موضوع مقاله: حرم‌سرای قاجار | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حرم‌سرای قاجار | مقدمه: حرمسرای قاجار به‌عنوان یکی از نهادهای مهم اجتماعی و سیاسی در دوران سلطنت قاجاریه، نقش قابل توجهی در زندگی دربار و سیاست ایران ایفا می‌کرد. | ## بخش 1: حرم‌سرای قاجار | این حرمسرا شامل هزاران زن، کنیز و خدمه بود که در آن سلسله‌مراتب دقیقی بر اساس رتبه اجتماعی و خانوادگی وجود داشت. بالاترین مقام در حرمسرای قاجار مادر شاه، معروف به «مهد علیا»، بود که مسئولیت‌های زیادی از جمله نگهداری از جواهرات سلطنتی و اداره امور مالی حرمسرا را بر عهده داشت. در این حرمسرا، شاهان قاجار علاوه برداشتن همسران دائمی، تعدادی همسر موقت یا کنیز داشتند که در سیاست‌های داخلی نیز تأثیرگذار بودند. این زنان نقش‌های مختلفی از جمله مشاوره به شاه، حفظ قدرت خانواده‌های خود، و گاهی حتی دخالت در تصمیمات سیاسی داشتند. زنان حرمسرا همچنین فعالیت‌های فرهنگی و دینی انجام می‌دادند و با برگزاری مراسم مذهبی مانند عزاداری‌های محرم و تربیت فرزندان شاه، تأثیر زیادی در زندگی اجتماعی و مذهبی جامعه داشتند. سلسله‌مراتب و سازماندهی مادر شاه مطابق رسوم حرم‌های مسلمان، بالاترین جایگاه در سلسله‌مراتب حرم به مادر پادشاه تعلق داشت که در ایران قاجاری عنوان مهد علیا (گهواره والا) را داشت. او وظایف و امتیازات متعددی داشت، از جمله حفاظت از اشیای گران‌بهای حرم، به‌ویژه جواهرات، که با کمک منشی‌های زن آن‌ها را مدیریت می‌کرد. یکی دیگر از ویژگی‌های حرم قاجاری این بود که شاه دو نوع ازدواج را با زنان حرم انجام می‌داد: ازدواج موقت که معمولاً با کنیزان صورت می‌گرفت و عقدی که به معنای ارتقا و موقعیت دائمی برای زن بود. | ## بخش 2: حرم‌سرای قاجار | همسران و کنیزان فتحعلی‌شاه از حرم‌سرای خاندان‌های مغلوب زندیه و افشاریه، همچنین از اسیران جنگ‌های گرجستان و ارمنستان، بازارهای برده‌فروشی (نگاه کنید به تجارت بردگان چرکس) و هدایایی از استان‌های مختلف به شاه آورده می‌شدند. Alexander Powell در سال ۱۹۱۲ تجارت برده به حرمسراهای مغرب‌عربی شمال آفریقا را توصیف کرد و گفت زمانی که یک مرد مسلمان ثروتمند قصد داشت حرمسرای خود را گسترش دهد: با این حال، تجارت برده‌گان چرکسی تنها به فروش برده‌های زن محدود نمی‌شد. کارکنان حرم هر همسر دارای کنیزان سفید و سیاه (زن یا خواجه) بود که تعداد آن‌ها بسته به موقعیت همسر متفاوت بود. در حرم‌سرا مقامات زن متعددی فعالیت داشتند: برخی مسئول قهوه‌خانه سلطنتی داخل حرم بودند، گروهی از زنان محافظ تحت فرماندهی مسئولان زن از خواب شبانه شاه محافظت می‌کردند، و گروهی از استادان (مربیان) بر گروهی از رقاصان و نوازندگان زن نظارت داشتند که برای سرگرمی حرم فعالیت می‌کردند و همراه با خدمه خود در مجموعه‌ای جداگانه اسکان داده شده بودند. پسران برده زیر سن بلوغ (حرم‌سرا) به‌عنوان خدمه و همراهان بازی در حرم خدمت می‌کردند. زنان حرم مسئول کلیه امور داخلی حرم بودند، اما ارتباط حرم با سایر بخش‌های کاخ (بیرونی) تنها از طریق خواجه‌ها صورت می‌گرفت. علاوه بر این، دیدار بستگان، پزشکان و خیاطان از جمله معدود راه‌های ارتباط زنان با دنیای خارج بود، چرا که خروج آن‌ها از حرم تنها با اجازه ویژه امکان‌پذیر بود. حرم‌سرا به‌عنوان یک نهاد اجتماعی و سیاسی زنان حرم‌سرا سرگرمی‌های روزانه‌ای همچون موسیقی، رقص، نمایش‌های نمایشی و بازی‌ها داشتند. | ## بخش 3: حرم‌سرای قاجار | آن‌ها در زمینه‌های هنر، خوشنویسی و شعر آموزش می‌دیدند و با نواختن موسیقی، رقصیدن، خواندن آواز، قرائت اشعار و نقل داستان‌ها خود و شاه را سرگرم می‌کردند. حرم‌سرا دارای تئاتر اختصاصی خود بود که در آن نمایش‌های تعزیه اجرا می‌شد و یکی از همسران شاه مسئول نگهداری از تمامی ملزومات آن بود. درون حرم، زنان وظایف مذهبی‌ای همچون روضه‌خوانی (بزرگداشت شهادت امام حسین در کربلا) را انجام می‌دادند؛ در روز عاشورا بر منبر وعظ می‌کردند و مراسم سینه‌زنی را هدایت می‌کردند. پیش از آنکه ناصرالدین‌شاه (حک: ۱۸۴۸–۱۸۹۶) نظم مشخصی برای جانشینی سلطنت برقرار کند، حرم‌سرا محل رقابت شدید میان مادران مدعیان تاج‌وتخت بود که می‌کوشیدند فرزندان خود را به ولیعهدی برسانند و درعین‌حال امتیازات مادی، مقام‌های بالاتر برای خانواده خود و تقدم برای فرزندانشان کسب کنند. همچنین، همسر محبوب ناصرالدین‌شاه، انیس‌الدوله، در برکناری میرزا حسین‌خان سپهسالار از مقام صدراعظمی در سال ۱۸۷۳ نقش داشت. ازاین‌رو، سیاستمداران ایرانی و دیپلمات‌های خارجی برای کسب نفوذ در دربار، به دنبال حمایت از درون حرم سلطنتی بودند. آخرین پادشاه قاجار که دارای حرم‌سرایی بزرگ و سازمان‌یافته به شیوه سنتی بود، ناصرالدین‌شاه (حک: ۱۸۴۸–۱۸۹۶) بود. | ## جمع‌بندی | پس از او، حرم سلطنتی رو به کاهش گذاشت و محمدعلی‌شاه (حک: ۱۹۰۷–۱۹۰۹) تنها یک همسر داشت که ازدواج او با دختر عمویش، ملکه جهان، بود.