موضوع مقاله: آموزش در سودان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در سودان | مقدمه: آموزش ابتدایی تا سال تحصیلی ۲۰۱۹/۲۰۲۰ شامل هشت سال می‌شد و پس از آن سه سال آموزش متوسطه ادامه می‌یافت. | ## بخش 1: آموزش در سودان | ساختار آموزشی ۶+۳+۳ که در سال ۱۹۶۵ و در دوران ریاست‌جمهوری عمر البشیر به ۸+۳ تغییر یافته بود، در چارچوب گذار دموکراتیک ۲۰۱۹ قرار بود از سال تحصیلی ۲۰۲۰/۲۰۲۱ به الگوی اولیه بازگردد. زبان اصلی آموزش در همه سطوح عربی است و از سال تحصیلی ۲۰۲۰/۲۰۲۱ قرار شد آموزش زبان انگلیسی از مقطع پیش‌دبستانی آغاز شود. مدارس در سودان عمدتاً در مناطق شهری متمرکزند و بسیاری از مدارس جنوب و غرب کشور در جریان سال‌ها جنگ داخلی آسیب دیده یا ویران شده‌اند. در سال ۲۰۰۱ گروه بانک جهانی برآورد کرد که ۴۶ درصد از دانش‌آموزان واجد شرایط در مقطع ابتدایی ثبت‌نام کرده‌اند و این رقم برای مقطع متوسطه تنها ۲۱ درصد است. سودان دارای ۳۶ دانشگاه دولتی و ۱۹ دانشگاه خصوصی است که تدریس در آن‌ها عمدتاً به زبان عربی انجام می‌شود. نرخ باسوادی در سال ۲۰۱۸ برابر با ۶۰٫۷ درصد کل جمعیت بود؛ ۶۵٫۴ درصد برای مردان و ۵۶٫۱ درصد برای زنان. آموزش و پرورش در سطح متوسطه و دانشگاهی با چالش جدی سربازی اجباری مردان پیش از اتمام تحصیل روبه‌رو است. در دوران گذار دموکراتیک ۲۰۱۹، برنامه‌ریزی شد که سهم بودجه آموزش از ۳ درصد در سال ۲۰۱۸ به ۲۰ درصد از بودجه ملی افزایش یابد. پیشینه آموزش در سودان دوران حکومت مصر و دوره مهدویت مکتب‌خانه‌های قرآنی روستایی موسوم به در سده‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی، هنگامی که منطقه در حال بود، برپا شدند. در دهه ۱۸۵۰ میلادی، ترکانی که سودان را از طریق خدیونشین مصر اداره می‌کردند، تصمیم گرفتند پنج مدرسه در شهرهای مختلف شمال سودان تأسیس کنند. این مدارس علوم اسلامی، حساب و زبان‌های عربی و ترکی تدریس می‌کردند و آموزگاران آن‌ها مصری بودند. با ورود اسلام، خلاوی که نقش محوری در حفظ قرآن کریم، حدیث و آموزش مبانی زبان عربی و حساب داشتند، از اواسط سده هفتم میلادی گسترش یافتند. با این هدف، در سال ۱۹۰۰ مقامات استعماری آغاز به ساختن نظام مدرسه‌ای کردند که هدف آن تربیت مأموران سودانی برای ردیف‌های پایین‌تر دستگاه اداری بود. تلاش‌هایی برای بازگشایی هر چه بیشتر «کُتّاب» ها از طریق پرداخت یارانه به آموزگاران صورت گرفت. کارگاه‌های آموزشی در کسلا، ام‌درمان و کالج گوردون برپا شدند؛ اما سودانی‌های طبقه بالا از فرستادن فرزندانشان به این کارگاه‌ها خودداری کردند. برای آموزش عالی، در سال ۱۹۲۰ توسط بریتانیایی‌ها در خارطوم بنیان‌گذاری شد و نیز در سال ۱۹۱۲ تأسیس گردید. آموزش دختران برای نخستین بار در سال ۱۹۰۷ به ابتکار شیخ در روفاعه در استان نیل آبی آغاز شد و سرانجام این طرح نیز یارانه دولتی دریافت کرد. در سال ۱۹۳۸ تصمیم به برپایی آموزش پس از دوره متوسطه گرفته شد که به تأسیس دانشگاه انجامید. جوامع میسیونری مسیحی مجاز بودند در جنوب مدرسه تأسیس کنند، اما در شمال این اجازه را نداشتند. در سال ۱۹۲۲ دولت آغاز به پرداخت کمک مالی به مدارس میسیونری کرد و از سال ۱۹۲۶ این کمک به‌گونه‌ای چشمگیر افزایش یافت. 102 & 103 استقلال و پس از آن دستگاه آموزشی در زمان استقلال در وضعیت مناسبی بود و دولت جدید به تأسیس مدارس و دانشگاه‌های تازه ادامه داد. این برنامه دو بخش داشت: بخش اول اجباری برای همه دانش‌آموزان که مبتنی بر قرآن کریم و کتاب‌های معتبر حدیث بود و بخش دوم اختیاری که به دانش‌آموز امکان انتخاب تخصص‌هایی متناسب با استعداد و گرایشش را می‌داد. افزون بر این، عضویت در نیروهای دفاع مردمی که یک نهاد شبه‌نظامی وابسته به جبهه اسلامی ملی بود، به شرط پذیرش در دانشگاه تبدیل شد. همچنین حدود هفتاد تن از اعضای هیئت علمی که با سیاست جدید مخالف بودند اخراج شدند. دولت همچنین دستور داد شمار دانشجویان دانشگاهی دو برابر شود و دانشگاه‌های تازه‌ای گشایش یابند. | ## بخش 2: آموزش در سودان | این تغییرات در جنوب بسیار ناخوشایند بود و به تبدیل شورش جنوب به یک جنگ داخلی واقعی کمک کرد. پایگاه داده آموزش عالی جهان IAU نشان می‌دهد شمار دانشجویان از ۶٬۰۸۰ نفر در سال ۱۹۸۹ به ۳۸٬۶۲۳ نفر در سال ۱۹۹۹/۲۰۰۰ رسید که افزایشی ۵۳۵ درصدی است. گروه بانک جهانی در سال ۲۰۱۸ برآورد کرد که بیش از ۴۰ درصد کودکان ۵ تا ۱۳ ساله از هیچ‌گونه آموزشی بهره‌مند نمی‌شوند. در سال ۲۰۲۰، گروه بانک جهانی مبلغ ۶۱٫۵ میلیون دلار برای بهبود آموزش در سودان اختصاص داد. با این حال، حدود هفت میلیون کودک — یعنی تقریباً از هر سه کودک یک‌نفر — از آموزش باکیفیت محروم بودند یا ترک تحصیل کرده بودند. جنگ داخلی سودان (۲۰۲۳–اکنون) آموزش را به شدت مختل کرد و میلیون‌ها کودک در سن مدرسه را از تحصیل بازداشت. سطوح آموزشی پیشرفت در نظام آموزشی سودان به شکل زیر ساختاربندی شده‌است: اول: پیش‌دبستانی و مراقبت روزانه. در دوران ریاست‌جمهوری البشیر این دوره ۸ سال بود که قرار بود از سال تحصیلی ۲۰۲۰/۲۰۲۱ به ۶ سال تغییر یابد. در پایان پایه هشتم دانش‌آموز ۱۳ تا ۱۴ ساله است و آماده شرکت در آزمون گواهینامه و ورود به دبیرستان می‌شود. آموزش عالی سودان در سال ۲۰۰۵ خانه ۲۷ دانشگاه دولتی و دست‌کم ۴۶ دانشگاه و کالج خصوصی بود که اکثریت قریب به اتفاق آن‌ها در شمال کشور قرار داشتند. این مؤسسات ۴۴۷٬۰۰۰ دانشجو داشتند که ۶۹٬۰۰۰ نفر از آن‌ها تحصیل را به پایان رساندند. ارقام مشابه برای سال‌های ۱۹۹۷–۱۹۹۸ (تنها مؤسسات دولتی) ۱۵۲٬۰۰۰ دانشجو و ۲۶٬۰۰۰ فارغ‌التحصیل بود. در سال‌های ۲۰۰۷–۲۰۰۸ بیش از ۵۰٬۰۰۰ دانشجو از دانشگاه‌های دولتی فارغ‌التحصیل شدند. وزارت آموزش عالی گزارش داد که در سال‌های ۲۰۰۹–۲۰۱۰ حدود ۵۱۳٬۰۰۰ دانشجو در دانشگاه‌های دولتی و خصوصی تحصیل می‌کردند. پیش از سال ۲۰۰۵ تدریس یکسره به زبان عربی بود مگر در موارد اندکی، از جمله دانشگاه جوبا که بر اساس توافق‌نامه صلح ۲۰۰۵، تدریس به انگلیسی در آن از سر گرفته شد. پذیرش بر اساس بالاترین نمرات آزمون گواهینامه مدرسه سودان که در پایان دوره متوسطه برگزار می‌شد، انجام می‌گرفت. این دانشگاه با نام به‌عنوان یک دبیرستان آغاز به کار کرد و سپس در سال ۱۹۳۷ وابسته به دانشگاه لندن شد و مدارک کارشناسی اعطا کرد. دانشگاه خارطوم با چهار پردیس، دانشگاه پیشرو کشور باقی ماند، اما از فشارهای سیاسی و جنگ نیز در امان نبود. حدود ۷۰ عضو هیئت علمی که با اصلاحات اسلامگرایانه البشیر مخالف بودند در اوایل دهه ۱۹۹۰ اخراج شدند و در ژانویه ۱۹۹۷ دانشگاه موقتاً تعطیل شد تا دانشجویان به نیروهای مسلح بپیوندند. بیشتر ناظران بر این اتفاق نظر داشتند که این نهاد یکی از نخبه‌های آفریقا در اوایل دهه ۲۰۰۰ به سایه‌ای از آنچه بود تبدیل شده‌است. پاکسازی‌های پیاپی استادان پس از «انقلاب» های ۱۹۶۴، ۱۹۶۹ و ۱۹۸۹ برخی از بهترین استعدادها را از پردیس محروم کرد. کاهش سطح دبیرستان‌ها در پی تجربه «سوسیالیستی» دهه ۱۹۷۰ و ناپدید شدن انگلیسی به‌عنوان زبان تدریس پس از سال ۱۹۹۰ کیفیت دانشجویان ورودی را پیوسته کاهش داد. آموزش عالی پس از استقلال عمدتاً در اختیار سودانی‌های شمالی بود، به‌ویژه ساکنان منطقه پایتخت. تا سال ۱۹۹۰ برخی مؤسسات به کالج ارتقا یافتند و بسیاری از آن‌ها بخشی از نهاد مستقلی به نام مؤسسه کالج‌های فنی خارطوم (معروف به پلی‌تکنیک خارطوم) شدند. تعدادی دانشگاه تازه تأسیس شدند؛ از جمله ، دارفور، (در الدمازین)، دانشگاه بحر الغزال، و (در کوستی). | ## بخش 3: آموزش در سودان | همچنین برخی کالج‌های استانی به مرتبه دانشگاه ارتقا یافتند، از جمله (نیالا)، دنقله، (پورت سودان)، و (الغضارف). در سال ۱۹۹۳ دانشگاه نیلین هنگامی تأسیس شد که دولت سودان شعبه خارطوم دانشگاه قاهره را که در اصل در سال ۱۹۵۵ بنیان‌گذاری شده بود، تصاحب کرد. نیز مورد توجه ویژه است که در سال ۱۹۸۲ توسط دانشگاهیان، متخصصان و بازرگانان برای پاسخ به تقاضای روزافزون آموزش عالی و آموزش عملی تأسیس شد. پشتیبانی از این دانشگاه عمدتاً از کمک‌های خصوصی و بنیادهای خارجی و نیز از دولت تأمین می‌شد و برنامه درسی آن که به زبان انگلیسی و با گرایش به آموزش شغلی تدریس می‌شد، محبوبیت زیادی داشت. گسترش آموزش عالی در دهه ۱۹۹۰ با افزایش بودجه همراه نبود؛ از این‌رو سهم اعتبارات اختصاص‌یافته به هر نهاد از نیاز واقعی آن بسیار کمتر بود. در پیامد آن، ساختمان‌ها، آزمایشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و سایر امکانات، به‌ویژه در نهادهای کهن‌تر، به شدت رو به فرسودگی رفتند. تأثیر عربی‌سازی و اسلامی‌سازی برنامه‌های درسی دانشگاه‌ها موجب شد دانشجویان به جای توسعه مهارت‌های تحلیل و تفکر انتقادی، بیشتر دغدغه قبول شدن در امتحانات را داشته باشند. افزون بر این، پس از امضای توافق‌نامه صلح جامع در سال ۲۰۰۵، رابطه میان دولت با استادان و دانشجویان دانشگاه‌ها تا حدی بهبود یافت. فرصت‌های آموزشی از سال ۲۰۱۱، دولت آموزش ابتدایی رایگان را برای کودکان ۶ تا ۱۴ ساله — دست‌کم در نظر — تأمین می‌کرد. تعطیلی مدارس به دلیل درگیری‌های مسلحانه همچنان رخ می‌داد، اما برخی روندهای امیدوارکننده نیز وجود داشت. در سال ۱۹۹۶ تنها ۴۴ درصد از جمعیت در سن تحصیل در سودان در مدرسه حضور داشتند (۴۷ درصد پسران و ۴۰ درصد دختران). گروه بانک جهانی نرخ ثبت‌نام در مقطع ابتدایی را در سال ۲۰۰۴ برابر با ۶۰ درصد با نرخ تکمیل ۴۹ درصد برآورد کرد؛ ارقام مشابه برای سال ۲۰۰۰ به ترتیب ۵۱ و ۳۹ درصد بود. ثبت‌نام در دوره متوسطه در سال ۲۰۰۴ به ۳۳ درصد رسید در حالی که در سال ۲۰۰۰ این رقم ۲۶ درصد بود. داده‌های یک پیمایش بهداشت خانوار در سال ۲۰۰۶ در شمال و جنوب سودان نشان داد که تنها ۵۳٫۷ درصد کودکان در مدرسه ابتدایی حضور داشتند. با کمک سازمان‌های بین‌المللی، دانش‌آموزان آواره در اجتماعات موقت خود آموزش دیدند. برنامه دوم برای پرداختن به مسئله آموزش در میان گروه‌های کوچ‌نشین طراحی شد که دست‌کم ۸۰ گروه از آن‌ها در سودان وجود داشتند. در سال ۲۰۰۹ مسئولان آموزشی سودان آغاز به جایگزینی مدارس سیار با مدارس ثابت از جمله مدارس شبانه‌روزی کردند. سومین ابتکار نیز در سال ۲۰۰۹ برای افزایش ثبت‌نام دختران در مدارس ابتدایی شمال با هدف افزودن بیش از یک میلیون دانش‌آموز دختر تا سال ۲۰۱۱ راه‌اندازی شد. خلاوی در سال ۲۰۲۰ بیش از ۳۰٬۰۰۰ یا مدرسه دینی وجود داشت که معمولاً توسط یک شیخ اداره می‌شد و در آن‌ها کودکان حفظ قرآن کریم را می‌آموختند. این مدارس وعده‌های غذایی رایگان، نوشیدنی و اقامت فراهم می‌کردند و خانواده‌های کم‌درآمد اغلب فرزندانشان را به جای مدارس رسمی به آن‌ها می‌فرستادند. در خلاوی دانش‌آموزان به کلاس‌های مجزا تقسیم نمی‌شوند، بلکه از روش آموزش انفرادی پیروی می‌شود: شیخ هر دانش‌آموز را جداگانه دنبال می‌کند و بر اساس توان جذب او آموزش می‌دهد. یک شیخ با کمک دانش‌آموزان پیشرفته‌تر می‌تواند بر حدود صد دانش‌آموز در سطوح مختلف نظارت کند. حقوق آموزشی (HRMI) دریافته است که سودان تنها ۴۲٫۳ درصد از آنچه باید بر اساس سطح درآمد کشور در زمینه حق آموزش محقق سازد، تحقق می‌بخشد. | ## جمع‌بندی | HRMI حق آموزش را با نگاه به حق آموزش ابتدایی و متوسطه به طور جداگانه بررسی می‌کند.