موضوع مقاله: گاه‌شمار انقلاب ۱۳۵۷ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گاه‌شمار انقلاب ۱۳۵۷ | مقدمه: گاه‌شمار انقلاب ۱۳۵۷، به رویدادهای مرتبط با انقلاب ۱۳۵۷ ایران اشاره دارد که شامل رویدادهای زمینه‌ساز قبل از آن از سال ۱۳۲۰ و رویدادهای پس از آن تا سال ۱۳۶۰ که در اثر انقلاب، رخ داد، نیز می‌شود. | ## بخش 1: گاه‌شمار انقلاب ۱۳۵۷ | ۱۳۲۰ شهریور: بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی از متفقین جنگ جهانی دوم، به بهانه نزدیکی رضاشاه با نیروهای محور، به ایران حمله کردند تا راه‌آهن ایران را برای تأمین انرژی شوروی، تضمین کنند. در نهایت، رضاشاه برکنار و به آفریقای جنوبی تبعید و پسرش محمدرضا، شاه جدید ایران شد. ۱۳۳۲ مرداد: محمدرضاشاه پهلوی که با وجود درخواست‌های بریتانیا و آمریکا برای برکناری نخست‌وزیر، محمد مصدق، ماه‌ها مقاومت کرده بود، زمانی که مصدق، مجلس را منحل کرد و با فرمان، حکومت را آغاز کرد، از طرح‌های نخست‌وزیر محبوب ملی‌گرا، عصبی می‌شود. در نتیجه، محمدرضاشاه، مصدق را از نخست‌وزیری، برکنار می‌کند؛ اما مصدق از کناره‌گیری خودداری کرد و در عوض قاصد سلطنتی را که حکم برکناری را صادر می‌کرد، دستگیر کرد. این ظهور با انتشار برخی از نوشته‌های او در فقه، از جمله، توضیح‌المسائل، نشان داده شد. او به زودی به عنوان مرجع تقلید مورد قبول تعداد زیادی از شیعیان ایرانی قرار گرفت. در این سال، شاگردان او که مدرسان حوزه بودند، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم را تأسیس کردند که در ایجاد حکومت جدید، پس از پیروزی انقلاب، نقش اساسی داشت. ۱۳۴۱ آبان: خمینی، مخالفت با تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی شاه را سازماندهی می‌کند. لایحه‌ای که توسط دولت شاه ارائه شد، به زنان اجازه می‌دهد برای نخستین بار، رای دهند و غیرمسلمانان نیز برای عضویت در شوراها، شرکت کنند. خمینی، به عنوان «دشمن اصلی سیاسی رژیم» و «رهبر معنوی مسلّم فعالان بازاری»، به مبارزه برمی‌خیزد.Moin Khomeini (2010), p.81 بهمن: محمدرضا پهلوی، «انقلاب سفید» را پیشنهاد کرد. دولت، یک لایحه اصلاحی شش ماده‌ای را برای رای‌گیری در همه‌پرسی سراسری، معرفی می‌کند. خمینی، جلسه‌ای برای همفکران خود در قم برگزار کرد تا بر لزوم مخالفت با نقشه‌های شاه، تأکید کند. دو روز بعد، شاه، ستون زرهی را به قم برد و با ایراد سخنرانی به شدت به علما حمله کرد. خمینی، به نکوهش برنامه‌های شاه، ادامه می‌دهد و بیانیه‌ای را صادر می‌کند که امضای هشت تن از علمای ارشد دیگر را نیز به همراه دارد. وی در آن، راه‌های مختلف نقض قانون اساسی توسط شاه را فهرست کرده، گسترش فساد اخلاقی در کشور را محکوم کرده و شاه را به تسلیم همه‌جانبه در برابر آمریکا و اسرائیل، متهم کرده است. وی همچنین فرمان لغو جشن نوروز سال ۱۳۴۲ را به نشانه اعتراض به سیاست‌های دولت، صادر می‌کند. تشدید خصومت بین شاه و خمینی، در ماه بهمن، با تشبیه شاه به خلیفه اموی، یزید بن معاویه، به اوج خود می‌رسد و به شاه، هشدار می‌دهد که اگر روش خود را تغییر ندهد، روزی فرا می‌رسد که مردم به خاطر خروج او از کشور، تشکر کنند. ۴ بهمن: شاه، دو روز بعد، دستور بازداشت خمینی را صادر کرد و روز بعد از آن، شورش‌های اعتراضی بزرگی در شهرهای مختلف ایران رخ داد که به جنبش ۱۵ خرداد، معروف شد که در پی آن، حکومت نظامی اعلام شد و صدها نفر به ویژه در قم و مدرسه فیضیه توسط حکومت کشته شدند.Moin Khomeini (2000), p.102-112 خمینی، پس از نوزده روز در زندان قصر، ابتدا به پادگان نظامی عشرت‌آباد و سپس به خانه‌ای در محله داودیه تهران منتقل شد و در آنجا، تحت نظر قرار گرفت. ۱۳۴۳ ۱۸ فروردین: خمینی، از بازداشت آزاد شد و به قم بازگشت.Ayatollah Khomeini در پاییز، او «کاپیتولاسیون» (تخصیص غیرقانونی مصونیت دیپلماتیک دولت به پرسنل نظامی آمریکایی) را محکوم می‌کند و این توافق را تسلیم استقلال و حاکمیت ایران می‌داند که در ازای وام ۲۰۰ میلیون دلاری انجام شده است که فقط به نفع شاه و اطرافیانش است و تمام کسانی را که در مجلس به آن رأی مثبت دادند، خائن، دانست و به این نتیجه رسید که این حکومت، نامشروع است. او در آبان، تبعید می‌شود و تا ۱۵ سال به ایران بازنمی‌گردد.Moin Khomeini (2000), p.119-127 ۲ بهمن: حسنعلی منصور، نخست‌وزیری که کنوانسیون ژنو قانون حفاظت از نیروهای آمریکایی را تصویب کرد که به «قانون کاپیتولاسیون» نیز معروف است، توسط محمد بخارایی، ترور شد و امیرعباس هویدا به جای او، منصوب شد. ۱۳۴۴ ۱۴ شهریور: خمینی، ترکیه را به مقصد نجف در عراق ترک کرد، جایی که قرار بود ۱۳ سال در آنجا به سر به برد. ۱۳۴۸ بهمن: خمینی، در حالی که در تبعید در عراق در شهر مقدس نجف به سر می‌برد، یک سلسله نوزده سخنرانی برای گروهی از طلاب خود دربارهٔ حکومت اسلامی، ایراد می‌کند. این کتاب کوچک (کمتر از ۱۵۰ صفحه)، به ایران، قاچاق شد و قبل از انقلاب، به‌طور گسترده بین هواداران خمینی، توزیع شد.Moin, Khomeini, (2000), p.157 ۱۳۵۳ ۱۱ اسفند: حزب رستاخیز، به عنوان یک حزب پادشاهی‌خواه ایرانی، توسط محمدرضا پهلوی، تأسیس شد. طلاب مدرسه فیضیه، در محدوده ساختمان، تظاهراتی برگزار می‌کنند و جمعیتی، بیرون، تجمع می‌کنند. هر دو تجمع، به مدت سه روز ادامه می‌یابد تا اینکه مورد حمله نیروهای نظامی قرار می‌گیرد که منجر به تلفات می‌شود. خمینی، با پیامی واکنش نشان می‌دهد که در آن حوادث قم و ناآرامی‌های مشابه در جاهای دیگر را نشانه امید به نزدیک شدن «آزادی و رهایی از بند امپریالیسم» می‌داند. ۱۳۵۶ ۱ آبان: مصطفی خمینی، فرزند روح‌الله خمینی، در حالی که در نجف زندگی می‌کردند، به‌طور مشکوکی درگذشت. مرگ او، منجر به شایعات دربارهٔ بازی‌های ناپاک رژیم شاه شد و به سوژه «شهادت» مخالفان حکومت شاه تبدیل شد و به نارضایتی فزاینده از شاه دامن زد که در نهایت به انقلاب ۱۳۵۷ منتهی شد. گروه‌هایی در تعدادی از شهرها برای احترام به کشته شدگان و اعتراض به حکومت شاه راهپیمایی کردند. | ## بخش 2: گاه‌شمار انقلاب ۱۳۵۷ | تظاهرات در شهرهای مختلف در قم، کماندوها به منزل آیت‌الله کاظم شریعتمداری، روحانی برجسته و غیرانقلابی، هجوم بردند و به یکی از مریدانش تیراندازی کردند. کازینوها (متعلق به بنیاد پهلوی) را می‌بندد، گاه‌شماری شاهنشاهی را لغو می‌کند و به همه احزاب سیاسی، حق فعال می‌دهد.Moin Khomeini (2000), p.187 ۱۳ شهریور: راهپیمایی صدها هزار نفری در عید فطر در تهران توسط هواداران خمینی. ۱۷ شهریور: شاه در آن روز که «جمعه سیاه» نام گرفت، در واکنش به اعتراضات علیه خاندان پهلوی، حکومت نظامی اعلام کرد. ارتش ایران از زور شامل تانک و هلیکوپتر برای درهم شکستن تظاهرکنندگان عمدتاً مسالمت آمیز استفاده می‌کندمیشل فوکو از کشته شدن ۲ تا ۳ هزار نفر سخن گفته است در جایی دیگر می‌گوید: در ۱۷ شهریور چهار هزار نفر کشته شدند، ولی از ترس در مردم خبری نبود.» بیانیه فرمانداری نظامی تهران، ۸۸کشته و ۲۰۵ مجروح را اعلام کرده بودA Question of Numbers ۲ مهر: دولت عراق خانه خمینی در نجف را تحریم و فعالیت‌های سیاسی او را ممنوع می‌کند. ۳ مهر: فروپاشی حزب رستاخیز ۱۱ مهر: خمینی پس از اینکه از سوی همسایه ایران، عراق تحت فشار قرار گرفت، عراق را به مقصد کویت ترک کردMoin, Khomeini (2000), p.189 از ورود او به مرز کویت خودداری می‌شود. ۱۸ مهر: خمینی در حومه نوفل لو شاتو در خانه ای که تبعیدیان ایرانی در فرانسه برای او اجاره کرده بودند، اقامت گزید. توجه رسانه‌های سراسر جهان روی او متمرکز می‌شود به طوریکه تصویر و سخنان او تبدیل به یکی از ویژگی‌های روزمره رسانه‌های جهان شد. ۱۳ آبان: شورش‌های ویرانگر که از تلاش‌های ناموفق شاه برای آشتی با مخالفانش ناامید شده‌اند، تندروهای نظامی تصمیم می‌گیرند به سربازان دستور دهند «کنار بایستند و اجازه دهند تا گروه‌ها تا دلشان بسوزند و ویران کنند». ۱۴ آبان: شاه محمدرضا پهلوی از تلویزیون قول داد که اشتباهات گذشته را تکرار نکند و جبران کند و گفت: «من صدای انقلاب شما را شنیدم… من به عنوان شاه ایران و همچنین یک شهروند ایرانی نمی‌توانم انقلاب شما را تأیید نکنم.»Taheri Spirit of Allah (1985), p.235 ۱۵ آبان: ژنرال غلامرضا ازهاری به عنوان نخست‌وزیر منصوب شد. ۶ آذر: میلیون‌ها نفر در سراسر کشور با دیدن چهره خمینی در ماه جشن «گریه» و «پریدن» می‌گیرند، پس از آن‌که شایعه‌ای بر سر زمین می‌پیچد که چهره امام در این شب ظاهر می‌شود. حدود ۱۷ میلیون نفر «بالا و پایین کشور با راهپیمایی مسالمت آمیز خواستار برکناری شاه و بازگشت خمینی شدند.»Moin Khomeini (2000), p.196 قطعنامه ۱۷ ماده ای در این تظاهرات ارائه می‌شود که «آیت‌الله را رهبر مردم ایران اعلام می‌کند» و از ایرانیان می‌خواهد که تا سرنگونی شاه مبارزه کنند.Graham, Iran (1980), p.238 ۸ دی: شاپور بختیار، سیاستمدار اپوزیسیون دیرینه، زمانی که شاه برای ترک کشور آماده می‌شود، توسط شاه به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد. ۱۳ دی: شاپور بختیار از جبهه ملی به جای سپهبد غلامرضا ازهاری به نخست‌وزیری منصوب شد. ۲۰ بهمن: درگیری بین تکنسین‌های طرفدار خمینی (همافران) نیروی هوایی و گارد شاهنشاهی درگرفت. خمینی، به پیروانش دستور می‌دهد که آن را نادیده بگیرند و علیه واحدهای ارتش که تسلیم انقلابیون نمی‌شوند، اعلام جهاد می‌کند.Moin Khomeini (2000), p.205-6 چریک‌های چپ و انقلابیون به سربازان شورشی می‌پیوندند و اسلحه‌ها را از ایستگاه‌های پلیس و دیگر تأسیسات دولتی، غارت می‌کنند. صبح روز بعد، سران ارتش در نهایت برای جلوگیری از تجزیه و خونریزی بیشتر، اعلام بی‌طرفی می‌کنند. ۲۹ بهمن: تأسیس حزب جمهوری اسلامی توسط روحانی‌های انقلابی متشکل از بهشتی، باهنر، خامنه‌ای، هاشمی رفسنجانی و موسوی اردبیلی.پیدایش نظام جدید، جلد اول بحران‌های داخلی و تولد نیروهای مسلح انقلاب، روزشمار جنگ ایران و عراق- زمینه‌سازی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، تهران:1375ص148 و 900 ۲۶ اسفند: شورش در سنندج.پیدایش نظام جدید، جلد اول بحران‌های داخلی و تولد نیروهای مسلح انقلاب، روزشمار جنگ ایران و عراق- زمینه‌سازی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، تهران:1375ص369 و 934 ۱۳۵۸ ۶ فروردین: شورش در گنبد کاووس. ولی‌الله قرنی، نخستین رئیس ارتش پس از انقلاب، توسط دولت موقت ایران، تحت فشار چپ‌ها، برکنار شد. ناصر فربد به عنوان جانشین وی، منصوب شد.پیدایش نظام جدید، جلد اول بحران‌های داخلی و تولد نیروهای مسلح انقلاب، روزشمار جنگ ایران و عراق- زمینه‌سازی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، تهران:1375ص466 و945 و 946 ۱۰ فروردین: محمدرضا پهلوی و خانواده‌اش، از مراکش، وارد باهاما شدند. ۱۰ و ۱۱ فروردین: همه‌پرسی در مورد اینکه آیا ایران، باید «جمهوری اسلامی» شود یا خیر. ۱۲ فروردین: ۹۸٫۲ درصد از آرا به نفع یک جمهوری اسلامی شد و نظام جمهوری اسلامی ایران، تأسیس شد. ۲۸ فروردین: شورش در نقده.پیدایش نظام جدید، جلد اول بحران‌های داخلی و تولد نیروهای مسلح انقلاب، روزشمار جنگ ایران و عراق- زمینه‌سازی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، تهران:1375ص722 و 981 ۳۱ فروردین: ولی‌الله قرنی توسط گروه فرقان، ترور شد. ۱۱ اردیبهشت: مرتضی مطهری، یکی از برجسته‌ترین نظریه‌پردازهای انقلاب اسلامی، توسط گروه فرقان، ترور شد. خمینی در یک سخنرانی پرسید: «آنها چه کسانی هستند که می‌خواهند نهضت اسلامی ما را از اسلام منحرف کنند؟... تظاهرات «وحشیانه توسط اراذل و اوباش حزب‌الله مورد حمله قرار می‌گیرد.» اندکی پس از آن، حکم بازداشت هدایت متین دفتری، یکی از رهبران جبهه ملی دموکراتیک صادر شد.Moin Khomeini (2000) p.219-20 صدها نفر بر اثر سنگ، چماق، زنجیر و میله‌های آهنی مجروح شده‌اند. ۲۷ مرداد: مجلس خبرگان قانون اساسی که توسط مردم انتخاب شده بود، گرد هم می‌آیند تا قانون اساسی جدید بنویسند. نکوهش انقلابی شیطان بزرگ (آمریکا) تشدید می‌شود.Moin, Khomeini (2000) p.220 ۱۰ آبان: نخست‌وزیر بازرگان در حال دست دادن با زبیگنیو برژینسکی مقام آمریکایی در نشستی در الجزایر عکس گرفت. رسانه‌های چپ رادیکال و تئوکراتیک در ایران به «ملت بازگشت نفوذ آمریکا» هشدار می‌دهند.Moin, Khomeini (2000), p.221 ۱۳ آبان: تظاهرات تهاجمی در نزدیکی سفارت آمریکا برگزار می‌شود. بحران گروگانگیری در صبح رخ می‌دهد: ۵۰۰ تظاهرکننده از حصار سفارت بالا می‌روند و پلیس جلوگیری نمی‌کند. نگهبانان سفارت با گاز اشک آور از محوطه دفاع می‌کنند زیرا استفاده از سلاح گرم مجاز است. | ## بخش 3: گاه‌شمار انقلاب ۱۳۵۷ | ۱۴ آبان: دولت ایران تمامی معاهدات دفاعی با ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی را لغو می‌کند. ۱۵ آبان: مهدی بازرگان، نخست‌وزیر دولت موقت ایران استعفا می‌دهد، «نمی‌تواند از «اخراجی دانشجویان» حمایت کند. ۱۶ آبان: هیئت منصوب جیمی کارتر رئیس‌جمهور ایالات متحده برای مذاکره برای آزادی گروگان‌ها به ایران می‌آید. اعضای هیئت قاضی فدرال سابق رمزی کلارک و جی ویلیام میلر با هدف مذاکره برای پایان بحران گروگان‌گیری هستند. ۲۱ آبان: وزیر امور خارجه وقت، ابوالحسن بنی‌صدر، اعلام کرد که اگر آمریکا شاه را به ایران بازگرداند، گروگان‌ها آزاد خواهند شد. ۲۳ آبان: دولت ایالات متحده کلیه اموال و منافع دارایی دولت ایران و بانک مرکزی ایران را مسدود می‌کند. ۸ آذر: آمریکا از ایران به دلیل نقض حقوق بین‌الملل به دیوان کیفری بین‌المللی شکایت کرد. ۱۱ و ۱۲ آذر: قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با همه‌پرسی با بیش از ۹۸ درصد آرا تصویب شد، اما به دلیل تحریم، مشارکت بسیار کمتری داشت. ۲۲ اسفند: دولت ایران از دولت پاناما می‌خواهد که شاه محمدرضا پهلوی را دستگیر کند. ۲۵ اسفند: نخستین انتخابات مجلس شورای اسلامی برگزار شد و حزب جمهوری اسلامی شبکه خود را در میان روحانیون، کمیته‌ها و سپاه پاسداران بسیج می‌کند. حزب‌الله به تجمعات و دفاتر احزاب مخالف، در درجه اول مجاهدین خلق، حمله می‌کند، زیرا اکثر احزاب دیگر عملاً سرکوب شده‌اند.Moin Khomeini, (2000), p.234 ۱۳۵۹ ۱ فروردین: انقلاب فرهنگی ایران آغاز می‌شود. در سخنرانی سال نو، خمینی علیه «دانشگاه‌های امپریالیستی» که در آن «پوشیده‌های غرب» در آن‌ها تدریس و تحصیل می‌کنند، دعوا می‌کند. 234, 239 ۱۸ فروردین: آمریکا تمامی روابط دیپلماتیک خود با ایران را قطع کرده و ایران را تحت تحریم اقتصادی قرار می‌دهد. بنی‌صدر، رجایی را «ناتوان» می‌دانست، اما رجایی از حمایت حزب جمهوری اسلامی برخوردار بود.Moin Khomeini (2000) p.234-5 ۲۱ شهریور: خمینی شروط جدیدی برای آزادی گروگان‌ها می‌گذارد. ایالات متحده باید تمام دارایی‌های ارزی شاه را از حساب‌های بانکی او در آمریکا آزاد کند. ۱۹ آبان: هیئت وارن کریستوفر معاون وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا در کنار دولت الجزایر با نماینده ای از دولت ایران در مورد شرایط آزادی گروگان‌ها مذاکره می‌کند. ۲۹ دی: عهدنامه ۱۹۸۱ الجزایر بین ایران و آمریکا با میانجیگری الجزایر، برای حل بحران گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا. در ازای آزادی گروگان‌ها توسط ایران، ایالات متحده موافقت کرد که ۸ میلیارد دلار از دارایی‌های دولتی ایران را از بانک‌های آمریکایی آزاد کند. ۳۰ دی: رونالد ریگان به عنوان رئیس‌جمهور ایالات متحده تحلیف شد: تنها ۲۰ دقیقه پس از سوگند ریگان، ایران تمام ۵۲ گروگانی را که از طریق الجزایر به آلمان غربی منتقل شده بودند، آزاد می‌کند، جایی که جیمی کارتر، رئیس‌جمهور سابق ایالات متحده آنها را به ایالات متحده بازگرداند. 240 ۳۱ خرداد: ابوالحسن بنی‌صدر اولین رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی از سوی مجلس استیضاح شد. ۵ تیر: ترور نافرجام سید علی خامنه‌ای ۷ تیر: بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی توسط مجاهدین خلق که منجر به کشته شدن ۷۲ نفر از مقامات و نمایندگان عالی‌رتبه از جمله سید محمد بهشتی، دبیرکل حزب جمهوری اسلامی و رئیس قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران شد. ۲ مرداد: دومین انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار و محمدعلی رجایی به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. ۷ مرداد: فرار ابوالحسن بنی صدر با بوئینگ ۷۰۷ نیروی هوایی ایران در کنار مسعود رجوی از ایران به فرانسه ۸ شهریور: انفجار در دفتر نخست‌وزیری جمهوری اسلامی ایران و کشته شدن رئیس‌جمهور، محمدعلی رجایی و نخست‌وزیر، محمدجواد باهنرislamic revolution ۱۱ شهریور: مجلس شورای اسلامی به محمدرضا مهدوی کنی به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت برای برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری آینده و اداره کشور تا آن زمان رای مثبت داد. ۱۴ شهریور: لویی دیلامار، سفیر فرانسه در لبنان، در غرب بیروت به ضرب گلوله یک فرد مسلح طرفدار جمهوری اسلامی کشته شد. ۳۰ شهریور: دولت موقت جمهوری اسلامی پس از ترور محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر تأسیس شد. ۵–۷ مهر: عملیات ثامن‌الائمه و شکستن حصر آبادان که نقطه عطفی در جنگ ایران و عراق بود. ۱۰ مهر: انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار شد و علی خامنه ای به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. ۷ آبان: مجلس به میرحسین موسوی به عنوان نخست‌وزیر رأی مثبت داد و دولت جدید، جایگزین دولت موقت شد. | ## جمع‌بندی | هارنی، دزموند، کشیش و پادشاه: روایتی از شاهدان عینی انقلاب ایران ، انتشارات تائوریس، ۱۹۹۸.