موضوع مقاله: مقام (تصوف) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مقام (تصوف) | مقدمه: مقام (، جمع: مَقامات) در تصوف اسلامی به هر یک از مراحل و منزل‌هایی گفته می‌شود که روح سالک در جست‌وجوی خدا باید از آن‌ها بگذرد. | ## بخش 1: مقام (تصوف) | مقامات برآمده از بنیادی‌ترین دغدغه‌های روزمره‌ای است که یک صوفی با آن‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کند و در واقع تجسمی از دانش عرفانی و شریعت اسلامی به‌شمار می‌رود. هرچند شمار و ترتیب مقامات در میان صوفیان یکسان نیست، بیشتر بزرگان تصوف بر هفت مقام توافق دارند: توبه، ورع، زهد، فقر، صبر، توکل و رضا. صوفیان بر این باورند که این مقامات بنیان زندگی معنوی هستند و از راه آن‌ها ساده‌ترین جنبه‌های زندگی روزانه نقشی حیاتی در رسیدن به وحدت با خدا ایفا می‌کنند. سالک می‌تواند و باید تکالیف هر مقام را به‌جا آورد و در آن مقام بماند تا حقیقتش را به‌درستی دریابد. به بیان دیگر، تنها هنگامی که مقامی به‌کمال درک شود می‌توان به مقام بعدی گام نهاد. مقامات سلسله‌مراتبی دارند؛ حتی پس از فراتر رفتن از یک مقام، آن مقام دارایی همیشگی سالک باقی می‌ماند. داشتن یک مقام تنها به معنای تجربه بیرونی آن نیست، بلکه دگرگونی درونی از رهگذر آن و در واقع تجسم آن مرحله است. عارف پارسی نجم‌الدین کبری (درگذشته ۶۱۸ ق) تفاوت مقام و حال را چنین بیان کرد: حال توشه راه و نوشابه‌ای است که سالک در سفر روحانی‌اش به‌سوی خدا با آن نیرو می‌گیرد، در حالی که مقام جایگاهی است که سالک در آن فرود می‌آید و از رنج سفر می‌آساید؛ حال همچون بال‌های پرنده است و مقام همچون آشیانه آن. غزالی، متکلم و عارف بزرگ، نوشته‌است که توبه پشیمانی از گناه همراه با پیمان بازنگشتن به آن و بازگشت به‌سوی خداست. جنید بغدادی بر بازگشت به خدا تأکید کرد و گفت این مقام «فراموش کردن خطای توست»؛ به این معنا که پس از بیداری، یاد خدا همواره در ذهن جاری خواهد بود. ابن عربی، عارف و فیلسوف صوفی که بر اندیشه اسلامی پس از سده سیزدهم میلادی تأثیری ژرف گذاشت، سه شرط توبه انسانی را بررسی کرد: نخست، پشیمانی از تخلف‌های انجام‌شده؛ دوم، ترک فوری گناه؛ و سوم، عزم راسخ گناهکار بر بازنگشتن به اعمال نافرمانی. ابن عربی نتیجه گرفت که اندیشیدن دربارهٔ خطاها پس از انجام آن‌ها نه‌تنها مانع یاد خدا می‌شود بلکه گونه‌ای ظریف از خودشیفتگی نیز هست. رتبه نخست کسانی هستند که از هرچه میان حرام و حلال قرار دارد پرهیز می‌کنند؛ یعنی از منطقه خاکستری دوری می‌جویند. | ## بخش 2: مقام (تصوف) | رتبه دوم کسانی هستند که در هر امری که به گناه مربوط باشد محتاط‌اند و از هر پیوندی با نادرست آزادند؛ این رتبه خاصان شمرده شده‌است. رتبه سوم کسانی هستند که از هرچه آن‌ها را از خدا بازدارد بدگمان‌اند؛ این رتبه خاص‌الخاصان دانسته شده‌است. زهد سومین مقام، زهد یا «پارسایی» است و به آنچه مباح و در دسترس است مربوط می‌شود و نیز به واگذاشتن هرگونه آرزو نسبت به حرام و مشکوک. رتبه نخست کسانی هستند که نه از به‌دست آوردن نعمت‌های دنیوی شاد می‌شوند و نه از ازدست‌دادن آن‌ها اندوهگین. رتبه دوم کسانی هستند که دریافته‌اند با ترک مادیات، خیرهایی برای نفس مانند ستایش دیگران، آبرو و آرامش وجود دارد که آن‌ها نیز باید ترک شوند. فقر چهارمین مقام، فقر است که یکی از بنیادی‌ترین رویکردها در زندگی صوفی به‌شمار می‌رود. در معنای معنوی، فقر یعنی نبود آرزوی ثروت در این جهان برای بهره‌مندی بیشتر از نعمت‌های جاودان سرای دیگر. یکی از نشانه‌های کسی که حقیقت فقر را در خود متجلی کرده آن است که هرگز چیزی از کسی نخواهد؛ زیرا درخواست از آفریده‌ای دیگر به معنای تکیه بر مخلوق است و دریافت چیزی از او سپاسگزاری قلبی را به‌سوی آن بخشنده سوق می‌دهد، نه به‌سوی خدا. جنید بغدادی صبر را چنین توصیف کرد: «تحمل بار سنگین در راه خدای متعال تا هنگامی که دوران سختی بگذرد». غزالی این مقام را به گونه‌های مختلف بخش کرد: نخست، شکیبایی در برابر درد جسمانی ناشی از بیماری سنگین، حادثه یا حتی خدمت به خدا؛ دوم، شکیبایی در برابر کشش به سوی بدی و آز که به خویشتن‌داری مربوط می‌شود. غزالی همچنین از صبر در نبردها، فرونشاندن خشم، صبر در شادمانی و صبر در برابر دارایی‌ها نام برد. پیامبر اسلام صبر را دشوارترین عمل ایمانی خواند و از همین رو شکیبایی در مسیر سالکان تصوف جایگاه ویژه‌ای یافت. توکل ششمین مقام، توکل است؛ منزلی والا که سالک پس از آموختن صبر به آن می‌رسد، به‌گونه‌ای که چون چیزی از او دریغ شود اعتماد کند که با تقدیر الهی هم‌ساز است. | ## بخش 3: مقام (تصوف) | ایمان راستین همراه با توکل است؛ حالتی که باید پیوسته از راه عبادت و تأمل پرورش یابد. برخی عالمان بر آن‌اند که چون قدرت الهی فراگیر است، اعتماد کامل به آن واجب است و میزان توکل بسته به اندازه ایمان شخص تفاوت می‌کند. هنگامی که هر احساس و اندیشه عارف با اخلاص کامل تنها به‌سوی خدا روی آورد، عارف تجسم حقیقی توکل شمرده می‌شود. توکل شکلی «منفعلانه» از جبرگرایی نیست که کنش انسانی را خنثی کند، بلکه حالتی است که دستیابی به آن کوشش فعال و پیوسته بر خویشتن را می‌طلبد. بخش نخست کسانی هستند که می‌کوشند دلواپسی‌های خود را خاموش کنند تا بتوانند بلاها، آسایش‌ها، محرومیت‌ها یا نعمت‌های خود را بپذیرند. بخش دوم کسانی هستند که خدا را می‌پذیرند و آرزو دارند خدا نیز آنان را بپذیرد؛ اینان حتی اگر نعمت و بلا را یکسان ببینند، در پذیرش خود بر دیگران پیشی نمی‌جویند. بخش سوم کسانی هستند که فراتر از گروه دوم می‌روند؛ نه پذیرش خدا از خود را می‌جویند و نه پذیرش خود از خدا را، بلکه می‌پذیرند که خدا همه آفریده‌هایش را از پیش مقدر ساخته‌است. سنجش با حال حال (جمع: احوال) در متون صوفیانه بارها به‌عنوان مقابل و مکمل مقام یاد شده‌است. هجویری، از مراجع نخستین تصوف، در کتاب کشف‌المحجوب حال را چنین شرح می‌دهد: «چیزی که از سوی خدا بر دل آدمی فرود می‌آید بی‌آنکه بتواند هنگام آمدنش آن را دفع کند یا هنگام رفتنش آن را با کوشش خویش بازگرداند». مقامات و احوال دو رشته از حالات روحانی هستند: نخستین باید اکتساب شود و دومین باید دریافت گردد. رسیدن به مقام تازه مقام پیشین را از بین نمی‌برد، اما حال بنا بر سرشتش «آنی» است هرچند لزوماً منفعلانه نیست. برجسته‌ترین تمایز میان این دو آن است که احوال اساساً بخشش‌های الهی هستند در حالی که مقامات از رهگذر کوشش به دست می‌آیند. غزالی در احیاء علوم‌الدین حال را در کنار مقام و در برابر آن چنین شرح می‌دهد: نجم‌الدین کبری نیز تمثیلی زیبا آورد: حال توشه و نوشابه سالک در سفر روحانی است و مقام منزلگاهی است که سالک در آن از رنج راه می‌آساید؛ حال همچون بال‌های پرنده است و مقام همچون آشیانه آن. | ## جمع‌بندی | کاربرد دیگر واژه مقام واژه مقام همچنین به جایگاهی اطلاق می‌شود که در آن یک ولی زیارت می‌شود و برکت او به زائران می‌رسد.