موضوع مقاله: نبرد ملاحسنلی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نبرد ملاحسنلی | مقدمه: نبرد ملاحسنلی در ۲۸ نوامبر سال ۱۵۷۸ میلادی در جریان جنگ ایران و عثمانی (۱۵۷۸–۱۵۹۰) در شهر ملاحسنلی در سواحل رودخانه آغسو در شروان رخ داد. | ## بخش 1: نبرد ملاحسنلی | در این جنگ سپاه ایران به سپهسالاری حمزه میرزا ولیعهد، ارتش خان کریمه که هم پیمان عثمانی و به فرمان عادل گرای خان بود را شکست داد و خود عادل گرای نیز در بند اسارت گرفتار آمد. پیشینه تا اواسط پاییز ۱۵۷۸، سپاه عثمانی‌ها تفلیس را اشغال کرد و شیروان را تصرف نمود. اوزدمیراوغلو عثمان پاشا با رتبه وزیر و عنوان سردار به عنوان بیلربیگ شیروان منصوب شد. مقام بیگلربیگی شیروان خطرناک بود چرا که بخش اصلی ارتش عثمانی در زمستان به ارزروم می‌رفت و وظیفه دفاع از تصرفات عثمانی در قفقاز جنوبی بر دوش بیگلربیگی شیروان بود که نیروهای اندکی داشت. برای به دست آوردن جای پایی در شیروان، عثمان پاشا بایست ارس خان روملو را که پیش از این بر این منطقه حاکم بود، را شکست می‌داد. ارس خان پیش از رسیدن ارتش عثمانی، شماخی را ترک کرد و در کرانه دیگر رود کورا منتظر ماند. برای آغاز جنگ، اقدام خان کریمه نقش یک سواره نظام مانورپذیر در ارتش عثمانی را ایفا نمود. صفویان نیز از این امر آگاه بودند، بنابراین، لشکری متشکل از ۱۲ هزار سوار برای مقابله با تاتارها اعزام کردند که در رأس آن، ظاهراً پسر شاه محمد خدابنده، حمزه میرزا (به گفته پچوی طفل بود و به گفته رحیم‌زاده ۸ ساله بود) قرار داشت. عثمان پاشا قصد داشت همزمان از دو سوی به ارس خان حمله‌ور شود، اما به‌طور غیرمنتظره‌ای پیش از رسیدن تاتارها، ابتدا حمله کرد و شهر را محاصره کرد. ارس خان از نزدیک شدن ارتش اصلی به همراه حمزه میرزا و مادرش مهد علیا آگاه بود، و عجله نمود. امرای شروان نیز از خشم شاه در اثر عقب‌نشینی از شروان بدون هیچ جنگی در بیم بودند. | ## بخش 2: نبرد ملاحسنلی | صبح روز سوم، برادر خان کریمه، عادل گرای، در رأس ۱۵ هزار سوار تاتار، به یاری عثمانی‌ها آمد و این امر نتیجه نبرد را تعیین کرد و صفویان شکست خوردند. حمله به اردوگاه ارس خان عثمان پاشا به تاتارها پاداش داد و برایشان ضیافتی سه روزه ترتیب داد، اما این پاداش برای عادل کافی به نظر نرسید، یا اینکه او شاید از غارت و تاراج بدش نمی‌آمد. عادل گرای و آرشا پیاله بیگ که توسط سنجاق بیگ منصوب شده بودند، تصمیم گرفتند به اردوگاه ارس خان حمله کنند. حمزه میرزا که از بازماندگان نبرد و قزلباش‌های فراری شنیده بود که لشکر تاتار به سوی اردوگاه در حرکت است، به امرا دستور داد تا به سمت اردوگاه بشتابند، از آن محافظت کنند و در امتداد رودخانه گشت‌زنی‌هایی ترتیب دهند. امیران تالشی از پلی (که تحت تأثیر ارس و کورا بود) برای عبور سربازان قزلباش که از شماخی عقب‌نشینی می‌کردند، محافظت می‌کردند. امیران بلافاصله پل را مسدود کردند، اما سواران تاتار به درون آب هجوم آوردند، از رودخانه عبور کردند و درگیر شدند. در این زمان، امیران صفوی آگاه شدند که دسته دیگری از منطقهٔ تحت حفاظت در جای دیگری عبور کرده و از پشت به آنها حمله کرده‌اند. همه مورخان خاطرنشان کردند که تاتارها ناگهان به اردوگاه حمله کردند و تعداد زیادی غنائم را به تاراج گرفتند. «خزانه آرش خان، ۷۰ تن از دختران و همسران زیبایش و حدود ۵۰ نفر از صیغه‌های زیبایش به غنیمت گرفته شد و پسر خردسالش نیز به اسارت درآمد.» معاصران این وقایع (ابراهیم رحیمی‌زاده، مصطفی علی گلی‌بولولو و دال محمد آصفی) این حمله و غارت را محکوم کردند زیرا در ماه رمضان رخ داده بودند. پچوی استدلال کرد که تاتارها به ابتکار خود به اردوگاه حمله نکردند؛ این مورخ اظهار داشت که عثمان پاشا تاتارها را برای نابودی اردوگاه ارس خان فرستاد. میرزا سلمان در ۲۶ نوامبر ۱۵۷۸ از کورا عبور کرد، به شماخی نزدیک شد و شهر را به مدت سه روز در حصار گرفت. | ## بخش 3: نبرد ملاحسنلی | عثمان پاشا نامه‌ای به عادل گرای فرستاد و از او خواست که غنایم را رها کند و به شماخی بیاید، اما نامه‌اش ضبط شد و میرزا سلمان تصمیم گرفت به سراغ تاتارها برود. میرزا سلمان با باقی گذاشتن بخشی از لشکر برای ادامه محاصره، ارتشی ۲۰۰۰۰ نفری را به همراه امیرانی از جمله محمد خان ترکمان، محمد خان استاجلو، نوه دورمیش خان شاملو، شرف الدین تکلو، امامقلی خان قاجار و دیگران، به مقابله با تاتارها شتافت. عادل گیرای به شماخی نقل مکان کرد و در ۲۸ نوامبر ۱۵۷۸، در نزدیکی رودخانه آغسو، در ملاحسنلی، خود را در نبرد با میرزا سلمان یافت. به گفته اروج بیک و شرف خان، میرزا سلمان به عادل گرای حمله کرد، درحالی که عادل گرای در انتخاب محل اردوگاه بی‌احتیاطی کرده و نگهبانانی نگذاشته بود. ارتش تاتار پراکنده شد، زیرا هر کدام به دنبال حفاظت از غنایم خود بودند و از آن محافظت می‌کردند، و برای عادل گیرای فقط حدود ۲۰۰۰ نگهبان باقی مانده بود. شاهزاده تاتار بی‌خیال سرگرم خوشگذرانی شد و به گفته رحیمی‌زاده «زیبایی اسیرانش او را کور کرده بود»، بنابراین نتوانست در نبردی که آغاز شده بود، مقابله‌ای ترتیب دهد. اولین کسانی که به تاتارها حمله کردند، نیروهای حرفه ای ارتش صفوی به فرماندهی حمزه خان استاجلو بودند. به گفته اسکندر بیگ منشی و شرف خان، تاتارها شجاعانه مقاومت کردند، نبرد تمام روز ادامه یافت، در حالی که به گفته اروج بیک: صفویان به سرعت دست بکار شدند و وقتی تاتارها به خود آمدند دریافتند که بیش از نیمی از آنها کشته شده بودند و عادل گرای اسیر شده بود. به گفته ابراهیم پچوی: «باران بی‌پایانی که از آسمان می‌بارید، به آنها فرصت عمل با دست و پایشان را نمی‌داد و توده‌های دشمن از هر طرف آنها را محاصره کرده بودند.» مورخان، تکبر و بی‌دقتی را دلیل شکست تاتارها می‌دانند. شِکَعت‌نامه (۱۵۹۸) به گفته ابراهیم رحیمی زاده، خود عادل گرای «چون شیری خشمگین به میدان نبرد شتافت». سرباز صفوی به نام بابا خلیفه دانکارالو، سپهسالار تاتار را با نیزه از اسبش فروفکند و می‌خواست او را بکشد اما عادل گرای نام خود را گفت، پس دستگیر شد. | ## جمع‌بندی | تقریباً هر آنچه تاتارها در اردوگاه ارس خان تاراج کردند، در نهایت به دست فاتحان ملاحسنلی افتاد.