موضوع مقاله: جنگ دوم هرات | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ دوم هرات | مقدمه: جنگ دوم هرات (پنجشنبه ۲۹ جمادی الاولی ۱۲۷۲ق برابر ۱۸ بهمن ۱۲۳۴خ و ۷ فوریه ۱۸۵۶م تا شنبه ۲۵ صفر ۱۲۷۳ق برابر ۳ آبان ۱۲۳۵خ و ۲۵ اکتبر ۱۸۵۶م) حمله به قلمرو امارت هرات و محاصره و نهایتا تصرف ارگ و شهر هرات توسط ارتش ایران قاجاری به رهبری سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه بود. | ## بخش 1: جنگ دوم هرات | تصرف ۱۸۵۶ بخشی از تلاش هماهنگ قاجاریان برای جبران سرزمین‌های تازه از دست‌رفته در جنگ‌های ایران قاجاری و روسیه در سال‌های ۱۸۰۴–۱۸۱۳ و ۱۸۲۶–۱۸۲۸ تلقی شده است که می‌خواستند غرب افغانستان را که از لحاظ تاریخی بخشی از قلمرو ایران صفوی، ایران افشاری و ایران قاجاری بود، باز پس گیرند. این درگیری همچنین بخشی از بازی بزرگ گسترده‌تر میان امپراتوری بریتانیا و امپراتوری روسیه ارزیابی شده است. پیش‌زمینه اوضاع هرات قبل از ۱۸۵۰ در سال ۱۸۱۸، قبیلهٔ سدوزایی هرات را به‌صورت نیمه‌مستقل اداره می‌کرد، در حالی که کابل و قندهار به‌ترتیب در اختیار بارکزایی‌ها و محمدزایی‌ها بودند. ایران قاجاری چندین تلاش پیشین برای بازپس‌گیری هرات انجام داده بود که موفقیت محدودی داشت. در سال‌های ۱۸۰۷، ۱۸۱۱، ۱۸۱۴ و ۱۸۱۷ کوشش‌هایی برای تصرف هرات صورت گرفت، زیرا این شهر در آن زمان از شورشی در خراسان حمایت می‌کرد. وزرای بریتانیا در تهران نسبت به تلاش‌های مستمر برای تصرف هرات در سال‌های ۱۸۳۳، ۱۸۳۷ و ۱۸۵۲ آشکارا مخالفت می‌کردند. تحولات داخلی هرات با به قدرت رسیدن سعید محمد خان در هرات، نارضایتی رو به افزایش بود. در اوایل ۱۸۵۱، نیروهای قندهاری فراه، لاش و جوین و سبزوار را اشغال کردند و تا فاصلهٔ ۱۰۰ کیلومتری هرات پیش رفتند. به درخواست سعید محمد خان، ایران قاجاری مداخله کرد و در اواخر ۱۸۵۱ شهر را اشغال نمود و کهندل خانِ قندهار را وادار به عقب‌نشینی کرد. در پی تهدیدهای فزایندهٔ بریتانیا مبنی بر قطع روابط دیپلماتیک و اشغال جزیره خارک ـ همان‌گونه که در کارزار ۱۸۳۷ انجام داده بودند ـ ارتش ایران قاجاری در ژانویهٔ ۱۸۵۲ از هرات عقب‌نشینی کرد. توافقنامه شیل-نوری توافق‌نامهٔ شیل–نوری در سال ۱۸۵۳ با هدف محدود کردن نفوذ ایران قاجاری بر هرات منعقد شد. ناسخ‌التواریخ تاریخ قاجاریه خلاصه توافقنامه شیل-نوری را بدین شرح بیان میکند: از تاریخ پانزدهم شهر ربیع الثانی سال ۱۲۶۹ه‍.ق (سه شنبه ۵ بهمن ۱۲۳۱) / ۱۸۵۳م مقرر شد که چندان که لشگر بیگانه از قندهار و کابل و دیگر ممالک بر سر هرات تاختن نکند، کارداران ایران سپاهی از بهر سفر هرات نامزد نکنند. و هرگاه لشگر بیگانه بدان اراضی درآید، لشگر ایران به حصانت هرات خواهد شتافت و دفع دشمن را نموده مراجعت خواهد نمود. و هرگاه حاکم هرات زر و سیمی به نام شاهنشاه ایران نقش کند و پیشکش حضرت سازد از وی پذیرفته خواهد بود. و نیز هرگاه حاجت افتد، چنانچه یارمحمدخان لشگر هرات را به یاری حمزه میرزا حشمت‌الدوله بیرون تاخت، حاکم هرات را رخصت است که به خواستاری کاردران ایران وقت حاجت، لشگری به مدد آورد و خوانین هرات را در ممالک ایران هیچ قید و بندی نیست، در بلدان و امصار ایران مانند بلده هرات هرجا بخواهند ساکن و متمکن توانند بود. و شرط است در این عهدنامه که کارداران دولت انگلیس هرگز در امور داخله و خارجه هرات به هیچ وجه مداخلت نیندازند و کس بدانجا سفر نکنند و خط نفرستند و هرگاه مداخلت ایشان در هرات ظاهر شود این عهدنامه باطل خواهد بود. این در حالی است که یارمحمدخان ظهیرالدوله قبل از ۵ محرم ۱۲۶۸ (۹ آبان ۱۲۳۰) فوت نموده بوده است. ولی متن توافقنامه بر اساس نامه وزیر خارجه وقت انگلیس، یعنی جورج ویلیام فردریک ویلیِرز، به صدراعظم ایران میرزا آقاخان نوری، که به تاریخ ۳ فوریهٔ ۱۸۵۷ (سه‌شنبه ۱۴ بهمن ۱۲۳۵) در مجلس اعیان بریتانیا قرائت شده به گونه دیگری به شرح زیر می باشد: امضاکننده و غیره، افتخار دارد موادِ توافق مربوط به هرات را که در ماه ژانویهٔ ۱۸۵۳ میان جنابِ عالی و سرگرد شیل، که در آن زمان نمایندهٔ فوق‌العاده و وزیر مختار علیاحضرت در دربار شاه بود، منعقد گردید، به یادِ صدر اعظم بیاورد: به موجب آن مواد، دولت ایران تعهد نمود که به هیچ عنوان نیروهایی به هرات اعزام نکند، مگر هنگامی که نیروهای خارجی به هرات یورش آورند، یعنی از سمت کابل یا قندهار، یا از هر کشور خارجی دیگر. همچنین در صورت اعزام نیرو در آن حالت، دولت ایران تعهد نمود که نیروهای مزبور وارد شهر هرات نشوند. و هرگاه نیروهای خارجی به سوی سرزمین خود بازگردند، نیروهای ایرانی فوراً و بدون تأخیر به خاک ایران بازگردند. دولت ایران همچنین تعهد نمود که به هیچ‌وجه و به هیچ‌طریقی در امور داخلی هرات مداخله نکند، از قبیل تصرف، یا اشغال، یا اِعمال حاکمیت، یا حکومت کردن، مگر تا آن حد که در دوران حیات یارمحمدخان مداخله می‌کرد. دولت ایران همچنین تعهد نمود که از ادعاها و مطالبهٔ مربوط به ضرب سکه و نشان، یا هر نشانۀ دیگری که حاکی از آن باشد که مردم هرات از اتباع یا تحت حکومت ایران هستند، صرف‌نظر نماید. پس از این توافق، سعید محمد خان سیاست خارجی خود را از تهران به‌سوی بریتانیا متمایل کرد. اما با پشتیبانی ایران قاجاری، محمدیوسف میرزا درانی در سپتامبر ۱۸۵۵ سعید محمد را برکنار و سپس اعدام کرد. تهدید دوست‌محمد خان و پاسخ قاجار با مرگ کهندل خان در همان سال، برادر او و امیر کابل، دوست‌محمد خان برای تصرف قندهار بسیج شد و در ۱۴ نوامبر ۱۸۵۵ شهر را به تصرف درآورد. در معاهده‌ای با دوست‌محمد در مارس ۱۸۵۵، کمپانی هند شرقی او را به‌عنوان امیر سراسر افغانستان به رسمیت شناخته بود. با پشتیبانی بریتانیا، دوست‌محمد اکنون اعلام کرد که به بهانهٔ انتقام قتل دامادش، سید محمد، قصد حرکت به‌سوی هرات را دارد. با توجه به پویایی سیاسی افغانستان، ناصرالدین‌شاه در دسامبر ۱۸۵۵ فرمان سلطنتی برای آغاز بسیج نیرو در پنج ایالت صادر کرد. فراخوان صریح میرزا ملکم خان برای فتح هرات در تأکید دوباره بر جاه‌طلبی‌های شاه نقش محوری داشت. راهبرد ایران قاجاری دربارهٔ هرات همچنین تحت تأثیر وزیر امور خارجه میرزا سعید خان، فرخ‌خان غفاری و نیکولا بورّه، فرستادهٔ امپراتوری دوم فرانسه در تهران شکل گرفت. از ویژگی‌های برجستهٔ او گرایش‌های ضدبریتانیایی‌اش بود که با توجه به تنش دیپلماتیک تهران و لندن در آن زمان، از نامزدی او حمایت می‌کرد. پس از پایان شورش، ناصرالدین‌شاه لقب «حسام‌السلطنه» (شمشیر سلطنت) را به عموی خود اعطا کرد. | ## بخش 2: جنگ دوم هرات | بدین ترتیب، دربار قاجار تصمیم گرفت ارتشی به فرماندهی سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه با شتاب برای تصرف هرات و جلوگیری از افتادن احتمالی آن به دست دوست‌محمد خان پیشروی کند. دولت ایران قاجاری کوشید این اقدام را با انتشار بیانیه‌ای در روزنامهٔ دولتی تهران توجیه کند. در این بیانیه ادعا شد که دوست‌محمد قصد دارد به هرات لشکر کشیده و سپس به خراسان حمله کند. با این روایت، تهران مدعی شد که اقداماتش صرفاً در دفاع از نهادهای خود و حفظ تمامیت ارضی بوده و ارتش اعزامی به هرات برای «نجات آن مملکت از چنگال دوست‌محمد» گسیل شده است. محاصره آغاز محاصره نیروهای ایرانی در اول رمضان ۱۲۷۲ (۱۶ اردیبهشت ۱۲۳۵ برابر ۶ می ۱۸۵۶) به فرماندهی سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه به هرات رسیدند و محاصره آن را آغاز کردند. در آغاز محاصره، یگان پیاده و سواره افغان از داخل ارگ هرات به سمت نیروهای ایرانی یورش بردند و طی روزهای بعد ضمن ادامه درگیری برخی سرداران افغان از شهر گریختند و برخی نیروهای کمکی به نیروهای ایرانی و برخی نیروهای کمکی به مدافعان هرات ملحق شدند.و تا اواخر ماه رمضان همان سال محاصره شهر کامل شد. با عقب‌نشینی پیاده‌نظام افغان به داخل ارگ، ارتش ایران قاجاری شهر را محاصره کرد و استحکامات خاکی پیرامون دیوارها احداث نمود. شکست مذاکرات هم‌زمان تلاش‌های دیپلماتیک با محمدیوسف میرزا درانی آغاز شد، ولی با تاخیر و تأخیر در مذاکره مواجه شد. در نامه‌ای به حسام‌السلطنه، محمدیوسف میرزا اظهار داشت که سال‌ها خدمتگزار دولت قاجار بوده و تردیدش در استقبال از ارتش ایران به دلیل مخالفت بزرگان و علمای هرات بوده است. او پیشنهاد داد که برادر کوچکترش، محمدرضا، به عنوان گروگان و دو توپ شهر تحویل داده شود. در مقابل، حاکم هرات خواست که ارتش ایران قاجاری از دیوارهای شهر فاصله کافی بگیرد تا شاهزاده بتواند به‌طور ایمن با فرمانده ایرانی دیدار کند. در پاسخ، حسام‌السلطنه مجید خان، مقام هراتی وفادار به قاجار، را دستگیر کرد و به تهران منتقل نمود. این رفت و برگشت‌ها نشان داد که محمدیوسف میرزا قصد تسلیم هرات را ندارد و بنابراین حسام‌السلطنه دستور محاصره دوباره ارگ را صادر کرد. با تهدید به تحرک دوست‌محمد خان علیه هرات، شاه پیشنهاد تشکیل ائتلاف علیه بریتانیا را به دوست‌محمد داد. کنسول بریتانیا در تهران، ریچارد استیونز، این اقدام را تنها یک تاکتیک برای تأخیر حرکت افغان‌ها دانست. دستگیری محمدیوسف میرزا در تلاش ناامیدانه برای کاهش فشارها، محمدیوسف میرزا هرات را تابع بریتانیا اعلام و پرچم امپراتوری بریتانیا را برافراشت. چارلز کانینگ، فرماندار کل هند، سریعاً اعلام کرد که اقدامات محمدیوسف میرزا بدون اختیار بوده است. با وخامت اوضاع، عیسی خان بردرانی، وزیر هرات، محمدیوسف میرزا درانی را دستگیر و در ۲۸ آوریل ۱۸۵۶ به اردوگاه ایرانیان تحویل داد. بر اساس روایت نجمی، محمدیوسف میرزا به تهران منتقل و سپس با دستور شاه محاکمه و به حبس محکوم شد. بنا به روایت امانت، محمدیوسف میرزا روز قبل از تصویب معاهده پاریس در ۳ مارس ۱۸۵۷ به اعدام محکوم شد. رکود محاصره یکی از مشکلات اصلی ارتش ایران قاجاری، کمبود انضباط و دانش ناکافی نظامی سربازان قاجار بود. فساد گسترده میان نیروها و عدم توانایی در تولید نیروهای قابل اعتماد، پیشرفت محاصره را کند می‌کرد. با این مشکلات، حسام‌السلطنه پیشرفت کمی داشت و شاه تصمیم گرفت الکساندر بوهلر و نیروهای مهندسی را برای شکستن محاصره به هرات بفرستد. اولین نفوذ در داخل شهر، امیر عباس هراتی با ارتش ایران قاجاری هماهنگ شد و محل شکستن دیوارها را اطلاع داد. در ساعت‌های اولیه ۲۸ اوت، نیروهای ایرانی با همکاری ساکنان شیعه و فارسی‌زبان هرات برج عبدالله مصری را تصرف کردند و ۷۴۰ سرباز ایرانی به سمت برج‌ها پیشروی کردند. ادامه محاصره و امکان مذاکره پس از تلاش ناموفق برای نفوذ به هرات، بوهلر شبکه‌ای از تونل‌ها و مواضع انفجاری ایجاد کرد و توپخانه به نقاط دفاعی افغان‌ها شلیک کرد. این حملات روحیه ساکنان هرات را تضعیف کرد و هیئتی به نمایندگی از عیسی خان برای مذاکره به اردوگاه ایرانیان فرستاده شد. حسام‌السلطنه آماده عقب‌نشینی تا غوریان شد، اما کشف نامه‌ای که درخواست کمک از دوست‌محمد خان می‌کرد، باعث شد مجدداً محاصره شدت یابد. تصرف هرات حمله نهایی پس از آماده‌سازی برای نفوذ نهایی به هرات، حسام‌السلطنه دستور حمله دو شاخه‌ای را صادر کرد. ارتش ایران قاجاری همچنین حمله‌ای مستقیم به مواضع افغان‌ها بیرون از ارگ آغاز کرد. پس از پایان نبرد در دیوارهای هرات، حسام‌السلطنه گروهی از پیاده‌نظام را برای بالا رفتن از برج‌ها فرستاد تا پیام «نصر من الله و الفتح قریب» را اعلام کنند. تصرف ارتش ایران قاجاری نهایتاً در شنبه ۲۵ صفر ۱۲۷۳ (۳ آبان ۱۲۳۵) (۲۵ اکتبر ۱۸۵۶) هرات را فتح کرد. | ## بخش 3: جنگ دوم هرات | حاکم هرات، حاج ابوالخیر، که سید معتبری بود، برای تضمین بخشش عیسی خان نزد فرمانده ایرانی رفت و حسام‌السلطنه به او تضمین داد. عبدالله خان جمشیدی و فتح‌الله خان فیروزکوهی، عیسی خان را به اردوگاه حسام‌السلطنه همراهی کردند. حسام‌السلطنه پس از ورود عیسی خان، او را پذیرفت و وفاداری‌اش را با ارائه نامه‌های بایگانی‌شده دوستمحمد خان در طول محاصره ثابت کرد. محمد خان، امان نیاز ترکمان و خان محمد خان از جمله وفاداران افغان به شاه قاجار بودند. حسام‌السلطنه، حسن علی خان گروس را برای رهبری لشکر و ایجاد حلقه دفاعی اطراف شهر مأمور کرد. در میدان اصلی بازار، حسن علی خان دفتر کلانتر ایجاد و نگهبانانی برای دروازه‌های شهر فرستاد. همچنین، عیسی خان برای کمک در انتقال قدرت تحت نظارت سام خان ایلخانی به شهر بازگشت. در جمعه، ۱ ربی‌الاول ۱۲۷۳ (۳۰ اکتبر ۱۸۵۶)، حسام‌السلطنه قبل از غروب به شهر وارد شد و همراه فرماندهان لشکرها بود. فرماندهان با اسکورت چهار لشکر، شامل لشکر افشار ارومیه، لشکر جدید مراغه، لشکر قزوین و لشکر خوی، به مراسم وارد شدند. هدایت ذکر می‌کند که حسام‌السلطنه از دروازه قندهار وارد شد و با سام خان ایلخانی، آقاخان میرپنج، عیسی خان، عبدالله جمشیدی، مجید خان (داماد عیسی خان)، جانو خان و دیگر فرماندهان و نخبگان هرات همراه بود. رژه تا ارگ ادامه یافت و مراسم رسمی در تالار برپا شد و نخبگان وفادار به قاجار به حسام‌السلطنه احترام گذاشتند. نیروی ایرانی به رهبری سام خان ایلخانی و حسین خان یوزباشی جمعیت اطراف ارگ را کنترل کردند. پس از تصرف موفقیت‌آمیز هرات، مأموران انگلیسی یا از ایران اخراج شدند یا به خواست خود رها شدند. در روز جمعه ۶ ربیع‌الثانی ۱۲۷۳ (۱۴ آذر ۱۲۳۵) توپچیها عیسی خان بردرانی را به بهانۀ عرض نمودن در میدان توپخانه غافل کرده به طپانچه زده مقتول نمودند. پیامدها پس از سقوط هرات، سلطان احمد خان به عنوان حاکم توسط دولت ایران در هرات منصوب شد. پیش از دریافت «فتح‌نامه»، شایعات نادرستی درباره مرگ حسام‌السلطنه در تهران منتشر شد. غلام حسین خان یوزباشی شاهسوان، نویسنده رسمی اخبار عملیات، برای اطلاع‌رسانی به تهران اعزام شد. دربار قاجار یک مراسم عمومی (لویه) برگزار کرد و منشی دربار گزارش رسمی فتح را که به حسام‌السلطنه منسوب بود، خواند. به‌طور نمادین، نام شاه در خطبه‌های نماز جمعه ذکر شد و اذان شیعه به‌عنوان فراخوان نماز اجرا گردید. در پیش‌زمینه تصرف هرات، دولت ایران قاجاری موضع خود را در برابر بریتانیا قاطع‌تر کرده بود. صدر اعظم، تحت تأثیر پیروزی، به فرخ خان دستور داد: «این ماجرا نباید منجر به جنگ با امپراتوری بریتانیا شود. اگر بریتانیا درنگ کند، به خدا توکل کنید، ما نیز آماده‌ایم.» پس از فتح هرات، لحن نوری مطمئن‌تر شد و فرخ خان را از پذیرش خواسته‌های بیش از حد بریتانیا بازداشت و اطمینان داد که ارتش قاجار قادر است به ترتیب قندهار، کابل و پنجاب را فتح کند. با وجود واکنش هیجان‌زده دربار نسبت به فتح هرات، استراتژی تهران همانند گذشته باقی ماند و نوری بر یافتن راه‌حل دیپلماتیک و حفظ دوستی با بریتانیا اصرار داشت. ناصرالدین‌شاه پیام را همان‌طور که لندن می‌خواست تفسیر نکرد و تصور می‌کرد که بریتانیا با مشاهده استواری ارتش ایران قاجاری در هرات، امتیازات مطلوب‌تری خواهد داد. این اولتیماتوم در ۱۹ نوامبر به تهران رسید و نگرانی زیادی در دربار قاجار ایجاد کرد؛ زیرا اطلاع می‌داد که نیرویی به خلیج فارس اعزام شده تا در صورت تحریک ایران قاجاری، آماده حمله باشد. پیروزی ایران قاجاری در هرات تمامی برنامه‌های بریتانیا را مختل کرد و خطرات پیش‌بینی نشده‌ای ایجاد نمود. موفقیت حسام‌السلطنه، آرزوهای جوانی شاه برای گسترش شرق به هند را که یادآور فتوحات نادرشاه بود، دوباره زنده کرد. لشکرکشی ایرانیان به هرات برخلاف قرارداد شیل-نوری بود که در ژانویه ۱۸۵۳ امضا شده بود. فتح هرات یکی از مهم‌ترین موارد اختلاف در فروپاشی روابط امپراتوری بریتانیا و ایران قاجاری بود و در نهایت به کاتالیزور نبردهای ایران و انگلستان تبدیل شد. محمد نجف میرزا، از بستگان مدعی بهادرشاه، شاه را بیشتر تشویق کرد و با بیان دیدگاه‌های ضدبریتانیایی هندوستان، وقوع شورش احتمالی علیه انگلیسی‌ها را به ناصرالدین‌شاه گزارش داد. وی شورش هند در ۱۸۵۷ را پیش‌بینی کرده بود و اگرچه شاه پیشنهاد او را پذیرفت، اعلام جنگ بریتانیا مانع اقدام شد. علیرغم اعزام فرخ‌خان غفاری برای مذاکره بر سر راه حل دیپلماتیک، انگلیسی‌ها از قبل در ژوئیه ۱۸۵۶ آماده اقدام نظامی علیه ایران قاجاری بود. | ## جمع‌بندی | ارتش ایران قاجاری در طول جنگ به اشغال هرات ادامه داد و پس از معاهده پاریس که به جنگ ایران قاجاری و امپراتوری بریتانیا پایان داد، آنجا را ترک کرد.