرهنگ‌های باستانی مناطقی که گویندگان بانتو از آن‌ها عبور کرده‌اند پیدا کنند. زبان‌شناسان با طبقه‌بندی زبان‌ها و ایجاد یک جدول نسب‌شناسی، فکر می‌کردند که می‌توانند عناصر فرهنگ مادی را بازسازی کنند. آن‌ها فرض می‌کردند که این گسترش به دلیل توسعهٔ کشاورزی، ساخت سفال و استفاده از آهن ایجاد شده است که اجازه می‌داد از مناطق بوم‌شناختی جدید بهره‌برداری شود. در سال ۱۹۶۶، رولاند اولیور مقاله‌ای منتشر کرد و این همبستگی‌ها را به عنوان یک فرضیهٔ منطقی ارائه داد. گسترش فرضی بانتو باعث بیرون راندن یا جذب نیا-خویسان‌های شکارچی-گردآورنده شد که پیش از آن در جنوب آفریقا ساکن بودند. در شرق آفریقا و جنوب آفریقا، گویندگان بانتو ممکن است پرورش دام را از دیگر مردمان غیرمرتبط که به زبان‌های کوشی و زبان‌های نیلی سخن می‌گفتند و با آن‌ها ملاقات کرده بودند، آموخته باشند. | ## بخش 2: گسترش بانتو | شیوه‌های گله‌داری چندین قرن پیش از مهاجران بانتوزبان به دوردست‌های جنوب رسیده بود. شواهد باستان‌شناسی، زبان‌شناسی، ژنتیک و محیط زیست همگی از این نتیجه حمایت می‌کنند که گسترش بانتو یک مهاجرت انسانی قابل توجه بوده است. به‌طور کلی، جنبش‌های مردمان بانتوزبان از منطقهٔ مرزی کامرون و نیجریه در سراسر بخش بزرگی از آفریقای زیرصحرا ساختار ژنتیکی قاره را به‌طور ریشه‌ای تغییر داد و منجر به آمیختگی گسترده بین مهاجران و جمعیت‌های محلی شد. یک مطالعهٔ ژنتیکی در سال ۲۰۲۳ روی ۱٬۴۸۷ بانتوزبان از ۱۴۳ جمعیت در ۱۴ کشور آفریقایی نشان داد که این گسترش حدود ۴٬۰۰۰ سال پیش در غرب آفریقا رخ داده است. نتایج نشان داد که بانتوزبان‌ها جریان ژنی قابل توجهی از گروه‌های محلی در مناطقی که به آن‌ها گسترش یافته بودند دریافت کرده‌اند. نیاکان بانتوها در ابتدا از شمال شرقی آفریقا آمدند و در حدود دوره پربارش نوسنگی جابه‌جا شدند. بر اساس شواهد دندانی، ایریش (۲۰۱۶) نتیجه گرفت که نیاکان مشترک مردمان غرب آفریقا و نیا-بانتو ممکن است از منطقهٔ غربی صحرای بزرگ آفریقا، در میان دورهٔ کیفیان در گوبرو سرچشمه گرفته باشند و ممکن است در نتیجهٔ بیابان‌زایی دورهٔ پربارش نوسنگی در حدود ۷۰۰۰ پیش از میلاد، از صحرا به سمت جنوب به بخش‌های مختلف غرب آفریقا (مانند بنین، کامرون، غنا، نیجریه، توگو) مهاجرت کرده باشند. از نیجریه و کامرون، مردمان کشاورز نیا-بانتو شروع به مهاجرت کردند و در میانهٔ مهاجرت، بین ۲۵۰۰ پیش از میلاد تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد به مردمان بانتوی شرقی (مثلاً در جمهوری دموکراتیک کنگو) و مردمان بانتوی غربی (مثلاً در کنگو و گابن) منشعب شدند. او پیشنهاد می‌کند که مردم ایگبو و یوروبا ممکن است آمیختگی با مردمان بانتو داشته باشند که به آنجا بازگشته‌اند. جمعیت‌شناسی دوران پیش از گسترش پیش از گسترش کشاورزان بانتوزبان، مناطق مرکزی، جنوبی و جنوب شرقی آفریقا احتمالاً محل سکونت علوفه‌جویان پیگمه، شکارچی-گردآورندگان خویسان‌زبان، گله‌داران نیلوصحرایی‌زبان و شبانان کوشی‌زبان بوده است. مرکز آفریقا تصور می‌شود که پیگمه‌های آفریقای مرکزی و بانتوزبان‌ها حدود ۷۰٬۰۰۰ سال پیش از یک جمعیت نیاکان مشترک منشعب شده‌اند. بسیاری از گروه‌های باتوا به زبان‌های بانتو صحبت می‌کنند؛ با این حال، بخش قابل توجهی از واژگان آن‌ها ریشهٔ بانتو ندارد. بخش زیادی از این واژگان مربوط به گیاه‌شناسی، جمع‌آوری عسل یا موارد تخصصی دیگر در جنگل است و بین گروه‌های باتوای غربی مشترک است. پیشنهاد شده است که این‌ها بقایای یک زبان مستقل باتوای غربی (امبنگا یا «باکا») است. جنوب شرقی آفریقا پیش از ورود بانتوزبان‌ها به جنوب شرقی آفریقا، مردمان کوشی‌زبان از فلات اتیوپی و دیگر مناطق شمالی به این منطقه مهاجرت کرده بودند. اولین موج‌ها شامل گویندگان کوشی جنوبی بود که از حدود ۵٬۰۰۰ سال پیش در اطراف دریاچه تورکانا و بخش‌هایی از تانزانیا ساکن شدند. قرن‌ها بعد، در حدود ۱۰۰۰ میلادی، برخی از گویندگان کوشی شرقی نیز در شمال و مناطق ساحلی کنیا مستقر شدند. شکارچی-گردآورندگان خویسان‌زبان نیز پیش از گسترش بانتو در جنوب شرقی آفریقا ساکن بودند. جمعیت‌های شبانی نیلوصحرایی‌زبان سومین گروه از ساکنان منطقه پیش از گسترش بانتو را تشکیل می‌دادند. نوادگان آن‌ها تا حد زیادی با دیگر مردمان آمیخته شده و زبان‌های دیگری را برگزیده‌اند. تعداد کمی هنوز از طریق علوفه‌جویی زندگی می‌کنند که اغلب با کار برای کشاورزان همسایه در مناطق خشک اطراف بیابان کالاهاری همراه است، در حالی که تعداد بیشتری از مردم ناما به معیشت سنتی خود از طریق پرورش دام در نامیبیا و آفریقای جنوبی مجاور ادامه می‌دهند. تاریخچه و توسعه قدیمی‌ترین سفال‌های یافت شده در منطقهٔ بانتوزبان‌ها (شوم لکا در شمال کامرون) به ۵۰۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. گویندگان نیا-بانتو در روستاها زندگی می‌کردند و نخل روغنی، نخل روغنی آفریقایی، غلات و احتمالاً سیب‌زمینی هندی می‌کاشتند. آن‌ها از ابزارهای سنگی استفاده می‌کردند، بز و مرغ شاخدار داشتند و قایق‌هایی برای ماهیگیری می‌ساختند. با وجود پژوهش‌های فشرده، علت گسترش بانتو و جهت‌های در پیش گرفته شده هنوز نامشخص است، که باعث شده برخی از محققان تصور کنند این فرایند به‌طور تصادفی آغاز شده است. | ## بخش 3: گسترش بانتو | با این حال، در این مورد اتفاق نظر وجود دارد که چندین رویداد پراکندگی رخ داده است. حدود ۵۰۰۰ پیش از میلاد تا حدود ۵۰۰ میلادی مشخص نیست که آیا سناریوی اولین پراکندگی منجر به یک مهاجرت واحد شده یا چندین پراکندگی کوچک‌تر در زمان‌های مختلف رخ داده است. اگرچه مدل‌های اولیه فرض می‌کردند که گویندگان اولیه هم از آهن استفاده می‌کردند و هم کشاورز بودند، شواهد باستان‌شناختی قطعی مبنی بر استفاده آن‌ها از آهن تا ۴۰۰ پیش از میلاد ظاهر نمی‌شود، هرچند آن‌ها کشاورز بودند. مردمان بانتوزبان به دو گروه بزرگ تقسیم شدند که در جهت‌های مختلف پراکنده شدند و «جریان غربی» و «جریان شرقی» نام گرفتند. جریان غربی مکان‌های باستانی در جنوب شوم لکا (در جنوب کامرون و گابن) نشان می‌دهند که جریان غربی بین ۵۰۰۰ تا ۳۰۰۰ پیش از میلاد آغاز شده است. پیشرفت اولیه بسیار کند بود و مرکز کامرون تنها در حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد مسکونی شد. این کندی به دلیل فقدان اولیهٔ ابزارهای آهنی بود که پاکسازی جنگل را بسیار آسان‌تر می‌کرد؛ بنابراین جریان غربی احتمالاً ساحل و رودخانه‌های بزرگ مجموعهٔ کنگو را به سمت جنوب دنبال کرده است. آن‌ها همچنین ممکن است از دریا برای رسیدن به انتهای جنوبی جنگل‌های بارانی استفاده کرده باشند. تصور می‌شود که تخریب جنگل‌های بارانی غرب و مرکز آفریقا به دلیل تغییرپذیری و تغییر اقلیم بین ۲۰۰۰ پیش از میلاد تا ۵۰۰ پیش از میلاد به این گسترش کمک کرده است. جریان شرقی جریان شرقی که تصور می‌شود دیرتر از جریان غربی آغاز شده، به سمت شرق پراکنده شد؛ احتمالاً در امتداد لبهٔ شمالی جنگل‌های بارانی یا در امتداد رود اوبانگی. سفال‌های اوروه نشان می‌دهد که آن‌ها تا ۵۰۰ پیش از میلاد به غرب دریاچه ویکتوریا رسیدند. تا قرن اول پیش از میلاد، جوامع بانتوزبان در منطقهٔ دریاچه‌های بزرگ آفریقا تکنیک‌های آهنگری را توسعه دادند که آن‌ها را قادر به تولید فولاد کربنی می‌کرد. یکی به غرب رفت تا با جریان غربی در جمهوری دموکراتیک کنگو و آنگولا تلاقی کند، در حالی که دیگری به جنوب رفت و در شرق و جنوب آفریقا پخش شد. یافته‌های باستان‌شناختی نشان داده است که تا ۱۰۰ پیش از میلاد تا ۳۰۰ میلادی، جوامع بانتوزبان در مناطق ساحلی میساسا در تانزانیا و شهرستان کواله در کنیا حضور داشتند. این جوامع همچنین با جوامعی که از قبل در سواحل بودند، ادغام شده و با آن‌ها ازدواج کردند. دیگر گروه‌های پیشرو تا ۳۰۰ میلادی از طریق سواحل به کوازولو-ناتال امروزی در آفریقای جنوبی و تا ۵۰۰ میلادی به لیمپوپو امروزی رسیده بودند. تعاملات میان بانتوزبان‌ها و شکارچی-گردآورندگان در طول این گسترش، بانتوزبان‌ها با گروه‌های مختلف پیگمه‌های آفریقایی و گویندگان زبان‌های خویسان (گروه‌های شکارچی-گردآورنده)، و همچنین با گویندگان زبان‌های نیلوصحرایی، زبان‌های آفروآسیایی و دیگر گویندگان زبان‌های نیجر-کنگو (گروه‌های کشاورز) تعامل داشتند. تحقیقات نشان می‌دهد که تماس‌های فرهنگی و فیزیکی فراوانی بین بانتوزبان‌ها و شکارچی-گردآورندگان وجود داشته و ازدواج‌های بین‌قومی رایج بوده است. روابط پیچیده بود زیرا زبان‌ها، فناوری‌ها، آیین‌ها و ژن‌ها به اشتراک گذاشته می‌شدند. جمعیت‌های بزرگ‌تر بانتوزبان که از پرورش دام بهره می‌بردند، اغلب جمعیت‌های کوچک‌تر شکارچی-گردآورنده را در خود جذب می‌کردند؛ به گونه‌ای که زنان شکارچی-گردآورنده به گروه‌های بانتوزبان و مردان بانتوزبان به گروه‌های شکارچی-گردآورنده می‌پیوستند (این موضوع توسط سنت‌های فرهنگی معاصر تأیید می‌شود که در آن زنان گروه‌های کشاورز نباید با مردان گروه‌های علوفه‌جو ازدواج کنند، در حالی که عکس آن بیشتر پذیرفته شده است). استفاده از نچ‌آوا (که معمولاً با زبان‌های خویسان مرتبط است) در زبان‌های بانتوی جنوبی می‌تواند به عنوان مدرکی برای این موضوع در نظر گرفته شود. کمبود شواهد برای آمیختگی در آنگولا باعث گمانه‌زنی‌هایی دربارهٔ جایگزینی جمعیت شده است، اما شواهد برای نتیجه‌گیری کافی نیست. انتقادها منفرد اگت بیان کرد که سوابق باستان‌شناختی فعلی در جنگل‌های بارانی آفریقای مرکزی بسیار پراکنده و نامنسجم است و در نتیجه، به عنوان بازتابی از ورود مداوم بانتوزبان‌ها به جنگل، چه برسد به جابه‌جایی در مقیاس بزرگ‌تر، قانع‌کننده نیست. سایدنستیکر (۲۰۲۴) اشاره می‌کند که پارادایم رایج برای گسترش بانتو، ارتباطی اجباری بین سفالگری آفریقای مرکزی و زبان‌های آفریقا برقرار کرده است، به طوری که موقعیت جغرافیایی گویندگان زبان‌های بانتو با موقعیت جغرافیایی بقایای سفالی مترادف در نظر گرفته می‌شود؛ رویکرد محبوب تلاش برای تطبیق بازسازی‌های زبان‌شناختی با دادهٔ باستان‌شناسی منجر به ترویج پیش‌فرض نادرست و استدلال دوری شده است که بر اساس آن، قدیمی‌ترین ساخت سفال در یک منطقهٔ خاص به عنوان مدرکی برای اولین حضور بانتوها در آنجا تلقی می‌شود. | ## جمع‌بندی | در میان بحث‌های داغ زبان‌شناسان دربارهٔ واژهٔ «بانتو»، سایدنستیکر (۲۰۲۴) خاطرنشان می‌کند که یک «روند مفهومی عمیق وجود داشته است که در آن یک اصطلاح صرفاً فنی بدون هیچ بار غیرزبان‌شناختی، به نامی تبدیل شده که بدون تمایز به زبان، فرهنگ، جامعه و نژاد اشاره دارد».