موضوع مقاله: قیام مختار ثقفی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قیام مختار ثقفی | مقدمه: مختار ثقفی با هدف خون‌خواهی حسین بن علی و یارانش، با کسب حمایت از محمد بن حنفیه و تأیید ضمنی علی بن حسین (سجاد)، قیامی در کوفه آغاز کرد. | ## بخش 1: قیام مختار ثقفی | پس از پیوستن ابراهیم بن مالک اشتر و شکست والی زبیری کوفه، مختار شعار «یا لثارات الحسین» را سر داد. در نبرد خازر، سپاه مختار به فرماندهی ابراهیم، عبیدالله بن زیاد و دیگر قاتلان را شکست داد. ریشه قیام پیش از اعلام قیام خود، مختار ثقفی برای کسب مشروعیت و حمایت، به سراغ محمد بن حنفیه، فرزند علی بن ابی‌طالب و یکی از شخصیت‌های برجسته اهل‌بیت رفت. مختار نزد محمد بن حنفیه رفت و او را از قصد خود برای خون‌خواهی حسین بن علی و خاندانش آگاه ساخت. تاریخ‌نگاران گزارش کرده‌اند که وقتی مختار به کوفه بازگشت، به مردم گفت: «محمد بن حنفیه مرا به‌عنوان نماینده و وزیر خود نزد شما فرستاده، و مرا مأمور کرده تا با کافران بجنگم و خون اهل‌بیت را مطالبه کنم.» پس مردم با او بیعت کردند. مختار اعلام کرد که قیامش را با مجوز محمد بن حنفیه آغاز کرده است؛ همین موضوع باعث شد تا حمایت گسترده‌ای از سوی شیعیان و هواداران در کوفه به دست آورد. با وجود اعلام صریح مختار مبنی بر اینکه از سوی محمد بن حنفیه مأمور شده است، برخی از هوادارانش نسبت به این ادعا تردید داشتند؛ چنان‌که عبدالرحمن بن شریح در برابر شیعیان گفت: «مختار می‌خواهد ما را به کاری وادارد، در حالی‌که نمی‌دانیم آیا واقعاً محمد بن علی او را به این مأموریت فرستاده یا نه.» پس تصمیم گرفتند نزد او رفته و حقیقت را جویا شوند. در برخی روایات آمده که وقتی مردم از محمد بن حنفیه دربارهٔ ادعای مختار پرسیدند، او به آنان گفت: «بیایید نزد امام من و امام خودتان، علی بن حسین برویم.» پس هنگامی که نزد امام سجاد رفتند و هدفشان را بازگو کردند، ایشان فرمودند: «ای عمو، اگر برده‌ای حبشی برای یاری اهل‌بیت قیام کند، بر مردم واجب است که او را یاری دهند. من این امر را به تو واگذار کرده‌ام، پس هرگونه که صلاح می‌دانی، عمل کن.» پس از شنیدن سخنان امام سجاد، مردم گفتند: «امام سجاد و محمد بن حنفیه به ما اجازه دادند.» برخی از علمای شیعه، همچون علامه خوئی، بر این باورند که قیام مختار ثقفی با اجازه امام سجاد صورت گرفته است. توافق با ابراهیم مالک اشتر مختار ثقفی نزد ابراهیم بن مالک اشتر رفت تا او را به قیام برای خون‌خواهی حسین بن علی، خاندان و یارانش که در کربلا به‌دست قاتلانشان کشته رسیده بودند، دعوت کند. او نامه‌ای از محمد بن حنفیه به ابراهیم رساند که در آن، بر حمایت از قیام مختار تأکید شده بود. با این حال، ابراهیم بن مالک در ابتدا نسبت به صحت این نامه تردید داشت، چرا که سبک نگارش آن با نامه‌های قبلی که از محمد بن حنفیه دریافت کرده بود تفاوت داشت. | ## بخش 2: قیام مختار ثقفی | اما شاهدانی چون یزید بن أنس اسدی، احمر بن شُمَیط بجلی، و عبدالله بن کامل شاکری، اصالت این نامه را تأیید کردند. آغاز قیام مختار ثقفی با آغاز قیام در نیمه ماه ربیع‌الاول سال ۶۶ هجری قمری موافقت کرد. با این حال، برای تکمیل برخی از مقدمات، تصمیم گرفته شد که قیام در روز پنج‌شنبه پس از نیمه ربیع‌الاول آغاز شود. تجمعات مکرر یاران مختار در محل اقامت او، شک استاندار زبیری کوفه، عبدالله بن مطیع، را برانگیخت. عبدالله بن مطیع به رئیس پلیس خود، ایاس بن مضارب، دستور داد تا با اعزام جاسوسان، مختار و یارانش را زیر نظر بگیرند. در روز چهارشنبه، یعنی یک روز پیش از موعد تعیین‌شده برای قیام، ایاس بن مضارب و نیروهایش در مسیر خانه مختار، ابراهیم بن مالک اشتر و همراهانش را رهگیری کردند. در جریان درگیری، ابراهیم ایاس را کشت و این واقعه به‌عنوان نقطه آغاز قیام شناخته شد. در پی این حادثه، نبردی در کوفه میان نیروهای ابراهیم بن اشتر و مختار ثقفی از یک سو، و عبدالله بن مطیع و رشید بن ایاس از سوی دیگر درگرفت. اعلام قیام زمانی که ابراهیم بن مالک اشتر مختار را از کشته شدن ایاس بن مضارب آگاه ساخت، مختار اعلام کرد: «بشارت باد بر تو به پیروزی! این نخستین فتح ماست.» سپس خود را مسلح کرد و فرمان داد که شعار «یَا مَنصُورُ أَمِت!» (ای منصور \[پیروز]، بکش!) اعلام شود. این شعار، همان شعاری بود که پیامبر اسلام در غزوه بدر و همچنین در جنگ مُریسیع سر داده بودند. در برخی روایات دیگر آمده است که مختار به یارانش دستور داد تا شعار «یَا لِثَارَاتِ الْحُسَیْن!» (ای خون‌خواهان حسین!) را به‌عنوان ندای قیام و فریاد حرکت سر دهند. | ## بخش 3: قیام مختار ثقفی | این شعار به‌عنوان نماد انتقام از قاتلان حسین و انگیزه‌ای برای بسیج مردمی در قیام مختار به کار گرفته شد. در پاسخ به دعای علی بن حسین روایت شده است که «المنهال بن عمرو» در موسم حج به دیدار سجاد رفت و دربارهٔ وضعیت «حرملة بن کاهل اسدی» پرسید. در این هنگام، سجاد دستان خود را بلند کرد و چنین دعا کرد: «اللهم أذِقه حرَّ الحدید! او را به سوز آتش بچشان!) خداوند این دعای علی بن حسین را به‌دست مختار بن ابی‌عبیدة ثقفی محقق ساخت. جنگ با مروانیان (بنی امیه) پس از موفقیت قیام مختار ثقفی در کوفه و مجازات بیشتر کسانی که در قتل حسین بن علی و واقعه کربلا شرکت داشتند، او تصمیم گرفت انتقام خود را از کسانی بگیرد که دستور قتل حسین را صادر کرده بودند. مختار سپاهی به‌شمار ۹۰۰۰ نفر به فرماندهی ابراهیم بن مالک اشتر بسیج کرد و آنان را به سمت شام اعزام نمود تا قاتلان حسین بن علی را که در حکومت مروانی نقش داشتند، مجازات کنند. نبرد خازر و قتل ابن زیاد در روز ششم یا هشتم ذی‌الحجه سال ۶۶ هجری قمری (برابر با ۶۸۶ میلادی)، مختار ثقفی سپاهی به فرماندهی ابراهیم بن مالک اشتر به سمت شام اعزام کرد. در مقابل، عبیدالله بن زیاد با لشکری عظیم به قصد مقابله با سپاه مختار به حرکت درآمد. این نبرد در دهم محرم سال ۶۷ هجری قمری (۶ اکتبر ۶۸۶ میلادی)، در کنار رود خازر، نزدیک رود زاب، در حدود پنج فرسخ (۳۰ کیلومتر) از موصل آغاز شد. در این نبرد، سپاه ابراهیم بن مالک اشتر پیروز شد و عبیدالله بن زیاد، فرمانده لشکر یزید و عامل اصلی قتل حسین بن علی، به همراه شماری از قاتلان کربلا از جمله حصین بن نُمَیر و شرحبیل بن ذی‌الکَلاع کشته شدند. | ## جمع‌بندی | سپس سرهای آنان را برای مختار به کوفه فرستاد و مختار نیز آن‌ها را به مکه فرستاد تا در آنجا به نمایش گذاشته شوند، تا همه بدانند که خون‌خواهان حسین بن علی به انتقام خود رسیده‌اند.