موضوع مقاله: پیشینه داعش | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیشینه داعش | مقدمه: پیشینه داعش به سال ۱۹۹۹ میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که جهادگرای سلفی اردنی ابومصعب الزرقاوی سازمانی به نام «جماعت التوحید و الجهاد» را بنیان نهاد. | ## بخش 1: پیشینه داعش | این سازمان پس از فراز و نشیب‌های فراوان و تغییر نام‌های پی‌درپی سرانجام به گروهی تبدیل شد که در سال ۲۰۱۴ خود را خلافت جهانی اعلام کرد و نام داعش (دولت اسلامی) را بر خود نهاد. ریشه‌های اصلی داعش را می‌توان در سه سازمان پیشین جستجو کرد: جماعت التوحید و الجهاد، «جیش الطائفه المنصوره» به رهبری ابوعمر بغدادی و «جیش اهل السنّه و الجماعه» به رهبری ابوبکر بغدادی و همکارانش که هر دو در سال ۲۰۰۴ در جریان شورش عراق پدید آمدند. شکل‌گیری نوین داعش پس از آن آغاز شد که نیروهای اشغالگر آمریکایی شاخه عراقی حزب بعث را غیرقانونی اعلام کردند و سربازان و کارمندان سنّی را از کار بیکار ساختند. این گروه در سال ۲۰۰۴ با بیعت زرقاوی با اسامه بن لادن به القاعده در عراق تغییر نام داد، در سال ۲۰۰۶ به «دولت اسلامی عراق» فراروئید و سرانجام در سال ۲۰۱۳ با ادعای ادغام جبهه النصره نام «دولت اسلامی عراق و شام» را برگزید. در اوج قدرت خود در سال ۲۰۱۴ این گروه سرزمین پهناوری با جمعیت میلیون‌ها نفر را در دست داشت، اما با تشکیل ائتلاف بین‌المللی و عملیات نظامی گسترده به‌تدریج تمام قلمروهای خود را از دست داد و به شیوه شورشیگری بازگشت. زرقاوی باور داشت که جهاد شامل بهره‌گیری از بمب‌گذاری‌های انتحاری و ترورها علیه کسانی است که آنان را «دشمنان خدا» می‌نامید. او پیروانش را به انجام عملیات انتحاری برای آغاز جنگی آشکار علیه شیعیان و نیروهای غربی ترغیب می‌کرد. در فوریه ۲۰۰۴، مقامات ائتلاف سندی را منتشر کردند که ادعا می‌شد از یک «عامل عراقی» به دست آمده و در آن نقشه‌هایی برای برانگیختن «جنگ فرقه‌ای» در عراق با کمک رهبری مرکزی القاعده ترسیم شده بود. مقامات آمریکایی زرقاوی را نویسنده نامه دانستند؛ هرچند انتساب نامه به او هیچ‌گاه تأیید نشد. گمان می‌رفت زرقاوی در آن دوره در عراق فعال بوده باشد، اما تا اکتبر ۲۰۰۴ هنوز با اسامه بن لادن بیعت نکرده بود. پس از اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳، گروه زرقاوی حملات و عملیات انتحاری متعددی را علیه نیروهای چندملیتی اشغالگر، مساجد و حسینیه‌های شیعیان و نهادهای دولتی عراق انجام داد. سرهنگ درک هاروی به خبرگزاری رویترز گفت که «ارتش آمریکا تیم‌های ترور سازمان بدر را که فهرست هدف‌هایی از افسران و خلبانان سنّی داشتند در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ بازداشت کرد اما آنها را نگه نداشت.» هاروی افزود که فرماندهانش به او گفته بودند «این امور باید خودشان سیر طبیعی خود را طی کنند» که به‌معنای انتظار حملات انتقام‌جویانه بود. جری بِرک، مشاور وزارت کشور عراق نیز اظهار داشت که در سال ۲۰۰۵ طرحی از سوی او و چند همکارش برای ردیابی و متوقف‌ساختن جوخه‌های مرگ سازمان بدر در نیروهای پلیس ویژه ارائه شد اما هنگامی که به یک ژنرال آمریکایی رسید رد شد. القاعده در بین‌النهرین (۲۰۰۴–۲۰۰۶) در اکتبر ۲۰۰۴، زرقاوی با اسامه بن لادن و القاعده بیعت کرد و نام گروه خود را به «تنظیم قاعده الجهاد فی بلاد الرافدین» (به عربی: ) تغییر داد که به‌طور غیررسمی به القاعده در عراق شناخته می‌شد. هرچند گروه هیچ‌گاه خود را «القاعده در عراق» ننامید، این عنوان غیررسمی سال‌ها بر آن رایج ماند. حملات گروه علیه غیرنظامیان، نیروهای دولتی عراق، دیپلمات‌ها و سربازان خارجی و کاروان‌های آمریکایی با شدت پیشین ادامه یافت. در نامه‌ای به زرقاوی در ژوئیه ۲۰۰۵، ایمن الظواهری — معاون وقت القاعده — نقشه‌ای چهار مرحله‌ای را برای گسترش جنگ عراق ترسیم کرد: بیرون‌راندن نیروهای آمریکایی از عراق، برپایی یک خلافت اسلامی، گسترش درگیری به کشورهای همسایه سکولار و رویارویی با اسرائیل. تشکیل مجلس شورای مجاهدین در ژانویه ۲۰۰۶، القاعده در عراق همراه با چندین گروه شورشی کوچک‌تر سنّی عراقی از جمله «جیش الطائفه المنصوره» و «جیش اهل السنّه و الجماعه» زیر چتر سازمانی واحدی به نام «مجلس شورای مجاهدین» گرد آمدند. | ## بخش 2: پیشینه داعش | به گفته پژوهشگر تروریسم برایان فیشمن، این ادغام تلاشی بود برای بخشیدن رنگ و بوی عراقی‌تر به گروه و شاید دورکردن القاعده از برخی اشتباهات تاکتیکی زرقاوی مانند بمب‌گذاری‌های ۲۰۰۵ در سه هتل عمّان. در ۷ ژوئن ۲۰۰۶ حمله هوایی آمریکا زرقاوی را کشت و رهبری گروه به جهادگرای مصری ابوحمزه المهاجر (ابوایوب المصری) رسید. دولت اسلامی عراق این شهر را پایتخت خود اعلام کرده بود در ۱۲ اکتبر ۲۰۰۶ مجلس شورای مجاهدین با سه گروه کوچک‌تر و شش قبیله سنّی متحد شده و «ائتلاف المطیبین» را تشکیل دادند که سوگند خوردند «سنّیان را از ستم رافضیان [شیعیان] و صلیبیان اشغالگر رها سازند و کلمه خدا را برتر گردانند». یک روز پس از آن، مجلس شورای مجاهدین تأسیس دولت اسلامی عراق را اعلام کرد که شش استان عمدتاً عرب سنّی‌نشین عراق را دربرمی‌گرفت. ابوعمر بغدادی امیر این دولت شد و ابوحمزه المهاجر به‌عنوان وزیر جنگ در کابینه ده‌نفره آن گماشته شد. بر پایه پژوهشی که جامعه اطلاعاتی ایالات متحده آمریکا در آغاز سال ۲۰۰۷ تهیه کرد، دولت اسلامی عراق برنامه‌ای برای تصرف قدرت در مناطق مرکزی و غربی عراق و برپایی یک خلافت سنّی داشت. این گروه در اوج نیرومندی خود حضور چشمگیری در استان‌های انبار، دیاله و بغداد داشت و شهر بعقوبه را پایتخت خود خواند. افزایش نیرو و واکنش قبایل سنّی افزایش نیروهای جنگ عراق در سال ۲۰۰۷ نیروی انسانی بیشتری در اختیار ارتش آمریکا قرار داد و ده‌ها تن از اعضای ارشد دولت اسلامی عراق دستگیر یا کشته شدند. میان ژوئیه و اکتبر ۲۰۰۷ گزارش شد که گروه پایگاه‌های نظامی امن خود را در استان انبار و منطقه بغداد از دست داده‌است. در سال ۲۰۰۸ مجموعه‌ای از عملیات آمریکایی و عراقی شورشیان هم‌پیمان دولت اسلامی را از پناهگاه‌های پیشینشان در دیاله و انبار به سوی شهر موصل در شمال عراق عقب راند. تلاش‌های خشونت‌بار گروه برای حکمرانی بر سرزمین‌ها واکنش شدید عرب‌های سنّی عراقی و دیگر گروه‌های شورشی را برانگیخت. ژنرال ری اودیرنو، فرمانده نیروهای آمریکایی در عراق، در اواخر سال ۲۰۰۹ اظهار داشت که دولت اسلامی عراق «در دو سال گذشته دگرگونی چشمگیری یافته‌است. آنچه زمانی در سیطره افراد خارجی بود اکنون بیش از پیش در دست شهروندان عراقی قرار گرفته‌است». در نشست خبری ژوئن ۲۰۱۰ ژنرال اودیرنو اعلام کرد که ۸۰٪ از ۴۲ رهبر ارشد گروه — از جمله عضوگیرها و تأمین‌کنندگان مالی — کشته یا دستگیرشده‌اند و تنها هشت تن آزاد مانده‌اند و ارتباطشان با رهبری القاعده در پاکستان قطع شده‌است. بغدادی رده‌های رهبری گروه را با گمارش افسران پیشین ارتش و سازمان اطلاعات عراق که در دوران صدام حسین خدمت کرده بودند بازسازی کرد. ابوبکر بغدادی نخست جایگاه خود را در رأس سازمان تثبیت کرد و سپس به احیای ساختار فروپاشیده گروه پرداخت. راهبرد تازه شامل متحدساختن جهادگرایان زیر یک برنامه واحد، بهبود وضع زندگی ساکنان مناطق تحت کنترل و تدوین یک راهبرد رسانه‌ای بود. گسترش به سوریه و تشکیل داعش (۲۰۱۳–۲۰۱۴) در سال ۲۰۱۳ ابوبکر بغدادی قصد خود را برای ادغام اجباری جبهه النصره — که ادعا می‌کرد آن را تأسیس و پشتیبانی کرده — با دولت اسلامی عراق اعلام کرد و نام «دولت اسلامی عراق و شام» (داعش) را برگزید. | ## بخش 3: پیشینه داعش | ایمن الظواهری، امیر القاعده، پیشنهاد ادغام را محکوم کرد و خواستار انحلال سازمان تازه شد و آشکارا اعلام داشت که جبهه النصره شاخه القاعده در سوریه است. بغدادی میانجیگری ظواهری را نپذیرفت و درگیری مسلحانه میان داعش و القاعده و متحدانش درگرفت. در نیمه نخست سال ۲۰۱۴ داعش مناطق شرقی سوریه را در کنترل خود درآورد و از میدان‌های نفتی تصرف‌شده، مالیات‌ها و غنائم جنگی گنجینه مالی عظیمی فراهم ساخت. بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، داعش را بی‌مزاحمت گذاشته بود زیرا این گروه مخالفان خودِ اسد را تهدید می‌کرد. جامعه بین‌المللی نیز در سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۴ در برابر رشد داعش اقدامی نکرد که به گسترش و تقویت آن انجامید. در پایان همان ماه، گروه خلافت اسلامی جهانی را اعلام کرد و نام خود را به «دولت اسلامی» تغییر داد؛ رهبرش ابوبکر بغدادی عنوان «خلیفه ابراهیم» را برگزید. داعش در تابستان ۲۰۱۴ منطقه‌ای در حدود ۴۰ هزار کیلومتر مربع — هم‌اندازه بلژیک — را با جمعیتی نزدیک به ۸ میلیون نفر در عراق و سوریه در اختیار داشت. نبردهای کلیدی از سپتامبر ۲۰۱۴ نبرد کوبانی در شمال سوریه آغاز شد که در آن داعش کوشید این شهر کُردنشین را تصرف کند. پس از چهار ماه نبرد، نیروهای کُرد با پشتیبانی هوایی ائتلاف بین‌المللی داعش را وادار به عقب‌نشینی کردند. دیده‌بان حقوق بشر سوریه برآورد کرد که نزدیک به دو هزار رزمنده داعش در کوبانی کشته شدند. در مه ۲۰۱۵ داعش شهر رمادی، مرکز استان انبار عراق را تصرف کرد و در ۲۲ مه همان سال شهر باستانی پالمیرا در سوریه را به چنگ آورد. عقب‌نشینی و فروپاشی قلمرو (۲۰۱۵–۲۰۱۹) از آغاز سال ۲۰۱۵ ائتلاف بین‌المللی به رهبری ایالات متحده توانست گسترش داعش را متوقف سازد. بر پایه داده‌های آمریکایی، میان اوت ۲۰۱۴ تا ژانویه ۲۰۱۵ نزدیک به ۶ هزار جهادگرای داعش کشته شده و تا نیمی از فرماندهان ارشد گروه از میان رفته بودند. در نوامبر ۲۰۱۵ نیروهای کُرد با پشتیبانی هوایی آمریکا شهر سنجار را بازپس گرفتند و راه تدارکاتی داعش میان موصل و رقه را بریدند. تا پایان سال ۲۰۱۵ رمادی نیز بازپس گرفته شد و ارتش سوریه با پشتیبانی هوایی روسیه در ۲۵ مارس ۲۰۱۶ پالمیرا را آزاد کرد. داعش در واکنش به شکست‌های میدانی، عملیات تروریستی را به بیرون از عراق و سوریه گسترش داد و حملاتی را در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ در پاریس، آنکارا و بروکسل ترتیب داد. تا میانه مه ۲۰۱۶ داعش نزدیک به نیمی از قلمرو پیشین خود را در عراق از دست داده بود و با مشکلات فزاینده مالی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۹ ابوبکر بغدادی در جریان یورش نیروهای آمریکایی در شمال‌غربی سوریه برای فرار از دستگیری خودکشی کرد. | ## جمع‌بندی | در آن زمان گروه قلمرو خود را از دست داده بود و به شیوه شورشیگری بازگشته بود، هرچند نام خود را دیگر تغییر نداد.