موضوع مقاله: سوگیری کنش | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سوگیری کنش | مقدمه: سوگیریِ کنش یک پدیدهٔ روان‌شناختی است که در آن افراد گرایش دارند «اقدام‌کردن» را بر «اقدام‌نکردن» ترجیح دهند، حتی زمانی که هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که انجام عمل به نتیجه‌ای بهتر منجر شود. | ## بخش 1: سوگیری کنش | این سوگیری نوعی خودکاریِ رفتاری است؛ مشابه یک بازتاب یا پاسخ تکانشی، و بر تفکر عقلانی استوار نیست. یکی از نخستین کاربردهای اصطلاح «سوگیری کنش» در نشریات علمی، مقاله‌ای در سال ۲۰۰۰ به قلم پَت و زکنهاوزر با عنوان «سوگیری کنش و تصمیم‌های زیست‌محیطی» بود که در آن به اهمیت این مفهوم در سیاست پرداخته شد. بررسی کلی افراد معمولاً تمایل دارند اقدام‌هایی را ترجیح دهند که از نظر آنان به‌خوبی توجیه‌پذیر به نظر می‌رسند. اصطلاح «سوگیری کنش» به زیرمجموعه‌ای از این کنش‌های ارادی اشاره دارد که حتی در غیابِ دلیلی روشن و صریح برای اقدام، انجام می‌شوند. در تصمیم‌هایی که هم پیامدهای مثبت و هم منفی دارند، معمولاً اقدام به‌قصد دستیابی به یک نتیجهٔ نهاییِ ظاهراً سودمند انجام می‌شود و این گزینه بر بی‌عملی ترجیح داده می‌شود. نظریه‌ها نظریه‌های گوناگونی برای توضیح این‌که چرا افراد «کنش» را بر «بی‌عملی» ترجیح می‌دهند مطرح شده است. ممکن است انسان‌ها به‌طور طبیعی تمایل به اقدام داشته باشند، زیرا اقدام معمولاً سودمندترین گزینه تلقی می‌شود؛ هرچند در برخی موارد می‌تواند پیامد نهایی را بدتر کند. این دیدگاه را می‌توان از منظر تکاملی توضیح داد؛ از آن‌جا که در گذشتهٔ تکاملی، اقدام زودهنگام از نظر بقا سازگارانه بوده و به‌صورت الگویی رفتاری تقویت شده است. با وجود آن‌که شرایط زندگی انسان‌ها به‌گونه‌ای تغییر کرده که دیگر برای تضمین بقا نیازی به ترجیح همیشگی اقدام بر بی‌عملی نیست، این سوگیری همچنان در جامعهٔ مدرن پایدار مانده است؛ زیرا اقدام‌ها بیش از ترکِ اقدام به نتایج مثبتِ قابل مشاهده منجر می‌شوند و همین پیوند به‌طور مداوم تقویت می‌شود. همان‌گونه که شرطی‌سازی کنشی نشان می‌دهد، پاداش‌ها در افزایش بروز یک رفتار کارآمدتر از تنبیه‌ها در کاهش احتمال بروز آن رفتار هستند. اقدام‌کردن همچنین می‌تواند ابزاری برای علامت‌دهی و برجسته‌سازی بهره‌وری فرد در برابر دیگران باشد؛ امری که معمولاً بیش از نتایج مثبتِ ناشی از بی‌عملی با تحسین اجتماعی پاداش داده می‌شود. افزون بر این، اقدام به فرد احساس کنترل بر موقعیت می‌دهد و به ایجاد حس امنیت شخصی می‌انجامد. این امر در تضاد با بی‌عملی است که اغلب با احساس پشیمانی، به‌ویژه در مواجهه با نبود تحسین یا حتی احتمال تنبیه، پیوند می‌خورد. پیامدهای مرتبط با هر اقدام یا بی‌عملی نیز بر تصمیم‌های آینده اثر می‌گذارند؛ زیرا هر بار که رفتاری انجام می‌شود، پیوند میان رفتار و پیامد آن بلافاصله و ناگزیر تقویت یا تضعیف می‌شود و تنها پیامدهای خنثی به فرایند یادگیری کمکی نمی‌کنند. دلیل دیگری که برای وجود این سوگیری مطرح شده آن است که افراد یک راهبردِ ابتکاریِ تصمیم‌گیری مبتنی بر اقدام را شکل می‌دهند، اما سپس آن را به زمینه‌ای نامناسب تعمیم می‌دهند؛ امری که به بروز سوگیری کنش می‌انجامد. پیامدهای واقعی در سیاست در سیاست، سوگیری کنش زمانی بروز می‌یابد که سیاست‌مداران، در مواجهه با مسائلی مانند گرمایش جهانی، به‌جای انجام اقدام‌های مؤثر، مایل‌اند «چنین وانمود کنند» که دست به عمل زده‌اند. در نتیجه، به بیان اظهارات، ارائهٔ وعده‌ها یا طرح پیشنهادهایی روی می‌آورند که در عمل کنش محسوسی به‌شمار نمی‌آیند یا از اثربخشی اندکی برخوردارند. این اقدامات و وعده‌های مربوط به اقدام‌های آینده، نه لزوماً برای ایجاد تغییری معنادار، بلکه بیشتر برای نشان‌دادنِ مشغول‌بودن به مسئله و القای حس پیشرفت انجام می‌شوند. در چنین وضعیتی، قدرت نمادین و تصویر بیرونیِ «اقدام» بسیار نیرومندتر از فایدهٔ واقعی آن در ایجاد تغییر است. در پزشکی در حوزهٔ پزشکی، سوگیری کنش می‌تواند در فرایند تشخیص و درمان‌های پس از آن رخ دهد؛ پدیده‌ای که از جمله به معیارهای تشخیصیِ خاص مربوط می‌شود. اگر بیماری به اندازهٔ کافی با معیارها تطابق نداشته باشد یا به‌طور اتفاقی دقیقاً حداقل معیارهای لازم را برآورده کند، ممکن است تشخیص زودهنگام یا تشخیص نادرست رخ دهد. یکی از راه‌های مقابله با سوگیری کنش، استفاده از دامنهٔ گسترده‌تری از آزمون‌ها یا گرفتن نظر دوم از همکاران و متخصصان فنیِ حوزه‌های مرتبط پیش از نهایی‌کردن تشخیص است. در تصمیم‌گیری پزشکی، گرایشی در میان متخصصان وجود دارد که به مداخله تمایل نشان دهند، حتی زمانی که مداخله‌نکردن گزینهٔ مناسب‌تری است. در این زمینه، سوگیری کنش با عنوان سوگیری مداخله شناخته می‌شود و وجود آن در جامعهٔ پزشکی با مطالعات متعددی تأیید شده است. هنگامی که یک پزشک دو گزینهٔ «مصرف دارو» یا «استراحت» را به‌طور برابر به بیمار ارائه می‌کند، بیشتر بیماران به‌شدت گزینهٔ مصرف دارو را ترجیح می‌دهند. این ترجیح حتی زمانی پایدار می‌ماند که به بیماران هشدار داده شود دارو ممکن است باعث برخی عوارض جانبی شود یا زمانی که به‌صراحت به آنان گفته شود مصرف دارو هیچ اثری نخواهد داشت. | ## بخش 2: سوگیری کنش | علل علل سوگیری مداخله در پزشکی به‌احتمال زیاد حاصل برهم‌کنش دو سوگیری دیگرِ شناخته‌شده در انسان است: سوگیری منفعت شخصی و سوگیری تأییدی. دلیل دیگر این سوگیری می‌تواند ترس از پرونده‌های قصور پزشکی باشد، زیرا امکان طرح اتهام وجود دارد. سوگیری منفعت شخصی زمانی رخ می‌دهد که فرد رفتارهایی در جهت منافع خود نشان دهد و آن‌ها را به نفع خویش توجیه کند. مداخلهٔ پزشکی تا حدی تحت تأثیر منافع مالیِ درمانگران و صنعت مراقبت سلامت هدایت می‌شود. مطالعات و تحلیل‌های حمایت‌شده از سوی صنعت می‌توانند به تعارض منافع و تفسیرهای جانبدارانه از نتایج منجر شوند. در این وضعیت، متخصصان تصمیم‌های پرسش‌برانگیز می‌گیرند و از اطلاعاتی که پیشاپیش دچار سوگیری بوده‌اند دفاع می‌کنند. به نظر می‌رسد پزشکان زمانی رضایت شغلی بیشتری دارند که در درمان بیماران خود مداخلهٔ بیشتری انجام دهند؛ به این معنا که میزان مداخله ارتباط نزدیکی با رضایت حرفه‌ای و خشنودی شخصی دارد. پیامدها در نتیجهٔ سوگیری کنش، مداخلهٔ پزشکی از عینیت کمتری برخوردار می‌شود؛ تمرکز اصلی پزشک ممکن است دیگر بهترین درمان ممکن برای بیمار نباشد و برخی درمان‌ها بدون انجام آزمون‌های متناسب و هدفمند اجرا شوند. از دیگر پیامدها می‌توان به توصیه‌های پزشکی نادرست و جانبدارانه، آسیب جسمی به بیمار و حتی فروپاشی سامانه‌های مراقبت سلامت اشاره کرد. با آن‌که پزشکان می‌توانند رویکرد «صبر و مشاهده» را برگزینند—یعنی منتظر بمانند تا علائم فروکش کند یا تشدید شود و سپس ارزیابی پیگیری انجام دهند که نوعی بی‌عملی موقت است—در عمل، انجام آزمون‌های فوری و تجویز دارو امری رایج‌تر است. این نظریه‌پردازان معتقدند که ایستادن در جای خود یا «صبر و مشاهده» —یعنی انتظار برای تعیین جهت شوت پیش از حرکت— می‌تواند مؤثرتر باشد؛ زیرا حدسِ نادرست تقریباً به‌طور قطعی به گل‌خوردن منجر می‌شود. پژوهشگران حدس می‌زنند که دروازه‌بانان به‌دلیل ترجیح «اقدام» از سوی هم‌تیمی‌ها چنین ریسکی را می‌پذیرند؛ چرا که موفقیت با بازشناسی اجتماعی و پاداش‌های دیگر همراه است. از آن‌جا که نقطهٔ پنالتی تنها ۱۲ یارد با دروازه فاصله دارد، عرض دروازه ۲۴ فوت و ارتفاع تیر افقی ۸ فوت است و توپ با نیروی زیادی شوت می‌شود، دروازه‌بان نمی‌تواند بی‌حرکت بایستد و منتظر ضربه بماند؛ زیرا زمان کافی برای رسیدن به توپ نخواهد داشت. برای داشتن شانس مهار، راهبرد بهینه آن است که محل هدف حدس زده شود و حرکت پیش از تماس پای مهاجم با توپ آغاز گردد. در این زمینه، ادعای وجود سوگیری تضعیف می‌شود؛ زیرا از دروازه‌بان انتظار می‌رود تلاشی آشکار برای مهار انجام دهد و به‌طور فعال از گل‌شدن جلوگیری کند، نه آن‌که با انتظار برای قطعیتِ جهت، دیر برسد. برخی پنالتی‌زنان برای خنثی‌کردن این راهبرد، توپ را به‌آرامی یا به‌صورت چیپ از وسط می‌زنند که به پنالتی پاننکا معروف است؛ نامی برگرفته از بازیکن اهل جمهوری چک که آن را در فینال جام ملت‌های اروپا ۱۹۷۶ مشهور کرد. اگر تیمی مسابقه‌ای را ببازد، مربی به احتمال بیشتری به‌جای بی‌عملی، دست به اقدام می‌زند و برخی بازیکنان را تغییر می‌دهد؛ حتی اگر این کار الزاماً به عملکرد بهتر منجر نشود. به تعبیر یکی از مربیان: «این‌که می‌توانم کاری انجام دهم، به این معنا نیست که باید انجامش بدهم یا آن کار مرتبط است.» در اقتصاد و مدیریت سوگیری کنش بر تصمیم‌گیری در حوزه‌های اقتصاد و مدیریت نیز اثر می‌گذارد. در موقعیت‌هایی که رکود یا افت اقتصادی رخ می‌دهد، بانک‌های مرکزی و دولت‌ها با فشار برای اقدام روبه‌رو می‌شوند؛ زیرا احساس می‌کنند تحت نظارت و توجه فزایندهٔ افکار عمومی قرار دارند. از آن‌جا که از آنان انتظار می‌رود وضعیت را «اصلاح» کنند، اقدام‌کردن مناسب‌تر از بی‌عملی تلقی می‌شود. حتی اگر نتیجهٔ اقدام موفقیت‌آمیز نباشد، شخصیت‌های عمومی با دست‌زدن به اقدام می‌توانند آسان‌تر از انتقاد بگریزند. در مقابل، در شرایط عملکرد اقتصادی مطلوب، مقام‌ها بیشتر به سوگیری حذف گرایش پیدا می‌کنند؛ زیرا تمایلی ندارند به اتخاذ تصمیم‌های نادرست متهم شوند که ممکن است تعادل موجود را برهم بزند. سوگیری کنش/حذف را می‌توان در موقعیت‌های مشابه دیگری نیز مشاهده کرد؛ از جمله زمانی که سرمایه‌گذاران ترکیب سبد دارایی خود را تغییر می‌دهند، راهبرد یک شرکت عوض می‌شود، فردی برای شغلی دیگر اقدام می‌کند یا به شهری دیگر نقل مکان می‌کند. در سطح کلان‌اقتصادی، این سوگیری‌ها هنگام بحث دربارهٔ تغییر متغیرهای مرتبط با سیاست‌گذاری—مانند نرخ بهره، نرخ مالیات و انواع مختلف هزینه‌ها—نقش‌آفرین می‌شوند. در تصمیم‌گیری‌های زیست‌محیطی اثر سوگیری کنش در تصمیم‌گیری‌های مربوط به سیاست زیست‌محیطی توسط آنتونی پَت و ریچارد زکنهاوزر بررسی شده است. به‌گفتهٔ آنان، ویژگی‌های این حوزه— از جمله عدم‌قطعیت بالا، تأخیر در نمایان‌شدن پیامدهای اقدامات، مشارکت هم‌زمان بازیگران متعدد، نبود بازارهای کارآمد، اهداف مبهم و کمبود مشوق‌های قوی— باعث می‌شود سوگیری کنش با احتمال بیشتری به تصمیم‌گیری‌های غیرعقلانی بینجامد. | ## بخش 3: سوگیری کنش | این پژوهش نشان می‌دهد که ارزش‌گذاری یک تصمیم نه‌تنها به خودِ پیامدها، بلکه به عواملی مانند میزان درگیری ادراک‌شدهٔ فرد، حساسیت شخصی به سوگیری کنش، و نحوهٔ چارچوب‌بندی و بافت موقعیت وابسته است؛ عواملی که در مجموع به بروز سوگیری کنش در سیاست‌های زیست‌محیطی دامن می‌زنند. انواع دیگر مبتنی بر مطلوبیت سوگیری کنشِ مبتنی بر مطلوبیت نوعی از سوگیری کنش است که زیربنای رفتار هدفمند به‌شمار می‌آید. این سوگیری با مقایسهٔ مزایای پیامدهای احتمالیِ کنش‌های مختلف عمل می‌کند و در نتیجه، کنشی را برمی‌گزیند که به پیامدی با بیشترین مطلوبیت منجر شود. در این فرایند، ارزش گزینه‌های گوناگون پیش‌بینی و با یکدیگر مقایسه می‌شود و کنشی انتخاب می‌گردد که بیشترین احتمال پاداش را داشته باشد. از مزایای این سوگیری می‌توان به یافتن سودمندترین گزینهٔ موجود در محیط اشاره کرد. با این حال، عیب اصلی آن این است که فرد برای شناسایی ارزش مطلوبیت هر کنش ناچار است محیط را از طریق سعی و خطا بیازماید. هنگام مواجهه با محیطی ناآشنا، فرد اغلب کنشی را برمی‌گزیند که در موقعیت‌های پیشین سودمند بوده است. اگر این کنش در سناریوی کنونی مناسب نباشد، ارزش مطلوبیت آن کاهش می‌یابد و فرد به سراغ کنشی دیگر می‌رود؛ حتی اگر تغییر راهبرد به‌طور کامل سودمند نباشد. سوگیری کنشِ مبتنی بر مطلوبیت، نقطهٔ مقابل «گزینش کنشِ مبتنی بر هدف» است؛ رویکردی که بر تحقق هدف تمرکز دارد، بی‌آن‌که ارزش مطلوبیت کنش‌های انجام‌شده را در نظر بگیرد. برخلاف سوگیری مبتنی بر مطلوبیت، در این حالت همهٔ کنش‌های ممکن با هم مقایسه نمی‌شوند. به‌محض آن‌که کنشی منتهی به هدف شناسایی شود، گزینه‌های دیگر کنار گذاشته می‌شوند؛ امری که این راهبرد را کم‌هزینه‌تر از نظر زمانی می‌سازد. تصمیم‌گیرندگان معمولاً برای کاهش خطری که نسبت به آن نگران هستند، یک اقدام واحد انجام می‌دهند، اما احتمال بسیار کمتری دارد که گام‌های تکمیلیِ دیگری را که می‌توانند به کاهش بیشتر ریسک منجر شوند، بردارند. هرچند علت این پدیده هنوز به‌طور کامل تأیید نشده است، اما به‌نظر می‌رسد همان اقدام نخست برای کاهش احساس نگرانی کفایت می‌کند و به همین دلیل، اقدام‌های بعدی اغلب انجام نمی‌شوند. برای نمونه، وبر دریافت که کشاورزانی که در اوایل دههٔ ۱۹۹۰ نسبت به پیامدهای گرمایش جهانی نگران شده بودند، معمولاً یا تغییری در شیوهٔ تولید خود ایجاد می‌کردند، یا قیمت‌گذاری را تغییر می‌دادند، یا برای مداخلهٔ دولت لابی می‌کردند؛ اما آنچه عموماً انجام نمی‌دادند، درگیرشدن در بیش از یکی از این اقدام‌ها بود. این موضوع بار دیگر نشان می‌دهد که انجام یک اقدام واحد، احتمالاً نیاز روانی فرد به «کاری انجام‌دادن» را برآورده می‌کند و همین امر می‌تواند مانع اقدامات بیشتر شود. در نهایت، سوگیری تک‌اقدامی با ایجاد این تصور نادرست که فرد در خدمت خیر عمومی گام برداشته است، تصویر از خود را بهبود می‌بخشد و با کاهش ناسازگاری شناختی، تنش روانی را از میان برمی‌دارد. نمونهٔ دیگرِ سوگیری تک‌اقدامی را می‌توان در میان مالکان خانه‌هایی دید که در مناطق ساحلی زندگی می‌کنند و به‌دلیل سیل ناشی از افزایش سطح دریا در معرض خطر قرار دارند. اقدام کوچک نخست (مانند ساخت کیسه‌های شن) اضطراب فرد را دربارهٔ احتمال سیل کاهش می‌دهد و در نتیجه، احتمال انجام اقدام‌هایی که در بلندمدت پیامد بهتری دارند—مانند جابه‌جایی به منطقه‌ای دیگر— کمتر می‌شود. یکی از راه‌های کاهش یا رفع سوگیری تک‌اقدامی، برگزاری گفت‌وگوهای گروهی است که در آن افراد ایده‌های گوناگونی برای حل مسئله پیشنهاد می‌کنند. این فرایند به فرد گزینه‌های بیشتری برای مواجهه با مشکل می‌دهد و احتمال بسنده‌کردن به یک اقدام واحد را کاهش می‌دهد. کاهش یا حذف آگاهی از سوگیری کنش می‌تواند به افراد کمک کند تا در یک موقعیت معین، پیامدهای «اقدام» را در برابر «بی‌عملی» با دقت بیشتری بسنجند. این آگاهی باعث می‌شود فرایند تصمیم‌گیری کمتر تکانشی باشد و تفکر منطقی در آن پررنگ‌تر شود؛ امری که انتخاب کارآمدترین پیامد را تسهیل می‌کند. همچنین، ایجاد یا قرارگرفتن در بافت‌های جدیدی که تصمیم‌گیری سنجیده یا بررسی جامع گزینه‌های موجود را تشویق می‌کنند، می‌تواند سودمند باشد. در بافت‌های پزشکی، ارائهٔ اطلاعات کامل دربارهٔ پیامدهای اقدام— به‌ویژه عوارض جانبی منفیِ دارو—و نیز پیامدهای بی‌عملی در جریان درمان می‌تواند اثر سوگیری کنش را کاهش دهد. | ## جمع‌بندی | حتی زمانی که پزشک به‌طور فعال مصرف دارو را توصیه نمی‌کند، درصد افرادی که دارودرمانی را انتخاب می‌کنند به‌مراتب کمتر می‌شود (حدود ۱۰٪).