موضوع مقاله: دین بانتو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دین بانتو | مقدمه: دین بانتو نام یک دین واحد و سازمان‌یافته، مثل مسیحیت یا اسلام، نیست؛ بلکه عنوانی کلی برای مجموعه‌ای از باورها و آیین‌های سنتی مردمان بانتوزبان در مرکز، شرق و جنوب آفریقاست. | ## بخش 1: دین بانتو | با وجود این‌که این مردمان از صدها گروه قومی جداگانه تشکیل شده‌اند، در بسیاری از سنت‌هایشان شباهت‌هایی دیده می‌شود: باور به خدای برتر یا نیروی آفریننده، احترام و نیایش نیاکان، وجود ارواح، جهان پس از مرگ، درمان سنتی، پیشگویی، و انتقال باورها از راه روایت‌های شفاهی، آوازها و جشن‌ها. در بسیاری از این فرهنگ‌ها نیاکان مرده همچنان بخشی از جهان زنده‌ها به‌شمار می‌آیند و می‌توانند به بازماندگان برکت، راهنمایی، بیماری یا بداقبالی برسانند؛ بنابراین رابطه با نیاکان، بخش مرکزی این جهان‌بینی است، نه فقط یک رسم حاشیه‌ای. برای نمونه، در میان برخی گروه‌های کامرون از ارواح آب سخن گفته می‌شود که با رودخانه و دریا پیوند دارند، در کیهان‌شناسی کنگو حرکت خورشید نمادی از چرخهٔ زایش، بلوغ، مرگ و باززایی است، و در بسیاری از روایت‌ها داستان‌هایی دربارهٔ منشأ مرگ، جهان مردگان، ارواح، موجودات ترسناک و جانوران سخنگو دیده می‌شود. این سنت‌ها بعدها زیر تأثیر مسیحیت و اسلام تغییر کرده‌اند و بخشی از آن‌ها از راه تجارت بردهٔ اقیانوس اطلس به قاره آمریکا هم راه یافته و در برخی دین‌ها و آیین‌های آفریقایی‌تبار در آن‌جا اثر گذاشته است. بنابر این به‌طور کلی، دین بانتو مجموعه‌ای از باورها و آیین‌های معنوی گوناگون است که به بانتوهای مرکز آفریقا، شرق آفریقا و جنوب آفریقا مربوط می‌شود. هرچند مردمان بانتو شامل صدها قومیت متفاوت هستند، اما درست مانند زبان‌های بانتو، درجه بالایی از همگنی در فرهنگ‌ها و آداب و رسوم بانتو دیده می‌شود.بنگرید به Werner، فصل ۱. بسیاری از فرهنگ‌های بانتو به‌طور سنتی به یک خدای برتر اعتقاد داشتند که نامش گونه‌ای از واژهٔ نیامبه/نزامبه است و همچنین به نیاپرستی می‌پرداختند. عبارت «سنت بانتو» معمولاً به موضوعات مشترک و تکرار شونده‌ای اشاره دارد که در همه یا بیشتر فرهنگ‌های بانتو در قاره آفریقا یافت می‌شود.بنگرید به Lynch، صفحهٔ xi. باورها و آیین‌های سنتی مردم آفریقا بسیار گوناگون است و مجموعه‌ای از ادیان قومی مختلف را در بر می‌گیرد. این باورها شامل اعتقاد به خدایان رده‌بالا و میانی، و گاه یک آفریدگار یا نیروی برتر است. همچنین باور به ارواح، نیاپرستی، بهره‌گیری از جادو و پزشکی سنتی آفریقایی در میان آن‌ها رواج دارد. بیشتر این آیین‌ها را می‌توان نوعی جاندارانگاری (پندار حضور جان در اشیاء) دانست که رگه‌هایی از چندخداپرستی و همه‌خدایی (یکی دانستن خدا با جهان هستی) در خود دارند."The Story of Africa", سرویس جهانی بی‌بی‌سی. جاندارانگاری جان‌مایهٔ سنت‌های دینی مردمان بانتو و دیگر آیین‌های کهن آفریقا است؛ این نگاه شامل بزرگداشت ایزد نگهبان، طبیعت‌پرستی، احترام به درگذشتگان و باور به زندگی پس از مرگ می‌شود. گرچه برخی از این آیین‌ها دیدگاهی مبتنی بر همه‌خدایی دارند، اما بیشتر آن‌ها از یک ساختار چندخداپرستی پیروی می‌کنند که در آن ایزدان، ارواح و دیگر موجودات مینوی نقش‌آفرینی می‌کنند. این آیین‌ها همچنین با مفاهیمی مانند شیء‌پرستی (فتیشیسم) و شمن‌گرایی پیوند دارند و از نظر پیچیدگی با ادیانی چون شینتو در ژاپن یا هندوئیسم برابری می‌کنند. گفته می‌شود که بیشتر آیین‌های باستانی آفریقا، مانند بسیاری دیگر از دین‌های مردمی در جهان، کاملاً بر پایه چندخداپرستی بوده‌اند و در آن‌ها نشانی از یگانه‌پرستی یا خدای آفریدگار واحد دیده نمی‌شد. کانون توجه این دین‌ها بر نیاپرستی، باور به جهان ارواح، وجود نیروهای مینوی و اختیار (در برابر مفهوم قلبی ایمان) استوار است. در این جهان‌بینی، انسان‌های درگذشته و حتی حیوانات یا اشیای بااهمیت، همچنان در جهان ارواح حضور دارند و می‌توانند بر زندگی مادی اثر بگذارند. پیش از ورود اسلام، مسیحیت و یهودیت، چندخداپرستی در بیشتر مناطق آفریقا و جهان رواج داشت. طب سنتی آفریقا با طب سنتی چین سنجیدنی است، هرچند بخش بزرگی از دانش آن پس از رواج اسلام و مسیحیت از میان رفته است. ژاکوب اولوپونا، استاد ادیان بومی در دانشگاه هاروارد، اسطوره‌های مردمان بانتو را بخشی از سنت‌های کهن آفریقا می‌داند که بر پایه جاندارانگاری شکل گرفته‌اند؛ پیش از آنکه دوران استعمار، مسیحیت و اسلام را به این سرزمین بیاورد. نیاپرستی همواره در فرهنگ‌های سنتی این قاره نقشی کلیدی داشته و می‌توان آن را هستهٔ اصلی جهان‌بینی آفریقایی دانست. عموماً باور بر این است که نیاکان در جهان ارواح زندگی می‌کنند و برخی نیز جایگاه و قدرت آن‌ها را با ایزدان سنتی برابر می‌دانند. نیاکان می‌توانند به وابستگان زندهٔ خود مشاوره دهند و برایشان خوش‌اقبالی و افتخار به ارمغان بیاورند، اما می‌توانند تقاضاهایی نیز داشته باشند، مانند اصرار بر اینکه زیارتگاه‌هایشان به درستی نگهداری و تکریم شود. اعتقاد به نیاکان همچنین با این فرض که پیشینیان درگذشته هنوز در زندگی نوادگان زندهٔ خود نقش ایفا می‌کنند، گویای ماهیت فراگیر معنویت سنتی آفریقایی است.|author=|title=|source= اولوپونا تعریف غربی/اسلامی از یکتاپرستی را رد می‌کند و می‌گوید چنین مفاهیمی نمی‌توانند بازتاب‌دهندهٔ سنت‌های پیچیدهٔ آفریقایی باشند و بیش از حد ساده‌انگارانه هستند. در حالی که برخی سنت‌ها دارای یک موجود برتر (در کنار دیگر ایزدان) هستند، برخی دیگر چنین نیستند. یکتاپرستی بازتاب‌دهندهٔ راه‌های گوناگونی نیست که معنویت سنتی آفریقایی برای تصور ایزدان، خدایان و موجودات روحی به کار گرفته است. او خلاصه می‌کند که دین‌های سنتی آفریقا تنها دین نیستند، بلکه یک جهان‌بینی و شیوهٔ زندگی هستند. شیوه‌های سنتی دستگاه‌های اعتقادی بانتو با ظهور مسیحیت (یا اسلام) در سطوح گوناگون و به روش‌های مختلف تغییر یافته است، زیرا خدای مسیحیان و مسلمانان با خدای برتر بانتو برابر دانسته شده است.واژهٔ «مونگو» (Mungu) در واقع ترجمهٔ استاندارد «خدا» در زبان سواحلی است؛ برای نمونه در کتاب مقدس به زبان سواحلی. ایزدان ماهیت خدای برتر و بالاتر از همه خدایان و ایزدان اغلب مبهم تعریف شده یا حتی وجود ندارد، هرچند ممکن است با خورشید، نیاپرستی یا دیگر ویژگی‌ها مرتبط باشد. | ## بخش 2: دین بانتو | بیشتر نام‌های ایزدان گوناگون شامل جزء «ng» یا «nk» بانتو است؛ برخی نمونه‌ها عبارتند از: نیامبه (بانتو)، نزامبی امپونگو (مردم کنگو)، نزامبیکی (مردم کنگو)، رووا (چاگا)، مولونگو (وایائو، چوا، آکامبا، امبو و دیگران)، یوتیکسو یا کاماتا (مردم خوسا)، اونکولونکولو (زولو)، گولو (باگاندا)، مولوکو (ماکوا)، مونگو (مردم سواحلی)، موکورو (اوواهررو و هیمبا)، کبومبا (باسوجا)، ایمانا (بانیارواندا و زبان روندی)، مودیمو (مردم باسوتو و مردم تسوانا)، روحانگا (بانیورو و بانیانکوله) و نگای (آکامبا، آگیکویو، آمبو و دیگر گروه‌ها)، (اومبوندو)، (کیوکو، باجوکوه، چیبوکوه، کیبوکوه، سیوکو، چوکوه یا بادجوک)، (گروه‌های دیگر مردمان کاوانگو هستند که به واکوانگو یا هاکاوانگو نیز شناخته می‌شوند و یک گروه قومی بانتو هستند که به پنج پادشاهی کوانگالی، مبونزا، شامبیو، گسیریکو و مبوکوشو تقسیم می‌شوند). در بسیاری از سنت‌ها، خدایان ساکن آسمان‌ها تصور می‌شوند؛ همچنین سنت‌هایی وجود دارد که آن‌ها را در کوه‌های بلند جای می‌دهد، برای نمونه کوه کرینیاگا (کوه کنیا) برای مردم کیکویو و امبو که با دیگر دین‌های سنتی در سراسر جهان قابل مقایسه است. باورها بر پایه کشور کامرون در میان گروه‌های قومی ساوا در کامرون، به ویژه دوالا، باکوری، مالیمبا، باتانگا، باکوکو، اوروکو و مردمان مرتبط با ساوا، جنگو (جمع: مینگو) یک روح آب است؛ در میان باکوری‌ها نام آن لینگو (جمع: مائنگو) است. ظاهر مینگوها در میان مردمان مختلف متفاوت است، اما معمولاً گفته می‌شود که آن‌ها موجوداتی زیبا و شبیه پری دریایی با موهای بلند و دندان‌های فاصله‌دار زیبا هستند. آن‌ها در رودخانه‌ها و دریا زندگی می‌کنند و برای کسانی که آن‌ها را می‌پرستند خوش‌اقبالی می‌آورند. آن‌ها همچنین می‌توانند بیماری‌ها را درمان کنند و به عنوان میانجی بین پرستندگان و جهان ارواح عمل کنند. برای باکونگو، همه چیز از این مراحل عبور می‌کند: سیارات، گیاهان، حیوانات، مردم، جوامع و حتی ایده‌ها. در این کیهان‌نگاشت یا دیکنگا، نقطهٔ تلاقی دو خط صلیب قدرتمندترین نقطه و جایی است که شخص در آن می‌ایستد.» باکونگوها بر این باورند که در آغاز تنها یک خلأ دایره‌ای به نام mbûngi وجود داشت که زندگی در آن نبود. نزامبی امپونگو جرقه آتشی یا همان کالونگا را فراخواند که رشد کرد تا اینکه خلأ را پر کرد. هنگامی که بیش از حد بزرگ شد، کالونگا به نیروی عظیمی از انرژی تبدیل شد و عناصر داغ را در فضا رها کرد و جهان را با خورشید، ستارگان، سیارات و غیره شکل داد. همان‌طور که کالونگا خلأ را پر کرد، خطی نامرئی ایجاد کرد که دایره را به دو نیم تقسیم کرد. خط کالونگا این دو جهان را از هم جدا می‌کند و تمام موجودات زنده در یک طرف یا طرف دیگر وجود دارند. پس از آفرینش، این خط مانند رودخانه‌ای شد که مردم را در هنگام تولد و مرگ میان جهان‌ها جابه‌جا می‌کند. باور بر این است که چهار گوشهٔ صلیب نشان‌دهندهٔ چهار لحظهٔ خورشید هستند: «زمان موسونی» زمانی که کالونگا جهان را پدیدآورد؛ «زمان کالا» زمانی که زندگی بیولوژیکی آغاز شد؛ «زمان توکولا» زمانی که حیوانات روی زمین خلق شدند؛ و «زمان لوومبا» زمانی که مانهوگا، نیاکان همهٔ انسان‌ها، روی زمین زندگی می‌کرد.در رابطه با آفرینش یک فرد باکونگو یا همان مونتو، چهار لحظهٔ خورشید نیز در رشد آن‌ها نقش ایفا می‌کنند. موسونی زمانی است که یک مونتو هم در قلمرو معنوی و هم در رحم یک زن باکونگو نطفه‌اش بسته می‌شود. کالا زمانی است که یک مونتو در جهان فیزیکی متولد می‌شود؛ این زمان همچنین به عنوان طلوع خورشید دیده می‌شود. توکولا زمان بلوغ است، جایی که یک مونتو یادمی‌گیرد بر تمام جنبه‌های زندگی از معنویت گرفته تا هدف و شخصیت مسلط شود. آخرین زمان لوومبا است، زمانی که یک مونتو از نظر فیزیکی می‌میرد و با نیاکان یا همان باکولو وارد جهان معنوی یا همان Nu Mpémba می‌شود. از آنجا که مردم باکونگو دارای «روح-ذهن دوگانه» یا همان mwèla-ngindu هستند، می‌توانند در لحظات مختلف زندگی خود در هر دو قلمرو وجود داشته باشند و زندگی کنند. حتی زمانی که در جهان ارواح هستند، یک مونتو همچنان زندگی کاملی دارد و دوباره برای زمان کالا آماده می‌شود. نامیبیا در برخی از اساطیر بانتو، نخستین انسان از یک گیاه متولد شده است: برای نمونه، او در اساطیر برخی گروه‌ها از نی‌های فراگمیتس و در اساطیر هررو از درختی به نام «اومومبورومبونگا» پدید آمده است. سنت‌های دیگر بر این باورند که نخستین انسان‌ها از یک غار یا حفره‌ای در زمین بیرون آمده‌اند. می‌توان اشاره کرد که همانند بسیاری از اسطوره‌شناسی‌ها، اساطیر بانتو دربارهٔ آفرینش انسان اغلب به توصیف خاستگاه‌های خودشان محدود می‌شوند، نه همهٔ بشریت. برای نمونه، بیشتر مردمان بانتو که در کنار مردم سان زندگی می‌کنند، آن‌ها را در اساطیر آفرینش خود نمی‌گنجانند (یعنی بوشمن‌ها، جانوران و بقیهٔ بشریت را بخشی از جهان ابدی می‌دانند، نه بخشی از آن گروه یا مردم خاص). بر اساس یکی از اسطوره‌ها، آفتاب‌پرستی فرستاده شد تا به انسان‌ها اعلام کند که هرگز نخواهند مرد. آفتاب‌پرست مأموریت خود را آغاز کرد، اما او به کندی حرکت می‌کرد و در میانه راه برای غذا خوردن توقف نمود. مدتی پس از رفتن آفتاب‌پرست، یک مارمولک فرستاده شد تا به انسان‌ها اعلام کند که آن‌ها «خواهند مرد». مارمولک که بسیار سریع‌تر از آفتاب‌پرست بود، زودتر رسید و بدین ترتیب ماهیت فانی انسان را تثبیت کرد. مردم باگاندا در مرکز اوگاندا بر این باورند که والومبه — یکی از سه پسر خدای آسمان که از بهشت گریخت و توسط برادرش به اعماق زمین افکنده شد — هنوز جان باگانداها را می‌گیرد. دین‌های سنتی آفریقایی به‌طور کلی به زندگی پس از مرگ باور دارند که این موضوع در شیوهٔ انجام تدفین توسط بیشتر قبایل دیده می‌شود. | ## بخش 3: دین بانتو | آیین‌هایی مانند دفن مردگان در ظهر به طوری که بتوانند پیش از شب به جهان دیگر برسند رایج بوده است، اما امروزه بیشتر به مناطق روستایی محدود شده است. برخی قبایل مراسمی را برگزار می‌کردند که در آن مردگان را با پیام‌هایی به جهان دیگر می‌فرستادند. باور بر این بود که نیاکان در ارتباط مستقیم با خدایان هستند و برای آن‌ها قربانی‌هایی پیشکش می‌شد تا از طرف مردم شفاعت کنند. باورهای دینی کهن بانتو اکنون بیشتر در مناطق توسعه‌نیافته یا روستایی باقی مانده است. در برخی کشورها به پزشکان سنتی که کاهنان آفریقای باستان بودند، با تحقیر نگریسته می‌شود. این موضوع به تأثیر دین‌هایی مانند اسلام و مسیحیت نسبت داده می‌شود که جادوگری را ممنوع کرده‌اند. برخی از دین‌های آفریقایی تحت تأثیر آیین‌هایی مانند مسیحیت و اسلام، دیدگاه‌های متفاوتی را پذیرفته‌اند. ارواح در بیشتر فرهنگ‌های آفریقایی، از جمله فرهنگ‌های بانتو، نیاپرستی نقش برجسته‌ای ایفا می‌کند. باور بر این است که ارواح مردگان در اطراف باقی می‌مانند و بر جهان زندگان تأثیر می‌گذارند. این هستی معنوی معمولاً ابدی در نظر گرفته نمی‌شود؛ ارواح مردگان تا زمانی زنده می‌مانند که کسی آن‌ها را به یاد داشته باشد. در نتیجه، پادشاهان و قهرمانانی که توسط فرهنگ شفاهی گرامی داشته می‌شوند برای قرن‌ها زنده می‌مانند، در حالی که روح مردم عادی ممکن است در طول چند نسل ناپدید شود. مردگان به روش‌های مختلف با زندگان ارتباط برقرار می‌کنند؛ برای نمونه در رؤیا با آن‌ها سخن می‌گویند، فال می‌فرستند یا می‌توان توسط طالع‌بین‌های بااستعداد با آن‌ها ارتباط گرفت. اگر آن‌ها به شکل قابل مشاهده‌ای درآیند، اغلب به شکل یک جانور (بیشتر به شکل یک مار، یک پرنده یا یک آخوندک) ظاهر می‌شوند. زندگان می‌توانند از طریق روشن‌بین‌ها و غیب‌گوها با مردگان ارتباط برقرار کنند تا مشاوره بگیرند یا درخواست کمک کنند. اگر روحی از کاری که یک فرد زنده انجام داده رنجیده باشد، ممکن است باعث بیماری یا بدبختی آن فرد شود؛ در این صورت، یک روشن‌بین می‌تواند به آن شخص کمک کند تا اشتباه خود را جبران کرده و روح خشمگین را آرام کند. همانند دیگر اسطوره‌شناسی‌ها، فرهنگ‌های بانتو اغلب جهان مردگان را در زیر زمین می‌دانند. بسیاری از فرهنگ‌های بانتو اساطیر و افسانه‌هایی دربارهٔ افراد زنده دارند که به نحوی موفق می‌شوند وارد جهان مردگان (کوزیمو در زبان سواحلی) شوند؛ این اتفاق ممکن است به‌طور تصادفی برای کسی رخ دهد که سعی دارد یک تشی‌های جهان قدیم یا جانور دیگری را در داخل لانه‌اش شکار کند. برخی افسانه‌ها دربارهٔ قهرمانانی است که داوطلبانه در نوعی پویش وارد جهان زیرزمینی می‌شوند؛ نمونه‌هایی از این دست عبارتند از امپوبه (در اساطیر باگاندا) و اونکاما (اساطیر زولو). هرچند فرهنگ‌های بانتو به ارواح دیگری غیر از مردگان نیز باور دارند (برای نمونه ارواح طبیعت مانند «موینمباگو» یا «ارباب جنگل» در اساطیر زارامو)، اما این ارواح نقش بسیار کمتری ایفا می‌کنند. در اینجا و آنجا آثاری از اعتقاد به نژادی از ساکنان آسمان دیده می‌شود که متمایز از انسان‌های فانی معمولی هستند. اسطوره‌شناسی موجودات اساطیر بانتو اغلب شامل هیولاهایی هستند که در زبان زولو و زبان چوایی «آمازیمو» و در زبان‌های دیگر مادیمو، مادیمو یا زیمووی نامیده می‌شوند. در ترجمه‌های انگلیسی افسانه‌های بانتو، این واژه‌ها اغلب به غول یا بیشتر اوقات «ارواح» ترجمه می‌شوند، زیرا یکی از متمایزترین ویژگی‌های این هیولاها آدم‌خواری است. آن‌ها گاهی می‌توانند دگرپیکری به شکل انسان یا جانور انجام دهند (برای نمونه مردم چاگا که در نزدیکی کلیمانجارو زندگی می‌کنند، داستان‌هایی از هیولایی با ظاهر پلنگ آفریقایی دارند) و گاهی می‌توانند انسان‌ها را جادو کرده و آن‌ها را به جانور تبدیل کنند. نوع خاصی از هیولا، مردگان برخاسته و مثله شده هستند (که شباهت ظاهری به زامبیهای فرهنگ غربی دارند) مانند «اومکووو» در سنت زولو و «ندوندوچا» در میان مردم وایائو. حکایت‌های عامیانه فرهنگ سنتی بیشتر مردمان بانتو شامل چندین حکایت دربارهٔ جانوران سخنگوی انسان‌نما است. باهوش‌تر از خرگوش، لاک‌پشت است که دشمنانش را با صبر و ارادهٔ قوی خود شکست می‌دهد. در مناطقی که خرگوش ناشناخته است (برای نمونه در امتداد رود کنگو)، نقش آن اغلب توسط شاخ‌درازان ایفا می‌شود. در فرهنگ لسوتو به جای خرگوش از یک شغال استفاده می‌شود که شاید به دلیل تأثیر فرهنگ خویسان باشد که در آن شغال نماد زیرکی و خرگوش نماد حماقت است. زولوها داستان‌هایی دربارهٔ خرگوش‌ها دارند، اما در برخی موارد راسوی اهلی نقش قهرمان باهوش را بر عهده می‌گیرد. پراکندگی در قاره آمریکا دین بانتو، به ویژه دین رایج در میان باکونگوها، از طریق تجارت برده در اقیانوس اطلس به قاره آمریکا آورده شد. | ## جمع‌بندی | سنت‌های معنوی و آیین‌هایی که سنت‌های کنگو را حفظ کرده‌اند عبارتند از هودو، پالو مونته، لومبالو، کومینا، ودو، اومباندا، کاندومبله بانتو و یویو ونزوئلایی.