موضوع مقاله: دالان زنگزور | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دالان زنگزور | مقدمه: دالان زنگزور، مفهومی در توصیف یک دالان ترابری است که در صورت اجرا به جمهوری آذربایجان دسترسی بلامانع به جمهوری خودمختار نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان بدون پست‌های بازرسی ارمنستان را می‌دهد. | ## بخش 1: دالان زنگزور | به معنای وسیع، دالانی ژئوپلیتیکی است که استان آذربایجان شرقی در ایران را از مسیر ترانزیت ترکیه به باکو حذف می‌کند. این مفهوم از زمان پایان جنگ قره باغ کوهستانی در سال ۲۰۲۰ به‌طور فزاینده‌ای توسط آذربایجان و ترکیه ترویج شده است، در حالی که ارمنستان پیوسته با آن مخالفت کرده و اظهار می‌دارد که «منطق کریدور» از بیانیه آتش‌بس که به صورت سه جانبه در پایان آن جنگ امضا شد، منحرف است و این که نوعی پروپاگاندا است. اصطلاحات، مسیرهای بالقوه و شیوه‌های ارتباط حمل‌ونقلی از آن زمان به بعد بین آذربایجان و ارمنستان که همچنان محاصره متقابلی را علیه یکدیگر حفظ می‌کنند، محل مناقشه بوده‌اند. آذربایجان پروژه‌های ساختمانی را در قلمروی خود آغاز کرده و آن‌ها را به عنوان بخشی از اجرای به اصطلاح دالان زنگزور معرفی کرده و تهدید کرده است که اگر ارمنستان آن را نخواهد، آذربایجان «به زور در مورد آن تصمیم می‌گیرد.» در جریان مذاکرات سه جانبه سال ۲۰۲۱، ارمنستان تمایل خود را برای مشارکت در بازسازی خطوط راه‌آهن دوران شوروی که از لحاظ تاریخی آذربایجان و نخجوان را به هم متصل می‌کرد، ابراز کرد که آذربایجان آن را به عنوان رضایت ارمنستان از «دالان زنگزور» تفسیر کرد. به گفتهٔ روسیه، طرف ثالث، آنچه مورد بحث است رفع انسداد ارتباطات منطقه ای است و نه ایجاد یک «دالان». ناظران مختلف در مورد «دالان زنگزور» اظهارنظر کرده‌اند و پیامدهای سیاسی استفاده از این واژه و تأثیرات آن را در صورت اجرا تحلیل کرده‌اند. برخی این مفهوم را برنامه‌ای پان ترکیستی توصیف می‌کنند که برگرفته از بازپیوندخواهی است و برخی دیگر بر این نکته تأکید می‌کنند که این دالان راه‌حلی برای محاصره است و این موضوع، یک ویژگی مهم آن است. بر اساس توافقنامه صلح ۱۴۰۴ که بین ارمنستان و آذربایجان امضا شد، ایالات متحده آمریکا در آینده مسئولیت کنترل و توسعهٔ کریدوری بین این دو کشور را برعهده و بر آن تسلط خواهد داشت. زمینه تاریخی سرنگونی امپراتوری روسیه زنگزور نام بخشی بود ایجاد شده در سال ۱۸۶۸ توسط امپراتوری روسیه در ناحیه یلیزاوتپول که منطقه‌ای را امروزه بخش جنوبی ارمنستان است، در بر می‌گیرد. ناحیه سیونیک، نام ارمنی، لفظ قدیمی‌تر است که به دوران باستان برمی‌گردد (همچنین ملاحظه کنید؛ سیونیک (ایالت تاریخی . منطقه سیونیک/زنگزور بین جمهوری‌های اوّل ارمنستان و آذربایجان و در جنگ ارمنستان–جمهوری آذربایجان در پی سرنگونی امپراتوری روسیه مورد مناقشه بود. در سال ۱۹۱۹ بریتانیا حاکمیت آذربایجان بر این سرزمین را تأیید کرد ولی مقاومت ارمنی‌ها در برابر فشار نظامی دوام آورد تا این که این دو جمهوری در اتحاد شوروی ادغام شدند. با رنگ سبز روشن در پایین استان سیونیک ارمنستان، «کریدور مغری» پیشنهاد شده است که قرار بود سرزمین اصلی آذربایجان را به نخجوان متصل کند. در زمان اتحاد جماهیر شوروی، دو اتصال راه‌آهن برای اتصال جمهوری خودمختار نخجوان شوروی به قلمرو اصلی آذربایجان شوروی استفاده می‌شد. خط کوتاه‌تری که از منطقه سیونیک (جنوبی‌ترین استان ارمنستان) عبور می‌کرد، ابتدا در سال ۱۹۴۱ ساخته شد، در حالی که خط ایروان - ایجوان - قزاکس که شمالی تر است، در دهه ۱۹۸۰ به عنوان یک مسیر جایگزین ساخته شد و ایروان را به باکو و روسیه متصل می‌کرد. ارتباط هوایی و زمینی بین آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان باید از طریق خاک ترکیه یا ایران برقرار می‌شده است. در سال ۱۹۹۲، ترکیه از «مفهوم دالان دوگانه» حمایت کرد که اولین بار توسط پل گوبل معرفی شد و مبادله ارضی بین ارمنستان و آذربایجان را پیشنهاد کرد. بر اساس این پیشنهاد، آذربایجان از قره باغ کوهستانی که به ارمنستان متصل می‌شود صرف نظر می‌کند. در ازای آن، ارمنستان کریدور جنوبی زنگزور را به آذربایجان تحویل می‌دهد که نخجوان را به آذربایجان متصل می‌کند. | ## بخش 2: دالان زنگزور | در سال ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲، آذربایجان و ارمنستان توافقنامه ای را در مورد پیشنهاد صلح «مبادله اراضی» مورد بحث قرار دادند که در آن آذربایجان حق حاکمیت بر قره باغ کوهستانی (از جمله دالان لاچین را که جنوب ارمنستان را به آرتساخ متصل می‌کرد و عملاً تحت کنترل ارتش دفاع آرتساخ بود اما در آن نقطه به صورت رسمی در آذربایجان قرار داشت) را در ازای واگذاری حاکمیت ارمنستان بر کریدور مگری به آذربایجان، به ارمنستان واگذار می‌کرد. با این حال، مقاومت در هر دو کشور در برابر مبادله ارضی قوی بود و این طرح جواب نداد. توافق آتش‌بس ۲۰۲۰ برقراری مجدد ارتباطات حمل و نقل در ماده ۹ توافقنامه آتش‌بس که در ۹ نوامبر ۲۰۲۰ در پایان جنگ قره باغ کوهستانی امضا شد، پیش‌بینی شده بود که در آن آمده بود:تمامی ارتباطات اقتصادی و حمل و نقل در منطقه باید رفع انسداد شود. جمهوری ارمنستان امنیت ارتباطات حمل و نقل بین مناطق غربی جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را به منظور ترتیب دادن تردد بدون مانع افراد، وسایل نقلیه و بار در هر دو جهت تضمین می‌کند. سرویس گارد مرزی سرویس امنیت فدرال روسیه مسئول نظارت بر ارتباطات حمل و نقل خواهد بود.در دسامبر ۲۰۲۰، روسیه تمایل خود را برای اتصال نخجوان به بقیه آذربایجان از طریق یک خط ریلی که از طریق ارمنستان می‌گذرد، اعلام کرد. آذربایجان، ارمنستان و روسیه یک کارگروه سه جانبه برای رفع انسداد ارتباطات در منطقه تشکیل دادند. سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه گفت که فعالیت این گروه در خدمت اجرای اقدامات اعتمادساز و حل مشکلات بشردوستانه خواهد بود و در رایزنی‌های سه جانبه منافع ترکیه و ایران در نظر گرفته شده است. در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۰، الهام علی اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، برنامه‌های خود را برای ساخت یک خط راه‌آهن از هورادیز به زنگیلان اعلام کرد که از آنجا از کامیون‌ها برای انتقال کالا به نخجوان و ترکیه استفاده می‌کند که نشان دهنده یک ارتباط حمل و نقل بالقوه در آینده بین زنگیلان و نخجوان از طریق سیونیک است. به گفته علی اف، «دالان» در نهایت می‌تواند به بخشی از راه گذر حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب تبدیل شود که ایران را از طریق آذربایجان و ارمنستان به روسیه متصل می‌کند، در حالی که ارمنستان یک خط ریلی به روسیه، ایران و احتمالاً به ترکیه خواهد داشت. در ۱۴ ژانویه ۲۰۲۲، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر، یک گروه کاری برای بازسازی بخش یرساخ - مرز آذربایجان و بخش مرگری از راه‌آهن ارمنستان تشکیل داد. پروژه‌های ساختمانی مرتبط در طول سال ۲۰۲۱، آذربایجان در مناطقی که پس از جنگ مجدداً کنترل آن‌ها را به دست گرفت، در حال ساخت جاده‌ها و بخش راه‌آهن بوده است. مسئولان آن گفته‌اند که این پروژه‌های عمرانی در ارتباط با «دالان زنگزور» انجام شده است. درآمد طرح درآمد این طرح سالانه چیزی بین ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار تخمین زده می‌شود. توافقنامه صلح ۱۴۰۴ در ۱۷ مرداد ۱۴۰۴، توافقنامه صلح بین ارمنستان و آذربایجان، تحت نظارت رئیس‌جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، امضا شد. برطبق این توافقنامه، ایالات متحده، کنترل واقعی بر کریدور و توسعه زیرساخت‌های آن را به دست گرفت و این کریدور، بنام «دالان ترامپ» نامیده خواهد شد (نام کامل: «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» یا «TRIPP» است). وجود این کریدور، امکان انتقال کالاها را به‌طور مستقیم، بین اروپا از سمت شرق را، بدون اتکا به روسیه، چین یا ایران، فراهم خواهد کرد. این توافق، تهدیدی برای ایران به‌شمار می‌رود، زیرا حضور آمریکایی‌ها، مرزهای شمالی این کشور را به خطر می‌اندازد. دولت ایران این توافق را محکوم کرده و تهدید به مسدود کردن این کریدور کرده است، هرچند تحلیلگران معتقدند که ایران توانایی انجام این کار را ندارد. الهام علی‌اف هنگام میزبانی اردوغان در زنگلان در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۱ گفت که «دالانی که قرار است از اینجا بگذرد، کل جهان ترک را متحد خواهد کرد.» وی این موضوع را در نشست نمایندگان سازمان کشورهای ترک در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۱ تکرار کرد و افزود: این کریدور برای کشورهای ترک به یک حلقه ارتباطی با اروپا تبدیل خواهد شد. | ## بخش 3: دالان زنگزور | به گفته شیرین هانتر، دانشمند علوم سیاسی آمریکایی متولد ایران، ترکیه مدت‌هاست که در تلاش است تا با حذف دسترسی ایران به ارمنستان، ارتباط مستقیم با آذربایجان برقرار کند. هانتر توضیح می‌دهد که «ترکیه از دیرباز می‌خواست مسیر زمینی به آذربایجان و از آنجا به شمال ایران و آسیای مرکزی داشته باشد». وی افزود: اگر ترکیه تصمیم بگیرد که با حذف دسترسی ایران به ارمنستان، بلندپروازی دیرینه خود را برای ایجاد ارتباط مستقیم با جمهوری آذربایجان پیش ببرد، آنگاه خطر تشدید تنش افزایش خواهد یافت. احمد کاظمی نویسنده کتاب امنیت در قفقاز جنوبی به شورای راهبردی روابط خارجی ایران گفت: «آذربایجان به بهانه ایجاد ارتباط در منطقه به دنبال ایجاد کریدور توهمی پان ترکیستی زنگزور در جنوب ارمنستان است. این کریدور با هیچ‌یک از واقعیت‌های ژئوپلیتیکی و تاریخی کنونی منطقه سازگار نیست.» مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور با دیدگاه‌های ترکیستی قوی، با وجود مخالفت شدید کارشناسان و مقامات ایرانی با احداث این دالان موافقت کرد و آن را «مسئله‌ای جزئی» خواند که با واکنش شدید بسیاری از کارشناسان و مردم مواجه شد. بعد از نهایی شدن این دالان در چارچوب توافقنامه صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان نیز او آن را بزرگنمایی رسانه‌ای دانست. به عنوان راه‌حلی برای محاصره به عقیده توماس دووال، روزنامه‌نگار سابق و یکی از اعضای ارشد کارنگی اروپا، «مزایای اقتصادی گشایش مسیرهای حمل‌ونقل بسته در قفقاز جنوبی، از جمله آنچه در توافقنامه آتش‌بس نوامبر ۲۰۲۰ بین ارمنستان و آذربایجان آمده است می‌تواند به همه کشورهای منطقه و همچنین روسیه، ترکیه و ایران گسترش یابد. اما سیاست در داخل منطقه و بین قدرت‌های همسایه آن به دلیل کمبود اعتماد همچنان دشوار است. به گفته دووال، «نگرانی‌های امنیتی همچنین طرح‌هایی را برای بازگشایی مسیر مهم حمل‌ونقل در جنوب ارمنستان به و از منطقه نخجوان آذربایجان به وجود آورده است. آذربایجان و ترکیه در حال حاضر از طریق راه‌آهن باکو - تفلیس - قارص از درون گرجستان از طریق جاده به هم متصل شده‌اند. نتیجه مهم یک مسیر جدید از طریق جنوب ارمنستان، رفع انزوای نخجوان و بهبود اقتصاد آن خواهد بود. فراتر از آن، این مسیر تنها در صورتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که ترافیک در سراسر آن تحت نظارت و کنترل حداقلی باشد. ارمنستان به نوبه خود اصرار دارد که خواهان ایجاد یک "دالان " درون قلمروی خود که هیچ کنترلی بر آن نداشته باشد نیست و در این موضع مورد حمایت ایران قرار دارد. مایکل روبین، محقق ارشد در اندیشکده راست‌گرای مؤسسه امریکن انترپرایز (AEI)، نوشت که رؤسای جمهور ترکیه و آذربایجان در تلاش هستند تا بند مربوط به رفع انسداد ارتباطات منطقه‌ای در توافقنامه آتش‌بس سه‌جانبه را با تفسیر آن به‌عنوان اعطای یک دالان تقسیم‌کننده حاکمیت قلمرو ی ارمنستان به آنها و نادیده گرفتن جمله اول بند در مورد رفع انسداد ارتباطات اقتصادی و حمل و نقل در سراسر منطقه بازتعریف کنند. روبین این تفسیر مجدد را ناموجه و نامشروع خواند و استدلال کرد که رفع محاصره مضاعف ارمنستان به منظور کاهش وابستگی ارمنستان به روسیه و ایران بهترین راه برای پیشبرد این وضعیت خواهد بود. به گفته وی، «در حالی که ترکیه امیدوار است کامیون‌هایش بتوانند از طریق زنگزور به ارمنستان حرکت کنند، خودروهای ارمنی نیز باید بتوانند از ایروان به استانبول بروند. اگر ترک‌ها امیدوارند از تجارت بدون مانع با آسیای مرکزی تا مرز چین بهره‌مند شوند، پس ارامنه در آرتساخ باید از همان تجارت بدون مانع از طریق ترکیه تا فرانسه یا بریتانیا بهره‌مند شوند. به گفته استیون بلنک، کارشناس ارشد برنامه اوراسیا مؤسسه تحقیقات سیاست خارجی، دالان زنگزور به عنوان راه بهینه برای دور زدن «محاصره مسیرهای عرضه جهانی» روسیه برجسته است. | ## جمع‌بندی | آسیب به منافع ملی ایران خبرگزاری مهر در تحلیل خود می‌نویسد: «این اقدام با منافع جمهوری اسلامی ایران همخوانی ندارد و همچنین باتوجه به حذف جمهوری اسلامی ایران از تمامی معادلات انرژی و ترانزیت منطقه، می‌بایست جمهوری اسلامی ایران به‌طور رسمی طرح چنین ادعاهایی را محکوم کند.» سید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران در دیدار با نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان در ۹ مرداد ۱۴۰۳ به وی گفت: «جمهوری اسلامی ایران مسیر زنگزور را به ضرر ارمنستان می‌داند و همچنان بر این موضع خود ایستادگی دارد.»پایگاه اینترنتی رسمی سید علی خامنه‌ای: دیدار نخست‌وزیر ارمنستان با رهبر انقلاب، نوشته‌شده در ۹ مرداد ۱۴۰۳؛ بازدید در ۱۰ مرداد ۱۴۰۳.