موضوع مقاله: فرشتگان در یهودیت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فرشتگان در یهودیت | مقدمه: در آیین یهودیت، فرشتگان (، جمع: مَل'اَخیم) موجوداتی ماوراءالطبیعه هستند که در سراسر تنخ (کتاب مقدس عبری)، ادبیات خاخامی، متون آپوکریفای یهودی، آثار شبه‌کتاب‌های مسیحی، فلسفه و عرفان یهودی، و نیز اعمال عبادی این دین، به‌عنوان فرستادگان و نمایندگان خدای اسرائیل معرفی می‌شوند. | ## بخش 1: فرشتگان در یهودیت | 36 ریشه‌شناسی کلمه مَل'اَخ (mal’ākh) در کتاب مقدس عبری اصطلاح معیار برای «پیام‌آور» است، اعم از آن‌که انسانی باشد یا الهی. این واژه با اصطلاحات هم‌ریشه در زبان‌های سامی دیگر، از جمله «مَلَک» در عربی، و نیز معادل‌های آن در زبان‌های آرامی و اتیوپیایی، ارتباط دارد. با گذر زمان، کاربرد این ریشه تا حد زیادی جای خود را به ریشه پرکاربردتر ش-ل-ح داده است. در زبان عبریِ کتاب مقدس، این ریشه صرفاً در همین اسم و نیز در واژه (مِلآخا) دیده می‌شود که به معانی «کار»، «پیشه» یا «صنعتگری» به کار می‌رود. ساختار صرفی واژه مَل'اَخ نشان می‌دهد که این واژه بر وزن «مَفْعَل» از ریشه مربوطه ساخته شده و بر ابزار یا وسیله انجام فعل دلالت دارد. از این‌رو، اصطلاح «مَلَآخ» در اصل به معنای «فرستاده‌شده» است و در بسیاری از موارد، به‌ویژه دربارهٔ انسان‌ها، به صورت «پیام‌آور» ترجمه می‌شود. برای نمونه، «مَل'اَخ» ریشه نام پیامبر «مَلاخی» است که معنای آن «پیام‌آور من» است. همچنین در کتاب حجی (۱:۱۳)، پیامبر حجی با تعبیر «پیام‌آور خداوند با پیام خداوند» (מַלְאַךְ יְהוָה בְּמַלְאֲכוּת יְהוָה؛ مَل'اَخ ʾالوهیم بِمَل'اَخوت ʾالوهیم) توصیف شده است که نشان‌دهنده کاربرد این واژه در معنای فرستاده الهی است. در تنخ (کتاب مقدس عبری) کتاب مقدس عبری گزارش می‌کند که فرشتگان بر هر یک از شه‌پدران، موسی، یوشع و بسیاری دیگر از شخصیت‌های برجسته، ظاهر شده‌اند. بر اساس روایت‌ها، فرشته‌ای در پیدایش ۱۶:۹ بر هاجر ظاهر می‌شود؛ در پیدایش ۱۹:۱ بر لوط؛ و در پیدایش ۲۲:۱۱ بر ابراهیم. همچنین در پیدایش ۲۸:۱۲ فرشتگان بر نردبان یعقوب در حال صعود و نزول دیده می‌شوند و در پیدایش ۳۱:۱۱–۱۳ بار دیگر فرشته‌ای بر یعقوب ظاهر می‌گردد. در خروج ۳۳:۲، خداوند وعده می‌دهد که فرشته‌ای را پیشاپیش موسی بفرستد، و در اعداد ۲۲:۳۱ نیز فرشته‌ای را اعزام می‌کند تا در مسیر بلعم بایستد. این گزارش‌ها بیانگر نقش فعال فرشتگان به‌عنوان فرستادگان الهی در هدایت، هشدار و حمایت از انسان‌ها در روایت‌های کتاب مقدس است. چنان‌که در اشعیا ۶۳:۹ آمده است: «در تمامی رنج و سختی ایشان، او نیز رنج کشید، و فرشته حضورش ایشان را نجات داد. در محبت و رحمت خویش آنان را رهایی بخشید، و ایشان را برگرفت و در تمامی ایام گذشته حمل نمود.» این بیان، پیوند نزدیک میان خداوند و فرستاده او را نشان می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که رنج قوم با عنایت و حضور الهی همراه دانسته شده و نجات آنان به «فرشته حضور» نسبت داده می‌شود. «زیرا او فرشتگان خود را دربارهٔ تو فرمان خواهد داد تا در تمامی راه‌هایت تو را حفظ کنند.» (مزامیر ۹۱:۱۱) این آیه بیانگر نقش حمایتی و محافظتی فرشتگان در سنت کتاب مقدس عبری است و آنان را به‌عنوان مجریان اراده الهی در پاسداری از انسان‌ها معرفی می‌کند. در بخش‌های مختلف کتاب مقدس، فرشتگان در درجات و نقش‌های متفاوت مورد توجه قرار گرفته‌اند. در بسیاری از موارد، کتاب مقدس به مفهوم سپاه آسمانی یا «لشکر آسمان» و عنوان الهی مرتبط با آن، «رب‌السّلام»، اشاره می‌کند. گرچه گاه تصویر این موجودات به‌صورت نظامی ارائه می‌شود، اما گردهمایی آنان همچنین برای ستایش خداوند و در قالب توصیفاتی که یادآور دربار سلطنتی است، به کار می‌رود. برای نمونه، در کتاب پیدایش، اصطلاحات «אֱלֹהִים» (الوهیم) و «בְּנֵי אֱלֹהִים» (بنه الوهیم، پسران خدا) آمده است و کتاب ایوب نیز همین تعبیر را به کار می‌برد. همچنین در کتاب مزامیر، واژگانی چون «בְּנֵי אֵלִים» و «בְּנֵי עֶלְיוֹן» و نیز «שְׁנַנִּים» و «קְדֹשִׁים» برای اشاره به فرشتگان و موجودات آسمانی به کار رفته است، که نشان‌دهنده سلسله مراتب و تنوع نقش‌های آنان در سنت عبری است. کتب انبیاء، هرچند عموماً به‌تفصیل به موضوع فرشتگان نمی‌پردازند، با این حال از موجوداتی چون سرافیم، کروبیان، اوفانیم، حیوت‌ها، ارئیلیم و حَشمالیم یاد می‌کنند و بدین‌سان به تنوع و مراتب موجودات آسمانی اشاره دارند. در کتاب زکریا، چندین فراز به‌صراحت حضور و نقش فرشتگان را بازمی‌نماید و آنان را در جایگاه واسطه‌های وحی و مجریان اراده الهی معرفی می‌کند. در کتاب دانیال نیز فرشتگان ویژگی‌هایی می‌یابند که بعدها در ادبیات آخرالزمانیِ پس از کتاب مقدس بسط می‌یابد؛ از جمله آن‌که برخی از ایشان به‌عنوان حامیان یا سرپرستان اقوام و سرزمین‌ها (مانند ایران و یونان) معرفی می‌شوند و افزون بر این، دارای نام‌های خاصی همچون جبرئیل و میکائیل هستند. این تحولات نشان‌دهنده گسترش تدریجی مفهوم فرشتگان و نقش‌های آنان در سنت متأخر کتاب مقدس است. در ادبیات ربی در نظام فرشته‌شناسی فلسفی ابن‌میمون، که برای موجودات آسمانی ده مرتبه قائل است، مَل'اَخیم به‌عنوان یکی از اقسام این موجودات، در رتبه ششم از این سلسله‌مراتب جای می‌گیرد. میکائیل، جبرئیل، آوریل و رفائیل کتاب اعداد ربّا، از چهار فرشته یاد می‌کند که در سنت‌های بعدی به‌عنوان فرشتگان مقرّب شناخته شدند؛ فرشتگانی که پیرامون عرش الهی قرار دارند و آن را احاطه کرده‌اند: قرابت بین فرشتگان و فرزانگان در ادبیات ربی تلمود بابلی دربردارنده سنتی کهن و بازپرداخته‌شده دربارهٔ اسطوره فرشتگان مغضوب است. در این روایت، مفهوم یادشده معنایی نو می‌یابد؛ بدین‌گونه که برخی از خاخام‌های برجسته، به‌نحوی نمادین، به‌عنوان فرزندان پیام‌آوران آسمانی تصویر می‌شوند. این متن، مناظره‌ای هلاخایی از حکیمان را بازگو می‌کند که در جریان آن، خاخام حزقیا با فریاد «این انسان نیست!» مراتب فضل و شایستگی خاخام یوحنان را می‌ستاید. بلافاصله پس از این اظهار، عبارت زیر در متن ظاهر می‌شود:ربی زیرا روایت می‌کند که راوا به نقل از زمونه گفته است: اگر نسل‌های پیشین «فرزندان فرشتگان» خوانده شوند، ما در قیاس با آنان جز «فرزندان انسان» نیستیم؛ و اگر آنان را «فرزندان انسان» بدانند، ما در سنجش با ایشان همچون الاغانیم. و مقصود من آن نیست که ما همانند الاغ ربی حنینا بن دوسا یا الاغ ربی پینحاس بن یایر باشیم—که هر دو به زیرکی و ویژگی‌های شگفت شهره بودند—بلکه ما همانند دیگر الاغ‌های عادی هستیم.گرچه در نگاه نخست، این بیان ممکن است تمثیلی طنزآمیز جلوه کند، اما در واقع بازتاب‌دهنده سنتی گسترده‌تر در تلمود بابلی است که در آن، میان فرشتگان و خاخام‌ها پیوندی معنادار برقرار می‌شود؛ سنتی که نمونه‌های آن در مواضع گوناگون این مجموعه پراکنده است. از یک سو، متون تلمودی حکیمان را از جهات مختلف با فرشتگان مقایسه می‌کنند: از حیث دانش و منزلت علمی—چنان‌که در هاگیگا، حکیمان در مقام آموزگاران، هم‌سنگ «فرشته خداوند» توصیف می‌شوند، یا در پساخیم برخی آرای هلاخایی آنان «فرشته» خوانده می‌شود—و نیز از حیث ظاهر و هیئت؛ برای نمونه، در شبات جامه ربی یهودا بار ایلای در روز سبت به لباس فرشته خداوند تشبیه شده، و در کیدوشین، دانشمندان بابلی با فرشتگان خدمتگزار مقایسه می‌گردند. از سوی دیگر، تلمود بابلی فرشتگان را نیز به‌گونه‌ای تصویر می‌کند که یادآور خود خاخام‌ها هستند: آنان هلاخیست‌هایی چیره‌دست‌اند—چنان‌که در مناخوت، فرشته‌ای با ربی کاتینا دربارهٔ احکام «ציצית» به مناظره می‌پردازد، و در آوودا زارا، فرشته مرگ آگاهی عمیق خود را از قوانین ذبح آیینی آشکار می‌سازد. | ## بخش 2: فرشتگان در یهودیت | افزون بر این، فرشتگان در برخی روایات به‌مثابه زبان‌شناسان ظاهر می‌شوند—برای مثال در باوا باترا، جبرئیل و میکائیل دربارهٔ معنای واژه «קדכד» در اشعیا ۵۴:۱۲ بحث می‌کنند—و نیز در مقام معلم؛ چنان‌که در مگیلا و سنهدرین، شاهزاده‌ای فرشته‌گون، یوشع را به سبب غفلت از مطالعه تورات مورد سرزنش قرار می‌دهد. در مجموع، داده‌های موجود نشان می‌دهد که حکیمان غالباً در کنار فرشتگان نهاده می‌شوند و محور اصلی این مقایسه، توانایی و برتری فکری آنان است؛ به‌ویژه مهارت در بحث و تدریس هلاخایی که محبوب‌ترین وجه همانندی میان خاخام و فرشته به‌شمار می‌آید. بدین‌سان، تصویر فرزانگان در هیئت فرشتگان را می‌توان بازتابی از نوعی خودآگاهی نخبگانی دانست که در میان حکیمان بابلی شکل گرفته و در متون تلمودی تبلور یافته است. سلسله مراتب فرشتگان رتبه‌بندی‌ها ابن‌میمون در اثر فقهی ـ کلامی خود، میشنه تورات، نظامی منسجم از مراتب فرشتگان ارائه می‌کند و در آن، ده رتبه متمایز را در سلسله‌مراتب فرشتگان یهودی برمی‌شمارد. افزون بر این، یعقوب نظیر در کتاب ماسکت اتزیلوت و نیز ابراهیم بن اسحاق غرناطه‌ای در اثر خود بریت منوحا، هر یک به‌گونه‌ای مستقل، از ده مرتبه فرشتگان یاد کرده‌اند. در تمامی این نظام‌های طبقه‌بندی، مراتب به‌صورت سلسله‌وار تنظیم شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که رتبه «۱» عالی‌ترین و برترین مرتبه به‌شمار می‌آید و هر عدد پس از آن، بیانگر درجه‌ای فروتر در این سلسله‌مراتب است. بدین‌ترتیب، ساختار یادشده نظمی نزولی را ترسیم می‌کند که از عالی‌ترین مرتبه موجودات ملکوتی آغاز شده و به مراتب پایین‌تر امتداد می‌یابد. در ادبیات کابالا، آنان نه موجوداتی مستقل، بلکه نیروها یا مجاری‌ای دانسته می‌شوند که اطلاعات و تأثرات را میان انسان و تتراگراماتون انتقال می‌دهند. این نیروها گاه به اتم‌ها، طول موج‌ها یا کانال‌هایی تشبیه می‌شوند که در فرایند آفرینش، ابزار تحقق اراده الهی‌اند. از همین‌رو تأکید می‌شود که نباید آنان را پرستش کرد، به ایشان دعا برد یا موضوع توسل قرار داد؛ زیرا شأن آنان صرفاً کارگزاری در نظام خلقت است، نه الوهیت. بر اساس این نگرش، فرشتگان فاقد ماهیت مادی‌اند و به‌منزله موجوداتی روحانی—همچون «اتم‌های معنوی»—تصور می‌شوند. از این‌رو، هرگاه در کتاب مقدس عبری با اوصافی انسان‌وار ظاهر می‌شوند، این توصیفات ناظر به تجربه دریافت‌کننده رؤیا یا مکاشفه است؛ یعنی بیانگر نحوه ادراک انسانی از واقعیتی غیرمادی. در حقیقت، این موجودات نه جسمانی‌اند و نه دارای استقلال ذاتی، بلکه می‌توان آنان را به کیفیتی یگانه—احساس، نیرو یا ماده‌ای لطیف—تشبیه کرد که تحت تدبیر خداوند و در جهت مقصود آفرینش به کار گرفته می‌شود. در آیین عبادی یهودیان شالوم علیخم سرودی یهودی است که نخستین گزارش‌های مکتوب آن به سده هفدهم میلادی بازمی‌گردد. این نیایش‌سرود به‌طور سنتی در شب شبات خوانده می‌شود؛ یا هنگام بازگشت از کنیسه به خانه، و یا بر سر سفره شام شبات. بسیاری از یهودیان پیش از خواب، دعایی سنتی را زمزمه می‌کنند که در آن از چهار فرشته مقرّب یاد می‌شود: «در سمت راستم میکائیل، و در سمت چپم جبرئیل؛ در پیش رویم اوریئل، و در پشت سرم رافائیل؛ و بر فراز سرم، شکینای خدا [حضور الهی].» صورت‌بندی این دعا بر روی کاسه‌های تعویذی و طلسم‌ها نیز مشاهده شده است و احتمال می‌رود که در اصل، ریشه در برخی آیین‌های جادویی عامیانه داشته باشد. این سنت، آمیزه‌ای از نیایش، نمادپردازی محافظتی و بازتابی از باور به احاطه معنوی انسان توسط نیروهای ملکوتی در لحظات آسیب‌پذیر، همچون هنگام خواب، به شمار می‌آید. در عید یهودیِ سیمحاط تورا، رسمی دیرینه برقرار است که بر پایه آن، همه پسران—و در برخی کنیسه‌ها، تمامی کودکان—برای خواندن از تورات فراخوانده می‌شوند. در این آیین، از سراسر جماعت خواسته می‌شود آیه‌ای از دعای برکت یعقوب خطاب به افرایم و مناسه را به‌صورت جمعی تلاوت کنند. در باور عامه در خاور نزدیک باستان، برخی یهودیان خورشید، ماه و ستارگان را همچون فرشتگان می‌دیدند، درست همان‌طور که مردمان دیگر این منطقه، این اجرام آسمانی را موجودات الهی می‌پنداشتند. فیلون اسکندریه، فیلسوف یهودی، فرشتگان را همان موجوداتی می‌دانست که در تفکر هلنیستی به عنوان اهریمن‌ها یا دایمون‌ها شناخته می‌شدند. در اواخر دوران باستان، دو فرشته که در میان یهودیان بیشترین محبوبیت را داشتند، میکائیل و جبرئیل بودند. شواهد حاکی است که برخی از یهودیان، خدایان یا چهره‌های بت‌پرستی مانند ابراکساس، هلیوس و هرمس را در حقیقت فرشتگان می‌پنداشتند. همچنین، چهره‌هایی که «زنده وارد بهشت» می‌شدند، مانند الیاس، گاهی توسط یهودیان به‌عنوان کسانی تفسیر می‌شدند که به فرشته تبدیل شده‌اند—این برداشت هم در تاریخ و هم در سنت‌های معاصر مشاهده می‌شود. در دنیای باستان، یهودیان برداشت‌های متنوع و گاه متضادی از فرشتگان داشتند که بسیاری از آن‌ها با تصورات مدرن تفاوت چشمگیری دارد. برای نمونه، برخی متون جادویی حاکی از آن است که پزشکان و جادوگران باوری داشتند که می‌توانند فرشتگان را تحت کنترل خود درآورند. در مقابل، در دوران معاصر، فرشتگان در یهودیت به‌طور کلی به‌عنوان موجوداتی درک می‌شوند که صرفاً تحت اراده خداوند عمل می‌کنند و واقعیتاً شخصیت مستقلی از خود ندارند. با این حال، حتی در دوران باستان، برخی ویژگی‌های مشترک میان این برداشت‌ها مشاهده می‌شود. از جمله، تصور می‌شد که بدن فرشتگان احتمالاً از آتش ساخته شده است؛ توصیفی که در دانیال آمده است: «بدنی مانند بریل [یا توپاز، به هر حال زردرنگ] و صورتی با ظاهری چون رعد و برق، چشمانی مانند مشعل‌های آتش، و دست‌ها و پاها مانند برنز درخشان» (دانیال ۱۰:۶). برخی روایت‌ها می‌گویند فرشتگان از رودخانه‌ای آتشین خلق شده‌اند، برخی دیگر باور دارند که هر فرشته با هر کلمه‌ای که خداوند بر زبان می‌آورد، پدید می‌آید. در مورد طول عمر آنان نیز اختلاف نظر وجود داشته است: برخی فرشتگان عمر جاودانه دارند و برخی دیگر در همان روز تولد می‌میرند. اگرچه بخش قابل توجهی از ادبیات یهودی به موضوع بهشت و فرشتگان اختصاص یافته است، اما از نظر تاریخی، هرگز فرشته‌شناسی نظام‌مندی که اکثریت یهودیان بدان باور داشته باشند، شکل نگرفته است؛ بلکه برداشت‌ها همواره متنوع و منعطف بوده‌اند. جامعه قمران بر این باور بود که انسان‌ها باید در رفتار و پرهیزکاری خود، کوششی شبیه فرشتگان داشته باشند، به‌ویژه از طریق انجام ختنه و رعایت شبات. | ## بخش 3: فرشتگان در یهودیت | نویسنده کتاب جوبیل‌ها—یکی از متون یافت‌شده در کتابخانه قومران—اعتقاد داشت که فرشتگان از پیش ختنه‌شده آفریده شده‌اند. متون دیگری نشان می‌دهند که برخی از یهودیان در قرن اول میلادی، پیش از تخریب معبد اورشلیم، بر این باور بودند که فرشتگان در طول نماز جماعت حاضر می‌شوند. این دیدگاه در اواخر دوران باستان رواج بیشتری یافت و تأثیر بسزایی بر مسیحیان اولیه گذاشت. یکی از دعاهایی که در همان دوره شکل گرفت و هنوز هم مورد استفاده است، دعای قدوشا است که در آن، فرشتگان در قالب یک رؤیای نبوی نقل قول می‌شوند. در سنت یهودی معاصر نیز، به ویژه در مراسم یوم کیپور، انسان‌ها با اعمالی نمادین خود را به فرشتگان نزدیک می‌کنند: پوشیدن لباس سفید که گاه یادآور مردگان نیز هست، روزه گرفتن (زیرا فرشتگان نیازی به خوردن و آشامیدن ندارند)، ایستادن مستقیم—حالتی که به فرشتگان نسبت داده می‌شود—، کنار گذاشتن اختلافات و تمرکز کامل بر نماز. این مجموعه رفتارها و نمادها، تجسم تلاش انسان برای تشبه به فرشتگان و نزدیک شدن به کمال معنوی را نشان می‌دهد. یانای، شاعر یهودی اواخر دوران باستان، مجموعه‌ای از اشعار مذهبی را بر اساس مفهوم تشبه انسان به فرشتگان سروده است. آثار او که در قالبی عامه‌پسند عرضه می‌شد، نشان می‌دهد که برای بسیاری از یهودیان، تصور خود به‌عنوان موجودی فرشته‌مانند در جریان دعا اهمیت ویژه‌ای داشته است. یانای از طریق اشعار خود، راه‌هایی برای فرشته‌مانند شدن انسان‌ها ارائه و آموزش می‌داد و هم‌زمان از جنبش نسبتاً نوپای خاخام‌ها حمایت می‌کرد. او با دیدگاه خاخام‌ها درباره فرشتگان همسو بود—گرچه تنها با اقشار معاصر، که در زمان او نسبت به فرشتگان پذیرش بیشتری داشتند—در حالی که همزمان با تخیل مذهبی مردم عادی تعامل می‌کرد. ژانر شعری که یانای پایه‌گذاری کرد، به دلیل تأکید ویژه بر واژه اصلی «قِدوشا»، به همین نام شناخته می‌شود. در این قالب، قِدوشا به عنوان اوج دعا در نظر گرفته می‌شود و معمولاً به عنوان عبارتی که توسط فرشتگان و جماعت حاضر ادا می‌شود، برجسته می‌گردد. برخی از قِدوشاهای یانای تنها به فرشتگان تلاوت‌کننده اشاره دارند و گروه کمی دیگر علاوه بر فرشتگان، نام شخصیت‌های کتاب مقدس را نیز می‌آورند، اما بدون مشارکت جماعت. بخشی از این دعاها بر حضور لاویان، بزرگان و زنان در میان جماعت تأکید دارد، که ممکن است نشانگر تشبه خاص آنان به فرشتگان باشد. به نظر می‌رسد توسعه قِدوشا بیشتر ناشی از تمایل عمومی بوده است تا دستور مستقیم خاخام‌ها؛ چرا که ادبیات خاخامی اشاره مستقیمی به قِدوشا یا روند کلی توسعه مراسم عبادی در کنیسه‌ها ارائه نمی‌دهد. در حالی که آثار یانای به شدت بر تشبه انسان به فرشتگان متمرکز است، او هرگز به فرشتگان توسّل نمی‌جوید—امری که در آداب عامیانه تاریخی و برخی دعاهای معدود یهودی که هنوز استفاده می‌شوند، مشاهده می‌گردد. در دیدگاه او، انسان‌ها و فرشتگان همواره تابعانی هستند که با یکدیگر به درگاه خداوند دعا می‌کنند و هیچ یک مستقل از اراده الهی عمل نمی‌نمایند. با این حال، یانای به وضوح از آیین‌هایی که چنین دعاهایی در آنها خوانده می‌شد، آگاه بود. در یکی از اشعار خود، وی فهرستی از مواردی ارائه می‌دهد که می‌توان با نام خداوند انجام داد، مانند شفا دادن و بیرون راندن شیاطین؛ امری که در بسیاری از وردهای آیینی، خدا و فرشتگان هر دو به‌عنوان موجودات قدرتمندی که توانایی شفا و حفاظت دارند، فراخوانده می‌شوند. با بیان این موارد، یانای اعمال آیینی را با بهره‌گیری از نام خداوند تصدیق می‌کند، مشروعیت آنها را تأیید می‌نماید و این اعمال را در کنار معجزاتی مانند شکافتن دریای سرخ توسط موسی قرار می‌دهد، تا نشان دهد که قدرت حقیقی همواره از خداوند سرچشمه می‌گیرد و فرشتگان و انسان‌ها تنها واسطه و خدمتگزار این قدرت‌اند. فراتر از تقلید از فرشتگان در دعا، برخی از خاخام‌ها بر این باور بودند که انسان‌ها به تصویر فرشتگان آفریده شده‌اند. برای نمونه، خاخام پاپایس چنین نظری داشت، اگرچه دیدگاه خاخام آکیوا—که انسان‌ها صرفاً به تصویر خداوند و تنها خدا آفریده شده‌اند—از محبوبیت و پذیرش رسمی بیشتری برخوردار بود. برخی از اشعار یانای نیز باور او را مبنی بر آفریده شدن انسان‌ها به شباهت فرشتگان ثبت می‌کنند، با این حال، وی هم‌زمان به میدراش‌های خاخامی اشاره دارد که از حسادت فرشتگان نسبت به انسان‌ها سخن می‌گویند. این نگرش، نشان‌دهنده تلاش برای تلفیق تجربه انسانی و تخیل مذهبی با تصورات فرشتگان و جایگاه انسان در عالم ملکوت است. برخی از کاسه‌های طلسم یهودی متعلق به اواخر دوران باستان—که عمدتاً در مناطق اطراف عراق کنونی یافت شده‌اند—نام فرشتگان را ذکر می‌کنند و از آنان طلب یاری می‌کنند، در حالی که از خداوند نامی برده نمی‌شود. پژوهشگران بر این باورند که سازندگان این کاسه‌ها توسل مستقیم به خدا را برای برخی امور، مانند معاملات تجاری، نامناسب می‌دانستند، اما فرشتگان را موجوداتی در دسترس برای مساعدت در چنین مسائل عملی تصور می‌کردند. در مقابل، برخی دیگر از طلسم‌ها، خداوند را نام می‌برند و جایگاه فرودست فرشتگان نسبت به او را برجسته می‌سازند. فرشتگان روی این کاسه‌ها برای اهداف گوناگونی احضار می‌شدند، از جمله: کمک به خانواده‌های بدخلق، موفقیت در تجارت، دفع نفرین‌ها، محافظت در برابر نیروهای ماوراء طبیعی (مانند شیاطین یا دیوهای زرتشتی)، شفا، افزایش میل به فرزند و تقویت محبت در ازدواج. نحوه تصویرگری عملکرد فرشتگان در این طلسم‌ها اغلب با صفات محبت‌آمیز و ملایم همراه است و نشان می‌دهد که آنان به‌عنوان نیروهایی مددکار و همراه در امور انسانی تلقی می‌شدند، نه صرفاً موجوداتی انتزاعی یا ترسناک. برخی از کاسه‌های طلسم یهودی نیز به فراخواندن انسان‌های گذشته، از جمله شخصیت‌های کتاب مقدس مانند آدم، نوح، ابراهیم، اسحاق، یعقوب، موسی، داوود و سلیمان، و همچنین خاخام‌هایی مانند ربی یوشع بن پراهیا و ربی حنینا بن دوسا می‌پردازند. شخصیت‌های کتاب مقدس در این متون اغلب در قالب اسطوره‌ها و روایت‌های عامه‌پسند بازنمایی می‌شوند و تصویر آنان را حتی فراتر از آنچه در متن مقدس آمده، قهرمانانه و افسانه‌ای می‌کنند. سلیمان به‌ویژه به دلیل قدرت جادویی‌اش شهرت داشته است، و درباره ربی یوشع بن پراهیا گفته می‌شود که آیینی به نام «حکم طلاق» برای مقابله با شیاطین ایجاد کرده بود. | ## جمع‌بندی | ربی حنینا بن دوسا نیز موضوع یک روایت عامه‌پسند است که در آن بخشی از مزمور ۱۰۴—«تو تاریکی را می‌سازی و شب می‌شود، جایی که همه حیوانات جنگل در آن می‌خزند»—را برای کنترل یک روح شرور با یادآوری اقتدار خداوند تلاوت می‌کرد.