موضوع مقاله: جنگ داخلی افغانستان (۱۲۴۲–۱۲۴۷ خورشیدی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ داخلی افغانستان (۱۲۴۲–۱۲۴۷ خورشیدی) | مقدمه: جنگ داخلی افغانستان در سال‌های ۱۲۴۲ تا ۱۲۴۷ خورشیدی، یک جنگ داخلی در افغانستان بود که از ۱۹ خرداد ۱۲۴۲ تا ۳۰ مرداد ۱۲۴۷ خورشیدی به طول انجامید. | ## بخش 1: جنگ داخلی افغانستان (۱۲۴۲–۱۲۴۷ خورشیدی) | این جنگ در نتیجه مرگ دوست‌محمد خان در ۱۹ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی و کشمکش‌های بعدی برای قدرت بین پسران او آغاز شد. پسران او به عنوان والیان ولایات منصوب شدند و عملاً به‌طور خودمختار از حکومت مرکزی عمل می‌کردند. با این حال، برادر ناتنی او، محمد افضل خان (که در آن زمان به عنوان والی ترکستان افغانستان خدمت می‌کرد) و محمد اعظم خان علیه او توطئه کرده و قصد داشتند خودشان تخت را تصاحب کنند. در بهار ۱۲۴۳ خورشیدی، شیرعلی خان از مکاتبات اعظم خان و افضل خان مطلع شد و برای مقابله با هر دو به سمت شمال لشکر کشید. اعظم خان در خوست شکست خورد و به هند فرار کرد، اما شیرعلی خان پس از نبردی در باجگاه در اواخر بهار ۱۲۴۳ خورشیدی، نظر خود را تغییر داد و اختلافش را با افضل خان حل و فصل کرد. با این حال، با برنامه‌ریزی عبدالرحمن خان، پسر افضل خان، برای سرنگونی شیرعلی خان، چشم‌انداز صلح از بین رفت. در ۱۲۴۴ خورشیدی، شیرعلی خان برای شکست دادن برادر تنی شورشی خود، محمد امین خان، به سوی قندهار حرکت کرد. اگرچه او شورش را درهم شکست و توانست محمد امین خان را بکشد، اما پسر و وارث شیرعلی نیز کشته شد، که بر سلامت روان او تأثیر گذاشت و منجر به کناره‌گیری وی شد. نیروهای افضل خان از این فرصت استفاده کردند تا نیروهای شیرعلی خان را در بهار ۱۲۴۵ خورشیدی شکست داده و کابل را تصرف کنند. شیرعلی خان به شکست خوردن ادامه داد، اگرچه با پیوستن والی جدید ترکستان افغانستان و پسر وزیر اکبر خان، فیض‌محمد خان، به او، موفقیت‌هایی به دست آورد. در شهریور ۱۲۴۶ خورشیدی، فیض‌محمد خان در نزدیکی جبل‌السراج شکست خورد و در میانه نبرد بر اثر اصابت گلوله توپ درگذشت. با این حال، اندکی پس از این، افضل خان تسلیم وبا شد، و در نتیجه عبدالرحمن خان و اعظم خان بر سر جانشینی درگیر شدند. او طرحی را توسعه داد: حاکمان محلی ترکستان تا حد امکان در برابر عبدالرحمن خان مقاومت کنند، در حالی که او قندهار را بازپس گیرد و به سمت کابل لشکر بکشد. طرح او موفق شد و در اردیبهشت ۱۲۴۷ خورشیدی ارتش‌های شیرعلی خان پیروزمندانه وارد قندهار شدند، در حالی که عبدالرحمن خان در محاصره میمنه گیر کرده بود. ارتش‌های او درهم شکسته شدند و شیرعلی خان در ۱۷ شهریور ۱۲۴۷ خورشیدی پیروزمندانه وارد کابل شد. اعظم خان به ایران گریخت و در آنجا درگذشت، در حالی که عبدالرحمن خان به سمرقند گریخت و تا جنگ دوم افغان و انگلیس در تبعید در آنجا زندگی کرد. جنگ داخلی در ۱۹ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی، دوست‌محمد خان ۱۲ روز پس از تصرف هرات درگذشت. گزارش شده است که حتی قبل از دفن دوست‌محمد خان، برادر کوچک‌تر شیرعلی خان، محمد اسلم خان، قصد داشت او را با تپانچه بکشد. محمد افضل خان مانع از اجرای این ترور توسط اسلم خان شد، اما او نقشه‌های خود را برای جلوگیری از رسیدن شیرعلی خان به سلطنت کشید. شیرعلی خان سه روز را در عزای پدرش سپری کرد، پیش از آن که در ۲۲ خرداد ۱۲۴۲ خورشیدی در مسجد جامع هرات بر تخت بنشیند. با این حال، او به افضل خان در بلخ نامه نوشت و از او التماس کرد که به سمت کابل لشکر بکشد و قبل از رسیدن شیرعلی خان شهر را تصرف کند. شورش در ترکستان افغانستان محمد افضل خان با به سلطنت رسیدن شیرعلی خان مخالفت کرد و از حاکمان محلی ازبک منطقه کمک خواست. در تیر ۱۲۴۲ خورشیدی، او به آن‌ها قول خودمختاری داد در ازای حمایت از لشکرکشی او به پایتخت افغانستان. با این حال، او برای مدت طولانی والی ترکستان افغانستان بود و در واقع محرک اصلی در نابودی خانات ازبک منطقه بود. وقایع در چهار ولایت حسین خان مینگ، حاکم میمنه، به شیرعلی خان پیوست و شروع به حمله به پادگان‌های اطراف خیرآباد و دولت‌آباد کرد. او توسط امیر بخارا، مظفر خان، تشویق شد، که قول داد ارتش بخارا از آمودریا عبور کرده و منطقه را از دست افغان‌ها آزاد کند. با این حال، در همان زمان، افضل خان سفرایی را به بخارا فرستاد تا در مورد کمک احتمالی برای هدف او مذاکره کنند. در اوایل مرداد ۱۲۴۲ خورشیدی، بخارایی‌ها فرستاده خود را به تخته پل فرستادند تا در مورد اتحاد گفتگو کنند. با این حال، مذاکرات شکست خورد و افضل خان به دلیل شورش‌های گسترده در منطقه، از جمله شورش پادگان خان‌آباد، از وعده خود برای خودمختاری صرف نظر کرد. طبق سراج‌التواریخ، پادگان به سمت در خانه عبدالرحمن خان سنگ پرتاب کرد و دارایی‌های شهر را غارت کرد و تنها با رسیدن نیروهای عبدالرحمن خان به شهر سرکوب شد. | ## بخش 2: جنگ داخلی افغانستان (۱۲۴۲–۱۲۴۷ خورشیدی) | افضل خان، غضنفر خان، حاکم اندخوی را مجبور کرد تا به لشکرکشی علیه میمنه بپیوندد، که باعث اختلال در مسیرهای کاروان‌ها با بخارا شد. با این حال، با وجود درگیری بین نیروهای افغان و میمنگی، هیچ‌یک از طرفین نتوانستند برتری کسب کنند. فیض‌محمد خان و محمد زمان خان، فرماندهان شبرغان و سرپل، به ترتیب به شیرعلی خان پیوستند. اندکی پس از آن، غضنفر خان اندخوی استقلال خود را اعلام کرد و پادگان افغان را از شهر اخراج کرد. افضل خان مجبور شد تمام نیروها را به آقچه فراخوانده و از بلخ در برابر حملات ازبک‌ها دفاع کند. شورش قطغنی و فتح بدخشان میر اتالیق قندوز، که مدتی در تبعید بود، جنگ داخلی را فرصتی برای بازپس‌گیری قطغن از تسلط افغان‌ها دید. در حالی که شیرعلی خان هنوز در هرات بود، میر اتالیق پسرش، سلطان مراد را به منطقه فرستاد تا نارضایتی را دامن بزند. عبدالرحمن خان ۳ هنگ پیاده‌نظام، ۱۰۰۰ سواره‌نظام، ۱۲ توپ صحرایی و ۲۰۰۰ خاسادار را به رهبری محمد عالم خان و غلام محمد خان برای سرکوب شورش فرستاد. سواره‌نظام محمد عالم خان او را ترک کردند تا اینکه تنها ۲۰ نفر برایش باقی ماند و همه آن‌ها توسط شمشیرهای ازبک قتل‌عام شدند. آن‌ها تلاش کردند سر محمد عالم خان را تصرف کنند اما به دلیل رسیدن ارتش اصلی افغان، ۳۰۰ تلفات متحمل شدند. نبرد تلخ تا شب ادامه یافت و نیروهای افغان تاکتیک بریتانیایی مربع پیاده‌نظام را به کار گرفتند و به نیروهای قطغنی آسیب جدی وارد کردند. در نتیجه، ۱۰٬۰۰۰ قطغنی کشته یا زخمی شدند در حالی که تنها ۲۱ افغان (محمد عالم خان و همراهانش) کشته و ۱۰ نفر زخمی شدند. سلطان مراد با ۶۰۰۰ مرد (که ۳۰۰۰ نفر از آن‌ها توسط میرهای بدخشان برای کمک به او فرستاده شده بودند) فرار کرد و ۳۰۰۰ سرباز قطغنی توسط افغان‌ها اسیر شدند. برخی از بقایای بدخشانی شورشی خود را به عنوان بازرگان درآوردند و تلفاتی را به اردوگاه افغان وارد کردند. سراج‌التواریخ آن‌ها را به دزدی متهم می‌کند، اما به گفته لی، به احتمال زیاد آن‌ها رهبران چریکی شورش بودند. ۲۰ روز پس از اعدام، جهاندار خان بدخشان از دستگیری آن‌ها مطلع شد و فرستاده‌ای را برای درخواست آزادی آن‌ها فرستاد. عبدالرحمن خان ۳۶۰۰ پیاده‌نظام و ۳۰۰۰ سواره‌نظام را علیه جهاندار خان فرستاد، ابتدا به تالقان رسید و سپس شهر فرخار را تصرف کرد. جهاندار خان برای تبدیل کردن میرنشین به تحت‌الحمایه بخارا درخواست کمک از بخارا کرده بود، اما به او اطلاع داده شد که بدخشان در حوزه نفوذ کابل است و باید تسلیم آن‌ها شود، اگرچه اگر توسط کابل مورد ظلم قرار گیرند، دولت بخارا مداخله خواهد کرد. جهاندار خان مجبور به تسلیم شد و باید به افغان‌ها باج می‌پرداخت تا از سرنوشت میر اتالیق دوری کند. در نهایت، در شهریور ۱۲۴۲ خورشیدی، افضل خان مجبور شد تسلیم شیرعلی خان شود، زیرا از دست دادن چهار ولایت واقعیت وضعیت را نشان داد. لشکرکشی شیرعلی خان به کابل شیرعلی خان چند ماه در هرات ماند و سپس به سمت کابل حرکت کرد و پسرش، محمد یعقوب خان را به عنوان والی هرات منصوب کرد. محمد اعظم خان، که از امیر ناراضی بود، اردوگاه او را ترک کرد و به سمت کابل حرکت کرد؛ سرانجام به برکی راجان در ولسوالی لوگر رسید. با تغییر وفاداری جمعیت لوگر، اعظم خان به جاگیر خود (شامل ولسوالی‌های خوست، زرمت و کرم) عقب‌نشینی کرد. محمد اسلم خان نیز از همراهان سلطنتی جدا شد زیرا قصد داشت به جاگیر خود در هزاره‌جات بازنشسته شود. شیرعلی خان ابتدا او را سرزنش کرد، اما به زودی او را بخشید و امتیازاتش را بازگرداند. امیر گروهی از مردان با نفوذ را فرستاد تا امین خان را متقاعد کنند که حکومت امیر را بپذیرد. این مأموریت ناموفق بود و امین خان دستورات مخفیانه‌ای داد که هر کسی در طول جاده قندهار-کابل که در حال دادن آذوقه به همراهان امیر دستگیر شود، مجازات شود. در حالی که در غزنی بود، نامه‌ای از محمد اعظم خان دریافت کرد که در آن به خاطر رفتار خود عذرخواهی کرده بود. امیر مایل بود او را شخصاً ببیند و به زرمت رفت، پس از آن اعظم خان موافقت کرد که اگر برخی از بزرگان به ملاقات اعظم خان بیایند، او را ملاقات کند. شیرعلی خان به او گفت: «تو اولین کسی بودی که با من بیعت کردی و همه مردم را به انجام همین کار فراخواندی. | ## بخش 3: جنگ داخلی افغانستان (۱۲۴۲–۱۲۴۷ خورشیدی) | اگر آرزوی جلوس بر تخت را داری، خوش آمدی و من به عنوان برادری وفادار و مطیع به تو خدمت خواهم کرد؛ در غیر این صورت باید به عنوان یک برادر در اداره امور به من کمک کنی.» اعظم خان به خاطر خطاهای خود عذرخواهی کرد و قول داد پس از ۳ ماه به همراهان امیر بپیوندد. او به زودی متوجه شد که یکی از هنگ‌هایش، متشکل از ۸۰۰ نفر، تحت فرماندهی نجم‌الدین ولسوالی بامیان را غارت کرده و او را ترک کرده و به سمت کابل رفته‌اند. برادرش، محمد حسن خان، به او توصیه کرد که تسلیم امیر شود و اسلم خان به این شرط موافقت کرد که حسن خان از طرف او با امیر مذاکره کند. شیرعلی خان از مصالحه امتناع ورزید و دو هنگ باقیمانده در منطقه اسلم خان را ترک کردند. بدتر از آن برای اسلم خان، هزاره‌ها علیه او شورش کردند و او را مجبور کردند تا از افضل خان کمک بخواهد. افضل خان ۱۰۰۰ نفر را برای محافظت از اسلم خان و خانواده‌اش فرستاد و اجازه داد آن‌ها به ترکستان منتقل شوند. اگرچه عبدالرحمن خان به اسلم خان بی‌اعتماد بود و آرزو داشت او را رفته ببیند، اما افضل خان شکایات او را به این بهانه که او به پناهندگی آمده است و بیرون راندن او ناعادلانه است، خاموش کرد. در حدود زمان شورش سلطان محمد خان مهمند، عطا محمد خان نَجیل شورش کرد و سنگر خود را تقویت کرد. سردار محمدعلی خان، پسر شیرعلی خان و والی جلال‌آباد، نیروهایی را به لغمان فرستاد. شورش افضالی و نبرد باجگاه تسلیم شدن افضل خان به شیرعلی خان سرانجام، اگرچه موقتی، صلح را در زمستان ۱۲۴۲–۴۳ خورشیدی به ولایت بازگرداند. شایعات همچنان در جریان بود که افضل خان پس از پایان عید فطر و نوروز به سمت کابل لشکر خواهد کشید. در اواخر بهمن ۱۲۴۲ خورشیدی، هنگامی که نیروهای بخارا شاهزاده‌نشین کولاب را فتح کردند، افضل خان به دلیل حملات قبلی کولابی‌ها به قطغن به ارتش بخارا کمک کرد و در عوض تسلیم میر اتالیق را دریافت کرد، که یک سال قبل هنگام سرکوب شورش قطغن به آنجا فرار کرده بود. امیر از مکاتبات بین افضل خان و اعظم خان مطلع شد، که شامل یادداشت‌هایی از اعظم خان بود که افضل خان را به تصاحب تاج و تخت ترغیب می‌کرد، و نامه‌ای از افضل خان مبنی بر اینکه او قصد دارد حدود ۴ اردیبهشت به سمت کابل لشکر بکشد. شیرعلی خان توطئه‌گران را دستگیر کرد و در ۱ فروردین، کنفرانسی با نزدیک‌ترین مشاوران خود در مورد کارهایی که باید با شاهزادگان افغان شورشی انجام دهد، برگزار کرد. روز بعد در ۲ فروردین، شیرعلی خان پسرش محمدعلی خان را از جلال‌آباد فرستاد تا به باجگاه حمله کند و به محمد یعقوب خان دستور داد تا اگر افضل خان قصد حمله به منطقه را داشت، با او مقابله کند. شیرعلی خان همچنین به حاکمان بومی ترکستان افغانستان قول خودمختاری داد تا از هدف او حمایت کنند و ایشان اوراق را فرستاد تا تبلیغات ضد افضالی را در ولایت گسترش دهد. هنگامی که محمد افضل خان از تصمیم شیرعلی خان مطلع شد، نام خود را در خطبه گنجاند و برای تقویت باجگاه به سمت آنجا لشکر کشید. او همچنین سعی کرد با وعده‌های خودمختاری خود با تبلیغات ایشان اوراق مقابله کند، با این حال به دلیل نقش او در فتح منطقه توسط افغان‌ها، ادعاهای او واقعی تلقی نشد. این و این واقعیت که مخالفت با شیرعلی خان در سراسر کشور پراکنده بود، به امیر اجازه داد تا دشمنان خود را تقسیم و فتح کند. در کرم، نیروهای امیر به آن ولسوالی حمله کرده و آن را اشغال کردند و اعظم خان را مجبور کردند به هند فرار کند. با حرکت او، اعضای خانواده سلطنتی وفاداری خود را به او تغییر دادند، مانند سردار ولی محمد (که فرمانده پادگان تخته پل بود). هنگامی که به سیغان رسید، موضع دفاعی در جنوب گردنه باجگاه گرفت تا منتظر نیروهای کمکی بماند. این حملات مردان او را تحریک کرد و آن‌ها محمدعلی خان را مجبور کردند تا به آن‌ها اجازه تلافی بدهد. در ۲۷ اردیبهشت ۱۲۴۳ خورشیدی، محمدعلی خان حمله‌ای را علیه ارتش بلخ در باجگاه آغاز کرد. نیروهای او از ارتفاعات اطراف دشمن بالا رفتند و آن‌ها را در حالی که هنوز خواب بودند غافلگیر کرده و با توپخانه بمباران کردند. افضل خان، که صداها را در ادامه جاده شنید، مردانی را برای کمک به پیشروان ویران شده فرستاد. با این حال، آن‌ها نتوانستند پیشاهنگان را جلوتر بفرستند و مستقیماً به سمت یک کمین حرکت کردند. افضل خان، با درک اینکه تمام امید از دست رفته است، ارتش خود را به سمت دوآب عقب‌نشینی داد. محمدعلی خان پیروزی در باجگاه را به پدرش گزارش داد و ۵۱ گلوله توپ در کابل به رسم قدردانی از خدمات او شلیک شد. | ## جمع‌بندی | پنج روز بعد او به سمت روی، یک پایگاه باقیمانده از ارتش بلخ، لشکر کشید و آن‌ها را نابود کرد.