موضوع مقاله: لجون | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لجون | مقدمه: لجون (، اَل‌لَجّون) روستای بزرگ عربی فلسطینی بود که در ۱۶ کیلومتری شمال باختری جنین و نزدیک به ۱ کیلومتری جنوب بازمانده‌های شهر باستانی مگیدو جای داشت. | ## بخش 1: لجون | کیبوتص اسرائیلی مگیدو در سال ۱۹۴۹ در ۶۰۰ متری شمال خاوری روستای تخلیه‌شده بر تپه‌ای به نام ظهرةالدار ساخته شد. پیشینه سکونت در لجون نزدیک به ۱۸۰۰ سال دوام داشت، از سده دوم میلادی در دوره استان رومی سوریه فلسطین تا سده بیستم. در دوره خلافت عباسی لجون مرکز یک ناحیه فرعی بود، در دوره ممالیک ایستگاه مهمی در مسیر پستی شمرده می‌شد و در دوره امپراتوری عثمانی پایتخت سنجاقی به همین نام به‌شمار می‌آمد. پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در پایان جنگ جهانی اول، لجون همچون سراسر فلسطین زیر اداره قیمومت بریتانیا بر فلسطین قرار گرفت. روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه شد و بیشتر ساکنانش به شهر نزدیک ام‌الفحم گریختند. ریشه‌شناسی نام نام «لجون» برگرفته از واژه لاتین Legio است که اشاره به لژیون رومی مستقر در آن منطقه دارد. در سده سوم میلادی دیوکلتیان نام شهر را به افتخار ماکسیمیان، هم‌امپراتورش، به «ماکسیمیانوپولیس» (شهر ماکسیمیان) تغییر داد؛ اما ساکنان همچنان نام کهن «لگیو» را به کار می‌بردند. با ورود سپاهیان مسلمان به فلسطین در سال ۶۳۴ میلادی، نام به شکل عربی «اللجّون» (عربی‌سازی شد). صلیبیان نام رومی «لگیو» را بازگرداندند و نام‌های تازه‌ای مانند Ligum و le Lyon را نیز به کار بردند، اما پس از بازپس‌گیری شهر به دست مسلمانان در ۱۱۸۷ بار دیگر «اللجون» نام رسمی آن شد. لجون نوین بر دامنه سه تپه، در بلندای نزدیک به ۱۳۵ تا ۱۷۵ متری از سطح دریا ساخته شده بود و در لبه جنوب‌باختری دره جزرعیل (مرج ابن عامر) جای داشت. در بالادست لجون این جویبار نزدیک به ۶ کیلومتر به سوی شمال و سپس خاور جریان می‌یابد و در عربی «وادی السّت» (دره بانو) خوانده می‌شود. لجون از شمال خاوری به تل المتسلّم و از شمال باختری به تل الأسمر محدود بود و از راه‌های فرعی به جاده جنین–حیفا و نیز جاده‌ای که به سوی جنوب باختری به ام‌الفحم می‌رفت پیوند داشت.Rami, S. از آبادی‌های پیرامونی، روستای ویران‌شده عین المنسی در شمال باختر و روستاهای برجای زلفه در جنوب، بیاضه و مشیرفه در جنوب باختر و زبوبه (در سرزمین‌های فلسطینی) در جنوب خاور قرار داشتند. لجون در حدود ۱ کیلومتری جنوب تل مگیدو (به عربی تل المتسلّم) قرار داشت که با شهر باستانی مگیدو یکی دانسته می‌شود. در روزگار کنعانیان و سپس بنی‌اسرائیل، مگیدو به سبب جایگاه راهبردی‌اش بر جاده نظامی آسیا به مصر به‌شدت استحکام یافته بود. جویبار لجون با نهر کینا (قینا) یکی دانسته شده که در گزارش‌های مصری از نبرد مگیدو به فرماندهی تحوتموس سوم آمده‌است. بر پایه بازسازی هارولد هیدن نلسون، همه نبرد در دره میان سه محلّه لجون نوین رخ داده‌است.Nelson (1921) [1913] با این‌حال نداف نعمان و آدام زرتال جای‌های دیگری برای قینا پیشنهاد کرده‌اند. پژوهشگرانی چون شموئل ییوین بر پایه ارتباط این نام با واژه عبری «قینی» نظریه‌ای دربارهٔ خاستگاه نام قینا ارائه کرده‌اند. جغرافی‌دانان تاریخی جایگاه روستای کِفَر عُتنای مربوط به دوره معبد دوم را در محدوده روستای عربی لجون تعیین کرده‌اند. پس از سرکوب شورش بارکوخبا در ۱۳۵ میلادی، امپراتور هادریان دستور داد لژیون دوم رومی، یعنی لگیو ششم فرّاتا (لشکر ششم «آهنین»)، در شمال سرزمین مستقر شود تا منطقه وادی عاره – راه ارتباطی حیاتی میان دشت ساحلی و دره جزرعیل – را نگهبانی کند. در سده سوم میلادی پس از بیرون رفتن ارتش، لگیو به شهر تبدیل شد و نام ماکسیمیانوپولیس را نیز بر خود گرفت. | ## بخش 2: لجون | در سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۴ سازمان باستان‌شناسی اسرائیل کاوش‌هایی در کفر عتنای و لگیو در باختر تقاطع مگیدو انجام داد و یافته‌هایی از دوره‌های رومی و بیزانسی آغازین به دست آمد. دوره نخستین اسلامی برخی مورّخان مسلمان بر آن‌اند که نبرد اجنادین میان مسلمانان و بیزانسی‌ها در ۶۳۴ میلادی در لجون رخ داده‌است. پس از پیروزی مسلمانان، لجون همراه با بیشتر فلسطین و جنوب شام به قلمرو خلافت پیوست.Gil, 1997, p. بنا بر نوشته جغرافی‌دانان سده‌های میانه، اصطخری و ابن حوقل، لجون شمالی‌ترین شهر جند فلسطین بود. گنجینه‌ای از دینارهای طلا متعلق به دوره خلافت اموی در لجون یافت شده‌است.Mayer, 1932, pp. ابن فقیه همدانی، جغرافی‌دان ایرانی سده دهم، افسانه‌ای محلی را از زبان مردم لجون دربارهٔ سرچشمه پُرآب شهر نقل کرده‌است: در بیرون اللجون سنگ بزرگ گِردی هست که بر آن گنبدی ساخته‌اند و آن را مسجد ابراهیم می‌خوانند. از زیر آن سنگ آب فراوان می‌جوشد و گویند ابراهیم عصایش را بر سنگ زد و بی‌درنگ آبی فراوان از آن برآمد که مردم شهر و کشتزارهایشان را بس بود و این چشمه تا به امروز روان است. مسجد ابراهیم زیارتگاه اسلامی نامداری بود که از سده دهم تا پانزدهم میلادی شناخته شده بود. پژوهش‌های تازه باستان‌شناختی و تاریخی پیشنهاد کرده‌اند که این مسجد با بناهای یادبود بالای چشمه عین‌السّت، شامل سازه‌ای گنبددار با اتاق‌های طاق‌دار و عناصر رومی بازمصرف‌شده، یکی باشد. پژوهشگران این آرامگاه را بخشی از فرایند گسترده‌تر اسلامی‌سازی جغرافیای مقدس در شام تفسیر می‌کنند. در سال ۹۴۰ ابن‌رائق در جریان کشمکشش با اخشیدیان مصر بر سر شام، در لجون با آنان نبرد کرد. ابن‌رائق با دیدن پیکر حسین پشیمان شد و پسر هفده‌ساله‌اش ابوالفتح مزاحم را به ابن‌طغج پیشکش کرد «تا هر چه صلاح می‌دانند با او کنند». ابن‌طغج به پاس این گشاده‌دستی به جای کشتن مزاحم، هدایا و خلعت‌هایش بخشید و دخترش فاطمه را به همسری وی درآورد.Gil, 1997, p. پیروزی اخشیدیان، گسترش حمدانیان به جنوب زیر فرماندهی سیف‌الدوله حمدانی را متوقف کرد. مقدسی، جغرافی‌دان اورشلیمی، در ۹۸۵ نوشت: «اللجون شهری است بر مرز فلسطین و در کوهستان… جایگاهش نیکو و خوش‌نشین است». لجون هم‌زمان مرکز ناحیه‌ای از جند اردن بود که شهرهای ناصره و جنین را نیز دربرمی‌گرفت. دوره‌های صلیبی، ایوبی و مملوکی هنگامی که صلیبیان در ۱۰۹۹ شام را از فاطمیان ستاندند، نام رومی «لگیو» بازگردانده شد و شهر بخشی از خداوندی قیصریه گشت. برنار، اسقف اعظم ناصره در ۱۱۱۵ بخشی از ده‌یک‌های لگیو را به بیمارستان صومعه سنت‌ماری بخشید و در ۱۱۲۱ آن را به کل شهر و کلیسای آن و نیز روستای مجاور تعنک گسترش داد. در ۱۱۸۲ ایوبیان به لگیو یورش بردند و در ۱۱۸۷ حسام‌الدین عمر، برادرزاده صلاح‌الدین ایوبی، آن را گشود و نام عربی «لجون» بازگردانده شد. در ۱۲۲۶ یاقوت حموی از مسجد ابراهیم، چشمه پُرآب و تعلق لجون به «ولایت اردن» نوشت. سلطان ایوبی الکامل در ۱۲۳۱ هنگام گذر از لجون دخترش عاشورا را به همسری برادرزاده‌اش درآورد. | ## بخش 3: لجون | ایوبیان در ۱۲۴۱ لجون را به صلیبیان واگذاشتند، اما بیبرس مملوکی آن را در ۱۲۶۳ بازپس گرفت. یک سال بعد گروهی از شوالیه‌های معبد و بیمارستان به لجون تاختند و ۳۰۰ مرد و زن را اسیر به عکا بردند. در پیمان‌نامه ۴ ژوئن ۱۲۸۳ میان سلطان منصور قلاوون و صلیبیان، لجون سرزمین مملوکی شناخته شد. در سده پانزدهم ممالیک شهر را استحکام بخشیدند و آن را ایستگاه مهمی در راه پست میان مصر و دمشق ساختند. آغاز فرمانروایی و خاندان طرابای امپراتوری عثمانی پس از نبرد مرج دابق در ۱۵۱۷ بیشتر فلسطین را از ممالیک ستاند. طرابای بن قَرجا، رئیس قبیله بادیه‌نشین بنی‌حارث از حجاز، با فراهم آوردن راهنما و دیدبان یاریشان رساند.Ze'evi, 1996, p. پس از شکست کامل ممالیک و بازگشت سلیم به استانبول، سرزمین لجون به طرابایان واگذار شد. شهر سرانجام پایتخت سنجاق لجون شد که بخشی از ایالت دمشق بود و مرج ابن عامر، شمال سامریه و بخشی از کرانه شمالی-میانی فلسطین را دربرمی‌گرفت.Agmon, 2006, p. پس از دوره کوتاهی از شورش طرابایان، عثمانیان در ۱۵۵۹ علی بن طرابای را والی لجون کردند. پسرش عسّاف طرابای از ۱۵۷۱ تا ۱۵۸۳ بر لجون فرمان راند و نفوذ خاندان را تا سنجاق نابلس گستراند. در این میان شیادی هم‌نام، «عسّاف الکذّاب» (عسّاف دروغگو)، کوشید سنجاق را بربگیرد، اما دستگیر و در دمشق اعدام شد. احمد به دلاوری شهره بود و عثمانیان را در شکست شورشی جنبلاط یاری رساند و با هماهنگی والیان غزه (آل رضوان) و قدس (آل فرّوخ) با فخرالدین دوم جنگید. این زنجیره نبردها در ۱۶۲۳ با پیروزی ائتلاف طرابای-رضوان-فرّوخ در نبرد نهر العوجا پایان یافت.Ze'evi, 1996, pp. پسر احمد، زین طرابای، تا مرگش در ۱۶۶۰ و سپس برادرش محمد طرابای تا ۱۶۷۱ حکومت کردند. تا سده هجدهم جنین جای لجون را به‌عنوان مرکز اداری سنجاق گرفت و در سده نوزدهم نام سنجاق نیز به «سنجاق جنین» دگرگون شد.Doumani, 1995, p. ظاهر العمر که مدت کوتاهی حاکم عملی جلیل بود، در کارزار ۱۷۷۱–۱۷۷۳ برای تسخیر نابلس، لجون را توپ‌باران کرد. ادوارد رابینسون در ۱۸۳۸ از لجون بازدید کرد و نوشت که خان آن برای پذیرایی کاروان‌های جاده بزرگ مصر–دمشق به کار می‌رفت.Robinson, p. در اواخر همان سده شماری از مردم ام‌الفحم برای بهره‌برداری از زمین‌های کشاورزی به لجون کوچیدند و خانه‌هایشان را گرد چشمه‌ها و به‌ویژه کنار خان برافراشتند. پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در پایان جنگ جهانی اول، فلسطین زیر قیمومت بریتانیا بر فلسطین قرار گرفت. در جریان شورش عربی ۱۹۳۶–۱۹۳۹ و سرکوب بریتانیایی آن، شمار بیشتری به لجون کوچیدند. تا ۱۹۴۵ جمعیت به ۱٬۱۰۳ تن رسید و مساحت کل اراضی ۷۷٬۲۴۲ دونم بود که بخش بزرگی آن زمین کشاورزی شمرده می‌شد. | ## جمع‌بندی | جنگ ۱۹۴۸ و تخلیه در ۳۰ مه ۱۹۴۸ نیروهای یه‌شو در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل لجون را گرفتند و ساکنانش آواره شدند.Morris, 2004, p.