موضوع مقاله: دواداتا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دواداتا | مقدمه: دواداتا (به انگلیسی: Devadatta) راهبی در سنت بودایی و از خویشاوندان گوتاما بودا بود که در بیشتر روایت‌های بودایی به عنوان پسرعمو و باجناغ او شناخته می‌شود. | ## بخش 1: دواداتا | در سنت ترواده، دواداتا عموماً نمونهٔ راهب جاه‌طلب و تفرقه‌افکن دانسته می‌شود که در پی جانشینی بودا برآمد و سپس به سبب کردار خود فرجامی شوم یافت. با این همه، در پاره‌ای از متون مهایانه و نیز در پژوهش‌های نوین، تصویر او یکسره یکنواخت نیست و برخی نویسندگان بر آن‌اند که گزارش‌های خصمانهٔ بعدی، سیمای تاریخی او را تیره‌تر کرده‌اند. بر پایهٔ پژوهش‌های جدید، هسته‌ای تاریخی در پسِ افسانه‌های مربوط به دواداتا وجود داشته‌است: او احتمالاً راهبی برجسته بود که بر سر شیوهٔ زندگی زاهدانه‌تر و نیز مسئلهٔ رهبری جامعهٔ رهبانی با بودا و پیروان او اختلاف پیدا کرد. از همین رو، دواداتا در تاریخ بودیسم هم به عنوان چهره‌ای نکوهیده در ادبیات سنتی و هم به عنوان موضوعی مهم در تاریخ‌نگاری انتقادی بودایی بررسی شده‌است. خاستگاه و خویشاوندی بر پایهٔ سنت‌های بودایی، دواداتا از تبار شاکیه‌ها و از خویشاوندان گوتاما بودا بود. در شماری از این روایات، آننده برادر او و یاسودهارا خواهر او دانسته شده‌است و بدین‌سان دواداتا نه فقط پسرعموی بودا، بلکه باجناغ او نیز به‌شمار می‌آید. پژوهشگران جدید گزارش‌هایی را که پذیرش او در سانگها را از آغاز ناخواسته یا با مخالفت بودا نشان می‌دهند، بیشتر بازسازی‌های متأخر و جانبدارانه دانسته‌اند. همان منبع می‌گوید او برای کسب حرمت و جایگاه، به آجاتاشترو، شاهزاده و وارث بلافصل پادشاهی مگادا، نزدیک شد و با نمایش نیروی خارق‌العاده او را به خود جلب کرد. در پی این پیوند، آجاتاشترو هدایای فراوانی برای او و یارانش فرستاد و همین پشتیبانی، در روایت سنتی، آغاز فزونی گرفتن جاه‌طلبی او دانسته شده‌است. کوشش برای جانشینی بودا به گزارش متون ترواده، دواداتا از بودا خواست که به سبب سالخوردگی ادارهٔ سانگها را به او واگذارد، اما بودا این درخواست را تند و آشکار رد کرد و اعلام کرد که دواداتا دیگر نمی‌تواند از جانب او سخن بگوید. در این روایت، همین نکوهشِ علنی نقطهٔ آشکار شدن دشمنی دواداتا با بودا شمرده می‌شود. روایت‌های سوءقصد روایت سنتی ترواده چند اقدام دواداتا برای آسیب رساندن به بودا را بازمی‌گوید. نخست گفته می‌شود او آجاتاشترو را به کشتن پدرش، بیمبیسارا، برانگیخت تا با پشتیبانی پادشاه تازه به هدف خود برسد. سپس از نقشه‌ای سخن می‌رود که در آن چند مزدور برای کشتن بودا گماشته شدند، اما چون به بودا نزدیک شدند از انجام مأموریت بازماندند و به او گرویدند. | ## بخش 2: دواداتا | در روایتی دیگر، دواداتا خود سنگی بزرگ از بلندی به سوی بودا افکند و فقط خرده‌سنگی پای بودا را زخمی کرد. از مشهورترین بخش‌های این چرخهٔ روایی، داستان فیل نالاگیری است که دواداتا او را به مستی کشاند و به سوی بودا رها کرد، اما بودا با آرامش و مهربانی او را رام کرد. جدایی در سانگها طبق متون دینی پالی، دواداتا پیشنهاد کرد که راهبان در همهٔ عمر خود در جنگل زندگی کنند، تنها از گدایی خوراک به دست آورند، فقط جامه‌های کهنه بپوشند، همواره زیر درخت بخوابند و از خوردن ماهی و گوشت یکسره پرهیز کنند. پس از این اختلاف، دواداتا با یاری چند راهب دیگر، آیین قرائت پاتیموکها را جداگانه برگزار کرد و گروهی از راهبان، که در برخی روایت‌ها شمار آنان ۵۰۰ تن آمده‌است، با او همراه شدند. سپس شاری‌پوترا و مودگالیایانا به نزد آنان رفتند و بیشتر راهبان جوان را به سانگه اصلی بازگرداندند. در برخی روایت‌های متأخر، خواب رفتن دواداتا در لحظهٔ تعیین‌کننده به عنوان عنصری تمسخرآمیز به داستان افزوده شده‌است. مرگ و فرجام در سنت ترواده، دواداتا پس از بیماری و پشیمانی، در راه دیدار دوباره با بودا بود که زمین او را فروبرد و به ناراکا (بودیسم) یا دوزخ افکند. در بسیاری از روایت‌ها، جایگاه او «اَویچی» دانسته می‌شود که سخت‌ترین دوزخ در کیهان‌شناسی بودایی است. بازتاب در مهایانه و دیگر متون سوره نیلوفر در فصل دوازدهم سوره نیلوفر، دواداتا نه فقط دشمن بودا نیست، بلکه در یکی از زندگی‌های پیشین، آموزگار مقدس او معرفی می‌شود و بودا تصریح می‌کند که به سبب راهنمایی او در مسیر کمال‌یابی‌ها و روشنیدگی پیش رفته‌است. در همین فصل، برای دواداتا نیز بوداشدن در آینده پیش‌بینی می‌شود و همین نکته سبب شده‌است که این بخش از متن مهایانه نمونه‌ای برجسته برای امکان رستگاری حتی «بدکاران» دانسته شود. میلینداپنه و زندگی‌های پیشین در میلینداپنه، گفت‌وگویی میان ناگاسنا و مناندر یکم نقل شده‌است که در آن از زندگی‌های پیشین گوتاما بودا و دواداتا سخن می‌رود. در این متن، ناگاسنا توضیح می‌دهد که دواداتا در همهٔ تولدهای پیشین شریر نبود و در برخی زندگی‌ها بهره‌ای از کردار نیک اندوخته بود؛ از همین رو، گاه در رقابت با بودا دست بالا را می‌یافت. دیگر متون در «آمیتایوردیانه سوترا»، دواداتا باز کسی است که آجاتاشترو را به قتل پدرش برمی‌انگیزد و همین کردار، بنابر این سنت، مانعی بر سر رسیدن او به نخستین مرتبهٔ قدسی می‌شود. همچنین در گزارشی که به فاکسیان منسوب است، روایتی متفاوت آمده که در آن دواداتا می‌کوشد با ناخن‌های زهرآلود به بودا آسیب برساند، اما خود گرفتار زهر می‌شود و سرانجام به دوزخ فرومی‌رود. | ## بخش 3: دواداتا | ارزیابی پژوهشی مسئلهٔ تاریخی بودن روایت‌ها پژوهش‌های جدید در بوداشناسی غالباً بر این نظرند که بخش بزرگی از گزارش‌های رایج دربارهٔ دواداتا جنبهٔ افسانه‌ای و جدلی دارد. به نوشتهٔ بیسوادب موکرجی، ناسازگاری‌های زمانی و روایی در نسخه‌های گوناگون داستان، این گمان را نیرومند می‌کند که مخالفان دواداتا در دوره‌های بعدی برای بدنام کردن او عناصر تازه‌ای به روایت افزوده‌اند. از همین دیدگاه، داستان‌های سوءقصد به جان بودا و بسیاری از جزئیات مربوط به شکست کامل جنبش او، بازتاب ادبیات فرقه‌ای بعدی دانسته می‌شود. با این همه، بیشتر پژوهشگران وجود هسته‌ای تاریخی را می‌پذیرند: دواداتا راهبی بانفوذ بود، خواهان سخت‌گیری بیشتر در شیوهٔ زندگی رهبانی بود، با این نظر بودا که «راه میانه» را بر ریاضت افراطی برتری می‌داد ناسازگار شد و سرانجام بخشی از راهبان را با خود همراه کرد. همچنین این احتمال جدی دانسته شده‌است که بخشی از سانگها خواستار تعیین جانشینی برای بودا بوده‌اند و دواداتا از برجسته‌ترین نمایندگان این گرایش به‌شمار می‌آمده‌است. وینایه مهاسانگهیکه و بازخوانی سیمای دواداتا اندرو اسکیلٹن گزارش کرده‌است که در پژوهش‌های جدید، وینایه مهاسانگهیکه غالباً کهن‌ترین وینایهٔ برجای‌مانده دانسته می‌شود. رجینالد ری بر پایهٔ بررسی این وینایه استدلال کرد که کهن‌ترین لایه‌های مشترک متون، دواداتا را بیشتر قدیسی بودایی نشان می‌دهند که خواهان زندگی سخت‌گیرانه‌تر برای راهبان بود، نه لزوماً یک بدعت‌گذار شریر؛ از این رو، او داستان رایجِ «شرارت» دواداتا را تا اندازه‌ای ساخته و پرداختهٔ گروه‌های استهاویرا دانست. در برابر، بیکخو سوجاتو یادآور شده‌است که وینایه مهاسانگهیکه نیز دواداتا را چهره‌ای منشعب‌کننده نشان می‌دهد، هرچند بر خلاف وینایه‌های استهاویرا، «پنج نکته» را محور ماجرا قرار نمی‌دهد و برنامهٔ گسترده‌تری برای او ترسیم می‌کند. سوجاتو همچنین استدلال می‌کند که اشتراک هستهٔ اصلی افسانهٔ دواداتا در همهٔ شش وینایه، از جمله نسخهٔ مهاسانگهیکه، نشان می‌دهد که این روایت احتمالاً به دوره‌ای پیش از انشعاب‌های فرقه‌ای و شاید حتی به زمان خود بودا بازمی‌گردد. گزارش زائران چینی و دوام پیروان او گزارش‌های فاکسیان و دیگر زائران چینیِ هند نشان می‌دهد که سده‌ها پس از دورهٔ آغازین بودیسم، هنوز گروه‌هایی با عنوان پیروان دواداتا یا «گوتامکه» شناخته می‌شدند. این گزارش‌ها حاکی از آن است که این گروه‌ها کتاب‌ها و شیوه‌هایی همانند بوداییان معمولی داشتند، اما به شاکیه‌مونی ادای احترام نمی‌کردند و بیشتر به بوداهای پیشین توجه داشتند. اهمیت در تاریخ بودیسم دواداتا در حافظهٔ سنتی بودایی غالباً همتای نمونه‌وارِ راهبِ جاه‌طلب، بدعت‌گذار و دشمنِ بودا شده‌است. با این حال، در تاریخ‌نگاری نوین، او بیش از آنکه تنها شخصیتی اهریمنی باشد، نشانه‌ای از کشمکش‌های درونی جامعهٔ بودایی نخستین بر سر اقتدار، جانشینی و اندازهٔ ریاضت رهبانی به‌شمار می‌رود. | ## جمع‌بندی | از این رو، بررسی سیمای دواداتا برای شناخت چگونگی شکل‌گیری هویت فرقه‌ای و حافظهٔ جدلی در تاریخ بودیسم در هند اهمیت ویژه دارد.