موضوع مقاله: محمد راشد پاشا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محمد راشد پاشا | مقدمه: محمد راشد پاشا (به ترکی استانبولی: ، ؛ ۱۸۲۴–۱۵ ژوئن ۱۸۷۶) دولتمرد عثمانی بود که در سال‌های ۱۸۶۶ تا ۱۸۷۱ والی ولایت سوریه و در دو دورهٔ ۱۸۷۳–۱۸۷۴ و ۱۸۷۵ تا هنگام مرگش وزیر امور خارجهٔ امپراتوری عثمانی بود. | ## بخش 1: محمد راشد پاشا | راشد پاشا در مصر پرورش یافت؛ جایی که پدرش از یاران محمدعلی پاشا بود و پیش از ورود به خدمت دولتی در استانبول در سال ۱۸۵۱ در پاریس تحصیل کرد. وی در استانبول زیر حمایت صدراعظم محمد امین عالی پاشا قرار گرفت که چهرهٔ کلیدی اصلاحات تنظیمات بود. پس از انتصاب مجدد عالی پاشا به صدارت عظمی در سال ۱۸۶۶، راشد پاشا به فرمانداری ولایت سوریه با مرکزیت دمشق گمارده شد؛ ولایتی که از طرابلس و حماة در شمال تا فلسطین و ماوراء اردن در جنوب گسترده بود. راشد پاشا در مقام فرماندار، اصلاحات اداری فراوانی از جمله تأسیس شوراهای شهری دمشق و بیروت، شورای ایالتی سوریه و نخستین مجلس سوریه را به انجام رساند. وی پروژه‌های عمرانی گسترده‌ای به ویژه در زمینهٔ گسترش شبکهٔ راه‌ها و تلگراف به راه انداخت و کوشید نظم قانونی مالکیت زمین را در سوریه برقرار سازد. هدف اصلی او یکپارچه‌سازی سوریه و پسکرانه‌های آن در ساختار دولت عثمانی پس از دوره‌ای طولانی از خودمختاری عملی و بی‌توجهی مرکز بود. بدین منظور لشکرکشی‌هایی را در رشته‌کوه‌های ساحلی علوی‌نشین، استپ سوریه، و دشت‌های حوران و بلقا ترتیب داد. همزمان با برکناری عالی پاشا از صدارت عظمی در سال ۱۸۷۱، راشد پاشا نیز از فرمانداری سوریه برکنار شد. در مه ۱۸۷۴ از وزارت برکنار و به عنوان سفیر عثمانی به وین و دربار اتریش-مجارستان فرستاده شد؛ اما در نوامبر ۱۸۷۵ بار دیگر به وزارت خارجه بازگشت. راشد پاشا در ۱۵ ژوئن ۱۸۷۶ در جلسهٔ هیئت دولت در خانهٔ مدحت پاشا به دست حسن‌بیگ (چرکس حسن)، افسری ناراضی، با گلوله کشته شد. پدرش حسن حیدر پاشا از ترک‌های اهل دراما در مقدونیه بود که در دربار والی نیرومند مصر، محمدعلی پاشا، خدمت می‌کرد. در سال ۱۸۴۴ راشد برای تحصیل به پاریس فرستاده شد؛ این سفر بخشی از مأموریت آموزشی سالانه‌ای بود که از مصر به فرانسه اعزام می‌شد. وی در ۱۸۴۹ پس از پایان تحصیلات به مصر بازگشت و دو سال بعد، در ۱۸۵۱، به همراه پدر و دیگر مقامات ترک‌تبار مصری به پایتخت عثمانی استانبول نقل مکان کرد. در استانبول، راشد زیر حمایت صدراعظم محمد امین عالی پاشا قرار گرفت؛ دولتمردی اصلاح‌طلب که نقشی کلیدی در برپایی اصلاحات تنظیمات در سراسر امپراتوری داشت. به گفتهٔ لیلا هادسون، پژوهشگر تاریخ، تسلط راشد بر زبان عربی و زبان فرانسوی که در دوران جوانی‌اش در مصر و فرانسه کسب کرده بود «کلید پیشرفت» او بود. همچون محمد امین عالی پاشا، بخشی از دوران خدمت خود را در دفتر ترجمهٔ وزارت خارجه گذراند. به گفتهٔ بطرس ابومنّه، مورخ، راشد پاشا در سن نسبتاً جوان ۴۰ سالگی به فرمانداری ولایت اسمیرنا با مرکزیت ازمیر گمارده شد. در آن سال وی ایستگاه راه‌آهنی را در شهر آیسالوک (نزدیک سلجوق) در مسیر خط آهن آیدین–ازمیر افتتاح کرد؛ ایستگاهی که زمینه‌ساز دگرگونی آیسالوک به شهری تفریحی شد. سرزمین هر چهار ایالت تقریباً همان ولایت سوریه را در ۱۸۶۵ تشکیل داد، به‌جز متصرفیت جبل لبنان. راشد پاشا فرماندار سوریه در ۱۸۶۶–۱۸۷۱ بود در آغاز تابستان ۱۸۶۶، جابه‌جایی قدرت در باب عالی به انتصاب دوبارهٔ عالی پاشا، مربی راشد پاشا، به مقام صدارت عظمی انجامید؛ عالی پاشا پیش‌تر در سال‌های ۱۸۵۲، ۱۸۵۵–۱۸۵۶، ۱۸۵۸–۱۸۵۹ و ۱۸۶۱ منصوب و برکنار شده بود. در همان حال، در ولایت سوریه با مرکزیت دمشق، فرماندار اسعد مخلص پاشا قراردادهای تأمین غلات ایالت با بازرگانان اروپایی و پیمانکاران محلی وابسته به آنان را لغو و دستور داد محصول غلات به انبارهای دولتی منتقل شود؛ غلات مهم‌ترین محصول نقدی سوریه بود. بازسازماندهی و اصلاحات ولایت سوریه در سال ۱۸۶۵ از ادغام ایالت‌های دمشق و صیدا شکل گرفته بود. این ولایت از طرابلس و حماة در شمال تا فلسطین و ماوراء اردن در جنوب گسترده بود اما متصرفیت خودمختار جبل لبنان را دربرنمی‌گرفت. به گفتهٔ جان اسپانیولو، مورخ، راشد پاشا «مصمم به احیای امپراتوری عثمانی» بود و «تا آنجا که وضع حاکم بر امپراتوری اجازه می‌داد، در انجام وظایفش کارآمد و خلاق» عمل می‌کرد؛ ابومنّه نیز نوشته‌است که راشد پاشا «خستگی‌ناپذیر برای یکپارچگی ایالات» کوشید. تا سال ۱۸۶۸ سوریه از نظر اداری به هشت سنجاق تقسیم شده بود: دمشق، بیروت، اورشلیم، طرابلس، عکا، حماة، حوران و نابلس. برای جلب پشتیبانی بومی از نظام اداری نوین، به چند تن از اعیان دمشقی پست‌هایی در شوراها یا دیگر نهادهای ایالتی واگذار شد. وی منصب امیرالحاج (فرمانده کاروان سالانهٔ حج به مکه) را اصلاح کرد؛ حقوق این منصب را افزایش داد و تضمین کرد که تنها بومیان به این مقام گمارده شوند. اعیان بیروت (پایتخت پیشین ایالت صیدا)، شهر صیدا و بخش‌های راشیا، حاصبیا و شرق بقاع در اکتبر ۱۸۶۷ به باب عالی شکایت بردند و مدعی شدند که منافعشان از سوی اداره در دمشق نادیده گرفته می‌شود. این دادخواست‌ها را کارمندان پیشین داوود پاشا، فرماندار جبل لبنان، نوشته بودند؛ داوود پاشا می‌کوشید آن مناطق را به قلمرو خود الحاق کند و احتمالاً در تنظیم دادخواست‌ها نقش داشت. راشد پاشا سپس به صیدا سفر کرد تا شکایات محلی را بشنود و قائم‌مقام شهر را تعویض کند. راشد پاشا نخستین مجلس سوریه (مجلس سوریه) را در دسامبر ۱۸۶۷ یا ژانویهٔ ۱۸۶۸ در بیروت برگزار کرد؛ در این مجلس چهار نماینده (دو مسلمان و دو غیرمسلمان) از هر سنجاق گرد آمدند تا دربارهٔ پروژه‌های بازرگانی و زیرساختی نو و اصلاحات اداری رایزنی کنند. در راستای قانون اراضی ۱۸۵۸ عثمانی، زمین‌های وسیع دولتی در دشت حوران و درهٔ بقاع به مزایده گذاشته شد. راشد پاشا سرمایه‌گذاری خصوصی در زمین را تشویق کرد و کوشید ثبت اسناد مالکیت را شتاب بخشد تا نظم به وضعیت آشفتهٔ مالکیت زمین در سوریه بازگردد. در پی‌گیری این اهداف، او اغلب از منافع بازرگانان ثروتمند شهری در برابر منافع روستاییان جانبداری می‌کرد. | ## بخش 2: محمد راشد پاشا | بسیاری از سرمایه‌داران شهری که راشد پاشا جلبشان کرده بود سرمایهٔ کافی برای خرید گستردهٔ زمین در دوران فرمانداری او نداشتند و سرمایه‌گذاری در اراضی تا رکود بازرگانی و سختی‌های روستایی دههٔ ۱۸۷۰ و پس از کناره‌گیری او شتاب نگرفت. این پروژه‌ها از راه شورای اداری دمشق به اجرا درآمد تا دسترسی به پسکرانهٔ روستایی شهر آسان شود و کشاورزی گسترش یابد. در ۱۸۶۸ مجلس قطعنامه‌ای تصویب کرد که ساخت جادهٔ درشکه‌رو از شهر شمالی معرّه به سمت جنوب از راه حماة، حمص، بعلبک و انجار تا اتصال به بزرگراه بیروت–دمشق را تأیید می‌کرد. جاده‌هایی نیز از درون‌سرزمین به ساحل ساخته شد: حمص–طرابلس، نابلس–صیدا، تبنین–صور و سوق‌الخان–عکا. جادهٔ درشکه‌رویی میان دمشق و فلسطین نیز برای تسهیل بازرگانی زمینی با مصر گشوده شد. افزون بر این، مسیر موجود اورشلیم–نابلس و جاده‌های ساحلی غزه–یافا و بیروت–صیدا بازسازی شدند. راشد پاشا تلاش کرد جاده‌ای از میان بیابان شام برای پیوند دمشق با بغداد بسازد اما این طرح به نتیجه نرسید. گسترش بزرگ شبکهٔ تلگراف در سوریه به ابتکار راشد پاشا انجام شد و دفترهای تلگراف در همهٔ شهرهای بزرگ ولایت برپا گردید. او همچنین دستور داد زبان‌های اروپایی نیز افزون بر ترکی از راه شبکه قابل ارسال باشند. محمد حسنی، مورخ سوری سدهٔ نوزدهم، می‌نویسد که راشد پاشا شیفتهٔ تلگراف بود و ساعت‌ها را در دفتر تلگراف به ارسال و دریافت پیام می‌گذراند. در دوران فرمانداری او، عبدالقادر الجزایری و دیگر اعیان دمشقی نزد کنسول بریتانیا در دمشق، ریچارد فرانسیس برتون، برای جلب حمایت مالی بریتانیا از ساخت شبکهٔ بزرگ راه‌آهن در سوریه رایزنی کردند. گسترش آموزش و ادبیات نهضت ادبی عربی (نهضه) در سوریه به دوران فرمانداری راشد پاشا بازمی‌گردد. به گفتهٔ هادسون، راشد پاشا به عنوان یک نوگرا «علاقهٔ شخصی به گسترش سوادآموزی و ساخت زیرساخت آموزشی» داشت. در دوران فرمانداری‌اش نخستین روزنامهٔ ایالتی «سوریه» و سالنامه‌های ایالتی منتشر شدند و مجله‌های ادبی خصوصی نیز به چرخش درآمدند. در ۱۸۶۸ وی بازتأسیس انجمن علمی سوریه را تصویب کرد؛ گروهی متشکل از کارآفرینان و حامیان ادبیات و هنر سوری. تمرکززدایی و ادغام پسکرانه‌ها راشد پاشا حضور نظامی نیرومند را کلید موفقیت ابتکارهای زیرساختی، اداری و آموزشی خود می‌دانست. یکی از سیاست‌های کلیدی او گسترش حاکمیت واقعی اداری و اجرای قانون به پسکرانه‌های سوریه بود. تحرک بادیه‌نشینان و تاخت‌وتازهایشان به سکونتگاه‌های کشاورزی علت اصلی بی‌ثباتی در روستاهای سوریه بود و راهزنی را دامن می‌زد. تلاش‌های هماهنگ علیه بادیه‌نشینان از ۱۸۶۳ زیر فرمان فؤاد پاشا آغاز شده بود و شامل لشکرکشی با ارتش تازه‌فراخوانده‌ای از شهرنشینان سوری مجهز به تفنگ‌های نوین بازمانده از جنگ کریمه و نیز ساخت استحکامات میان سرزمین‌های آباد و بیابان سوریه بود. شمال و مرکز سوریه دو ماه پس از آغاز مأموریتش، راشد پاشا مقدمات لشکرکشی علیه طایفه‌های علوی در کوه‌های ساحلی شرق لاذقیه و طرابلس را فراهم کرد؛ دلیل اصلی سرپیچی آنان از خدمت سربازی اجباری بود. عملیات ماه‌ها ادامه یافت تا سرانجام اقتدار دولت و فرمان‌های سربازگیری در سراسر رشته‌کوه برقرار شد. در ۱۸۶۷ کوهستان‌نشینان علوی از انتقال نیروهای امپراتوری از سوریه به کرت که شورشی علیه عثمانی‌ها برپا شده بود بهره جستند و به روستاهای همسایه حمله بردند. راشد پاشا در واکنش لشکرکشی را از سر گرفت و بار دیگر کنترل کوهستان‌ها را در دست گرفت. شیوخ علوی به راشد پاشا اطلاع دادند که بخشی از این موفقیت به معافیت‌هایی بازمی‌گردد که نایب‌الحکومهٔ طرابلس، خورشید پاشا، برای شمار زیادی از سربازان «به ناروا فراخوانده‌شده» در ۱۸۶۶ صادر کرده بود. در مه ۱۸۷۰ طایفه‌های علوی از ارائهٔ سرباز خودداری کردند و تاخت‌وتاز به روستاهای نزدیک را از سر گرفتند. راشد پاشا لشکرکشی تمام‌عیاری ترتیب داد که به غارت و سوزاندن چندین روستا، بازداشت و حبس ابد سیزده شیخ علوی، مصادرهٔ ۸۰۰۰ قبضه سلاح و سربازگیری ۲۵۰ مرد علوی انجامید. وی فرماندهی این اردوکشی‌ها را شخصاً بر عهده داشت و با بهره‌گیری از ارتباط تلگرافی و شناسایی، از والی ولایت حلب یاری گرفت. در ۱۸۶۸ پادگان‌های ارتشی در پالمیرا و دیگر شهرهای روستایی مستقر کرد تا مانع تاخت‌وتاز بادیه‌نشینان شود و قبایل شمال سوریه را واداشت در لشکرکشی‌های او علیه قبایل جنوبی در همان سال بجنگند. حوران در حوران، تلاش‌های نوسازی و تمرکزگرایانهٔ راشد پاشا تا اندازه‌ای بر جلب پشتیبانی جناح‌های روستایی استوار بود. گروه‌های رقیب و اغلب متخاصم عبارت بودند از قبایل بادیه‌نشین، شیوخ کوهستان‌نشین دروز و شیوخ عمدتاً مسلمان دهقانان دشت‌ها؛ همگی دولت عثمانی را حکومتی بیگانه می‌دانستند که تنها هدفش مالیات‌ستانی و سربازگیری اجباری است. وی استدلال می‌کرد که جبههٔ متحد ساکنان و دولت می‌تواند به‌گونه‌ای مؤثر در برابر دخالت فزایندهٔ اروپاییان در امور منطقه بایستد. ریچارد وود، کنسول بریتانیا در دمشق، نوشت که تلاش‌های راشد پاشا در پی آن بود که در ساکنان ولایت «احساس اشتراک منافع مادی، اجتماعی و سیاسی — روحیهٔ ملی که دولت عالی‌ترین بیانگر آن شمرده شود» را پدیدآورد. راشد پاشا حاکمیت مستقیم را به دشت حوران که اصلی‌ترین منطقهٔ غلات‌خیز ولایت سوریه بود گسترش داد و آن را سنجاقی زیر فرمان کامل پاشا به عنوان متصرف تعیین کرد. وی با اعطای تخفیف‌های مالیاتی به دهقانان، به خودداری آنان از تحویل غلات در اعتراض به انحصار دولتی اسعد مخلص پاشا و حضور نیروهای امپراتوری در حوران پایان داد؛ اما از خارج کردن نیروهای دولتی سر باز زد. | ## بخش 3: محمد راشد پاشا | در دسامبر ۱۸۶۶ راشد پاشا با شیخ نیرومند دروز، اسماعیل اطرش، در دمشق دیدار کرد و او را به مقام مدیر (فرماندار بخش) جبل‌الدروز، منطقهٔ کوهستانی شرق حوران، گمارد. وی همچنین مراتع مناسبی برای گله‌های قبایل بادیه‌نشین روالا و وُلد علی — رقیبان اصلی دروزها و دهقانان حوران — تخصیص داد. در ژوئن ۱۸۶۸ این دو طایفه با قبیلهٔ بادیه‌نشین سُلوط از لاجت، منطقه‌ای بایر و بی‌قانون در شمال جبل‌الدروز، علیه بنی‌اطرش متحد شدند. راشد پاشا برای جلوگیری از درگیری نشستی از شیوخ دروز ترتیب داد و اسماعیل را به نفع پسرش ابراهیم کنار گذاشت. اندکی بعد جبل‌الدروز را به قضایی از حوران بازسازماندهی کرد که شورایی به ریاست یک قائم‌مقام اداره‌اش می‌کرد. قضای نو به چهار ناحیه بر پایهٔ مرزهای مشیخه‌های (شیخ‌نشین‌های) موجود دروز تقسیم شد. بلقا در ۱۸۶۷ راشد پاشا برنامه‌هایی را برای برقراری اقتدار دولت بر بلقا تدارک دید؛ منطقه‌ای در ماوراء اردن که از وادی موجب در جنوب تا رود زرقا در شمال کشیده شده بود. با وجود دشت‌های حاصلخیز فراوان، این منطقه جز شهر قلعه‌ای سلط سکونتگاه دائمی نداشت؛ زیرا تاخت‌وتازهای پیاپی بادیه‌نشینان هرگونه آبادانی را دشوار ساخته بود. دهقانان دشت‌های بلقا را بر پایهٔ قراردادهای اجباری حمایتی به نام «خُوّه» با قبایل بادیه‌نشین کشت می‌کردند؛ طی این قراردادها سهمی از محصول در ازای مزاحم نشدن به بادیه‌نشینان پرداخت می‌شد. راشد پاشا درصدد برآمد این ترتیب سنتی را پایان دهد، مالیات‌های معوقه را وصول کند، نهاد اداری بر منطقه بگمارد و قبایل بادیه‌نشین (عدوان، سردیه، بنی‌صخر و سرحان) را به فرمانبرداری از دولت وادار سازد. راشد پاشا که پیش‌تر اقتدار دولت را در حوران تثبیت کرده بود، از دهقانان دشت حوران، شیوخ دروز و قبایل بادیه‌نشین روالا، ولد علی و بنی‌حسن برای اردوکشی برنامه‌ریزی‌شدهٔ بلقا یاری خواست. او در رأس سه گردان پیاده‌نظام، نه اسواران منظم و نامنظم سواره‌نظام و توپخانهٔ سبک عازم منطقه شد. بزرگی این نیرو مسلمانان و مسیحیان سلط را واداشت از اتحاد با رهبر عدوان، ذیاب الحمود، دست بکشند و تسلیم راشد پاشا شوند. وی در ۱۷ اوت بی‌خونریزی وارد شهر شد و بادیه‌نشینان را به عقب‌نشینی به سوی جنوب تا حسبان واداشت. در سلط، راشد پاشا قضای بلقا را با شورایی منتخب از اعیان محلی به ریاست قائم‌مقام کردتبار منصوب از دمشق، فارس آغا کُدرو، تأسیس کرد. دژ شهر را که در شورش دهقانان ۱۸۳۴ آسیب فراوان دیده بود بازسازی و به سربازخانه تبدیل کرد. مقادیر عظیمی غلات و دام از سلط و اطرافش به جای مالیات معوقه مصادره شد که ارزشش به سه میلیون غروش می‌رسید. در ۳۰ اوت، راشد پاشا قبیلهٔ عدوان را تعقیب کرد و در نبردی چهارساعته عدوانی‌ها پنجاه کشته دادند و به سوی جنوب تا کرک عقب نشستند. به گفتهٔ یوجین روگان، مورخ، لشکرکشی راشد پاشا «نفوذ بی‌سابقهٔ عثمانی به اردن» بود. تا ۱۸۶۸ قضای عجلون با مرکزیت اربد، بخشی از سنجاق حوران، و قضای بلقا با مرکزیت سلط، بخشی از سنجاق نابلس، رسماً به عنوان واحدهای اداری ثبت شدند. در اواخر ۱۸۶۸ راشد پاشا تلاش‌هایی برای تشکیل قضایی با مرکزیت معان آغاز کرد؛ شهر قلعه‌ای واحه‌ای در جنوب بلقا. وی از باب عالی درخواست تصویب کرد و موافقت گرفت، اما این طرح تا ۱۸۷۲ در دوران جانشینش عبداللطیف صبحی پاشا اجرا نشد. در تابستان ۱۸۶۹ قبایل عدوان و بنی‌صخر که رقیبان دیرینه بودند نیروهای خود را علیه حاکمیت دولتی متحد کردند و به روستای رمثا در حوران تاختند. راشد پاشا از نگرانی که واکنش ضعیف به این تعرض اقتدار دولت را زیر سؤال ببرد و اصلاحات اداری‌اش را در پسکرانه‌های سوریه تهدید کند، لشکرکشی بزرگی ترتیب داد. وی کنسول‌های بریتانیا و فرانسه را به تماشای اردوکشی دوستونه‌اش برد که به صورت چندین حرکت گازانبری بر قبایل اجرا شد. در جریان این عملیات بنی‌صخر و بنی‌حمیده در تنگهٔ ژرف وادی والا محاصره و تسلیم شدند و ۲۲۵٬۰۰۰ غروش جریمه در ازای هزینه‌های لشکرکشی بر آنان بسته شد. روگان نوشته‌است: «اگر نخستین لشکرکشی بلقا حاکمیت مستقیم عثمانی را معرفی کرد، دومین لشکرکشی تأیید کرد که عثمانی‌ها برای ماندن به اردن آمده‌اند». جنوب فلسطین راشد پاشا تلاش کرد بادیه‌نشینان کوچ‌نشین جنوب فلسطین را به یک‌جانشینی وادار سازد. بدین منظور به بادیه‌نشینان بیابان اطراف غزه دستور داد چادرهایشان را با کلبه جایگزین کنند؛ فرمانی که بادیه‌نشینان آن را تهدیدی برای شیوهٔ زندگی‌شان می‌دانستند. پانزده سربازی که برای اجرای این دستور فرستاده شدند به دست قبیلهٔ تیاها کشته شدند و راشد پاشا لشکرکشی تنبیهی ترتیب داد. وزارت خارجه و مرگ همزمان با برکناری عالی پاشا از صدارت عظمی در ۱۸۷۱، راشد پاشا نیز از فرمانداری سوریه عزل شد. دو سال بعد نخست به وزارت برنامه‌ریزی و سپس با تغییر کابینه در همان سال، به وزارت امور خارجه گمارده شد. در مه ۱۸۷۴ جای خود را به احمد عارفی پاشا داد و به عنوان سفیر عثمانی به وین نزد دربار اتریش-مجارستان فرستاده شد. در آن شب، حسن‌بیگ معروف به چرکس حسن، افسری ناراضی، به جلسهٔ هیئت دولت در خانهٔ مدحت پاشا یورش برد و آتش گشود. | ## جمع‌بندی | هدف اصلی حسن‌بیگ وزیر جنگ حسین عونی پاشا بود اما راشد پاشا نیز در همان حمله به ضرب گلوله کشته شد.