موضوع مقاله: پیشینه درگیری اسرائیل و عرب‌ها | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیشینه درگیری اسرائیل و عرب‌ها | مقدمه: پیشینه درگیری اسرائیل و عرب‌ها به روند تاریخی تنش‌ها و جنگ‌هایی اشاره دارد که از اواخر سده نوزدهم میلادی میان جنبش‌های صهیونیستی و ساکنان عرب سرزمین فلسطین آغاز شد و با تأسیس دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸ به یک بحران بین‌المللی بزرگ تبدیل گردید. | ## بخش 1: پیشینه درگیری اسرائیل و عرب‌ها | درگیری اسرائیل و عرب‌ها دست‌کم به پنج جنگ بزرگ و شمار زیادی درگیری کوچک‌تر انجامیده و سرچشمه دو خیزش (انتفاضه) بزرگ فلسطینی بوده‌است. ریشه‌های این درگیری به دوران عثمانی و مهاجرت فزاینده یهودیان اروپایی به فلسطین بازمی‌گردد. در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین، صدور بیانیه بالفور و تقویت جنبش صهیونیسم از یک‌سو و برآمدن ملی‌گرایی عربی از سوی دیگر وضعیتی پدیدآورد که بریتانیا توان مدیریت آن را نداشت. پس از جنگ ۱۹۴۸ و آوارگی صدها هزار فلسطینی، دوره‌ای از جنگ‌ها و مذاکرات صلح آغاز شد که تا به امروز ادامه دارد. زمینه دوران عثمانی تنش‌ها میان جنبش‌های صهیونیستی و ساکنان عرب فلسطین پس از دهه ۱۸۸۰ میلادی و با افزایش مهاجرت یهودیان اروپایی به سرزمین فلسطین پدیدار شد. این مهاجرت به رشد جوامع یهودی در فلسطین عثمانی از راه خرید زمین از مالکان عثمانی و عرب (که افندی خوانده می‌شدند) و برپایی آبادی‌های کشاورزی یهودی (کیبوتص‌ها) انجامید. در آن زمان، عرب‌ها در شرایطی نزدیک به نظام فئودالی بر زمین‌های افندی‌ها زندگی می‌کردند. جمعیت‌شناس جاستین مک‌کارتی بر پایه داده‌های سرشماری عثمانی برآورد کرده‌است که جمعیت فلسطین در سال‌های ۱۸۸۲–۱۸۸۳ در حدود ۴۶۸٬۰۰۰ نفر بوده که از ۴۰۸٬۰۰۰ مسلمان، ۴۴٬۰۰۰ مسیحی و ۱۵٬۰۰۰ یهودی تشکیل می‌شده‌است. تا آستانه جنگ جهانی نخست، این شمارها به ۶۰۲٬۰۰۰ مسلمان، ۸۱٬۰۰۰ مسیحی و ۳۹٬۰۰۰ یهودی افزایش یافته بود؛ افزون بر شمار نامعلومی از یهودیانی که تابعیت عثمانی نداشتند. نخستین آمارگر دولتی اسرائیل، روبرتو باکی، شمارهای مشابهی ارائه کرد جز برای مسلمانان که رقم کمتری (۵۲۵٬۰۰۰) برای سال ۱۹۱۴ به دست داد. امیر فیصل و حییم وایزمن (چپ، با لباس عربی) در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین، بیانیه بالفور که در سال ۱۹۱۷ صادر شده بود، اعلام کرد که دولت بریتانیا از ایجاد «وطن ملی یهود» در فلسطین پشتیبانی می‌کند. این بیانیه تنش میان عرب‌های ساکن فلسطین و یهودیانی را که در دوران عثمانی به آنجا مهاجرت کرده بودند تشدید کرد. پیمان فیصل–وایزمن که در ژانویه ۱۹۱۹ امضا شد، همکاری عربی–یهودی برای توسعه سرزمین ملی یهود در فلسطین و ایجاد دولت عربی در بخش بزرگی از خاورمیانه را ترویج می‌کرد؛ هرچند این رویداد پیامد چندانی بر درگیری نداشت. در سال ۱۹۲۰ کنفرانس سانرمو به‌گونه‌ای گسترده توافق‌نامه سایکس–پیکو (۱۹۱۶) را تأیید کرد و منطقه اردن کنونی، سرزمین میان رود اردن و دریای مدیترانه و عراق را به بریتانیا و سوریه و لبنان را به فرانسه واگذاشت. در سال ۱۹۲۲ جامعه ملل رسماً قیمومت بریتانیا بر فلسطین و اردن شرقی را برقرار ساخت و تمامی زمین‌های شرق رود اردن را به امارت ماوراء اردن به فرمانروایی شاه عبدالله هاشمی سپرد و باقی سرزمین غرب رود اردن را به‌عنوان فلسطین تحت قیمومت نگه داشت. با این‌همه بریتانیا ادعا می‌کرد که هرگز وعده نداده همه سرزمین را به یکی از دو طرف واگذارد. تنش‌های فزاینده به خشونت انجامید؛ از جمله قیام ۱۹۲۰ جشنواره حضرت موسی و شورش‌های یافا در ۱۹۲۱. برای آرام‌سازی عرب‌ها و به دلیل ناتوانی بریتانیا در مهار خشونت، امارت ماوراء اردن به‌عنوان نهاد عربی نیمه‌خودمختار در همه خاک فلسطینی شرق رود اردن (نزدیک به ۷۷ درصد قیمومت) بنیاد نهاده شد. نیروهای ناهمساز ملی‌گرایی عربی و جنبش صهیونیسم وضعیتی پدیدآوردند که بریتانیایی‌ها نه توان حل آن را داشتند و نه توان رهایی از آن. پوگروم‌ها در روسیه و اوکراین و به قدرت رسیدن آدولف هیتلر در آلمان ضرورت تازه‌ای برای ایجاد دولت یهودی در جنبش صهیونیستی پدیدآورد؛ از سوی دیگر نیت‌های آشکار صهیونیست‌ها حملات عربی هرچه شدیدتری را علیه ساکنان یهودی برانگیخت (از جمله قتل‌عام ۱۹۲۹ الخلیل، فعالیت‌های گروه کف سیاه و شورش عربی ۱۹۳۶–۱۹۳۹ فلسطین). مفتی اعظم اورشلیم حاج امین الحسینی که از سوی بریتانیا گمارده شده بود، رهبری مخالفت با تبدیل بخشی از فلسطین به دولت یهودی را برعهده گرفت. بریتانیا در واکنش، مفتی را تبعید کرد (او بخش بزرگی از جنگ جهانی دوم را در آلمان گذراند و به تشکیل یک لشکر مسلمان اس‌اس در بالکان یاری رساند)، مهاجرت یهودیان را محدود ساخت و نیروی پلیس خود را تقویت کرد. رهبری یهودی (یه‌شو) سیاست خویشتن‌داری و دفاعی را در پیش گرفت و بریتانیا را به دلیل سازش با خشونت عرب‌ها و عقب‌نشینی از تعهدات بیانیه بالفور سرزنش کرد. | ## بخش 2: پیشینه درگیری اسرائیل و عرب‌ها | نارضایتی از این رویکرد سبب شد برخی اعضا از هاگانا جدا شوند و ایرگون را بنیان نهند؛ گروه زیرزمینی جنگ‌جوتری که بعدها مناخم بگین رهبری آن را برعهده گرفت. کمیسیون سلطنتی تحقیق بریتانیا که به کمیسیون پیل شناخته شد در سال ۱۹۳۶ بنیاد نهاده شد. گزارش ۱۹۳۷ آن راه‌حل دوکشوری را پیشنهاد کرد که نگو، بخش بزرگی از کرانه باختری و نوار غزه را به عرب‌ها و تل‌آویو، حیفا و شمال فلسطین را به یهودیان می‌سپرد و یافا، اورشلیم و بیت‌لحم زیر نظارت بریتانیا باقی می‌ماند. دو رهبر اصلی یهودی، حییم وایزمن و داوید بن گوریون، کنگره جهانی صهیونیسم را قانع کردند که توصیه‌های پیل را به‌عنوان پایه‌ای برای گفت‌وگوهای بیشتر بپذیرد. با این‌حال عرب‌ها آن را رد کردند و خواستار توقف مهاجرت و فروش زمین به یهودیان شدند. خواسته‌های عرب‌ها بریتانیا را واداشت مهاجرت یهودیان را متوقف کند و بدین‌سان پناهندگان از گریز از هولوکاست بازداشته شدند. خشونت یهودیان علیه قیمومت بریتانیا در نیمه دوم دهه ۱۹۴۰ افزایش یافت؛ از جمله حملات ایرگون، ترور مقامات بریتانیایی توسط گروه لحی و بمب‌گذاری در هتل کینگ دیوید در ۱۹۴۶. در سال ۱۹۴۷ جمعیت فلسطین ۱٬۸۴۵٬۰۰۰ نفر گزارش شد که از ۶۰۸٬۰۰۰ یهودی و ۱٬۲۳۷٬۰۰۰ عرب و دیگران تشکیل می‌شد. جنگ ۱۹۴۸ عرب‌ها و اسرائیل (۱۹۴۸–۱۹۴۹) که اسرائیلی‌ها آن را «جنگ استقلال» و فلسطینی‌ها «النکبة» (فاجعه) می‌نامند، پس از تصویب طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین و جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت آغاز شد. به مدت چهار ماه، یه‌شو زیر فشار پیوسته حملات عربی بیشتر در حالت دفاعی بود و گاه دست به تلافی می‌زد. تا مارس ۱۹۴۸ ایالات متحده آمریکا به‌جای تقسیم فوری، درپی قیمومت موقت سازمان ملل بود. در این هنگام هر دو سوی یهودی و عربی دست به عملیات نظامی برای کنترل سرزمین‌ها زده بودند و جنگ آشکار میان دو جامعه درگرفت. نیروهای اردن، مصر، سوریه، لبنان، عراق و عربستان سعودی پس از خروج بریتانیا و اعلام موجودیت دولت اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸ به فلسطین تاختند. ایالات متحده آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی و دبیرکل سازمان ملل تریگوه لی این تهاجم را محکوم کردند؛ هرچند دولت‌های عربی از سوی تایوان و برخی اعضای دیگر سازمان ملل پشتیبانی شدند. کمیته عالی عرب گفت که در فلسطین آینده، یهودیان بیش از یک‌هفتم جمعیت نخواهند بود اما سرنوشت سایر یهودیان را روشن نساخت. جنگ با امضای توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ میان اسرائیل و همسایگانش (مصر، لبنان، اردن و سوریه) پایان یافت. بر پایه این توافقنامه‌ها، اسرائیل بر ناحیه تخصیص‌یافته به دولت یهودی به‌اضافه بیش از نیمی از ناحیه تخصیص‌یافته به دولت عربی نظارت یافت. نوار غزه زیر اشغال مصر و کرانه باختری زیر اداره اردن درآمد تا ژوئن ۱۹۶۷ که اسرائیل هر دو را در جنگ شش‌روزه تصرف کرد. سازمان امداد و کار سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی (آنروا) برای کاهش رنج آنان بنیاد نهاده شد. پس از جنگ، دولت‌های عربی بر دو خواسته اصلی پافشاری کردند که هیچ‌کدام از سوی اسرائیل پذیرفته نشد: عقب‌نشینی اسرائیل به مرزهای طرح تقسیم سازمان ملل — اسرائیل استدلال می‌کرد مرزهای تازه برآیند جنگ است و طرح سازمان ملل نیازهای دفاعی را در نظر نگرفته بود. حق بازگشت کامل آوارگان فلسطینی — اسرائیل این خواسته را نه‌تنها به دلیل خصومت آوارگان با دولت یهودی، بلکه به دلیل تغییر بنیادین سرشت یهودی دولت نپذیرفت. در دو دهه پس از جنگ ۱۹۴۸، میان ۷۰۰٬۰۰۰ تا ۹۰۰٬۰۰۰ یهودی از کشورهای عربی گریختند یا اخراج شدند. دوسوم آنان در اردوگاه‌های پناهندگان در اسرائیل جای گرفتند و بقیه به فرانسه، ایالات متحده و کشورهای غربی یا لاتین‌آمریکایی مهاجرت کردند. | ## بخش 3: پیشینه درگیری اسرائیل و عرب‌ها | اسرائیل استدلال می‌کرد که این رویداد همراه با آوارگی فلسطینیان در واقع مبادله جمعیت میان ملت‌های عربی و ملت یهودی بوده‌است. در ۱۹ سال پس از پایان قیمومت تا جنگ شش‌روزه، اردن کرانه باختری و مصر نوار غزه را در اختیار داشت. در ۱۹۵۰ اردن کرانه باختری را ضمیمه کرد اما این الحاق تنها از سوی بریتانیا به رسمیت شناخته شد. جنگ ۱۹۵۶ (بحران سوئز) جنگ سوئز ۱۹۵۶ عملیات مشترک اسرائیلی–بریتانیایی–فرانسوی بود. اسرائیل به شبه‌جزیره سینا تاخت و نیروهای بریتانیایی و فرانسوی در بندر سوئز فرود آمدند. بهانه ظاهری جداسازی طرف‌های درگیر بود؛ اما انگیزه واقعی بریتانیا و فرانسه حفاظت از منافع سرمایه‌گذاران خود در برابر تصمیم رئیس‌جمهور مصر جمال عبدالناصر برای ملی‌سازی کانال سوئز بود. اسرائیل تهاجم خود را تلاشی برای پایان دادن به حملات فدائیان علیه غیرنظامیان اسرائیلی و بازگرداندن حق کشتیرانی در تنگه تیران توجیه کرد. نیروهای مهاجم زیر فشار آمریکا و جامعه جهانی به عقب‌نشینی تن دادند و اسرائیل نیز از سینا خارج شد؛ در عوض نیروی اضطراری سازمان ملل متحد مستقر شد و تضمین‌هایی برای آزادی کشتیرانی اسرائیل فراهم آمد. دوره میان ۱۹۵۶ و ۱۹۶۷ این دوره شاهد برآمدن ناصریسم، تأسیس جمهوری متحد عربی در ۱۹۵۸ و فروپاشی آن در ۱۹۶۱، طرح‌های سوریه برای انحراف آب رود اردن، ادامه حملات فدائیان (بیشتر از سوریه و اردن) و واکنش‌های تلافی‌جویانه اسرائیل و همسویی فزاینده دولت‌های عربی با اتحاد جماهیر شوروی بود. در سال ۱۹۶۴ سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) عمدتاً از سوی آوارگان فلسطینی و بیشتر از اردن بنیاد نهاده شد. ماده ۲۴ منشور ملی فلسطین (۱۹۶۴) تصریح می‌کرد که این سازمان هیچ‌گونه حاکمیت سرزمینی بر کرانه باختری، نوار غزه یا منطقه حمه اعمال نمی‌کند. جنگ ۱۹۶۷ (جنگ شش‌روزه) زمینه‌ساز جنگ شش‌روزه گزارش نادرست سرویس اطلاعاتی شوروی به ناصر بود مبنی بر اینکه اسرائیل نیرو در مرز سوریه گرد آورده‌است. ژنرال محمد فوزی در ۱۴ مه ۱۹۶۷ به سوریه رفت و پس از بازدید یک‌روزه تأیید کرد که گزارش شوروی نادرست است و نیروی مسلح اسرائیلی در نزدیکی مرز سوریه وجود ندارد. با این‌حال ناصر در ۱۴ مه ۱۹۶۷ بسیج کامل مصر را با استناد به پیمان دفاعی مشترک با سوریه اعلام کرد. گام‌های بعدی مصر شامل استقرار ۱۰۰٬۰۰۰ سرباز در شبه‌جزیره سینا، اخراج نیروهای صلح‌بان سازمان ملل و بستن تنگه تیران در ۲۱–۲۲ مه ۱۹۶۷ بود که بنا بر تفسیری از حقوق بین‌الملل بهانه جنگ شمرده می‌شد. جنگ در ۶ ژوئن ۱۹۶۷ (۱۶ خرداد ۱۳۴۶) با حملات هوایی غافلگیرانه اسرائیل آغاز شد که کل نیروی هوایی مصر را بر روی زمین نابود کرد. با وجود درخواست اسرائیل از اردن برای خودداری از حمله، اردن به همراه سوریه اهداف اسرائیلی را گلوله‌باران کرد. پیامدهای جنگ ۱۹۶۷ تا دوران معاصر پس از جنگ شش‌روزه، اسرائیل کرانه باختری، نوار غزه، شبه‌جزیره سینا و بلندی‌های جولان را تصرف کرد. اشغال این سرزمین‌ها و آغاز شهرک‌سازی اسرائیلی، درگیری را وارد مرحله‌ای تازه کرد. جنگ فرسایشی و جنگ ۱۹۷۳ جنگ فرسایشی (۱۹۶۷–۱۹۷۰) میان مصر و اسرائیل در کنار کانال سوئز جریان داشت. در اکتبر ۱۹۷۳ (مهر ۱۳۵۲) مصر و سوریه در جنگ یوم‌کیپور (جنگ رمضان) حمله‌ای هماهنگ علیه اسرائیل آغاز کردند. این جنگ سرانجام به توافق‌های کمپ دیوید (۱۹۷۸) و پیمان صلح مصر–اسرائیل (۱۹۷۹) راه برد و سینا به مصر بازگردانده شد. پیمان‌های اسلو (۱۹۹۳) چشم‌اندازی برای خودمختاری فلسطینی گشود اما با ناکامی مذاکرات کمپ دیوید دوم (۲۰۰۰) انتفاضه دوم (انتفاضه اقصی) در سال ۲۰۰۰ آغاز شد. | ## جمع‌بندی | تحولات سده بیست‌ویکم رویدادهای مهم پس از آن شامل خروج یک‌جانبه اسرائیل از نوار غزه (۲۰۰۵)، جنگ اسرائیل و لبنان (۲۰۰۶)، محاصره نوار غزه (۲۰۰۷)، جنگ‌های غزه (۲۰۰۸–۲۰۰۹، ۲۰۱۲، ۲۰۱۴ و ۲۰۲۱) و عملیات طوفان الاقصی (۲۰۲۳) بوده‌است.