موضوع مقاله: بکه (مکانی در قرآن) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بکه (مکانی در قرآن) | مقدمه: این آیه چنین ترجمه می‌شود: «نخستین خانه‌ای که برای مردم نهاده شد همان است که در بکه است؛ خجسته و رهنمود جهانیان.» به باور دانشمندان مسلمان، بکه نامی کهن برای مکه، مقدس‌ترین شهر اسلام، است. | ## بخش 1: بکه (مکانی در قرآن) | بیشتر مسلمانان بکه و مکه را هم‌معنا می‌دانند، اما در نگاه عالمان مسلمان تمایزی میان آن دو هست: بکه به کعبه و محوطه مقدس پیرامون آن اشاره دارد، در حالی که مکه نام شهری است که کعبه در آن جای گرفته‌است. بر پایه لسان العرب ابن منظور، جایگاه کعبه و پیرامونش به سبب ازدحام و تراکم مردم «بکه» نامیده شد؛ فعل عربی «بَکَّ» (با کاف مشدد) به معنای ازدحام کردن همچون بازار است و نباید آن را با فعل «بَکَی» (با کاف ساده) به معنای گریستن اشتباه گرفت. یکی از معانی نسبت‌داده‌شده به این واژه «تنگنا» است که وصف منطقه‌ای به‌شمار می‌آید که دره اماکن مقدس و شهر مکه در آن واقع شده و کوه‌ها آن را در میان گرفته‌اند. به باور گسترده، بکه مترادف مکه است اما به‌طور دقیق‌تر نام نخستین دره‌ای بوده که در آن محل قرار داشته‌است؛ دانشمندان مسلمان آن را عموماً برای اشاره به محوطه مقدس شهر که بلافاصله کعبه را دربرمی‌گیرد به کار می‌برند. صورت «بکه» برای نام مکه در قرآن در آیه ۹۶ سوره ۳ به کار رفته و صورت «مکه» در آیه ۲۴ سوره ۴۸ آمده‌است. در زبان عربی جنوبی که در بخش جنوبی شبه‌جزیره عربستان در زمان محمد رایج بود، حروف «ب» و «م» قابل جانشینی با یکدیگر بودند. دیگر ارجاعات قرآنی به مکه (آیه ۹۲ سوره ۶ و آیه ۷ سوره ۴۲) آن را «امّ القُری» یعنی «مادر همه آبادی‌ها» می‌نامند. داستان هاجر و اسماعیل در سنت اسلامی، بکه جایی است که هاجر (هاجَر) و اسماعیل (اسماعیل) پس از آنکه ابراهیم (ابراهیم) آنان را به بیابان برد در آنجا ساکن شدند؛ داستانی قابل مقایسه با روایت سفر پیدایش (باب ۲۱، آیات ۱۴–۲۱). بر پایه سفر پیدایش، ابراهیم نان و مشکی آب به هاجر داد، اما آب هاجر و اسماعیل در حاشیه بئرشبع تمام شد. در سنت عربی، هاجر میان دو بلندی — کوه صفا و مروه — هفت بار پس و پیش دوید تا کمک بیابد و سرانجام ناامیدانه نشست. در آن هنگام فرشته‌ای پدیدار شد و با پاشنه (یا بال) خود بر زمین زد و چشمه‌ای معجزه‌آسا از زمین جوشید. اما روایت سفر پیدایش بیشتر بر راندن هاجر — مادر اسماعیل و کنیز مصری ساره — از سوی ابراهیم تمرکز دارد. سنت اسلامی بر آن است که از همان جایگاهی که هاجر اسماعیل را خوابانده بود چشمه‌ای جوشید و این چشمه به «چاه زمزم» شناخته شد. مسلمانان در مراسم حج با دویدن هفت‌باره میان تپه‌های صفا و مروه، جست‌وجوی هاجر برای یافتن کمک و آشکار شدن چاه زمزم را یادبود می‌کنند. افزون بر سنت سکونت هاجر و اسماعیل در بکه، قرآن بیان می‌کند که ابراهیم به مکه آمد تا به فرزندش اسماعیل در ساختن کعبه در کنار چاه زمزم یاری رساند. | ## بخش 2: بکه (مکانی در قرآن) | سنگ‌نبشته سریانی ابن اسحاق، مورخ مسلمان سده هشتم میلادی، روایت می‌کند که هنگام بازسازی کعبه به دست قریش پیش از اسلام، سنگ‌نبشته‌ای در یکی از گوشه‌های پی بنا یافت شد که در آن از بکه یاد شده بود. این سنگ‌نبشته به زبان سریانی بود و قریش نتوانستند آن را بخوانند تا آنکه مردی یهودی آن را چنین ترجمه کرد: «من اللهم، پروردگار بکه. آن را در روزی که آسمان و زمین را آفریدم و خورشید و ماه را شکل دادم خلق کردم و آن را با هفت فرشته پرهیزگار در میان گرفتم. تا زمانی که دو کوهش پابرجاست پابرجا خواهد ماند، برکتی برای مردمانش با شیر و آب.» نام بکه همچنین بر کسوه — پارچه‌ای که هر ساله پیش از حج بر کعبه آویخته می‌شود — بافته شده‌است. وادی بکا در کتاب مقدس «وادی بکا» (به عبری: اِمِق هَبّاخا) در مزمور ۸۴ کتاب مقدس عبری یاد شده‌است. در این مزمور آمده‌است: سرایندگان این مزمور «پسران قورح» از تیره لاویان بودند که به‌طور منظم سرودهای موسیقایی را برای داوود و در هیکل سلیمان اجرا می‌کردند. همان واژه عبری בכא (بَخا) در داستان نبردی در دوم سموئیل ۵:۲۳–۲۴ و اول تواریخ ۱۴:۱۳–۱۶ نیز آمده‌است که در دره رفائیم، نزدیک ۴ تا ۷ کیلومتری جنوب‌غربی شهر قدیم اورشلیم کنونی، روی داد. در این روایات، به داوود توصیه شد هنگامی که صدای پای رفتن را در نوک درختان بکا بشنود با فلسطینیان نبرد کند. واژه «بخائیم» (صورت جمع بخا) در نسخه شاه جیمز «درختان توت» ترجمه شده، هرچند نوع دقیق درخت شناخته نیست و بسیاری از ترجمه‌های نوین آن را «درخت بلسان» یا «درخت صنوبر» دانسته‌اند. تفسیرهای اسلامی مسلمانان یادکرد زیارت وادی بکا در مزمور ۸۴ را ارجاعی به مکه می‌دانند، مشابه آیه ۹۶ سوره ۳ قرآن. برخی نیز عبارت «آن را چشمه‌ساران سازند» را با روایت سفر پیدایش دربارهٔ آشکار شدن چاه آب برای هاجر در حاشیه بئرشبع — احتمالاً در مسیر بکه — پیوند می‌دهند. تفسیرهای یهودی و مسیحی در یهودیت و مسیحیت تفسیرهای دیگری از این مزمور وجود دارد. یک تفسیر یهودی بر پایه این نکته استوار است که سرایندگان مزمور از تیره لاویان بودند — تیره‌ای از اسباط اسرائیل که زمین ارثی نداشتند بلکه میان سرزمین‌های دیگر قبایل رفت‌وآمد می‌کردند و وظایف کهانت میراثشان بود. در این خوانش، مزمور بزرگداشت تیره لاوی و ستایش میراث کهانت آنان در برابر میراث سرزمینی است. تفسیر دیگری بر آن است که مزمور جشن زیارت هیکل (هیکل نخست) است و مزمورسرا آرزو دارد در حضور خداوند در هیکل باشد. | ## بخش 3: بکه (مکانی در قرآن) | عبارت «باران نخستین» به آغاز زمستان در سرزمین اسرائیل اشاره دارد و نشان می‌دهد این زیارت برای عید سوکوت بوده که در آن نماز باران خوانده می‌شود. تفسیر دیگری که یهودیان و مسیحیان هر دو از آن بهره می‌برند، این مزمور را دنباله مزامیر ۴۲–۴۳ می‌داند. در آن مزامیر، مزمورسرا از دوری از کوه صهیون سوگواری می‌کند و در مزمور ۸۴ حضور خداوند را ستایش کرده و آرزوی بازگشت به صهیون دارد؛ وادی بکا نمادی از سختی‌هایی است که زائران در پی ایمان از سر می‌گذرانند. بسیاری از یهودیان و مسیحیان ترجمه جایگزین «بکا» به «اشک‌ها» را برمی‌گزینند که از ترجمه‌های یونانی کهن آغاز شده و در ترجمه‌های لاتینی و انگلیسی ادامه یافته‌است. در ترجمه‌های یونانی کتاب مقدس، عبارت به صورت ἐν τῇ κοιλάδι τοῦ κλαυθμῶνος یعنی «وادی سوگواری» برگردانده شده‌است. نام «اِمِق هَبّاخا» (عمق هبکا) همچنین برای «دره اشک‌ها» در بلندی‌های جولان به کار رفته که نامش را در جنگ یوم کیپور گرفت. تفاوت‌های زبان‌شناختی واژه عبری «بَخا» (عبری توراتی: בכא) با تکیه بر هجای پایانی تلفظ می‌شود، برخلاف «بکه» عربی که تکیه‌اش بر هجای پیش از پایانی است. هرچند هر دو واژه از تبار زبان‌های سامی هستند، از حروف ابجد متفاوتی ساخته شده‌اند: ب–خ–ا (بت–کف–الف) در عبری و ب–ک–ه (بت–کف–ها) در عربی. واژه «بخا» تنها دو بار در سراسر عبری کتاب مقدسی به کار رفته و هر دو کاربرد به یک دوره بازمی‌گردد و ارتباط آشکاری با سرزمین اسرائیل دارد، در حالی که «بکه» یک هاپاکس لگومنون (Hapax legomenon) در قرآن است که مستقیماً با مکانی از عصر برنز — به‌طور سنتی در جنوب حجاز — مرتبط است. دیدگاه‌های تجدیدنظرطلبانه تام هالند (نویسنده) و پاتریشا کرون، هر دو از پژوهشگران تجدیدنظرطلب تاریخ صدر اسلام، فرض می‌کنند که مکه و بکه شاید گونه‌های املایی گوناگون یک مکان نباشند بلکه بکه در جای دیگری وجود داشته‌است. هالند در کتاب خود «در سایه شمشیر» (۲۰۱۲) بیان می‌کند که بکه بایستی در جایی نزدیک مرز جنوبی امپراتوری بیزانس واقع بوده باشد. او دلایل خود را چنین برمی‌شمرد: نبود نام مکه پیش از اسلام در اسناد بیزانسی حجاز، اشاره قرآن به لشکرکشی‌های بیزانسی و تصاویر قرآنی (مانند داشتن گله‌های گاو و باغ‌های انگور، زیتون و انار از سوی مشرکان) که با مناطق بیابانی مکه سازگار نیست و بیشتر با آب‌وهوای مرطوب سرزمین شام همخوانی دارد. هرچند هالند تأکید می‌کند که تعیین دقیق جایگاه بکه در تاریخ صدر اسلام ناممکن است، منطقه مامره — واقع در کرانه باختری کنونی — را به‌عنوان مکانی احتمالی پیشنهاد می‌کند. او مامره را زیارتگاهی کهن عربی معرفی کرده و به گزارش یک تاریخ‌نویس نسطوری از میانه سده هفتم استناد می‌جوید که با توصیف قرآنی هم‌سویی دارد. هالند همچنین «مقام ابراهیم» — دو واژه‌ای که در قرآن همراه با بکه آمده — را نه سنگی چنان‌که در سنت اسلامی شناخته شده (مقام ابراهیم)، بلکه اشاره‌ای به مکان ایستادن ابراهیم تفسیر می‌کند و آن را نشانه‌ای بر جایگاه احتمالی بکه در شام می‌داند. | ## جمع‌بندی | دست‌کم یک پژوهشگر غیردینی نیز بر پایه یادکرد وادی بکا در مزمور ۸۴ استدلال کرده که معنای اصلی بکه در قرآن نه مکه امروزی و نه جایی دیگر در شبه‌جزیره عربستان بلکه مکانی درست بیرون از اورشلیم باستانی بوده‌است.