موضوع مقاله: جهم بن صفوان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جهم بن صفوان | مقدمه: جهم بن صفوان (، زادهٔ حدود ۶۹۶ – درگذشتهٔ ۷۴۵ میلادی) متکلم اسلامی دورهٔ امویان بود که نام او به جنبش کلامی جهمیه نسبت داده شده‌است. | ## بخش 1: جهم بن صفوان | او در دوران زندگی خود به رهبر شورشی حارث بن سریج در خراسان پیوست و دستیار وی شد. او از نخستین کسانی به‌شمار می‌رود که آموزهٔ مخلوق بودن قرآن را مطرح کرد و به جبرگرایی افراطی شهرت دارد. وی نخستین مسلمانی بود که از مخلوق بودن قرآن سخن گفت و خلّت ابراهیم با خدا و تکلّم موسی با او را انکار کرد.W. ارتباط با بودائیان بنا بر گزارش احمد بن حنبل، جهم در ترمذ با گروهی از بودائیان (سُمَنیّه) در تماس بود. کنش سیاسی و مرگ جهم در سال ۷۴۴ میلادی به شورش حارث بن سریج علیه والی اموی نصر بن سیار پیوست و دبیر (منشی) او شد. حارث با آنکه خود عرب بود، از حقوق موالی (ایرانیان و دیگر مسلمانان غیرعرب) دفاع می‌کرد. در سال ۷۴۵/۷۴۶ جهم چنان نفوذی یافته بود که در هیئت داوری میان نصر بن سیار و حارث، نمایندگی حارث را بر عهده گرفت. اما پس از آنکه حارث بن سریج در درگیری قبیله‌ای با جُدَیع کرمانی کشته شد، جهم پشتیبان خود را از دست داد و اندکی پس از آن به دست سلم بن احوز مازنی تمیمی دستگیر و اعدام شد.Ess: "Jahm b. این شورش هرچند ناکام ماند، اما قدرت امویان را به‌شدت تضعیف کرد و به‌طور غیرمستقیم به پیروزی انقلاب عباسی یاری رساند. | ## بخش 2: جهم بن صفوان | آموزه‌های کلامی بازسازی محتوای مثبت آموزه‌های جهم دشوار است زیرا آنها تنها به شکل خلاصه‌شده در آثار جدلی متأخر بازتاب یافته‌اند. ابوالقاسم بلخی و ابوالحسن اشعری در آثار ملل و نحلی خود فهرست‌های مختصر و تا حد زیادی همسانی از آموزه‌هایی که جهم در آنها یگانه بود ارائه کرده‌اند.Al-Balḫī: Maqālāt. خداشناسی بنا بر گزارش احمد بن حنبل، جهم تصویر انتزاعی ویژه‌ای از خداوند را در مواجهه با سُمَنیّه پرورش داد. هنگامی که یکی از آنان از او پرسید آیا می‌تواند خدایش را ببیند، بشنود، ببوید یا لمس کند، جهم هر بار پاسخ منفی داد. پس از چهل روز سرگردانی، سرانجام استدلالی یافت و خداوند را به روح زندگی تشبیه کرد: همان‌گونه که روح دیده و شنیده و لمس نمی‌شود، خداوند نیز چنین است. جهم تنها چند صفت را بر خداوند روا می‌دانست مانند آفرینش، قدرت الهی و فعل، اما صفاتی چون سخن‌گفتن را از خداوند نفی می‌کرد. عبدالقاهر بغدادی گزارش می‌کند که جهم توصیف خداوند به‌عنوان زنده، دانا یا خواهان را نیز رد می‌کرد؛ زیرا اینها اوصافی هستند که برای موجودات نیز به کار می‌روند. بنا بر روایتی که بخاری نقل می‌کند، معاصران جهم از برخورد بی‌احترامانهٔ او با قرآن آزرده می‌شدند. از جمله گزارش شده که جهم یک‌بار پیامبر را به‌خاطر زیبایی بیان قرآن ستود که به‌طور ضمنی با آموزهٔ کلام‌الله بودن قرآن در تعارض بود. | ## بخش 3: جهم بن صفوان | نسبت دادن افعال به انسان تنها به صورت مجازی است، همان‌گونه که گفته می‌شود «خورشید غروب کرد»؛ به باور جهم این یک قرارداد زبانی است نه توصیفی دقیق، زیرا در واقع خداوند است که خورشید را غروب می‌دهد.P. فرجام‌شناسی برخلاف دیدگاه رایج مسلمانان مبنی بر جاودانگی بهشت و دوزخ، جهم آموزش می‌داد که بهشت و دوزخ جاودان نیستند و سرانجام نابود خواهند شد. سرشت ایمان بنا بر گزارش بلخی و اشعری، جهم معیارهای بسیار پایینی برای شناختن افراد به‌عنوان مؤمن قرار می‌داد. میراث آموزه‌های جهم دربارهٔ خدا و صفات الهی در انتقاد از معتزله به کار گرفته شد؛ مخالفان معتزله گاه آنان را «جهمی» می‌خواندند. دربارهٔ اینکه آیا جهم واقعاً بنیان‌گذار مکتب جهمیه بوده‌است یا این مکتب اندکی پس از او و به نام او شکل گرفته، اختلاف‌نظر وجود دارد؛ برخی بر این باورند که جهم خود یک مرجئی بوده‌است.W. جهم هیچ نوشته‌ای بر جای نگذاشت، اما بسیاری از دانشمندان مسلمان دربارهٔ آموزه‌های او نوشته‌اند و برخی پژوهشگران معاصر نیز بررسی‌هایی دربارهٔ او انجام داده‌اند. انتقادها معاصران مقاتل بن سلیمان، از مفسران نخستین قرآن که اهل سنت او را قطب مخالف جهم می‌دانند، از منتقدان سرسخت جهم بود. میان این دو مناظره‌ای پرحرارت در مسجد مرو دربارهٔ صفات الهی برگزار شد و هر یک کتابی در رد دیگری نوشت. مقاتل با بهره‌گیری از پیوندهای سیاسی خود جهم را از بلخ اخراج کرد و به ترمذ فرستاد.Sirry, M. | ## جمع‌بندی | سپس متکلمان اهل سنت نیز به انتقاد از او ادامه دادند؛ به‌ویژه ابوالحسن اشعری (درگذشتهٔ ۳۲۴ هجری) و ابومنصور ماتریدی (درگذشتهٔ ۳۳۳ هجری).