موضوع مقاله: جبل‌النارویه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جبل‌النارویه | مقدمه: کوهنارو از غرب با گردنه جایدشت، از شرق تا مرز شهرستان قیر و کارزین، از شمال تا کوه‌های سیمکان و میمند و از جنوب به کوه‌های هایقر محدود می‌شود. | ## بخش 1: جبل‌النارویه | نام نام کوه انارویه را امروز کوهنارو گویند که به معنی کوه انار است .در نوشته های تاریخی امده که مهرنرسه بزرگ فرمادار زمان یزدگرد بهرامان و بهرام گور در اینجا باغهای بزرگی برپا کرد که هر باغی از ان ۱۲هزار درخت داشت این مام گذاری شاید از ان برگرفته شده. در فارسنامه ناصری آمده است :« در مملکت فارس شش محال کوهمره نام دارد :کوهمره پشتکوه ، کوهمره جروق ، کوهمره شگان ، کوهمره صیمکان ، کوهمره کوه گیلویه و کوهمره شکفت.(ص1499) کوهنارو نام منطقه ای کوهستانی در میان بلوک اربعه و بلوک صیمکان است (ص1636) و در این کتاب از آن با کوهمره صیمکان نیز یاد شده است. همچنین (در ص1376 ) یاد شده این منطقه باغ انگور و انجیر دیمی فراوان دارد پیشینه کوهنارو از دوران باستان محل زیست انسانی بوده است. نام کوه انارویه در متون جغرافیایی اسلامی به عنوان ناحیه‌ای کوهستانی و کم‌جمعیت ذکر شده است. در گذشته کوهنارو مسیر عبور کاروان‌های تجاری که از منطقه جنوب قصد عزیمت به مرکز و شمال ایران داشته‌اند بوده است. این تردد هم به اقتصاد منطقه کوهنارو رونق می‌داد و هم فیروزآباد از عبور کاروانهای تجاری و خرید و فروش‌های صورت گرفته منتفع می‌گردید. مردم این منطقه برای ایمن نمودن این جاده که برای آنها نیز اهیمت فراوانی داشته گروه‌های کوچکی تشکیل داده بودند که این افراد در مسیر اقدام به گشت زنی نموده و در صورت روئیت راهزنان یا روئیت آثاری از تردد آنان، موضوع را به بقیه افراد گزارش داده و با پیگیری، دنبال کردن و در صورت لزوم درگیری با راهزنان آنان را مجبور به ترک منطقه می‌نمودند و این موضوع در طولانی مدت موجب گردید راهزنان منطقه را ترک نموده و این مسیر برای کاروان‌های تجاری در آن دوره که امنیت حتی نسبی هم نبود در امنیت کامل باشد. درگیری با انگلیسی‌ها در سال ۱۲۹۲ انگلیسی‌ها مسیر تجاری که از میان کوه‌های جبل انارویه می‌گذشت و یکی از مسیرهای امن بوده است را برای تجارت انتخاب می‌کنند. اولین بلد راه‌های انگلیسی‌ها کاروان‌هایی بودند که از این مسیر به سمت اصفهان رهسپار می‌شدند. این ترددها بدون ایراد مشکلی در منطقه تا سال ۱۲۹۳ ادامه داشت تا اینکه در این سال یکی از تجار انگلیسی قصد تعرض به یکی از بانوان اهالی منطقه را داشته که این موضوع با واکنش شدید اهالی منطقه روبرو می‌شود. پس از آن نظامیان انگلیسی به قصد محافظت از کاروان‌هایشان با آنها همراه می‌شوند لکن ابتدا در منطقه گود دراز،گود دراز نام منطقه ای است در نزدیکی تنگه هایقر پس از آن در منطقه تاسَکتاسَک نام منطقه ای نزدیک روستای امام زاده می‌باشد. اولین درگیری در منطقه گود دراز (در نزدیکی تنگه هایقر) رخ می‌دهد که منجر به شهادت محمود بهزادی فرزند عزیز محمد و کشته شدن سه نظامی انگلیسی می‌گردد. این درگیری در زمستان سال ۱۲۹۳ و زمانی که اهالی منطقه در قشلاق بوده‌اند رخ می‌دهد. پس از ورود انگلیسی‌ها به منطقه و اطلاع اهالی از این موضوع، جهت تقابل عازم می‌شوند. انگلیسی‌ها به جهت پرهیز از تقابل سعی می‌کنند از مسیر اصلی کاروان‌ها خارج شده و از نزدیکی دهانه تنگه هایقر و در مجاورت رشته کوه‌های آسیاب بادی طی مسیر نمایند و از تنگه روستای رودبال وارد دشت فیروزآباد شوند ولی در منطقه گود دراز درگیری شکل می‌گیرد. مدفن شهید محمود بهزادی در منطقه چاه شیریننام روستایی که در حال حاضر متروکه شده است. انگلیسی‌ها پس از شکست قبلی دیگر کاروان تجاری با خود همراه نکرده و فقط نظامیان خود را روانه منطقه نموده تا اهالی منطقه را تنبیه نمایند. اهالی منطقه که در حال جمع‌آوری بار و بُنه خود جهت کوچ به ییلاق بوده‌اند متوجه حضور نظامیان انگلیسی می‌شوند و مجدداً عازم جنگ می‌شوند. معروف است در این جنگ مادران باروت دانباروت دان به محفظه‌هایی گفته می‌شد که باروت مورد نیاز تفنگ‌های سرپر را درون آن نگاه می‌داشته‌اند.‌ها را بر کمر فرزندان خود بستند و خود مسئولیت کوچ را بر عهده گرفته تا نشان دهند برای دفاع از سرزمین، مردان خود را فدا نموده و خود بار زندگی را به دوش می‌گیرند. پس از نبرد دوم و با تدبیر یکی از اهالی منطقه قلعه ای بر روی بلندی که آن را قلات زنگی می‌نامیدند ساختند که بعدها آن را قلعه زنگی نامیدند. همچنین افرادی را برای مراقبت از راه‌ها به مناطق دورتر فرستادند که به صورت هفتگی و نوبتی شیف خود را تعویض می‌نمودند. آنطور که گفته شده است مدت زمان این درگیری بیشتر از دو درگیری قبلی بوده لکن هیچ‌کدام از طرفین در این جنگ دچار تلفات نشده و به دلیل موضع دست بالای مدافعان در قلعه زنگی و شبیخون‌های گاه و بی گاهی که برای ضربه زدن به نظامیان انگلیسی ابداع شده بود امکان عبور برای انگلیسی‌ها از آن منطقه میسر نشد و نظامیان انگلیسی در نهایت ناچار به عقب‌نشینی شده و دیگر در این مسیر قدم نگذاشتند. جغرافیا کوهنارو در شرق و شمال‌شرقی دشت فیروزآباد قرار دارد و ناحیه‌ای کوهستانی و مرتفع است که دشت فیروزآباد را از سیمکان و میمند جدا می‌کند. سکونتگاه‌های روستایی این منطقه نیز پراکنده هستند و معیشت مردم بر پایه کشاورزی و دامپروری است. از میان این درختان فراوانی اَلوک یا بادام کوهی یا ارژن بیش از بقیه درختان می‌باشد. این درختچه ارتفاعی نزدیک به ۲ متر داشته که در برخی موارد تا ۲٫۵ متر نیز رشد می‌نماید. رشد این درختچه از پاجوش‌ها نیز شکل می‌گیرد و تنه آن یک تکه نبوده و رشد آن شبیه به بوته‌ها می‌باشد. میوه این درختچه شبیه به بادام بوده که طول آن بیش از ۱٫۵ سانتی‌متر نمی‌شود و به همین دلیل در برخی سایت‌ها آن را با نام بادامک نیز معرفی می‌کنند. از این گیاه صمغی خارج می‌گردد که در گویش محلی آن را زودی یا زودو می‌نامند که از آن برای تحریک اشتها، خرد کردن سنگ کلیه، تسکین درد دندان، درمان سرماخوردگی و … استفاده می‌شود. این درخت بسیار کند رشد است و میوه آن دارای چربی بسیار زیادی است و طعمی شبیه به پسته دارد. این درخت به صورت مستقیم رشد نموده و در انتهای تنه اصلی چتری بزرگ ایجاد نموده و رشد بخش چتری شکل و تنه آن همزمان صورت می‌گیرد. پوست میوه کُلخُنگ درخت برخلاف بنه بسیار نازک بوده و می‌توان میوه را به همان شکل مصرف نمود. | ## بخش 2: جبل‌النارویه | درخت کِیکُم گونه‌های مختلفی دارد اما گونه ای که در منطقه رویش می‌کند معروف به کِیکُم شیرازی است که البته در منطقه به آن فقط کِیکُم گفته می‌شود. این گیاه که گاهی به ارتفاع ۱۰ متر می‌رسد دارای برگ‌های پهن با تنه ای صاف که در برخی از درختان به صورت چند تنه ای دیده می‌شود. میوه این گیاه به صورت دانه‌های گردی است که دو طرف آن بالدار بوده و هنگام سقوط از درخت نمای زیبایی ایجاد می‌کند. انجیر خَنیک یا انجیر کوهی گونه ای انجیر است که میوه آن از انجیرهای معمولی کوچکتر بوده و در مقابل کم‌آبی، گرما و سرما بسیار مقاوم است. برگ این گیاه نیز نسبت به انجیر معمولی کوچکتر است و رنگ تنه آن نیز تیره‌تر از انجیر معمولی است. میوه این گونه انجیر معمولاً به صورت خام قابل خوردن نیست و به همراه برگ‌های تازه درخت در آب پخته شده و به دوغ اضافه می‌شوند و در محلی خنک و به دور نور به مدت یک هفته نگهداری می‌گردند تا خوردنی بسیار لذیذی تولید شود که در گویش محلی آن را تیتَلو می‌نامند. کِلبه یا کیالک یا زالزالک درختی است با ارتفاع حداکثر ۳ متر که با تنه ای یکتا که در انتهای تنه چتری از برگ ایجاد می‌شود. بوته‌های منطقه شامل گون، چلال یا تنگرس، خار شتر، گل گوهری یا شکر تیغال، کاهوی وحشی، کاسنی، آویشن کوهی، جاشیر. چلال یا تگرس درختچه ای است که ارتفاع آن به ندرت به بیش از یک و نیم متر می‌رسد اما در عرض بسیار رشد می‌کند و می‌تواند فضایی تا چهار متر مربع را اشغال نماید. میوه این درخت شبیه به الوک یا بادام کوهی است با این تفاوت که لایه ای پرز دار روی آن را گرفته و بسیار تلخ است که معمولاً خوراک انسان نیست. گیاه گون گیاهی است علفی و چند ساله با ریشه‌ها و ساقه‌های متعدد که ارتفاع آن بیش از ۶۰ سانتی‌متر نخواهد بود. گل‌های این گیاه به رنگ بنفش می‌باشد و بذرهای زیادی تولید می‌کند که همین امر موجب رشد زیاد این گونه می‌شود. گیاه خارشتر گیاهی است بوته ای با رشد کم که به صورت ساقه‌های پیچیده در هم و با خارهای سبز رنگ دیده می‌شود. نکته جالب در خصوص این گیاه این است که ریشه‌های این گیاه می‌تواند تا عمق هفت متری زمین و به صورت گستره تا هشت متر برای دستیابی به آب رسوخ نماید. حیات وحش منطقه جبل انارویه دارای گونه‌های بسیار متنوعی بوده که تهیه فهرستی از آنان حتی توسط سازمان محیط زیست هم کاری بسیار سخت است لکن در این بخش تعدادی از گونه‌های معروف آن را لیست می‌نمایید. تعداد گونه‌های حیات وحش منطقه بسیار زیاد بوده و بیش از ۹۰ درصد این حیوانات نام‌های محلی داشته و نام‌های علمی آنان را نمی‌دانیم و فعالیتی نیز برای شناسایی آنان صورت نپذیرفته است. گونه‌های جانوری منطقه شامل شاهین، عقاب، کلاغ، کبک، تیهو، بلبل انجیر خوار، جُت یا سار گپه، قمری، گنجشک، دارکوب، هدهد، جغد، سینه سرخ، پلنگ ایرانی، گراز، روباه، شغال، کفتار، گرگ، خرگوش، سنجاب، زِزُو یا تشی، چولِه یا جوجه تیغی، لاک پشت، مار پلنگی، مار کور و … می‌باشد. میرزا حسن فسایی در فارسنامه ناصری از ناحیه میان فیروزآباد و سیمکان به نام «کوهمره صیمکان» یاد می‌کند که همان کوهنارو است. طوایف کوهنارو شامل شبانکاره، گونکی، پاسلاوی، علی‌شاه‌محمدی، فرهادی و ماسلاری هستند. ییلاق بیشتر این طوایف در کوهنارو در مرز میمند، فیروزآباد و سیمکان و قشلاق آن‌ها در جلگه میمند و سیمکان است. استثناها شامل طایفه گونکی که ییلاق آن کوه صور (خرمن‌کوه) سیمکان است و طایفه ماسلاری که ییلاق آن‌ها دامنه‌های سپیدار و قشلاق آن‌ها گوکان در منطقه خفر است، می‌باشند. پوشش مردان و زنان محلی در منطقه به دلیل انتخاب رنگ‌های شاد و طبیعی همیشه جذابیت خاص خود را داشته است. این پوشش‌ها شامل قسمت‌های مختلفی می‌شد و هر کس آن‌ها را می‌بیند تمایل به امتحان کردن این پوشش‌ها دارد. به دلیل اقتصاد خاص منطقه از دیرباز مردم و خصوصاً بانوان به جهت کمک به اقتصاد خانواده اقدام به تولید صنایع دستی فراوانی نموده‌اند. دانش تولید صنایع دستی از مادر به دختر و سینه به سینه منتقل شده و در سال‌های اخیر نیز فعالان این حوزه که تحصیلات مرتبط نیز داشته‌اند اقدام به ابداع گره‌های خاصی در تولید انواع صنایع دستی نموده و گواهی ثبت اختراع آنان را نیز دریافت کرده‌اند. برخی از صنایع دستی منطقه شامل گلیم، جاجیم، گبه، فرش، تابلو فرش و مواردی از این دست می‌باشد. کیفیت این دست بافته‌ها تا جایی ادامه یافته است که به واسطه تولیدات دست بافت این منطقه، فیروزآباد به عنوان شهر ملی دست بافته‌های عشایری انتخاب شد. همان‌طور که در بخش گذر کاروانهای تجاری مطرح شده، منطقه جبل انارویه محل تردد کاروان‌های تجاری زیادی بوده است. این کاروان‌ها بعضاً در این کاروانسرا که در منطقه ای با نام محلی گود کاروانسرا ساخته شده بود اتراق می‌نموده‌اند. خوش آب و هوا بودن، دسترسی به آب، در دسترس بودن علوفه، عدم وجود آبادی از تنگه قیر و کارزین تا منطقه، وجود اقلامی مثل پوست، چرم، محصولات حیوانی مثل روغن حیوانی، شیره انگور و مواردی از این دست در منطقه که امکان داد و ستد داشته است و همچنین امن بودن، از دلائل مراجعه کاروان‌ها جهت استقرار در آن منطقه بوده است. این کاروانسرا علی‌رغم اینکه با شماره ۴۵۱۰ مورخ 1380/11/10 در فهرست آثار تاریخی ثبت گردیده است لکن در حال حاضر به دلیل عدم رسیدگی وضعیت مطلوبی ندارد. یکی از فعالیت‌هایی که مردم جبل انارویه برای امن نمودن منطقه انجام داده بودند ساخت یک بنا شبیه به قلعه بر بالای یکی از بلندی‌هایی اصلی منطقه که ضمن اشراف به مسیر منطقه، در صورت نیاز امکان درگیری امن با راهزنان را نیز فراهم می‌آورد. | ## بخش 3: جبل‌النارویه | این قلعه را قلعه زنگی یا قلات زنگویه می‌گویند که تحت شماره ۱۰۵۲۲ مورخ 1382/08/02 در فهرست آثار تاریخی ثبت شده و هنوز بقایایی از آن قابل روئیت است. مسیر دسترسی به این قلعه بسیار صعب العبور بوده و به راحتی نمی‌توان به آن دسترسی داشت. مساحت بالایی قلات زنگی حدود ۹۰ متر و مساحت قلعه زنگی حدود ۶۰ متر است که البته پس از استقرار ژاندارمری در منطقه (در محل کنونی پاسگاه روستای امامزاده) در سال ۱۳۲۹ شمسی لزوم استفاده از این قلعه از میان رفته و از آنجا که در ارتفاع ساخته شده و در مسیر تندبادها و باران قرار گرفته بوده است دچار فرسایش سریع شده است. آسیاب بادی مجموعه آثاری است به جا مانده از گذشته که نشان از وجود آسیاب‌های بادی در این منطقه در گذشته می‌دهد. این آسیاب‌ها در تاریخ ۱۳۸۸/۱۱/۱۳ و تحت شماره 28293 در فهرست آثار تاریخی ثبت گردیده است. این آسیاب قبل از آسیاب‌های آبی منطقه فعال بوده و مردم گندم و جوهای خود را در آسیاب‌های آنجا آرد می‌نموده‌اند و به همین دلیل هم آن رشته کوه را آسیاب بادی می‌نامند. در حال حاضر سازه‌هایی که نشان از ساختمان‌های این مجموعه‌های می‌باشد قابل روئیت است. در سال ۱۳۸۸ و به صورت اتفاقی نقاشی‌هایی که بعداً مشخص شد قدمتی نزدیک به ده هزار سال دارد در یکی از غارهای جبل انارویه کشف گردید که نشان از تمدن با سابقه ای در این منطقه داشت. این امامزاده در تنگه ای زیبا در مسیر روستای بیدشهرک و پس از روستای شهید دستغیب واقع شده است. این امامزاده در دل کوه واقع شده است که برای رسیدن به آن نیاز است ۱۸۳ پله را طی نموده تا به ورودی آن برسیم. نکته جالب توجه در خصوص این امامزاده وجود تصویری از قالب یک پا با قدمت چندصدساله در طاق ورودی این امازاده می‌باشد که گویا جای پای این امازده در زمان تشرف به این مکان بوده است. این درخت در منطقه پَستُل که منطقه ای کوهستانی است قرار گرفته و جاده‌های صعب العبور و مسیرهای بکر موجب گردیده است که این درخت از گزند انسان در امان بماند. برای نشان دادن بزرگی و قدمت این درخت کهنسال همین بس که اگر دوازده مرد با دست‌های باز دور آن را حلقه بزنند تا بتوانند قطر تنه درخت را نشان دهند به زحمت دست‌های یکدیگر را لمس نمودند، با این توصیف به نظر می‌رسد تنه این درخت بیش از ده متر قطر دارد. تا زمانی که این درخت شناخته نشده بود و فقط اهالی جبل انارویه و تعداد اندکی افراد دیگر آن را می‌شناختند خیال علاقه مندان به طبیعت راحت بود. اما در سال ۱۴۰۰ تصاویر این درخت در شبکه‌های مجازی بسیار همرسانی شد و متأسفانه همین اطلاع باعث شد تا عده ای خارج از شهرستان به امید دیدن گنج، زیر پای این درخت را گودال حفر کنند که خوشبختانه درخت آسیب ندید اما زنگ خطری برای حفاظت بیشتر این درخت بود. آتشکده ساسانی و پرآوازه «کهنارو» که یکی از مهم‌ترین و ارزنده‌ترین چهارتاقی‌های ساسانی جنوب کشور است. فضای بنا دربرگیرنده یک چهارطاقی اصلی است که در وسط جای گرفته و اندازه آن سه ۳/۸۰ در ۳/۸۰ متر و ضخامت دیوارهای آن ۱/۲۰ متر است. در نزدیکی بنا ویرانه‌های یک آسیاب و برکه وجود داشته که همان هم آسیب‌های بیشتری نسبت به یک دهه پیش دیده است. این چهار طاقی را می‌توان متعلق به اواخر دوره ساسانی دانست و قابل سنجش با چهار طاقی «رهنی» در شهرستان فراشبند، که دارای دالان‌ها و اتاق‌های جانبی است. از این آتشده امروزه اتاقکی مستطیل‌شکل بر جای مانده که سقف آن نیز به گونه‌ای ضربی است و بخش‌های فراوانی از آن فرو ریخته است. چهارطاقی نامدار به کهنارو در تاریخ ۱۲ بهمن ماه ۱۳۸۱ خورشیدی با شماره ۷۱۸۹ به ثبت ملی رسیده است. +لیست آثار تاریخی جبل انارویه۱برکه فتح‌آباد عرب۱۳۷۹/۱۲/۲۵۳۳۹۴ساسانی۲مجموعه تپه‌ها و کاروانسراهای فتح‌آباد در بخش بردکر۱۳۸۰/۱۰/۱۱۴۵۱۰قرن ۴ هـ. ق۳چهار طاقی کهنارو۱۳۸۱/۱۱/۱۲۷۱۸۹ساسانی۴تنوره آسیابهای فتح‌آباد۱۳۸۱/۱۱/۱۲۷۱۹۴قاجاریه۵تل چهار طاقی۱۳۸۱/۱۱/۱۲۷۱۹۶ساسانی۶تل حاجی محمد۱۳۸۱/۱۱/۱۲۷۱۹۸ساسانی۷کاروانسرای منوچهری۱۳۸۱/۱۱/۱۲۷۱۹۹قرن ۴ و ۵ هـ. تنگه هایقر معروف به گراند کانیون ایران در فاصله ۲۰ کیلومتری جنوب فیروزآباد و در جاده فیروزآباد به قیر و کارزین و در منطقه جبل انارویه می‌باشد. طول این تنگه از محل سد هایقر تا خرجی آن حدود ۱۴ کیلومتر و ارتفاع آن در بالاترین نقطه حدود ۴۶۰ متر می‌باشد. مسیر داخلی تنگه هایقر همراه با جریان ملایم آب رودخانه، گیاهان بومی منطقه و صدای قورباغه‌ها و آواز پرندگان، مناظر طبیعی بکر و دست نخورده‌ای دارد. تنگه هایقر به دلیل صعب العبور بودن و یکتا بودن مسیر ورود و خروج آن کاملاً بکر بوده و رفت و آمدهای زیادی به داخل آن صوت نپذیرفته و این موضوع باعث گردیده محیط طبیعی آن بکر و دست نخورده باقی بماند. ارتفاع زیاد، لانه گزینی پرندگان، جریان داشتن آب در کف تنگه و مواردی از این دست باعث گردیده است این تنگه محل فوق‌العاده ای برای طبیعت دوستان و طبیعت گردان باشد. قلاتمنظور از قلات صخره‌هایی است بزرگ که بعضاً اندازه یک خانه دو طبقه هستند و در گویش محلی به آن قلات می‌گویند.‌های خمره. در منطقه پَستُل علاوه بر باغات انگور و انجیر و گردو، صخره‌هایی وجود دارد که شکل بسیار زیبای خمره ای دارند و به همین دلیل نیز به این نام خوانده می‌شوند. ورودی آب به این دریاچه از طریق دو جریان رودخانه به همراه سیلاب‌های فصلی تأمین شده و حجم آن در بیشینه حدود ۴۴ میلیون متر مکعب است. | ## جمع‌بندی | با توجه به فضایی که این دریاچه در آن ایجاد شده است، چشم‌انداز زیبایی را برای طبیعت دوستان به جای گذاشته و همه روزه افراد بسیار زیادی جهت استفاده از طبیعت بکر آن در کنار این دریاچه اتراق می‌کنند.