موضوع مقاله: رابطه مزدیسنا و یهودیت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # رابطه مزدیسنا و یهودیت | مقدمه: رابطه مزدیسنا و یهودیت، بازتاب‌دهنده بیش از یک هزاره تعاملات مستمر و پویا میان اندیشه یهودیت و فرهنگ ایرانی–زرتشتی است. | ## بخش 1: رابطه مزدیسنا و یهودیت | پیروان این دو دین در دو مقطع تاریخی سرنوشت‌ساز در کنار یکدیگر زیستند؛ نخست در دوره هخامنشی (قرون ششم تا چهارم پیش از میلاد) که یهودیان پساتبعید در قلمرو امپراتوری هخامنشی به بازسازی ارض اسرائیل و تدوین بخش‌هایی از عهد عتیق پرداختند، و سپس در عصر ساسانی (قرون سوم تا ششم میلادی) که جامعه یهودی بابل تلمود بابلی را در اتمسفر فرهنگی و حقوقی شاهنشاهی ساسانی پدید آورد. از میان مناسک و احکام ظاهری مشترک یا متقابل میان دو شریعت، می‌توان به قوانین طهارت عمومی، احکام ویژه طهارت مرده، مناسک قربانی آیینی، پوشیدن لباس‌های ریشه‌دار آیینی (صیصیت در یهودیت و سدره و بستن کمربند مقدس کستی در مزدیسنا) و احکام طهارت در از بین بردن ناخن‌های چیده‌شده اشاره کرد. در ساحت باورهای بنیادین نیز مفاهیمی چون رستاخیز مردگان، نبرد کیهانی میان جبهه خیر و شر، پایانی بر تاریخ با واقعه روز داوری، پاداش و عقاب اخروی و سازمان‌دهی وسیع جبهه فرشتهگان و دیوان — از جمله تکوین شخصیت شیطان و تقابل با آشمودای (ریشه گرفته از آئشمه‌دئوه یا دیو خشم در گات‌های اوستا) — از مهم‌ترین حلقه‌های پیوند الهیاتی دو دین به‌شمار می‌روند. برخی محققان چون مری بویس و شائول شاکد بر تأثیر ساختاری الهیات زرتشتی بر یهودیت پساتبعید تأکید می‌کنند. در مقابل، سالو بارون، مورخ برجسته تاریخ یهود، و جیمز بار استدلال می‌کنند که یهودیت هرگز عناصر خارجی را به صورت مکانیکی وام نگرفت، بلکه آن‌ها را از فیلتر توحید انحصاری و اندیشه بومی انبیاء اسرائیل عبور داد؛ از این منظر، فرهنگ ایرانی بیشتر نقش یک «کاتالیزور محیطی» را ایفا کرده است، نه منبع اصلی خلق این مفاهیم. متون کلامی پساساسانی زرتشتی از جمله دین‌کرد (قرن نهم میلادی) با انتساب نگارش ده فرمان به شخصیت اهریمنی ضحاک، یهودیت را آیینی در خدمت نیروهای شر معرفی کرد، و شکند گمانیک ویچار با طرح چالش‌های الهیاتی دربارهٔ روایت آفرینش در سفر پیدایش و صفات خداوند در عهد عتیق، نخستین نقد منظم و مکتوب یک دین غیرابراهیمی بر متون یهودی را پدید آورد. پیدایش هم‌زمان و گذار از چندخدایی مادی به توحید انتزاعی بر پایه پژوهش‌های تطبیقی در تاریخ ادیان، ریشه‌های تکوین مزدیسنا و یهودیت به اواخر هزاره دوم پیش از میلاد بازمی‌رسد؛ دورانی که اشو زرتشت در شرق فلات ایران و حضرت موسی در خاور نزدیک، شالوده‌های فکری این دو آیین را بنا نهادند. بزرگ‌ترین چرخش الهیاتی و تحول کلامی این دوره، گذار بنیادین بشر از «چندخدایی مادی» (تجسم قوای قدسی در قالب بت‌ها، مظاهر طبیعی یا ارباب‌انواع) به سوی پرستش یک «خدای واحد، ذهنی و فرامادی» بود؛ جنبشی فکری که فیلسوفان تاریخ آن را یکی از شاخص‌ترین نمادهای آغاز جهش فکری انسان در عصر محوری قلمداد می‌کنند. در این مقطع تاریخی، مفهوم امر قدسی در هر دو دین دچار چرخش پارادایم فلسفی مشابهی شد: در مزدیسنا: زرتشت با مردود دانستن خدایان متعدد قبایل آریایی (دیوها)، «اهورامزدا» را به عنوان خدای یکتا، خیر محض و عقل پیش‌دانسته معرفی کرد؛ ذاتی متعالی که فراتر از هرگونه فرم، تجسم فیزیکی و تصویرگری مادی است و ماهیتی کاملاً انتزاعی و مینوی دارد. در یهودیت: موسی در عهد سینا و با ابلاغ ده فرمان، هرگونه تصویرگری، پیکرتراشی و تجسم مادی از خداوند (یهوه) را به شدت ممنوع اعلام کرد و ذات الهی را به عنوان یک ارادهٔ مطلق، فرامادی و نادیدنی بازتعریف نمود که با انسان از طریق کلام و وجدان اخلاقی روبه‌رو می‌شود. این تحول ساختاری و موازی، ارادهٔ الهی را از بستر پدیده‌های فیزیکی طبیعت به درون «وجدان اخلاقی» و «اندیشه عقلانی» انسان منتقل کرد و برای نخستین بار پایه‌های استوار تفکر توحیدی و انتزاعی را در خاورمیانه باستان تثبیت نمود. مقایسه تحول تطبیقی یکتاپرستی در دو دین در بررسی سیر تاریخی رابطه مزدیسنا و یهودیت، هر دو آیین به عنوان کهن‌ترین ریشه‌های گرایش به توحید در جهان باستان شناخته می‌شوند؛ با این حال، نظام عقیدتی اولیه در هر دو دین با مفهوم انتزاعی و انحصاریِ امروزی از یکتاپرستی (Monotheism) تفاوت‌های ساختاری داشت و بیشتر بر پایه تک‌خداگزینی (Henotheism) یا یک‌خدادوستی (Monolatry) استوار بود. مطالعه تطبیقی متون اولیه دو دین، شباهت‌های ساختاری مهمی را در مرحله اول توحید باستانی نشان می‌دهد: در آیین مزدیسنا، زرتشت اهورامزدا را به عنوان تنها خدای یگانه‌ای که شایستهٔ ستایش و پرستش است معرفی کرد. با این حال، در این جهان‌بینی اهورامزدا خالق همهٔ پدیده‌ها نبود و رنج‌ها، شرور و تاریکی‌های کائنات به او نسبت داده نمی‌شد؛ بلکه الهیات زرتشتی بر پایهٔ تقابل این خدای خیر با نیروی مخرب و ضدخدایی به نام اهریمن (انگره مینو) شکل گرفته بود. این ساختار ثنوی در عهد باستان، توحید را به معنای تمرکز پرستش بر یک قطب خیر در برابر جبههٔ شر تعریف می‌کرد. الهیات زرتشتی اما در دو قرن اخیر، به‌ویژه در میان پارسیان هند که با مبلغان مذهبی غربی و بازخوانی‌های فلسفی مواجه شدند، دستخوش بازنگری بنیادینی شد؛ با کم‌رنگ کردن قدرت آفرینندگی مستقل اهریمن، این الهیات هرچه بیشتر به سوی یکتاپرستی خالص‌تر حرکت کرد تا با تعاریف معاصر از ادیان توحیدی همگام شود. در یهودیت اولیه نیز مفهوم خدا در کتاب مقدس عبری ساختاری موازی داشت؛ وجود خدایان اقوام پیرامونی به‌ندرت به صراحت انکار می‌شد و حتی بارها به عنوان موجوداتی در مرتبه‌ای پایین‌تر یا در ذیل یک دادگاه آسمانی به آن‌ها اذعان می‌شد — چنان‌که در فراز «کیست مانند تو در میان خدایان ای یهوه» بازتاب یافته است. بنی‌اسرائیل در این مرحله منکر وجود خدایان دیگر نبودند، بلکه تنها ملزم بودند که برای خدای یگانهٔ خود قربانی کنند. «ربکا دنووا»، پژوهشگر تاریخ ادیان، در تحلیل این پدیده می‌نویسد که یکتاپرستی به معنای مدرن آن در جهان باستان وجود نداشت و هر دو آیین با حفظ پویایی خود، به تدریج مسیر عبور از تک‌خداگزینی قومی به توحید انحصاری را طی کردند. این تحول در هر دو دین، به‌ویژه از قرن ششم پیش از میلاد به بعد — هم‌زمان با دوران هخامنشی و پس از آن — شتاب گرفت و هر دو جامعه مذهبی تحت تأثیر متقابل و جریان‌های فلسفی عهد باستان، به سوی یکتاپرستیِ مطلق، انتزاعی و جهانی سوق یافتند که در نهایت بستر انحصارگرایی‌های فقهی در دوران‌های بعدی را فراهم ساخت. دوران شاهنشاهی هخامنشی، به‌ویژه پس از فتح بابل توسط کوروش بزرگ در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، نقطهٔ عطف تاریخ ادیان و سرآغاز پیوند مکتوب میان مزدیسنا و یهودیت است. صدور فرمان آزادی کوروش (منعکس در استوانه کوروش) و حمایت او از بازگشت یهودیان به صهیون برای بنای معبد دوم اورشلیم، پادشاهان هخامنشی را در کتاب مقدس عبری به جایگاهی بی‌بدیل رساند؛ تا جایی که از کوروش به عنوان منجی برگزیده خدا (مشیح) یاد شد. در این دورانِ ثبات و انسجام سیاسی، کاتبان و نخبگان یهودی در تعامل فکری مستقیم با جهان‌بینی پارسی-هخامنشی قرار گرفتند که این امر، زمینه‌ساز ورود مفاهیم الهیاتی ایرانی به اندیشهٔ پساتبعید یهود گشت. دوره شاهنشاهی اشکانی و سنت شفاهی یهودیان فلات ایران و میان‌رودان در دوران شاهنشاهی اشکانی (پارتیان)، در بستر یک نظام نامتمرکز، از آرامش و تساهل مذهبی گسترده‌ای برخوردار بودند. با این حال، به دلیل غلبه فرهنگ شفاهی در هر دو جامعه، این عصر در تاریخ‌نگاری تطبیقی به دورهٔ «کمبود اسناد مکتوب» شهرت دارد. در این دوران، حافظه شفاهی نیروی محرکه دین‌پژوهی بود؛ مغان زرتشتی در حال گردآوری پراکندهٔ متون کهن اوستایی بودند و فریسیان یهودی نیز شالوده‌های فقه شفاهی (میشنا) را استوار می‌ساختند. در همین عهد، با افول تدریجی اورشلیم، مرکز ثقل علمی و جمعیتی یهودیت به آرامی به میان‌رودان (بابل) تحت حاکمیت پارت‌ها منتقل شد. دوره شاهنشاهی ساسانی و تدوین تلمود بابلی با روی کار آمدن شاهنشاهی ساسانی در قرن سوم میلادی و پیوند میان دین مزدیسنا و نهاد پادشاهی، الگوی تساهل اشکانی جای خود را به یک ساختار مذهبی متمرکز، پویا و منضبط داد. در این بستر تاریخی، بابل به عنوان قلب اقتصادی و مذهبی امپراتوری ساسانی (عراق امروزی)، شاهد شکوفایی بزرگ‌ترین آکادمی‌های تلمودی در شهرهایی چون نهاردعا، سورا و پومبدیتا بود. فرایند عظیم تفاسیر و مناظرات فقهی یهود (عصر امورائیم) که در نهایت به تدوین تلمود بابلی انجامید، کاملاً در اتمسفر فرهنگی ساسانیان و تحت تأثیر مستقیم قوانین مدنی، ساختار دادگاه‌ها و تعاملات روزمره با طبقه حقوقی مغان صورت پذیرفت. جغرافیای زبانی و واژگان دخیل آرامی و پارسی باستان تعاملات چندصدساله این دو فرهنگ، آثار ماندگاری بر زبان و ادبیات مکتوب هر دو سو بر جا گذاشت. زبان آرامی در دوران هخامنشی به عنوان زبان رسمی دیوانی امپراتوری (آرامی امپراتوری) به کار می‌رفت و همین جایگاه سبب شد که بعدها زبان نگارش بخش‌هایی از کتاب مقدس (کتب عزرا و دانیال) و متن اصلی تلمود بابلی شود. از سوی دیگر، همین زبان مبنای شکل‌گیری خط پهلوی و پدیدهٔ هزوارش‌ها در دبیرهٔ ساسانی نیز قرار گرفت. اصطلاحات اداری و دیوانی عصر هخامنشی در دوران هخامنشی، واژگان اداری و حقوقی پارسی باستان به عنوان اصطلاحات رایج دیوانی وارد زبان‌های همسایه شدند. از شاخص‌ترین این واژگان دخیل، «دَث» یا «دات» (dāta-) است که در اصل صفت فعلی از ریشهٔ ایرانی dā- به معنای «نهادن و مقرر کردن» است و هم در متون اوستایی و هم در کتیبه‌های شاهانه پارسی باستان گواهی شده است. این واژه در دوران هخامنشی با دو معنای موازی به کار می‌رفت: «قانون شاه» و «قانون الهی»؛ و همین دوگانگی معنایی عیناً در متون یهودی بازتاب یافت. در فرمان اردشیر که در فصل هفتم کتاب عزرا نقل شده، عبارت‌های «قانون خدای تو» (dāṯā dī elāhāk) و «قانون شاه» (dāṯā dī malkā) در کنار هم به کار رفته‌اند. همچنین اصطلاح «قانون تغییرناپذیر مادها و پارسیان» در کتاب دانیال (۶:۹) و کتاب استر (۱:۱۹) از همین ریشه است. در نهایت واژهٔ «پتگام» (pitgām) به معنای «فرمان و پیام رسمی» از نخستین دوران هخامنشی وارد آرامی شد و در تمام گویش‌های بعدی آرامی باقی ماند. واژگان حقوقی و مدنی در متون فقهی دوران باستان در عصر ساسانی، به دلیل ادغام مدنی جامعهٔ یهودی بابل در ساختار اداری امپراتوری، واژگان پارسی میانه در حوزه‌های گوناگونی چون حقوق، پوشاک، خوراک و نام‌های خاص وارد زبان آرامیِ تلمود شدند. اگرچه شمار واژگان ایرانیِ مستند در آرامی تلمودی به کمتر از سیصد واژه می‌رسد، اما نفوذ پارسی میانه فراتر از واژگان بود و حتی ساختار نحوی آرامی تلمود بابلی را نیز تحت تأثیر قرار داد. از جمله این واژگان می‌توان به «دیوان» (از پارسی میانه dīwān به معنای دفتر اداری)، «دستور» (از پهلوی dastwar به معنای صاحب‌فتوا و مرجع فقهی) و «وزیر» (از پهلوی vičīr به معنای حکم‌کننده) اشاره کرد که همگی در مدخل واژگان ایرانی زبان عربی نیز گواهی شده‌اند. افزون بر واژگان اداری، اسامی خاص ایرانی نظیر هرمز، بهرام و شاپور نیز در متون فقهی تلمود بابلی به وفور دیده می‌شوند که گواه همزیستی اقلیت یهودی با جامعهٔ میزبان ساسانی است. در کتاب مقدس و متون تبعید و پساتبعید کتاب مقدس عبری (عهد عتیق) آینهٔ تحول اندیشهٔ یهود از دوران پیش از تبعید به دوران پساتبعید است؛ فرضیه‌ای الهیاتی مطرح می‌کند که فرایند نهایی تدوین و کانون‌بندی این متون در عصر هخامنشیان، زمینه‌ساز نفوذ برخی مفاهیم مزدیسنا در لایه‌های ثانویه آن شده است. با این حال، پژوهشگرانی چون جیمز بار با اتخاذ رویکردی انتقادی استدلال می‌کنند که ادعای وام‌گیری‌های کلان و ساختاری یهودیت از الهیات زرتشتی در این دوران غلوآمیز است و شباهت‌ها نباید به معنای وابستگی مطلق متنی تعبیر شوند. کتاب‌های تواریخ این دوره، ساختار اداری و اجتماعی یهودیان را در سایهٔ حمایت شاهان هخامنشی به تصویر می‌کشند. در کتاب‌های عزرا و نحمیا، فرامین اردشیر و داریوش برای بازسازی اورشلیم و اجرای احکام شریعت به عنوان احکام مورد تأیید دربار ایران ثبت شده است. همچنین کتاب استر، تصویری دقیق از بافت فرهنگی، سیاسی و درباری کاخ شوش در عصر هخامنشی ارائه می‌دهد که سرآغاز شکل‌گیری جشن پوریم در میان یهودیان شد. کتاب‌های انبیاء/کتب پیامبران دورهٔ تبعید و پس از آن، بیشترین توصیف را از مناسبات مذهبی و سیاسی با ایران ارائه می‌دهند. در کتاب اشعیا (بخش اشعیای دوم)، از کوروش هخامنشی صراحتاً با عنوان «مسیحِ (مسح‌شدهٔ) یهوه» یاد شده که دستانش برای سرکوب امپراتوری‌ها گرفته شده است (اشعیا ۴۵:۱). با این حال، اشعیا برای حفظ مرزهای توحید یهودی در برابر ثنویت زرتشتی، بلافاصله تصریح می‌کند که خدا (یهوه) هم خالق نور و خیر است و هم آفرینندهٔ تاریکی و شر (اشعیا ۴۵:۷). در کتب حزقیال و دانیال نیز تحت تأثیر جهان‌بینی ایرانی، اسطوره‌شناسی فرشتگان به شدت پیشرفت می‌کند و فرشتگان مقرب دارای نام‌های مشخص (مانند میکائیل و جبرئیل) و صاحب درجات نظامی کیهانی می‌شوند. کتاب اشعیا پژوهشگران کتاب مقدس بر این باورند که بخش‌های میانی کتاب اشعیا (معروف به اشعیای دوم) در عصر پادشاهی کوروش بزرگ و در بافت فرهنگی ایران هخامنشی تدوین شده است. نویسندهٔ این بخش با وجود ستایش کوروش، به موازات آن با اصول الهیاتی مزدیسنا به‌ویژه موضوع ثنویت (دوگانه‌گرایی خیر و شر) به مخالفت برمی‌خیزد: «چنین می‌گوید خداوند به مسیح خود، کوروش… تا بدانند که غیر از من خدایی نیست؛ من خداوند هستم و دیگری نیست. من روشنایی را پدیدمی‌آورم و تاریکی را می‌آفرینم؛ صلح را برقرار می‌کنم و شر را می‌آفرینم. اشعیا با این عبارات متعالی، مرز میان یکتاپرستی مطلق ابراهیمی را با دوگانه‌گرایی ایرانی — که آفرینش شر را به ذاتی مجزا (اهریمن) نسبت می‌داد — روشن می‌سازد. کتاب ایوب جلوهٔ دیگری از انتساب مطلقِ خیر و شر به ذات خداوند یگانه را می‌توان در ادبیات حکمت یهود، به‌ویژه در کتاب ایوب یافت که به مسئلهٔ عدل الهی و رنج انسان می‌پردازد. پس از آنکه ایوب به مصایب سنگینی دچار شد، همسرش راهکاری بدبینانه به او پیشنهاد داد: «و زنش به او گفت: آیا هنوز در پارسایی خود پایداری؟ اما ایوب به او گفت: چون یکی از زنان نادان سخن می‌گویی؛ آیا خیر را از خدا بپذیریم و شر را قبول نکنیم؟ کتاب عزرا در دوره هخامنشی، مفهوم آسمانی قوانین تورات به عنوان مجموعه‌ای از احکام وحی‌شده به موسی شکل گرفت. پدیده‌ای موازی در ساختار شاهنشاهی هخامنشی رخ داد که روشنایی تازه‌ای بر این فرایند ادبی می‌افکند: اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان که دربرگیرنده مفاهیمی چون قانون (دَتا) و سنت شریعت (دینا) است، تماماً به اشو زرتشت نسبت داده شد که آن‌ها را از سوی اهورامزدا دریافت کرده بود. پژوهشگران الهیات تطبیقی مطرح کرده‌اند که کاتبان و نویسندگان کتاب‌های عزرا و نحمیا در تلاش برای بازتعریف جایگاه فقهی موسی، از ساختار سخنوری پارسیان و بستر مذهبی زرتشت الهام گرفته‌اند. این رویکرد ادبی بر پایه عباراتی از کتاب عزرا و استر استوار است که نفوذ مستقیم واژگان حقوقی پارسی باستان را نشان می‌دهند؛ نظیر عبارت آرامی «دَتا دی اِلهَخ» (قانون خدای تو) در کتاب عزرا و اصطلاح «کل یُودعی دَت و دین» (همه دانایان قانون و شریعت) در کتاب استر. کتاب استر کتاب استر به‌طور کامل در بافت فرهنگی، سیاسی و درباری شاهنشاهی هخامنشیان به تحریر درآمده و از این رو واژه‌ها و ساختارهای نحوی فراوانی از زبان فارسی باستان در آن راه یافته است. تامار ایلام گیندین، زبان‌شناس و ایران‌پژوه، این ویژگی‌های زبانی و تأثیرات پارسی بر کتاب استر را به تفصیل بررسی کرده است. علاوه بر لایه‌های زبانی، ردهایی از اسطوره‌شناسی زرتشتی نیز در این کتاب ردیابی شده است؛ به عنوان نمونه، اصطلاح «هفت ملازم پادشاه» با امշاسپندان (هفت ایزد یا فروزه حامی اهورامزدا) مقایسه شده است. نام شخصیت‌هامان در زبان پارسی باستان با ریشه «اندیشه نیک» (وُهومنه) همخوانی دارد، اما نویسنده کتاب با نقیض‌سازی این مفهوم، او را نماد «اندیشه بد» معرفی می‌کند. در نهایت، قرابت‌هایی میان سنن بهاری زرتشتیان و مضامین جشن پوریم یافت شده است؛ از جمله رسم اعطای هدایای خوراکی به یکدیگر در نوروز (میشلوآخ مانوت در پوریم). در ادبیات حکمت و الهیات رنج کاتبان یهودی در دوران تبعید، با هدف تجسم نظمی سیاسی که ملت را به عنوان موجودیتی متمایز از دولت حاکم به رسمیت بشناسد، دست به جمع‌آوری و بازنویسی کتاب مقدس زدند. آنها با کمک روایت‌ها و قوانین الهی نهفته در آن، قصد داشتند که به مردم مغلوب و تبعیدی نشان دهند که حتی زمانی که سلطهٔ امپراتوری‌های غالب برقراری مجدد دولت مستقل و استقلال سیاسی را ممنوع کرده است، می‌توانند به عنوان یک ملت متحد شوند. رایت می‌نویسد، کاتبانی که نوشته‌هایی را که امروزه به‌عنوان کتاب مقدس عبری یا عهد عتیق می‌شناسیم سروده و جمع‌آوری کرده‌اند، در جهت‌گیری عمیقاً سیاسی بوده‌اند. هدف آنها، همان‌طور که خاورشناس آلمانی یولیوس ولهاوزن ادعا کرد، تبدیل اسرائیل از یک قوم به یک فرقه مذهبی پس از سقوط دولت نبود. برعکس، این کاتبان به دنبال ساخت یک هویت ملی قوی و انعطاف‌پذیر بودند که بتواند در برابر شکست نظامی و تجاوز قدرت‌های استعماری مقاوم و پایدار باقی بماند. به گفته ولهاوزن، کسانی که (ناآگاهانه) شالوده این شکل ترکیبی زندگی جمعی را بنا نهادند. کتاب تاریخ اسرائیل نوشته جان برایت توضیح می‌دهد که شکل جدیدی از زندگی اجتماعی در دوره پس از تبعید ظهور کرد. کتاب عزرا-نحیما زندگی تبعیدیان سابق را پس از بازگشت در شرایط سلطه خارجیان به تصویر می‌کشد. رهبران یهودی بازگشت آگاه بودند که هر گونه تلاش برای حفظ و احیای نهاد سیاسی سلطنتی خشم این اربابان را برمی‌انگیزد بنابراین آنها تمرکز خود را بر نهادهای عمومی و فعالیت‌های جمعی که امپراتوری به آنها واگذار کرده بود و به عنوان نهادهای مذهبی طبقه‌بندی می‌شدند، گذاشتند. در تورات و منبع کاهنی ابن میمون (رامبام) در کتاب مشهور خود دلالة الحائرین (راهنمای سرگشتگان)، تصریح می‌کند که یکی از علل وضع برخی احکام طهارت و نجاست در تورات، تعدیل هنجارهای سخت‌گیرانهٔ ادیان باستان پیرامون جامعهٔ یهود بوده است. به گفتهٔ او، در آداب صابئان آن عصر، به‌ویژه در قوانین دوری از زنان در دوران قاعدگی، سخت‌گیری شدیدی وجود داشت؛ به طوری که زن باید کاملاً از شوهر و خانه مجزا می‌شد و حق معاشرت نداشت. در مقابل، تورات این ممنوعیت را تسهیل کرد و آن را تنها به روابط زناشویی محدود ساخت. پژوهشگران در تحلیل این بخش، این سنن را با قوانین طهارت در آیین‌های مزدیسنا (دشتان) و مندائیان مقایسه کرده‌اند. در پژوهش‌های مدرن کتاب مقدس، یکی از لایه‌های متنی تورات به نام «منبع کاهنی» شناخته می‌شود که بسیاری از محققان تدوین آن را به دوره هخامنشی در ارض اسرائیل نسبت می‌دهند. در یکی از نامه‌های باستانی کشف‌شده در جزیره یَب (الفانتین) (متعلق به حدود ۴۱۰ پیش از میلاد)، در کنار اشاره به پیش‌کش قربانی برای خدای اسرائیل، واژه «اَتردان» (אתرودن) به کار رفته که اصطلاحی آرامی-پارسی برای معادل‌سازی آتشدان زرتشتی است. این یافته گواهی بر شناخت آیین آتش در بستر مذهبی یهودیتِ کهن است و محققان بر این پایه، فرضیه تأثیر فرهنگ زرتشتی بر منبع کاهنی را مطرح کرده‌اند. تأثیر آیین‌های مزدیسنا بر منبع کاهنی را می‌توان در فرامینی چون روشن نگه داشتن دایمی آتش بر روی مذبح (لاویان، باب ۶) و الزام به برداشتن آتش برای بخور تنها از همان مذبح (لاویان، باب ۱۶) بازشناخت. این اتمسفر فرهنگی در متون دیگری نیز تجلی یافته است؛ نظیر نزول آتش الهی برای تقدیس خیمه عبادت (لاویان، باب ۹)، ماجرای مجازات مرگ با آتش «بیگانه» برای نداب و ابیهو (لاویان، باب ۱۰)، نابودی ۲۵۰ تن از طایفه قورح با آتش قهر الهی و نجات جامعه از طاعون توسط هارون با آتشی که تنها از مذبح برداشت (اعداد، باب ۱۷). این مضامین نشان‌دهنده آشنایی کاتبان یهودی با قداست معابد آتش زرتشتی در زمان نگارش متن است. همین پیوستگی‌های اسطوره‌ای در داستان بوته در حال سوختن (تجلّی خدا بر موسی) نیز ردیابی شده است. در این روایت، موسی مکلف به «کندن» کفش‌های خود می‌شود که شباهتی تام به آداب ورود به حریم آتش مقدس در سنن زرتشتی دارد. | ## بخش 2: رابطه مزدیسنا و یهودیت | افزون بر این، عبارت شهیر «اهیه اشر اهیه» (هستم آن‌که هستم) به عنوان نام خداوند در این بستر، با صفت ازلی-ابدی اهورامزدا (خدای نیکی که در آینده نیز پاینده است) مقایسه شده است؛ ذاتی که در تضاد با اهریمن تعریف می‌شود که بنا بر کلام زرتشتی، اگرچه در گذشته و حال وجود داشته، اما در فرجام جهان (فرشگرد) نابود خواهد شد و در آینده وجود نخواهد داشت. تومر پرسیکو، پژوهشگر دین‌پژوهی، به شباهت ساختاری میان نقش‌برجسته‌های باستانی امپراتوری هخامنشی (تجلی فر کیانی بر فراز بال‌های گشوده) و تعابیر کتاب مقدس دربارهٔ تجلی خداوند اشاره کرده است. این الگو یادآور لقب کتاب مقدسی «یوشب هَکِّروبیم» (جلوس‌کننده بر فراز کروبین) و توصیف تورات از ظهور یهوه بر موسی از میان دو کروب بال‌دار در خیمهٔ عبادت است. همچنین برخی از محققان، دستور تورات برای قرار دادن ریشه‌های نخی لباس (صیصیت) را با سنت بستن کمربند یا «نخ مقدس» زرتشتیان ملقب به «کُستی» مقایسه کرده‌اند. کستی که از ۷۲ رشته نخ پشمی سفید بافته می‌شود، از نظر کارکرد آیینی با کمربند مقدس کاتبان و کاهنان یهود در خیمهٔ عبادت قرابت دارد. واکاوی دگرگونی‌های کلان کلامی بررسی مناسبات کلامی مزدیسنا و یهودیت فراتر از واژگان دخیل، شامل واکاوی دگرگونی‌های بنیادینی است که در ساختار الهیاتی اندیشه یهود پدید آمد. دربارهٔ میزان و نحوهٔ این تغییرات، دو دیدگاه جریان‌ساز در دین‌پژوهی مدرن وجود دارد: دیدگاهی که به تأثیر مستقیم و ساختاری آیین زرتشت معتقد است و دیدگاهی منتقد که بر اصالت درون‌زا و تحولات بومی کاتبان یهودی پافشاری می‌کند. آخرت‌شناسی و فرجام‌باوری بررسی سیر تحول مفهوم پس از مرگ و پایان جهان از مباحث کلیدی در تاریخ ادیان تطبیقی است. پژوهشگرانی چون مری بویس و شائول شاکد استدلال می‌کنند که مفهوم حیات پس از مرگ در یهودیت پیش از اسارت بابلی بسیار مبهم بود؛ بر اساس متون اولیه عهد عتیق، ارواح انسان‌ها فارغ از اعمالشان به قلمرویی تاریک و بی‌تفاوت به نام شئول می‌رفتند که در آن پاداش و کیفری در کار نبود. به باور این گروه، پس از همزیستی یهودیان با ایرانیان در عصر هخامنشی و تحت تأثیر اندیشه زرتشتی فرشگرد، مفاهیمی چون رستاخیز جسمانی مردگان (منعکس در کتاب دانیال فصل ۱۲)، روز داوری نهایی کیهانی، و تفکیک ارواح در دو قلمرو مجزای بهشت (گن‌عدن) و جهنم به‌طور ساختاری وارد الهیات یهودی شد. در مقابل، منتقدانی چون جیمز بار و لستر گراب بر اصالت درونی این تحولات پافشاری دارند. گراب مطرح می‌کند که ایده رستاخیز نه یک وام‌گیری مستقیم، بلکه یک پاسخ مذهبی بومی در دوره هلنیستی به سرکوب‌های آنتیوخوس چهارم بود تا رنج و شهادت یهودیان وفادار به شریعت توجیه شود. جیمز بار نیز با نقد متدولوژی موازی‌سازی یادآور می‌شود که خطور اندیشه‌های مشابه در جوامع مختلف می‌تواند ناشی از پرسش‌های وجودی یکسان باشد؛ وی همچنین اتکا به متون متأخر پهلوی (متعلق به عصر ساسانی و پسااسلامی) را برای اثبات تأثیرگذاری بر دوران معبد دوم، از نظر کرونولوژیک و گاه‌شماری تاریخی فاقد مرجعیت علمی می‌داند. منجی‌گرایی و موعودخواهی آخرالزمانی اندیشه ظهور یک نجات‌بخش غایی در پایان تاریخ، از دیگر ارکان پیوند این دو جهان‌بینی در ادبیات مکاشفه‌ای است. موافقان نظریه وام‌گیری کلامی معتقدند که مفهوم مسیحا در یهودیت اولیه کاملاً زمینی، سیاسی و نظامی بود و به هر رهبر، کاهن یا پادشاه مسح‌شده‌ای (مانند داوود یا حتی کوروش بزرگ در اشعیا ۴۵) که قوم را از بحران‌های پیش‌رو نجات می‌داد، اطلاق می‌شد. اما همزیستی فرهنگی با ایرانیان، این مفهوم را تحت تأثیر باور زرتشتی به ظهور سوشیانت (منجی غایی کیهانی که از نسل پیامبر است و در پایان جهان شر را نابود و کائنات را نو می‌کند) ارتقا داد. در نتیجهٔ این تعامل، مسیحای یهودی در ادبیات پساتبعید معبد دوم از یک پادشاه داوودی زمینی به یک مصلح ماوراءالطبیعه، آسمانی و آخرالزمانی تبدیل شد که برای برپایی ملکوت الهی ظهور خواهد کرد. در سمت مقابل، منتقدان این تئوری استدلال می‌کنند که ایده منجی در یهودیت، پیامد مستقیم عهد الهی با خاندان داوود و فروپاشی پادشاهی زمینی آن‌ها پس از تهاجم بیگانگان بود. لستر گراب تأکید دارد که کاتبان یهودی در مواجهه با بحران‌های هویتی و شکست‌های پی‌درپی نظامی از امپراتوری‌های بزرگ، به‌طور بومی به سمت توسعه اندیشه‌های موعودخواهی غایی حرکت کردند. از این منظر، بستر فرهنگی شاهنشاهی هخامنشی صرفاً نقش یک شتاب‌دهنده محیطی یا «کاتالیزور» را در رشد این باورها ایفا کرده است، نه اینکه علت بیرونی و منشأ اصلی کپی‌برداری فکری بوده باشد. فرشته‌شناسی و دیوشناسی تغییر ساختار و ماهیت موجودات ماوراءالطبیعه نامرئی در ادبیات بین‌العهدین از دیگر مباحث چالش‌برانگیز میان پژوهشگران است. شائول شاکد با تکیه بر متون متأخر یهودی (مانند کتاب دانیال و انوخ) نشان می‌دهد فرشتگان که در اسفار اولیه تورات بدون نام، بی‌هویت و صرفاً کارگزارانی موقت بودند، به ناگاه دارای نام‌های مشخص (میکائیل، جبرئیل و…)، رده‌بندی نظامی و وظایف مشخص کیهانی شدند که بازتابی از ساختار شش امشاسپندان و ایزدان زرتشتی است. او همچنین تبدیل شخصیت «شطَن» از یک فرشتهٔ دادستان و کارگزار آزمون‌گر در کتاب ایوب به مظهر شر مطلق یعنی شیطان و دشمن جنگ‌افروز خدا را نفوذ مستقیم کلامی ثنویت ایرانی (تقابل اورمزد و اهریمن) می‌داند. در مقابل، جیمز بار یادآور می‌شود که یهودیت در متون محوری خود (مانند کتاب اشعیا فصل ۴۵ آیات ۱–۷) به شدت در برابر ثنویت ایرانی مقاومت کرده و بر این باور پای فشرده است که یهوه تک‌خالق نور، تاریکی، خیر و شر است و هیچ قطب آفرینندهٔ دیگری در برابر او وجود ندارد. منتقدان معتقدند ریشه‌های اسطوره‌ای فرشتگان و دیوان در سنت‌های کهن اقوام سامی و کنعانی وجود داشته و نظام‌مند شدن آن‌ها در دوران معبد دوم، ناشی از تکامل کلامی درون‌گروهی خود کاتبان یهودی برای پر کردن فاصلهٔ میان خدای متعال و جهان مادی بوده است و ساختار فرشتگان مقرب، پاسخی کلامی به تعالی‌بخشی افراطی به ذات نادیدنی خداوند در یهودیت پساتبعید است. بارون استدلال می‌کند که اگرچه جامعه یهودی پساتبعید در اتمسفر فرهنگی امپراتوری‌های هخامنشی و ساسانی تنفس می‌کرد، اما هرگز عناصر خارجی را به صورت مکانیکی کپی نکرد؛ بلکه آن‌ها را از فیلتر توحید انحصاری و اندیشه بومی انبیاء اسرائیل عبور داد و همگون‌سازی کرد. او در تحلیل فرشته‌شناسی و دیوشناسی پساتبعید تأکید دارد که یهودیت به شدت در برابر ثنویت زرتشتی (تقابل هم‌تراز اهورامزدا و اهریمن) مقاومت کرد. در الهیات خاخامی، موجوداتی مانند شیطان یا فرشتگان مقرب، بر خلاف ایزدان یا دیوان زرتشتی، هیچ‌گاه به مقام خدایی مستقل یا رقیب برابرِ خداوند ارتقا نیافتند، بلکه صرفاً به عنوان کارگزاران و مأموران تحت امر اراده مطلق و پیش‌دانسته یهوه بازتعریف شدند. از نظر بارون، فرهنگ ایرانی در توسعه مفاهیم آخرت‌شناختی و موعودخواهی یهودی بیشتر نقش یک «کاتالیزور محیطی» یا شتاب‌دهنده را ایفا کرده است، نه منبع اصلی خلق آن‌ها؛ چرا که این باورها تنها زمانی مورد پذیرش قرار گرفتند که با ساختار و نیازهای درونی و بومی جامعه مذهبی یهود سازگاری داشتند. تلمود بابلی و فقه ساسانی آیین مزدیسنا دین رسمی و دولتی شاهنشاهی ساسانی بود؛ یعنی همان بستری که اثر سترگ تلمود بابلی در فضای جغرافیایی آن تدوین شد. در تلمود، مجموعه‌ای وسیع از حکایات، آداب مدنی و احکام فقهی دربارهٔ مناسبات میان جامعه یهود و ساختار مذهبی زرتشتیان بازتاب یافته است. این پیوندها را می‌توان در مناظرات میان فقیهان یهود با پادشاهان ساسانی و مضامین فقهی مشترک ردیابی کرد. رسوم و آیین‌های مشابه در هر دو دین در رساله زِباخیم در تلمود، روایتی دربارهٔ پادشاه ساسانی، یزدگرد یکم، نقل شده است که او شخصاً به اصلاح و آراستن جامهٔ یکی از فقیهان یهودی به نام «هونا بار ناتان» پرداخت و با استناد به کتاب مقدس یادآور شد که ملت یهود باید «پادشاهی کاهنان» باشند. در این بستر، پوشش نمادین زرتشتیان یعنی کمربند «کُستی» جامهٔ مقدسی است که وظیفه تفکیک اندام فوقانی از اندام تحتانی را دارد و نوعی سپر معنوی در برابر قوای شر شمرده می‌شود؛ سنتی که کارکرد فقهی آن با بستن کمربند آیینی یهودیان (گارتل) در هنگام اقامه نماز قرابت دارد. بر پایه فرضیه‌های تاریخی، قاعده تلمودیِ «ممنوعیت سخن گفتن در زمان صرف غذا»، تأثیرپذیری مستقیمی از سنت سکوت دینی ایرانیان در هنگام اطعام دارد. در آیین زرتشت، سخن گفتن میان دعای پیش از غذا (واج) و دعای پس از آن (بج) فریضه‌ای ممنوع بود و زرتشتیان برای برقراری ارتباط از حرکت لب‌ها بدون صدارسانی استفاده می‌کردند. متون تلمود نیز به این سنت سفره ایرانی و شیوه ارتباط وزوزگونهٔ آن‌ها (ملقب به محوق) اشاره کرده‌اند. پژوهشگران معتقدند انتساب عمدی این قاعده به سنن دانشمندان ارض اسرائیل در متون یهود، با هدف تفاخر فرهنگی و هم‌ترازی آداب سفره یهودیان با اشراف ساسانی صورت گرفته است. علاوه بر این، شباهت‌های چشمگیری میان مناسک بهاری نوروز و آیین‌های جشن پسح یهودیان وجود دارد که ردهایی از آن در تفاسیر تلمودی نیز بازتاب یافته است. از جمله این اشتراکات می‌توان به سنت غسل با آب در شب عید، نمادهای سفره شب سدر (مانند خوراک خَرسِت که از نظر آوایی و ساختار با حریسه ایرانی مقایسه می‌شود)، تخم‌مرغ آیینی، سنت نوشیدن چهار جام شراب و گشودن درهای خانه در هنگام قرائت دعای برکت اشاره کرد. همچنین به نظر می‌رسد جشن میمونه در میان برخی طوایف یهود، تحت تأثیر مستقیم سنن نوروزی شکل گرفته باشد. در نهایت، تلمود بابلی به سنتی عامیانه به نام «مَشْوَرْتا دِفورْیا» (پریدن از روی آتش در جشن پوریم) اشاره می‌کند که توسط شخصیت ربا نقل شده است؛ آیینی باستانی که شباهت ساختاری تام و چشمگیری به سنت پریدن از روی آتش در جشن چهارشنبه‌سوری ایرانیان دارد. مقایسه تطبیقی قوانین طهارت و پاکی دفن در زمین و در برج‌های سکوت در آیین مزدیسنا، به دلیل اعتقاد به قداست زمین، دفن مردگان ممنوع بود و زرتشتیان بر اساس سنت خود، اجساد را در دخمه یا برج‌های سکوت قرار می‌دادند. این تفاوتِ آیینی در تلمود بابلی بازتاب یافته است؛ در روایتی آمده که شاپور دوم، پادشاه ساسانی، از «رَب حما» دربارهٔ منشأ کتاب‌مقدسیِ رسمِ دفن در یهودیت پرسش کرد. پژوهشگرانی چون مناحم کهانا استدلال می‌کنند که این مباحث تلمودی به گونه‌ای تنظیم شده‌اند تا از شدت تقابل میان قوانین تورات و احکام دولتیِ عصر ساسانی بکاهند؛ به طوری که دفن مردگان را صرفاً یک رسم یا حتی در شرایطی خاص، نشانه‌ای نیک برای متوفی جلوه دهند. با این حال، این مسئله تفاوت بنیادین دو جهان‌بینی را روشن می‌کند: در حالی که در یهودیت دفن مرده یک تکلیف دینی است و رها کردن جسد بدون تدفین نادرست شمرده می‌شود، در آیین زرتشت آلودن زمین با جسد ممنوع است. احکام طهارت ناخن‌های چیده شده شباهت‌های دیگری نیز در حوزهٔ احکام طهارت میان دو دین دیده می‌شود. دستورالعمل‌های تلمود دربارهٔ نحوهٔ برخورد با ناخن‌های چیده شده، شباهت نزدیکی به احکام زرتشتی در کتاب وندیداد اوستا دارد. تلمود تأکید می‌کند که ناخن‌های کوتاه شده نباید در مسیر تردد مردم رها شوند و به دفن یا سوزاندن آن‌ها توصیه می‌کند. این رویکرد دقیقاً با فرامین زرتشتی که بر دفن آیینی و دقیق ناخن‌ها تأکید دارند، همخوانی دارد. مناسک قربانی و تعامل با معابد آتش بر اساس داستانی در تلمود، «رَبا» با ایفرا هرمز، ملکه امپراتوری ساسانی در ارتباط بود و ملکه گاوی را برای قربانی «به نام خدا» (برای خداوند اسرائیل) فرستاد. ربا دستور داد که آن را در مراسمی با ویژگی‌های زرتشتی قربانی کنند: دو پسر جوان این کار را انجام دهند، بر تپه‌ای در منطقه‌ای باتلاقی، با ابزار چوبی نو و آتشی از ظرفی نو. ویژگی‌های این مراسم شبیه توصیف قربانی‌های زرتشتی توسط استرابون در کتاب جغرافیا است. در بخش دیگری از تلمود آمده است که ربا به دانشمندان یهودی اجازه داد تا برای معافیت از پرداخت مالیات، به مقامات ساسانی اعلام کنند که آنان «ستایش‌گر آتش» (اصطلاحی که در متون تلمودی برای توصیف مأموران آتشکده به کار رفته) هستند. به همین ترتیب، «رَب آشی» چوب‌هایی به آتشکده‌های زرتشتیان فروخت و مدعی شد که هیچ ممنوعیتی در این کار وجود ندارد. حنوکا و آیین‌های آتش در کتاب دوم مکابیان (متعلق به پایان قرن دوم پیش از میلاد)، روایتی دربارهٔ یک آتش معجزه‌آسا وجود دارد که در عصر نحمیا کشف و به اورشلیم منتقل شد و بر پایه این روایت، پادشاه ایران معبدی را در محل کشف این آتش بنا کرد. شای سکوندا، پژوهشگر تلمود در بستر ساسانی، با تکیه بر این پیشینه و همچنین شواهد تلمودی استدلال کرده که آیین‌های نیایش آتش در ایران باستان بر برخی روایات و احکام مرتبط با جشن حنوکا تأثیر گذاشته است. از جمله این شواهد، اصطلاح «ساعت خطر» در تلمود است که در آن به یهودیان اجازه داده می‌شد شمع‌های حنوکا را به جای آستانه در ورودی، در داخل خانه روشن کنند؛ این احکام با زمان برگزاری جشن‌های آتش زرتشتیان (مانند سده یا آذرجشن) همزمان بوده که در آن مواقع موبدان ساسانی روشن کردن آتش متفرقه در خانه‌ها را ممنوع می‌کردند. احکام مدنی، مالیاتی و قوانین ازدواج ساختار خانواده و سنت خویدوده پژوهشگران حوزه ادیان تطبیقی تفاوتی بنیادین میان تلمود بابلی و تلمود اورشلیمی در خصوص قوانین ناظر بر روابط جنسی غیریهودیان (احکام نوح) یافته‌اند که به نظر می‌رسد تحت تأثیر سنت زرتشتی «خویدوده» (ازدواج با محارم در عصر ساسانی) شکل گرفته است. در حالی که تلمود اورشلیمی (تدوین‌شده در فضای روم) ممنوعیت‌های سخت‌گیرانه‌ای را برای ازدواج با اقارب درجه اول غیریهودیان وضع می‌کند، تلمود بابلی رویکردی تساهل‌آمیزتر دارد؛ تا جایی که روایاتی منسوب به «رب هونا» در خصوص مجاز بودن برخی از این پیوندها در میان ملل دیگر نقل شده است. علاوه بر این، در تلمود بابلی معماهای فقهی پیچیده‌ای دربارهٔ تداخل نسب‌ها در ساختار خانواده وجود دارد که در نسخه اورشلیمی دیده نمی‌شوند. محققان دربارهٔ هدف این متون اختلاف‌نظر دارند؛ برخی آن‌ها را روایاتی هجوآمیز در نقد سنت خویدوده می‌دانند و برخی دیگر، آن را نشانی از آشنایی دقیق و بی‌طرفانه کاتبان یهودی با قوانین مدنی و طبقات ارث در شاهنشاهی ساسانی قلمداد می‌کنند. سنت ازدواج موقت بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که نهاد ازدواج موقت (حقوقی یا ساعتی) در هر دو آیین پیشینه‌ای دیرینه داشته است. آیین زرتشت در اواخر دوره ساسانی ساختارهایی مانند «چاکرزنی» یا پیوندهای موقت حقوقی را برای شرایط اضطراری به رسمیت می‌شناخت. پژوهشگران احتمال می‌دهند که رواج این سنت در ایران باستان، بعدها بر شکل‌گیری فقهی حکم «متعه» (ازدواج موقت) در مذهب شیعه دوازده‌امامی تأثیرگذار بوده است. نمود مشابهی از این تساهل حقوقی در تلمود بابلی نیز یافت می‌شود؛ بر اساس گزارش متون، فقیهانی چون «رب» و «رب نحمان» در سفرهای خود به شهرهای دیگر، برای پیشگیری از روابط خارج از چارچوب، استفاده از این پیوندهای موقت روزانه را منحصراً برای طلاب و فقیهان مجاز می‌شمردند. دوره‌های تنش مذهبی و شورش‌های اواخر عهد ساسانی تعاملات، مناظرات و تقابل‌های اموراییم و مغان زرتشتی بر اساس شواهد موجود در تلمود، مفسران و فقهای یهودی بابل (اموراییم) با مغان و کاهنان زرتشتی که در این متون با نام‌های «حَبَریم»، «مَگوشیم» یا «اَمگوشیم» یاد شده‌اند، آشنایی نزدیک داشتند. در این میان، مناسبات مذهبی گاه با تنش همراه بود؛ چنان‌که آبا اریخا (از فقیهان بزرگ یهود در دوره ساسانی) حکم داد که «هر کس دانش و آیینی از مگوش (مغ زرتشتی) فرا بگیرد، مستوجب مرگ است». همچنین میان آبا اریخا و شموئل یرخینا در این باره اختلاف‌نظر وجود داشت که آیا کاهنان زرتشتی را باید جادوگر محسوب کرد یا کافر. علاوه بر این، در متن تلمود آشنایی با فرشته‌شناسی و اسطوره‌شناسی زرتشتی نیز بازتاب یافته است. در این متون از اهورامزدا با نام «اهورمیز» و از اهریمن با نام‌های «هورمیز» یا «هورمین» یاد می‌شود. همچنین تلمود به آشمودای به عنوان پادشاه دیوان اشاره می‌کند که ریشه در مفهوم «خشم‌دیو» (آئشمه دئوه) در گات‌های اوستا دارد. این شخصیت اسطوره‌ای پیش‌تر در متون دوره معبد دوم مانند کتاب غیررسمی «توبیت» (متعلق به قرن سوم پیش از میلاد) نیز راه یافته بود. در هر دو آیین، سنت شفاهی و حفظ متون مقدس از طریق تکرار توسط طبقه روحانیت، روش اصلی انتقال دانش دینی بوده است. در یهودیت، میشنا و تلمود (به عنوان تورات شفاهی) برخلاف عهد عتیق، تا قرن ششم میلادی مکتوب نشده بودند؛ پدیده‌ای موازی که در قبال اوستای زرتشتی نیز رخ داد و این متن پس از قرن‌ها انتقال شفاهی، سرانجام در دوره ساسانی به تحریر درآمد. یائیر فورستنبرگ، پژوهشگر تاریخ ادیان، مطرح کرده است که ممنوعیت شدید نگارش تورات شفاهی در میان دانشمندان یهودی بابل، احتمالاً تحت تأثیر سنت زرتشتیِ حاکم بر اتمسفر فرهنگی عصر ساسانی بوده است؛ امری که با رویکرد منعطف‌تر کاتبان و دانشمندان سرزمین اسرائیل در ثبت مکتوب سخنان دینی تفاوت داشت. در رساله «سوتا» در تلمود، یک ضرب‌المثل عامیانه یهودی نقل شده که زمزمه سرودهای اوستا (گات‌ها) توسط مغان زرتشتی را با قرائت بدون درکِ میشنا توسط فریسیان مقایسه می‌کند: «مغ زرتشتی می‌خواند و نمی‌داند چه می‌گوید؛ میشنه‌خوان نیز می‌خواند و نمی‌داند چه می‌گوید». همچنین در آیین زرتشت، مشورت با موبدان و دانشمندان دینی هنگام اعطای صدقه و خیرات یک فریضه محسوب می‌شد. سنتی مشابه با این رویکرد در تلمود نیز بازتاب یافته است؛ چنان‌که در حکایاتی از ملکه ساسانی، ایفرا هرمز (مادر شاپور دوم)، نقل شده که او اموالی را برای تقسیم عادلانه در اختیار مجتهدان و فقیهان یهودی قرار می‌داده است. ساختار اداری و پایگاه مادی نهادهای مذهبی انحصار طبقاتی و مالی در یهودیت دوران معبد دوم: در این دوران، طبقهٔ کاهنان عالی‌رتبه (به‌ویژه خاندان‌های اشرافی صدوقی) کنترل کامل امور اداری، صرافی‌ها و عواید حاصل از مالیات‌های مذهبی معبد اورشلیم را در دست داشتند. این مناصب و امتیازات مادی، نه بر پایهٔ شایستگی فردی، بلکه به صورت ارثی در انحصار نسل هارون (برادر موسی) قرار داشت. انحصار طبقاتی و اقتصادی در شاهنشاهی ساسانی: با رسمی شدن آیین مزدیسنا، طبقهٔ روحانیت زرتشتی (آسروان) به یک نظام موروثی و طبقاتی بسته تبدیل شد. به گزارش آرتور کریستنسن، در این ساختار، مناصب قضایی و مذهبی بزرگ در انحصار خاندان‌های خاص بود و ورود افراد از طبقات دیگر جامعه به این جرگه ممکن نبود. آتشکده‌های بزرگ ساسانی به نهادهای عظیم مادی با املاک وسیع تبدیل شدند که این انحصار موروثی و تمرکز ثروت، بعدها به یکی از محرک‌های اصلی جنبش‌های اعتراضی (مانند جنبش مزدکیان) علیه اشرافیت مذهبی ساسانی بدل شد. عدم تسامح پس از برقراری دین رسمی ریشه‌های پیشینی انحصارگرایی مذهبی در تاریخ یهود پژوهش‌های تاریخی و جامعه‌شناسی دین نشان می‌دهند که پدیدهٔ عدم تسامح مذهبی و اعمال احکام مرگ حکومتی، عمیقاً با شکل‌گیری نهاد «دولت‌های مبتنی بر دین رسمی انحصاری» گره خورده است.Kang, Sa-Moon (1989). حدود سه و نیم قرن پیش از تأسیس شاهنشاهی ساسانی در ۲۲۴ میلادی، جامعهٔ یهودی در دوران حشمونیان (از حدود ۱۴۰ پیش از میلاد) نخستین تجربهٔ حکومت دینی انحصاری را پشت سر گذاشت.«John Hyrcanus I». با این حال، برخی مورخان معاصر این اقدام را نه یک پاکسازی اجباری بلکه نوعی ادغام فرهنگی با انگیزه‌های سیاسی می‌دانند که در بستر رقابت‌های قدرت منطقه‌ای آن عصر قابل فهم است. شریعت موسی برای جرایمی چون تبلیغ و ترویج سایر ادیان، بت‌پرستی و قربانی کردن برای خدایان دیگر، پیروی از خدایان غیر از یهوه، دعوت به پرستش خدایان دیگر توسط پیامبران دروغین، کفرگویی نسبت به یهوه، و همچنین نزدیک شدن غیرلاویان به میشکان (خیمه مقدس) که نوعی انحصار دینی موروثی را به نفع خاندان هارون تثبیت می‌کرد، مجازات مرگ از طریق سنگسار یا صور دیگر اعدام را پیش‌بینی کرده است.رساله سنهدرین در تلمود، فصل ۷، مشنا ۴. در همین راستا، در تلمود بابلی فتاوایی سرسخت علیه تعامل علمی و مذهبی با طبقهٔ روحانیت زرتشتی صادر شد؛ چنان‌که آبا اریخا (رب)، از فقیهان بزرگ یهود در بابل که در نیمه نخست قرن سوم میلادی می‌زیست، اعلام کرد: «هر کس دانش و آیینی از مغ زرتشتی فرا بگیرد، مستوجب مرگ است».؛ همچنین: Talmud Bavli, Shabbat 75a. | ## بخش 3: رابطه مزدیسنا و یهودیت | اقدامات کرتیر و نخستین محدودیت‌ها با سقوط شاهنشاهی اشکانی و تأسیس شاهنشاهی ساسانی در سال ۲۲۴ میلادی، سیاست تساهل مذهبی در ایران به تدریج جای خود را به انحصارگرایی دینی داد. در اواخر قرن سوم میلادی و با قدرت‌گیری موبد متنفذ زرتشتی به نام کرتیر، دوران طلایی آزادی‌های مدنی اقلیت‌های دینی در بابل پایان یافت. کرتیر که در دوران پادشاهی چند شاه نخستین ساسانی (از جمله شاپور یکم، بهرام یکم و بهرام دوم) به اوج اقتدار مذهبی و سیاسی رسیده بود، تلاش کرد تا آیین مزدیسنا را به عنوان تنها دین رسمی و انحصاری امپراتوری تثبیت کند. شاخص‌ترین سند تاریخی از این رویکرد، سنگ‌نوشته‌های مشهور کرتیر در کعبه زرتشت و نقش رجب است. او در این کتیبه‌ها با افتخار به تعقیب و سرکوب پیروان سایر ادیان اشاره کرده و صراحتاً نام یهودیان را در کنار دیگر اقلیت‌ها ذکر می‌کند: «و کیش‌های اهریمن از امپراتوری رانده شدند… یهودیان (یاهود)، بوداییان (شمنان)، برهمنان، ناصریان [مسیحیان بومی]، غسل‌دهندگان [مندائیان] و مانویان در شهر سرکوب، بت‌ها نابود و لانه‌های دیوان ویران شدند.» در دوران حاکمیت کرتیر بر دستگاه مذهبی، محدودیت‌های حقوقی و مذهبی جدیدی بر جامعهٔ یهودی بابل تحمیل شد؛ تخریب برخی کنیسه‌ها، ممنوعیت ذبح آیینی و تهیه گوشت کوشر و وضع قوانین محدودکننده دربارهٔ آتش و طهارت، از جمله تنش‌هایی بود که در تلمود در قالب اعتراض به رفتارهای سخت‌گیرانهٔ «مغان» بازتاب یافته است. با این حال، به دلیل نیاز دربار ساسانی به شبکهٔ مالی و تجاری یهودیان، این دوره‌های آزار مذهبی موقتی بود و جامعهٔ یهودی پس از کاهش قدرت کرتیر توانست ثبات حقوقی خود را بازیافت کند. در اواخر دوران مفسران تلمود (امورائیم) و همزمان با پادشاهی فیروز اول (۴۵۹ تا ۴۸۴ میلادی)، موج جدیدی از آزارهای مذهبی علیه یهودیان با هدایت موبدان زرتشتی آغاز شد. در این دوره، پادشاه ساسانی حکم اعدام فقیهان بزرگ یهود از جمله امیمار بن مار یانوقا و «رب مشرشیا» و همچنین رهبر جامعه یهودیان (رأس الجالوت)، «هونای ماری» را صادر کرد. در پی این اقدامات، استقلال قضایی دادگاه‌های یهودی سلب و آن‌ها مجبور به محاکمه در دادگاه‌های ساسانی شدند؛ فعالیت نهادهای آموزشی و کنیسه‌ها ممنوع گردید و شماری از کودکان یهودی برای آموزش‌های اجباری زرتشتی تحویل مراجع مذهبی شدند. در پی تنش‌های اصفهان که به کشته شدن دو مغ زرتشتی انجامید — یا به روایتی دیگر به دلیل اتهام دروغین ضرب و شتم آن‌ها — پیروز یکم دستور قتل‌عام نیمی از جمعیت یهودیان اصفهان و به بردگی گرفتن کودکان آنان را صادر کرد. به دلیل همین قساوت‌ها، فیروز اول در اسناد و روایات تاریخی یهود با لقب «فیروزِ شریر» (در عبری: فیروز رَشْیا) شناخته می‌شود. با روی کار آمدن قباد یکم، او ابتدا گام در جای پای پدرش گذاشت، اما به تدریج تحت تأثیر آموزه‌های رادیکال و اشتراکی مزدک قرار گرفت. اصلاحات مذهبی و اقتصادی قباد یکم جامعه را دچار ناآرامی کرد و سرانجام به برکناری موقت او توسط اشراف و محافظه‌کاران زرتشتی انجامید. در این فضای بحرانی، جامعه یهودی بابل به رهبری رأس الجالوت جدید، «مر زوترا»، دست به قیام سیاسی زدند و یک قلمرو مستقل یهودی به مرکزیت شهر «محوزه» (مداین) تأسیس کردند که نزدیک به هفت سال دوام آورد. با این حال، این قیام در نهایت توسط ارتش ساسانی سرکوب شد، مر زوترا به اسارت درآمد و جسد او بر روی پلی در محوزه به دار آویخته شد. پیوندهای باطنی و عرفانی تقاطع علم کابالا و آموزه‌های زروانی موشه ایدل، پژوهشگر برجسته تصوف یهودی (کابالا)، فرضیه‌ای را مطرح کرده است که بر اساس آن، ریشه‌های الهیاتی دیدگاه کابالیستی دربارهٔ سرچشمه «شر» در جهان، از آشنایی متفکران یهودی با متون پساساسانی آیین زروانی نشأت می‌گیرد. بر پایه این نظریه، منشأ شر ناشی از «اندیشه بد» یا خطور شک در ذات الهی است؛ ایده‌ای که با کیش زروانی قرابت تام دارد. در اسطوره‌شناسی زروانی، دوگانگی خیر و شر (اهورامزدا و اهریمن) حاصل شک و اندیشه ناپاکی است که در ذهن خدای زمان فرامکانی (زروان) پدیدار شد. شواهدی از ورود این تفکر انتزاعی در قرن نهم میلادی در میان اندیشمندان یهودی جنوب فرانسه یافت شده و پس از آن به یکی از مفاهیم کلیدی در آثار مکتب کابالیستی صفد، به‌ویژه در نوشته‌های اسحاق لوریا (ملقب به آری)، مبدل گشت. دگرگونی‌های پس از فتح اسلام ادبیات فقهی گائونیم و متون پساساسانی فتح اسلامی و سقوط شاهنشاهی ساسانی در قرن هفتم میلادی، بستر اجتماعی و سیاسی نوینی را برای تمامی اقلیت‌های مذهبی منطقه، به‌ویژه یهودیان و زرتشتیان رقم زد و آن‌ها را با چالش‌های تطبیق‌پذیری در دوران جدید مواجه ساخت. پژوهشگران حوزه دین‌پژوهی، شباهت‌های ساختاری چشمگیری میان فرایند تدوین احکام فقهی در ادبیات گائونیم (دوران پس از تلمود) و متون حقوقی زرتشتی در قرن‌های نهم و دهم میلادی یافته‌اند. این شباهت‌ها مواردی چون تثبیت متون قانونی، ممنوعیت مخالفت با آرای فقیهان سلفِ عصر ساسانی و تدوین قواعد حل تعارض را در بر می‌گیرد. تا پیش از این تحول، در هر دو آیین این باور حاکم بود که مجتهدان زمان صلاحیت اجتهاد، نوآوری و توسعه احکام را دارند؛ اما در فضای پسااسلامی این تصور چیره شد که مأموریت طبقه روحانیت صرفاً انتقال امانت‌دارانه دانش کهن و سنت‌های گذشته است. این چرخش پارادایم در مقایسه میان پویایی تلمود بابلی و متون زند، با محافظه‌کاری ادبیات گائونیم و ادبیات پهلوی به‌وضوح خود را نشان می‌دهد. یهودیت در ادبیات زرتشتی پساساسانی ادبیات پهلوی از قرن سوم تا دهم میلادی شکل گرفت و بیشتر به الهیات زرتشتی اختصاص دارد. از این رو در جدال‌های خود به نقد ادیان دیگر پرداخته، به‌ویژه یهودیت، مسیحیت، آیین مانوی و به‌طور غیرمستقیم اسلام (که از قرن هفتم میلادی دین غالب بود). همچنین در ادبیات تاریخی و جغرافیایی این دوره اشاره‌هایی اندک به یهودیان وجود دارد. برخی از این اشاره‌ها کم‌اهمیت‌اند، اما برخی دیگر بسیار درخور توجهند؛ به‌ویژه ذکرهایی که در «دین‌کرد» و «شکند گمانیک ویچار» آمده است. دین‌کرد کتاب دین‌کرد (به معنای: کارهای دین) نوعی دایرةالمعارف دینی است و مهم‌ترین و بلندترین اثر در تمام ادبیات پهلوی به‌شمار می‌رود. این کتاب به قرن نهم میلادی، میان دوره خلافت مأمون و سال ۸۸۱ میلادی، نسبت داده می‌شود. در این کتاب به زرتشتیان هشدار داده شده که از یهودیت دوری کنند؛ دینی که به گفته نویسنده دستورها و باورهایش در جهت نابودی جهان است. بر اساس افسانه‌ای در این کتاب، کسی که ده فرمان توراتی را نوشت، شخصیتی اسطوره‌ای به نام چَهاک (به فارسی: ضحاک) بوده که در اوستا نیز ذکر شده و با اهریمن و نیروهای شر شناسایی می‌شود. این کتاب ده فرمان توراتی را به‌شکلی تحریف‌شده توضیح می‌دهد و آن‌ها را در تضاد با ده فرمانی که یمه — که با نیروهای خیر شناسایی می‌شود — داده، معرفی می‌کند. برای نمونه، این ده فرمان را با فرمان‌هایی که شامل کشتن بره در کودکی و قربانی انسان است مرتبط می‌داند. پژوهشگران حدس زده‌اند که شاید این به دستور کتاب مقدس دربارهٔ قربانی گناه و داستان دختر یفتاح مربوط باشد؛ اما برای بیشتر این دستورها، ارتباط قابل قبولی با احکام یهودیت یافت نشده است. شکند گمانیک ویچار کتاب شکند گمانیک ویچار (به معنای: گزارش گمان‌شکن) اثری جدلی از اواخر قرن نهم میلادی است که توسط نویسندهٔ زرتشتی، مردان‌فرخ پسر اورمزدداد، نگاشته شده است.Peterson, Joseph H. فصل سیزدهم به انتقاد از روایت‌های سفر پیدایش دربارهٔ آفرینش جهان و هبوط انسان بر اثر خوردن از درخت دانش می‌پردازد. نویسنده در این فصل چالش‌هایی الهیاتی را مطرح می‌کند؛ برای نمونه می‌پرسد چرا خداوند ناگزیر بود جهان را در شش روز بیافریند، در حالی که آفرینش تنها با کلام و فرمان او انجام می‌شد؟ در فصل چهاردهم، نویسنده با گردآوری و استناد به آیات گوناگونی از کتاب مقدس عبری (مانند آیهٔ دوم از فصل اول کتاب ناحوم دربارهٔ قهر و انتقام الهی)، به نقد ویژگی‌های توصیف‌شده برای خدا در عهد عتیق می‌پردازد. افزون بر این، مردان‌فرخ چهار روایت از متون خاخامی و سنت تلمودی نقل می‌کند تا تضادهای ظاهری موجود در این تفاسیر دربارهٔ صفات خداوند را نشان دهد. بندهشن کتاب بندهشن (به معنی: آفرینش بنیادین) که تدوین نهایی آن به قرون نهم و دهم میلادی بازمای‌گردد، یکی از مهم‌ترین متون کلامی و کیهان‌شناسی به زبان پارسی میانه (پهلوی) است. اگرچه تمرکز اصلی این کتاب بر اسطوره‌شناسی آفرینش و نبرد میان اهورامزدا و اهریمن است، اما در بخش‌های تبارشناسی و تاریخی خود، اشاراتی به تاریخ اساطیری ملل دیگر از جمله یهودیان دارد. در بندهشن، پیدایش قوم یهود و شریعت آن‌ها نه به عنوان یک جریان توحیدی، بلکه در چارچوب جهان‌بینی ثنوی زرتشتی، به عنوان پدیده‌ای مرتبط با قوای اهریمنی و ضداورمزدی تصویر شده است؛ چنان‌که در بخش تبارنامه‌های سامی، نیاکان بنی‌اسرائیل به نسل دگرگون‌شده و اهریمنی از تبار ضحاک نسبت داده شده‌اند. نویسندگان پساساسانی بندهشن با هدف حفظ هویت مذهبی جامعه زرتشتی در برابر ادیان رقیب، خطوط فکری متون یهودی دربارهٔ آفرینش را به چالش کشیده و آن را با اسطوره‌های کهن ایرانی پیوند داده‌اند تا پیروان خود را از تمایل به باورهای سامی بازدارند. مقایسه تطبیقی در استراتژی‌های بقای جمعی تقابل در الهیات بقا و جامعه‌شناسی دین این نظام‌مند کردن مفهوم رنج به عنوان امری سازنده و مقدر در اراده الهی، به جامعه یهودی اجازه داد تا امر قدسی را از معبد فیزیکی و ساختار قدرت سیاسی به «متن مقدس» (تورات) و زیست اخلاقی پیروان منتقل کند. از منظر جامعه‌شناسی دین، این انتقالِ کانون دین‌داری، یهودیان را در برابر آسیب‌های جغرافیایی مصون ساخت و نوعی روایت شکست‌ناپذیر پدید آورد که در آن پیروزی مادی نماد پاداش و شکست مادی نماد امتحان بود؛ چارچوبی انطباقی که حفظ انسجام درون‌گروهی و بقای هویت یهودی را در وضعیت اقلیت و محیط‌های متخاصم طولانی‌مدت (دیاسپورا) تضمین کرد، امری که مزدیسنای رسمی به دلیل وابستگی ساختاری به نهاد دولت از تحقق آن بازماند. تئودیسه رنج و جاذبه اجتماعی طبقات فرودست معنابخشی الهیاتی به مفاهیمی چون رنج و فقر، نقشی کلیدی در میزان تاب‌آوری اجتماعی و جاذبهٔ ساختارهای مذهبی باستان در میان طبقات فرودست ایفا کرده است. در این میان، هرچند تکوین اولیهٔ الهیات تسلی‌بخش رنج در بافت یهودیت دیاسپورا شکل گرفت، اما پذیرش و بسط این انگاره در مسیحیت اولیه به اوج خود رسید؛ آیین جدید با قدسیت‌بخشی به فقر اخروی و وارونه‌سازی ارزش‌های مادی امپراتوری روم، پناهگاهی روانی برای محرومان پدید آورد. مسیحیت هم‌زمان با وام‌گیری الهیات رنج (Theology of Suffering) از یهودیت، با الغای هوشمندانهٔ احکام سخت‌گیرانهٔ شریعت — به‌ویژه حذف حکم ختنه بر پایه مصوبات شورای اورشلیم (اعمال رسولان، باب ۱۵) که اصلی‌ترین مانع مدنی و فیزیکی در جذب غیریهودیان (جنتیل‌ها) به‌شمار می‌رفت — کاتالیزور جذب توده‌های محروم جهان باستان شد. در نقطه‌مقابل، الهیات رسمی مزدیسنا در عصر ساسانی فاقد یک ساختار کلامی تسلی‌بخش برای توجیه روانی یا تعالی‌بخشِ فقر و نابرابری‌های مدنی در نظام بستهٔ طبقاتی بود. در جهان‌بینی ثنوی متون پهلوی، فقر، بیماری و رنج‌های جسمانی به عنوان امتحان الهی یا ابزار صعود معنوی تلقی نمی‌شدند، بلکه شر مطلق و حاصل هجوم نیروهای تاریکی (اهریمن) به ساحت گیتی به‌شمار می‌رفتند. از آنجا که ثروت مادی و اقتدار طبقاتی پادشاه و موبدان تجلی برکت الهی (فر) و نظم کیهانی (اشا) تفسیر می‌شد، طبقات فرودست نه تنها در واقعیت مدنی از حقوق کمتری برخوردار بودند، بلکه از نظر کلامی نیز وضعیت ناگوارشان نشانهٔ غلبه نیروهای اهریمنی بر زندگی آن‌ها تعبیر می‌گشت. این ناتوانی در تبیین اقناع‌کنندهٔ رنج فرودستان، سبب گسست انگیزهٔ روانی توده‌ها از آیین رسمی و پذیرش وسیع ادیان مساوات‌طلب پس از سقوط مادی شاهنشاهی شد. تقابل در تئودیسه و ساختار بقای گروهی پس از شکست نظامی بررسی تطبیقی الهیات یهودی و مزدیسنای رسمی در دوران باستان، نشان‌دهنده دو الگوی کاملاً متفاوت در مواجهه با فاجعه نظامی و از دست رفتن قدرت سیاسی است. این تفاوت کلامی، نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان تاب‌آوری هویت گروهی این دو آیین در دوران تبعید یا سقوط ایفا کرده است. در نظام فکری تمدن‌های باستانی خاور نزدیک، جنگ ابزاری برای اجرای اراده خدایان قلمداد می‌شد و غلبه در میدان نبرد، قطعی‌ترین سنجه برای اثبات حقانیت و برخورداری از حمایت الهی بود. در این پارادایم، مغلوب شدن یک ملت به معنای ضعف یا شکست خدای آن ملت در برابر قدرت خدای فاتح تعبیر می‌گشت. کیش رسمی مزدیسنا در دوران ساسانی پایداری زیادی به این الگو نشان داد؛ چرا که مشروعیت دینی و نهاد پادشاهی (ایران‌شهر) از طریق مفاهیمی چون فره ایزدی و نظم کیهانی (اشا) کاملاً به یکدیگر گره خورده بودند و قدرت مادی حکومت، سند تأیید ماورایی دین محسوب می‌شد. با سقوط شاهنشاهی ساسانی در قرن هفتم میلادی، این ساختار با یک بحران مشروعیت الهیاتی (تئودیسه) مواجه شد؛ زیرا طبق دکترین ثنویت، مهاجمان غیرایرانی مظهر نیروهای اهریمنی و آشوب بودند و الهیات رسمی زرتشتی در سطح توده‌ها نتوانست تبیینی اقناع‌کننده ارائه دهد که چرا اهورامزدا اجازه چنین غلبه مادی تمام‌عیاری را به جبهه شر داده است. از آنجا که حقانیت دین در ذهنیت جامعه با شوکت مادی حکومت سنجیده می‌شد، نابودی نهاد سیاسی منجر به فروپاشی نظم دینی و تسریع در روند تغییر دین عده کثیری از زرتشتیان شد. در طرف مقابل، یهودیت متمایزترین الگو را در شکستن این پروتکل سنتی خاور نزدیک ابداع کرد. متفکران و انبیای یهودی، به‌ویژه از دوران اسارت بابلی به بعد، با تفکیکِ حقانیت الهی از اقتدار مادی و جغرافیایی، ساختار کلامی جدیدی بنا نهادند. در این الهیات، رنج، آوارگی و شکست نظامی نه به عنوان ضعف یا ابطال عهد الهی، بلکه به عنوان ابزاری برای تأدیب، آزمایش ایمان و بخشی از دیالوگ فعال با خداوند (یهوه) بازتعریف شد. تبیین الهیاتی رنج و تاب‌آوری روانی پیروان بررسی تطبیقی متون دو دین نشان می‌دهد که تفاوت در تبیین الهیاتی مفاهیمی چون «رنج» و «کامیابی مادی»، نقشی تعیین‌کننده در حفظ انگیزه بقا و تاب‌آوری روانی پیروان در مواجهه با بحران‌های بزرگ تاریخی داشته است. در مزدیسنای رسمیِ عصر ساسانی، الهیات مذهبی عمیقاً با مفاهیمی چون شکوه زمینی، پادشاهی عادل و شوکت «ایران‌شهر» گره خورده بود؛ در نتیجه، فروپاشی حکومت مادی ساسانی، در ذهنیت توده‌ها به معنای گسست در نظم کیهانی جهان تعبیر شد و بحران‌های فکری و مشروعیتی شدیدی را در میان زرتشتیان پدید آورد. در مقابل، انبیای یهودی از دوران اسارت بابلی ساختاری کلامی بنا نهادند که جهان‌بینی همه‌جانبه‌ای برای تفسیر واقعیت‌های زندگی ارائه می‌داد؛ در این الهیات، اگر انسان در دنیا موفق و خوشبخت باشد، آن را موهبت و برکت الهی می‌داند و اگر در بدبختی، فقر یا اسارت قرار گیرد، آن را بازتابی از مشیت، امتحان یا تأدیب الهی تلقی می‌کند. این بازتعریفِ بنیادین سبب شد که رنج و شکست نظامی هرگز به معنای ابطال عهد خدا تعبیر نشود. این رویکرد به جامعهٔ اقلیت یهودی آرامش فکری و توانایی روانی عمیقی بخشید تا انسجام درون‌گروهی خود را در شرایط سخت تبعید و شکست‌های مادی حفظ کنند و انگیزهٔ ادامهٔ حیات و بقای بیولوژیک گروه را از دست ندهند. احکام شریعت در حفظ و ازدیاد نسل بقا و تداوم یک گروه مذهبی به قوانین فقهی آن در تشویق به فرزندآوری و باروری بستگی دارد که در هر دو دین با رویکردهایی متفاوت دنبال می‌شد: در مزدیسنا: تجرد گناهی بزرگ شمرده می‌شد و ازدیاد نسل برای تقویت جبههٔ خیر یک فریضهٔ واجب دینی بود. قوانین مدنی ساسانی ساختارهای حقوقی ویژه‌ای چون ازدواج ایوگین (نوعی ازدواج موقت حقوقی در دوره ساسانی با کارکرد نیابتی یا جانشینی بود که با هدف تداوم نسل و حفظ ارث خانواده انجام می‌شد) و سنت خویدوده (همسرگزینی از محارم) را برای حفظ اصالت نسل، پاکی خون و ثروت خانوادگی طراحی کرده بودند؛ قوانینی که اگرچه به تکثیر جمعیت کمک می‌کرد، اما به دلیل ساختار بستهٔ طبقاتی، انعطاف جامعه را در بحران‌های بزرگ کاهش می‌داد. قوانین فقهی یهود با تأکید بر تشکیل خانواده و وضع احکام بهداشتی دقیق (قوانین طهارت خانوادگی/نیدا)، رشد جمعیتی پایداری را در جوامع دیاسپورا پدید آورد. تعاملات در حوزه هنر و موسیقی دربارهٔ نحوه و میزان تأثیر متقابل هنر و موسیقی ایرانی و یهودی در دوران باستان، مستندات مکتوب اندکی بر جای مانده است، با این حال پژوهشگران در حوزه‌های باستان‌شناسی و قوم‌موسیقی‌شناسی (اتنوموزیکولوژی) شواهدی از این تعاملات را ردیابی کرده‌اند. در حوزه باستان‌شناسی، سکه‌های نقره کوچک معروف به «یهود» (YHD) متعلق به اواخر دوره هخامنشی در منطقهٔ یهودیه، نمونه‌ای از درآمیختگی نمادهای بصری را نشان می‌دهند. برخی از این مسکوکات حاوی تصاویر مینیاتوری از نمادهای هنری رایج در قلمرو شاهنشاهی پارسی، مانند نقوش بالدار هستند که تفسیر دقیق ماهیت اسطوره‌ای این تصاویر میان باستان‌شناسان مورد بحث است. در حوزه موسیقی نیز ابراهام زوی ایدلسون، موسیقیدان و پژوهشگر، در بررسی‌های خود بر روی موسیقی مذهبی و ادعیه یهودیان فلات ایران (نظیر سلیحوت)، به وجود شباهت‌هایی در فرم و لحن آوازی میان این سرودها و الحان سنتی و بومی ایران اشاره کرده است. علاوه بر این، پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند که در دوران پس از اسلام، به‌ویژه از عصر صفویه به بعد، به دلیل اعمال برخی محدودیت‌های مذهبی بر حرفه موسیقی‌دانی میان مسلمانان، اقلیت‌های مذهبی از جمله زرتشتیان و یهودیان نقش مؤثری در حفظ، اجرا و تداوم مقامات و سنت‌های موسیقی کلاسیک و محلی ایران ایفا کردند. وضعیت تعاملات در دوران معاصر رابطه پیروان مزدیسنا و یهودیت در دوران معاصر، از مجادلات کلامی باستان به سمت تعاملات مستقیم مدنی، همیاری‌های نهادی و زیست مشترک در ساختار جامعهٔ مدرن ایران تغییر یافت. این روابط مادی و اجتماعی عمدتاً در قالب شبکه‌های همیاری حقوقی، فضاهای آموزشی مشترک و همگرایی‌های هویتی بروز پیدا کرد. در اواخر دوران قاجار، هر دو جامعه به عنوان اقلیت‌های غیرمسلمان، چالش‌های حقوقی مشابهی را در مواجهه با قوانین سنتی تجربه می‌کردند. مستندات تاریخی نشان می‌دهند که «انجمن بهبود وضع زرتشتیان ایران» (به نمایندگی از پارسیان هند و زرتشتیان داخل کشور) در فرایند رایزنی‌های دیپلماتیک برای لغو مالیات سنگین جزیه و احقاق حقوق مدنی، در هماهنگی و تعامل با سازمان‌های بین‌المللی یهودی نظیر «اتحادیه جهانی آلیانس» قرار داشت. این دو نهاد با تبادل اطلاعات و اعمال فشار هم‌زمان بر دربار قاجار، به‌طور مشترک برای رفع محدودیت‌های مدنی اقلیت‌ها تلاش کردند که در نهایت به لغو جزیه و بهبود نسبی امنیت قضایی هر دو گروه منجر شد. با آغاز نوسازی آموزشی در ایران، تعامل مستقیمی میان خانواده‌های یهودی و زرتشتی در بستر مدارس جدید شکل گرفت. در شهرهایی چون یزد، اصفهان و تهران، به دلیل محدودیت‌های سنتی در مدارس اکثریت، بسیاری از دانش‌آموزان یهودی در مدارس مدرن زرتشتی (نظیر مدارس کیخسروی، مارکار و دبیرستان فیروزبهرام) ثبت‌نام کردند. در نقطه‌مقابل، در برخی مناطق نیز کودکان زرتشتی از خدمات آموزشی مدارس آلیانس یهودیان استفاده می‌کردند. این هم‌نشینی آموزشی در طول چندین دهه، به شکل‌گیری یک شبکهٔ ارتباطی نزدیک و همزیستی فکری میان نسل‌های جدید نخبگان زرتشتی و یهودی ایران انجامید. در جریان انقلاب مشروطه و تحولات پس از آن، فعالان سیاسی و نمایندگان زرتشتی و یهودی در مجلس شورای ملی به‌طور مداوم در قالب یک جبههٔ مشترک برای دفاع از حقوق اقلیت‌ها و تدوین قوانین مدنی یکپارچه همکاری می‌کردند. افزون بر این، با ظهور ناسیونالیسم مدرن و باستان‌گرایی در عصر پهلوی، هر دو جامعه به دلیل داشتن ریشه‌های عمیق پیشااسلامی در تاریخ ایران، به یک تعریف مشترک از هویت ملی دست یافتند. | ## جمع‌بندی | این همگرایی هویتی سبب شد که نشریات و تشکل‌های فرهنگی یهودی و زرتشتی در تهران، رویکردهای هم‌سو و متقابلی را در بازتعریف «ایرانی بودن» بر پایه تاریخ هخامنشی و ساسانی اتخاذ کنند.