موضوع مقاله: حمزه میرزا حشمت‌الدوله | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حمزه میرزا حشمت‌الدوله | مقدمه: حمزه میرزا حشمت‌الدوله (درگذشتهٔ ۱۸۸۰) شاهزاده قاجار، والی و افسر نظامی ایران در سده نوزدهم بود. | ## بخش 1: حمزه میرزا حشمت‌الدوله | او فرزند ولیعهد عباس میرزا بود و در طول زندگی خود مناصب گوناگون حکومتی بر عهده داشت. پیشینه و آغاز کار حمزه میرزا از شاهزادگان دودمان قاجار و بیست‌ویکمین پسر عباس میرزا بود؛ عباس میرزا تا هنگام مرگش در سال ۱۸۳۲ میلادی ولیعهد ایران به‌شمار می‌رفت. حمزه میرزا در جنگ هرات (۱۸۳۷–۱۸۳۸) شرکت داشت؛ جنگی که به سبب سرپیچی کامران میرزا درانی، حاکم هرات، درگرفت. به پاس خدماتش، در سال ۱۸۳۹ برادرش محمدشاه حکومت قزوین را به وی سپرد، اما اندکی بعد به دلیل سوءرفتار از این مقام برکنار شد. در سال ۱۸۴۷، حمزه میرزا به حکومت خراسان منصوب شد تا شورش شورش حسن خان سالار از طایفه دولو را سرکوب کند. در اوت همان سال، او توانست حسن‌خان سالار را در نزدیکی بسطام شکست دهد و وی را به عقب‌نشینی به سوی ترکمن‌های آخال وادارد. اما رفتار ناپسند سپاهیان حمزه میرزا در مشهد و پیرامون آن در پاییز ۱۸۴۸ موجب آشوب شد و زمینه را برای قدرت‌گیری دوباره سالار فراهم آورد. در غیاب کوتاه‌مدت او، برادر سالار، میرزا محمدخان بیگلربیگی، با بزرگان محلی هم‌پیمان شد. وی در ۲۵ اوت ۱۸۴۸ آشکارا سر به شورش برداشت و متولی‌باشی، حاجی میرزا عبدالله خویی، و داروغه، ابراهیم سلطان، را به قتل رساند. برخی از علمای مشهد نیز با استناد به رفتار ناشایست سپاه حمزه میرزا علیه او اعلام جهاد کردند. پس از آنکه حسن‌خان سالار از اوضاع مشهد آگاه شد، با دو هزار جنگجوی ترکمن به سوی شهر حرکت کرد. | ## بخش 2: حمزه میرزا حشمت‌الدوله | با انتشار خبر مرگ محمدشاه در ۴ سپتامبر ۱۸۴۸ و جلوس پسرش ناصرالدین‌شاه، موقعیت حمزه میرزا وخیم‌تر شد. یارمحمدخان الکوزایی، وزیر هرات، به ظاهر برای کمک به سالار به مشهد آمد، اما در عمل به حمزه میرزا کمک کرد. پس از نابود کردن تمامی سلاح‌های سنگین و به آتش کشیدن استحکامات دفاعی، حمزه میرزا بنا بر پیشنهاد یارمحمدخان، به سبب اوضاع مشهد، پذیرفت که زمستان را در غوریان بگذراند. در همین زمان، سالار قلمرو خود را گسترش داد، اما سرانجام در بهار ۱۸۵۰ به دست سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه، برادر تنی حمزه میرزا، شکست خورد و کشته شد. به آنان خبر رسید که میان طوایف حاجی‌خواجه‌لو و دمرچلو (هر دو از شاخهٔ شاهسون در مشگین‌شهر) درگیری‌ای روی داده که به کشته‌شدن شمار زیادی انجامیده است. از این‌رو به سوی ناحیهٔ اردبیل حرکت کردند و به چند تن از سران شاهسون و قره‌داغی نامه نوشتند و فرمان دادند که سپاهی گرد آورند و حاجی‌خواجه‌لو را سرکوب کنند؛ که ظاهراً این اقدام با موفقیت پایان یافت. پس از رسیدن به تبریز، حمزه میرزا و عباسقلی‌خان دستور دادند اشراف قره‌داغ برخی از سران شاهسون را دستگیر کنند و برای انتقال آنان به تبریز پانصد سوار تعیین کردند. در سال ۱۸۵۰، به فرمان صدراعظم امیرکبیر، حمزه میرزا مأمور شد باب را در چهریق دستگیر کرده و به سبب آشوب‌هایی که پیروان او در سراسر کشور برپا کرده بودند، در تبریز اعدام کند. حمزه میرزا از اجرای حکم اعدام باب اکراه داشت، زیرا بر این باور بود که کشتن یک سید نادرست است، و همچنین ناخشنود بود که امیرکبیر چنین مأموریتی به او سپرده، چرا که انتظار داشت وظایفی بیشتر درخور جنگ و فتوحات به او واگذار شود. در تابستان ۱۸۵۱، حمزه میرزا دستور یافت به اردبیل و مشکین‌شهر برود تا مانع از آن شود که طوایف شاهسون در بخش روسیِ دشت مغان—که چراگاه زمستانی سنتی آنان به‌شمار می‌رفت—زمستان‌گذرانی کنند. در مشکین‌شهر، حمزه میرزا سران اصلی طوایف شاهسون را فراخواند و وانمود کرد که قصد دارد دربارهٔ امور مربوط به رفاه و بهبود وضع قبایل با آنان گفت‌وگو کند. | ## بخش 3: حمزه میرزا حشمت‌الدوله | اما به محض آنکه آنان در اردوگاه او گرد آمدند، دستگیر، در زنجیر بسته و به زندان تبریز فرستاده شدند. سران اسیرشده عبارت بودند از: فرضی‌خان (که به احتمال همان فرضی‌خانی است که پیش‌تر از سوی حمزه میرزا برکنار شده بود)، اسکندرخان، سلیم‌خان، روشن‌خان، قاسم‌خان شکی، شاه‌پلنگ، شاه‌مار و ملامؤمن. نماینده و کنسول‌کل بریتانیا در تبریز، ریچارد استیونز، پیشنهاد داد که تنها سلیم‌خان و دو برادر، شاه‌پلنگ و شاه‌مار، در زندان نگاه داشته شوند؛ در حالی‌که حمزه میرزا پیشنهاد کرده بود تمامی سران شاهسون برای حفظ امنیت مرزها در زندان نگاه داشته شوند. در نهایت، فرضی‌خان آزاد شد و دوباره به ریاست مشکین‌شهر بازگردانده شد، اما سرنوشت دیگر زندانیان همچنان نامعلوم ماند. سپس بار دیگر به تهران احضار شد و در سال ۱۸۵۹ دوباره به حکومت خراسان منصوب گردید. او در نبردی که در پی آمد، متحمل تلفات سنگینی شد و به دلیل کمبود تدارکات ناچار به عقب‌نشینی گردید. حمزه میرزا به تهران فراخوانده شد و ناصرالدین‌شاه او را از عناوین، مناصب و امتیازاتش محروم ساخت. حمزه‌میرزا پس از آنکه از مقام‌ها و امتیازاتش برکنار شده بود، با پیشکش کردن هدایا به ناصرالدین‌شاه توانست دوباره موقعیت سیاسی به دست آورد و در سال ۱۸۶۲ به عنوان والی یزد منصوب شود. در سال ۱۸۶۸/۶۹ به عنوان نخستین وزیر جنگ منصوب گردید و لقب «امیرجنگ» به او داده شد. در ۱۸۷۱، ناصرالدین‌شاه او و چند تن از افسران بلندپایه را به شهر تفلیس فرستاد تا از الکساندر دوم، امپراتور روسیه (حکومت: ۱۸۵۵–۱۸۸۱) استقبال کنند. | ## جمع‌بندی | در سال ۱۸۷۲/۷۳، حمزه میرزا بار دیگر به حکومت خراسان و لرستان منصوب شد و تا ۱۸۷۵/۷۶ در این مقام باقی ماند، تا آنکه برادر بزرگ‌ترش، بهرام میرزا، جانشین او شد.