موضوع مقاله: سکه‌های ایلخانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سکه‌های ایلخانی | مقدمه: سکه‌های ایلخانی مجموعه‌ای از سکه‌های تاریخی گوناگون‌اند که در دوران استیلای ایلخانان مغول بر فلات ایران ضرب شده‌اند و شامل انواع طلا، نقره و مس می‌شوند. | ## بخش 1: سکه‌های ایلخانی | با پذیرش آغاز اصلاحات پولی در زمان غازان خان به‌عنوان یک نقطه عطف تاریخی، این سکه‌ها به دو گروه متقدم (۱۲۵۶ تا ۱۲۹۷ م) و متأخر (۱۲۹۷ تا ۱۳۳۵ م) قابل تقسیم هستند. از لحاظ تنوع طرح‌ها و زیبایی خطوط و نقوش، سکه‌های ایلخانی جزو بهترین سکه‌های اسلامی ایران محسوب می‌شوند. 275-297 (24 pages).JSTOR ولی برخی پژوهشگران نیز آن را یک نظام پولی دوفلزی برپایه طلا و نقره، یک نظام پولی دوفلزی ولی با پایه اصلی نقره و حتی یک نظام پولی سه‌فلزی (شامل مس) دانسته‌اند.I. برای نمونه اشاراتی که تاریخ وصاف به نقش سکه‌های طلا در انجام تجارت دریایی فارس کرده‌است. در دوره ایلخانی به‌تدریج بر تعداد ضرابخانه‌ها افزوده شد و در زمان ابوسعید بهادرخان به بیش از ۱۰۰ ضرابخانه رسید. به‌احتمالی، نیمی از این تعداد در آناتولی شرقی و منطقه جزیره بوده‌اند و بقیه نیز در دیگر بخش‌های امپراتوری ایلخانی قرار داشتند. علی‌رغم فروپاشی دولت ایلخانان در نیمه نخست سده ۱۴ م، شیوه‌های ضرب سکه آن‌ها همچنان الگوی اصلی سکه‌های ایرانی در دوره ملوک‌الطوایفی پس از ایلخانان تا زمان یورش‌های تیمور گورکانی باقی ماند. روی سکه منقوش به شهادتین و پشت سکه دارای این عبارت است: «قاآن الاعظم هولاکو ایلخان المعظم.» نخستین سکه‌های این دوره مشابه سکه‌های حکومت‌های پیشین در ایران بودند، با این تفاوت که در این سکه‌ها نام خاقان (منگوقاآن) و نام ایلخان (هولاکو) جایگزین نام‌های خلیفه و سلطان شده‌بودند. ثبت آیه ۲۶ سوره آل عمرانقُلِ اللّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ|ترجمه از مهدی الهی قمشه‌ای: بگو (ای پیغمبر): بار خدایا، ای پادشاه ملک هستی، تو هر که را خواهی ملک و سلطنت بخشی و از هر که خواهی ملک و سلطنت بازگیری، و هر که را خواهی عزت دهی و هر که را خواهی خوار گردانی، هر خیر و نیکویی به دست توست و تنها تو بر هر چیز توانایی. بر این سکه‌ها نشان می‌دهد که از ابتدا حاکمان مغول با شعائر اسلامی آشنا بوده و با بهره‌گیری از آن‌ها سعی در توجیه حکومت خود بر مسلمانان را داشته‌اند. آخرین سکه‌هایی که نام هولاکو را برخود دارند، مربوط به ماردین و به‌تاریخ سال ۶۷۹ ه‍.ق هستند. اینکه چرا ضرب سکه به نام هولاکو در بخش غربی قلمروی ایلخانان تا سال‌ها پس از مرگش تداوم یافته مشخص نیست. در تعدادی از سکه‌های پسامرگ هولاکو، نام منگوقاآن نیز درج گردیده، درحالی‌که برخی دیگر تنها عنوان قاآن را برخود دارند. نخستین کوشش برای یکسان‌سازی سکه‌ها، همان هنگام و با ترویج سکه‌های دوزبانه مغولی-عربی صورت گرفت. این سکه‌ها نخستین‌بار سال ۶۷۴ ه‍.ق (۱۲۷۵ م) در تبریز ضرب شدند و در ابتدا نیز تنها سکه محلی تبریز محسوب می‌شدند، اما در طول دو دهه بعد از این تاریخ، به‌تدریج ضربشان در بیشتر ایران رواج یافت. بدین‌ترتیب از این تاریخ تا سال ۶۹۸ ه‍.ق، گرجستان به تنها بخش قلمروی ایلخانان تبدیل شد که شعائر اسلامی بر سکه‌هایش درج نمی‌شدند. سکه‌های مذکور دارای نقش صلیب نیز بودند که در دوره سلطنت احمد تگودار برای مدت کوتاهی با ستاره جایگزین شد و نشان می‌دهد که تگودار به‌عنوان نخستین ایلخان مسلمان کوشیده تا نمادهای مسیحی را از سکه‌ها بزداید. سکه‌های گرجی منقوش به متن تثلیت دارای یک‌سوی مغولی نیز هستند که شامل عبارات رایج سکه‌های ایلخانی می‌شود. نمونه‌های نقره از همین سکه‌ها با وزن کمی بیش از نصف مثقال مذکور ضرب می‌شدند و میانگین وزن ۲٫۴۳ گرم دارند. | ## بخش 2: سکه‌های ایلخانی | از سال ۶۸۳ ه‍.ق (۱۲۸۴ م)، مثقال معیار سکه‌های نقره به‌وزن ۴٫۲۴ تغییر کرد و سکه‌های نقره با کمی افزایش وزن به میانگین ۲٫۴۷ گرم رسیدند. بدین‌ترتیب از این تاریخ تا دوره غازان، سکه‌های طلا و نقره استاندارد هر کدام با مثقال ویژه خود ضرب می‌شدند. از زمان احمد تگودار نام ایلخان بر سکه‌های دوزبانه مغولی-عربی با الفبای عربی نیز ثبت می‌شد تا عموم مردم بتوانند نام فرمانروا را در سکه‌ها تشخیص دهند. 39-88.JSTOR بااین‌که عربی و پس از آن مغولی زبان‌های چیره بر سکه‌های ایلخانی محسوب می‌شوند، سکه‌هایی نیز وجود دارند که دارای اصطلاحات و عبارات فارسی هستند. برای نمونه در سکه‌هایی که پادشاه خاتون در کرمان ضرب کرده، از ایلخان وقت با عنوان «گیخاتو پادشاه جهان خداوند عالم» یاد شده‌است. همچنین اصطلاحات «پادشاه جهان» و «پادشاه عالم» از زمان اباقا جزو عناوین معمول برای معرفی قاآن و گاهی حتی معرفی ایلخان بوده‌است. با روی‌کار آمدن غازان، عنوان قاآن که اشاره‌ای به خاقان مغول بود از سکه‌ها برداشته شد. ایلخان جدید برای نمایش اقتدار و مشروعیتش شروع به ثبت چندین عنوان افتخاری مختلف مانند «پادشاه جهان»، «پادشاه اسلام»، «شهنشاه اعظم» و «سلطان الاسلام» بر سکه‌هایش کرد. هرچند که پس از تثبیت حکومتش و آغاز اصطلاحات پولی تنها به ذکر نام «غازان محمود» بر سکه‌ها اکتفا کرد. در گرجستان به‌دلیل اختلاف با اردوی زرین و لزوم پشتیبانی سیاسی خاقان برای حاکمیت بر آن سرزمین، ضرب سکه‌ها تا مدتی با همان فرمول سنتی «ضرب سکه توسط ایلخان به نام خاقان» ادامه یافت. 295-317 (25 pages).JSTOR بنابر نوشته‌های رشیدالدین فضل‌الله همدانی، تا زمان غازان در روم، فارس، کرمان، گرجستان و ماردین به نام حکام محلی و با عیار ویژه خودشان سکه می‌زده‌اند.منظور حاکمان سلجوقیان روم، اتابکان فارس، قراختاییان کرمان، پادشاهی متحد گرجستان و ارتوقلو است. شواهد موجود نشان می‌دهند که به‌جز سلجوقیان روم، در سکه‌های باقی این حکومت‌ها نام ایلخان گاهی به‌تنهایی و گاهی همراه نام حاکم محلی می‌آمده‌است. به‌دنبال اصلاحات غازان یک واحد پول نقره همگانی برپایه درهم در سال ۶۹۶ ه‍.ق (۱۲۹۷ م) با استاندارد وزن نیم مثقال (۱۲ نخود)، یعنی حدود ۲٫۱۶ گرم شکل گرفت که انواع ربع، نیم، دو و شش درهمی نیز داشت. سکه‌های طلا همچنان فاقد معیار وزنی مشخص بودند، اما بیشتر در اوزان ۴٫۳ و ۸٫۶ گرم، یعنی برابر با یک و دو مثقال ضرب می‌شدند. سکه‌های طلا را به‌منظور تمایز از دینارهای نقره (شش درهمی) با نام «دینار زر» می‌شناختند.رشیدالدین فضل‌الله بن عمادالدوله ابولخیر، تاریخ مبارک غازانی. بنابر تاریخ وصاف، ارزش نقدی هر مثقال طلا در زمان غازان خان برابر با چهار دینار و ارزش نقدی هر مثقال نقره برابر با یک دینار بوده‌است. ضرب سکه‌های مسی یا فلوس در حد مصارف خرد محلی با اوزان و شکل‌های گوناگون باقی ماند. در حاشیه سمت چپ نام غازان محمود که میان نوشته‌های اویغوری سکه با خط کوفی آمده، نشان‌واره سه حرفی دیده می‌شود. تنها در سکه‌های نوع دوم اولجایتو که میان سال‌های ۷۰۹ تا ۷۱۳ ه‍.ق ضرب شده‌اند، حاشیه‌شان به خط اویغوری نام «سلطان اولجایتو»، به‌صورت Öljeitü Sultan ثبت شده‌است. | ## بخش 3: سکه‌های ایلخانی | بر سکه‌های اصلاحی غازان یک نشان‌واره سه حرفی است که دربارهٔ ماهیت آن اختلاف نظر گسترده وجود دارد.این سه حرف را برگرفته از یکی از سامانه‌های نوشتاری چینی، دیواناگری، تبتی و مغولی-تبتی (فاگس‌پا) و به یکی از زبان‌های چینی، سانسکریت، تبتی و مغولی دانسته‌اند. بر این اساس، این سه حرف ممکن است واژه‌نگاشت یا مخفف نام، عنوان یا اصطلاحی خاص باشند. در زمان اولجایتو و ابوسعید، سکه‌های نقره با سه موج کاهش وزن در سال ۷۱۳، دهه ۷۲۰ و سال ۷۳۴ ه‍.ق مواجه شدند که وزن آن‌ها را به‌ترتیب به ۱۱، ۱۰ و ۹ و درنهایت ۸ نخود کاهش داد. این موج‌های کاهش وزن را احتمالاً بتوان ناشی از نابسامانی‌های سیاسی داخلی و درگیری‌های مرزی خارجی دانست. از نظر شکل، سکه‌های اولجایتو دارای ۳ و سکه‌های ابوسعید دارای ۸ نوع مختلف‌اند که در زمان‌های متفاوتی ضرب شده‌اند. ۲ نوع متأخر از سکه‌های اولجایتو مربوط به دوره پس از شیعه‌شدن او در سال ۷۰۹ ه‍.ق هستند که برخلاف نوع نخست سکه‌های او و همچنین بخش اعظم سکه‌های پسرش به‌جای نام‌های خلفای راشدین، نام‌های دوازده امام را برخود دارند. بنابر نوشته‌های رشیدالدین، ظاهراً در زمان غازان خان نیز نوعی دینار زر به نام «درست طلا» به‌وزن صد مثقال وجود داشته که آیات قرآن و نام‌های دوازده امام همراه با نام غازان به خطوط گوناگون بر آن ثبت می‌شده‌است. این‌گونه سکه‌های طلا به‌عنوان پاداش به کسانی که مورد توجه پادشاه قرار می‌گرفتند اعطا می‌شده‌است. ثبت شعائر شیعی بر سکه‌های ایلخانی نخستین‌بار در سکه‌های ضرب استرآباد (که بیشتر اهالی آن شیعه بودند) و در زمان حکومت ارغون خان با درج شعار «علی ولی‌الله» بر سکه‌ها رخ داد. در دوره اولجایتو و ابوسعید، نام پادشاه معمولاً همراه با مجموعه‌ای از عناوین سلطنتی پرطمطراق و بلندپروازانه بر سکه‌ها درج می‌شد.برای نمونه: «السلطان الاعظم مالک رقاب الامم (صاحب جان اُمت‌ها) اولجایتو سلطان غیاث الدنیا والدین (ناجی دنیا و دین) خدابنده محمد» یا «السلطان الاعظم مالک رقاب الامم ایلخان العالم ابوسعید». در آخرین نوع از سکه‌های ابوسعید، نام او با خط اویغوری به‌صورت Busayid نوشته‌شده که نشان‌دهنده بازگشتی به سبک قدیمی ضرب سکه‌های ایلخانی است. نوع تاریخ به‌کاررفته در این سکه‌ها هجری قمری نیست، بلکه تاریخی به مبدأ ۱ رجب سال ۷۰۱ ه‍.ق یا به‌احتمال دیگر ۱۳ رجب سال ۷۰۱ ه‍.ق است که در زمان غازان خان ساخته‌شده و «گاه‌شماری ایلخانی» خوانده می‌شود. بدین‌ترتیب آخرین سکه‌های ابوسعیدی در سال‌های ۳۳ (۷۳۴ و ۷۳۵ ه‍.ق) و ۳۴ (۷۳۵ و ۷۳۶ ه‍.ق) از گاه‌شماری ایلخانی ضرب شده‌اند.این گاه‌شماری به‌منظور تطبیق سال‌های شمسی و قمری ایجاد شده‌بود. مراجعه شود به کتاب تاریخ مغول، نوشته عباس اقبال آشتیانی، بخش قواعد و یاساهای غازانی. تزئینات دوره فرمانروایی مغولان بر ایران با معرفی خط اویغوری به سکه‌ها همراه بود. نوعی از خوش‌نویسی کوفی، نامور به خط بنایی نیز در اواخر دوره ایلخانی برای درج متن شهادتین بر روی سکه‌ها به‌کار می‌رفت. بااین‌حال شمار قابل‌توجه‌ای از سکه‌ها، به‌ویژه سکه‌های مسی، دارای نقوش موجودات زنده‌اند. از میان این نقوش، دست‌کم تعدادی بیانگر نمادهای بروج دوازده‌گانه و گاه‌شماری جانوری هستند و سایرین نیز به‌احتمالی باورهای محلی یا نمادهای ویژه شهرهای ضرب‌کننده سکه‌ها را نشان می‌دهند. در دوره ایلخانی و در زمان زمامداری اباقا برای نخستین‌بار نقشی از شیر و خورشید بر سکه‌های ایرانی نقر گردید. | ## جمع‌بندی | شواهد نشان می‌دهند که نخستین‌بار کیخسرو دوم، یکی از سلاطین سلجوقی روم اقدام به ضرب سکه با نقش شیر و خورشید کرده‌است.