موضوع مقاله: چرخه شصت‌تایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # چرخه شصت‌تایی | مقدمه: چرخه شصت‌تایی که با نام‌های گان‌ژی (به چینی: ) یا ساقه‌ها و شاخه‌ها نیز شناخته می‌شود، چرخه‌ای شامل شصت جمله است که برای نامیدن سال‌های پی‌درپی به کار می‌رود و از دیرباز در چین و دیگر سرزمین‌های حوزه فرهنگی شرق آسیا و نیز جنوب‌شرق آسیا برای ثبت زمان بهره‌گیری می‌شد. | ## بخش 1: چرخه شصت‌تایی | هر جمله در این چرخه از دو نویسه چینی ساخته شده‌است: نخستین نویسه یکی از ده ساقه آسمانی و دومین نویسه یکی از دوازده شاخه زمینی است که نماینده سال‌های چرخه دوازده‌ساله مداری مشتری است. این چرخه نخستین بار به عنوان روشی برای ثبت روزها در کهن‌ترین متون مکتوب چینی، یعنی کتیبه‌های استخوان‌های فالگیری از اواخر هزاره دوم پیش از میلاد در دوران شانگ، به کار رفته‌است. این چرخه و گونه‌های آن بخشی مهم از سامانه‌های سنتی گاه‌شماری در کشورها و سرزمین‌های متأثر از فرهنگ چینی بوده‌است، به‌ویژه در ژاپن، کره و ویتنام. امروزه این شیوه سنتی شماره‌گذاری روزها و سال‌ها دیگر نقشی درخور توجه در گاه‌شماری رسمی چین ندارد؛ با این حال، چرخه شصت‌تایی همچنان در نام‌گذاری بسیاری از رویدادهای تاریخی به کار می‌رود، مانند انقلاب شین‌های چین، جنگ بوشین ژاپن، جنگ ایم‌جین کره و قحطی ویتنام. این کاربرد چرخه برای روزها در سراسر دوره ژو تأیید شده و تا دوران هان برای همه اهداف سندی که نیاز به تاریخ روزانه داشتند رایج بوده‌است. تقریباً همه تاریخ‌های سالنامه بهار و پاییز، فهرست زمانی رویدادهای ۷۲۲ تا ۴۸۱ پیش از میلاد، از این سامانه در ترکیب با سال‌های سلطنت و ماه‌های قمری برای ثبت تاریخ بهره می‌گیرند. خسوف‌های ثبت‌شده در این سالنامه نشان می‌دهند که پیوستگی شمارش روزانه شصت‌تایی از آن دوران به بعد هرگز گسسته نشده‌است. کهن‌ترین اسناد کشف‌شده که این کاربرد را نشان می‌دهند در میان نسخه‌های ابریشمین بازیافته از گور شماره ۳ ماوانگدویی قرار دارند که در ۱۶۸ پیش از میلاد مهر و موم شده‌اند. کاربرد این چرخه برای ثبت سال‌ها در دوران هان غربی (۲۰۲ پیش از میلاد تا ۸ میلادی) برای مدیریت زمان اداری گسترش یافت و از آن پس بدون وقفه ادامه داشته‌است. سال ۱۹۸۴ میلادی آغازگر چرخه کنونی (سال جیاژی، ) بود و سال ۲۰۴۴ میلادی چرخه دیگری را آغاز خواهد کرد. | ## بخش 2: چرخه شصت‌تایی | در ژاپن، بر پایه کتاب نیهون شوکی، گاه‌شماری در سال ۵۵۳ میلادی به ژاپن رسید؛ اما تا دوران سوئیکو در اداره کشور به کار نرفت. سال ۶۰۴ میلادی، که ژاپنی‌ها رسماً گاه‌شماری چینی را پذیرفتند، نخستین سال چرخه بود. سنت کره‌ای و ژاپنی (به ژاپنی: ) جشن گرفتن شصتمین سالگرد تولد (به معنای تحت‌اللفظی «بازگشت تقویم») نشانه‌ای از تأثیر چرخه شصت‌تایی به عنوان شمارش سال‌هاست. گاه‌شماری تبتی نیز سال‌ها را با چرخه‌ای شصت‌ساله بر پایه ۱۲ جانور و ۵ عنصر می‌شمارد؛ اما در حالی که نخستین سال چرخه چینی همواره جیاژی (سال موش چوبین) است، نخستین سال چرخه تبتی دینگمائو (به چینی: ؛ سال ۴ در چرخه چینی، سال خرگوش آتشین) است. ساقه‌های آسمانی ده ساقه آسمانی (به چینی: ، تیان‌گان) بخش نخست هر جمله در چرخه شصت‌تایی را تشکیل می‌دهند. از سده دوم پیش از میلاد، این ساقه‌ها با پنج عنصر پیوند یافتند؛ به گونه‌ای که هر دو ساقه پی‌درپی به یک عنصر تعلق دارند. جدول زیر فهرست ده ساقه آسمانی را با نام‌های چینی، ژاپنی، کره‌ای و ویتنامی آن‌ها نشان می‌دهد: شمارهساقه آسمانینام چینینام ژاپنینام کره‌اینام ویتنامییین و یانگوو شینگ (عنصر)ماندارین (پین‌یین)کانتونی (یوت‌پینگ)اون‌یومیکون‌یومیرومی‌نویسیهانگول۱ (به ژاپنی: )یانگچوب۲ (به ژاپنی: )یین۳ (به ژاپنی: )یانگآتش۴ (به ژاپنی: )یین۵ (به ژاپنی: )یانگخاک۶ (به ژاپنی: )یین۷ (به ژاپنی: )یانگفلز۸ (به ژاپنی: )یین۹ (به ژاپنی: )یانگآب۱۰ (به ژاپنی: )یین شاخه‌های زمینی دوازده شاخه زمینی (به چینی: ، دی‌ژی) بخش دوم هر جمله در چرخه شصت‌تایی را تشکیل می‌دهند. این شاخه‌ها با دوازده جانور در زودیاک چینی پیوند دارند و همچنین برای نامیدن دوازده ساعت دوساعته روز به کار می‌روند. شمارهشاخه زمینینام چینینام ژاپنینام کره‌اینام ویتنامیزودیاک ویتنامیزودیاک چینیساعت‌های متناظرماندارین (پین‌یین)کانتونی (یوت‌پینگ)اون‌یومیکون‌یومیرومی‌نویسیهانگول۱موشموش ۲۳:۰۰–۰۱:۰۰۲گاومیش آبیورزا ۰۱:۰۰–۰۳:۰۰۳ببرببر ۰۳:۰۰–۰۵:۰۰۴گربهخرگوش ۰۵:۰۰–۰۷:۰۰۵اژدهااژدها ۰۷:۰۰–۰۹:۰۰۶مارمار ۰۹:۰۰–۱۱:۰۰۷اسباسب ۱۱:۰۰–۱۳:۰۰۸ یا بزبز ۱۳:۰۰–۱۵:۰۰۹میمونمیمون ۱۵:۰۰–۱۷:۰۰۱۰خروسخروس ۱۷:۰۰–۱۹:۰۰۱۱سگسگ ۱۹:۰۰–۲۱:۰۰۱۲خوکخوک ۲۱:۰۰–۲۳:۰۰ شاخه‌های زمینی همچنین برای نشان دادن جهت‌های اصلی و فصلی به کار رفته‌اند. در گاه‌شماری چینی هر شاخه با دو دوره خورشیدی (جیه‌چی) و تقریباً با یک ماه قمری منطبق است. | ## بخش 3: چرخه شصت‌تایی | از آنجا که کوچک‌ترین مضرب مشترک ۱۰ و ۱۲ برابر ۶۰ است، تنها ۶۰ ترکیب از ۱۲۰ ترکیب ممکن پدید می‌آید؛ زیرا ساقه‌ها و شاخه‌های یین با یکدیگر و ساقه‌ها و شاخه‌های یانگ با یکدیگر جفت می‌شوند. چرخه و رویدادهای تاریخی چرخه شصت‌تایی در نام‌گذاری بسیاری از رویدادهای مهم تاریخی در آسیای شرقی به کار رفته‌است. انقلاب شین‌های چین در سال ۱۹۱۱ میلادی (۱۲۹۰ هجری شمسی) که به پایان امپراتوری چین انجامید، نام خود را از ترکیب شین‌هایِ (به چینی: ) آن سال در چرخه شصت‌تایی گرفته‌است. به همین ترتیب، جنگ بوشین ژاپن (۱۸۶۸–۱۸۶۹ میلادی) نام خود را از ترکیب بوشین (戊辰) گرفته‌است. جنگ ایم‌جین در سال ۱۵۹۲ میلادی (۹۷۱ هجری شمسی) که تهاجم ژاپن به کره بود، نامش برگرفته از ترکیب ایم‌جین (壬辰) است. چرخه شصت‌تایی کنونی که از سال ۱۹۸۴ میلادی آغاز شده و تا ۲۰۴۴ ادامه خواهد داشت، بر اساس سنتی که اختراع این سامانه را به امپراتور افسانه‌ای زرد نسبت می‌دهد، هفتاد و نهمین چرخه است. کاربرد در ستاره‌بینی و فال‌گویی شماره‌گذاری شصت‌تایی علاوه بر سال‌ها، به ماه‌ها، روزها و ساعت‌ها نیز برای تهیه طالع‌بینی بهره‌گیری می‌شود. این طالع‌بینی بر پایه «هشت نویسه» (به چینی: ، باژی) استوار است که از چهار جفت «ساقه آسمانی ـ شاخه زمینی» مربوط به سال، ماه، روز و ساعت تولد یک شخص به دست می‌آید. در گاه‌شماری چینی، سال نو شصت‌تایی نه در اول ژانویه بلکه با نوروز قمری چینی آغاز می‌شود؛ اما برای مقاصد طالع‌بینی، آغاز سال با نخستین دوره خورشیدی (به چینی: ) تعیین می‌شود که نزدیک به چهارم فوریه است. مردم آهوم قوم آهوم در آسامِ هند (که از مردم دای در یون‌نان هستند و در سده سیزدهم میلادی به آسام مهاجرت کردند) نیز از چرخه شصت‌تایی با نام «لاک‌نی» بهره می‌گرفتند. | ## جمع‌بندی | همتاهای دیگر ترکیب دو زیرچرخه برای پدیدآوردن یک چرخه بزرگ‌تر و کاربرد آن برای ثبت زمان همتاهایی در دیگر سامانه‌های گاه‌شماری دارد، به‌ویژه در گاه‌شماری آکان.