موضوع مقاله: عدالت در قرآن | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # عدالت در قرآن | مقدمه: عدالت یک موضوع محوری در قرآن است که سنت‌های حقوقی و نحوه اجرای آنها را دیکته می‌کند. | ## بخش 1: عدالت در قرآن | در مورد عدالت به معنای قانونی، قرآن نه تنها به مسلمانان می‌گوید که چگونه رفتار کنند، بلکه در روابط با دیگران نیز بسیار مهم است. این قرآن بیان می‌کند که مجازات‌های مختلف برای جرایم خاص باید به همراه توجیه این استدلال باشد. علاوه بر این، قرآن این ایده را مطرح می‌کند که هر کسی که پیام عدالت را تبلیغ کند و بر اساس آن عمل کند، به‌طور عادلانه با جایگاه خود در بهشت پاداش خواهد گرفت. در مورد عدالت الهی، بحثی بین بسیاری از مفسران در مورد چگونگی اجرای عدالت برای افراد مختلف وجود داشته است، اگرچه همه موافقند که خداوند هیچ ظلمی نخواهد کرد. قرآن بارها تأکید می‌کند که خداوند حتی به اندازه وزن ذره‌ای به کسی ظلم نمی‌کند (قرآن ۴:۴۰). در حالی که غیرمسلمانان ممکن است برای اعمال نیک خود در این زندگی دنیوی پاداش دریافت کنند، قرآن صریحاً می‌گوید که رستگاری نهایی در آخرت مشروط به ایمان به الله و آخرین پیامبر اوست. به عنوان مثال، می‌گوید: «و ما به اعمالی که انجام داده‌اند، نظر خواهیم کرد و آنها را همچون غباری پراکنده خواهیم ساخت» (قرآن ۲۵:۲۳). مفسران کلاسیک مانند ابن کثیر توضیح می‌دهند که آیه (۲:۶۲) در مورد یهودیان، مسیحیان و صابئین به کسانی از آنها اشاره دارد که قبل از ظهور حضرت محمد صلی الله علیه و آله واقعاً از پیامبران خود پیروی می‌کردند، اما پس از ظهور او، ایمان به او برای پذیرش در آخرت ضروری شد… برای پذیرش در آخرت ضروری است.۳ و بر پایهٔ آیات یادشده، می‌توان به روشنی دریافت که آفریننده، یعنی خداوند، پاداش و جزای انسان را نه بر اساس پیشینهٔ دینی او، بلکه بر پایهٔ کردار نیک و اعمال شایسته‌اش مقرر می‌دارد. بدین‌سان، هر عمل نیکی—فارغ از وابستگی دینی عامل آن—در نزد خداوند بی‌پاداش نمی‌ماند و در دنیا و آخرت مورد پاداش قرار می‌گیرد. عدالت در آغاز، مفهوم عدالت در قرآن مفهومی گسترده و ناظر بر رفتار و مسئولیت فردی بود. اما در گذر زمان، اندیشمندان مسلمان کوشیدند میان عدالت سیاسی، حقوقی و اجتماعی پیوند برقرار کنند و بدین‌سان، عدالت به یکی از محورهای اصلی تفسیر و اندیشه در قرآن تبدیل شد. در نگرش اسلامی، عدالت را می‌توان تجلّی به‌کارگیری عقل و ارادهٔ آزاد یا تمرین داوری درست و احساس مسئولیت دانست. این اعمال و رفتارها با دو واژهٔ بنیادین در اندیشهٔ اسلامی هدایت می‌شوند: «حقوق» به معنای حقوق و تکالیفی که هر فرد در برابر دیگران بر عهده دارد، و «احسان» به معنای نیکی و سخاوتی فراتر از وظیفه. این دو مفهوم چارچوبی اخلاقی و رفتاری را برای مسلمانان پدیدآورده‌اند که بر اساس آن، هم تعهد به عدالت و هم فراتر رفتن از آن با نیکی و بزرگواری، از اصول اساسی زندگی مؤمنانه به‌شمار می‌رود. در اندیشهٔ پیامبرانهٔ عدالت، سه ویژگی اساسی وجود دارد: نخست آن‌که روابط انسان با خدا و با دیگر انسان‌ها ماهیتی دوسویه و متقابل دارند، و عدالت زمانی تحقق می‌یابد که این تقابل و توازن راهنمای همهٔ کنش‌ها و تعاملات باشد؛ دوم آن‌که عدالت هم فرایند است و هم نتیجه، و در حقیقت از برقراری برابری میان چیزهایی پدید می‌آید که در ظاهر نابرابرند؛ و سوم آن‌که از آن‌جا که روابط انسانی همواره وابسته به زمینه و موقعیت‌اند، عدالت را باید در نمودها و تجلیات گوناگونش در زندگی واقعی بازشناخت، نه آن‌که آن را صرفاً مفهومی انتزاعی و مجرد دانست. قرآن کریم بر ارزش دانش و جست‌وجوی آن تأکید فراوان دارد (حجرات، آیهٔ ۹)، اما در عین حال، سلامت فکری و معرفتی انسان را در پیوندی ژرف با آگاهی از خداوند و عدالت می‌بیند. از دید قرآن، علمِ حقیقی با ایمان سازگار و همراه است، نه در تعارض با آن؛ زیرا شناخت عالمانه، انسان را به درک عمیق‌تری از عدالت الهی و حقیقت وجود رهنمون می‌سازد (فاطر، آیهٔ ۲۸؛ مائده، آیهٔ ۸۹؛ مجادله، آیهٔ ۱۱). عدالت در قرآن چنان جایگاه برجسته‌ای دارد که به عنوان یکی از دلایل خلقت زمین توسط خداوند در نظر گرفته می‌شود. خواسته‌هایی که قرآن از افراد برای رعایت عدالت و سوگندها دارد، خارق‌العاده است و از تمام پیوندهای خانوادگی و اجتماعی فراتر می‌رود. در حالی که عدالت چیزی است که فرد برای خود مطالبه می‌کند، مهم‌تر از آن، چیزی است که باید برای دیگران نیز برآورده شود، صرف نظر از هزینه‌ای که برای خود، بستگان یا جامعه‌اش دارد. در ادامه ترجمه‌ای روان و پیوسته از آیات مورد نظر ارائه می‌شود، بدون هیچ‌گونه برجسته‌سازی یا تأکید تایپی: اموال یکدیگر را به ناحق نخورید، و آن را برای رشوه دادن به حاکمان نپردازید تا بخشی از اموال مردم را به گناه و با آگاهی تصاحب کنید. (بقره:۱۸۸) خداوند شما را به‌خاطر سوگندهایی که از روی اشتباه خورده‌اید مؤاخذه نمی‌کند، اما سوگندهایی که از روی عمد خورده‌اید مورد بازخواست قرار می‌گیرد. کفاره سوگندهای اشتباهی، اطعام ده فقیر از غذایی است که خانواده‌تان می‌خورند، یا پوشاندن آنان، یا آزاد کردن برده‌ای. | ## بخش 2: عدالت در قرآن | پس سوگندهای عمدی خود را حفظ کنید، چرا که خداوند احکام خود را برای شما روشن ساخته تا سپاسگزار باشید. (مائده:۸۹) خداوند فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانشان بازگردانید، و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، با عدالت داوری کنید. (نساء:۵۸) نه، به پروردگارت سوگند که آنان ایمان نمی‌آورند مگر آنکه تو را در اختلافاتشان داور قرار دهند، و در دل خود هیچ اعتراضی نسبت به حکم تو نداشته باشند و با رضایت کامل آن را بپذیرند. و کسی که مؤمنی را به اشتباه بکشد، باید برده‌ای مؤمن را آزاد کند و دیه‌ای به خانواده مقتول بپردازد، مگر آنکه آنان ببخشند. اگر مقتول از قومی باشد که با شما در جنگ‌اند و مؤمن باشد، فقط آزاد کردن برده‌ای مؤمن واجب است. و اگر از قومی باشد که با شما پیمان دارند، باید دیه پرداخت شود و برده‌ای مؤمن آزاد گردد. و کسی که توان انجام این کفاره را ندارد، باید دو ماه پیاپی روزه بگیرد تا توبه‌اش پذیرفته شود. (نساء:۹۲) و کسی که گناهی مرتکب شود و آن را به گردن بی‌گناهی بیندازد، بار دروغ و گناهی آشکار بر دوش گرفته است. (نساء:۱۱۲) ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در عدالت استوار باشید و برای خدا شهادت دهید، حتی اگر علیه خودتان یا والدین یا نزدیکانتان باشد، چه طرف ثروتمند باشد و چه فقیر، چرا که خداوند به هر دو نزدیک‌تر است. (مائده:۱) و مرد و زن دزد را، به‌عنوان مجازات و عبرتی از سوی خداوند، دستشان را قطع کنید. (مائده:۴۲) چگونه نزد تو برای داوری می‌آیند، در حالی که تورات را دارند که حکم روشن خداوند در آن است؟ و علمای دین و روحانیون نیز با تورات داوری می‌کردند، زیرا محافظت از کتاب خدا به آنان سپرده شده بود و بر آن گواه بودند. (مائده:۴۴) و در آن برای یهودیان مقرر کردیم: جان در برابر جان، چشم در برابر چشم، بینی در برابر بینی، گوش در برابر گوش، دندان در برابر دندان، و زخم در برابر زخم. (مائده:۴۷) پس ای محمد، میان آنان به آنچه خدا نازل کرده داوری کن و از خواسته‌های بی‌اساسشان پیروی نکن، و از آنان برحذر باش تا تو را از بخشی از آنچه خدا نازل کرده منحرف نکنند. و اگر روی گرداندند، بدان که خدا می‌خواهد آنان را به‌خاطر برخی گناهانشان مجازات کند. و هر کس عمداً چنین کند، باید کفاره‌ای به کعبه ببرد، حیوانی خوراکی هم‌ارز آنچه کشته، که دو مرد عادل از میان شما تعیین کنند؛ یا به‌عنوان کفاره، فقرا را اطعام کند، یا معادل آن روزه بگیرد، تا سنگینی گناه خود را بچشد. خداوند آنچه گذشته را بخشیده، اما هر کس دوباره مرتکب شود، خداوند از او انتقام خواهد گرفت. (مائده:۵۹) بگو ای محمد: من بر حجتی روشن از پروردگارم هستم، اما شما آن را انکار می‌کنید. (انعام:۶۲) بگو ای محمد: آیا داوری جز خدا را بجویم، در حالی که او کتاب را بر شما نازل کرده که به‌تفصیل بیان شده؟ کسانی که کتاب آسمانی را دریافت کرده‌اند، می‌دانند که آن از سوی پروردگارت به حق نازل شده. (انعام:۱۱۴) و اگر گروهی از شما به آنچه من آورده‌ام ایمان دارند و گروهی دیگر ایمان ندارند، پس شکیبا باش تا خداوند میان ما داوری کند، و او بهترین داوران است. (اعراف:۸۷) و گروهی دیگر منتظر حکم خدا هستند، که آیا آنان را مجازات می‌کند یا می‌بخشد. آیا کسی که به حق راه می‌نماید شایسته‌تر است که پیروی شود، یا کسی که خود راه نمی‌یابد مگر آنکه راهنمایی شود؟ | ## بخش 3: عدالت در قرآن | (یونس:۳۵) و ای محمد، از وحی‌ای که به تو نازل شده پیروی کن و شکیبا باش تا خداوند داوری کند. و اگر پس از دانشی که به تو رسیده از خواسته‌های آنان پیروی کنی، در برابر خدا هیچ یاور و پناهی نخواهی داشت. (نحل:۵۹) شنبه تنها بر کسانی واجب شد که درباره‌اش اختلاف کردند، و بی‌گمان پروردگارت در روز قیامت دربارهٔ آنچه اختلاف داشتند میانشان داوری خواهد کرد. پروردگار ما بخشنده‌ترین است، و یاری او در برابر آنچه به خدا نسبت می‌دهند (فرزند داشتن، ساحر بودن پیامبر، یا شعری بودن قرآن) خواستنی است. (انبیا:۱۱۲) ما هیچ پیامبری پیش از تو نفرستادیم مگر آنکه وقتی آیات را تلاوت می‌کرد یا سخن می‌گفت، شیطان چیزی (از باطل) در آن می‌افکند. اما خداوند آنچه را شیطان می‌افکند باطل می‌سازد، سپس آیات خود را استوار می‌گرداند. (حج:۵۶) خداوند در روز قیامت دربارهٔ آنچه اختلاف داشتید میان شما داوری خواهد کرد. (حج:۵۹) تنها سخن مؤمنان، هنگامی که به سوی خدا و پیامبرش فراخوانده می‌شوند تا میانشان داوری کند، این است که می‌گویند: شنیدیم و اطاعت کردیم. (ص:۲۲) ای داوود، ما تو را جانشین در زمین قرار دادیم، پس میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن، که تو را از راه خدا منحرف می‌سازد. بی‌گمان کسانی که از راه خدا منحرف شوند، عذابی سخت خواهند داشت، زیرا روز حساب را فراموش کردند. (ص:۲۶) بگو: ای خداوند، آفریننده آسمان‌ها و زمین، دانای نهان و آشکار، تو میان بندگانت دربارهٔ آنچه اختلاف داشتند داوری خواهی کرد. (طور:۴۸) ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که زنان مؤمن به‌عنوان مهاجر نزد شما آیند، آنان را بیازمایید. پس اگر دانستید که مؤمن‌اند، آنان را به سوی کافران بازنگردانید، زیرا نه آنان برای کافران حلال‌اند و نه کافران برای آنان. و زنان کافر را نگاه ندارید، و آنچه را خرج کرده‌اید بازپس گیرید، و آنان نیز آنچه را خرج کرده‌اند بازپس گیرند. (قلم:۳۶) آیا از ما پیمانی دارید تا روز قیامت که هر چه داوری کنید از آنِ شما باشد؟ (قلم:۳۹) پس شکیبا باش بر حکم پروردگارت، و مانند صاحب ماهی مباش، آن‌گاه که در اندوه ندا داد. (قلم:۴۸) پس ای محمد، با پایداری در برابر فرمان پروردگارت شکیبا باش، و از هیچ گناهکار و کافری اطاعت مکن. (علق:۸۹) آخرت و عدالت عدالت خدا، حیات پس از مرگ را تعیین می‌کند: سرنوشت انسان در زندگی پس از مرگ—چه خوشبختانه و چه با عذاب—بستگی به میزان اعتقاد او به یگانگی و عدالت خداوند دارد و اینکه بر پایهٔ این اعتقاد، در برخورد با دیگران، رفتار عادلانه و مهربانانه‌ای داشته باشد. به عبارت دیگر، ایمان به عدالت الهی نه تنها رابطهٔ انسان با خدا را شکل می‌دهد، بلکه معیار سنجش کردار انسان در روابط اجتماعی و اخلاقی او نیز محسوب می‌شود و نتیجهٔ آن در آخرت نمود می‌یابد. قرآن کریم روشن می‌سازد که عدالت ایجاب می‌کند کسانی که در آتش قرار می‌گیرند، به‌طور ابدی در آن بمانند؛ با این حال، تفاسیر بعدی این واقعیت را تلطیف کرده‌اند و آن را به این معنا گرفته‌اند که افراد تنها تا پایان مدت وجود آتش در آن خواهند ماند و در نهایت، خداوند در رحمت خود، همهٔ جان‌ها را به حضور خود در بهشت بازخواهد گرداند. ریاکاری منافق در اسلام، یا نفاق برای ریاکار استفاده از این اصطلاح در قرآن به گروه خاصی به رهبری عبدالله بن عُبلی اشاره دارد که عدم تعهد آنها به اسلام باعث شد محمد و جامعه اولیه مسلمانان در نبرد احد و نبرد خندق دچار تنش زیادی شوند توصیف کسانی که ایمان ضعیفی دارند یا کسانی که علیه اسلام فعالیت می‌کنند کسانی که در برابر اسلام مرتکب نفاق می‌شوند، به دلیل عدم حمایت کامل از آرمان مسلمانان از نظر مالی، جانی و اخلاقی، محکوم به آتش جهنم هستند نقل قول‌های مرتبط در قرآن همان کسانی (منافقان) که منتظرند و مراقب شما هستند. اگر از جانب خدا پیروزی نصیبتان شود، می‌گویند: «مگر ما با شما نبودیم؟» و اگر برای کافران پیروزی حاصل شود، می‌گویند: «مگر ما بر شما تسلط نداشتیم و شما را از مؤمنان حفظ نمی‌کردیم؟» خداوند در روز قیامت میان شما داوری خواهد کرد. سوره نساء، آیه ۱۴۱ (۴:۱۴۱) آیا ندیدی کسانی را که گمان می‌کنند به آنچه بر تو و پیش از تو نازل شده ایمان آورده‌اند، و می‌خواهند برای داوری به طاغوت [۱] مراجعه کنند، در حالی که به آنها دستور داده شده است که به آنها کافر شوند؟ | ## جمع‌بندی | (سوره نساء، آیه ۶۰) و هنگامی که به آنها گفته شود: «به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر بیایید»، منافقان را می‌بینی که از تو روی برمی‌تابند و اعراض می‌کنند.» (سوره نساء، آیه ۶۱) آن بنایی که ساختند، همواره مایه نفاق و شک در دل‌هایشان خواهد بود، مگر اینکه دل‌هایشان تکه‌تکه شود (یعنی بمیرند) و خداوند دانا و حکیم است.