موضوع مقاله: نبردهای غزنویان در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نبردهای غزنویان در ایران | مقدمه: لشکرکشی‌های غزنویان در ایران زمین مجموعه‌ای از عملیات‌های نظامی و فتوحات بود که توسط سلسله غزنوی به مرکزیت غزنی رهبری شد. | ## بخش 1: نبردهای غزنویان در ایران | غزنویان تحت فرمان سلطان محمود غزنوی و مسعود غزنوی، امپراتوری خود را به ایران گسترش داده و مناطق مکران، ری، همدان، اصفهان، طبرستان، جبال، فارس، کردستان، نواحی همجوار سیستان، خراسان و بخش‌هایی از شمال ایران را هدف گرفتند. این فتوحات عمدتاً در بازه زمانی ۱۰۲۶ تا ۱۰۳۳ میلادی رخ دادند، به جز طبرستان که در سال ۱۰۱۲ میلادی مطیع شد. این لشکرکشی‌ها با انگیزه‌های توسعه سرزمینی و گسترش اسلام سنی، غالباً به هزینه سلسله‌های محلی ایرانی همچون آل بویه، آل کاکویه، زیاریان و سالاریان انجام شد و همچنین مناطقی را از طریق دیپلماسی تحت سلطه خود درآوردند. محمود غزنوی (حکومت: ۹۹۸–۱۰۳۰ میلادی) علیه دشمنان اسلام سنی جنگ‌هایی به راه انداخت و شیعیان آل بویه در عراق و ایران را که خلافت عباسی را در بغداد تحت کنترل داشتند، و همچنین شیعیان فاطمی در مصر را که مدعی خلافت رقیب در برابر عباسیان بودند، هدف قرار داد. محمود غزنوی و پسرش مسعود غزنوی قصد داشتند هر دو دولت آل بویه و فاطمیان را سرنگون کنند. سیاست اولیه محمود غزنوی در قبال آل بویه تا سال‌های پایانی حکومتش، سیاست عدم مداخله بود. در سال‌های ۱۰۱۶–۱۰۱۷، او کمک‌های نظامی برای قوام‌الدوله دیلمی، حاکم شورشی آل بویه در کرمان، علیه برادرش سلطان‌الدوله دیلمی در سرزمین فارس فرستاد، اما سپاهیانش نتوانستند موقعیت قوام‌الدوله را احیا کنند. بعدها، هنگامی که اختلاف جانشینی دیگری در کرمان پیش آمد، محمود غزنوی تصمیم به مداخله نگرفت. پس از مرگ فخرالدوله دیلمی در سال ۹۹۷ میلادی، مجدالدوله در سن نه سالگی بر تخت آل بویه نشست. به گفته بیهقی، مورخ معاصر، احمد میمندی، وزیر غزنوی، از سلطان محمود غزنوی در مورد سیاست عدم مداخله در قبال آل بویه پرسید. سلطان در پاسخ گفت که اگر مردی بر ری حکومت می‌کرد، برای مقابله با تهدید آل بویه نیاز به داشتن سپاهی دائمی در نیشابور بود. در سال ۹۹۷، سبکتگین قول کمک به قابوس برای بازپس‌گیری پادشاهی‌اش را داد، اما اندکی بعد درگذشت. جانشین او سلطان محمود غزنوی پیشنهاد حمایت داد، اما خواستار بازپرداخت سریع هزینه‌های لشکرکشی شد، که قابوس به دلیل درگیری با برادرش بر سر تاج‌وتخت، آن را نپذیرفت. پس از مرگ فخرالدوله، امیر زیاری طبرستان، قابوس در سال ۹۹۸ گرگان را بازپس گرفت و قلمرو خود را به طبرستان و جبال گسترش داد. در سال‌های ۱۰۱۱–۱۰۱۲، سپاهیانش به دلیل ظلم و ستم، او را خلع و پسرش منوچهر را بر تخت نشاندند. محمود غزنوی از پسر دیگر قابوس، دارا، برای ادعای تاج‌وتخت حمایت کرد، اما منوچهر با پذیرش برتری محمود غزنوی و پرداخت سالانه ۵۰٬۰۰۰ دینار، موقعیت خود را تثبیت کرد. پس از پذیرش برتری، محمود غزنوی یکی از دختران خود را به عقد منوچهر درآورد که او تا پایان عمر زیر نظر وی ماند، در لشکرکشی‌های محمود غزنوی یاری‌اش داد و در سال ۱۰۲۹ میزبان او در گرگان بود.; ; پس از آنکه محمود غزنوی ری را از آل بویه گرفت، منوچهر زیاری که از حمله می‌ترسید، رویارویی پیشه کرد و راه‌های منتهی به غزنی را بست. محمود غزنوی خشمگین به سمت گرگان حرکت کرد و منوچهر را وادار به عقب‌نشینی و پرداخت ۵۰۰٬۰۰۰ دینار جریمه نمود. پس از مرگ منوچهر در سال ۱۰۳۰، پسرش انوشیروان برای دریافت تأیید حکومتش از سوی غزنی، مجبور به پرداخت ۵۰۰٬۰۰۰ دینار دیگر شد.مود. پس از مرگ منوچهر در سال ۱۰۳۰، پسرش انوشیروان مجبور شد برای تأمین شناسایی از غزنه، مجدداً ۵۰۰٬۰۰۰ دینار مالیات پرداخت کند. درگیری‌ها در مکران منطقه تاریخی مکران در ایران و پاکستان امروزی، شامل نوار ساحلی از خلیج عمان تا سند و بخشی از کرمان و بلوچستان بود. | ## بخش 2: نبردهای غزنویان در ایران | در سال ۹۷۰ میلادی، مکران تحت سلسله معدانی دولت خراجگزار آل بویه کرمان به شمار می‌رفت. پس از افول قدرت آل بویه، حاکم آن که بیهقی از او با نام "معدان" یاد کرده، اتحاد خود را به سبکتگین و سپس محمود غزنوی تغییر داد. در سال‌های ۱۰۲۵–۱۰۲۶ میلادی، در زمان غیبت سلطان محمود غزنوی در لشکرکشی به سومنات، معدان درگذشت و پسرانش عیسی و ابوالعسکر برای جانشینی با یکدیگر به رقابت پرداختند. عیسی که از حمایت محمود غزنوی از برادرش بیم داشت، برتری محمود غزنوی را پذیرفت و بدین ترتیب حکومت خود بر مکران را تثبیت کرد و با حمایت از ابوالعسکر موافقت نمود. در سال ۱۰۲۹ میلادی، هنگامی که محمود غزنوی در خراسان با سلجوقیان درگیر بود، عیسی از پرداخت خراج خودداری کرد و اعلام استقلال نمود. محمود غزنوی مصمم شد ابوالعسکر را بر تخت حکومت بنشاند و ۴۰۰۰ سواره نظام و ۳۰۰۰ پیاده نظام را با پشتیبانی مزدوران ترکمن عراقی به این منطقه گسیل داشت. مدت کوتاهی پس از جلوس مسعود غزنوی، او در سال ۱۰۳۱ لشکری بزرگ به فرماندهی یاریق تغمش همراه با ابوالعسکر به مکران فرستاد. یاریق تغمش فرماندهی تعدادی از مقدم (سرداران) برگزیده و ۲۰۰۰ سواره نظام دارای داغ (نشان دولتی) را بر عهده داشت. عیسی با شنیدن خبر پیشروی قوای دولتی، سپاهی بزرگ شامل ۲۰۰۰۰ پیاده و ۶۰۰۰ سواره نظام گرد آورد. به محض اینکه در جریان نبرد، نشانه‌ای از اختلال در صفوف غزنویان پدیدار شد، تغمش سربازان را به اقدام فوری ترغیب کرد. لشکرکشی‌ها در ایران درگیری محمود با آل بویه در سال ۱۰۲۹ میلادی، سپاهیان دیلمی شهر ری را به وحشت انداخته و مجدالدوله، حاکم ناتوان آن را تهدید کردند. محمود با غنیمت شمردن فرصت، ۸۰۰۰ سواره نظام به فرماندهی حاجب علی را برای دستگیری مجدالدوله گسیل داشت. در مه ۱۰۲۹، مجدالدوله از علی استقبال کرد، اما علی او را تحت نظر گرفت و سپس ری را تصرف نمود. محمود در ۲۶ مه ۱۰۲۹ بدون هیچ مقاومتی وارد شهر شد و ثروت عظیمی از جمله جواهراتی به ارزش ۵۰۰٬۰۰۰ دینار، ۲۶۰٬۰۰۰ دینار سکه و ظروف طلا و نقرهای به ارزش بیش از ۳۰٬۰۰۰ دینار را به دست آورد. به این ترتیب ری و جبال با موفقیت به قلمرو غزنویان ضمیمه شد.; سپاه غزنوی سپس به دیلم، کردستان و فارس یورش برد و با دیگر فرمانروایان محلی مقابله کرد. سلطان محمود به دلیل دشمنی او، لشکری بزرگ به فرماندهی مرزبان بن حسن که رقیب دیرین سالاریان بود و به غزنویان پناهنده شده بود، به مقابله با او فرستاد. مرزبان با متحد کردن برخی از سران دیلمی، به مقابله با سالار برخاست و قزوین را تصرف کرد. محمود، مسعود غزنوی را مسئول قلمروهای تازه فتح‌شده کرد و به او مأموریت داد تا باقیمانده قلمرو آل بویه را تسخیر کند. سالار که چاره‌ای جز جنگ نداشت، در ۱۳ سپتامبر ۱۰۲۹ با محاصره‌کنندگان روبرو شد، اما شکست خورد و اسیر گشت. پسرش پس از این واقعه تسلیم شد، برتری غزنویان را پذیرفت و به پرداخت خراج موافقت نمود. جنگ مسعود با آل بویه لشکرکشی به همدان و اصفهان مسعود پس از بازگشت به ری، فتوحات خود در قلمرو آل بویه را با هدف قرار دادن آل کاکویه در همدان و اصفهان ادامه داد. | ## بخش 3: نبردهای غزنویان در ایران | او همدان را تصرف کرد و سپس به سمت اصفهان حرکت نمود و در ژانویه ۱۰۳۰ این شهر را از علاءالدوله کاکویه (حاکم همدان و اصفهان) که به ابن کاکویه نیز معروف بود، گرفت. با میانجیگری خلیفه که تحت تأثیر خویشاوند علاءالدوله، جلال‌الدوله در بغداد بود، مسعود به علاءالدوله اجازه داد تا به عنوان نایب و خراجگزار او بر اصفهان حکومت کند، مشروط بر اینکه سالانه ۲۰٬۰۰۰ دینار خراج بپردازد. این رویداد او را بر آن داشت تا به ری بازگردد، حسن سلیمانی را به عنوان والی منصوب کند و با توجه به اختلاف مورد انتظار بر سر جانشینی با برادرش، به سمت نیشابور حرکت کند تا تاج و تخت را برای خود تضمین نماید. لشکرکشی به کرمان (۱۰۳۱–۱۰۳۴) موفقیت در مکران، مسعود را به مداخله در استان کرمان که در دست آل بویه بود، ترغیب کرد. مسعود فرستاده‌ای نزد خلیفه القائم بأمرالله فرستاد و از تمایل خود برای حمله به آل بویه سخن گفت. برنامه او این بود که ابتدا عمان را از مکران تصرف کند و سپس به سمت غرب حرکت نموده، عباسیان را از سلطه آل بویه رهایی بخشد و در ادامه به بیزانسی‌ها و فاطمیان حمله کند. در سال ۱۰۳۱ میلادی، سپاه غزنوی به رهبری مسعود به کرمان (که تحت کنترل آل بویه فارس و خوزستان بود) یورش برد، اما شکست خورد. در سال ۱۰۳۳ میلادی، مسعود استان کرمان را از آل بویه گرفت، اما یک سال بعد در سال ۱۰۳۴، عمادالدین ابوکالیجار سپاهی از فارس به فرماندهی وزیرش بهرام بن مافنه گسیل داشت که توانست پادگان غزنوی را بیرون رانده و آنها را مجبور به عقب‌نشینی به نیشابور کند. نیروی ۴۰۰۰ سواره نظام، ۲۵۰۰ پیاده و پنج فیل که در سال ۱۰۳۴ به کرمان فرستاده شده بود، توسط نیروی کمکی ۱۰۰۰۰ نفری آل بویه شکست خورد. پیامدها پس از تصرف ری از مجدالدوله، محمود غزنوی لشکرکشی خود را علیه فرقه‌های بدعت‌گذاری مانند قرامطه، باطنیان، مزدکیان و معتزله آغاز کرد. هزاران تن از پیروان این فرقه‌ها اعدام شدند، در حالی که برخی دیگر زندانی و به خراسان تبعید گردیدند. منازل آنها تفتیش شده و کتاب‌های مرتبط با باورهای بدعت‌آمیزشان مصادره و نابود گشت. محمود غزنوی در فتح‌نامه خود به خلیفه القادر بالله از پاکسازی جبال از «باطنیان کافر و بدعت‌گذاران تبهکار» سخن گفت. محمود غزنوی بلندپروازی‌هایی برای گسترش بیشتر به سمت عراق و رویارویی با فاطمیان در شام و مصر داشت، اما مرگ او در سال ۱۰۳۰ میلادی به این برنامه‌ها پایان داد. حکومت غزنویان در مرکز و غرب ایران کوتاه‌مدت بود و کمتر از یک دهه دوام آورد، در حالی که در ری تنها هفت سال به طول انجامید. سلسله‌های سالاریان و روادیان در منطقه شمال غربی ایران خراج پرداختند، اما مدت زیادی تحت نفوذ غزنویان باقی نماندند. پس از جلوس مسعود غزنوی، آل کاکویه سلطه غزنویان را کنار زده و ری را تصرف کردند تا اینکه ابوسهل حمدوی، والی غزنوی، او را به مدت دو سال از پایتختش اصفهان دور کرد و کتابخانه وزیرش ابن سینا را که حاوی کتاب‌های بدعت‌آمیز بود، مصادره نمود. در سال‌های ۱۰۳۷–۱۰۳۸ میلادی، آل کاکویه به رهبری علاءالدوله مجدداً ری را اشغال کرده و تاش فراش، والی آن را کشتند و غزنویان را مجبور به ترک آن کردند. اگرچه سکه‌ها تا زمانی که سلجوقیان ری را تصرف کردند به نام مسعود غزنوی ضرب می‌شد.; مسعود غزنوی بلندپروازی‌های پدرش برای فتح کامل قلمروهای شیعی آل بویه را دنبال کرد، اما در سال ۱۰۴۰ میلادی در نبرد دندانقان متوقف شد، جایی که سپاه مسعود غزنوی توسط سلجوقیان شکست خورد و آنها خراسان را تصرف کردند. | ## جمع‌بندی | تا سال ۱۰۵۵ میلادی، سلطان طغرل (حکومت: ۱۰۳۷–۱۰۶۳) از امپراتوری سلجوقی قلمروهای آل بویه در غرب ایران و عراق را تصرف کرد و همچنین پیش از سال ۱۰۶۰ میلادی، بغداد را از دست فاطمیان نجات داد.