موضوع مقاله: تخم‌ریزی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تخم‌ریزی | مقدمه: تخم‌ریزی فرایندی است که در آن جانوران آبزی تخمک‌ها و اسپرم خود را در آب رها می‌کنند. | ## بخش 1: تخم‌ریزی | واژهٔ اسپاون (Spawn) در زبان انگلیسی به تخمک‌ها و اسپرم رها شده در آب اشاره دارد. این گروه‌ها شامل ماهیان استخوانی، سخت‌پوستان، نرم‌تنان، خارپوستان، دوزیستان، و مرجان‌ها می‌شوند. به‌عنوان یک قاعدهٔ کلی، خزندگان، پرندگان و پستاندارانِ آبزی یا نیمه‌آبزی از راه تخم‌ریزی زادآوری نمی‌کنند، بلکه مانند همتایان خشکی‌زی خود از راه جفت‌گیری تولیدمثل می‌کنند. تخم‌ریزی شامل رهاسازی یاخته‌های زایشی (گامت‌ها) بسیاری از جانوران آبزی است که بخشی از آن‌ها بارور شده و فرزندان جدید تولید می‌کنند. در این فرایند، ماده‌ها تخمک‌های بارور نشده را اغلب به مقدار زیاد در آب رها می‌کنند و نرها همزمان یا پی‌درپی اسپرم (شیرابه) را برای بارورسازی تخمک‌ها آزاد می‌کنند. گونه‌های بسیار متنوعی از شیوه‌های تخم‌ریزی وجود دارد که به تفاوت‌های جنسی در کالبدشناسی، رابطهٔ جنس‌ها با یکدیگر، محل و چگونگی رهاسازی تخم و اینکه آیا از تخم‌ها نگهبانی می‌شود یا نه بستگی دارد. تخمک‌ها دارای قطره‌ای روغن مغذی هستند که رویان را در دورهٔ رشد درون پوستهٔ تخم تغذیه می‌کند. این روغن همچنین شناوری تخمک‌ها را فراهم می‌آورد تا روی سطح آب شناور شده و با جریان آب جابه‌جا شوند. راهبرد بقا در تخم‌ریزی پراکنده، پراکنده‌سازی تخمک‌های بارور شده و ترجیحاً دور کردن آن‌ها از ساحل به‌سوی امنیت نسبی اقیانوس باز است. در آنجا لاروها با مصرف ذخایر چربی خود رشد می‌کنند و سرانجام از پوستهٔ تخم بیرون آمده و به نسخه‌های کوچکی از والدین خود تبدیل می‌شوند. از نظر درونی، جنسیت بیشتر جانوران دریایی را می‌توان با بررسی غدد جنسی تعیین کرد. از نظر بیرونی، بسیاری از جانوران دریایی حتی در هنگام تخم‌ریزی دوریختی جنسی اندکی نشان می‌دهند یا تفاوت کمی در رنگ‌آمیزی دارند. در گونه‌هایی که دوریخت هستند مانند کوسه‌ها یا گوپی‌ها، نرها اغلب دارای اندام‌های درون‌روندهٔ آلت‌مانند به‌شکل بالهٔ تغییریافته هستند. یک‌بارزایی گاه «زادآوری انفجاری» خوانده می‌شود، زیرا رویداد زادآوری تنها در جانوران یک‌بارزا معمولاً بزرگ و برای تخم‌ریزان کشنده است.Robert E. Macmillan نمونهٔ کلاسیک جانور یک‌بارزا آزادماهی اقیانوس آرام است که سال‌ها در اقیانوس زندگی می‌کند و سپس به‌سوی جویبار آب شیرین زادگاهش شنا می‌کند، تخم‌ریزی می‌کند و سپس می‌میرد. دیگر جانوران یک‌بارزا شامل یک‌روزه‌ها، ماهی مرکب، هشت‌پا، سیمین‌ماهیان، خردماهی و برخی دوزیستان هستند. اشپل و خاویار هنگامی که تخمدان‌ها یا توده‌های تخم درونی ماهی و برخی جانوران دریایی آمادهٔ تخم‌ریزی باشند، اشپل نامیده می‌شوند. | ## بخش 2: تخم‌ریزی | دو روش اصلی تولیدمثل در ماهیان وجود دارد: در روش نخست، ماهی ماده تخم‌ها را روی بستر دریا یا روی برگ گیاهان آبزی می‌گذارد. ماهی نر تخم‌ها را بارور می‌کند و هر دو برای نگهبانی از تخم‌ها و بچه‌ماهی‌ها همکاری می‌کنند. در روش دوم، ماهی نر با بهره‌گیری از بالهٔ مخرجی خود اسپرم را به بدن ماهی ماده منتقل کرده و تخمک‌ها را بارور می‌سازد. این ماده بقایای تحلیل‌رفتهٔ نرهایی را که با آنها روبه‌رو شده به‌دنبال خود می‌کشد تک‌همسری زمانی رخ می‌دهد که یک نر به‌طور انحصاری با یک ماده جفت‌گیری کند. بیشتر ماهیان تک‌همسر نیستند و هنگامی که هستند اغلب با رفتارهای غیرتک‌همسر نیز تناوب می‌کنند. تک‌همسری ممکن است زمانی رخ دهد که زیستگاه‌های تغذیه و زادآوری کوچک باشند، یافتن جفت دشوار باشد یا هر دو جنس از فرزندان نگهداری کنند. در برخی لوله‌ماهیان و اسب‌های دریایی، رشد تخم‌ها زمان زیادی می‌برد پیش از آنکه ماده بتواند آن‌ها را در کیسهٔ جوجه‌پروری نر قرار دهد که در آنجا بارور می‌شوند. هم‌زمانی نزدیک رشد تخم‌ها، تک‌همسری را ترویج می‌کند، به‌ویژه اگر احتمال برخورد با جفت بالقوهٔ دیگر کم باشد. در چندمادگی، معمولاً نر بزرگ و چشمگیر از ماده‌ها یا از جایگاه تخم‌ریزی در برابر نرهای دیگر دفاع می‌کند. ماده‌ها نرهای بزرگی را برمی‌گزینند که از جایگاه‌های برتر زادآوری با موفقیت دفاع می‌کنند. برای نمونه، نرهای لنگرماهی از «غارهای» زیر سنگ‌ها که برای پرورش رویان مناسب هستند دفاع می‌کنند. لِک‌ها مکان‌هایی هستند که بسیاری از ماهیان گرد هم می‌آیند و نرها برای یکدیگر نمایش می‌دهند. همچنین هنگامی رخ می‌دهد که نرها جوجه‌پروری می‌کنند اما توان نگهداری از همهٔ تخم‌هایی را که ماده تولید می‌کند ندارند، مانند برخی لوله‌ماهیان. هنگامی که نر یک ماده را پیدا می‌کند، پوست بدن او را گاز می‌گیرد و آنزیمی رها می‌کند که پوست دهان نر و بدن ماده را هضم کرده و این دو را در سطح رگ‌های خونی به هم می‌جوشاند. نر سپس به‌آرامی تحلیل می‌رود و نخست اندام‌های گوارشی، سپس مغز، قلب و چشم‌هایش را از دست می‌دهد و در پایان چیزی جز یک جفت غدهٔ جنسی باقی نمی‌ماند که در واکنش به هورمون‌های جریان خون ماده که نشان‌دهندهٔ آزادسازی تخمک است اسپرم رها می‌کنند. این هرزه‌جفتی دوسویه رایج‌ترین شیوهٔ به‌کاررفته توسط جانوران تخم‌ریز است و شاید «سامانهٔ نخستین جفت‌گیری ماهیان» باشد. نمونه‌های رایج ماهیان طعمه مانند شاه‌ماهیان هستند که در آب‌های کم‌ژرفا تشکیل می‌دهند. | ## بخش 3: تخم‌ریزی | اگر ماده بمیرد، یک نر نابالغ جایگزین می‌شود و نر ساکن جنسیتش را به ماده تغییر می‌دهد. در گونه‌هایی که تخم‌ریزی زیر سلطهٔ نرهای بزرگ و پرخاشگر است، راهبردهای جایگزینِ نری ممکن است پدید آید که به نرهای کوچک اجازهٔ تخم‌ریزی دزدانه می‌دهد. اینها نرهای کوچک نقره‌ای هستند که همراه نرهای بزرگ استاندارد به بالادست مهاجرت می‌کنند و با یورش به لانهٔ تخم‌ریزی (رِد) همزمان با جفت اسپرم آزاد می‌کنند. تخم‌ریزی دزدانه در گونه‌های بسیاری از ماهیان دیده می‌شود، از جمله بچه‌اژدهاماهیان، طوطی‌ماهیان و زمردماهیان در آبسنگ‌های گرمسیری و آبشش‌آبی در آب شیرین. نرهای نفوذگری که بیش از حد بزرگ شوند و نتوانند به‌خوبی پنهان شوند، به «نرهای ماهواره‌ای» تبدیل می‌شوند. در آبشش‌آبی، نرهای ماهواره‌ای رفتار و رنگ‌آمیزی ماده‌ها را تقلید می‌کنند و بالای لانه‌ای که یک جفت در حال پیش‌پازنی هستند شناور می‌شوند و به‌تدریج پایین می‌آیند تا درست هنگام تخم‌ریزی به جفت برسند. بزرگ‌ترین ماده در حرمسرا می‌تواند در چند روز جنسیت خود را تغییر داده و جای نر غالب را بگیرد. این پدیده در میان ماهیان صخره‌های مرجانی مانند هامورها، طوطی‌ماهیان و زمردماهیان یافت می‌شود. زمردماهیان سه سامانهٔ جفت‌گیری متفاوت نشان می‌دهند: چندمادگی، لِک‌مانند و هرزه‌جفتی. لابروئیدها معمولاً تخم‌ریزی پراکنده انجام می‌دهند و مقادیر زیادی تخم پلانکتونی رها می‌کنند که با جریان‌های جزر و مدی پراکنده می‌شوند؛ زمردماهیان بالغ هیچ تعاملی با فرزندان ندارند. دوجنسگی همزمان به‌ندرت دوجنسگان می‌توانند «همزمان» باشند، یعنی در یک زمان هم تخمدان و هم بیضه داشته باشند و بتوانند در هر لحظه به‌عنوان هر یک از دو جنس عمل کنند. از آنجا که چنین مبادلهٔ تخمکی برای هر دو فرد سودمند است، هملت‌ها معمولاً برای دوره‌های کوتاه تک‌همسر هستند — وضعیتی نامعمول در ماهیان.» به‌ویژه در میان ماهیان، دوجنسگی می‌تواند در موقعیت‌هایی سودمند باشد که یک جنس احتمال بقا و تولیدمثل بیشتری دارد، شاید به این دلیل که بزرگ‌تر است. دلقک‌ماهیان دوجنسگان پی‌درپی هستند که به‌صورت نر به دنیا می‌آیند و تنها هنگام بلوغ به ماده تبدیل می‌شوند. دلقک‌ماهیان به‌صورت تک‌همسر در یک شقایق دریایی زندگی می‌کنند و با نیش‌های شقایق محافظت می‌شوند. هنگامی که ماده بمیرد، یک دلقک‌ماهی نابالغ (نر) وارد شقایق می‌شود و نر ساکن به ماده تبدیل می‌شود. | ## جمع‌بندی | قارچ‌ها قارچ‌ها (قارچ‌های چتری) نیز هنگامی که ماده‌ای سفید و رشته‌ای رها می‌کنند که بسترهٔ رشد آن‌ها را تشکیل می‌دهد گفته می‌شود «تخم‌ریزی» می‌کنند.