موضوع مقاله: تاریخ علم و فناوری در چین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ علم و فناوری در چین | مقدمه: دانشمندان و مهندسان چینی باستان نوآوری‌های علمی مهم و پیشرفت‌های فناورانه‌ای در حوزه‌های گوناگون از جمله علوم طبیعی، مهندسی، پزشکی، فناوری نظامی، ریاضیات، زمین‌شناسی و اخترشناسی پدیدآوردند. | ## بخش 1: تاریخ علم و فناوری در چین | از نخستین اختراع‌های چینی می‌توان به چرتکه، ساعت آفتابی و فانوس کونگ مینگ اشاره کرد. چهار اختراع بزرگ — قطب‌نما، باروت، کاغذسازی و چاپ — در شمار مهم‌ترین پیشرفت‌های فناورانه بودند که تنها در پایان قرون وسطی، هزار سال دیرتر، به اروپا راه یافتند. دوران دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۶ میلادی) به‌ویژه روزگاری پربار از نوآوری به‌شمار می‌رود. بخش بزرگی از پژوهش‌های نخستین غربیان در تاریخ علم چین به دست جوزف نیدم و همتای چینی او لو گوی‌جن انجام شد. چین باستان دوره کمان زنبورکی با آغاز دوره ممالک متحارب ۲۵۰۰ سال پیش همزمان بود., p. نیدم یادآوری می‌کند که اختراع کمان زنبورکی «به‌مراتب از پیشرفت در زره‌پوش دفاعی پیشی گرفت» و پوشیدن زره را برای شاهزادگان و امیران آن ممالک بی‌فایده ساخت., p. در این دوران، مکتب‌های فکری نوپای بسیاری در چین پدید آمدند که به‌نام (諸子百家) شناخته می‌شوند و در میان دولت‌شهرهای گوناگون پراکنده بودند. مو دی (墨翟 موزی، ۴۷۰–نزدیک به ۳۹۱ پیش از میلاد) مفاهیمی سودمند برای یکی از آن حاکمان، از جمله استحکام‌بخشی دفاعی، عرضه کرد. را مکتب نام‌ها (名家 مینگ جیا، مینگ=نام) گسترش داد و کاوشی نظام‌مند در منطق آغاز کرد. با این حال، گسترش این مکتب منطقی با شکست حامیان سیاسی موهیسم به‌دست دودمان چین متوقف شد و مفهوم فا به‌جای روش، در قالب قانون به‌دست قانون‌گرایان به‌کار گرفته شد. نیدم همچنین یادآور می‌شود که دودمان هان که بر امپراتوری کوتاه‌مدت چین پیروز شد، به‌واسطه لو جیا و شوسون تونگ از نیاز به قانون —آن‌گونه که دانشوران (نه سرداران) تعریفش می‌کردند— آگاه گشت. از جمله کهن‌ترین و پایدارترین دستاوردهای چین باستان که ریشه در فلسفه تائویی دارند، می‌توان به پزشکی سنتی چینی اشاره کرد که شامل طب سوزنی (آکوپونکتور) و طب گیاهی می‌شود. کاربرد طب سوزنی را می‌توان تا هزاره نخست پیش از میلاد ردیابی کرد و برخی دانشمندان بر این باورند که شواهدی از کاربرد روش‌های مشابه طب سوزنی در اوراسیا در دوره آغازین عصر برنز وجود دارد., تائوئیسم آغازین هشدار می‌داد که از به‌کارگیری فناوری‌هایی که می‌توانند آشوب پدیدآورند یا «روح را آلوده کنند» پرهیز شود. داستانی در کتاب ژوانگ‌ژی دربارهٔ باغبانی استاد که از به‌کارگیری طناب‌کشنده چاه سر باز می‌زند، از بهره‌گیری از «ماشین‌های زیرکانه» بر حذر می‌دارد و می‌گوید آنان که بر راه درست گام برمی‌دارند باید از آن‌ها دوری گزینند. چینیان با بهره‌گیری از ساعت‌های آفتابی و چرتکه (که هر دو پیش از رسیدن به چین در خاور نزدیک باستان اختراع شده بودند) توانستند رصدهای خود را ثبت کنند؛ از جمله نخستین کسوف خورشیدی مستند در تاریخ بشر را در سال ۲۱۳۷ پیش از میلاد به تحریر درآوردند و نخستین ثبت هر نوع گروه‌بندی سیاره‌ای را در ۵۰۰ پیش از میلاد انجام دادند.Ancient Chinese Astronomy البته این ادعاها بسیار مورد مناقشه‌اند و بر فرض‌های بسیاری متکی هستند. کتاب ابریشم نخستین اطلس قطعی ستاره‌های دنباله‌دار بود که حدود ۴۰۰ پیش از میلاد نگاشته شد. این کتاب ۲۹ دنباله‌دار (که از آن‌ها با عنوان «ستارگان جارو» یاد می‌شد) را فهرست کرده بود که در بازه‌ای نزدیک به ۳۰۰ سال پدیدار شده بودند و تصاویری از هر دنباله‌دار همراه با رویدادی که ظهورش با آن همزمان بوده ارائه می‌داد. در زمینه معماری، شاهکار فناوری چینی خود را در دیوار بزرگ چین نمایاند که در دوران نخستین امپراتور چین، چین شی هوانگ، میان سال‌های ۲۲۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد ساخته شد. دودمان چین همچنین کمان زنبورکی را تکامل بخشید که بعدها به سلاح اصلی در اروپا تبدیل شد. وی در سال ۱۳۲ میلادی (۱۱۱ یزدگردی)، نخستین دستگاه لرزه‌نگاری تاریخ را اختراع کرد که «هوفنگ دیدونگ یی» («ابزار پرسش از باد و لرزش زمین») نامیده می‌شد. بر پایه «تاریخ دودمان هان متأخر» (۲۵–۲۲۰ میلادی)، این لرزه‌نگار ابزاری خمره‌مانند بود که یکی از هشت گلوله را می‌انداخت تا نشان دهد زلزله کِی و در چه راستایی رخ داده‌است. در ۱۳ ژوئن ۲۰۰۵ (۲۳ خرداد ۱۳۸۴)، لرزه‌شناسان چینی اعلام کردند که یک نمونه بازسازی‌شده از این ابزار ساخته‌اند. با این حال، شاخص‌ترین اختراع ما جون «ارابه نشان‌دهنده جنوب» بود؛ دستگاهی مکانیکی پیچیده که به‌مثابه یک قطب‌نمای مکانیکی عمل می‌کرد. هرچند سازوکار دقیق آن روشن نیست، پژوهشگران بر این باورند که از چرخ‌دنده دیفرانسیل بهره می‌گرفت تا گشتاور یکسانی به چرخ‌هایی با سرعت‌های گوناگون اعمال کند؛ دستگاهی که در همه خودروهای امروزی یافت می‌شود.Needham, Volume 4, Part 2, 40. تمدن چینی نخستین تمدنی بود که با موفقیت در زمینه هوانوردی آزمایش کرد؛ بادبادک و (پیشینه بالون هوای گرم) نخستین ماشین‌های پرنده به‌شمار می‌روند. چاپ در چین در دوره دودمان تانگ ثبت شده‌است، هرچند کهن‌ترین نمونه‌های بازمانده از الگوهای چاپ‌شده روی پارچه به پیش از سال ۲۲۰ میلادی بازمی‌گردند.Shelagh Vainker از نخستین کسانی بودند که فناوری چاپ را به کار گرفتند. تعیین دقیق زمان پیدایش قطب‌نما دشوار است: جاذبه مغناطیسی سوزن در کتاب لوئن‌هنگ، که میان سال‌های ۲۰ تا ۱۰۰ میلادی نوشته شده، گواهی شده‌است،«یک سنگ آهن‌ربا سوزنی را به خود می‌کشد.» Li Shu-hua, p. تا سال ۳۰۰ میلادی، گه هونگ، کیمیاگر دوره دودمان جین (۴۲۰–۲۶۵)، واکنش‌های شیمیایی ناشی از حرارت دادن نیتر، رزین کاج و زغال را به‌طور قطعی در کتاب باوپوزی ثبت کرد.Liang, pp. برخی گوگرد، و پتاسیم نیترات را با عسل با هم حرارت داده‌اند؛ دود و شعله برخاسته، تا آنجا که دست‌ها و صورت‌هایشان سوخته و حتی کل خانه‌ای که در آن کار می‌کردند به آتش کشیده شده‌است. این چهار اختراع تأثیر شگرفی بر پیشرفت تمدن چین و دامنه گسترده‌ای در سراسر جهان داشتند. باروت، برای نمونه، در سده سیزدهم میلادی به اعراب رسید و از آنجا به اروپا راه یافت.Kelly, p. این کتاب در زمینه سلاح‌های باروتی، کاربرد تیر آتش و موشک، و سلاح گرم، مین زمینی و مین دریایی، بمبارد و توپ (جنگ‌افزار)، و ترکیب‌های گوناگون باروت از جمله «باروت جادویی»، «باروت سمی» و «باروت کورکننده و سوزاننده» را شرح داد (به مقاله او رجوع شود). دربارهٔ اختراع حروف متحرک سفالین در سده یازدهم میلادی توسط بی شنگ (۹۹۰–۱۰۵۱)، این فناوری با حروف متحرک چوبی در سال ۱۲۹۸ و حروف متحرک فلزی برنزی در سال ۱۴۹۰ پیشرفته‌تر شد. از جمله دستاوردهای مهندسی چین باستان می‌توان به کبریت، حوضچه خشک، پمپ پیستونی دوکاره، چدن، گاوآهن آهنی، یوغ گردن اسب، ماشین کاشت چندلوله، چرخ‌دستی، پل معلق، چتر نجات، گاز طبیعی به‌عنوان سوخت، نقشه برجسته‌نما، پیش‌ران، دروازه آبی و قفل تراز اشاره کرد. به‌ویژه دودمان تانگ (۶۱۸–۹۰۷ م) و دودمان سونگ (۹۶۰–۱۲۷۹ م) دوره‌هایی پربار از نوآوری بودند. در سده هفتم میلادی، چاپ کتاب در چین، ژاپن و کره با بهره‌گیری از قطعات چوبی ظریف دست‌تراش برای چاپ صفحات جداگانه پدید آمد. چاپ سربی نیز برای مدتی در چین به کار گرفته شد، اما به‌دلیل شمار فراوان نویسه‌های مورد نیاز کنار گذاشته شد؛ تا آنکه یوهانس گوتنبرگ این فن را در محیطی مناسب دوباره ابداع کرد. چینیان افزون بر باروت، سامانه‌های بهبودیافته‌ای برای بهره‌گیری از سلاح بیزانسی آتش یونانی نیز پرورش دادند؛ منگ هوئو یو و پن هوئو چی نخستین بار در حدود سال ۹۰۰ م در چین به‌کار رفتند.Turnbull, p. تصویرسازی‌های چینی واقع‌گرایانه‌تر از نسخه‌های خطی بیزانسی بودند و گزارش‌های تفصیلی سال ۱۰۴۴ که کاربرد آن را بر دیوارها و باروهای شهر توصیه می‌کنند، نشان می‌دهند که مخزن برنجی با یک پمپ افقی و نازل باریک مجهز بود. سوابق نبردی بر روی رود یانگ‌تسه در نزدیکی نانجینگ در سال ۹۷۵ م نگاهی به خطرات این سلاح می‌گشاید، چرا که تغییر جهت باد، آتش را به سوی نیروهای سونگ بازگرداند. دودمان سونگ دودمان سونگ (۹۶۰–۱۲۷۹) پس از یک سده جنگ داخلی، ثباتی تازه برای چین به ارمغان آورد و با تشویق آزمون‌ها و شایسته‌سالاری، دوره‌ای نو از نوسازی را آغاز کرد. تجارت هم درون چین و هم در خارج از آن شکوفا شد و تشویق فناوری به ضرابخانه‌های کایفنگ و هانگژو اجازه داد تا به‌تدریج تولید خود را افزایش دهند. در سال ۱۰۸۰ م، ضرابخانه‌های امپراتور شنزونگ ۵ میلیارد سکه (تقریباً ۵۰ سکه برای هر شهروند چینی) ضرب کرده بودند و نخستین اسکناس‌ها در سال ۱۰۲۳ م تولید شدند. | ## بخش 2: تاریخ علم و فناوری در چین | این سکه‌ها چنان بادوام بودند که تا ۷۰۰ سال بعد، در سده هجدهم، همچنان رواج داشتند. وی در این کتاب از کاربرد حوضچه خشک برای تعمیر قایق‌ها، قطب‌نمای مغناطیسی برای ناوبری و کشف مفهوم (با میل مغناطیسی به سوی قطب شمال) سخن گفت. شن کوئو همچنین نظریه‌ای زمین‌شناختی دربارهٔ شکل‌گیری زمین، یا ژئومورفولوژی، ارائه داد و نظریه‌پردازی کرد که در مناطق زمین‌شناختی در طول دوره‌های بسیار طولانی رخ می‌دهد. دولتمرد به‌همان اندازه بااستعداد، ، بیشتر به‌خاطر پروژه مهندسی‌اش یعنی کایفنگ تا سال ۱۰۸۸ م شناخته می‌شود. در سال ۱۰۷۰ م، سو سونگ همچنین «بن کائو تو جینگ» (داروسازی مصور، با مواد منبع اصلی از ۱۰۵۸ تا ۱۰۶۱ م) را با گروهی از دانشمندان گردآوری کرد. این رساله داروسازی طیف گسترده‌ای از موضوعات مرتبط دیگر از جمله گیاه‌شناسی، جانورشناسی، کانی‌شناسی و متالورژی را دربرمی‌گرفت. اخترشناسان چینی نخستین کسانی بودند که رصدهای را ثبت کردند؛ اولین مورد، بود که در دوره دودمان هان ثبت شد. اخترشناسان چینی دو رصد ابرنواختر دیگر نیز در دوره دودمان سونگ داشتند: ، درخشان‌ترین ابرنواختر ثبت‌شده در تاریخ؛ و که باعث شد سحابی خرچنگ به نخستین جرم نجومی‌ای تبدیل شود که ارتباطش با یک انفجار ابرنواختری شناخته شد.Mayall N.U. این نگرش و باور به اینکه ظروف باستانی ساخته «حکیمان» بودند و نه مردم عادی، از سوی شن کوئو به باد انتقاد گرفته شد؛ او رویکردی میان‌رشته‌ای به باستان‌شناسی داشت و یافته‌های باستان‌شناختی‌اش را در بررسی‌های مربوط به متالورژی، نورشناسی، اخترشناسی، هندسه و سنجه‌های موسیقی باستانی به کار می‌گرفت. هم‌عصر او (۱۰۰۷–۱۰۷۲) فهرستی تحلیلی از آثار باستانی بر سنگ و برنز گردآورد که پاتریشیا ب. بر پایه باورهایی که بعدها لئوپولد فون رانکه (۱۷۹۵–۱۸۸۶) نیز داشت، برخی اشراف سونگ — مانند (۱۰۸۱–۱۱۲۹) — اولویت کشفیات باستان‌شناختی معاصر کتیبه‌های باستانی را بر آثار تاریخی نوشته‌شده پس از وقوع رویدادها ترجیح می‌دادند؛ چرا که آن آثار را در مقایسه با شواهد اولیه نامعتبر می‌پنداشتند.Rudolph, R.C. هونگ مای (۱۱۲۳–۱۲۰۲) از ظروف دوره دودمان هان برای رد توصیفاتی بهره گرفت که به نظرش در فهرست باستان‌شناختی «بوگوتو» — گردآوری‌شده در نیمه پایانی دوره هوئی زونگ (۱۱۰۰–۱۱۲۵) — نادرست می‌نمودند. زمین‌شناسی و اقلیم‌شناسی افزون بر پژوهش‌هایش در هواشناسی، اخترشناسی و باستان‌شناسی که پیشتر بدان‌ها اشاره شد، شن کوئو در «یادداشت‌های حوض رؤیا» (۱۰۸۸ م) فرضیه‌هایی نیز دربارهٔ زمین‌شناسی و اقلیم‌شناسی مطرح کرد؛ به‌ویژه ادعاهایش دربارهٔ ژئومورفولوژی و . شیمی تا پیش از دودمان سونگ، پزشکی چینی داروها را بر پایه نظام «ژنگهه بنکائو» (گیاه‌دارویی دوره ژنگهه) طبقه‌بندی می‌کرد: داروهای برتر، مرتبط با جاودانگی، برای تحقق نیروهای حیاتی به‌کار می‌رفتند داروهای متوسط که طبیعت انسان را غنی می‌سازند داروهای فروتر که برای درمان بیماری‌ها به‌کار می‌رفتند این اشکال اولیه داروها با روش‌های ساده‌ای تهیه می‌شدند، معمولاً فقط گیاهان خشک‌شده ساده یا مواد معدنی فرآوری‌نشده. این اعمال جادویی اولیه که با پشتیبانی دربارهای امپراتوری چین شی هوانگ (۲۵۹–۲۱۰ ق م) و امپراتور وو هان (۱۵۶–۸۷ ق م) همراه بود، سرانجام به نخستین مشاهدات شیمی در چین باستان انجامید. کیمیاگران چینی در پی یافتن راه‌هایی بودند تا شنگرف، طلا و سایر مواد معدنی را در آب حل کنند تا بتوان آن‌ها را بلعید، از جمله با بهره‌گیری از محلول پتاسیم نیترات در سرکه. انتقال مغولی فرمانروایی مغول در دودمان یوان شاهد پیشرفت‌های فناورانه از منظر اقتصادی بود؛ از جمله نخستین تولید انبوه اسکناس‌های کاغذی توسط قوبلای خان در سده سیزدهم میلادی. تماس‌های فراوانی میان اروپا و مغولان در سده سیزدهم رخ داد، به‌ویژه از طریق اتحاد ناپایدار فرانک‌ها و مغولان. سپاهیان چینی، که در هنر محاصره تبحر داشتند، بخشی جدایی‌ناپذیر از ارتش‌های مغول در لشکرکشی‌های غرب بودند. 186, گفته می‌شود قطب‌نما توسط فرماندار شوالیه‌های معبد، پیر دو مونتایگو، میان سال‌های ۱۲۱۹ و ۱۲۲۳ در جریان یکی از سفرهایش برای دیدار با مغولان در ایران معرفی شد. اخترشناسان مسلمان در اداره نجومی چین که قوبلای خان بنیان نهاد فعالیت کردند، در حالی که برخی اخترشناسان چینی نیز در رصدخانه مراغه ایرانی کار می‌کردند. پیش از این، در دوران باستان، اخترشناسان هندی دانش خود را در اختیار دربار چین قرار داده بودند. هاف اشاره می‌کند، علم چینی پیشامدرن بدون پشتوانه محکم نظریه علمی و با فقدان پردازش نظام‌مند یکپارچه — در مقایسه با آثار معاصر اروپایی مانند «» نوشته از بولونیا ( سده دوازدهم) — به شکل شکننده‌ای بالید. این کاستی علم چینی حتی از سوی ریاضی‌دان (۱۲۳۸–۱۲۹۸) نیز به تأسف یاد شد؛ او ریاضی‌دانان پیشین مانند (۶۰۲–۶۷۰) را به‌خاطر آنکه به کاربرد روش‌ها بسنده می‌کردند بدون آنکه ریشه‌های نظری آن‌ها را کشف کنند انتقاد کرد: با این همه، اندیشمندان چینی در قرون وسطی فرضیه‌هایی مطرح کردند که با اصول نوین علم همخوانی دارند. یانگ هوی اثبات نظری این گزاره را به دست داد که متمم‌های متوازی‌الاضلاع‌هایی که پیرامون قطر هر متوازی‌الاضلاع معینی قرار دارند با یکدیگر برابرند. شن بر این باور بود که پرتوهای نور خورشید پیش از رسیدن به سطح زمین شکست می‌یابند، از این‌رو موقعیت ظاهری خورشید از روی زمین با مکان واقعی‌اش تطابق ندارد. برای نمونه، سو توصیف‌های نظام‌مندی از گونه‌های جانوری و مناطق زیست‌محیطی که در آن‌ها یافت می‌شوند ارائه داد؛ مانند خرچنگ آب شیرین اریوکر سینِنسیس که در رود هوآی عبوری از آن‌هوی، در آبراه‌های نزدیک پایتخت و نیز مخازن و باتلاق‌های هه‌بئی یافت می‌شود.West, Stephen H. ساعت‌سازی و گاه‌شمار مکانیکی اگرچه بنکائو تویینگ اثر مهمی در داروشناسی آن دوران بود، سو سونگ را بیشتر به خاطر کارهایش در ساعت‌سازی می‌شناسند. کتاب او شین‌یی شیانگ‌فایائو (新儀象法要؛ به معنای «اصول روش نوینی برای مکانیزه کردن چرخش استرلاب گوی‌شکل و کره آسمانی») مکانیک پیچیده ساعت نجومی او در کایفنگ را مستند ساخته‌است. افزون بر روش مشابه فرایند بسمر که در بالا ذکر شد، پیشرفت‌های چشمگیر دیگری نیز در متالورژی چین در قرون وسطی پدید آمد. برای چاره‌جویی در برابر جنگل‌زدایی، چینیان دودمان سونگ دریافتند که چگونه کک (سوخت) را از زغال بیتومینه به‌عنوان جایگزینی برای زغال تولید کنند. بمب‌های کاوش‌شده دارای دهانه‌ای به اندازه در بالا هستند که فتیله در آن قرار می‌گرفت. بر اساس طومار موکو شورای اکوتوبا، این بمب‌ها پس از انفجار صدای بلندی ایجاد کرده و آتش درخشانی به‌وجود می‌آوردند. پیش از کشف کشتی‌شکسته، پژوهشگران باور داشتند که بمب‌های تصویرشده در طومار افزوده‌های بعدی هستند. فربانک و گلدمن می‌نویسند که آزمایش‌های بی‌نتیجه به کشف آلیاژهای فلزی جدید، انواع پرسلان و رزانه‌ها انجامید. آزمایش با مواد و ترکیبات گوناگون در چین در دوره میانه به کشف بسیاری از پمادها، کرم‌ها و سایر ترکیبات با کاربردهای عملی انجامید. جنگ‌افزارهای باروتی تغییر بنیادینی که جنگ قرون وسطی را از جنگ مدرن اولیه متمایز کرد، بهره‌گیری از سلاح‌های باروتی در نبرد بود. کارشناس دیگری که وودز از او نقل می‌کند گفته‌است انقلاب علمی‌ای که یسوعیان آوردند با دوره‌ای همزمان شد که علم در چین در پایین‌ترین سطح خود قرار داشت: یوهان آدام شال در سال ۱۶۲۶ میلادی (۱۰۰۵ خورشیدی) کتاب «یوآن جینگ شووئو» (توضیح تلسکوپ) را به زبان‌های لاتین و چینی منتشر کرد. آثار کنفوسیوس از طریق دانشمندان یسوعی مستقر در چین به زبان‌های اروپایی برگردانده شد. رکود علمی و فناوری یکی از پرسش‌هایی که در میان تاریخ‌دانان همواره محل بحث بوده این است که چرا چین یک انقلاب علمی پدید نیاورد و چرا فناوری چینی از فناوری اروپا عقب افتاد. نیدم نیز نوشت که عوامل فرهنگی مانع از آن شدند که دستاوردهای سنتی چینی به آنچه می‌توان «علم» نامید تبدیل شوند. چارچوب دینی و فلسفی روشنفکران چینی آنان را ناتوان از باور به ایده‌های قوانین طبیعت می‌ساخت: تاریخ‌دان برجسته دیگری در حوزه علم، ، استدلال کرده که چین در سده هفدهم واقعاً انقلاب علمی‌ای را تجربه کرد؛ اما باید آن را در بستر زمان و فرهنگ خود درک کرد، نه از دریچه به‌مثابه نمونه‌ای همتا با انقلاب اروپا. پرسش‌هایی نیز دربارهٔ فلسفه نهفته در پس طب سنتی چینی وجود دارد که بخشی از ریشه‌هایش در فلسفه تائوئیستی است و بازتاب‌دهنده باور کلاسیک چینی است که تجربه‌های انسانی فردی، اصول علّی مؤثر در محیط را در تمام مقیاس‌ها بیان می‌کنند. | ## بخش 3: تاریخ علم و فناوری در چین | از آنجا که نظریه این طب پیش از بهره‌گیری از روش علمی شکل گرفته، انتقادهای گوناگونی بر پایه اندیشه علمی در پی‌اش آمده‌است. فیلسوف ، عضو ، طب سوزنی را شبه‌علم دانست زیرا «ادعاهای مابعدالطبیعی را با ادعاهای تجربی درهم می‌آمیزد». تاریخ‌دانان تازه‌تر، توضیح‌های سیاسی و فرهنگی را زیر سؤال برده و بر عوامل اقتصادی تأکید بیشتری گذاشته‌اند. بر پایه این نظریه، جمعیت چین به قدر کافی بزرگ، کارگران به قدر کافی ارزان و بهره‌وری کشاورزی به قدر کافی بالا بود که نیازی به مکانیزاسیون احساس نشود: هزاران کارگر چینی به‌خوبی می‌توانستند هر کاری را که لازم بود به‌سرعت انجام دهند. رویدادهای دیگری چون هایجین، جنگ‌های تریاک و نفرت ناشی از آن از نفوذ اروپایی، مانع از آن شدند که چین انقلاب صنعتی را تجربه کند؛ رونوشت‌برداری از پیشرفت اروپا در مقیاس بزرگ برای مدتی طولانی ناممکن می‌نمود. بی‌ثباتی سیاسی در دوران فرمانروایی تزی شیء (تضاد و نوسان مکرر میان نوگرایان و محافظه‌کاران)، جنگ‌های جمهوری‌خواهی (۱۹۱۱–۱۹۳۳)، جنگ چین و ژاپن (۱۹۳۳–۱۹۴۵)، جنگ کمونیست‌ها و ناسیونالیست‌ها (۱۹۴۵–۱۹۴۹) و نیز انقلاب فرهنگی پس از آن، چین را در حساس‌ترین دوران‌ها منزوی ساخت. جارد دایموند در کتاب سال ۱۹۹۷ خود «اسلحه، میکروب و فولاد»، فرضیه‌ای مطرح می‌کند: نبود موانع جغرافیایی در بخش بزرگی از چین — که اساساً دشتی پهناور با دو رودخانه بزرگ قابل کشتیرانی و خط ساحلی نسبتاً صاف است — به پیدایش حکومتی واحد بدون رقابت انجامید. به دلخواه فرمانروایی که از اختراع‌های تازه خوشش نمی‌آمد، می‌شد فناوری را نیم قرن یا بیشتر سرکوب کرد. در مقابل، موانع اروپا — کوه‌های پیرنه، آلپ و شبه‌جزیره‌های قابل دفاع (دانمارک، اسکاندیناوی، ایتالیا، یونان و جز آن) و جزیره‌ها (بریتانیا، ایرلند، سیسیل و جز آن) — به پدیدآمدن کشورهای کوچک‌تری انجامید که پیوسته با یکدیگر در رقابت بودند. اگر فرمانروایی پیشرفت علمی (به‌ویژه نظامی یا اقتصادی) را نادیده می‌گرفت، همسایگان پیشرفته‌تر به‌زودی تخت او را به تصرف درمی‌آوردند. اما این توضیح این واقعیت را نادیده می‌گیرد که از نظر سیاسی پراکنده بوده و ذاتاً آمادگی برای یکپارچگی سیاسی نداشته‌است. نقش نظام را در از میان‌بردن انگیزه روشنفکران چینی برای یادگیری ریاضیات یا انجام آزمایش مورد استدلال قرار داد. استدلال کرد که نظام آزمون‌های دیوانی توانمندترین روشنفکران را در خدمت دولت انحصاری ساخت، تداوم کنفوسیانیسم را پایدار نگه داشت و جلوی پیدایش اندیشه‌هایی را که می‌توانستند آن را به چالش بکشند گرفت. شمار بسیاری از دانشجویان چینی در ژاپن، اروپا و ایالات متحده به تحصیل پرداختند و بسیاری از آنان پس از بازگشت به کشور، به تدریس و پایه‌گذاری مدارس و دانشگاه‌های فراوانی یاری رساندند. در میان این افراد شخصیت‌های برجسته‌ای چون کای یوانپی، ، ، ، و بسیاری دیگر حضور داشتند. با تسلط حزب کمونیست بر سرزمین اصلی چین در سال ۱۹۴۹، برخی از این دانشمندان و نهادهای علمی به تایوان کوچ کردند. شرکت‌کنندگان در جنبش چهارم مه ۱۹۱۹ بر این باور بودند که علم (با لقب «آقای علم») و دموکراسی («آقای دموکراسی») می‌توانند چین را نجات دهند. جمهوری خلق چین پس از تأسیس جمهوری خلق در سال ۱۹۴۹ (۱۳۲۸ شمسی)، چین ساختار علمی خود را بر پایه الگوی شوروی بازسازی کرد. هرچند این کشور در پی سیاست‌های دولتی که به قحطی در دوران و آشوب سیاسی در دوران انقلاب فرهنگی چین انجامید، از نظر علمی پسرفت کرد، پژوهش علمی در زمینه سلاح‌های هسته‌ای و پرتاب ماهواره همچنان به موفقیت‌های بزرگی دست یافت. چین برنامه رسمی توسعه رایانه را در سال ۱۹۵۶ (۱۳۳۵ شمسی) با راه‌اندازی برنامه دوازده‌ساله علم و تأسیس پژوهشگاه فناوری رایانش پکن زیر نظر آکادمی علوم چین آغاز کرد. طی چند سال بعد، پژوهشگران چینی با بهره‌گیری از بسط مدل‌های شوروی این تلاش‌ها را گسترش دادند. پس از ، چین به توسعه نهادهای داخلی رایانش و الکترونیک ادامه داد و در سال ۱۹۶۳ (۱۳۴۲ شمسی) پژوهشگاه الکترونیک پکن را تأسیس کرد. از سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳ شمسی)، چین از طریق ساخت‌وساز یک پایگاه صنعتی خودکفا در نواحی داخلی خود به‌عنوان ذخیره راهبردی در صورت بروز جنگ با شوروی یا ایالات متحده بنا کرد. ساخت‌وساز جبهه سوم عمدتاً در پنهان انجام می‌شد و مکان پروژه‌های جبهه سوم از اصل «نزدیک به کوه، پراکنده و پنهان» (به چینی: ؛ kàoshān, fēnsàn, yǐnbì) پیروی می‌کرد. از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۴ (۱۳۴۳ تا ۱۳۵۳ شمسی)، چین بیش از ۴۰٪ از ظرفیت صنعتی خود را در مناطق جبهه سوم سرمایه‌گذاری کرد. پس از سفر ۱۹۷۲ نیکسون به چین در سال ۱۹۷۲ (۱۳۵۱ شمسی)، سرمایه‌گذاری در منطقه جبهه سوم به‌تدریج کاهش یافت. بهبود روابط میان ایالات متحده و چین، بیم از تهاجمی را که انگیزه ساخت‌وساز جبهه سوم بود، کاهش داد. جبهه سوم از طریق توزیع زیرساخت، صنعت و سرمایه انسانی در سراسر کشور، شرایط مساعدی برای توسعه بازار و بنگاه‌داری خصوصی متعاقب فراهم آورد. در سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳ شمسی)، آکادمی علوم چین نخستین رایانه دیجیتال بزرگ خودساخته چین به نام «۱۱۹» را رونمایی کرد. رایانه ۱۱۹ فناوری محوری در تسهیل نخستین آزمایش موفق سلاح هسته‌ای چین نیز در سال ۱۹۶۴ بود. از اواسط تا اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی، چین برنامه را آغاز کرد و تا سال ۱۹۷۲ (۱۳۵۱ شمسی) به تولید پرداخت. از سال ۱۹۷۵ (۱۳۵۴ شمسی)، علم و فناوری یکی از چهار نوسازی بود و دنگ شیائوپینگ توسعه شتابان آن را برای همه توسعه اقتصادی ملی ضروری اعلام کرد. سایر فناوری‌های غیرنظامی مانند ابررسانایی و برنج هیبریدی پرمحصول به‌دلیل کاربرد علم در صنعت و خارجی به پیشرفت‌های تازه‌ای دست یافتند. در مارس ۱۹۸۶ (اسفند ۱۳۶۴ شمسی)، چین برنامه توسعه فناوری در مقیاس گسترده موسوم به برنامه ۸۶۳ را راه‌اندازی کرد. با ادغام بیشتر جمهوری خلق چین در جهانی‌شدن اقتصاد، دولت تأکید بیشتری بر علم و فناوری گذاشته‌است. در سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۲ شمسی)، برنامه فضایی چین این کشور را به سومین کشوری تبدیل کرد که انسان را به فضا فرستاد و بلندپروازی برای اعزام انسان به مریخ تا سال ۲۰۳۰ مطرح شد. در دهه‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ میلادی، چین در زمینه‌های پیشرفته‌تری چون ، هوش مصنوعی، ، هوانوردی، پژوهش‌های فیزیک هسته‌ای و دیگر حوزه‌ها به یکی از قدرت‌های برتر علمی و صنعتی جهان تبدیل شد. در سال ۲۰۰۶ (۱۳۸۵ شمسی)، چین برنامه میان‌مدت و بلندمدت توسعه علم و فناوری را تدوین کرد. برنامه‌های ملی پیشین علم و فناوری مانند برنامه ۸۶۳ و پروژه ۹۷۳ از علمی پشتیبانی می‌کردند، در حالی که برنامه میان‌مدت و بلندمدت بر ترویج هفت صنعت راهبردی متمرکز بود. در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵ شمسی)، چین با معیار تعداد انتشارات به پُرتولیدترین کشور در حوزه علم تبدیل شد. تا آن زمان ایالات متحده بزرگ‌ترین تولیدکننده پژوهش‌های علمی بود، اما چین در سال ۲۰۱۶ تعداد ۴۲۶٬۰۰۰ پژوهش منتشر کرد در حالی که ایالات متحده ۴۰۹٬۰۰۰ پژوهش منتشر ساخت. با این حال این اعداد تا اندازه‌ای نسبی هستند، زیرا به شیوه شمارش مؤلفان در همکاری‌های بین‌المللی بستگی دارند (مثلاً اینکه یک مقاله به ازای هر نفر شمرده شود یا تألیف میان نویسندگان تقسیم گردد). در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱ شمسی)، چین هم از ایالات متحده و هم از اتحادیه اروپا در تعداد مقالات پراستناد پیشی گرفت. | ## جمع‌بندی | تا سال ۲۰۲۴ (۱۴۰۳ شمسی)، هفت دانشگاه یا مؤسسه چینی را در ده رتبه نخست جهان از نظر حجم خروجی پژوهشی قرار می‌دهد.