موضوع مقاله: روابط اسرائیل و لیبی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # روابط اسرائیل و لیبی | مقدمه: از زمان استقلال لیبی تاکنون هیچ‌گونه توافق دیپلماتیک رسمی میان دو کشور برقرار نشده و لیبی استقلال اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد. | ## بخش 1: روابط اسرائیل و لیبی | یکی از دلایل اصلی دشمنی لیبی با اسرائیل، پشتیبانی این کشور از آرمان فلسطین بوده‌است. لیبی در دوران حکومت معمر قذافی از حامیان سرسخت آرمان فلسطین بود و به گروه‌های شبه‌نظامی فلسطینی گوناگون کمک مالی و لجستیکی ارائه می‌داد. روابط دو کشور همواره با تنش و خصومت همراه بوده، هرچند در برخی مقاطع تلاش‌هایی برای نزدیکی و حتی گفت‌وگوهای محرمانه صورت گرفته‌است. در دوران پس از سقوط قذافی در سال ۲۰۱۱ و نیز در دهه ۲۰۲۰ نشانه‌هایی از امکان عادی‌سازی روابط پدیدار شد، اما اعتراضات داخلی لیبی و بی‌ثباتی سیاسی مانع تحقق آن گردید. پیشینه در سال‌های پیش از اعلام استقلال لیبی (۱۹۵۱)، عملیات گسترده‌ای برای انتقال یهودیان لیبی به اسرائیل انجام شد. نمایندگان اسرائیلی در طرابلس مستقر بودند و عملیات علیا (مهاجرت یهودیان) را هدایت می‌کردند. فعالان علیا رضایت رهبران کشور آینده را به‌دست آوردند به این شرط که به‌عنوان فرستادگان آژانس یهود و نه نمایندگان دولت اسرائیل فعالیت کنند. با این حال، پس از استقلال لیبی، دولت جدید وزارت علیا را بست، فعالان را اخراج کرد و اجازه پهلوگیری کشتی‌های اسرائیلی در بندرهای خود را نداد. در رأی‌گیری سال ۱۹۵۱ در سازمان ملل متحد دربارهٔ پذیرش لیبی در این سازمان، اسرائیل رأی موافق داد و نقش تعیین‌کننده‌ای در پذیرش لیبی ایفا کرد. اما چند سال بعد لیبی به اتحادیه عرب پیوست و به تحریم عربی اسرائیل ملحق شد و به یکی از پیشگامان مخالفت با اسرائیل در سازمان‌های بین‌المللی تبدیل گردید. روابط پس از ۱۹۶۷ تحریم تسلیحاتی فرانسه و جنگنده‌های میراژ سرهنگ رفائل ایتان (که بعدها رئیس ستاد نیروهای دفاعی اسرائیل شد) در سال ۱۹۶۸ حمله‌ای به فرودگاه بیروت در چارچوب عملیات علیه سازمان آزادی‌بخش فلسطین انجام داد. در واکنش، رئیس‌جمهور فرانسه شارل دو گل احساس کرد که اسرائیل به فرانسه بی‌احترامی کرده و تحریم تسلیحاتی کاملی علیه اسرائیل وضع کرد. بر اثر این تحریم، ۵۰ فروند جنگنده داسو میراژ ۵ که با همکاری اسرائیل ساخته شده بود، به‌جای اسرائیل به لیبی تحویل داده شد. در سال ۱۹۶۹، دو گل بازنشسته شد و اسرائیل امیدوار بود رئیس‌جمهور جدید فرانسه ژرژ پمپیدو روابط بهتری برقرار کند، اما پمپیدو تحریم تسلیحاتی را ادامه داد. رهگیری هواپیما پس از آن رخ داد که هواپیما به‌طور تصادفی وارد حریم هوایی اسرائیل بر فراز شمال شبه‌جزیره سینا شد که در آن زمان تحت کنترل اسرائیل بود. در واکنش، رهبر لیبی معمر قذافی به رئیس‌جمهور مصر انور سادات گفت که قصد سازماندهی حمله تلافی‌جویانه‌ای به حیفا را دارد. سادات که در آن زمان به‌طور محرمانه در حال آماده‌سازی جنگ یوم کیپور بود، قذافی را آرام کرد و گفت که چنین حمله‌ای به همکاری کشورهای عربی برای حمله یکپارچه به اسرائیل آسیب می‌رساند. با این حال قذافی یک ماه پس از رویداد به سازمان سپتامبر سیاه ۱۰ میلیون دلار پیشنهاد داد تا هواپیمایی از شرکت ال عال را با مسافرانش منفجر کنند. جنگ یوم کیپور در جریان جنگ یوم کیپور، معمر قذافی نیروی اعزامی بزرگی به مصر فرستاد تا در جنگ با اسرائیل به آن کمک کند. این نیروی اعزامی شامل نیروهای زرهی، توپخانه و دو اسکادران جنگنده داسو میراژ ۵ بود که در نبردهای جبهه جنوبی نقش فعالی ایفا کردند. هنگامی که قذافی دریافت شاه حسین اردن درخواست رهبران عربی برای پیوستن به جنگ و حمله از شرق را رد کرده‌است، شروع به توهین به وی کرد و مردم اردن را به شورش و پیوستن خودجوش به جنگ فراخواند. بر پایه داده‌های اطلاعاتی که اسرائیل در سال ۲۰۲۱ از بایگانی محرمانه خارج کرد، قذافی در واقع دولت مصر را از حمله به اسرائیل منع می‌کرد زیرا بر این باور بود که دولت یهودی را باید یک‌باره نابود کرد و ائتلاف ارتش‌های عربی در آن زمان چنین توانایی‌ای نداشت. هواپیما از لیبی به اوگاندا رفت و در نهایت هواپیماربایان در عملیات انتبه از پای درآمدند و مسافران هواپیما آزاد شدند. در دوران خدمت نظامی با شنیدن خبر شکست کشورهای عربی (مصر، سوریه و اردن) از اسرائیل در جنگ شش‌روزه خشمگین شد. قذافی از آنکه رهبر وقت لیبی، شاه ادریس سنوسی، از مصر حمایت نظامی یا سیاسی نکرده بود، احساس شرمساری می‌کرد و بر این باور بود که آرمان جبهه متحد پان‌عربی نابود شده‌است. قذافی رئیس‌جمهور مصر جمال عبدالناصر را الگوی خود در ایدئولوژی پان‌عربیسم می‌دانست. او ناصر را به‌عنوان بنیان‌گذار مصر مستقل ضداستعماری تحسین می‌کرد و راه رسیدن به قدرت خود را از طریق الگوبرداری از کودتای افسران آزاد ناصر هموار ساخت. پس از کسب قدرت، قذافی ترویج ملی‌گرایی فلسطینی را ابزاری برای کسب احترام و جایگاه در جهان عرب به‌کار گرفت. | ## بخش 2: روابط اسرائیل و لیبی | اگر لیبی مواضع پان‌عربی ضداستعماری مشابه مصر اتخاذ می‌کرد، سبک رهبری قذافی مشروع جلوه می‌نمود. در دوران مشارکت مصر در جنگ فرسایشی، تمرکز قذافی بر معرفی صهیونیسم به‌عنوان بازوی امپریالیسم حرکتی راهبردی برای مطرح‌ساختن لیبی در صحنه جهانی بود. سخنرانی آوریل ۲۰۰۲ در اول آوریل ۲۰۰۲، قذافی سخنرانی‌ای ایراد کرد که در آن خواستار جنگ پان‌عربی علیه موجودیت اسرائیل شد. او ادعا کرد «هزاران لیبیایی آماده دفاع از مردم فلسطین هستند» و از رهبران عربی خواست مرزهای خود را بگشایند تا لیبیایی‌ها بتوانند به فلسطین بروند. قذافی در این سخنرانی اعلام کرد که اسرائیل را به‌عنوان یک دولت به رسمیت نمی‌شناسد و تنها کشور فلسطینی‌ای را به رسمیت می‌شناسد که از رود اردن تا دریای مدیترانه گسترده باشد. رویکرد لیبی به پان‌عربیسم و ملی‌گرایی فلسطینی تنش با سادات و نزدیکی بیشتر به فلسطین در سپتامبر ۱۹۷۰ پس از درگذشت ناصر، انور سادات رهبری مصر را بر عهده گرفت. قذافی از سادات بیزار بود زیرا وی مداخله لیبی در امور مصر را نمی‌پذیرفت و با خواسته قذافی برای پیشبرد ناصریسم مخالف بود. از این رو قذافی تلاش بیشتری برای همسویی با مبارزه فلسطینیان انجام داد تا خود را رهبر جدید پان‌عربیسم معرفی کند. وی اعلام کرد منازعه اسرائیل-فلسطین راه‌حلی ندارد و اسرائیل باید نابود شود و «مبارزه مسلحانه تنها راه باقی‌مانده برای ملت عرب جهت آزادسازی فلسطین» است. حمایت از تروریسم قذافی اعمال تروریستی علیه غیرنظامیان اسرائیلی را تشویق و تأمین مالی می‌کرد. وی سازمان سپتامبر سیاه را که مسئول کشتار ورزشکاران اسرائیلی در المپیک مونیخ ۱۹۷۲ بود، تأمین مالی کرد. قذافی پیکر شبه‌نظامیان کشته‌شده را با هواپیما به لیبی آورد و مراسم تشییع شهدا برایشان برگزار نمود. قذافی که از جهان عرب منزوی‌تر شده بود، برای حفظ جایگاه خود همچنان بر پیوند نمادین با فلسطینیان تأکید داشت. در اوت ۱۹۷۷ پانصد رزمنده فلسطینی از لبنان وارد لیبی شدند تا به نیروهای لیبیایی در مرز مصر بپیوندند. روابط پرنوسان با عرفات قذافی پیش‌تر از یاسر عرفات و گروه فتح حمایت می‌کرد، اما در سال ۱۹۷۸ رابطه‌اش با عرفات تیره شد زیرا عرفات را بیش از حد میانه‌رو می‌دانست. قذافی با قطع کمک‌ها به عرفات، پشتیبانی خود را به گروه‌های تندروتر معطوف کرد: جبهه خلق برای آزادی فلسطین، جبهه خلق برای آزادی فلسطین – فرماندهی کل، جبهه دموکراتیک برای آزادی فلسطین، الصاعقه، جبهه نبرد خلق فلسطین و سازمان ابونضال. روابط عرفات و قذافی به‌طور گذرا در ۱۹۸۱ بهبود یافت و لیبی تجهیزات نظامی در اختیار سازمان آزادی‌بخش فلسطین قرار داد. اما در ۱۹۸۲ هنگامی که راه‌حل سیاسی برای تخلیه ساف از بیروت ممکن شد، لیبی به فلسطینیان توصیه کرد «به‌جای پذیرش ننگ، خودکشی کنند» و این امر موجب وخامت بیشتر روابط با عرفات شد. با آغاز قیام فلسطینیان در ۱۹۸۷، قذافی اعلام حمایت از آرمان فلسطین کرد و ماهانه ۴ میلیون دلار کمک مالی به انتفاضه اختصاص داد. همچنین اعلام کرد که جماهیریه لیبی ماهانه ۱ میلیون دلار به کارکنان فلسطینی اعتصابی اداره مدنی اسرائیل در کرانه باختری و نوار غزه پرداخت خواهد کرد. وی مهاجرت یهودیان اتحاد شوروی سابق به اسرائیل را به بهای آوارگی مردم فلسطین می‌دانست و هشدار داد که ممکن است به اخراج فلسطینیان بیشتری بینجامد. قذافی پیشنهاد داد یهودیان در کشورهای خود بمانند یا سرزمین جایگزینی در کشورهای بالتیک، آلاسکا یا آلزاس–لورن به آن‌ها داده شود. واکنش به پیمان‌های اسلو پیمان‌های اسلو در سپتامبر ۱۹۹۳ میان اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین امضا شد. واکنش قذافی این بود که منازعه تنها با بازگشت همه فلسطینیان به فلسطین حل‌وفصل می‌شود. وی که اکنون دیدگاهش نسبت به پس از جنگ شش‌روزه تغییر کرده بود، خواستار تأسیس کشور دموکراتیک مشترک یهودیان و فلسطینیان تحت نظارت سازمان ملل شد. لیبی توافقنامه غزه–اریحا را که در مه ۱۹۹۴ امضا شد محکوم کرد و اعلام داشت که ساف ملت عرب را خیانت کرده‌است. قذافی استدلال می‌کرد که مسئله میان فلسطینیان و اسرائیلیان نیست بلکه میان اعراب و دشمن صهیونیستی است. لیبی از اقدامات حماس حمایت می‌کرد و پیمان صلح اسرائیل و اردن را در سال ۱۹۹۴ حرکتی علیه حق تعیین سرنوشت فلسطینیان می‌دانست. | ## بخش 3: روابط اسرائیل و لیبی | قذافی تشکیلات خودگردان فلسطین را تحت رهبری عرفات ناوفادار به آرمان فلسطین تلقی می‌کرد. اخراج فلسطینیان از لیبی برای آسیب‌رساندن به روند صلح، قذافی نزدیک به ۵۰۰۰ فلسطینی ساکن لیبی را اخراج کرد. با این حال مصر و لبنان از پذیرش اخراج‌شدگان خودداری کردند و بسیاری از آنان در اردوگاه‌های موقت در مرز لیبی-مصری سرگردان ماندند. لیبی برای ترمیم وجهه قذافی تبلیغاتی به راه انداخت و فلسطینیان را سپاسگزار قذافی معرفی کرد، اما حضور نزدیک به ۱۰۰۰ فلسطینی در شرایط وخیم در مرز لیبی-مصری همچنان به وجهه قذافی در جهان عرب آسیب می‌رساند. در اواخر اکتبر ۱۹۹۵ قذافی برای نجات آبروی خود اخراج فلسطینیان را موقتاً متوقف کرد. گزارش شد که قذافی خود آرزوی سفر به اسرائیل داشت و نخست‌وزیر اسرائیل اسحاق رابین و وزیر خارجه شیمون پرز در آغاز از آمدن او استقبال کردند. در سال ۱۹۹۹ پس از تعلیق تحریم‌های سازمان ملل، آرمان فلسطین دیگر اولویت نخست طرابلس نبود و قذافی توجه خود را به بهبود جایگاه دیپلماتیک لیبی در اروپا و جذب سرمایه‌گذاران غربی معطوف کرد. برای کسب اعتبار در غرب، قذافی مواضع خود دربارهٔ منازعه اسرائیل-فلسطین را نرم‌تر ساخت و به دفتر ساف در طرابلس مقام نمایندگی انحصاری امور فلسطینیان در لیبی را اعطا کرد. در سال ۲۰۰۴ رسانه‌ها از مذاکرات محرمانه احتمالی میان دو کشور برای برقراری روابط دیپلماتیک خبر دادند. این مذاکرات را افرایم اسنه، عضو پارلمان اسرائیل، و سیف‌الاسلام قذافی فرزند معمر قذافی انجام می‌دادند، هرچند مقامات لیبیایی این موضوع را تکذیب کردند. در سال ۲۰۰۷، رئیس‌جمهور اسرائیل شیمون پرز بنا بر گزارش‌ها خواستار میانجی‌گری قذافی در گفت‌وگوهای صلح با فلسطینیان در اردن شد. قذافی پذیرفت اما مشارکت خود را مشروط به قطع روابط اسرائیل با اردن در صورت شکست و افشای مذاکرات کرد که شرایطی غیرقابل‌قبول برای اردن بود. در پی جنگ اسرائیل علیه غزه در سال ۲۰۰۸، اسرائیل به لیبی پیشنهاد داد که میانجی احتمالی میان فلسطینیان و اسرائیلی‌ها باشد. مشاور قذافی، دعد شرعب، به‌صورت محرمانه با هواپیمای اسرائیلی از عمان به تل‌آویو رفت و با شیمون پرز دیدار کرد، اما این ابتکار نتیجه‌ای نداشت. در سال ۲۰۱۱، سیف‌الاسلام قذافی از سوی لیبی با وزیر اسرائیلی ایوب قرا دربارهٔ شناسایی اسرائیل توسط لیبی گفت‌وگو کرد. وی قول کمک در آزادسازی گیلعاد شلیط از اسارت حماس، امضای پیمان صلح و حتی سفر شخصی قذافی به اسرائیل را در ازای لابی‌گری اسرائیل برای توقف حملات هوایی ناتو به لیبی داد. تحولات پس از سقوط قذافی نشانه‌های عادی‌سازی در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۱ اسرائیل در مجمع عمومی سازمان ملل به نفع اعتبارنامه شورای انتقالی ملی لیبی به‌عنوان نماینده قانونی لیبی رأی داد. در دسامبر ۲۰۱۹ وزیر خارجه لیبی از دولت خلیفه حفتر ابراز امیدواری به عادی‌سازی روابط با اسرائیل کرد و در ژوئن ۲۰۲۰ معاون نخست‌وزیر لیبی اعلام داشت که لیبی دشمن اسرائیل نیست و هرگز نبوده‌است. دیدار وزیران خارجه در رم (۲۰۲۳) در ۲۷ اوت ۲۰۲۳، وزارت خارجه اسرائیل فاش کرد که یک هفته پیش‌تر دیدار «محرمانه‌ای» میان ایلی کوهن وزیر خارجه اسرائیل و نجلا المنقوش وزیر خارجه لیبی در رم با میانجی‌گری وزارت خارجه ایتالیا برگزار شده‌است. دو طرف دربارهٔ همکاری در زمینه‌های بشردوستانه و کشاورزی و نیز حفظ میراث فرهنگی یهودیان در لیبی گفت‌وگو کردند. اعتراضات مردمی در طرابلس و مناطق دیگر برگزار شد و معترضان پرچم اسرائیل را آتش زدند. عبدالحمید دبیبه نخست‌وزیر دولت وحدت ملی لیبی المنقوش را از کار برکنار و به تحقیقات ارجاع داد. وزیر خارجه اسرائیل ایلی کوهن به‌خاطر افشای اطلاعات دیدار با انتقادهای شدیدی از سوی سیاستمداران اسرائیلی و آمریکایی و همچنین مقامات موساد روبه‌رو شد. به باور منتقدان، کوهن «چشم‌انداز عادی‌سازی روابط با لیبی را فدای تبلیغات شخصی کرد». بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل دستورنامه‌ای ویژه صادر کرد که بر اساس آن وزیران موظف شدند پیش از هرگونه دیدار محرمانه مشابه، نخست‌وزیر و هیئت دولت را مطلع سازند. جرم‌انگاری روابط با اسرائیل در نوامبر ۲۰۲۳ پارلمان لیبی به‌اتفاق آرا مواد جدیدی را به قانون سال ۱۹۵۷ افزود که بر اساس آن هرگونه «رابطه با اسرائیل» جرم کیفری شناخته می‌شود. همکاری نظامی ادعایی در ژوئیه ۲۰۱۷ روزنامه الجزایری «الجزائریه الأخبار» گزارش داد که فرمانده ارتش ملی لیبی، فیلدمارشال خلیفه حفتر، با میانجی‌گری امارات متحده عربی از اسرائیل داده‌های اطلاعاتی مهم و دو محموله تسلیحاتی (از جمله موشک‌های ضدزره و دوربین‌های دید در شب) دریافت کرده‌است. | ## جمع‌بندی | مقامات الجزایر پس از این گزارش نامه‌ای به حفتر فرستاده و از او خواستند از همکاری با اسرائیل خودداری کند.