موضوع مقاله: پوشاک سنتی فلسطینی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پوشاک سنتی فلسطینی | مقدمه: پوشاک سنتی فلسطینی گونه‌هایی از پوشاک است که فلسطینیان در گذشته و گاه در زمان حاضر بر تن می‌کنند. | ## بخش 1: پوشاک سنتی فلسطینی | سفرنامه‌نویسان خارجی که در سده‌های نوزدهم و آغاز بیستم میلادی از سرزمین فلسطین دیدن کردند، بارها بر تنوع چشمگیر پوشاک آن سرزمین تأکید نهادند؛ به‌ویژه جامه‌های زنان فلاحین (روستاییان) که بسیاری از آن‌ها با گل‌دوزی ظریف آراسته می‌شد و ساختن و نگهداری آن‌ها نقشی بنیادین در زندگی زنان منطقه داشت. تا دهه ۱۹۴۰ میلادی، پوشاک سنتی زن فلسطینی بازتاب‌دهنده پایگاه اقتصادی و زناشویی و نیز زادگاه او بود و ناظران آگاه می‌توانستند از جنس پارچه، رنگ‌ها، برش و نقش‌مایه‌های گل‌دوزی، خاستگاه شهری یا روستایی صاحب جامه را بازشناسند. گرچه پژوهشگران ریشه‌های این پوشاک را به دوران باستان بازمی‌گردانند، هیچ نمونه پارچه‌ای از آن روزگاران بر جای نمانده که بتوان جامه‌های نوین را با آن سنجید. اثرگذاری امپراتوری‌هایی چون مصر باستان، روم باستان و امپراتوری بیزانس بر پوشاک فلسطین عمدتاً از راه بازنمایی‌های هنری و توصیف‌های ادبی مستند شده‌است. در سال ۲۰۲۱ میلادی، هنر گل‌دوزی در فلسطین در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد. حنان منیّر، گردآورنده و پژوهشگر پوشاک فلسطینی، نمونه‌هایی از پوشاک پیشافلسطینی را در دست‌ساخته‌های دوره پایانی عصر مفرغ شامی (۱۵۰۰ پیش از میلاد) می‌بیند؛ از جمله نقاشی‌های مصری که کنعانیان را با جامه‌هایی به شکل A نشان می‌دهند. به گفته منیّر، از ۱۲۰۰ پیش از میلاد تا ۱۹۴۰ میلادی همه پیراهن‌های فلسطینی از پارچه‌های طبیعی با برش مشابه خط A و آستین‌های مثلثی دوخته می‌شدند. این شکل نزد باستان‌شناسان به «تونیک سوری» شناخته می‌شود و در دست‌ساخته‌هایی مانند حکاکی عاجی از تل مگیدو (۱۲۰۰ پیش از میلاد) دیده شده‌است. در کتاب «فلسطین: کهن و نوین» (۱۹۴۹) از موزه سلطنتی انتاریو، وینیفرد نیدلر می‌نویسد که «هیچ پوشاک واقعی از فلسطین باستان بر جای نمانده و شرح‌های دقیقی نیز در ادبیات کهن وجود ندارد». او بر شباهت کلی پوشاک نوین فلسطین با جامه‌های مردمان غرب آسیا در یادمان‌های مصری و آشوری باستان تأکید می‌ورزد.Needler, 1949. 87 نیدلر همچنین به دست‌ساخته‌های خوب‌نگهداشته لباس از دوره پایانی رومی-مصری اشاره می‌کند که شامل «جامه‌های کتانی گشاد با نوارهای پشمی بافته‌شده، کفش و صندل و کلاه‌های کتانی» بود و آن‌ها را با پوشاک نوین فلسطینی قابل مقایسه می‌داند.Needler, 1949. 87 پوشاک بنات صهیون در اشعیا ۳: آیه‌های ۲۲ تا ۲۴ توصیف شده که نشان‌دهنده شباهت مُد زنانه شهری در دوران اشعیا با لباس روستایی نوین فلسطین است.Needler, 1949. بخش‌های گل‌دوزی‌شده پیراهن مانند سینه‌بند مربعی (قبّه) و تخته پشت تزیینی (شنیار) که در پیراهن‌های فلسطینی رایج‌اند، در جامه‌های سده سیزدهم اندلس نیز یافت شده‌اند. از جمله نقش‌های رایج: ستاره هشت‌پر، ماه، پرندگان، برگ نخل، پله و لوزی یا مثلث‌هایی بودند که به‌عنوان تعویذ برای دور کردن چشم‌زخم به کار می‌رفتند. گوناگونی اجتماعی و جنسیتی جامعه سنتی فلسطین به سه گروه بخش می‌شد: روستاییان، شهرنشینان و بادیه‌نشینان (بدوی‌ها). پوشاک فلسطینی بازتاب تفاوت‌های پویایی اجتماعی و فیزیکی میان زنان و مردان این گروه‌ها بود.Weir, 1989, p. روستاییان که در عربی فلاحین خوانده می‌شوند، در انزوای نسبی زندگی می‌کردند و از همین رو، کهن‌ترین و سنتی‌ترین طرح‌های پوشاک در جامه‌های زنان روستایی دیده می‌شد. ویژه بودن طرح‌های محلی تا بدان‌جا بود که «می‌شد روستای یک زن فلسطینی را از گل‌دوزی پیراهنش بازشناخت». شهرنشینان بیشتر در معرض اثرپذیری‌های بیرونی بودند و مُدهای شهری ناپایدارتر از مُدهای روستایی بود. غاده کرمی در زندگی‌نامه خود یادآوری می‌کند که در دهه ۱۹۴۰ در محله ثروتمند عربی قطمون در اورشلیم، تنها خدمتکاران خانه‌ها که زنان روستایی محلی بودند، لباس سنتی فلسطینی بر تن داشتند. پوشاک بادیه‌نشینان به‌جای پیوند با یک ناحیه جغرافیایی مشخص، بازتاب وابستگی‌های قبیله‌ای بود. | ## بخش 2: پوشاک سنتی فلسطینی | بافندگی نزد بادیه‌نشینان همواره بر عهده زنان بوده و هست؛ آن‌ها با ریسیدن نخ از پشم گوسفند، رنگ‌آمیزی با رنگ‌های طبیعی و بافتن بر دار زمینی، اقلام خانگی مانند چادر، قالی و روبالشی می‌ساختند. با این حال پنبه تا پایان سده نوزدهم که وارد شدن آن از اروپا آغاز شد، کاربرد گسترده نداشت. پارچه‌ها را بی‌رنگ می‌گذاشتند یا به رنگ‌های گوناگون درمی‌آوردند؛ محبوب‌ترین رنگ آبی تیره بود که با رنگزای نیل به دست می‌آمد و رنگ‌های دیگر سیاه، سرخ و سبز بودند. به گفته شیلا ویر، باور بر آن بود که رنگ حاصل از نیل چشم‌زخم را دور می‌کند و از آن در دوخت بالاپوش‌ها در جلیل و پیراهن‌ها در جنوب فلسطین بسیار بهره می‌بردند. پنبه ضخیم نیلی‌رنگ همچنین برای دوخت شلوار (سِروال یا شِروال) به کار می‌رفت؛ شلواری گشاد از کمر به پایین ولی تنگ در ساق و مچ پا که مردان و زنان هر دو می‌پوشیدند. هرچه ناحیه توانگرتر بود، آبی تولیدشده تیره‌تر می‌شد؛ پارچه تا نُه بار در خُمره فرو برده و رها می‌شد. پیراهن‌های دارای سنگین‌ترین و پیچیده‌ترین گل‌دوزی که اغلب «سیاه» توصیف می‌شدند، از پنبه ضخیم یا کتان بسیار تیره‌آبی دوخته می‌شدند.Balfour-Paul, 1997, p. به دلیل آب‌وهوای گرم و نیز برای نمایش شأن اجتماعی، پیراهن‌ها بسیار پُرحجم بریده می‌شدند، به‌ویژه در جنوب فلسطین که گاه دو برابر قد انسان بلندی داشتند و مازاد آن در کمربند جمع می‌شد. برای نمونه، در ناحیه بیت‌لحم رسم بود که راه‌راه‌های کتان نیلی‌آبی را با راه‌راه‌های ابریشمی درهم ببافند. برخی تولیدکنندگان در حلب، حماة و دمشق سبک‌هایی ویژه بازار فلسطین می‌ساختند.Gillow. p.110 بافندگان حمص کمربند و شال‌هایی منحصراً برای صادرات به نابلس و اورشلیم تولید می‌کردند.Kawar, p. تولید پارچه برای پوشاک سنتی فلسطینی و صادرات به سراسر جهان عرب صنعت کلیدی روستای ویران‌شده مجدل بود. پارچه مجدلاوی را بافنده‌ای مرد بر دار یک‌پایی با نخ‌های پنبه‌ای سیاه و نیلی همراه با نخ‌های ابریشمی سرخابی و فیروزه‌ای می‌بافت. هرچند روستا دیگر وجود ندارد، هنر بافندگی مجدلاوی در چارچوب پروژه حفظ میراث فرهنگی سازمان اطفالنا و دهکده هنر و صنایع دستی در شهر غزه ادامه دارد. پیش از پیدایش نخ‌های رنگ‌شده مصنوعی، رنگ‌ها از مواد طبیعی در دسترس به دست می‌آمدند: «سرخ» از حشرات و انار، «آبی تیره» از گیاه نیل، «زرد» از گل زعفران و خاک و برگ مو، «قهوه‌ای» از پوست درخت بلوط و «بنفش» از صدف‌های له‌شده موِرکس. شاهین می‌نویسد که کاربرد سرخ، بنفش، آبی نیلی و زعفرانی بازتاب‌دهنده طیف رنگی کهن ساحل کنعانی و فلسطی بود و سبز اسلامی و سیاه بیزانسی افزوده‌های تازه‌تری به چرخه رنگ سنتی بودند.Shahin, 2005, p. شیلا ویر، نویسنده «پوشاک فلسطینی» (۱۹۸۹) و «گل‌دوزی فلسطینی» (۱۹۷۰)، می‌نویسد که نقش‌مایه‌های بخیه چلیپایی شاید از فرش‌های شرقی و نقش‌مایه‌های بخیه خوابیده (کوچینگ) شاید از جامه‌های کشیشان مسیحی یا زرین‌دوزی بیزانسی برگرفته شده باشند.Weir, 1970, pp. سنت‌های دیرینه گل‌دوزی در جلیل بالا و پایین، تپه‌های یهودیه و دشت ساحلی وجود داشت. پژوهش ویر دربارهٔ الگوهای پراکنش گل‌دوزی نشان می‌دهد که در ناحیه‌ای از ساحل تا دره اردن در جنوب کوه کرمل و دریاچه طبریه و شمال یافا و از نابلس به شمال، پیشینه چندانی از گل‌دوزی نبوده‌است؛ آرایه‌های تزیینی جامه زنان در این ناحیه بیشتر از نوع قیطان‌دوزی و دوخت اَپلیکه بود. ضرب‌المثل عربی «گل‌دوزی نشانه بی‌کاری است» که گوستاف دالمان در سال ۱۹۳۷ در این ناحیه ثبت کرد، به‌عنوان توضیح احتمالی این تفاوت منطقه‌ای پیشنهاد شده‌است. مثلث‌ها به‌عنوان تعویذ برای دور کردن چشم‌زخم به کار می‌رفتند و بلوک‌های بزرگ گل‌دوزی پیچیده بر سینه‌بند پیراهن دوخته می‌شد تا ناحیه آسیب‌پذیر سینه را از چشم‌زخم و بیماری محافظت کند. | ## بخش 3: پوشاک سنتی فلسطینی | برای پرهیز از جادوی چشم دیگر زنان، عمداً نقصی در هر جامه گنجانده می‌شد تا نگاه ناظران را منحرف کند. دختران از هفت‌سالگی، معمولاً با آموزش مادربزرگانشان، ساخت جامه‌های گل‌دوزی‌شده را آغاز می‌کردند. پیش از سده بیستم بیشتر دختران به مدرسه نمی‌رفتند و بخش بزرگی از وقت خود را بیرون از کارهای خانگی صرف ساختن جامه می‌کردند؛ به‌ویژه جهیزیه عروسی (جهاز) که دربرگیرنده پیراهن‌های روزانه و آیینی، جواهرات، روبندها، سربندها، زیرپوش‌ها، دستمال‌ها، کمربندها و پاپوش‌ها بود.Shahin, 2005, p. دگرگونی نقش‌مایه‌ها در سده بیستم در اواخر دهه ۱۹۳۰ تأثیرات تازه‌ای از کتاب‌ها و مجله‌های الگوی اروپایی سبب پدیدار شدن نقش‌مایه‌های منحنی مانند گل، تاک و آرایه برگ شد. نقش‌مایه پرنده جفتی نیز در این دوره وارد شد و در نواحی مرکزی فلسطین بسیار رواج یافت. جان ویتینگ که بخش‌هایی از مجموعه موزه هنر مردمی بین‌المللی را گردآورده بود، مدعی شد که «هر چیزی پس از ۱۹۱۸ طرح بومی فلسطینی نبوده بلکه ورودی‌هایی از کتاب‌های الگوی خارجی بوده که راهبه‌های خارجی و پرستاران سوئیسی آورده‌اند».Stillman, 1979, p. دیگران می‌گویند این دگرگونی‌ها پیش از اواخر دهه ۱۹۳۰ رخ نداد؛ در آن زمان هنوز نقش‌مایه‌های بومی برخی روستاها قابل شناسایی بود. چاروادارها که پیش از ساخته شدن جاده‌ها میان شهرها رفت‌وآمد می‌کردند، نیم‌تنه کوتاه گل‌دوزی‌شده با آستین‌های بلند شکافته از درون، کفش‌های سرخ و کلاه پشمی زرد کوچک با دستار تنگ بر سر می‌نهادند.Baldensperger. پوشاک سنتی مردانه به‌طور کلی شامل بالاپوش (قُمباز)، عبا، سربند (چفیه) و کمربند (حِزام) بود. جلیل مجموعه‌ها نشان می‌دهد که دست‌کم از میانه سده نوزدهم سبک ویژه‌ای برای زنان جلیل وجود داشته‌است. بخیه چلیپایی کاربرد چندانی نداشت و زنان الگوهای چهل‌تکه با شکل‌های لوزی و مستطیلی را ترجیح می‌دادند.Kawar. تریسترام پوشاک روستاهای البصه و عسفیا را «ساده، وصله‌شده یا گل‌دوزی‌شده با شکل‌های بس شگفت‌انگیز و غریب» توصیف کرد.Weir, 1989, p.80. نابلس پیراهن‌های زنان روستاهای ناحیه نابلس کم‌آرایه‌ترین پیراهن‌ها در سراسر فلسطین بودند.Skinner. پیراهن ملک میان عروسان روستاهای پیرامون اورشلیم بسیار محبوب بود؛ چندان‌که تخته‌های آن به‌صورت تجاری در بیت‌لحم و بیت جالا تولید شدند. در میان خانواده‌های توانگرتر، رسم بود که داماد هزینه پیراهن عروسی را بپردازد و بدین‌سان کار گل‌دوزی به نمایشی از پایگاه اجتماعی بدل می‌شد.Gillow. اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان سبب گسست در شیوه‌های سنتی پوشاک و آیین‌های آن شد؛ بسیاری از زنان آواره دیگر توان مالی و زمانی سرمایه‌گذاری بر جامه‌های گل‌دوزی‌شده پیچیده را نداشتند. شاول، سبکی رایج در کرانه باختری و اردن پیش از انتفاضه اول، احتمالاً از یکی از پروژه‌های گل‌دوزی درآمدزای اردوگاه‌های آوارگان تکامل یافت. پروژه‌های درآمدزا در اردوگاه‌ها و سرزمین‌های اشغالی، نقش‌مایه‌های گل‌دوزی را بر اقلام غیرپوشاکی مانند کیف و زیورآلات نیز به کار بردند. سازمان‌هایی چون پروژه صُلافای آنروا در نوار غزه، اطفالنا (کار با ناشنوایان) در غزه، اتحادیه زنان عرب بیت‌لحم و تعاونی زنان صوریف در کرانه باختری و نیز سازمان تجارت منصفانه سنبله در اورشلیم، در زنده نگه‌داشتن و بازاریابی جهانی این میراث نقش داشتند. ثبت در یونسکو در سال ۲۰۲۱ میلادی، «هنر گل‌دوزی در فلسطین، شیوه‌ها، مهارت‌ها، دانش‌ها و آیین‌ها» در فهرست نمایانگر میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو به ثبت رسید. بر پایه توصیف یونسکو، هنر سنتی گل‌دوزی در سراسر فلسطین گسترده‌است و جامه اصلی پیراهن فراخی به نام «ثوب» است که گل‌دوزی‌هایی بر سینه، آستین‌ها، سرآستین‌ها و نوارهایی از کمر تا لبه پایینی دارد. | ## جمع‌بندی | گل‌دوزی با نخ ابریشم بر پارچه پشمی، کتانی یا نخی اجرا می‌شود و این هنر از مادر به دختر و نیز از راه آموزش رسمی انتقال می‌یابد.