موضوع مقاله: آموزش محیط زیست | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش محیط زیست | مقدمه: آموزش محیط‌زیست به فرایند سازمان‌یافته‌ای اطلاق می‌شود که با هدف ارتقای آگاهی، نگرش، مهارت و کنش مسئولانه افراد در قبال محیط‌زیست طراحی و اجرا می‌شود. | ## بخش 1: آموزش محیط زیست | این حوزه آموزشی در پی آن است که رابطه انسان و طبیعت را از سطح بهره‌برداری صرف به سطح درک متقابل، مسئولیت‌پذیری و پایداری ارتقا دهد. در ایران نیز آموزش محیط‌زیست به‌تدریج در ساختار آموزش رسمی و غیررسمی وارد شده است. گنجاندن درس «انسان و محیط‌زیست» در دوره متوسطه دوم، توسعه فعالیت‌های مدرسه‌محور، و مشارکت نهادهایی مانند سازمان حفاظت محیط زیست ایران در برنامه‌های ترویجی، از جمله تلاش‌هایی است که در راستای ارتقای سواد محیط‌زیستی شهروندان صورت گرفته است. با این حال، میزان اثربخشی این برنامه‌ها و توانایی آن‌ها در تبدیل آگاهی به رفتار پایدار، همچنان موضوع بحث و پژوهش‌های دانشگاهی است. در سال‌های اخیر، رویکردهای نوین در آموزش محیط‌زیست بر ابعاد فراتر از انتقال دانش تأکید کرده‌اند و مؤلفه‌هایی همچون یادگیری مشارکتی، تجربه‌محور، و توجه به هیجانات و ارزش‌های زیست‌محیطی را برجسته ساخته‌اند. این تحول مفهومی نشان می‌دهد که آموزش محیط‌زیست نه صرفاً یک واحد درسی، بلکه فرایندی میان‌رشته‌ای و تحول‌آفرین است که می‌تواند در شکل‌گیری شهروندانی آگاه، کنشگر و متعهد به پایداری نقشی بنیادین ایفا کند. مفاهیم پایه اصطلاح آموزش محیط زیست ترکیبی از دو حوزه علمی متفاوت محیط زیست و آموزش است، که اولی اشاره به طبیعت و علوم‌ طبیعی و دومی به علوم‌انسانی و رفتاری اشاره دارد؛ بنابراین ترکیب علم بوم‌شناسی با الگوهای یادگیری جهت آماده‌سازی آموزش مؤثر با رویکرد محیط زیست، آموزش محیط زیست شکل می‌گیرد. ویلیام استاپ (۱۹۶۹) آموزش محیط زیست را پرورش شهروندانی می‌داند که از دانش بیوفیزیکی محیط زیست برخوردار هستند، نسبت به مشکلات مرتبط با محیط زیست آگاه بوده، مشکلات را هدف‌گذاری می‌نماید و با انگیزه و آگاهانه جهت کمک به چگونگی حل این مشکلات عمل می‌کنند. انجمن آموزش محیط زیست آمریکای شمالی (۱۹۸۳) آموزش محیط زیست را فرایند تجزیه و تحلیل و درک درست از مسائل محیط زیست است که بتواند با ارائه دانش و مهارت کافی به افراد جامعه درخصوص تعیین خط مشی، چگونگی حل مشکلات و مدیریت صحیح از محیط زیست محافظت و مشکلات آن را برطرف گرداند، تعریف می‌کند. اما اهدافی که آموزش محیط زیست درپی آن است، آگاهی بخشیدن به معلومات محیط زیستی هر فرد است؛ به‌طوری که شخص ارزش‌های محیط را درک کرده، در حراست از آن کوشا بوده و با فکر و تعمق در فرآیندهای زیستی به حمایت از آن بپردازد. به‌طور جامع‌تر، اهداف آموزش محیط زیست: مهیاسازی هر فردی برای کسب دانش به منظور بهبود محیط زیست خود؛ ایجاد آگاهی که سبب هوشیاری دربارهٔ جنبه‌های فیزیکی، اجتماعی و زیبایی شناختی محیط زیست گردد؛ ایجاد نگرشی نو یا الگویی از رفتار افراد، گروه‌ها و جامعه به‌طور کامل در قبال محیط زیست؛ کمک به مهارت افراد در شناسایی و حل مسائل محیط زیستی است. بنابراین ترویج دانش محیط زیستی و حساسیت‌زایی در افراد، یک فرایند ساختاری گام‌ به‌ گام است که میان‌رشته‌ای بوده و موجب آن می‌گردد تا یادگیرنده آگاهی دربارهٔ محیط زیست، ارزش‌گذاری محیط زیست از طریق دانش، مسئولیت‌پذیری در مورد محیط زیست و قابلیت انجام عمل و مهارت‌های لازم برای حل مشکلات را کسب کند. کسب این مهارت‌ها با هدف رسیدن به توسعه پایدار انجام می‌شود، که تحقق آن در گرو تدوین برنامه‌ای روشن و شفاف از اهداف آموزش محیط زیست است. اینگونه برنامه‌ها در مدارس از طریق تدریس کتب درسی و فعالیت‌های مرتبط با آن آموخته می‌شود و موجب کسب سواد محیط زیستی می‌گردد (پریشانی و همکاران، ۱۳۹۵). سوادی که آموزش آن از لحاظ تاریخی، ابتدا با روش گنجاندن در برنامه درسی رسمی با الحاق مفاهیم محیط زیستی، فعالیت‌ها و نمونه‌های موجود مربوط به اهداف برنامه درسی، به صورت تزریقی بوده و متأثر از رویکردهای برنامه درسی است که در آموزش محیط زیست لحاظ می‌شود و در چارچوب رویکرد تلفیقی تحقق یابد (شبیری و شمسی، ۱۳۹۴). لذا آموزش محیط زیست می‌تواند دارای رویکردهای برنامه درسی تلفیقی با ویژگی‌های زیر باشد: رویکرد تک‌رشته‌ای: محیط زیست به‌صورت یک رشته مجزا مورد توجه قرار می‌گیرند یا تلفیق موضوعات و مهارت‌ها در درون این رشته رخ می‌دهد. رویکرد چندرشته‌ای: در این رویکرد در تمامی دروس تحصیلی به مسائل محیط زیستی اشاره می‌شود در حالی که هر کدام از دروس روی یک موضوع مختلف متمرکز می‌شوند. رویکرد میان‌رشته‌ای: در این رویکرد آموزش محیط زیست به عنوان یک درس یا رشته تحصیلی، در برگیرنده موضوعات دروس مختلف تحصیلی است که تماماً در موضوع محیط زیست متمرکز است. رویکرد فرارشته‌ای: در هم شکستن مرزهای دانش و ایجاد و بازسازی یک رشته جدید بدین معنا که با یک مسئله مانند محیط زیست شروع شود و از رشته‌های علمی دانش جدیدی تولید گردد. همچنین هانگرفورد و ولک[۷] (۱۹۹۰) معتقدند در صورتی یاددهنده‌ها قادر به تغییر رفتار در یادگیرنده‌های محیط زیستی خود هستند که مسائل زیر در برنامه درسی مورد توجه قرار گیرد: مفاهیم عمده بوم‌شناختی زیست‌محیطی در درون محیط زیستی که این مفاهیم در آن وجود دارند، درس داده شوند. ایجاد طراحی دقیق و موقعیت خوب برای یادگیرندگان به منظور به‌دست آوردن حساسیت زیست‌محیطی که سبب افزایش تمایل برای رفتار مناسب می‌شود. ایجاد برنامه درسی که به یادگیرنده‌ها مهارت تجزیه و تحلیل و بررسی موضوعات محیط‌زیستی را یاد می‌دهد. ایجاد برنامه درسی که به یادگیرنده، مهارت‌های شهروندی را برای حل مشکلات یاد می‌دهد؛ به‌علاوه زمان مورد نیاز برای کاربرد این مهارت را نیز فراهم می‌آورد. همچنین کوند و سانچز[۸] به نقل از پژول[۹] (۲۰۱۰) معتقداند برای گنجاندن آموزش محیط زیست در برنامه درسی می‌توان بصورت عرضی در تمام زمینه‌های برنامه درسی به عنوان یک مکمل در قالب فعالیت‌های جدا شده یا کارگاه‌ی، اعم از داخلی یا بیرونی استفاده کرد یا با تلفیقی از مضامین عرضی در تمام زمینه‌های دانشی و زندگی روزمره ادغام نمود. چنان‌که برنامه درسی آموزش محیط زیست به عنوان یک فرایند پیچیده و پویا در سه‌پایه، اخلاق جمعی جدید، سبک جدید تفکر و شکل جدیدی از کنش تحول‌گرا ضروری است (کوند و سانچز، ۲۰۱۰). بنابراین، گنجاندن آموزش محیط زیست در برنامه درسی باید جامع‌تر از «افزودن» صرف مسائل محیط زیست به محتوای موجود باشد و پایه برنامه درسی آموزش محیط زیست می‌بایست هماهنگ‌سازی مداوم آن با اصول اخلاقی، مفهومی و روش‌شناختی مبتنی بر محیط زیست قرار گیرد (همان منبع). از آنجا که ماهیت آموزش محیط زیست دارای قابلیت تلفیق است، رویکردهای آموزش محیط زیست را می‌توان در گروه رویکردهای غیرتکنیکی و انسان‌گرای برنامه درسی قرار داد (شبیری و رضایی، ۱۳۹۸). در قلمرو برنامه درسی آموزش محیط زیست عناصر گوناگونی دخالت دارند که بر اساس اسناد و اعلامیه‌های معتبر آموزشی چهار عنصر تجربی، هم‌نظری[۱۰]، زیباشناختی و اخلاقی از مهم‌ترین عناصر آموزش محیط زیست هستند (شبیری و رضایی، ۱۳۹۸). این عناصر بشدت با سه ساختار یادگیری «درباره، از طریق و برای» محیط زیست وابسته‌اند (گاف و گاف[۱۱]، ۲۰۱۳). همچنین هر یک از ساختارهای یادگیری بیانگر حوزه‌ای از یادگیری در آموزش می‌باشند: آموزش درباره محیط زیست به حوزه شناختی اشاره دارد. در این ساختار آموزشی، محیط زیست به عنوان یک موضوع جهت شناسایی مفاهیم پایه و ساده تا مباحث و روابط پیچیده آن با انسان در نظر گرفته می‌شود. آموزش از طریق محیط زیست بیانگر حوزه روانی– حرکتی است در این جنبه آموزشی، از محیط زیست به عنوان محیط آموزشی برای کسب تجربیات بدون واسطه استفاده می‌شود. | ## بخش 2: آموزش محیط زیست | هدف این نوع رویکرد آموزشی، حفاظت محیط زیست است که بواسطه آن فراگیر با انواع ارزش‌ها، رفتارها و گرایش‌های اخلاقی مثبت چون مسئولیت‌پذیری، تعهد و رفتار دوستانه با محیط زیست، آشنا شده و عمل می‌نماید (نگ و ویزایاکومار[۱۲]، ۲۰۰۵: ۲). بنابراین برنامه درسی به‌عنوان یکی از عناصر اصلی آموزش که به قصد ایجاد تغییرات در رفتار یادگیرنده اجرا می‌شود (لوی، ۱۳۸۲) می‌تواند اولین گام مؤثر برای بهبود رفتار یادگیرنده در حفاظت از محیط زیست و ارتقای اهداف آموزشی در برنامه درسی آموزش محیط زیست باشد (پریشانی و همکاران، ۱۳۹۵). برنامه درسی آموزش محیط زیست اشاره به کلیه تجربیاتی دارد که به یادگیرنده‌ها کمک می‌کند تا با کسب آن‌ها از یک طرف مشکلات دانشی، نگرشی و مهارتی خود را در رابطه با محیط زیست برطرف کنند و از سوی مشارکت فعالی در فعالیت‌های محیط زیستی با توجه به جنبه‌های اکولوژیکی، سیاسی و اقتصادی داشته باشند (پالمر[۱۳]، ۱۹۹۸). بنابراین بهترین راه برای انجام این تعهد این است که آموزش محیط زیست را در تمام موضوعاتی که در نظام آموزشی آموخته می‌شود گنجانده شوند. اصطلاحی که معمولاً برای بیان خصوصیات برنامه درسی بین‌رشته‌ای بکار می‌رود (شبیری و شمسی، ۱۳۹۴). اما برخی معتقدند که اگر آموزش محیط زیست به‌طور جداگانه و تحت عنوان یک رشته مجزا وارد سیستم مدارس شود، بازدهی عمل بهتر خواهد بود؛ زیرا جدا کردن آموزش محیط زیست از دیگر رشته‌ها باعث ادامه و تقویت جدایی انسان از طبیعت می‌شود که این برخلاف اصول آموزش محیط زیست است (شبیری و عبداللهی، ۱۳۸۸). اما امروزه بین‌رشته‌ای بودن آموزش محیط زیست به‌عنوان یک الگوی موفق پذیرفته شده‌است. درنهایت توجه به آموزش‌های مدرسه‌ای منجر به گنجاندن موضوعات محیط زیستی در دروس و کتاب‌های دوره‌های تحصیلی گردید که مفاهیم محیط زیستی آن براساس سه زمینه اصلی پایه‌گذاری شد: مفاهیم بنیادی: مسایل پایه‌ای که به شناخت محیط زیست و عوامل تأثیرگذار بر آن، ترکیبات تشکیل‌دهنده مواد، آب‌های سطحی و زیرزمینی، ترکیبات خاک و عواملی که منجر به تشکیل خاک می‌شوند و مکانیسم‌های رشد و نمو گیاهان و جانوران می‌پردازد. نیروهای مخرب: به مطالعه عوامل از میان‌برنده‌ای که باعث تغییر و تحول محیط زیست و عملیات زیانباری مانند کاربری بی‌رویه خاک، معادن، درختان جنگلی و انواع آلوده‌کننده‌ها تأکید دارد. مشکلی که بر این بخش، تأثیر می‌گذارد رشد سریع و روزانه مسایل زیست‌محیطی و دانش مربوط به آن برای به روز نگاه داشتن اطلاعات محیط زیستی است. توسعه نگرشی مثبت: در واقع تأکیدی است بر مسایل محیط زیستی و جنبه‌های اجتماعی– حقوقی مرتبط، ضمن آن که سایر مسائل رشد جمعیت، بهداشت فردی و مانند آن، مدنظر قرار گرفته‌اند (آرتا و خوش‌چین، ۱۳۸۳). آموزش رسمی محیط‌زیست در ایران و آسیب‌شناسی آن آموزش محیط‌زیست در ایران به مجموعه سیاست‌ها، برنامه‌های درسی و فعالیت‌های آموزشی در سطوح مدرسه‌ای و دانشگاهی اطلاق می‌شود که با هدف ارتقای سواد محیط‌زیستی، شکل‌دهی نگرش‌های مسئولانه و تقویت رفتارهای پایدار طراحی شده‌اند. با تشدید بحران‌هایی نظیر کم‌آبی، فرسایش سرزمین و آلودگی‌های شهری، اهمیت این حوزه در سیاست‌گذاری آموزشی کشور افزایش یافته است. با این حال، پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد که میان اهداف اعلام‌شده و دستاوردهای واقعی آموزش محیط‌زیست شکاف قابل توجهی وجود دارد و این حوزه نیازمند بازنگری ساختاری و محتوایی است. در سطح آموزش متوسطه، درس «انسان و محیط‌زیست» در پایه یازدهم دوره دوم متوسطه مهم‌ترین بستر رسمی آموزش محیط‌زیست به‌شمار می‌رود. یکی از مطالعاتی که به آسیب‌شناسی آموزش آب در این درس پرداخته، با رویکرد آمیخته (کمی و کیفی) طراحی شد. یافته‌های این مطالعه نشان داد که آموزش آب عمدتاً در سطوح پایین حیطه شناختی، یعنی انتقال دانش و درک اولیه مفاهیم، و در سطوح ابتدایی حیطه عاطفی، مانند جلب توجه و حساس‌سازی، تحقق یافته است. با این حال، در سطوح میانی و عالی یادگیری ــ از جمله تحلیل، ارزشیابی، درونی‌سازی ارزش‌ها و تبدیل آگاهی به کنش مسئولانه ــ کاستی‌های معناداری وجود دارد. بدین ترتیب، اگرچه دانش‌آموزان با مفاهیم بحران آب آشنا می‌شوند، اما این آشنایی الزاماً به تغییر رفتار پایدار و مشارکت فعال در مدیریت مصرف آب منجر نمی‌شود. پژوهشی کیفی با رویکرد نظریه داده‌بنیاد، در سال 1403 به ریشه‌یابی علل حاشیه‌ای شدن ارائه درس «شناخت محیط‌زیست» در دانشگاه‌ها پرداخت. بر اساس مصاحبه با مدیران آموزشی، استادان و مسئولان اجرایی، مجموعه‌ای از عوامل ساختاری و مدیریتی در این وضعیت نقش دارند. از جمله این عوامل می‌توان به اجباری نبودن ارائه درس، تعارض منافع میان گروه‌های آموزشی، نبود نظام پایش کمّی و کیفی، عدم انطباق محتوا با نیازهای رشته‌های مختلف و ضعف در تبیین اهمیت این واحد درسی اشاره کرد. همچنین شرایطی مانند گذارهای مدیریتی، نبود کتاب درسی و برنامه درسی شفاف، و مقاومت در برابر محتوای جدید، به‌عنوان عوامل زمینه‌ای و مداخله‌گر شناسایی شدند. تحقق چنین اصلاحاتی می‌تواند به افزایش آگاهی محیط‌زیستی دانشجویان، تقویت روحیه کنشگری و ساماندهی آموزش تجربه‌محور طبیعت در دانشگاه‌ها بینجامد. در مجموع، برآیند این مطالعات نشان می‌دهد که آموزش محیط‌زیست در ایران با چالش‌هایی چون غلبه رویکرد اطلاع‌رسانی بر رویکرد کنش‌محور، ضعف نهادی در الزام و نظارت و گسست میان محتوا و زیست‌جهان مخاطبان روبه‌رو است. هرچند گام‌هایی برای ورود مفاهیم محیط‌زیستی به برنامه‌های رسمی آموزشی برداشته شده، اما تحقق اهداف تحول‌آفرین این حوزه مستلزم بازنگری در سطوح یادگیری، تقویت ابعاد مهارتی و نگرشی، و ایجاد سازوکارهای پایدار سیاستی و اجرایی است. تنها در این صورت می‌توان انتظار داشت که آموزش محیط‌زیست از سطح انتقال دانش فراتر رفته و به شکل‌گیری شهروندانی مسئول و کنشگر در قبال محیط‌زیست بینجامد. احساسات روان‌بوم‌شناختی در فرآیند آموزش محیط‌زیست احساسات روان‌بوم‌شناختی به طیفی از واکنش‌های عاطفی اطلاق می‌شود که افراد در مواجهه با بحران‌های محیط‌زیستی و روایت‌های مرتبط با آن تجربه می‌کنند. در سال‌های اخیر، با گسترش آموزش رسمی محیط‌زیست در ایران ــ به‌ویژه پس از استقرار درس «انسان و محیط‌زیست» در دوره متوسطه ــ توجه پژوهشگران به ابعاد عاطفی یادگیری محیط‌زیستی افزایش یافته است. مطالعات انجام‌شده توسط پژوهشگرانی از دانشگاه تهران نشان می‌دهد که آموزش محیط‌زیست نه‌تنها فرآیندی شناختی، بلکه تجربه‌ای عمیقاً هیجانی است که می‌تواند پیامدهای روان‌شناختی و تربیتی گسترده‌ای به همراه داشته باشد. این هیجانات غالباً به‌صورت نوسانی میان قطب‌های منفی و مثبت در جریان است؛ به‌گونه‌ای که روایت‌های هشداردهنده درباره بحران‌های اکولوژیک می‌تواند اضطراب و نگرانی ایجاد کند، در حالی‌که تأکید بر راه‌حل‌ها و کنشگری جمعی می‌تواند امید و تاب‌آوری را تقویت نماید. پژوهش یادشده همچنین چهار شیوه مواجهه معلمان و دانش‌آموزان با اکو-هیجانات را شناسایی کرده است: انکار، پذیرش، سکوت و تردید؛ هر یک از این الگوها نقش متفاوتی در معنا‌بخشی هیجانی و شکل‌گیری تجربه یادگیری ایفا می‌کند. | ## بخش 3: آموزش محیط زیست | در پژوهش دیگری با رویکرد پدیدارشناسانه و با تمرکز بر «اضطراب محیط‌زیستی» در میان دانش‌آموزان پایه یازدهم و دوازدهم، ابعاد عمیق‌تری از تجربه هیجانی آموزش رسمی محیط‌زیست بررسی شد. نتایج نشان داد که آگاهی از بحران‌هایی همچون آلودگی گسترده، بحران آب، بحران پسماند، انقراض تنوع زیستی و گرمایش جهانی، به بروز نوعی اضطراب وجودی در برخی دانش‌آموزان انجامیده است. این اضطراب صرفاً محصول محتوای درسی نیست، بلکه تحت تأثیر تجربه‌های رسانه‌ای، خانوادگی، اجتماعی و فضای مجازی نیز تشدید می‌شود. پیامدهای گزارش‌شده شامل احساس ناامیدی، خشم، عجز، بی‌تفاوتی، انکار و حتی انزجار از کلاس درس بوده است. چنین یافته‌هایی نشان می‌دهد که آموزش محیط‌زیست، در صورت فقدان مدیریت هیجانی و پشتیبانی روان‌شناختی، می‌تواند به فرسایش انگیزشی و کاهش مشارکت فعال بینجامد. در عین حال، هر دو مطالعه تأکید می‌کنند که اکو-هیجانات الزاماً پدیده‌هایی آسیب‌زا نیستند، بلکه می‌توانند نقشی میانجی در تقویت یادگیری معنادار، پرورش تاب‌آوری فردی و جمعی و انگیزش برای کنش محیط‌زیستی ایفا کنند. به بیان دیگر، نحوه طراحی برنامه درسی، سبک تدریس معلمان و وجود سازوکارهای حمایتی تعیین می‌کند که اضطراب به ناامیدی منجر شود یا به احساس مسئولیت و امید فعال تبدیل گردد. بر همین اساس، پیشنهادهایی همچون بازنگری در مدل‌های آموزش محیط‌زیست، توانمندسازی معلمان در سواد هیجانی، تدوین پروتکل‌های آموزشی حساس به ابعاد عاطفی، ارائه خدمات مشاوره‌ای، و بهره‌گیری از طبیعت‌درمانی و هنر‌درمانی به‌عنوان راهبردهای تنظیم هیجان مطرح شده است. مجموع این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که درک و مدیریت احساسات روان‌بوم‌شناختی، بخشی جدایی‌ناپذیر از کیفیت آموزش محیط‌زیست در ایران است. ادغام رهیافت‌های روان‌بوم‌شناسی و روان‌شناسی محیطی با سیاست‌گذاری آموزشی می‌تواند به توسعه چارچوبی منسجم بینجامد که در آن، سواد هیجانی دانش‌آموزان هم‌زمان با سواد اکولوژیک آنان ارتقا یابد. چنین رویکردی، آموزش محیط‌زیست را از انتقال صرف اطلاعات درباره بحران‌ها فراتر برده و آن را به فرآیندی تحول‌آفرین برای تقویت سلامت روان، امید اجتماعی و کنشگری پایدار در مواجهه با عدم قطعیت‌های زیست‌محیطی بدل می‌سازد. مطالعات تطبیقی این رشته در دانشگاه‌های جهان تعدادی از دوره‌های هم نام یا مشابه این دوره در دانشگاه‌های معتبر دنیا عبارت‌اند از (مجموعه مطالعات تطبیقی انجام شده در گروه علوم تربیتی برای گزارش توجیهی تصویب برنامه درسی رشته آموزش محیط‌زیست): دوره کارشناسی آموزش محیط‌زیست در دانشگاه کنیاتا (Kenyatta) کشور کنیا دوره کارشناسی آموزش محیط‌زیست با دو گرایش در کالج یونیتی در ایالات متحده دوره‌های دکتری و کارشناسی ارشد آموزش محیط‌زیست در دانشکده استیلواتر (Stillwater) دانشگاه ایالتی اوکلاهما (Oklahoma State University) دوره دکتری رشته علوم و آموزش محیط‌زیست در دانشکده مطالعات برنامه درسی و تربیت‌معلم دانشگاه استنفورد (Stanford) دوره‌های دکتری پژوهشی و کارشناسی ارشد آموزش محیط‌زیست در گروه مطالعات برنامه درسی مرکز مطالعات محیط‌زیستی دانشگاه پرتوریای (Pretoria) آفریقای جنوبی دوره‌های دکتری و کارشناسی ارشد آموزش محیط‌زیست در موسسه مطالعات آموزش محیط‌زیست دانشکده علوم دانشگاه ملی تایوان (National Taiwan University) دوره‌های دکتری و کارشناسی ارشد آموزش محیط‌زیست و ارتباطات در گروه محیط‌زیست و پایداری دانشکده علوم اجتماعی و کاربردی دانشگاه رویال رودز (Royal Roads) کانادا دوره کارشناسی ارشد آموزش حفاظت محیط‌زیست در دانشکده فرهنگ، آموزش و توسعه انسانی استین هارت (Steinhardt) دانشگاه نیویورک دوره کارشناسی ارشد آموزش در فضای باز و محیط‌زیست در دانشگاه ادینبرگ (Edinburgh) انگلستان رشته دانشگاهی «آموزش محیط‌زیست» در ایران رشته آموزش محیط‌زیست در ایران از دو دهه پیش در دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی و پیام نور ارائه می‌شود. آموزش محیط‌زیست، همانند اقتصاد محیط‌زیست یا حقوق محیط‌زیست، یک مبحث بین‌رشته‌ای است، یعنی تلفیقی است از علم آموزش و علم محیط‌زیست. مبحث آموزش و مبحث محیط‌زیست دو مقوله جدا از هم هستند که هرکدام اصول علمی خاص خود رادارند و چنانچه بخواهیم این رشته را به‌صورت بنیادی و اساسی آموزش دهیم باید بین این دو مبحث ارتباطی پایدار ایجاد نمود و آن‌ها را به هم پیوند زد. بر این اساس گرایش آموزش محیط‌زیست در دانشگاه‌های تهران، بهشتی و پیام نور، هم به‌ لحاظ تحقیقاتی و هم به لحاظ زمینه‌های آموزشی، تلاش نمود به وظیفه خود در ایجاد این مبحث بین‌رشته‌ای کمک نماید و با اتخاذ یک رویکرد بین‌رشته‌ای به تحقیقات محیط‌زیستی، سعی در برقراری ارتباط آن با رشته‌های متداول مانند علوم اجتماعی، علوم انسانی، هنر و علوم طبیعی نماید. بدیهی است راه‌اندازی دوره کارشناسی ارشد و دکتری رشته آموزش محیط‌زیست در دانشگاه پیام نور، گام مؤثری در تقویت بنیه حرفه‌ای این رشته بوده است. بر این اساس، ایجاد این دوره در مقطع کارشناسی با توجه به اهمیت این مقطع خود موجب افزایش کمی و کیفی نیروهای متخصص و کارآزموده شده و درنتیجه موجب تقویت و توجه بیشتر به نیروهای تخصصی و ارتقای کمی و کیفی آموزش محیط‌زیست و تعریف رسته‌های شغلی تحصیلی، شرح وظایف و احراز هر یک خواهد شد که بر این اساس پیشنهاد راه‌اندازی دوره کارشناسی این رشته توسط پایه‌گذار این رشته در ایران به دانشگاه فرهنگیان ارایه شده و امید است این دانشگاه با توجه به رسالت خود، طلایه‌دار راه‌اندازی دوره کارشناسی این رشته و توسعه این رشته تخصصی باشد. با عنایت به نقصان برنامه‌ریزی‌های کلان برای آموزش‌های محیط‌زیستی در ایران، سازمان‌های دولتی، غیردولتی، افراد، رسانه‌ها و دانشگاه‌ها در حال آموزش‌های پراکنده محیط‌زیستی هستند بدون اینکه راهبرد خاصی را دنبال کنند و برنامه‌ریزی مشترکی داشته باشند. بر این اساس باید ایجاد و راه‌اندازی رشته‌های مرتبط با این حوزه در کشور در سطوح مختلف موردتوجه بیشتری قرارگرفته و جذب دانش‌آموختگان مربوطه در دستگاه‌های اجرایی مرتبط در اولویت قرار گیرد. کتاب‌شناسی تخصصی مهم‌ترین آثار تالیفی-تخصصی در زمینه آموزش محیط‌زیست، عبارتند از: 1- «آموزش محیط زیست در قرن بیست و یکم» که توسط جوی ای پالمر تالیف، توسط علی محمد خورشید دوست ترجمه و در انتشارات سازمان سمت منتشر شده است 2- «شالوده آموزش محیط‌زیست» که توسط محمدجواد امیری و امیرعلی برومند در انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است 3- «مباحث ویژه آموزش محیط زیست» که توسط محمدجواد امیری و امیرعلی برومند در انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است 4- «مهندسی آموزش محیط زیست» که توسط محمدجواد امیری و امیرعلی برومند در انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است توانایی‌ها و مهارت‌های دانش‌آموختگان رشته و پیش‌بینی وضعیت شغلی دانش‌آموختگان دانش‌آموختگان این رشته می‌توانند: به تدریس مسائل محیط‌زیستی در بین اقشار مختلف جامعه و برنامه‌ریزی و اجرای فعالیت‌های آموزشی به‌منظور آشنا نمودن عموم مردم نسبت به محیط‌زیست و مسائل و مشکلات آن بپردازند. در فرآیند برنامه‌ریزی درسی در آموزش‌وپرورش و سایر بخش‌های آمورشی به تلفیق اهداف محیط‌زیستی در برنامه درسی رشته‌ها و مقاطع مختلف تحصیلی بپردازند. شرکت و فعالیت تخصصی در طرح‌های پژوهشی- کاربردی و تأمین نیازهای علمی نهادها، سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها در برنامه‌ریزی‌های توسعه و راهبردی محیط‌زیستی در حیطه آموزش ازجمله توانایی‌های ایشان خواهد بود. با مشارکت در برنامه‌ریزی‌های مدیریتی و اجرایی سازمان‌های مختلف مانند سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت کشور، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نفت، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت بهداشت و درمان و شهرداری‌ها، می‌توانند آن‌ها را در مدیریت و طرح‌های مرتبط با آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار یاری دهند. در برنامه‌ریزی‌های آموزشی، تدوین برنامه¬های مدیریت محیط‌زیستی، ارائه طرح‌های مختلف، نظارت، هدایت، اجرا و ارزشیابی برنامه‌های آموزش محیط‌زیستی، تحلیل رخدادها و معضلات محیط‌زیستی، تحلیل و ارائه راهکارهای دستیابی به جامعه‌ای برگشت‌پذیر نقش مؤثری داشته باشند. به‌عنوان مشاور درزمینه آموزش محیط‌زیست و مطالعات مربوط به آن، فعالیت داشته باشند. برخی دستاوردهای ملی دیگر این حوزه میان‌رشته ای در کشور برخی دستاوردهای ملی دیگر این حوزه میان‌رشته ای در کشور عبارتند از: کرسی یونسکو در آموزش محیط‌زیست: این کرسی در سال 2017 (1396) از سوی سازمان علمی، فرهنگی و هنری ملل متحد (یونسکو) به دانشگاه پیام نوربه عنوان نهاد میزبان تعلق گرفت. در پی چهار سال فعالیت، در سال 2021 سازمان یونسکو طی نامه ای ضمن تقدیر از فعالیت‌های این کرسی، آن را تا سال 2025 تمدید نمود. این کرسی طی سالهای فعالیت‌های دستاوردهای فراوانی چون برگزاری سالانه همایش های ملی آموزش محیط زیست (6 دوره تاکنون)، 3 جشنواره، مسابقات سالانه سه دقیقه ای پایان نامه ها و رساله های حوزه آموزش محیط زیست، چند دوره نمایشگاه تخصصی و راه اندازی و فعالیت کارگروه‌های مختلف را داشته است (برگرفته از سایت کرسی یونسکو در آموزش محیط‌زیست ، 1402). فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار: این فصلنامه به عنوان تنها فصلنامه تخصصی این حوزه از سال 1394 تاکنون برای چند سال متوالی رتبه الف را از کمیسیون ارزیابی نشریات علمی وزارت علوم دریافت نموده است (برگرفته از سایت فصلنامه آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار ، 1402). رونمایی از نماد ملی آموزش محیط‌زیست: در تاریخ 6 بهمن 1398 و در حاشیه برگزاری جشنواره ملی آموزش محیط‌زیست توسط کرسی یونسکو در آموزش محیط‌زیست از نماد ملی آموزش محیط‌زیست با حضور دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو و با پیام وزیر وقت علوم، تحقیقات و فناوری رونمایی شد (برگرفته از سایت کمیسیون ملی یونسکو، 1398). روز آموزش همگانی حفظ محیط‌زیست: در پی تلاش‌های دو دهه اخیر در راستای ترویج گفتمان آموزش همگانی محیط زیست و فرهنگ‌سازی محیط‌زیستی، 15 اسفند به عنوان روز ملی آموزش همگانی محیط‌زیست به تصویب رسید و در قالب ماده واحده تعیین مناسبت‌های جدید برای درج در متن و ضمیمه تقویم رسمی کشور در سال ۱۴۰۳ توسط رییس شورای انقلاب فرهنگی ابلاغ شد . | ## جمع‌بندی | کرسی یونسکو در آموزش محیط‌زیست دانشگاه پیام نور از سال‌های 1397-1398 در مکاتبات با شورای فرهنگ عمومی پیشنهاد نام‌گذاری روزی را به نام آموزش محیط‌زیست مطرح نموده بود که با تلاش‌ها و پیگیری‌های معاونت آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور نهایتا 15 اسفند به عنوان روز آموزش همگانی برای حفظ محیط‌زیست در تقویم رسمی کشور به ثبت رسید.