موضوع مقاله: پاسخ‌های دینی به مسئله شر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پاسخ‌های دینی به مسئله شر | مقدمه: پاسخ‌های دینی به مسئله شر ، به چالش سازگار کردن وجود شر و رنج با قدرت مطلق، خیرخواهی مطلق و دانایی مطلق خدا می‌پردازند. | ## بخش 1: پاسخ‌های دینی به مسئله شر | در بیشتر مباحث کلامی (الهیاتی)، شر به معنای وسیع کلمه، شامل هر نوع درد و رنج تعریف می‌شود؛ اما دین تعریف محدودی را نیز به کار می‌برد که بر اساس آن، شر تنها شامل اعمال هولناکی است که توسط یک عامل اخلاقی مستقل انجام می‌شود و همه خطاها، آسیب‌ها یا آسیب‌های ناشی از طبیعت را در بر نمی‌گیرد. مسئله شر یا به عنوان یک مسئله منطقی مطرح می‌شود که ناسازگاری میان برخی ویژگی‌های خدا و وجود شر را برجسته می‌کند، یا به عنوان یک مسئله قرینه‌ای (شواهدی) بیان می‌شود که تلاش دارد نشان دهد شواهد وجود شر، بر شواهد وجود یک خدای قادر مطلق، دانای مطلق و کاملاً خیرخواه سنگینی می‌کند. تعاریف شر یک مفهوم گسترده از شر، آن را به عنوان هر نوع و تمام درد و رنج‌ها تعریف می‌کند. اگرچه بسیاری از روش‌های تبیین مسئله شر بر پایه این تعریف موسع (گسترده) از شر بنا شده‌اند، اما «بیشتر فیلسوفان معاصر که به ماهیت شر علاقه‌مندند، عمدتاً با شر در مفهومی محدودتر سر و کار دارند.» مفهوم محدود شر، شامل محکومیت اخلاقی است و تنها در رابطه با فاعلان اخلاقی (که توانایی تصمیم‌گیری مستقل دارند) و اعمال آن‌ها صدق می‌کند؛ این تعریف اجازه می‌دهد که برخی دردها و رنج‌ها وجود داشته باشند، بدون اینکه به عنوان شر شناخته شوند. پس شر از کجا می‌آید؟» برهان منطقی شر به شرح زیر است: اگر خدایی قادر مطلق، خیرخواه مطلق و دانای مطلق وجود داشته باشد، شر وجود نخواهد داشت. رو از شر طبیعی: «در جنگلی دوردست، صاعقه به درختی خشک برخورد می‌کند و آتش‌سوزی در جنگل رخ می‌دهد. در این آتش‌سوزی یک گوزن به دام می‌افتد، به شدت می‌سوزد و پیش از آنکه مرگ او را از رنج رها کند، چندین روز در عذابی هولناک به سر می‌برد.» مسئله قرینه‌ای شر (که به عنوان نسخه احتمالات یا استقرایی این مسئله نیز شناخته می‌شود) تلاش می‌کند نشان دهد که وجود شر، اگرچه از نظر منطقی با وجود خدا سازگار است، اما به عنوان شواهدی علیه خداباوری عمل می‌کند یا احتمال صدق آن را کاهش می‌دهد. رو: نمونه‌هایی از رنج شدید در جهان وجود دارند که یک موجود قادر مطلق و دانای مطلق می‌توانست از آن‌ها پیشگیری کند، بدون آنکه با این کار خیری بزرگ‌تر را از دست بدهد یا به شری به همان اندازه بد یا بدتر اجازه بروز دهد. یک موجود دانای مطلق و کاملاً خیرخواه، از وقوع هرگونه رنج شدیدی که بتواند پیشگیری می‌کند، مگر اینکه نتواند بدون از دست دادن خیری بزرگ‌تر یا اجازه دادن به شری به همان اندازه بد یا بدتر، این کار را انجام دهد. نسخه‌ای دیگر از پل دریپر: اگر شر و رنج سهمگین جهان با طبیعت‌گرایی بسیار بهتر از خداباوری همخوانی داشته باشد، در این صورت ما دلایل اولیه (ظاهری) محکمی داریم که طبیعت‌گرایی را بر خداباوری ترجیح دهیم. عدل الهی (تئودیسه) طبق تعریف الوین پلانتینگا، تئودیسه «پاسخی است به این پرسش که چرا خدا به شر اجازه بروز می‌دهد». تئودیسه به عنوان یک سازه کلامی (الهیاتی) تعریف می‌شود که تلاش می‌کند در پاسخ به مسئله شر، از خدا دفاع و او را تبرئه کند. تعریف دیگر تئودیسه، تبرئه کردن خیرخواهی و تدبیر (عنایت) الهی با وجود واقعیت شر است. برخلاف یک دفاع اخلاقی (Defense) که صرفاً تلاش می‌کند نشان دهد همزیستی خدا و شر از نظر منطقی ممکن است، یک تئودیسه علاوه بر آن، چارچوبی را فراهم می‌کند که در آن وجود خدا و شر معقول و باورپذیر قلمداد می‌شود. خدایان اغلب در امور انسان‌ها مداخله می‌کردند و گاهی اوقات اقدامات آن‌ها شامل آوردن بدبختی برای مردم بود؛ به عنوان مثال، خدایان گاهی اوقات علت مستقیم مرگ انسان‌ها می‌شدند. سرنوشت قدرتمندتر از خود خدایان تلقی می‌شد و به همین دلیل، هیچ‌کس نمی‌توانست از آن فرار کند. از این رو، یونانیان تشخیص می‌دادند که رویدادهای ناگوار به دلیل مقدرات سرنوشت، قابل توجیه هستند. بعدها، متکلمان و فیلسوفان یونانی و رومی مسئله شر را به صورت عمیق مورد بحث قرار دادند. دست‌کم با شروع از افلاطون، فیلسوفان تمایل داشتند که تفاسیر تحت‌اللفظی اسطوره‌ها را رد کنند یا از اهمیت آن‌ها بکاهند و به جای آن، از یک همه‌خدایی یا الهیات طبیعی مبتنی بر استدلال‌های عقلانی حمایت کنند. در این چارچوب، داستان‌هایی که رفتارهای ناشایست را به خدایان نسبت می‌دادند، اغلب به سادگی به عنوان دروغ و چیزی فراتر از «تخیل شاعران» رد می‌شدند. با این حال، اندیشمندان یونانی و رومی همچنان با مسائل مربوط به شر طبیعی و شری که در تجربه روزمره خود مشاهده می‌کردیم، دست‌وپنجه نرم می‌کردند. بودایی‌ها بر این باورند که شر در اعمال و حالات ذهنی مانند بی‌رحمی، قتل، سرقت و طمع ابراز می‌شود که همگی ناشی از سه سم هستند: شهوت (طمع)، نفرت و توهم (جهل). اصول و مناسک بودیسم، مانند چهار حقیقت شریف و راه اصیل هشتگانه، با این هدف طراحی شده‌اند که پیروان را برای کسب بینش عمیق و رهایی از چرخه این رنج‌ها و باززایی (سمساره) توانمند سازند. برخی از شاخه‌های بودیسم مهایانه، نظریه‌ای تحت عنوان طبیعت بودا را در متونی مانند *تاتاگاتا-گاربها سوتراها* توسعه دادند؛ این متون که در قرن سوم میلادی در جنوب هند نگاشته شده‌اند، شباهت بسیاری به نظریه «روح، خود» (آتمن) در هندوئیسم کلاسیک دارند. به گفته پیتر هاروی، نظریه *تاتاگاتا-گاربها* منجر به شکل‌گیری نسخه بودایی مسئله شر می‌شود؛ زیرا این نظریه ادعا می‌کند که هر انسانی به صورت ذاتی دارای یک بودای درونی پاک و خیرخواه است. این پیش‌فرض، این پرسش را به وجود می‌آورد که چرا انسان‌ها دست به شرارت می‌زنند و چرا این «بودای درونی ذاتاً پاک»، برای بازداشتن عامل شرور پیش از ارتکاب به جرم، تلاشی نمی‌کند یا موفق نمی‌شود؟ یکی از پاسخ‌های ارائه شده این بوده است که طبیعت بودا، خیرخواه مطلق است اما قادر مطلق نیست. علاوه بر این، *تاتاگاتا-گاربها سوتراها* متون غیرمعمولی در بودیسم به شمار می‌روند، زیرا با دکترین آناتا (نفی وجودِ خودِ ثابت) که در اکثریت قاطع متون بودایی جریان دارد، در تضاد هستند؛ همین امر باعث شده تا پژوهشگران احتمال دهند که این سوتراها صرفاً برای ترویج و معرفی بودیسم به غیربوداییان نوشته شده‌اند و نماینده جریان اصلی بودیسم نیستند. جریان اصلی بودیسم، از همان مراحل اولیه شکل‌گیری خود، نیازی به پرداختن به مسئله کلامی شر نداشت؛ چرا که نیازی به وجود یک خالق برای جهان نمی‌دید و در عوض، مانند بسیاری از سنت‌های هندی، بر این باور بود که جهان هرگز آغازی نداشته و تمام هستی، چرخه پایان‌ناپذیری از باززایی‌ها (تناسخ) است. در نتیجه، تمرکز کتاب مقدس بر راهکارهای اخلاقی و معنوی است، نه توجیه‌های عقلانی یا منطقی. و داستان هابیل و قابیل نشان می‌دهند که بخش زیادی از رنج‌ها نتیجه انتخاب‌های فردی است. می‌گوید قدرت رستگاری‌بخش خدا قوی‌تر از رنج است؛ بنابراین، از رنج می‌توان برای پیشبرد اهداف خیر استفاده کرد. می‌گوید در برابر ترس و ناامیدیِ همراه با رنج مقاومت کنید و در عوض ایمان داشته باشید که خدا قدرت کمک کردن دارد. می‌گوید خدا مانند انسان‌ها نیست اما خواهان رابطه با همه آن‌هاست، که این امر مستلزم تسلیم در برابر خدا و پذیرش رنج است. رنج را در قالب مفهوم «روح‌سازی» (پرورش روح) قرار می‌دهد، همان‌طور که در ، و آیات دیگر نیز آمده است. (و کتاب ایوب) رنج را به عنوان آزمون توصیف می‌کنند و از حق خدا برای آزمایش وفاداری انسان سخن می‌گویند. می‌گوید ضعف انسان در هنگام رنج، قدرت خدا را آشکار می‌کند و این بخشی از فراخوان مؤمنان است که رنج را در همبستگی با عیسی در آغوش بکشند. می‌گوید خدا تسلی‌بخش است و انسان‌ها زمانی که تجربه شخصی از رنج داشته باشند، یادمی‌گیرند که چگونه دیگران را بهتر تسلی دهند. سرود موجود در خواننده را دعوت می‌کند تا در رنج کشیدن به خاطر دیگران به مسیح بپیوندد، تا در جلال او نیز شریک شود. می‌گوید رنج انسان در رنج خودِ خدا مشارکت دارد، همان‌طور که در وضعیتِ «هم‌اکنون و هنوز نه» پادشاهی خدا آشکار می‌شود. رنج و بدبختی گاهی اوقات در کتاب مقدس به عنوان شر نشان داده می‌شوند، با این حال مسیحیت بر پایه «ارزش نجات‌بخش رنج» استوار است. پولس رسول و برنابا در می‌گویند که مسیحیان «برای ورود به پادشاهی خدا باید سختی‌های بسیاری را متحمل شوند.» پولس همچنین می‌گوید که خدا به او اجازه داد تا رنج‌هایی فراتر از حد تحمل خود را متحمل شود تا به او بیاموزد که بیشتر به خدا توکل کند.Pavlič, M. پاسخ‌های اولیه تئودیسه ایرنائوسی تئودیسه ایرنائوسی (یا پرورش روح) به نام الهی‌دان یونانی قرن دوم، ایرنئوس، نام‌گذاری شده است که ایده‌های او در مسیحیت شرقی پذیرفته شد. از نظر آگوستین، انسان‌ها کامل آفریده شده بودند، اما پس از هبوط، طبیعت آن‌ها فاسد شد. اما از نظر ایرنئوس، انسان‌ها کامل آفریده نشده بودند، بلکه در عوض باید به طور مداوم برای نزدیک‌تر شدن به کمال تلاش کنند. ایرنئوس هدف از آفرینش جهان را پرورش شخصیت اخلاقی انسان‌ها می‌دانست و بر این باور بود که یک جهانِ خوب، جهانی است که بهترین تناسب را با این هدف داشته باشد. | ## بخش 2: پاسخ‌های دینی به مسئله شر | ایرنئوس معتقد بود که این جهان باید شامل رنج و شر باشد تا به انسان‌ها برای نزدیک‌تر شدن به خدا کمک کند. او این اعلام خدا در سفر پیدایش را که آفریده‌اش «خوب» است، به این معنا برداشت کرد که جهان برای هدف خود مناسب و شایسته است، نه اینکه عاری از رنج باشد.Engel, S. او توضیح داد که رنج یونس در بلعیده شدن توسط نهنگ، هم تحقق نقشه خدا را ممکن ساخت و هم یونس را به خدا نزدیک‌تر کرد: یونس از گناه خود توبه نمود و مردم نینوا به سوی خدا بازگشتند. تئودیسه پرورش روح در قرن بیست و یکم توسط جان هیک اصلاح و مورد حمایت قرار گرفته است. او استدلال کرد کسی که با مواجهه و در نهایت تسلط بر وسوسه‌ها، و در نتیجه با انتخاب‌های مسئولانه و درست در موقعیت‌های عینی به خیرخواهی و فضیلت دست یافته است، به معنای غنی‌تر و ارزشمندتری نسبت به کسی که از همان ابتدا (ab initio) در وضعیت بی‌گناهی یا فضیلت آفریده شده، نیکوکار است. به گفته هیک، در حالت اول، نیکوکاری فرد در درون خود واجد قدرتِ برخاسته از غلبه بر وسوسه‌ها، ثباتی مبتنی بر انباشتِ انتخاب‌های درست، و شخصیتی مثبت و مسئولیت‌پذیر است که از سرمایه‌گذاری تلاش‌های شخصیِ پرهزینه حاصل می‌شود. او پس از ایمان آوردن، بر این پایه که خدا تمام واقعیت مادی را از طریق خلق از عدم آفریده است، به این دیدگاه رسید که خدا موجودی روحانی (و نه جسمانی) است که بر دیگر موجودات فروتر فرمانروایی دارد. نگاه آگوستین به شر بر «اصل علیت» استوار است که بیان می‌دارد هر علتی از معلول خود برتر است. به گفته او، خدا به طور ذاتی از آفریدگانش برتر است و هر آنچه که می‌آفریند نیکو است. با این حال، موجودات آفریده‌شده دستخوش سوگیری‌هایی هستند که از نگرش شخصی آن‌ها سرچشمه می‌گیرد: انسان‌ها به آنچه بر خودشان اثر می‌گذارد اهمیت می‌دهند و از دیدن اینکه چگونه فقدان یا کاستیِ آن‌ها می‌تواند به خیر جمعی کمک کند، ناتوان هستند. این نبودِ خیر، ناشی از عملِ اراده است؛ یعنی «رد کردن مقصرانه بخشش بی‌کرانی که خدا عرضه می‌کند، به بهای گزینش امری بی‌نهایت فروتر» که با اراده آزاد خود فرد انتخاب می‌شود. توماس آکویناس قدیس مفهوم آگوستینی شر را نظام‌مند کرد و اندیشه‌های خود را نیز به آن افزود. به گفته توماس قدیس، شر یک امر عدمی (فقدان) یا «نبودِ خیری است که به طور بایسته به طبیعت آن آفریده تعلق دارد». بنابراین، از نظر آکویناس، هیچ منشأ وجودشناختی (آناتولوژیک) برای شر وجود ندارد که هم‌تراز با خیر برتر (یعنی خدا) باشد. توماس آکویناس باور داشت که شر به عنوان یک مفهوم ذهنی (سوبژکتیو) وجود دارد، نه به عنوان یک واقعیت عینی (ابژکتیو). او معتقد بود چیزها در خودی خود شر نیستند، بلکه به دلیل رابطه‌ای که با دیگر پدیده‌ها یا افراد دارند شر قلمداد می‌شوند. بر پایه نگاه آکویناس، همه واقعیت‌ها در ذات خود کارکردی مثبت دارند و تنها به صورت عرضی (اتفاقی) پیامدهای بد ایجاد می‌کنند. تئودیسه گناه نخستین بر پایه مشارکت بشریت در همان طبیعت انسانیِ آدم و حوا استوار است، نه بر پایه مشارکت در عملِ گناهِ واقعی آن‌ها.Udoh, Anthony. با این حال، کالون به تقدیر الهی باور داشت و معتقد بود که هبوط انسان خود بخشی از نقشه و اراده پیشین خدا بوده است. به گفته لوتر، اگرچه خدا از پیش برای رستگاری بشریت از طریق عیسی مسیح برنامه‌ریزی کرده بود، اما ذات عادل او اجازه داد تا گناه به عنوان پیامد بی‌اعتمادی انسان [به فرامین خدا] پدیدار شود. پاسخ‌های معاصر پاسخ‌های مسیحی معاصر به مسئله شر، یکی از چهار رویکرد کلی (یا ترکیبی از آن‌ها) را اتخاذ می‌کنند (اگر موقعیت ضدتئودیسه را هم نوعی تئودیسه به شمار آوریم، این رویکردها به پنج مورد می‌رسد). این رویکرد تأکید می‌کند که تصمیم‌ها و اقدامات خدا در هنگام آفرینش، با وجود شرور پرشمار و اغلب هولناکی که به بار آمده‌اند، با خیرخواهی مطلق او قابل سازگاری است. آلوین پلانتینگا، ریچارد سوئین‌برن و الئونور استامپ تئودیسه‌های کاملاً متفاوتی دارند، اما تمرکز اصلی همه آن‌ها بر این است که «خدا به عنوان آفریننده آسمان و زمین» با آفریدن انسان‌ها و جهانی که وجود دارد، بهترین و محبت‌آمیزترین کار ممکن را انجام داده است. دیوید ری گریفین و جان هیک نیز عناصر آغازین (پروتولوژیک) برجسته‌ای در تئودیسه‌های خود دارند. ژان پل دوم و آدامز از این سخن می‌گویند که «اهوال و زشتی‌های» هستی به «نقاط امنی برای همذات‌پنداری با خدای مصلوب» تبدیل می‌شوند. مولتمان می‌گوید رنج عیسی چنان عمیق بود که خدا را دگرگون ساخت، درست همان‌گونه که رنج‌های سهمگین، انسان‌هایی را که متحمل آن می‌شوند دگرگون می‌کند. ادعای منحصربه‌فرد رنه ژیرار این است که «مرگ مسیح، یک‌بار برای همیشه از چرخه خشونت و قربانی‌سازی که «از زمان بنیاد عالم» وجود داشته، پرده برداشته است.» جیمز کون، الهی‌دان سیاه‌پوست، می‌گوید خدا از طریق غوطه‌ور شدن عیسی در رنج‌های بشری، هویت خود را در میان کسانی که رنج می‌کشند، آشکار می‌سازد. راهکار انستولوژیک (مربوط به زمان حال) که بر پایه الهیات پویشی استوار است، بر حضور مداوم خدا به عنوان یک تدبیر (عنایت) خیرخواه تأکید می‌کند؛ خدایی که همواره می‌کوشد تا انسان‌ها را به برگزیدن خیر متقاعد کند، اما هرگز مانند یک مستبد به طور یک‌جانبه و با زور در امور مداخله نمی‌کند. این دیدگاه در دوران معاصر از طریق آثار شماری از الهی‌دانان فمینیست مانند وندی فارلی و چریل کرک-دوگان، و همچنین در میان اکثریت کسانی که موضع «ضدتئودیسه» دارند (مانند سارا پیناک)، به رویکردی بسیار تأثیرگذار تبدیل شده است. مارجوری سوخوکی و جان هیک با استفاده از الهیات پویشی بر وضعیت «اینجا و اکنونِ» خدا تأکید می‌کنند، هرچند که در رویکرد خود عناصر قوی آغازین (پروتولوژیک) و فرجام‌شناسی را نیز می‌گنجانند؛ با این حال، این دیوید گریفین بود که نخستین «بررسی همه‌جانبه مسئله شر را از چشم‌انداز تفکر فلسفی و کلامی "پویشی"» ارائه داد. گریفین بر پایه این دیدگاه آلفرد نورث وایتهد که خدا در داشتن «قدرت، خلاقیت و خودتعیین‌گری» تنها نیست، استدلال می‌کند که «خدا دستی جز دست‌های ما ندارد». هیک تصریح می‌کند که «مسئله جاودانگی… پایه‌ای ضروری برای هر دیدگاهی است که بخواهد در جهت حل مسئله کلامی رنج انسان گامی بردارد». هیک بر این باور است که خیر اخلاقی تنها به صورت تدریجی حاصل می‌شود و از آنجا که از طریق رنج و مبارزه به دست می‌آید، ارزش بسیار بیشتری نسبت به یک فضیلتِ ازپیش‌برنامه‌ریزی‌شده دارد که خدا می‌توانست در بدو آفرینش خلق کند. از نظر هیک، این فرایند پرورش روح باید پس از مرگ نیز ادامه یابد و او سرسختانه به دکترین نجات همگانی (رستگاری جهانی) پایبند است. نظریه نجات/مصالحه همگانی مدت‌ها یک دیدگاه اقلیت و چالش‌برانگیز در غرب بوده است، اما تا پیش از نظریه رقیب آگوستین در قرن چهارم مبنی بر عذاب ابدی، دکترین رایج رستگاری‌شناسی به شمار می‌رفت. هیک به این دیدگاه اولیه که در نوشته‌های ایرنئوس و دیگر نویسندگان شرقی از جمله اوریگن اسکندریه و گریگوری نیسا یافت می‌شود، استدلال می‌کند که وجود «رنج ابدی و عذاب پایان‌ناپذیر»، هرگونه «تئودیسه مسیحی را غیرممکن» می‌سازد؛ چرا که این امر شری را تثبیت می‌کند که توانسته بر قدرت و خیرخواهی خدا چیره شود. سرانجام، جیمز وتزل می‌نویسد که کنت سورین نمونه‌ای شاخص از موج فزاینده مخالفت‌ها و رویکردهای ضدتئودیسه است. برای کسانی که در قرن بیست و یکم دربارهٔ تئودیسه می‌نویسند، هیچ نظریه بی‌نقص و یکدستی وجود ندارد که همه پاسخ‌ها را فراهم کند، و این متکلمان معاصر نیز بر این باورند که نباید چنین نظریه‌ای وجود داشته باشد. «وقتی انسان زندگی‌هایی را تماشا می‌کند که تا اعماق وجود از هم پاشیده‌اند و در مواجهه با این تراژدی‌ها با پرسش "خدا کجاست؟" [روبرو می‌شود]... بهتر است همراه با [شاعر و بازمانده هولوکاست] نلی زاکس هم‌صدا شویم که می‌گوید: "ما واقعاً نمی‌دانیم."» تئودیسه‌پردازان معاصر مانند الوین پلانتینگا، داشتن تردیدهایی را دربارهٔ نفسِ پروژه تئودیسه «به معنای ارائه تبیینی از دلایل دقیق وجود شر در جهان» توصیف می‌کنند. در عوض، آن‌ها تلاش می‌کنند تا از منطقی بودنِ باور به خدا در مواجهه با پرسش‌های باقی‌مانده، یک دفاع اخلاقی (Defense) ارائه دهند. او بحث خود را با این پیش‌فرض لایب‌نیتسی آغاز می‌کند که پیش از آفرینش، بی‌شمار جهان ممکن در پیشگاه خدا وجود داشته که برخی از آن‌ها واجد خیر اخلاقی و فاقد شر اخلاقی بوده‌اند. ما در جهان واقع (جهانی که خدا آن را محقق کرده است) زندگی می‌کنیم، اما خدا می‌توانست هر یک از آن جهان‌های ممکن دیگر را خلق (محقق) کند. پلانتینگا می‌گوید نکته ظریف اینجاست که شاید عواملی در درون خودِ آن جهان‌های ممکن، خدا را از محقق ساختنِ جهان‌هایی که صرفاً واجد خیر اخلاقی و عاری از شر اخلاقی هستند، بازداشته باشد. در میان جهان‌های ممکنِ گوناگون (فرامرز جهان‌ها)، تمام تنوع‌های ممکن از انسان‌ها وجود دارند که هرکدام واجد «ذات انسانی» (هویت) منحصربه‌فرد خود هستند؛ یعنی ویژگی‌های بنیادینی که برای هر شخص ضروری است، او را به همان کسی که هست تبدیل می‌کند و او را از دیگران متمایز می‌سازد. این «این‌همانی» در جزئیات متفاوت است، اما در ذاتِ خود از جهانی به جهان دیگر تغییر نمی‌کند. | ## بخش 3: پاسخ‌های دینی به مسئله شر | این امر می‌تواند شامل نسخه‌هایی از یک شخصِ فرضی (X) باشد که در برخی جهان‌ها همیشه راه درست را برمی‌گزیند. حال اگر در جایی، در یک جهان ممکن، شخص (X) حتی یک‌بار با اراده آزاد خود راه خطا را انتخاب کند، دیگر جهان‌های ممکنی که صرفاً واجد خیر هستند، نمی‌توانستند توسط خدا محقق شوند و در عین حال شخص (X) را کاملاً آزاد بگذارند. ممکن است بی‌شمار جهان ممکن وجود داشته باشد که در آن‌ها (X) فقط کارهای اخلاقاً خوب انجام می‌دهد، اما این‌ها جهان‌هایی نیستند که خدا بتواند به آن‌ها هستی ببخشد؛ چرا که (X) با عملکرد آزادانه خود در دیگر جهان‌های ممکن، عملاً آن گزینه‌ها را حذف کرده است. یک خدای دانای مطلق «از پیش» می‌داند که موقعیت‌هایی وجود دارد که در آن‌ها «بدون توجه به شرایطی» که خدا (X) را در آن قرار می‌دهد، تا زمانی که خدا او را آزاد بگذارد، (X) دست‌کم یک انتخاب بد خواهد داشت. بنابراین، اگر خدا بخواهد که (X) بخشی از آفرینش و موجودی آزاد باشد، می‌تواند به این معنا باشد که تنها گزینه پیش روی چنین خدایی، داشتنِ یک (X) است که در جهانی که خطا در آن ممکن است، دست‌کم یک‌بار به خطا برود. «آنچه دربارهٔ فساد فرامرز جهان‌ها اهمیت دارد این است که اگر شخصی به آن مبتلا باشد، دیگر در توان خدا نیست جهانی را محقق کند که در آن شخص به طور معناداری آزاد باشد اما هیچ خطایی مرتکب نشود.» پلانتینگا این قاعده را به همه فاعلان انسانی تعمیم داده و خاطرنشان می‌کند: «به وضوح این احتمال وجود دارد که همه انسان‌ها به فساد فرامرز جهان‌ها مبتلا باشند.» این بدان معناست که آفریدن جهانی با خیر اخلاقی، بدون شر اخلاقی و همراه با انسان‌های واقعاً آزاد، گزینه‌ای در دسترس خدا نبوده است. تنها راه برای داشتن جهانی عاری از شر اخلاقی، «آفریدن جهانی بدون اشخاصِ به معنای واقعی آزاد» بود. تئودیسه تکاملی در پاسخ به برهان‌های مربوط به شر طبیعی و رنج حیوانات، کریستوفر ساوت‌گیت یک «تئودیسه تکاملی مرکب» را توسعه داد. رابرت جان راسل این نظریه را این‌گونه خلاصه می‌کند که بحث با تأکید بر نیکوییِ جهان آفرینش و همه جانداران دارای حس آغاز می‌شود. در گام بعدی، ساوت‌گیت استدلال می‌کند که تکامل داروینی، تنها راهی بوده که خدا می‌توانسته چنین نیکویی و کمالی را خلق کند. «جهانی با این سطح از زیبایی، تنوع، هوشیاری و پیچیدگی جانداران که زیست‌کره اکنون واجد آن است»، تنها می‌توانست از طریق فرآیندهای طبیعی تکامل پدید آید. به گفته راسل و ساوت‌گیت، نیکویی آفرینش به طور جدایی‌ناپذیری با فرآیندهای تکاملی که این نیکویی از طریق آن‌ها حاصل می‌شود، گره خورده است؛ و این فرایندها نیز به نوبه خود، ناگزیر با درد و رنج به عنوان جزء لاینفک خود همراه هستند. در این سناریو، شرور طبیعی پیامد اجتناب‌ناپذیرِ فرایند توسعه و تکامل حیات به شمار می‌روند. ریچارد کراپف نیز در تئودیسه تکاملی خود چنین فرض می‌کند که «آنچه ما در روند طبیعی رویدادها شر می‌پنداریم، در اصل به این دلیل وجود دارد که آفرینش به عنوان یک فرایند تکاملی، لزوماً با اشکالی از هستی آغاز می‌شود که کاملاً با خدا متفاوت هستند.» بتانی سولردر نیز اذعان دارد که خشونت و رنج در ذات فرایند تکامل نهفته است، اما تأکید می‌کند که این امر در پرتو «رنج خلاقانه خدا» معنا پیدا کرده و به رستگاری منتهی می‌شود. سنت‌های غیرتوحیدی آن مانند مکاتب سامخیا، نیایای نخستین، میمانسا و بسیاری از شاخه‌های درون ویدانته، وجود یک خدای قادر مطلق، دانای مطلق و کاملاً خیرخواه را فرض نمی‌گیرند؛ از این رو صورت‌بندی‌های کلاسیک مسئله شر و تئودیسه در مورد آن‌ها صدق نمی‌کند. در این مکاتب، شر و همچنین خیر، در کنار رنج، اموری واقعی و ناشی از اراده آزاد انسان تلقی می‌شوند. 363–65 آیه ۲٫۱٫۳۴ از کتاب *برهما سوترا* تأکید می‌کند که نابرابری و بی‌رحمی موجود در جهان را نمی‌توان به مفهوم برهمن نسبت داد و این موضع در وداها و اوپانیشادها نیز آمده است. فیلسوف قرن هشتم، آدی شنکره، در تفسیر خود بر *برهما سوترا* بیان می‌دارد از آنجا که برخی مردم شادتر از دیگران هستند و از آنجا که کینه‌توزی، بی‌رحمی و درد بسیار زیادی در جهان وجود دارد، برهمن نمی‌تواند علت و خالق [مستقیم] جهان باشد. به گفته شنکره، کسانی که با این پاسخ دست‌وپنجه نرم می‌کنند، دچار پیش‌فرضِ ثنویت (دوگانگی) میان برهمن و جیوا (روح فردی) هستند یا نگاهی خطی به هستی دارند؛ در حالی که در واقعیت، «سمساره و کارما آنادی (anadi) هستند» (یعنی هستی چرخه‌ای است و باززایی و اعمال انسان، ابدی و بدون آغازند). بر پایه تفسیر سوامی گامبیراناندا از رسالت راماکریشنا، شرح شنکره روشن می‌کند که نمی‌توان خدا را به بی‌عدالتی، تبعیض یا بی‌رحمی متهم کرد؛ چرا که او فاکتورهای اعمال فضیلت‌آمیز یا شرورانه‌ای را که هر فرد در زندگی‌های گذشته خود انجام داده، لحاظ می‌کند. اگر فردی در این زندگی طعم لذت یا رنج را می‌کشد، این پیامد عملِ نیک یا بدی است که در زندگی گذشته خود (کارما) انجام داده است. نظریه کارما به اصل معنوی علت و معلول اشاره دارد که در آن، نیت و اعمال یک فرد بر آینده او اثر می‌گذارد. 171–89 و مباحث تئودیسه در قرن یازدهم توسط رامانوجه در *سری‌بهاشیه* به چشم می‌خورد. با توجه به نظریه دوگانه‌انگار مدهواچاریا یعنی «تاتواوادا» (Tattvavada) که خدا، موجودات زنده و جهان را به عنوان واقعیت‌هایی مستقل و جدا از هم مطرح می‌کرد، او از سوی فیلسوفان هندو دربارهٔ مسئله شر به چالش کشیده شد. مدهواچاریا در پاسخ استدلال کرد که «انسان حق انتخاب میان درست و نادرست را دارد؛ انتخابی که هر فرد با مسئولیت و به مسئولیت خود و با پذیرش خطرات آن انجام می‌دهد.» به گفته شارما، «تقسیم‌بندی سه‌گانه ارواح توسط مدهوا، پاسخ دادن به مسئله شر را غیرضروری می‌سازد.» با این حال، دیوید بوختا با این نظر مخالف است و می‌گوید این رویکرد به مسئله شر پاسخ نمی‌دهد، زیرا خدای قادر مطلق «می‌تواند این سیستم را تغییر دهد، اما مایل به انجام این کار نیست» و از این طریق به بقای شر در جهان تداوم می‌بخشد. به گفته سعید نورسی، جهان مادی واجد شرور بسیاری است—مانند فروپاشی امپراتوری عثمانی و جایگزینی آن با سکولاریسم—و درک چنین شروری بدون وجود زندگی پس از مرگ غیرممکن است. در اندیشه اسلامی، خدای قادر مطلق، دانای مطلق و کاملاً خیرخواه، آفریننده همه چیز است، از جمله رنج‌های انسان و عوامل پدیدآورنده آن (شر). بر پایه این دیدگاه، شر نه امری [مطلقاً] بد است و نه نیازی به توجیه اخلاقی از سوی خدا دارد. مؤمنان در این زندگی کوتاه رنج می‌کشند تا مورد سنجش و قضاوت الهی قرار گیرند و در زندگی پس از مرگِ پایان‌ناپذیر، از مواهب جنت بهره‌مند شوند. در همین حال، مکتب عقل‌گرای اسلامی، یعنی معتزله، تلاش کرد تا به پرسش‌های کلامی در مواجهه با فاجعه و بی‌رحمی در جهان پاسخ دهد. این تلاش دیالکتیکی منجر به شکل‌گیری تئودیسه معتزلی (عدل الهی) شد؛ تئودیسه‌ای که بیان می‌دارد از آنجا که خدا عادل مطلق و حکیم است، محال است که دست به کارهایی بزند که مغایر با عقل باشد. طرفداران این تئودیسه ادعا می‌کنند که ممکن نیست خدا بدون در نظر گرفتن مصلحت و خیرِ آفریدگانش عمل کند. به همین دلیل، بر پایه تئودیسه معتزله، تمام جنایات، بی‌رحمی‌ها، مصائب و بدبختی‌هایی که در جهان وجود دارند و رخ می‌دهند، باید به عنوان اموری تلقی شوند که صرفاً به دلیل اراده آزاد انسان یا به علت پدیده‌های طبیعی پدید می‌آیند. از نظر معتزلیان، انسان‌ها بر پایه اعمال و رفتارشان در دنیا، دستخوش حساب (فرایند سنجش اعمال در آخرت) خواهند شد. با این حال، این تلاش برای تئودیسه از سوی ابن‌سینا، توسط شمس ایناتی ناموفق تلقی می‌شود، زیرا به طور ضمنی قادر مطلق بودن خدا را نفی می‌کند Gazing. در کتاب مقدس عبری، سفر پیدایش می‌گوید که آفرینش خدا «خوب» است و شر به عنوان پیامد انتخاب انسان وارد آفرینش می‌شود. سفر ایوب «تلاش می‌کند تا درک عدالت الهی را… فراتر از مکافاتِ صرف گسترش دهد تا سیستمی از حاکمیت الهی را شامل شود که نشان می‌دهد پادشاه حق دارد وفاداری رعیت خود را آزمایش کند… [کتاب ایوب] دکترین سخت‌گیرانه و بیش از حد ساده‌انگارانهٔ مکافات عمل را که رنج را [صرفاً] به گناه و مجازات نسبت می‌داد، اصلاح می‌کند.» ماروین ای. قرائت یکپارچه از [کتاب اشعیا]، پرسش تئودیسه را در کانون توجه قرار می‌دهد… [همراه با] سه ابعاد اصلی این پرسش: همسویی یهوه با فاتح، فرمان داوری یهوه علیه اسرائیل بدون امکان توبه، و ناکامی برنامه یهوه در تحقق یافتن تا پایان کتاب.» سفر حزقیال و کتاب ارمیا با مفهوم مسئولیت اخلاقی فردی و درک عدالت الهی در جهانی تحت فرمانروایی خداوند مواجه می‌شوند. «تئودیسه در انبیای صغار تفاوت چندانی با تئودیسه در کتاب اشعیا، ارمیا و حزقیال ندارد.» در مزامیر، ابعاد شخصی‌تر تئودیسه مورد بحث قرار می‌گیرد؛ مانند مزمور ۷۳ که با بحران و مبارزه درونی ناشی از رنج روبرو می‌شود. تئودیسه در کتاب مقدس عبری تقریباً به طور جهانی «فراتر از دغدغه‌های زمان حالِ تاریخی نگاه می‌کند تا یک نجات فرجام‌شناختی را فرض بگیرد»؛ یعنی همان زمانِ آینده که در آن خدا همه چیز را احیا می‌کند. سعادیا پیشنهاد کرد که رنج را—به شیوه‌ای شبیه به رساله *برخوت ۵* در تلمود—باید به عنوان هدیه‌ای از جانب خدا در نظر گرفت، زیرا به بهشتی ابدی در آخرت منتهی می‌شود. در مقابل، ابن میمون در قرن دوازدهم تئودیسه متفاوتی را ارائه داد و تأکید کرد خدای سراسر عشق و محبت، نه شری پدیدمی‌آورد و نه رنجی را هدیه می‌دهد؛ زیرا هر آنچه خدا انجام می‌دهد مطلقاً خیر است. به گفته دانیل رینهولد، هر دوی این پاسخ‌ها صرفاً مسئله شر را عقلانی‌سازی و سرکوب می‌کنند، به جای آنکه آن را حل کنند. همچنین تلاش‌های برخی متکلمان برای توجیه مسئله شر با این ادعا که فاجعهٔ هولوکاست یک عمل ضروری، عمدی و هدفمند از سوی خدا بوده است، توسط اندیشمندان یهودی مانند ریچارد ال. مسئله شر پس از واقعهٔ هولوکاست با توجه و اشتیاق دوباره‌ای روبرو شد؛ بر پایه باورهای یهودیان، خدای توحیدیِ قادر مطلق، سراسر مهربان و دانای مطلق قاعدتاً این قدرت را داشت که از هولوکاست پیشگیری کند، اما چنین نکرد. آزار و تعقیب مردم یهود پدیده جدیدی نبود و اندیشمندان یهودی قرون وسطی مانند یهودا هلوی و سعادیا گائون پیش‌تر به صورت انتزاعی برای حل مسئله شر تلاش کرده بودند. | ## جمع‌بندی | با این حال، تجربه هولوکاست و دیگر نمونه‌های کشتار جمعی مانند گولاگ و کشتارگاه‌های کمبوجیه که در آن‌ها میلیون‌ها انسان شکنجه شدند و جان باختند، ماهیت عمیق، ملموس و بی‌واسطهٔ این مسئله را در کانون توجه قرار داد.