موضوع مقاله: توجیه (الهیات) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # توجیه (الهیات) | مقدمه: در الهیات مسیحی، توجیه (یا پارساشمردگی) رویداد یا فرآیندی است که به موجب آن، گناهکاران در پیشگاه خداوند، عادل و دارای درستی اخلاقی ساخته یا اعلام می‌شوند. | ## بخش 1: توجیه (الهیات) | در قرن بیست و یکم، اکنون توافق نظر قابل‌توجهی دربارهٔ توجیه میان بیشتر فرقه‌های مسیحی وجود دارد. مسائل مرکزی مورد اختلاف حول ماهیت یا سازوکار عدالتی چرخیده است که از سوی خدا در زمان توجیه انسان‌ها به آن‌ها عطا می‌شود: آیا این صرفاً یک حکم شبه‌قانونی از «عدالت انتسابی» (Imputed righteousness) است که در آن فرد تغییر نمی‌کند یا تغییر او تنها متعاقباً رخ می‌دهد (دیدگاه وابسته به پروتستانتیسم)، یا یک فرایند تحول‌آفرین و پویا است که در آن نیکی خدا «افاضه» (Infused righteousness) می‌شود، یا یک انرژی اخلاقی و روحانی است که در درون انسان‌ها عمل می‌کند (دیدگاه وابسته به آناباپتیست‌ها)، یا هر دو حالت انتسابی و افاضه‌ای است (دیدگاه وابسته به کلیسای کاتولیک)، یا اینکه بهتر است با مفاهیمی همچون «پیوسته» (به تعبیر جان هنری نیومن) یا «مشهور/محسوب» (به تعبیر دسیدریوس اراسموس) بیان شود؟ نگاه اجمالی آموزه کاتولیک و ارتدکس به‌طور مشخص به عدالت «افاضه‌ای» علاقه‌مند بوده‌اند، یعنی خدا فیض را به روح فرد «می‌بارد» یا به مرور زمان او را بیشتر و بیشتر از فیض خود «پر می‌کند»؛ ایمان — که از طریق محبت و اعمال نیک آشکار می‌شود — گناهکاران را توجیه می‌کند (fides caritate formata) و تمرکز کمتری بر عدالت «انتسابی» وجود دارد. به‌طور کلی، کاتولیک‌ها از توجیه — که به عقیده آن‌ها در ابتدا در غسل تعمید، مشارکت در هفت‌آیین‌ها و فیض حاصل از همکاری با قانون الهی (تقدیس) رخ می‌دهد — به عنوان یک کل ارگانیک سخن گفته‌اند: یک عمل مصالحه که در نهایت در نیل به جلال (Glorification) به کمال می‌رسد. الهیات ارتدکس نیز به‌طور مشابه تعلیم می‌دهد که «نجات با فیض و در پاسخ به ایمان انجام می‌شود. اما آن ایمان نمی‌تواند منفعل باشد؛ بلکه باید خود را با سیر کردن، پوشاندن، ملاقات و به گونه‌ای دیگر مراقبت کردن از «کوچک‌ترین» برادران عیسی (متی ۲۵) نشان دهد.» در بحث تقدیس، یک تأکید مشخص در مسیحیت بیزانس بر روی الگووارهٔ خدایی‌شدن (Theosis) وجود دارد. در سنت‌های مذهبی لوتری و کالوینیسم، این عدالت به عنوان عدالت «انتسابی» به افراد ذاتاً بی‌خدا، از طریق فیض و به واسطهٔ ایمان به تصلیب عیسی و رستاخیز مسیح تصویر می‌شود. سنت‌های اصلاح‌شده (Reformed)، لوتری و انگلیکان تأکید می‌کنند که «رعایت قانون اخلاقی نه به عنوان یک پیش‌نیاز برای دستیابی به توجیه ضروری است و نه به عنوان ابزاری برای حفظ آن.» بنابراین، عدالتی از جانب خدا به عنوان پاداش به حساب شخص گناهکار و صرفاً از طریق ایمانِ تنها (Sola fide)، جدای از اعمال، و بر پایهٔ انحصاری «خون مسیح» واریز می‌شود. آن‌ها بر این باور بودند که توجیه نمی‌تواند صرفاً یک اعلان قانونی باشد، بلکه باید با تحول درونی و پیروی عملی از فرامین عیسی مسیح همراه شود. | ## بخش 2: توجیه (الهیات) | این واژگان در بستر کتاب مقدس معنایی فراتر از مفاهیم حقوقی صرف دارند و به وفاداری خدا به عهد خویش و برقراری روابط درست میان خدا و انسان اشاره می‌کنند. پیشینه کتاب‌مقدسی آموزه توجیه به‌طور عمده بر پایه نوشته‌ها و رسائل پولس رسول، به‌ویژه نامه به رومیان و نامه به غلاطیان استوار است. پولس در این نامه‌ها استدلال می‌کند که انسان‌ها از طریق انجام «اعمال شریعت» (works of the law) عادل شمرده نمی‌شوند، بلکه توجیه صرفاً هدیه‌ای رایگان از سوی فیض الهی است که از راه ایمان به عیسی مسیح دریافت می‌شود. او در نامه به رومیان (۳:۲۴–۲۸) می‌نویسد: «و به فیض او و به‌واسطهٔ فدیه‌ای که در مسیح عیسی است، به‌رایگان عادل شمرده می‌شوند… زیرا بر این باوریم که انسان جدای از اعمال شریعت، تنها بر اثر ایمان عادل شمرده می‌شود.» در مقابل، نامه یعقوب (۲:۲۴) تأکید می‌کند که «انسان با اعمال عادل شمرده می‌شود و نه تنها با ایمان». تبیین و هماهنگ‌سازی میان این دو رویکرد ظاهراً متفاوت پولس و یعقوب، یکی از چالش‌ها و موضوعات اصلی در تاریخ الهیات مسیحی بوده است. مفاهیم کلیدی و گسست‌های الهیاتی عدالت انتسابی در برابر عدالت افاضه‌ای یکی از خطوط گسل اصلی در دوران اصلاحات پروتستانی، نحوه درک ماهیت عدالتی بود که خدا به انسان عطا می‌کند: عدالت انتسابی (Imputed Righteousness): الهیات پروتستان (لوتری و کالوینیستی) استدلال می‌کند که عدالت مسیح در بستر یک حکم قانونی، به حساب گناهکار واریز یا «انتساب» می‌شود. این فیض، انسان را در عمل تغییر می‌دهد و او را در درگاه خدا واقعاً عادل «می‌سازد». رابطه توجیه و تقدیس در سنن پروتستان، توجیه (اعلان قانونی بی‌گناهی) کاملاً از تقدیس (فرایند رشد تدریجی در پاکدامنی و اخلاق) جداست. توجیه یک‌بار برای همیشه رخ می‌دهد، در حالی که تقدیس در طول زندگی مؤمن ادامه دارد. | ## بخش 3: توجیه (الهیات) | توجیه با غسل تعمید آغاز می‌شود و از طریق مشارکت در هفت‌آیین‌ها و انجام اعمال نیک رشد می‌یابد. سیر تاریخی آموزه توجیه دوره پدران کلیسا در دوران اولیه مسیحیت (پدران کلیسا)، بحث دربارهٔ توجیه به اندازه قرن شانزدهم سیستماتیک نبود. نویسندگانی مانند کلمنت رم و ایگناتیوس انطاکی بر اهمیت ایمان و اطاعت تأکید داشتند. الهیات قرون وسطی و شورای ترنت در قرون وسطی، سیستم توبه و کسب استحقاق (Merit) گسترش یافت. با ظهور مارتین لوتر و اعتراض او به فروش امرزش‌نامه‌ها، کلیسای کاتولیک در شورای ترنت (۱۵۴۷) موضع رسمی خود را اعلام کرد. این شورا اعلام کرد که ایمان برای توجیه لازم است، اما ایمانی که با محبت و اعمال نیک همراه نباشد، مرده است و نمی‌تواند انسان را به نجات نهایی برساند. تحولات معاصر و اجماع قرن بیست و یکم بیانیه مشترک دربارهٔ آموزه توجیه (۱۹۹۹) در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیست و یکم، گام‌های بزرگی برای حل اختلافات تاریخی برداشته شد. | ## جمع‌بندی | این بیانیه تأکید می‌کند که: «ما به‌طور مشترک اعتراف می‌کنیم که نجات انسان صرفاً از راه فیض و از طریق ایمان به کار نجات‌بخش مسیح انجام می‌شود، و نه بر پایه استحقاق یا اعمال خود انسان.» این سند نشان داد که تفاوت‌های گذشته در لغات و تأکیدها، دیگر نباید مایه جدایی و تکفیر متقابل میان این دو کلیسا باشد.