موضوع مقاله: نشست طابا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نشست طابا | مقدمه: نشست طابا (همچنین شناخته‌شده به مذاکرات طابا) گفت‌وگوهایی میان اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین بود که از ۲۱ تا ۲۷ ژانویه ۲۰۰۱ در طابا در شبه‌جزیره سینا در مصر برگزار شد. | ## بخش 1: نشست طابا | این مذاکرات در دوره‌ای از گذار سیاسی صورت گرفت؛ نخست‌وزیر اسرائیل ایهود باراک شش هفته پیش‌تر در ۹ دسامبر ۲۰۰۰ استعفا داده بود، انتخابات نخست‌وزیری اسرائیل برای ۶ فوریه ۲۰۰۱ برنامه‌ریزی شده بود و مراسم تحلیف جرج دبلیو بوش به ریاست‌جمهوری آمریکا تنها یک روز پیش‌تر، در ۲۰ ژانویه ۲۰۰۱، برگزار شده بود. مذاکرات طابا در پی تلاش‌های پیشین صلح از جمله پیمان‌های اسلو (۱۹۹۳–۱۹۹۵) و نشست ۲۰۰۰ کمپ دیوید (۲۰۰۰) انجام شد که در دستیابی به توافق بر سر مسائل کلیدی همچون مرزها، پناهندگان فلسطینی، شهرک‌های اسرائیلی در سرزمین‌های اشغالی و اورشلیم ناکام مانده بودند. مذاکره‌کنندگان طابا امیدوار بودند مسائل وضعیت نهایی را حل کنند و به درگیری اسرائیل و فلسطین پایان دهند. بر پایه بیانیه مشترکی که در پایان مذاکرات منتشر شد، دو طرف بیش از هر مذاکره صلح پیشین دیگری به توافق نزدیک شدند. مذاکرات در ۲۷ ژانویه ۲۰۰۱ به دلیل نزدیک‌بودن انتخابات اسرائیل پایان یافت و دولت جدید آریل شارون آنها را از سر نگرفت. پیشینه نشست طابا پس از شکست نشست ۲۰۰۰ کمپ دیوید میان نخست‌وزیر اسرائیل ایهود باراک و رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین یاسر عرفات و در بستر انتفاضه دوم برگزار شد. پیش از نشست طابا، طرفین نخست از ۱۹ تا ۲۳ دسامبر ۲۰۰۰ در پایگاه هوایی بولینگ در واشینگتن دی.سی. هیئت اسرائیلی را وزیر امور خارجه شلومو بن‌امی و هیئت فلسطینی را صائب عریقات، مذاکره‌کننده ارشد، یاسر عبد ربه وزیر و محمد دحلان رئیس امنیت غزه نمایندگی می‌کردند. نشستی نیز در شرم‌الشیخ با میانجی‌گری رئیس‌جمهور مصر حسنی مبارک برای ۲۸ دسامبر برنامه‌ریزی شده بود، اما چون فلسطینیان پذیرش پارامترهای کلینتون را به تعویق انداختند، باراک تصمیم گرفت در آن شرکت نکند. نزدیکی انتخابات اسرائیل و تحلیف رئیس‌جمهور جدید آمریکا جرج دبلیو بوش که علاقه کمتری به فرایند صلح خاورمیانه داشت، طرفین را بر آن داشت تا نشستی جدید در طابا ترتیب دهند. هر چه تو و همراهانت توافق کنید، من پشتیبانی خواهم کرد.» از سوی دیگر، آریل شارون، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، از پیش هشدار داده بود که حزبش در صورت پیروزی در انتخابات به هیچ توافقی پایبند نخواهد بود. مواضع مواضع آغازین اسرائیل در آغاز نشست طابا، اسرائیل بر سه نکته اصلی پافشاری می‌کرد: نبود حق بازگشت پناهندگان فلسطینی به درون مرزهای اسرائیل نبود حاکمیت فلسطینی بر کوه معبد/حرم شریف بلوک‌های بزرگ شهرک‌نشینی (دربرگیرنده ۸۰٪ از ساکنان یهودی کرانه باختری و نوار غزه) زیر حاکمیت اسرائیل باقی بماند سند غیررسمی موراتینوس در ژانویه ۲۰۰۱، میگوئل آنجل موراتینوس، نماینده ویژه اتحادیه اروپا در فرایند صلح خاورمیانه، سندی موسوم به «سند غیررسمی موراتینوس» ارائه کرد که برآیند مذاکرات طابا را توصیف می‌کرد. هرچند این سند رسمیت نداشت، هر دو طرف آن را توصیفی نسبتاً منصفانه از برآیند مذاکرات وضعیت نهایی در طابا دانستند. این سند مواضع مشاهده‌شده دربارهٔ سرزمین، اورشلیم، پناهندگان و امنیت را شرح می‌داد تا راه‌هایی برای رسیدن به مواضع مشترک یافته شود. با این حال سند تأکید داشت که «شکاف‌ها و تفاوت‌های جدی میان دو طرف وجود دارد که باید در مذاکرات آینده بر آنها غلبه شود.» سرزمین و مرزهای دائمی دو طرف توافق کردند که بر پایه قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت سازمان ملل، خطوط ۴ ژوئن ۱۹۶۷ مبنای مرزها میان اسرائیل و دولت فلسطین باشد. اسرائیل خواسته‌های خود را به ۶٪ الحاق سرزمینی با جبران حدود ۳٪ کاهش داد، در حالی که فلسطینیان الحاق حدود ۳٪ از سوی اسرائیل را همراه با جبران سرزمینی برابر پیشنهاد کردند. پیشنهاد اسرائیل به معنای واگذاری حدود ۹۷٪ از مساحت کرانه باختری به فلسطینیان بود. طرف اسرائیلی دو نقشه و طرف فلسطینی نیز نقشه‌هایی تشریحی از درک خود از منافع اسرائیل ارائه داد. طرف اسرائیلی اعلام کرد که پارامترهای کلینتون الحاق بلوک‌های شهرک‌نشینی را پیش‌بینی می‌کند که تنها شمار اندکی فلسطینی در آنها ساکن‌اند. | ## بخش 2: نشست طابا | طرف فلسطینی با این تفسیر موافق نبود و پیشنهادهای الحاق بلوکی را نپذیرفت و اعلام کرد این بلوک‌ها آسیب جدی به منافع و حقوق فلسطینیان، به‌ویژه ساکنان فلسطینی مناطق مورد نظر اسرائیل، وارد خواهد کرد. به‌طور ضمنی پذیرفته شده بود که نوار غزه به‌طور کامل زیر حاکمیت فلسطین قرار گیرد، اما جزئیات هنوز باید مشخص می‌شد. طرف فلسطینی ادعا کرد این کار در ۶ ماه انجام‌شدنی است، اما طرف اسرائیلی با این زمان‌بندی موافق نبود. هر دو طرف بر وجود گذرگاهی امن از شمال غزه (بیت حانون) تا شهرستان الخلیل و بر لزوم پیوند سرزمینی کرانه باختری و نوار غزه توافق کردند. اورشلیم هر دو طرف در اصل پیشنهاد کلینتون مبنی بر حاکمیت فلسطینی بر محله‌های عربی و حاکمیت اسرائیلی بر محله‌های یهودی اورشلیم را پذیرفتند. طرف اسرائیلی پذیرفت که اورشلیم پایتخت هر دو کشور باشد: «یروشالایم» پایتخت اسرائیل و «القدس» پایتخت دولت فلسطین. حاکمیت اسرائیل بر دیوار ندبه به رسمیت شناخته می‌شد، هرچند اختلاف دربارهٔ تعیین حدود منطقه دیوار ندبه و به‌ویژه ارتباط آن با فضای مقدس یهودیت همچنان باقی بود. بر پایه منبع فرانسوی، کلینتون در پارامترهای خود حاکمیت فلسطینی بر سطح کوه معبد و حاکمیت اسرائیلی بر زیرزمین آن را پیشنهاد کرده بود. فلسطینیان این پیشنهاد را رد کردند و هرگونه تقسیم حاکمیت بر این مکان را نپذیرفتند؛ باراک نیز به مذاکره‌کنندگان خود یادآوری کرد که اسرائیل باید بخشی از حاکمیت بر سطح را حفظ کند. پناهندگان اسناد غیررسمی رد و بدل شد که هر دو طرف آنها را مبنای خوبی برای گفت‌وگو دانستند. هر دو طرف پیشنهاد کردند که راه‌حلی عادلانه برای مسئله پناهندگان فلسطینی بر پایه قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت سازمان ملل و در راستای اجرای قطعنامه ۱۹۴ مجمع عمومی سازمان ملل یافته شود. بازگشت و بازگردانی: به اسرائیل به سرزمین‌های مبادله‌شده با اسرائیل به دولت فلسطین ب. بازتوانی و جابه‌جایی: بازتوانی در کشور میزبان جابه‌جایی به کشور ثالث هر دو طرف توافق کردند که آنروا باید در یک دوره هدف‌گذاری‌شده پنج‌ساله به‌تدریج منحل شود. بر پایه منبع فرانسوی، اسرائیل افزون بر بازگشت ۳۰٬۰۰۰ پناهنده فلسطینی در چارچوب پیوند خانواده‌ها، بازگشت ۴۰٬۰۰۰ پناهنده دیگر را نیز پذیرفت. به گفته شلومو بن‌امی، فلسطینیان خواستار بازگشت ۱۵۰٬۰۰۰ پناهنده در سال و به‌مدت ده سال بودند که معادل ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ نفر می‌شد و اسرائیل آن را نپذیرفت. طرف اسرائیلی خواست که مسئله جبران خسارت به مهاجران یهودی از کشورهای عربی به رسمیت شناخته شود، هرچند پذیرفت که این مسئله بر عهده فلسطینیان نیست و موضوعی دوجانبه نیز نمی‌باشد. طرف فلسطینی مسئله بازگرداندن اموال پناهندگان را مطرح کرد که طرف اسرائیلی آن را رد کرد. امنیت مسائل امنیتی یکی از بخش‌های مهم مذاکرات بود: طرف اسرائیلی خواستار ۳ ایستگاه هشدار زودهنگام در سرزمین فلسطین شد. طرف اسرائیلی بر غیرنظامی‌بودن دولت فلسطین بر پایه پیشنهادهای کلینتون پافشاری کرد. | ## بخش 3: نشست طابا | طرف فلسطینی آماده پذیرش محدودیت در تهیه جنگ‌افزار بود و ترجیح داد به‌عنوان دولتی با تسلیحات محدود شناخته شود. طرف اسرائیلی حقوق هوانوردی مدنی فلسطین را بر پایه مقررات بین‌المللی پذیرفت، اما خواستار سامانه کنترل هوایی یکپارچه با نظارت فراگیر اسرائیل شد. اسرائیل همچنین دسترسی به فضای هوایی فلسطین برای عملیات و تمرینات نظامی را درخواست کرد. طرف اسرائیلی با عقب‌نشینی از کرانه باختری طی ۳۶ ماه و ۳۶ ماه افزون بر آن برای دره اردن همراه با حضور نیروی بین‌المللی موافقت کرد. طرف فلسطینی روند ۳۶ ماهه عقب‌نشینی از کرانه باختری را رد کرد و نگرانی خود را از تشدید تنش‌ها در اثر فرآیندی طولانی ابراز داشت. فلسطینیان حداکثر ۲ پایگاه اضطراری مشروط به محدودیت زمانی برای برچیدن آنها را مجاز دانستند. طرف فلسطینی با استقرار نیروهای دفاعی اسرائیل در سرزمین فلسطین در شرایط اضطراری موافقت نکرد، اما آمادگی بررسی راه‌های بهره‌گیری از نیروهای بین‌المللی در چارچوب همکاری امنیتی منطقه‌ای را داشت. طرف فلسطینی اطمینان داشت که حاکمیت فلسطین بر مرزها و گذرگاه‌های بین‌المللی در توافقنامه به رسمیت شناخته خواهد شد. برخلاف فلسطینیان، اسرائیل بخش شرقی اورشلیم را جزئی از کرانه باختری و ساکنان اسرائیلی آن را شهرک‌نشین نمی‌دانست. پایان مذاکرات بیانیه رسمی نشست طابا رسماً با بیانیه مشترکی به پایان رسید که از جمله شامل این نکات بود: علل به‌بن‌بست‌رسیدن مذاکرات شکست مذاکرات عموماً به شرایط سیاسی ناشی از انتخابات اسرائیل و تغییر رهبری در آمریکا نسبت داده می‌شود: زمان سیاسی آنها به سر رسیده بود. با خروج کلینتون از کاخ سفید و انتخابات مجدد باراک تنها دو هفته بعد، امکان نهایی‌کردن توافق وجود نداشت. ما بیش از هر زمانی به امکان دستیابی به توافق نهایی نزدیک هستیم.» صائب عریقات، مذاکره‌کننده ارشد فلسطینی نیز اندوه خود را از نبود توافق نهایی چنین بیان کرد: «دلم درد می‌کند زیرا می‌دانم بسیار نزدیک بودیم. ما شش هفته دیگر نیاز داشتیم تا نگارش توافقنامه را به پایان برسانیم.» نفی مذاکرات از سوی دولت شارون ماه بعد، آریل شارون، نامزد حزب لیکود، در انتخابات ۶ فوریه ۲۰۰۱ ایهود باراک را شکست داد و نخست‌وزیر اسرائیل شد. بلافاصله پس از انتخابات و پیش از تغییر دولت، بیانیه‌ای در ۸ فوریه ۲۰۰۱ از سوی وزارت امور خارجه اسرائیل منتشر شد که در آن آمده بود: بر پایه منبع فرانسوی، یک هفته پس از نشست طابا، در ۲۸ ژانویه ۲۰۰۱، یاسر عرفات در مجمع جهانی اقتصاد در داووس، حمله‌های دولت اسرائیل به ملت فلسطین را «فاشیستی» خواند. باراک نیز که در میانه مبارزه انتخاباتی بود، از دیدار مجدد با عرفات در استکهلم سرباز زد. پذیرش دیرهنگام طرح صلح از سوی عرفات در ژوئن ۲۰۰۲، نزدیک به ۱۸ ماه پس از پایان نشست طابا، یاسر عرفات در مصاحبه‌ای با روزنامه اسرائیلی هاآرتص اعلام کرد که طرح صلح خاورمیانه پیشنهادی بیل کلینتون را پذیرفته‌است. با این حال، دولت جدید اسرائیل در آن زمان تأکید داشت که این پیشنهاد دیگر مورد بررسی نیست. | ## جمع‌بندی | بر پایه منبع فرانسوی، مذاکرات در سطح غیررسمی با همان مذاکره‌کنندگانی که در طابا حضور داشتند ادامه یافت و سرانجام به ابتکار ژنو انجامید.