موضوع مقاله: معماری بنگال | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # معماری بنگال | مقدمه: معماری بنگالی شامل معماری شهری باستان، معماری مذهبی، معماری بومی روستایی، خانه‌های شهری استعماری و خانه‌های ییلاقی و سبک‌های شهری مدرن است. | ## بخش 1: معماری بنگال | برج‌های گوشه‌ای ساختمان‌های مذهبی بنگالی در جنوب شرقی آسیای قرون وسطی شبیه‌سازی شدند. سقف‌های خمیده بنگالی که برای باران‌های بسیار سنگین مناسب هستند، در یک سبک محلی متمایز از معماری اسلامی در هند پذیرفته شدند و به صورت تزئینی در جاهای دیگر شمال هند در معماری گورکانی استفاده شدند. بنگال از نظر سنگ مناسب برای ساختمان‌سازی غنی نیست و معماری سنتی بنگالی عمدتاً از آجر و چوب استفاده می‌کند که اغلب منعکس‌کننده سبک‌های چوبی، بامبو و کاهگلی معماری بومی محلی برای خانه‌ها است. لوح‌های تزئینی حکاکی‌شده یا قالب‌گیری‌شده از جنس تراکوتا (همان مواد آجر) یک ویژگی خاص است. آجر بسیار بادوام است و ساختمان‌های باستانی متروکه اغلب به عنوان منبع مناسبی از مصالح توسط مردم محلی استفاده می‌شدند و اغلب در طول قرن‌ها تا پایه‌هایشان برهنه می‌شدند. این بخشی از موج دوم تمدن شهری در شبه‌قاره هند بود که پس از افول تمدن دره سند رخ داد. سایت‌های باستان‌شناسی مهانستانگر، پاهارپور، ویرانه‌های واری-باتشوار، چاندراکیتوگر و میناماتی شواهدی از یک تمدن شهری بسیار سازمان‌یافته در منطقه ارائه می‌دهند. آجرها با خاک رس دلتای گنگ تولید می‌شدند.Hasan, 34-35 معماری باستانی بنگال در دوران امپراتوری پالا (۷۵۰–۱۱۲۰) به اوج خود رسید؛ این امپراتوری مبتنی بر بنگال و آخرین قدرت امپراتوری بودایی در شبه‌قاره هند بود. مشهورترین بنای ساخته شده توسط امپراتوران پالا، نیایشگاه بودایی سمپور است که اکنون یک میراث جهانی می‌باشد. مورخان بر این باورند که سوماپورا الگویی برای معماران انگکور وات در کامبوج بوده است. بیشتر معابد هندو در دوران امپراتوری گوپتا، ششانکه، امپراتوری پالا و دودمان سنا ساخته شدند که از قرن پنجم تا زمان فتح حکومت می‌کردند. دودمان سنا معبد داکشواری نسبتاً متوسط را در داکا ساخت، اگرچه این بنا به شدت بازسازی شده است و اکنون معبد ملی بنگلادش است. این نوع بین قرن‌های ۶ تا ۱۰ پدید آمد و بیشتر نمونه‌ها اکنون ویرانه هستند؛ این سبک در قرن ۱۶ تا ۱۹ احیا شد. نمایندگان متأخر این سبک معمولاً کوچکتر بودند و شامل ویژگی‌هایی متأثر از معماری اسلامی می‌شدند. «بدیهه‌سازی گسترده در چارچوب اصطلاحات معماری محلی» که معابد به نمایش می‌گذارند، اغلب به کمبود محلیِ موبدان برهمن خبره نسبت داده می‌شود که نمی‌توانستند راهنمایی‌های نسبتاً سفت و سختی را که در جاهای دیگر بر فرم‌های صحیح معماری معابد حاکم بود، ارائه دهند. به همین ترتیب، نقش‌برجسته‌های سفالی (تراکوتا) اغلب موضوعات غیرمذهبی (سکولار) را به شیوه‌ای بسیار سرزنده به تصویر می‌کشند. سبک‌های سقف شامل «جور-بنگلا»، «دو-چالا»، «چار-چالا»، «آت-چالا» و «اک-راتنا» می‌شود. | ## بخش 2: معماری بنگال | نوع «دو-چالا» تنها دارای دو نوک سقف آویزان در هر طرف بامی است که در وسط توسط یک خط‌الرأس تقسیم شده است؛ در نوع نادر «چار-چالا»، دو نیمهٔ سقف در یک واحد ترکیب شده و شکلی گنبد-مانند دارند؛ نوع دو طبقهٔ «آت-چالا» دارای هشت گوشه سقف است. بسیاری از این معابد در دیوارهای بیرونی با نقش‌برجسته‌های تراکوتا (آجر حکاکی‌شده) پوشیده شده‌اند. بیشنوپور در بنگال غربی دارای مجموعه‌ای قابل توجه از معابد قرن ۱۶ و ۱۷ با تنوعی از سبک‌های سقف است که توسط دودمان مالا ساخته شده‌اند. در معابد بزرگتر و متأخرتر، برج‌های کوچکی از مرکز یا گوشه‌های سقف خمیده بالا می‌روند. سازه‌های معبد شامل سقف‌های شیروانی هستند که در زبان محاوره «چالا» نامیده می‌شوند. برای مثال، یک سقف شیروانی با ساختار هرمی هشت‌ضلعی، «آت چالا» یا به معنای واقعی کلمه هشت وجهِ سقف نامیده می‌شود. این بناها از لاتریت و آجر ساخته شده‌اند که آن‌ها را در معرض شرایط آب و هوایی شدید جنوب بنگال قرار می‌دهد. معبد کالی داکشین‌سوار یک معبد نُه گلدسته است در حالی که معابد کوچک اضافی شیوا در امتداد ساحل رودخانه نمونه‌هایی از سبک سقف جنوب بنگال هستند، هرچند در ابعاد بسیار کوچکتر. معماری مسجد دوره مستقل شاهی بنگاله (قرن‌های ۱۴، ۱۵ و ۱۶) مهم‌ترین عنصر معماری اسلامی بنگال را نشان می‌دهد. این سبک متمایز منطقه‌ای الهام خود را از معماری بومی و سنتی بنگال، از جمله سقف‌های خمیده چالا، برج‌های گوشه‌ای و حکاکی‌های پیچیده گلدار گرفته است. مساجد دوره سلطنت دارای چندین گنبد یا یک گنبد واحد، محراب‌ها و منبرهای غنی از طراحی و فقدان مناره بودند. صوبه بنگال شاهد گسترش معماری گورکانی در منطقه بود، که شامل استحکامات، حویلی‌ها، باغ‌های گورکانی، کاروانسراها، حمام‌ها و فوارهها می‌شد. اما سنگ برای ستون‌ها و جزئیات برجسته استفاده می‌شد که اغلب از معابد هندو یا بودایی بازاستفاده می‌شد.Hasan, 34-35 آرامگاه اکلاخی مربوط به اوایل قرن پانزدهم در پاندوا یا آدینا، اغلب به عنوان قدیمی‌ترین ساختمان اسلامی تک‌گنبدی مربعی باقی‌مانده در بنگال در نظر گرفته می‌شود که فرم استاندارد مساجد و آرامگاه‌های کوچکتر است. اما مسجد کوچکی در ملا سیملا، ناحیه هوگلی وجود دارد که احتمالاً مربوط به ۱۳۷۵ میلادی و قدیمی‌تر از این آرامگاه است.Hasan, 36-39 آرامگاه اکلاخی بزرگ است و دارای چندین ویژگی است که قرار بود در سبک بنگال رایج شود، از جمله قرنیز کمی خمیده، پشت‌بندهای گرد تزئینی بزرگ و تزئینات در آجر تراکوتای حکاکی‌شده.Hasan, 36-37; Harle, 428 این ویژگی‌ها همچنین در مسجد چوتو شونا (حدود ۱۵۰۰) دیده می‌شوند که از سنگ است (که برای بنگال غیرمعمول است)، اما سبک را به اشتراک می‌گذارد و گنبدها را با یک سقف خمیده «شالی‌کاری» مبتنی بر سقف خانه‌های روستایی ساخته شده از کاه گیاهی مخلوط می‌کند. این‌ها ویژگی‌های متمایز دیگری را نشان می‌دهند، مانند تعدد درها و محراب‌ها؛ مسجد شصت گنبد دارای ۲۶ در (۱۱ در جلو، ۷ در هر طرف و یکی در عقب) است. مساجد دیگر شامل مسجد بارو شونا (مسجد طلایی بزرگ)؛ مسجد پاتریل، مسجد باقا، مسجد دارالباری و مسجد کوسومبا هستند. هر دو پایتخت سلطنت بنگال، ابتدا پاندوا یا آدینا، سپس از ۱۴۵۰ گاور یا گائودا، بلافاصله پس از فتح سلطنت توسط گورکانیان در ۱۵۷۶ شروع به متروکه شدن کردند و بسیاری از ساختمان‌های باشکوه، عمدتاً مذهبی را بر جای گذاشتند. | ## بخش 3: معماری بنگال | در حالی که مناره‌ها به‌طور آشکاری در اکثر مساجد غایب هستند، فیروز منار در گاور برای بزرگداشت پیروزی‌های نظامی بنگالی ساخته شد. مسجد آدینای ویران‌شده (۷۵–۱۳۷۴) بسیار بزرگ است که این امر در بنگال غیرمعمول می‌باشد؛ این مسجد دارای یک تالار مرکزی با طاق آهنگ است که توسط فضاهای ستون‌دار احاطه شده است. گفته می‌شود که این مسجد بزرگ‌ترین مسجد در شبه‌قاره بوده و از طاق کسری در تیسفونِ عراق و همچنین مسجد اموی دمشق الگوبرداری شده است. بارندگی‌های شدید در بنگال نیاز به فضاهای سقف‌دار بزرگ را ایجاب می‌کرد و مسجد نُه گنبدی، که امکان پوشش مساحت زیادی را فراهم می‌کرد، در آنجا محبوب‌تر از هر جای دیگری بود.Hasan, 35-36, 39 پس از اینکه تثبیت اسلامی در بنگال کامل شد، برخی از ویژگی‌های محلی، به ویژه در ساختمان‌های کوچکتر ادامه یافت، اما گورکانیان در سفارش‌های سلطنتی از سبک معمول خود استفاده می‌کردند. سبک معماری گورکانی نو به شدت در منطقه رواج داشت، اما نسخه‌هایی از معماری نئوکلاسیک اروپایی نیز به ویژه در شهرهای تجاری یا نزدیک آن‌ها یافت می‌شد. در حالی که بیشتر املاک روستایی دارای یک خانه ییلاقی شیک بودند، شهرهای کلکته، داکا، پانام و چیتاگرام دارای معماری شهری گسترده‌ای از قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ بودند که با لندن، سیدنی یا دیگر شهرهای امپراتوری بریتانیا قابل مقایسه بود. کاخ یادبود ویکتوریا در کلکته که توسط وینسنت اش طراحی شده است نیز دارای ویژگی‌های گورکانی نو (هندو-ساراسنی) است که احتمالاً از تاج‌محل الهام گرفته شده است. مصالح ساختمانی اصلی که در دوران مدرن استفاده می‌شود، ورق‌های فولادی موج‌دار است. خار در سقف خانه بنگالو استفاده می‌شد و خانه را در روزهای گرم تابستان خنک نگه می‌داشت. آرت دکو در خانه‌های ییلاقی کلکته نیز دیده می‌شود که در حال تخریب و جایگزینی با ساختمان‌های بلندمرتبه هستند. سبک‌های مدرنیستی و معاصر پاکستان شرقی مرکز جنبش مدرنیستی بنگالی بود که توسط مظهر الاسلام آغاز شد. بسیاری از معماران مشهور جهانی در دهه ۱۹۶۰ در منطقه کار کردند، از جمله لوئی کان، ریچارد نویترا، استنلی تایگرمن، پل رودولف، رابرت بوگی و کنستانتینوس دوکسیادیس. لوئی کان جاتیو سنگشاد بهابان را طراحی کرد که نماد برجسته معماری مدرن بنگلادش است. چشم‌انداز شهری شهرهای مدرن بنگالی تحت سلطه آسمان‌خراش‌های متوسط است و اغلب جنگل‌های بتنی نامیده می‌شوند. خدمات معماری بخش قابل توجهی از اقتصادهای شهری در منطقه را تشکیل می‌دهد و معماران تحسین‌شده‌ای مانند رفیق اعظم در آن فعالیت دارند. | ## جمع‌بندی | در سال ۲۰۱۵، مارینا تبسم و کاشف محبوب چودری برای طراحی‌های مسجد و مرکز اجتماعی خود که از میراث باستانی منطقه الهام گرفته بودند، برندگان جایزه معماری آقاخان اعلام شدند.