موضوع مقاله: ادبیات آفریقای جنوبی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات آفریقای جنوبی | مقدمه: ادبیات آفریقای جنوبی به دسته‌ای آثار ادبی گفته می‌شود که در آفریقای جنوبی و به یازده زبان رسمی این کشور — آفریکانس، انگلیسی، زولو، خوسا، سوتو، پدی، تسوانا، وندا، سوازی، شنگانی و اندبله — پدید آمده‌است. | ## بخش 1: ادبیات آفریقای جنوبی | گوناگونی زبانی و فرهنگی این سرزمین سبب شده که سخن گفتن از یک «ادبیات ملی واحد» دشوار باشد و در عمل، نظام‌های ادبی متعددی در کنار یکدیگر وجود داشته باشند. ادبیات این کشور ریشه‌هایی کهن در فرهنگ شفاهی مردمان خویسان دارد و از سده نوزدهم میلادی با پیدایش ادبیات مکتوب به زبان‌های بومی و اروپایی گسترش یافت. دوران آپارتاید نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری درونمایه‌های ادبی داشت و بسیاری از نویسندگان برجسته آفریقای جنوبی، از جمله دو برنده نوبل ادبیات — نادین گوردیمر و جان ماکسول کوتسی — آثار خود را در نقد نظام تبعیض نژادی نوشتند. پس از پایان آپارتاید در سال ۱۹۹۴، ادبیات آفریقای جنوبی به بازاندیشی دربارهٔ هویت ملی، حافظه جمعی و چالش‌های نوین اجتماعی روی آورد. دیدگاه کلی می‌نویسد: «ملی‌گرایی، همچون پدرسالاری، یگانگی را ترجیح می‌دهد — یک هویت، یک الگوی رشد، یک خون و نژاد برای همه.» نخستین دشواری هر پژوهشگر ادبیات آفریقای جنوبی، گوناگونی نظام‌های ادبی است. یادآور می‌شود: «در حالی که شنیدن عبارت «ادبیات آفریقای جنوبی» از زبان دانشگاهیان و سیاست‌مداران غیرعادی نیست، واقعیت در سطح میدانی با گوناگونی و حتی پراکندگی مشخص می‌شود.» نیز می‌افزاید: «شاید یکی از پایدارترین و غم‌انگیزترین میراث‌های نظام آپارتاید این باشد که هیچ‌کس — سفید، سیاه، رنگین‌پوست یا آسیایی — نمی‌تواند به‌عنوان یک «آفریقای‌جنوبی» سخن بگوید.» این مسئله حتی پیش از آپارتاید نیز وجود داشت؛ زیرا آفریقای جنوبی سرزمینی بوده که اجتماعات زبانی و فرهنگی گوناگون همواره در آن در کنار هم زیسته‌اند. مرزهای کنونی کشور را امپراتوری بریتانیا بدون توجه به توزیع اقوام ترسیم کرد و از این رو، برخی زبان‌ها مانند تسوانا در بوتسوانا، زیمبابوه و لسوتو نیز رایج‌اند. در اثر بحث‌برانگیز خود با عنوان «ادبیات‌های جنوب آفریقا» کوشید با گنجاندن واژه «جنوب» این مشکل مرزی را دور بزند. تنها ادبیاتی که توانسته ویژگی‌هایی واقعاً «ملی» به خود بگیرد، ادبیات آفریکانس است؛ اولیویه استدلال می‌کند که ادبیات آفریکانس از میان همه ادبیات‌های آفریقای جنوبی، تنها ادبیاتی است که تصویر روشنی از خود به‌مثابه یک کلیت مستقل پدیدآورده و از راه نهادهای آموزشی، نشر، نقد و مجلات توانسته تداوم این مفهوم را تضمین کند. ادبیات انگلیسی‌زبان، برعکس، همواره بخشی از بافت بزرگ‌تر ادبیات انگلیسی جهان شمرده شده و ادبیات به زبان‌های بومی آفریقایی نیز به دلیل منطقه‌ای بودن، هیچ‌کدام خوانندگان سراسری نداشته‌اند. داستان‌هایی دربارهٔ آخوندک (Mantis) و دیگر چهره‌های اسطوره‌ای، خاستگاه آداب و رسوم و طبیعت را بازمی‌گفتند. دانش از نسلی به نسل دیگر به شکل شفاهی منتقل می‌شد و نام‌های عوارض جغرافیایی، مانند رود کامیسا، بازتاب پیوند ژرف مردم با محیط زیست بود. مجموعه روایت‌های خویی که بلیک در ۱۸۶۴ منتشر کرد، نخستین مجموعه چاپ‌شده ادبیات بومی آفریقای جنوبی به‌شمار می‌رود. پژوهشگران بعدی مانند داستان‌هایی گردآوری کردند که تفاوت‌های چشمگیری با کار بلیک داشت و نشان‌دهنده میزان سانسور و دگرگونی روایت‌ها در دوره استعماری بود. ادبیات آفریکانس آفریکانس زبانی ژرمنی و خویشاوند نزدیک زبان هلندی است که ریشه‌هایش به سده هفدهم بازمی‌گردد اما تنها در ۱۸۷۵ با تأسیس به رسمیت شناخته شد. شعر از نخستین شاعران آفریکانس می‌توان به و اشاره کرد؛ لانگنهوفن سراینده سرود ملی پیشین «دی‌ستم» بود. شعر نخستین آفریکانس اغلب به جنگ بوئر دوم می‌پرداخت و تنها در دهه ۱۹۳۰ بود که شعر آفریکانس به تراز ادبی برجسته‌ای رسید. | ## بخش 2: ادبیات آفریقای جنوبی | پیشگام جنبش «دِرتیخرس» بود و نظریه‌ها و جنبش‌های ادبی بین‌المللی را در مقیاسی بزرگ‌تر از پیشینیان خود به صحنه ادبی آفریقای جنوبی وارد کرد. از دهه ۱۹۴۰ به نوشتن آغاز کرد و با گلچین شعر «خروت فرسه‌بوک» نقش ویژه‌ای ایفا نمود. دگرگونی بزرگ بعدی در دهه ۱۹۶۰ با و رخ داد؛ یونکر پس از مرگ به شخصیتی نمادین بدل شد. از سوی بسیاری بهترین شاعر آفریکانس‌زبان شمرده می‌شود؛ وی سال‌ها به دلیل باورهای سیاسی‌اش در دوران آپارتاید در زندان بود و سپس در فرانسه زیست. نثر آفریقای جنوبی به‌عنوان جامعه‌ای عمدتاً کشاورزی، مجموعه درخوری از «رمان مزرعه» (به آفریکانس: ) پدیدآورده است. از جمله این بازنوشت‌ها می‌توان به «سِوه داخه بای دی سیلبرشتاینس» اثر ، «هاود دِن بِک» اثر و «اک ستامِل اک ستِروه» اثر اشاره کرد. حتی برخی رمان‌های انگلیسی‌زبان مانند بدنامی اثر کوتسی نیز یادآور سنت رمان مزرعه هستند. نوشتارهای آفریکانس گرایش به نقد فرهنگ محافظه‌کارانه داشته‌اند و در دوره آپارتاید نیز منتقد سیاست بودند. آندره برینک نخستین نویسنده آفریکانر بود که پس از انتشار رمان فصل سفید خشک — دربارهٔ یک سفیدپوست آفریقای‌جنوبی که حقیقت مرگ دوست سیاه‌پوستش در بازداشت پلیس را کشف می‌کند — از سوی حکومت ممنوع شد. پس از تحولات سیاسی ۱۹۹۴، بازنگری در گذشته به ویژگی اصلی ادبیات بدل شد؛ نمونه‌هایی چون «آیلنده» اثر و «تریومف» اثر مارلین ون نیکرک — که زندگی آفریکانرهای فقیر را در حومه‌ای از ژوهانسبورگ به تصویر می‌کشد — از این دست‌اند. ادبیات انگلیسی‌زبان نثر یکی از نخستین آثار ادبی درخور توجه، رمان (۱۸۸۳) اثر اولیو شراینر است که بسیاری آن را آغازگر فمینیسم در قالب رمان می‌دانند. با این حال ماسمن استدلال می‌کند که پرآموزش‌ترین اثر ادبیات آفریقای جنوبی در کلاس‌های درس آمریکا، رمان بنال وطن (۱۹۴۸) اثر آلن پیتون است. در دهه ۱۹۵۰، مجله به کانون طنز سیاسی، داستان و جستار بدل شد و به فرهنگ شهری سیاه‌پوستان صدا بخشید. شناخته‌شده‌ترین رمان او، ، در ۱۹۸۱ منتشر شد و فروپاشی حکومت اقلیت سفید را به تصویر می‌کشد. او با رمان زندگی و زمانه مایکل کی برنده جایزه بوکر ۱۹۸۳ شد و با رمان بدنامی (۱۹۹۹) دومین بوکر خود و ۲۰۰۰ را به دست آورد. بدین ترتیب ادبیات انگلیسی‌زبان آفریقای جنوبی دو برنده نوبل پرورانده‌است: گوردیمر و کوتسی. از دیگر آثار برجسته می‌توان به «مَین بوی» اثر پیتر آبراهامز، «گام در شب» اثر ، دختر برگر و اثر گوردیمر، فصل سفید خشک و اثر برینک، و «قلب سرخی» اثر — برنده ۲۰۰۱ — اشاره کرد. | ## بخش 3: ادبیات آفریقای جنوبی | نخستین زن سیاه‌پوستی بود که در آفریقای جنوبی رمانی منتشر کرد: «موریل در متروپولیتن» (۱۹۷۵). نمایشنامه «ارباب هارولد و پسرها» دربارهٔ روابط نژادی و «بوسمان و لنا» دربارهٔ دشواری‌های فقرای آفریقای جنوبی نوشته شده‌اند. نمایشنامه‌های فوگارد در تئاترهای حاشیه‌ای آفریقای جنوبی، لندن (تئاتر رویال کورت) و نیویورک به صحنه رفته‌اند. شعر شعر انگلیسی‌زبان در آفریقای جنوبی اغلب بر پایه نقد آپارتاید یا بازنمایی واقعیت ارزیابی شده‌است، برخلاف شعر آفریکانس که بیشتر بر ارزش ادبی ذاتی — برگرفته از صورت‌گرایی روسی — تأکید می‌ورزد. شاعرانی چون منگان والی سروته با اثر «هیچ نوزادی نباید بگرید» بینشی از زندگی روزمره سیاه‌پوستان در دوره آپارتاید ارائه دادند. ادبیات به زبان‌های بومی آفریقایی هرچند نُه زبان رسمی بومی آفریقایی در آفریقای جنوبی وجود دارد، بیشتر گویشوران به آفریکانس و انگلیسی نیز آشنایند. بازار محدود نشر به زبان‌های بومی سبب شده بسیاری از نویسندگان آفریقایی‌تبار به انگلیسی یا آفریکانس بنویسند. در نیمه نخست سده بیستم، حماسه‌ها بر نوشتار مردان سیاه‌پوست غلبه داشت: رمان‌های تاریخی مانند اثر (۱۹۳۰) و اثر (ترجمه ۱۹۲۵) و نمایشنامه‌های حماسی . ادبیات زنان در زبان‌های بومی آفریقایی به دلیل نفوذ قوی پدرسالاری بسیار محدود بوده، هرچند در دهه‌های اخیر صداهای زنانه بیشتری پدیدار شده‌اند. خوسا («دادخواست دوقلوها») اثر نخستین رمان موجود به زبان خوسایی است که در ۱۹۱۴ توسط چاپ شد. رمان «مادر به مادر» (۱۹۹۸) اثر ماگونا به خشونت پایان دوره آپارتاید و کشته شدن امی بیهل، دانشجوی آمریکایی، می‌پردازد. تسوانا از نویسندگان برجسته تسوانازبان و را می‌توان نام برد؛ رادیتلادی تنها نویسنده آفریقای‌جنوبی است که دهانه‌ای بر سیاره عطارد به نامش نام‌گذاری شده‌است. جشنواره‌های ادبی جشنواره ادبی فرانشهوک در ۲۰۰۷ بنیاد نهاده شد و هر سال برگزار می‌شود. تمرکز آن بر ادبیات انگلیسی‌زبان آفریقای جنوبی شامل داستان، غیرداستان و شعر است و هر ساله چند نویسنده بین‌المللی سرشناس نیز دعوت می‌شوند. پژوهش‌نامه کمبریج اثر «پیشینه ادبیات آفریقای جنوبی» (به انگلیسی: ) به ویراستاری دیوید اتول و درِک اتریج، از جامع‌ترین پژوهش‌های نوین دربارهٔ ادبیات آفریقای جنوبی است. این کتاب شامل ۶ بخش و ۳۹ فصل است که پیچیدگی این موضوع را پوشش می‌دهد و پژوهشگران بسیاری در نگارش آن مشارکت داشته‌اند. برندگان نوبل ادبیات آفریقای جنوبی دو برنده نوبل ادبیات داشته‌است: نادین گوردیمر در ۱۹۹۱ و جان ماکسول کوتسی در ۲۰۰۳. | ## جمع‌بندی | نلسون ماندلا، نخستین رئیس‌جمهور سیاه‌پوست آفریقای جنوبی، در ۱۹۹۵ زندگی‌نامه خود را با عنوان «راه دراز به‌سوی آزادی» منتشر کرد.