موضوع مقاله: دلارزدایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دلارزدایی | مقدمه: انگیزه‌های این فرایند گوناگون‌اند و از جمله می‌توان به دستیابی به استقلال اقتصادی بیشتر، کاهش آسیب‌پذیری در برابر سیاست‌های پولی و تحریم‌های ایالات متحده، کاهش ناسازگاری ارزی و هزینه‌های معاملاتی، و ساخت زیرساخت‌های بازار محلی اشاره کرد. | ## بخش 1: دلارزدایی | از زمان برپایی سیستم برتون وودز، دلار آمریکا به عنوان رسانه تجارت بین‌المللی به کار رفته‌است. دلار آمریکا همچنان از نظر گردش بازار ارز، صدور فاکتور تجاری خارج از اروپا و نامگذاری دارایی‌های برون‌مرزی پیشتاز میان ارزهای بین‌المللی است. این روند، همزمان با ظهور قدرت‌های اقتصادی نوظهور مانند چین و هند و افزایش فشارهای ژئوپلیتیک، شتاب بیشتری گرفته‌است. دلارزدایی پدیده‌ای چندوجهی است که در شبکه‌های پرداخت بین‌المللی، تجارت کالا، ذخایر بانک‌های مرکزی و توافق‌های دوجانبه میان کشورها تجلی می‌یابد. پیشرفت این فرایند در حوزه‌های گوناگون یکسان نیست و سرعت آن بسته به شرایط سیاسی و اقتصادی هر کشور متفاوت است. پیشینه دلار آمریکا از دهه ۱۹۲۰ میلادی آغاز به جایگزینی پوند استرلینگ به عنوان ارز ذخیره بین‌المللی کرد، زیرا ایالات متحده آمریکا از جنگ جهانی اول نسبتاً آسیب‌ندیده بیرون آمد و گیرنده مهمی از جریان‌های طلای دوران جنگ بود. پس از آن که ایالات متحده آمریکا در جریان جنگ جهانی دوم به ابرقدرت مسلط جهان تبدیل شد، موافقت‌نامه برتون وودز در سال ۱۹۴۴ میلادی (۱۳۲۳ شمسی) نظام پولی بین‌المللی پس از جنگ را پایه‌ریزی کرد و دلار آمریکا به ارز ذخیره اصلی جهان برای تجارت بین‌المللی و تنها ارز پس از جنگ مرتبط با طلا به بهای ۳۵ دلار در هر اونس تروا تبدیل شد. در چارچوب سیستم برتون وودز، ارزش طلا به ۳۵ دلار به ازای هر اونس تروا تثبیت شده بود و ارزش دلار آمریکا به این ترتیب به طلا وابسته بود. افزایش هزینه‌های دولتی در دهه ۱۹۶۰ میلادی اما تردیدهایی دربارهٔ توانایی ایالات متحده در حفظ این قابلیت تبدیل پدیدآورد؛ ذخایر طلا رو به کاهش گذاشت چرا که بانک‌ها و سرمایه‌گذاران بین‌المللی دلارها را به طلا تبدیل می‌کردند و در نتیجه ارزش دلار نیز رو به افت رفت. در برابر بحران واحد پولی نوپدید و خطر قریب‌الوقوع ناتوانی ایالات متحده از بازخرید دلار در برابر طلا، قابلیت تبدیل طلا سرانجام در سال ۱۹۷۱ میلادی (۱۳۵۰ شمسی) توسط رئیس‌جمهور نیکسون پایان یافت که به «شوک نیکسون» انجامید. از آن پس ارزش دلار آمریکا دیگر به طلا وابسته نبود و حفظ ارزش ارز آمریکا به عهده فدرال رزرو گذاشته شد. فدرال رزرو اما به افزایش عرضه پول ادامه داد که در دهه ۱۹۷۰ میلادی به رکود تورمی و کاهش سریع ارزش دلار انجامید. این وضعیت تا حد زیادی ناشی از دیدگاه اقتصادی حاکم آن زمان بود که بر پیوند میان تورم و رشد اقتصادی واقعی (منحنی فیلیپس) تأکید داشت. سهم ارزهای ذخیره جهانی در گذر زمان علت‌ها سیاست‌های نامساعد خارجی و تعرفه‌های آمریکا پایداری و امنیت دلار به عنوان پناهگاه امن جهانی از سوی افزایش قطبی‌شدن سیاسی که حکمرانی را به خطر می‌اندازد و سیاست‌های اقتصادی بی‌ثبات‌کننده‌ای مانند تهدید می‌شود؛ این امر باعث می‌شود سرمایه‌گذاران اعتماد خود به دارایی‌های آمریکایی و جایگاه کلی این کشور را از دست بدهند. سیاست‌های خارجی آمریکا و متحدان غربی‌اش، از جمله بهره‌برداری از تحریم‌های اقتصادی و سامانه سوئیفت به عنوان ابزار فشار، کشورهای دیگر را به دلارزدایی برای پاسداری از حاکمیت و استقلال خود وادار کرده‌است. در سال ۲۰۲۵ میلادی، در دوران دومین دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، بسیاری از کشورها از دلار آمریکا به عنوان ذخیره ارزی خارجی فاصله گرفتند؛ این امر همزمان با پیگیری سیاست خارجی انزواگرایانه و سیاست اقتصادی ناپایدار از سوی آمریکا بود. ظهور کشورهای دیگر به عنوان مراکز قدرت دومین عامل، رشد سایر کشورها مانند اصلاحات اقتصادی و سیاسی در چین و هند است که اعتبار و توان ارزهای جایگزین را به عنوان ذخایر امن، پایدار و نقدشونده افزایش می‌دهد. در حالی که تا سال ۲۰۲۵ میلادی دلار آمریکا هنوز در بازار تبادل خارجی (۸۸ درصد)، صدور فاکتور تجاری (۴۰ درصد)، (۴۸ درصد) و انتشار (۷۰ درصد) برتری دارد، هیمنه آن در ذخایر ارز خارجی (از ۹۰ درصد در ۱۹۶۰ به ۴۵ درصد در ۲۰۲۳)، بازار اوراق قرضه (از ۵۰ درصد به ۳۰ درصد در ۲۰۲۴) و بازار کالا — به‌ویژه در حوزه انرژی — رو به کاهش است. دلارزدایی در شبکه‌های پرداخت بین‌المللی وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا نظارت گسترده‌ای بر شبکه انتقال مالی سوئیفت دارد و در نتیجه نفوذ بسیار زیادی بر سامانه‌های تراکنش مالی جهانی دارد و می‌تواند تحریم‌های اقتصادی بر نهادها و اشخاص خارجی اعمال کند. بسیاری از نهادها، از جمله بریکس، در حال ساخت جایگزینی برای سوئیفت برای جهانی متوازن‌تر هستند. | ## بخش 2: دلارزدایی | ۱٬۴۶۷ مؤسسه مالی در ۱۱۱ کشور و منطقه به این سامانه متصل شده‌اند و فعالیت واقعی آن بیش از ۴٬۲۰۰ بانک در ۱۸۲ کشور و منطقه را دربرمی‌گیرد. دلارزدایی در بخش کالاها دلارزدایی در کالاهایی مانند انرژی (نفت، گاز و غیره) و سایر کالاها. آرژانتین از اوایل سال ۲۰۲۳ میلادی (۱۴۰۱ شمسی)، آرژانتین برنامه‌ریزی کرد به برزیل در پرداخت واردات از چین با یوآن به جای دلار آمریکا بپیوندد. آرژانتین با افت چشمگیر صادرات کشاورزی به دلیل خشکسالی شدید روبه‌رو شده بود که به کاهش جریان ورودی دلار انجامید. در آوریل ۲۰۲۳ میلادی (فروردین ۱۴۰۲ شمسی)، آرژانتین قصد داشت حدود یک میلیارد دلار از واردات چینی را با یوآن بخرد و سپس حدود ۷۹۰ میلیون دلار از واردات ماهانه را به یوآن بپردازد. پس از آن که چین و آرژانتین در آوریل اعلام کردند خط تبادل ارزی آن‌ها گشوده شده، آرژانتین توانست معادل ۱٫۰۴ میلیارد یوآن برای پرداخت واردات چینی در ماه مه بهره بگیرد. این خط سپس در جریان سفر سرخیو ماسا به چین در ژوئن به ۱۸ میلیارد دلار در سه سال بعدی افزایش یافت. برزیل در اواخر مارس ۲۰۲۳ میلادی (اسفند ۱۴۰۱ شمسی)، چین و برزیل توافقی برای انجام تجارت با ارزهای ملی خود نهایی کردند. در دسامبر ۲۰۲۳ میلادی، روسیه و چین «قصد خود را برای کنار گذاشتن دلار آمریکا در معاملات دوجانبه» اعلام کردند. به موازات این، اعضای آسه‌آن در اندونزی گرد هم آمدند تا راهبردهایی برای کاهش وابستگی به دلار آمریکا، یورو، ین ژاپن و پوند استرلینگ در معاملات مالی بررسی کنند و به جای آن بهره‌گیری از ارزهای ملی را پیش ببرند. بولیوی در آوریل ۲۰۲۳ میلادی (فروردین ۱۴۰۲ شمسی)، رئیس‌جمهور بولیوی لوئیس آرسه اعلام کرد که دولت به طور جدی در حال بررسی پذیرش یوآن چین به عنوان جایگزین دلار آمریکا برای انجام تجارت بین‌المللی است. این تصمیم ناشی از چالش جاری بولیوی در زمینه نقدینگی ناکافی در بازارهای داخلی بود؛ کمبود دلار آمریکا از اوایل سال ۲۰۲۳ به دلیل کاهش ذخایر بین‌المللی خالص تشدید شده بود. چین از سال ۲۰۱۱ میلادی، چین به تدریج از تجارت به دلار آمریکا به سمت یوآن چینی گذار کرده و در مارس ۲۰۱۸ میلادی (اسفند ۱۳۹۶ شمسی)، چین خرید نفت به یوآن پشتوانه‌دار طلا را آغاز کرد. در مارس ۲۰۲۲ میلادی (اسفند ۱۴۰۰ شمسی)، گزارش‌های متعددی ادعا کردند عربستان سعودی در حال مذاکره با چین دربارهٔ تجارت نفت و گاز عربستان با چین به یوآن چینی به جای دلار آمریکا است. در دسامبر ۲۰۲۲ میلادی (آذر ۱۴۰۱ شمسی) در اجلاس چین با شورای همکاری خلیج فارس، دبیرکل حزب کمونیست چین شی جین‌پینگ خواستار تسویه پرداخت‌های تجارت نفت به یوآن شد. وزیر امور خارجه چین وانگ یی اعلام کرد که روابط چین و اعراب «بهبود تاریخی» داشته‌است. در مه ۲۰۲۳ میلادی (اردیبهشت ۱۴۰۲ شمسی)، چین برای خرید حدود ۸۸ میلیارد دلار نفت، زغال‌سنگ و فلزات روسی به یوآن سوئیچ کرد. اروپا بلافاصله پس از آغاز حمله ۲۰۲۲ روسیه به اوکراین، کشورهای غربی تحریم‌های سنگینی بر کالاها و بخش بانکی روسیه اعمال کردند. در واکنش به این اقدام، رئیس‌جمهور روسیه ولادیمیر پوتین در ۳۱ مارس ۲۰۲۲ میلادی (۱۱ فروردین ۱۴۰۱ شمسی) فرمانی امضا کرد که به موجب آن فهرست کشورهای غیردوست از اول آوریل موظف بودند واردات گاز طبیعی را به روبل بپردازند. رهبران اروپایی در ابتدا پرداخت به روبل را رد کردند با این استدلال که چنین اقدامی تحریم‌های از پیش اعمال‌شده بر مسکو را تضعیف می‌کند. | ## بخش 3: دلارزدایی | در آوریل ۲۰۲۲ میلادی، چهار شرکت گازی اروپایی پرداخت‌های تجاری خود را به روبل انجام دادند. از اواخر سال ۲۰۱۹ میلادی، کشورهای اتحادیه اروپا را ایجاد کردند؛ سازوکاری ویژه اروپایی برای تسهیل معاملات غیر دلاری و غیر سوئیفتی با ایران به منظور اجتناب از نقض تحریم‌های آمریکا. در ۳۱ مارس ۲۰۲۰ میلادی (۱۱ فروردین ۱۳۹۹ شمسی)، نخستین معامله ایران-اتحادیه اروپا از طریق اینستکس به انجام رسید که واردات تجهیزات پزشکی برای مبارزه با همه‌گیری کووید-۱۹ در ایران را دربرمی‌گرفت. ایران در پیامد تحریم‌های آمریکا، ایران تلاش گسترده‌ای برای کاهش وابستگی به دلار داشته‌است. این کشور به دنبال راه‌ها و مسیرهای جایگزین برای انجام تجارت بین‌المللی با ارزهای متنوعی مانند یورو است. جمهوری اسلامی ایران همچنین در تلاش برای بهره‌گیری از فناوری بلاک‌چین و ارزهای دیجیتال به منظور دور زدن نظام مالی بین‌المللی و کاهش اثر تحریم‌هاست. روسیه روسیه از سال ۲۰۱۴ میلادی (۱۳۹۲ شمسی) با وخیم‌تر شدن روابط با غرب، فرایند دلارزدایی را شتاب داد. در سال ۲۰۱۷ میلادی، SPFS — معادل روسی سامانه انتقال مالی سوئیفت — توسط بانک مرکزی روسیه توسعه یافت. این سامانه از سال ۲۰۱۴ در دست توسعه بود، پس از آن که دولت آمریکا روسیه را به قطع اتصال از سوئیفت تهدید کرد. در ژوئن ۲۰۲۱ میلادی (خرداد ۱۴۰۰ شمسی)، روسیه اعلام کرد دلار را از صندوق ثروت ملی خود حذف خواهد کرد تا آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌های غربی را کاهش دهد. عربستان سعودی در ژانویه ۲۰۲۳ میلادی (دی ۱۴۰۱ شمسی)، وزیر دارایی عربستان سعودی محمد الجدعان اعلام کرد که این کشور آماده مذاکره دربارهٔ تجارت با ارزهایی غیر از دلار آمریکاست؛ این نخستین بار در ۴۸ سال گذشته بود که چنین موضعی از سوی مقامات سعودی اتخاذ می‌شد. این کشور بر این باور است که کاهش تقاضا برای دلار در تجارت بین‌الملل می‌تواند به تثبیت روپیه کمک کند. هند و مالزی توافق کرده‌اند که در تسویه معاملات تجاری خود از روپیه هند بهره گیرند. ترکیه ترکیه راهبرد جدیدی برای کاهش وابستگی به دلار آمریکا در تجارت جهانی پیش گرفته‌است. رئیس‌جمهور ترکیه آمادگی خود را برای تجارت با چین به ارزهای محلی اعلام کرده و دربارهٔ امکان جایگزینی دلار با ارزهای ملی در معاملات با ایران نیز مذاکراتی صورت گرفته‌است. ونزوئلا در اوت ۲۰۱۸ میلادی (مرداد ۱۳۹۷ شمسی)، ونزوئلا اعلام کرد قیمت نفت خود را به یورو، یوآن، روبل و سایر ارزها تعیین خواهد کرد. انتقادات شواهدی ارائه شده از سوی جاناتان هارتلی، محقق اقتصادی که در ژوئن ۲۰۲۳ منتشر شد، نشان می‌دهد که سهم دلار آمریکا از ذخایر بانک مرکزی، اوراق بهادار بدهی جهانی و تجارت ارز از زمان تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ و تحریم دارایی‌های ذخیره روسیه بدون تغییر بوده‌است. در مورد ذخایر بانک مرکزی، سهم دلار آمریکا از ذخایر بانک مرکزی تا ژوئیه ۲۰۲۳ ۱۰ درصد بیشتر از اوایل دهه ۱۹۹۰ است. در ۲۴ مه ۲۰۲۳، کریستالینا جورجیوا، مدیر کل صندوق بین‌المللی پول اظهار داشت: «ما انتظار تغییر سریع در ذخایر نداریم، زیرا دلیل اینکه دلار یک ارز ذخیره است، به دلیل قدرت اقتصاد ایالات متحده و عمق بازارهای سرمایه آن است.» در ۶ ژوئن ۲۰۲۳، بانک جی‌پی مورگان اعلام کرد که «کاهش استفاده از دلار آمریکا در ذخایر ارزی آشکار است، به طوری که سهم دلار به پایین‌ترین حد رسیده‌است زیرا سهم آن در صادرات کاهش یافته‌است، اما در کالاها هنوز در حال ظهور است.» در ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۳، پل گروئنوالد، اقتصاددان ارشد شرکت اس‌اندپی گلوبال، اظهار داشت که «دلار آمریکا همچنان به عنوان یک ارز پیشرو جهانی باقی خواهد ماند، اما دیگر ارز غالب جهانی نخواهد بود.» رئیس‌جمهور برزیل به شدت از تسلط غالب دلار انتقاد کرده‌است. | ## جمع‌بندی | در یک سخنرانی قوی که از پشت تریبونی با پرچم‌های برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی، که به‌طور مشترک به عنوان کشورهای بریکس شناخته می‌شوند، ایراد کرد، او از بزرگ‌ترین اقتصادهای در حال توسعه خواست تا همکاری کرده و یک ارز جایگزین را برای جایگزینی دلار در تجارت بین‌المللی پیشنهاد دهند.