موضوع مقاله: هنر فلسطینی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # هنر فلسطینی | مقدمه: این هنر همسو با ساختار جامعهٔ فلسطینی در چهار کانون جغرافیایی اصلی گسترش یافته‌است: کشور فلسطین (شامل کرانه باختری و نوار غزه)، اسرائیل، پراکندگی فلسطینی در جهان عرب و نیز اروپا و ایالات متحده آمریکا. | ## بخش 1: هنر فلسطینی | هنر معاصر فلسطینی ریشه در هنرهای مردمی و سنت‌های کهن نقاشی مسیحی و اسلامی در فلسطین دارد. پس از نکبت ۱۹۴۸ درونمایه‌های ملی‌گرایانه بر این هنر چیرگی یافت و هنرمندان فلسطینی با بهره‌گیری از رسانه‌های گوناگون به بازتاب پیوند خود با هویت و سرزمین پرداختند. هنر فلسطینی از پایان سدهٔ نوزدهم میلادی تاکنون دوره‌های گوناگونی از آفرینش، ویرانی و بازسازی را پشت سر گذاشته و هنرمندان آن، همچون دیگر بخش‌های جامعهٔ فلسطینی، با مصادرهٔ آثار، ممنوعیت سازمان‌های هنری، آتش‌سوزی عمدی تالارهای نمایشگاهی، نظارت و بازداشت روبه‌رو بوده‌اند. از آنجا که فلسطین فاقد مرزهای ملی ثابت، موزه‌های ملی تاریخی و نهادهای دانشگاهی هنر بوده، هنر فلسطینی برخلاف کشورهای دارای حاکمیت مستقل عمدتاً بر بنیاد هنرمندانی شکل گرفته که در چارچوب هویت ملی فلسطینی می‌آفرینند. درونمایه‌ها مکان هنرمند و تاریخ‌نگار هنر فلسطینی، کمال بلاطه، «مکان» را یکی از مؤلفه‌های درونمایه‌ای اصلی هنر فلسطینی در سراسر پیشینهٔ آن توصیف کرده‌است. نزدیکی و دوری از سرزمین تاریخی فلسطین و رابطهٔ میان هنرمند و محل سکونت کنونی‌اش عنصر کلیدی پویایی هنر فلسطینی به‌شمار می‌رود. برای نمونه، در آثار دهه‌های نخست پس از ۱۹۴۸ کارهای هنرمندان ساکن اسرائیل عمدتاً بازنمایانه (فیگوراتیو) هستند، در حالی که آثار هنرمندان خارج از کشور بیشتر انتزاعی‌اند. حتی هنرمندان فلسطینی زاده و بالیده در اسرائیل نیز بیگانگی و احساس بزرگ‌شدن چون غریبه‌ای در سرزمین نیاکان خود را بازمی‌کاوند و پرسش حافظهٔ فرهنگی و تعلق درونمایه‌ای بازگشت‌کننده در آثارشان است. ندا بدوان هنرمندی از غزه است که فضایی زیبا در اتاقش آفرید تا خود را از واقعیت غزه جدا سازد. او زندگی در شهری که «حقوق بنیادین انسانی‌اش را از دست داده بود» را الهام‌بخش «آفرینش جهانی جایگزین» در اتاقش خوانده‌است. خودنگاره‌هایی که در آن اتاق در دوران انزوایش گرفت، شهرت بین‌المللی برایش به ارمغان آورد. عالیه ریان، مدیر گالری الحوش، دربارهٔ بدوان گفته‌است که او «از آفرینش خود فضا سخن می‌گوید، یک رؤیا در واقع، اینکه زندگی آنجا چگونه می‌توانست باشد؛ اما این تنها در پیوند با آنچه در بیرون رخ می‌دهد کار می‌کند». به گفتهٔ هنرمند و تاریخ‌نگار هنر فلسطینی، سامیه حلبی، «هنر آزادی‌بخش» یا هنری که از دوران انقلابی مقاومت فلسطینی در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ تا انتفاضهٔ نخست پدید آمد، «نمادگراست و از تصاویر چیزهای آشنا در فرهنگ مردمی فلسطین بهره می‌گیرد. هنرمندان از رنگ‌های پرچم، نقش‌های گلدوزی، زنجیرها، صحنه‌های روستایی، لباس روستایی، زندانی و میله‌های زندان بهره بردند. صبر (کاکتوس) صبر (به عربی: ) از هنگام پیدایش اسرائیل نقش‌مایه‌ای در هنر فلسطینی بوده‌است. برای صهیونیست‌ها این گیاه بومی نمادی ملی از زادگاه‌شان در آن سرزمین شد، در حالی که فلسطینیان آن را تجسم بی‌خانمانی ملی و تبعید خود دیدند. روستاییان آن را در آوازی رقصانه در اعتراض به اعلامیهٔ بالفور ۱۹۱۷ گنجاندند: «یا عین، کونی صبّاره — ای چشم، درخت صبر باش!». هنرمندان از کبوتر برای رساندن پیام صلح، آزادی و آینده‌ای پس از رنج‌هایی که فلسطینیان تجربه کرده‌اند بهره می‌گیرند. کبوتر با شکل آرام، رنگ ملایم و نرمی‌اش شایسته‌ترین نماد برای رساندن این پیام شناخته می‌شود. هنرمندان نمادگرایی کبوتر را به شیوه‌های گوناگون و با ترکیب‌بندی‌های متفاوت به تصویر می‌کشند و اغلب آن را با نمادهای دیگر درمی‌آمیزند. محیط زیست این گل، رنگ سرخ درخشان و برگ‌های ظریفش به‌طور نمادین آمیزه‌ای از شرایط دشوار فلسطینیان و خون و فداکاری شهیدان فلسطینی در پیکار مقاومت را بازتاب می‌دهد. بازتولید این گل به نمادی بنیادین برای یادبود و پاسداشت هویت ملی و میراث فلسطینیان در برابر چشم‌انداز آسیب‌زای اشغال اسرائیل تبدیل شده‌است. پرتقال یافا پرتقال یافا (به عربی: ) به بازنمایی نمادین مردم فلسطین بدل شد و از سدهٔ نوزدهم جوهرهٔ «فراوردهٔ فلسطین» را در برابر جهانیان به نمایش گذاشت. جنبش صهیونیستی در ۱۹۴۸ نه‌تنها باغ‌های پرتقال فلسطینیان در سواحل را تصرف کرد بلکه نشان تجاری نمادین «پرتقال یافا» را نیز از آن خود ساخت. ازآن‌خودسازی فرهنگی پرتقال یافا برای فلسطینیان نماد دزدیده‌شدن میهن بود و از دست رفتن باغ‌های پرتقال، فلسطین، جوامع، هویت ملی و جان‌های بسیار را دربرمی‌گرفت. کلید فلسطینی کلید فلسطینی نمادی پرکاربرد نزد هنرمندان است و بار نمادین ژرفی برای فلسطینیان دارد؛ نشانهٔ حق بازگشت آوارگان فلسطینی که در جریان جنگ ۱۹۴۸ (نکبت) آواره شدند. با وجود ویرانی و تخریب خانه‌هایشان، سالخوردگان فلسطینی کلیدهای خود را به‌عنوان نماد عزم خود برای بازگشت به سرزمین فلسطین تاریخی و حق مسلّمشان برای زندگی آرام در سرزمینشان نگاه می‌دارند. درخت زیتون درخت زیتون نیز از نمادهای پایدار هنر فلسطینی است و نشانهٔ پیوند فلسطینیان با سرزمین، مقاومت و صلح به‌شمار می‌رود. سیاست و هنر پیش از ۱۹۴۸ پیش از ۱۹۴۸ بیشتر هنرمندان فلسطینی خودآموخته بودند و مناظر طبیعی و صحنه‌های دینی را به تقلید از سبک اروپایی نقاشی می‌کردند. از هنرمندان برجستهٔ این دوره می‌توان از خلیل حلبی، نهیل بشاره و فضول عوده نام برد. صوفی حلبی در فرانسه و ایتالیا تحصیل کرد و از ۱۹۳۵ تا ۱۹۵۵ در کالج شمیت دختران در بیت‌المقدس به تدریس پرداخت. یکی از نخستین هنرمندانی که بُعد سیاسی را به آثارش افزود نیکولا صایغ (۱۸۶۳–۱۹۴۲) بود. در حالی که بیشتر هنرمندان همزمانش درونمایه‌های دینی و غیرجنجالی را می‌کاویدند، آثار صایغ به سپهر سیاست پای گذاشت. | ## بخش 2: هنر فلسطینی | تابلوی «خلیفه عمر بر دروازه‌های بیت‌المقدس» در ظاهر افسانه‌ای دینی دربارهٔ فتح بدون خونریزی بیت‌المقدس به دست عمر و سده‌ها صلح میان مسیحیان و یهودیان محلی را روایت می‌کرد؛ اما در نگاه دقیق‌تر پیکرهٔ مسیح‌گونهٔ خلیفه کنایه‌ای بود از آنچه بسیاری از فلسطینیان سیاست‌های تفرقه‌افکنانهٔ بریتانیا در دوران قیمومت می‌دانستند که کوشید میان مسلمانان و مسیحیان عرب شکاف بیندازد. پس از ۱۹۴۸ پس از ۱۹۴۸ هنرمندانی چون اسماعیل شموط، ناجی العلی، مصطفی الحلاج، عبدالحی مسلّم و پل گیراگوسیان خاطرات دردناک نکبت را با به تصویر کشیدن کشتارها، آوارگان و درونمایه‌های سیاسی آشکار بازتاباندند. دیگرانی چون صوفی حلبی، ابراهیم غنام و جولیانا سرافیم ظریف‌تر بر پرسش‌های هویت از جمله سنت‌های فرهنگی فلسطینی، جغرافیای طبیعی و نگاهی سوررئالیستی به خاطرات رؤیایی کودکی تمرکز کردند. احزاب سیاسی نیز هنرمندان فلسطینی را برای کشف نمادهای نو برای جنبش ملی فلسطین پشتیبانی کردند. به گفتهٔ طال بن‌زوی، هنرمندان فلسطینی پس از ۱۹۴۸ در چهار حوزهٔ جغرافیایی (کرانه باختری و نوار غزه، اسرائیل، جهان عرب و پراکندگی) می‌زیند و فاقد دانشکده‌های هنری هستند. از همین رو، برخلاف کشورهای مستقل دارای حاکمیت که هنرشان بر «مرزهای ملی، موزه‌های ملی و نهادهای آموزشی» استوار است، هنر فلسطینی عمدتاً بر هنرمندانی تکیه دارد که در چارچوب هویت ملی فلسطینی فعالیت می‌کنند. نوگرایی اگرچه پیکار فلسطینیان سرچشمهٔ بزرگ الهام بسیاری از هنرمندان است، هنر فلسطینی تنها با ویژگی سیاسی فلسطین تعریف نمی‌شود. هنر نوین فلسطینی بخشی از فرایندی پیاپی شده که در آن فرهنگ و میراث فلسطینی نقشی بنیادین ایفا می‌کنند. دوران پس از نکبت بر بخش بزرگی از آثار هنری اثر گذاشته؛ اما نسل‌های نوین هنرمندان فلسطینی مرزهای تازه‌ای برای بازنمایی و آفرینشگری ترسیم و درک مخاطبان بین‌المللی از هنر و روایت فلسطینی را به چالش کشیده‌اند. گرافیتی فلسطینیان که از دسترسی به رسانه‌های ملی، گردهمایی‌های سیاسی و دیگر مجراهای تعیین سرنوشت محروم بوده‌اند، به گرافیتی به‌عنوان ابزاری برای دور زدن سانسور و رساندن پیام‌های سیاسی روی آوردند. این شکل بیان گاه پایداری انتفاضه و راهبردهای نافرمانی مدنی‌اش را تقویت کرد، گاه نفوذ جناح‌های سیاسی خاص را در مناطقی معین تثبیت نمود و گاه بستری برای اعلام هویت ملی فلسطینی شد. گرافیتی معاصر بر دیوار حائل به «بوم جهانی» هنرمندان محلی فلسطینی و فراملی بدل شده تا تجربهٔ اشغال را به مخاطبان سراسر جهان برسانند. پیام‌ها و تصاویر از راه رسانه‌های الکترونیکی، مجموعه‌های چاپی گرافیتی دیوار و اشتراک‌گذاری شخصی و گردشگری به مخاطبان فراملی می‌رسند و فرصتی برای فلسطینیان فراهم می‌سازند تا سانسور را دور بزنند. روایت فلسطینی از رهگذر هنر درگیری اسرائیل و فلسطین و روایت‌های پیرامون آن به هنر فلسطینی سرشتی یگانه بخشیده‌است. هنر فلسطینی اغلب به دو درونمایهٔ بزرگ می‌پردازد: یکی توانایی هنر معاصر در دگرگون‌سازی درک مردم از عناصر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی روایت فلسطینی و دیگری نقش این هنر در گسترهٔ تاریخ هنر. پیام سیاسی پررنگ در هنر معاصر فلسطینی به پدیدآمدن «هنر آزادی‌بخش فلسطین» انجامید که هنرمندان فلسطینی در آن از هنر برای رساندن روایت خود فراتر از سطح ساده‌ای که رسانه‌ها ارائه می‌دهند بهره می‌گیرند. پیوندی ژرف میان تولید بصری هنر فلسطینی و ساختار جغرافیایی سرزمین فلسطین تاریخی وجود دارد. روایت هنری فلسطین انتقاد را به اشغال اسرائیل محدود نمی‌کند بلکه از بی‌توجهی کشورهای عربی و جهان نسبت به پیکارشان نیز سخن می‌گوید. داستان کوتاه نامدار نویسندهٔ فلسطینی غسان کنفانی با عنوان «مردانی در آفتاب» از پیکار فلسطینی و بی‌اعتنایی شگفت‌آور جامعهٔ بین‌المللی به آرمانشان سخن می‌گوید. چند کاریکاتوریست و هنرمند طنزنگار نیز از رسانهٔ بصری برای بیان درد محرومیت از «حق بازگشت» بهره گرفته‌اند. از جملهٔ آن‌ها هنرمند نامدار ناجی العلی است که شخصیت حنظله‌اش به نماد مقاومت فلسطینی بدل شد. ناجی العلی پس از نکبت کاریکاتورهای بسیاری آفرید که عزم او برای انقلاب فلسطینی را بازتاب می‌داد. هنرمندان فلسطینی در اسرائیل تفاوت چشمگیری میان هنرمندان فلسطینی بیرون خط سبز و هنرمندان فلسطینی ۴۸ وجود دارد. هنرمندان زاده پس از ۱۹۴۸ معمولاً به دو نسل تقسیم می‌شوند: نقاشان و مجسمه‌سازان بزرگ‌ترِ فعال در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ و نسل جوان‌تری که از دههٔ ۱۹۹۰ به فعالیت پرداخت. نسل نخست در حدود بیست نقاش و مجسمه‌ساز را دربرمی‌گیرد که در دوران حکومت نظامی بر اقلیت عرب اسرائیل (۱۹۴۸–۱۹۶۶) زاده شدند و در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ در اسرائیل و خارج هنر آموختند. از میان آنان می‌توان به سعاد نصر مخول، تریز نصر عزام، ابراهیم نوبانی و عبد عابدی اشاره کرد؛ عابدی پیشگام جنبش هنری عربی‌اسرائیلی به‌شمار می‌رود. نسل جوان‌تر پس از پیمان‌های اسلو به فعالیت پرداخت و اکنون بیش از ۲۰۰ فارغ‌التحصیل مدارس هنری را دربرمی‌گیرد که عمدتاً در زمینهٔ چیدمان، عکاسی، ویدئوآرت و اجرا کار می‌کنند. در دههٔ گذشته شمار دانشجویان فلسطینی در آکادمی‌های هنری اسرائیل مانند آکادمی بتسلئیل افزایش چشمگیری یافته‌است. نخستین نمایشگاه موزه با عنوان «بیت‌المقدس زنده» (تحیا القدس) در اوت ۲۰۱۷ گشوده شد و ۴۸ اثر از هنرمندان فلسطینی، عرب و بین‌المللی را شامل می‌شد. موزهٔ مردم‌شناسی و هنر دانشگاه بیرزیت این موزه دائمی دو مجموعهٔ اصلی دارد: پوشاک فلسطینی و مجموعهٔ تعویذهای توفیق کنعان. گالری مجازی دانشگاه بیرزیت از گالری‌های هنری پیشرو در سرزمین‌های فلسطینی است که هنرهای تجسمی را از راه نمایشگاه‌ها، آموزش و کارگاه‌های پرورشی ارتقا می‌دهد. بنیاد المعمل برای هنر معاصر بنیاد المعمل برای هنر معاصر در ۱۹۹۸ به‌عنوان ادامهٔ کار گالری أنادیل که از ۱۹۹۲ آغاز شده بود، تأسیس شد. این گالری هنرمندان فلسطینی پراکندگی را میزبانی می‌کند که برخی هرگز از فلسطین دیدن نکرده‌اند و با گذرنامهٔ خارجی و به‌عنوان گردشگر در این فعالیت‌های هنری شرکت می‌جویند. | ## بخش 3: هنر فلسطینی | واژهٔ «المعمل» در عربی به معنی کارگاه یا کارخانهٔ کوچک است و نام آن از خاستگاه نخست بنیاد گرفته شده که کارخانه‌ای کوچک در شهر قدیم بیت‌المقدس بود و در ۱۹۰۰ ساخته شده بود. دادگاه هنر فلسطین — الحوش الحوش سازمانی فرهنگی فلسطینی غیرانتفاعی است که در ۲۰۰۴ با رسالت «فراهم‌سازی و نگهداشت بستری دانش‌محور برای فلسطینیان تا هویت ملی و فرهنگی خود را از رهگذر هنرهای بصری بیان، بکاوند و نیرومند سازند» تأسیس شد. نهادهای هنر معاصر انجمن فلسطینی هنر معاصر سازمانی غیردولتی و غیرانتفاعی است که عمدتاً در گسترهٔ هنرهای تجسمی فعالیت می‌کند و از سوی هنرمندان و افراد فلسطینی علاقه‌مند به پیشرفت هنرهای بصری در فلسطین بنیان نهاده شده‌است. این انجمن آکادمی بین‌المللی هنر در رام‌الله را تأسیس کرد و بنیادگذارانش بر آن‌اند که هنر و فرهنگ نقشی اساسی در تحقق آرمان فلسطینی آزادی و تعیین سرنوشت ایفا می‌کنند. از هنرمندان برجستهٔ انجمن می‌توان از احمد کنعان، حسنی رضوان، تیسیر برکات، نبیل العنانی، منذر جوابره، احلام الفقیه و دینا غزال نام برد. هنر فلسطین بین‌الملل سازمانی فرهنگی با مرکزیت نیویورک و متخصص در هنر معاصر فلسطینی است. کنش‌های آن بر همکاری با موزه‌ها، گالری‌ها و سازمان‌های غیردولتی برای برگزاری رویدادها، نمایشگاه‌ها و انتشارات دربارهٔ هنر معاصر فلسطین استوار است. این سازمان با هنرمندان مطرح فلسطینی از جمله لاریسا سنسور، خلیل رباح، شریف واکد، تیسیر البطنیجی، وفا حورانی و شادی حبیب‌الله همکاری کرده‌است. آکادمی بین‌المللی هنر فلسطین نهادی فلسطینی ویژهٔ آموزش عالی در زمینهٔ هنرهای بصری است که کارشناسی هنرهای بصری معاصر اعطا می‌کند و بر توسعهٔ برنامه‌های آموزشی در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد کار می‌کند. آکادمی فرصت پرورش استعداد و آفرینشگری را برای فلسطینیان فراهم می‌آورد و هدف آن پرورش نسلی نو از هنرمندان فلسطینی توانمند در رویارویی با چالش‌های معاصر است. آکادمی همچنین بر پاسداشت حافظهٔ جمعی، تاریخ و هویت فلسطینی از رهگذر آموزش و کنش‌های آفرینشگرانه تأکید دارد. وزارت امور خارجهٔ نروژ تأمین مالی سال‌های نخست آکادمی (۲۰۰۶–۲۰۰۹) را بر عهده داشت. مهم‌ترین دستاورد آکادمی همکاری با موزهٔ ون ابه در آیندهوون هلند برای آوردن تابلویی از پیکاسو به فلسطین در ژوئیهٔ ۲۰۱۱ بود. تابلوی «بوست دو فم» — اثری کوبیستی از زنی که در ۱۹۴۳ نقاشی شده بود — پس از دو سال برنامه‌ریزی به رام‌الله در کرانه باختری رسید و در برابر دیدگان مردم فلسطین قرار گرفت. هنر فلسطینی پیش از ۱۹۴۸ این دوره با آشنایی با فرهنگ اروپایی و بدل‌شدن بیت‌المقدس به مرکزی جهان‌وطن‌گرا مشخص می‌شود. در چارچوب پایه‌گذاری کشورهای عربی زیر فرمانروایی قیمومت فرانسه و بریتانیا فضایی عربی بدون مرزهای واقعی پدید آمد که ژرف از فرهنگ اروپایی اثر پذیرفته بود. در همان حال بیت‌المقدس به مرکز فرهنگی عربی کیهان‌شهری بدل گشت و هنرمندان فلسطینی پس از تحصیل در مدارس هنری جهان عرب به این شهر بازگشتند. از هنرمندان فعال بیت‌المقدس در این دوره نیکولا الصایع از مکتب شمایل‌نگاری بیت‌المقدس و پیشگام نقاشی آتلیه‌ای بود. داوود زلاطیمو (زادهٔ بیت‌المقدس، ۱۹۰۶) نیز ورود خلیفه عمر ابن‌الخطاب به بیت‌المقدس در ۶۳۷ را نقاشی کرد. بولاطه اشاره کرده که این نقاشی‌ها ابزاری تمثیلی برای تأیید هویت ملی عربی سرزمین بودند. در نخستین نمایشگاه ملی عربی در تابستان ۱۹۳۳ در بیت‌المقدس زُلفه السعدی (۱۹۰۵–۱۹۸۸) شاگرد الصایع، نقاشی‌های پرتره رهبران عربی را بر پایهٔ عکس‌های آتلیه‌ای به نمایش گذاشت. هنر فلسطینی پس از ۱۹۴۸ تأسیس اسرائیل در ۱۹۴۸ فعالیت بسیاری از هنرمندان فلسطینی را قطع کرد. حکومت نظامی کار هنرمندانی را که در مرزهای اسرائیل ماندند دشوار ساخت؛ در عوض هنرمندان ساکن کرانه باختری، نوار غزه و اردوگاه‌های آوارگان جهان عرب برای تحصیل هنر به آکادمی‌های کشورهای عربی رفتند. او در لُد زاده شد، پس از ۱۹۴۸ به اردوگاه آوارگان غزه رسید و سپس به بیروت، کویت، آلمان و سرانجام عمّان نقل مکان کرد. او نخستین رئیس بخش آموزش هنر سازمان آزادی‌بخش فلسطین پس از تأسیس آن در ۱۹۶۴ شد و کتابش «هنر از فلسطین» (کویت، ۱۹۸۹) نخستین اثر منتشرشده دربارهٔ هنر فلسطینی و پیشینهٔ آن بود. بسیاری از آثارش بر پوسترها، کارت‌پستال‌ها و تقویم‌ها تکثیر شد و او از محبوبیتی برخوردار گشت که کمتر هنرمند فلسطینی دیگری به آن دست یافت. گروه هنرمندان پراکندگی فلسطینی در جهان عرب در ۱۹۶۹ اتحادیهٔ هنرمندان فلسطینی را در عمّان، بیروت، کویت و دمشق تأسیس کردند و در ۱۹۷۵ شاخه‌ای از آن در اورشلیم شرقی گشوده شد. در همان حال فرهنگ پوستر، کارت‌پستال و بازتولید آثار هنرمندان رونق گرفت و بر فرهنگ بصری فلسطینیان در اسرائیل اثری ژرف نهاد. پیمان‌های اسلو و پایه‌گذاری تشکیلات خودگردان فلسطینی تأثیری شگرف بر هنر فلسطینی گذاشت. حس حاکمیت و ورود سازمان‌های بین‌المللی و مراکز فرهنگی به قلمرو تشکیلات به تأسیس مراکز فرهنگی و گالری‌های هنری انجامید؛ از جمله گالری أنادیل (۱۹۹۲) و مرکز فرهنگی المعمل (۱۹۹۷) در بیت‌المقدس شرقی و مرکز هنر خلیل السکاکینی (۱۹۹۶)، گالری زریاب (۱۹۹۸) و مرکز القطّان (۱۹۹۸) در رام‌الله. هنر فلسطینی در پراکندگی بین‌المللی گروه هنرمندان پراکندگی فلسطینی شامل جوانانی از نسل دوم خانواده‌های فلسطینی در پراکندگی و هنرمندانی است که از قلمرو تشکیلات خودگردان و اسرائیل به اروپا، کانادا و ایالات متحده مهاجرت کرده‌اند. | ## جمع‌بندی | از چهره‌های برجستهٔ این گروه می‌توان از فرید ارمیلی، عیسی دیبی، امیلی جاسر، نبیله حلمی، لینا حسن، لاریسا سنسور، بشیر مخول و ریم بدر نام برد.