موضوع مقاله: تاریخ هائیتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ هائیتی | مقدمه: تاریخ هائیتی، تا آنجا که ثبت شده‌است، از سال ۱۴۹۲ آغاز می‌شود: زمانی که کریستف کلمب، ناخدا و جهانگرد اروپایی، در جزیره‌ای بزرگ در غرب اقیانوس اطلس لنگر انداخت که بعدها با نام کارائیب شناخته شد. | ## بخش 1: تاریخ هائیتی | بخش غربی جزیره هیسپانیولا، که هائیتی در آنجا واقع شده‌است، سکونتگاه مردمان تائینو و آراواک بود که خودشان آن را آیتی می‌خواندند. در سال‌های آغازین سده هفدهم، فرانسوی‌ها سکونتگاهی در غرب هیسپانیولا ساختند و آن را سن‌دومنگ نامیدند. تا پیش‌از جنگ هفت‌ساله (۱۷۵۶–۱۷۶۳)، اقتصاد سن‌دومنگ اندک‌اندک گسترش یافت و شکر و بعدتر قهوه محصولات صادراتی مهم آن شدند. در پایان سده هفدهم، سن‌دومنگ یک‌سوم کل تجارت برده در اقیانوس اطلس را در دست داشت. سال ۱۸۰۲، توسن لوورتور اعلام استقلال کرد؛ بنابراین ناپلئون نیروی تهاجمی انقیاد هائیتیایی‌ها به آنجا گسیل داشت. پس از مرگ توسن در اسارت فرانسوی‌ها، ژنرال‌ها ژان‌ژاک دسالین، هانری کریستف و الکساندر پیتون نبرد سنگینی علیه شارل لکلرک، فرمانده فرانسوی‌ها، انجام دادند. پس از آنکه هائیتیایی‌ها دست بالا را در جنگ گرفتند، ناپلئون تهاجم را ملغی کرد و بنابراین دسالین سال ۱۸۰۴ استقلال هائیتی را اعلام کرد. دسالین فرمان به قتل‌عام فرانسوی‌های باقی‌مانده در هائیتی داد که به کشتار بیش از ۵۰۰۰ تَن انجامید. سفیدپوستان در کنار دریا از چوبه دار آویزان شدند تا به کشتی‌هایی که از آنجا گذر می‌کردند، نشان دهند هائیتی خود را از اروپایی‌ها پاک ساخته‌است. پس‌از کودتایی که به سرنگونی دسالین انجامید، هائیتی دو پاره شد که هر کدام زیر نظر رژیم‌های رقیب بودند: کریستف بر ایالت نیمه‌فئودالی در شمال و پتیون بر جمهوری هائیتی در جنوب فرمان می‌راند. او قدرت را در غرب تثبیت کرد و با حمله به سانتو دومینگو، هیسپانیولا را یکپارچه کرد. با این همه، هائیتی از سال ۱۸۲۵ به‌دلیل پرداخت غرامت استقلال با مشکلات اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. سال ۱۸۴۳، شورشی در هائیتی به راه افتاد که بوآیه را سرنگون و کشور را دچار هرج و مرج کرد؛ بنابراین تا سال‌ها فرمانروایان و فرمانده‌های گوناگونی برای مدت کوتاه سرزمین را اداره کردند. سال ۱۸۷۴ و در زمان میشل دومنگ، قانون اساسی کارآمدتری معرفی شد که سال‌ها صلح، دموکراسی و توسعه برای هائیتی به ارمغان آورد. پس از آن دوران، رئیس‌جمهور وقت استنیو وینسنت قانون اساسی نوینی تصویب کرد که به قوه مجریه اختیارات گسترده می‌داد. نخستین رئیس‌جمهور غیرنظامی، دومارسای استیمه، تا سال ۱۹۵۰ و به‌مدت پنج سال حکومت کرد. پس از یک دوره کوتاه بی‌ثباتی، آوازه فرانسوا دووالیه در کشور پیچید و او خود را وارث مشروع استیمه معرفی کرد. در زمان پسرش ژان کلود هم وضعیت اقتصادی و سیاسی هائیتی همچنان رو به افول بود، اگرچه برخی از عناصر مخوف حکومت پدرش ملغی شدند. پس‌از خاندان دووالیه، ژان‌برتران آریستید برای مدت نسبتاً درازی رئیس‌جمهور بود تا اینکه در کودتای ۲۰۰۴ سرنگون شد. سال ۲۰۱۰، زمین‌لرزه‌ای ۷ ریشتری، این کشور را لرزاند و ویرانی‌های گسترده به بار آورد. دوران پیشاکلمبی برپایه شواهد یافت‌شده، نخستین بومیان ساکن این منطقه چندین هزار سال (احتمالاً ۹۰۰۰ سال) پیش‌از زادروز مسیح در اینجا اقامت گزیدند. آنان که احتمالاً از فلوریدا یا یوکاتان می‌آمدند، شکارچیان و ماهیگیران و دریانوردان خوبی بودند. در این منطقه، سرامیک‌ها و آثار وابسته‌به کشاورزی همانند یادمان‌های یافت‌شده در ونزوئلا پیدا شده‌اند که کهن‌ترینشان به سال ۳۰۰ میلادی برمی‌گردد. در زمان نخستین دیدار با اروپاییان، احتمالاً چند ده هزار بومی در این کشور می‌زیستند. تائینوها که از مردمان آراواک در آمریکای جنوبی مشتق شده بودند، در طول مهاجرت خود به دریای کارائیب در این جزیره و به‌ویژه باخترِ آن را، که با هائیتی امروزی همخوانی دارد، ساکن شدند. برای ساکنان تائینو، این جزیره چند نام داشت که به‌معنی زمین بلند یا جزیره کوهستانی بودند، از جمله کیسِکیا یا حتی هائیتی. این سکونتگاه دسامبر ۱۴۹۲ به‌هنگام نخستین سفرش از الوارهای کشتی شکسته‌اش، سانتا ماریا، ساخته شد. سال ۱۴۹۳ که کلمب برای دومین بار به این جزیره سفر کرد، سکونتگاه را ویران‌شده و هر ۳۹ ساکن آن را کشته‌شده یافت. او به‌سمت شرق رفت و سال ۱۴۹۳، سکونتگاه نوینی در لائیزابلا - در جمهوری دومینیکن امروزی - بنیان نهاد. سال ۱۴۹۶، پایتخت این مستعمره به سانتو دومینگو در ساحل جنوب غربی جزیره (در جمهوری دومینیکن امروزی) منتقل شد. سال ۱۵۰۲، اسپانیایی‌ها به هیسپانیولای غربی بازگشتند و سکونتگاهی در یاگوانا - نزدیک لئوگان امروزی - به‌پا کردند. سال ۱۵۰۴، سکونتگاه دیگری در ساحل شمالی - نزدیک فورت‌لیبرته امروزی - ساخته شد و آن را پوئرتو رئال (Puerto Real) نام نهادند؛ این سکونتگاه سال ۱۵۷۸ به جایی در همان نزدیکی منتقل شد و نامش به بایاخا تغییر کرد. | ## بخش 2: تاریخ هائیتی | شمار بسیاری از بازرگانان/دزدان‌دریایی هلندی به هم‌قطاران فرانسوی و انگلیسی خود پیوستند که در کرانه‌های بِکر هیسپانیولا به بازرگانی می‌پرداختند. پنج شهرک از سیزده شهرک باقی‌مانده در جزیره به‌طرز فجیعی توسط نیروهای اسپانیایی ویران شدند که دوتایشان در گستره کنونی هائیتی بودند: یاگوانا و بایاخا. استعمار فرانسه (۱۶۲۵–۱۷۸۹) سن‌دومنگ (۱۶۲۵–۱۷۱۱) فرانسوی‌ها شهرکی در سواحل غربی هیسپانیولا ساختند که «بارورترین بخش هند غربی» شناخته می‌شد. پس‌از جنگ، که سبب اخلال در تجارت دریایی شده بود، این سرزمین دست‌خوش توسعه سریعی شد. سال ۱۷۶۷، ۷۲ میلیون پوند شکر خام و ۵۱ میلیون پوند شکر تصفیه‌شده، یک میلیون پوند نیل و دو میلیون پوند پنبه از اینجا صادر شد. در نیمه دوم دهه ۱۷۸۰، سن‌دومنگ یک‌سوم کل تجارت برده در اقیانوس اطلس را به خود اختصاص داد. میان سال‌های ۱۷۶۴ و ۱۷۷۱، میانگین واردات برده از ۱۰۰۰۰ تا ۱۵۰۰۰ نفر و تا سال ۱۷۸۶ حدود ۲۸۰۰۰ برده متغیر بود. با این همه، ناتوانی در حفظ شمار بردگان بدون نیاز به ورود دوباره از آفریقای مرکزی و غربی، نشان می‌دهد که شمار بردگان تا سال ۱۷۸۹ به ۵۰۰۰۰۰ نفر می‌رسید. این سرزمین به‌دست جمعیت سفیدپوست، که تا سال ۱۷۸۹ تنها ۳۲۰۰۰ نفر بودند، اداره می‌شد. همیشه بیشتر بردگان در آفریقا زاده شده بودند، زیرا شرایط فجیع برده‌داری مانع از رشد طبیعی جمعیت می‌شد. ۲۲ اوت ۱۷۹۱، بردگان کشتزارها را سوزاندند، شهرها را به آتش کشیدند و جماعت سفیدپوست را کشتار کردند. مراسمی وودو به‌تاریخ ۱۴ اوت ۱۷۹۱ در تمساح‌بیشه (نزدیک کپ‌فرانسه) که توسط دوتی بوکمن اداره شد، به‌طور سنتی آغاز انقلاب هائیتی دانسته می‌شود. به دنبال این مراسم، بردگان در شمال کشور شوریند و اگرچه بوکمن دستگیر و به دار آویخته شد، این شورش به‌سرعت در سرتاسر کشور پخش شد. 534 سال ۱۷۹۲، مجلس قانونگذاری فرانسه لژه‌فلیسیته سونتوناکس و دو کمیسر ملی دیگر را به‌عنوان بخشی از کمیسیون انقلابی به این کشور فرستاد. آماج اصلی سونتوناکس، حفظ کنترل فرانسه بر سن‌دومنگ، تثبیت مستعمره و تقویت برابری اجتماعی بود که چندی پیش‌تر کنوانسیون ملی فرانسه به رنگین‌پوستان آزاد داده بود. 51 و نیروهای هم‌پیمان سیاهان آزاد به‌رهبری آندره ریگو، که نزدیک پورتو پرنس مستقر بودند، از اتحاد با او خودداری کرد. نسخه ای محرمانه از این فرمان فرستاده شد برای لوکرک، که از سوی ناپلئون مأمور بود برده‌داری در زمان مناسب به سن‌دومنگ بازگرداند. همزمان فرمان‌های دیگری حقوق مدنی تازه‌به‌دست‌آمده برای رنگین‌پوستان را از آنان سلب می‌کرد. اگرچه هیچ‌یک از این فرمان‌ها در سن‌دومنگ اعلام یا اجرا نشد، میانه‌های تابستان در کشور خبر پیچید که فرانسوی‌ها قصد دارند برده‌داری را بازگردانند. خیانت توسن و اخبار اقدامات فرانسه در مارتینیک، اتحاد میان رهبرانی مانند دسالین، کریستف و پتیون را سست کرد. این فرماندهان و دیگران بر این باور شده بودند که سرنوشتی همانند در انتظار سن‌دومنگ است، بنابراین باری دیگر به نبرد با لوکلرک برخاستند. چون فرانسوی‌ها می‌خواستند جمعیت سیاهپوست سرزمین را دوباره به‌زیر یوغ بردگی ببرند، این نبرد به جنگی خونین و فرسایشی انجامید. وانهی با آمدنِ فصل باران، تب زرد و مالاریا رواج یافت و آسیب بسیاری به مهاجمان زد. تا ماه نوامبر، لکلرک بر اثر ابتلا به تب زرد درگذشت، ۲۴۰۰۰ سرباز فرانسوی جان خود را از دست دادند و ۸۰۰۰ نفر هم در بیمارستان بستری شدند که بیشترشان به‌دلیل بیماری بود. او به ناپلئون نوشت که برای بازپس‌گیری سن‌دومنگ، فرانسه باید سیاه‌پوستان را برده اعلام کند و دست‌کم ۳۰۰۰۰ تَن از آنان را بکشد. او نومیدانه همواره بر اقدامات خشونت‌آمیزش می‌افزود: زندانیان سیاه‌پوست را زنده‌زنده سوزانده، به دار آویخته، غرق و شکنجه می‌شدند. حتی یک شب، او مهمانی رقصی برگزار کرد و سرشناس‌ترین زنان مولاتو را دعوت کرد، سپس هنگام نیمه شب آنان را از مرگ شوهرانشان آگاه کرد. برای نمونه، روشامبو بک‌بار ۵۰۰ اسیر جنگی را زنده‌به‌گور کرد و دسالین هم در پاسخ، ۵۰۰ اسیر فرانسوی را دار زد. ۱ ژانویه ۱۸۰۴، دسالین اعلام استقلال کرد و نام بومی «تاینو» (سرزمین کوهساران) را برای کشور بازگزید. در واپسین کین‌خواهی، فرانسوی‌های باقی‌مانده به‌دست نیروهای نظامی هائیتی نسل‌کشی شدند. نزدیک‌به ۲۰۰۰ فرانسوی در کپ‌فرانسه، ۹۰۰ تَن در پورتو پرنس و ۴۰۰ تَن در ژرمی کشته شدند. دسالین در بیانیه‌ای اعلام کرد: «ما از این آدمخوارها کین خواستیم؛ جنگ برای جنگ، جنایت برای جنایت، خشم در مقابل خشم». | ## بخش 3: تاریخ هائیتی | ازجمله استثناهای بیانیه دسالین، گروهی از لهستانی‌تباران در هنگ‌های لهستانی بود که به ارتش فرانسه زیردست ناپلئون پیوسته بودند. آن زمان، وضعیتی همانند در کشور خودشان در جریان بود و آن سربازان لهستانی از سال ۱۷۷۲ برای آزادی سرزمینشان از روس‌ها، پروسی‌ها و اتریشی‌های مهاجم می‌جنگیدند؛ بنابراین بسیاری از سربازان لهستانی دشمنشان را می‌ستودند و تصمیم گرفتند روی از ارتش فرانسه برتابند و به بردگان سابق هائیتی بپیوندند؛ آنان در انقلاب ۱۸۰۴ هائیتی همکاری کردند و از اصول آزادی برای همه مردم پشتیبانی نمودند. سربازان لهستانی کمک شایانی به هائیتی‌اییها در کین‌خواهی از فرانسه داشتند، بنابراین از سرنوشت دیگر اروپایی‌ها در هائیتی در امان ماندند. شماری از لهستانی‌ها به‌دلیل وفاداری و پشتیبانی از سرنگونی فرانسوی‌ها، پس از استقلال هائیتی تابعیت آنجا را گرفتند و بسیاری از آنان دیگر به لهستان بازنگشتند. برآورد می‌شود که نزدیک‌به ۵۰۰ نفر از ۵۲۸۰ لهستانی در هائیتی ماندگار شدند؛ از بقیه، ۷۰۰ نفر به فرانسه بازگشتند تا از آنجا به لهستان بروند و برخی هم، پس از تسلیم‌شدن، پذیرفتند در ارتش بریتانیا خدمت کنند. ۱۶۰ لهستانی هم بعدها اجازه خروج از هائیتی گرفتند و حتی شماری از آنان با هزینه هائیتی به فرانسه فرستاده شدند. امروزه همواره بسیاری از هائیتی‌های لهستانی‌تبار در هائیتی زندگی می‌کنند و مولاتو هستند: برخی موهای بور، چشمان روشن و ویژگی‌های مردمان اروپایی را دارند. در پی استقلال هائیتی، این کشور با مشکلات اقتصادی روبه‌رو بود، زیرا کشورهای اروپایی و ایالات متحده از به‌رسمیت‌شناختن هائیتی خودداری کردند. سال ۱۸۲۵، فرانسه ناوگانی از ۱۴ کشتی جنگی به هائیتی فرستاد و در ازای به‌رسمیت‌شناختن، ۱۵۰ میلیون فرانک غرامت خواست. برای تأمین مالی این بدهی، دولت هائیتی وادار شد وام‌های بسیاری با بهره بالا از دولت‌های خارجی بگیرد و پرداخت بدهی به فرانسه تا سال ۱۹۴۷ به درازا کشید. در این قانون برای آزادی‌های اجتماعی آمده‌است: آزادی مذهب (در زمان توسن، کاتولیک مذهب رسمی کشور اعلام شد)؛ همه شهروندان هائیتی، صرف‌نظر از رنگ پوست، «سیاه» شناخته می‌شوند (کوششی برای براندازی سلسله‌مراتب نژادی در هائیتی، که در آن اروپایی‌های خالص یا تقریباً خالص در بالا، پوست روشن تا قهوه‌ای در وسط و سیاه‌پوستان «کنگو» از آفریقا در پایین بودند)؛ منع مردان سفیدپوست از زمین‌داری در خاک هائیتی. چنانچه فرانسوی‌ها برای تحمیل دوباره برده‌داری بازمی‌گرشتند، بر پایه ماده ۵ قانون اساسی: «با نخستین شلیک هشدار، شهرها ویران می‌شوند و مردم مسلحانه برمی‌خیزند». امپراتوری نخست (۱۸۰۴–۱۸۰۶) ۲۲ سپتامبر ۱۸۰۴، دسالین شیوه حکومت‌داری ناپلئون را به نوع لیبرال‌تر ولی آسیب‌پذیرتر رادیکال‌های جمهوری‌خواه فرانسه ترجیح داد و خود را امپراتور ژاک یکم خواند. با این همه، دو تن از مشاورانش به نام‌های هانری کریستف و الکساندر پتیون سال ۱۸۰۶ در کشتنِ او دست داشتند. دسیسه‌چیان ۱۷ اکتبر ۱۸۰۶ در پل لارناژ (امروزه پل سرخ) در شمال پورتو پرنس به شورشیان شبیخون زدند. دولتی که در زمان دسالین بنیان‌گذاری شد، برخلاف خواسته‌های طبقه پایین هائیتی بود. اگرچه هم رهبران نخبگان - ازجمله دسالین - و هم مردم هائیتی موافق ساخت دولت برپایهٔ آرمان‌های آزادی و دموکراسی بودند، این آرمان‌ها در عمل برای هر یک از این دو گروه بسیار متفاوت می‌نمایید. به هر روی، کوهستانی‌بودنِ کشور به بردگان هائیتی امکان داد زمین‌های کوچک خود را زراعت کنند؛ بنابراین آزادی برای آنها توانایی زراعت زمین خود در اقتصاد معیشتی بود. وانگهی اگرچه همه هائیتایی‌ها خواهان جمهوری سیاه‌پوستی بودند، رویه‌های فرهنگی آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار محل بحث بود. بسیاری از مردم هائیتی می‌خواستند میراث آفریقایی خود را حفظ کنند، زیرا آنها آن را بخشی منطقی از جمهوری سیاه‌پوستی مورد نظر خود می‌دانستند. از سوی دیگر، نخبگان معمولاً سعی می‌کردند پیچیدگی هائیتایی‌ها را از طریق ادبیات اثبات کنند. افزون بر این، برای حفظ آزادی و استقلال، نخبگان نتوانستند جامعه مدنی مورد نظر توده هائیتی را فراهم کنند. کشور را اساساً ارتش اداره می‌کرد، که یعنی مشارکت مردم هائیتی در هر فرایند دموکراتیک بسیار دشوار بود. همچنین دولت در دسترسی مردم به آموزش، که کشوری از بردگان سابق به آن نیاز داشت، ناکام ماند.M.B. تلاش برای یکپارچگی (۱۸۰۶–۱۸۲۰) چیرگی بوایه بر هیسپانیولا (۱۸۲۰–۱۸۴۳) مبارزات سیاسی (۱۸۴۳–۱۹۱۵) میان سال‌های ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۵، شش بار رئیس‌جمهور هائیتی عوض شد که هر کدام یا کشته یا وادار به جلای وطن شدند. اشغال توسط ایالات متحده (۱۹۱۵–۱۹۳۴) سال ۱۹۱۵، ایالات متحده هائیتی را در پی شکایات بانک‌های آمریکایی به رئیس‌جمهور وودرو ویلسون به‌دلیل شدت بدهکاری این کشور اشغال کرد. پس از جنگ جهانی دوم انتخابات و کودتاها (۱۹۳۴–۱۹۵۷) عصر دووالیه (۱۹۵۷–۱۹۸۶) تلاش برای دموکراسی (۱۹۸۶–امروز) بلایای طبیعی چرخند (توفند و طوفان)، باران سیل‌آسا، طغیان رود، سیل و زمین‌لرزه مرتباً در هائیتی روی می‌دهند. ویرانی‌های برخاسته‌از این رویدادها به‌دلیل بی‌ثباتی سیاسی و نابرابری‌های اقتصادی جامعه شدت می‌گیرد. سال ۲۰۱۰، زمین‌لرزه‌ای غرب هائیتی را لرزاند که شمار کشته‌شدگان ناشی‌از آن حدوداً ۳۰۰۰۰۰ نفر برآورد شد. سال ۲۰۱۲، خشکسالی سهمگین، که به‌دلیل جنگل‌زدایی شدت گرفته بود، به‌همراه طوفان‌های «ایزاک» و «سندی»، ۷۰٪ محصولات کشاورزی در جنوب کشور را از بین بردند و دست‌کم ۲۰۰۰۰۰ نفر را بی‌خانمان کردند. | ## جمع‌بندی | سال ۲۰۱۶، چندین سیل در شمال کشور روی دادند که به‌همراه توفند متیو ۹۶۰۰ خانه را پیرامون کپ‌هائیتین و در ژرمی ویران کردند.