موضوع مقاله: جیمز مولیسون ویلسون | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جیمز مولیسون ویلسون | مقدمه: تجربه حضور در هند و آشنایی با معماری استعماری بریتانیا بعدها تأثیر عمیقی بر رویکرد معماری و شهرسازی او در خاورمیانه گذاشت. | ## بخش 1: جیمز مولیسون ویلسون | در سال ۱۹۱۵ میلادی، هم‌زمان با جنگ جهانی اول، ویلسون به ارتش هند بریتانیا پیوست. او در این دوره نقش مهمی در طراحی ساختمان‌های دولتی، زیرساخت‌های شهری و پروژه‌های عمرانی عراق داشت. او در اول دسامبر ۱۹۲۴ با استفاده از مقررات ویژه دوران جنگ، به عضویت انجمن سلطنتی معماران بریتانیا (ARIBA) درآمد. این عضویت احتمالاً مقدمه‌ای برای تأسیس دفتر مستقل معماری او در لندن در ژانویه ۱۹۲۶ بود. او در سال ۱۹۵۶ و در سن ۶۹ سالگی به عضویت افتخاری انجمن سلطنتی معماران بریتانیا (FRIBA) درآمد. فعالیت حرفه‌ای در عراق ویلسون یکی از نخستین معمارانی بود که در روند شکل‌گیری دولت مدرن عراق نقش مستقیم داشت. اداره امور عمرانی عراق، در آن زمان مسئول طراحی ساختمان‌های دولتی، مدارس، بیمارستان‌ها، ایستگاه‌های حمل‌ونقل، زیرساخت‌های شهری و پروژه‌های عمومی بود. او در طراحی‌های خود تلاش می‌کرد میان معماری غربی و عناصر بومی عراق تعادل ایجاد کند. استفاده از آجر، قوس، ایوان‌های عمیق، سایه‌بان و تهویه طبیعی از ویژگی‌های اصلی آثار او بود. پژوهشگران معماری، سبک او را نمونه‌ای از «معماری هیبریدی» در دوران استعمار بریتانیا توصیف کرده‌اند. آثار مهم در عراق از مهم‌ترین پروژه‌های ویلسون در عراق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: دانشگاه آل‌البیت بغداد (۱۹۲۲–۱۹۲۴) بیمارستان بصره (۱۹۲۱) کلیسای الحکمه بغداد (۱۹۲۹) برج کنترل فرودگاه بصره (۱۹۳۸) طرح ایستگاه راه‌آهن بغداد ساختمان‌های دولتی و آموزشی بغداد و بصره فعالیت در ایران و شهرهای نفتی آن جیمز مولیسون ویلسون علاوه بر عراق، در ایران نیز با شرکت نفت ایران و انگلیس (Anglo-Persian Oil Company) همکاری داشت و در توسعه کالبدی و معماری شهر نفتی آبادان نقش مهمی ایفا کرد. | ## بخش 2: جیمز مولیسون ویلسون | پژوهشگران تاریخ معماری صنعتی، او را از معماران مؤثر در شکل‌گیری نخستین الگوهای شهرسازی مدرن نفتی در خاورمیانه می‌دانند. در دوره گسترش پالایشگاه آبادان، شرکت نفت ایران و انگلیس برای طراحی زیرساخت‌های شهری، محله‌های مسکونی کارکنان، ساختمان‌های اداری، باشگاه‌ها، مراکز درمانی و خدماتی از معماران و مهندسان بریتانیایی استفاده می‌کرد. نخستین پروژه مهم او برای این شرکت، طراحی «بیمارستان شماره یک نفت آبادان» در سال ۱۹۲۷ بود که به سفارش سر آرنولد ویلسون انجام شد. از میانه دهه ۱۹۳۰، ویلسون به‌طور رسمی مسئول طراحی و برنامه‌ریزی بخشی از شهرهای نفتی ایران شد. پروژه‌های او شامل طراحی ساختمان‌های اداری، بیمارستان‌ها، مراکز خدماتی، محله‌های مسکونی و برنامه‌ریزی شهری در آبادان، مسجدسلیمان، هفتکل، آغاجاری، گچساران و بندر ماهشهر بود. نقش در شهرسازی آبادان ویلسون در طراحی محله‌های سازمانی آبادان از اصول شهرسازی استعماری بریتانیا و الگوهای «company town» استفاده کرد؛ الگویی که پیش‌تر در شهرهای صنعتی هند و مستعمرات بریتانیا تجربه شده بود. در این طرح‌ها: محله‌های مسکونی بر اساس جایگاه شغلی کارکنان تفکیک می‌شدند؛ خیابان‌ها دارای نظم هندسی و فضای سبز بودند؛ ساختمان‌ها متناسب با اقلیم گرم و مرطوب آبادان طراحی می‌شدند؛ استفاده از ایوان، سایه‌بان، تهویه متقاطع و مصالح آجری در طراحی‌ها دیده می‌شد. ویلسون در طراحی بوارده از محورهای هندسی، خیابان‌های عریض، باغ‌ها، مسیرهای سبز، فضاهای ورزشی، سینما، مدرسه فنی و ساختمان‌های یادمانی استفاده کرد تا تصویری مدرن و نمایشی از شهر نفتی آبادان ایجاد کند. محور اصلی محله از پالایشگاه آغاز می‌شد، از کنار بازار قدیمی آبادان عبور می‌کرد و تا مخازن نفت امتداد می‌یافت. در طول مسیر، فضاهای سبز، آب‌نماها، مسیرهای پیاده و امکانات عمومی قرار داشتند که نوعی تصویر آرمان‌شهری و مدرن از زندگی شهری ارائه می‌کردند. سبک معماری و مدرنیسم بومی معماری ویلسون ترکیبی از: معماری آرت دکو (Art Deco)، نئوکلاسیسیسم اروپایی، معماری استعماری بریتانیا، و عناصر معماری سنتی ایران و بین‌النهرین بود. | ## بخش 3: جیمز مولیسون ویلسون | او تلاش می‌کرد ساختمان‌هایی متناسب با اقلیم گرم عراق و جنوب ایران طراحی کند و در عین حال ویژگی‌های معماری دولتی بریتانیا را حفظ نماید. استفاده از سقف‌های بلند، ایوان‌های عمیق، سایه‌بان، گردش طبیعی هوا و فضاهای نیمه‌باز از ویژگی‌های طراحی او بود. او در پروژه‌های آبادان از آجرکاری سنتی خوزستان، کاشی‌کاری ایرانی، طاق‌های الهام‌گرفته از معماری ساسانی و فضاهای نیمه‌باز استفاده کرد. پژوهشگران معتقدند ویلسون آشنایی عمیقی با معماری ساسانی و الگوهای تاریخی ایران داشت و این تأثیرات در آثار او به‌وضوح دیده می‌شود. ساختمان‌هایی مانند سینما نفت آبادان (سینما تاج)، مدرسه فنی آبادان و خانه‌های سازمانی بوارده نمونه‌هایی از ترکیب آرت دکو با عناصر بومی ایران بودند. سازگاری با فرهنگ و اقلیم اگرچه بسیاری از خانه‌های بوارده برای کارکنان خارجی طراحی شده بودند، اما ساختار فضایی آن‌ها با سبک زندگی ایرانی نیز سازگار بود. از جمله سلسله‌مراتب ورودی، حفظ حریم خصوصی، فضاهای واسط، استفاده از پشت‌بام برای خواب در تابستان، طراحی اقلیمی متناسب با گرمای جنوب ایران و همچنین استفاده از فضای سبز متراکم و پرچین‌های گیاهی، که علاوه بر الهام از باغ‌شهرهای بریتانیایی، نقش مهمی در تهویه و کاهش گرمای محیط داشت. پس از ملی‌شدن صنعت نفت پس از ملی‌شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۱ و تشکیل شرکت ملی نفت ایران (NIOC)، ویلسون و دفتر او همچنان در پروژه‌های مسکن و شهرسازی مناطق نفتی فعالیت داشتند. از دهه ۱۹۵۰ میلادی تا انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ شمسی، بسیاری از شهرهای نفتی جنوب ایران تحت تأثیر الگوهای معماری و شهرسازی ویلسون توسعه یافتند. در این دوره، محله‌هایی مانند بوارده به نمادی از زندگی مدرن، رفاه شهری و شهرسازی برنامه‌ریزی‌شده در جنوب ایران تبدیل شدند. | ## جمع‌بندی | با وجود جنگ ایران و عراق، فرسودگی شهری و تغییرات کالبدی، بسیاری از پروژه‌های ویلسون همچنان بخشی از حافظه جمعی و هویت شهری آبادان محسوب می‌شوند.