موضوع مقاله: آموزش در عربستان سعودی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در عربستان سعودی | مقدمه: آموزش در عربستان سعودی از مقطع ابتدایی تا دانشگاه برای همه شهروندان سعودی رایگان و در دسترس است. | ## بخش 1: آموزش در عربستان سعودی | این کشور ۸٫۸ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف آموزش می‌کند که تقریباً دو برابر میانگین جهانی ۴٫۶ درصد است. عربستان سعودی کشوری اسلامی است و اسلام در تمام ابعاد جامعه از جمله آموزش تنیده شده‌است؛ مطالعات اسلامی در کنار علوم و مطالعات اجتماعی بخش جدایی‌ناپذیر نظام آموزشی این کشور را تشکیل می‌دهد. نظام آموزشی از سه سطح تشکیل شده‌است: آموزش ابتدایی، آموزش متوسطه اول و آموزش متوسطه دوم. در سال ۱۹۲۶ میلادی (۱۳۰۵ شمسی) نخستین اداره آموزش کشور تأسیس شد و در سال ۱۹۵۷ میلادی (۱۳۳۶ شمسی) اولین دانشگاه دایر گردید. پیش از تأسیس دانشگاه ملک سعود، شماری از شهروندان سعودی برای تحصیل در مقطع دانشگاهی به خارج از کشور می‌رفتند. عربستان سعودی افزون بر مدارس عمومی، نهادهای ویژه‌ای برای دانش‌آموزان دارای معلولیت شدید و اوتیسم نیز دارد. در سال ۲۰۱۸ میلادی عربستان سعودی از نظر پژوهش‌های با کیفیت بالا در رتبه ۲۸ جهان قرار گرفت که آن را پیشروترین کشور در میان کشورهای عرب و مسلمان خاورمیانه در این زمینه می‌سازد. نظام آموزشی این کشور دربرگیرنده حدود ۲۹ دانشگاه دولتی، ۱۴ دانشگاه غیردولتی و بیش از ۳۳٬۵۰۰ مدرسه در سراسر استان‌های کشور است. آموزش در اسلام جایگاهی والا دارد، زیرا اسلام هم مردان و هم زنان را به یادگیری و کسب دانش موظف می‌کند. در بیشتر موارد، امام مسجد خود معلم مدرسه نیز بود و به کودکان خواندن، نوشتن و تلاوت قرآن می‌آموخت. در سده هفدهم میلادی آموزش اهمیت بیشتری یافت، هرچند آموزش همچنان عمدتاً ماهیتی اسلامی داشت. در سال ۱۹۲۶ میلادی نخستین اداره آموزش کشور به دست عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود تأسیس شد. در پی اصلاحات وی، شمار مدارس و مکتب‌خانه‌ها و نیز دانش‌آموزان ثبت‌نام‌شده رو به فزونی نهاد. در سال ۱۹۵۷ میلادی دانشگاه ملک سعود تأسیس شد که نخستین دانشگاه کشور و همچنین نخستین دانشگاه در سراسر کشورهای عربی خلیج فارس بود. هدف نظام آموزشی هم کاهش بی‌سوادی و هم آشنا ساختن دانش‌آموزان با هنجارهای اجتماعی، اقتصادی و اسلامی است. از سال ۲۰۱۶ میلادی، درس‌های دینی به طور میانگین نه ساعت در هفته در مقطع ابتدایی ارائه می‌شود، در حالی که ریاضیات، علوم طبیعی، مطالعات اجتماعی، زبان عربی، زبان انگلیسی و تربیت بدنی روی هم رفته حدود ۲۳ ساعت در هفته را به خود اختصاص می‌دهند. نظام آموزشی در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی به دلیل «معلمان ضعیف، نرخ پایین ماندگاری، نبود استانداردهای دقیق و آموزش علمی و فنی ناکارآمد» مورد انتقاد قرار گرفت؛ این امر با وجود بودجه‌های کلان پادشاهی را ناگزیر کرد که برای پر کردن جایگاه‌های فنی و اداری به‌شمار زیادی از کارگران خارجی متکی باشد. نظام آموزشی عربستان سعودی در درجه نخست زیر نظر وزارت آموزش و (TVTC) اداره می‌شود. دیگر نهادها نظیر وزارت دفاع، ریاست گارد ملی و نیز در چارچوب رهنمودهای وزارت آموزش، آموزش را در همه سطوح برای وابستگان و فرزندانشان فراهم می‌کنند. بالاترین نهادی که بر آموزش عربستان سعودی نظارت دارد، کمیته عالی سیاست آموزشی است که در سال ۱۹۶۳ میلادی (۱۳۴۲ شمسی) تأسیس شد. | ## بخش 2: آموزش در عربستان سعودی | بر پایه داده‌های بانک جهانی، هزینه عمومی برای آموزش در سال ۲۰۰۶ میلادی ۵٫۱ درصد از تولید ناخالص داخلی بود و هزینه آموزش به عنوان درصدی از کل هزینه دولت در سال ۲۰۰۴ میلادی ۲۷٫۶ درصد بود. هزینه آموزش به عنوان درصدی از کل هزینه‌ها از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۰ میلادی سه برابر شد و نه رشد اقتصادی و نه قیمت نفت تأثیر چشمگیری بر این روند نداشت. را تهیه کرد که اهداف زیر را دنبال می‌کند: آموزش کودکان ۴ تا ۶ ساله و در نظر گرفتن مهدکودک به عنوان مرحله‌ای مستقل با ساختمان‌ها و برنامه‌های درسی ویژه خود پوشش دادن به همه گروه‌های سنی ۶ تا ۱۸ ساله در مراحل گوناگون آموزشی تعمیق روح وفاداری و افتخار به کشور از راه آگاهی‌بخشی فکری دربارهٔ مسائل ملی عربستان سعودی آماده‌سازی دانش‌آموزان در سطح علمی و فرهنگی برای دستیابی به جایگاه‌های پیشرفته بین‌المللی در زمینه ریاضیات و علوم سازمان‌دهی آموزش فنی دختران توسعه نظام آموزشی برای دانش‌آموزان دارای نیازهای ویژه توسعه و گسترش آموزش اداری و حرفه‌ای برای کارکنان وزارت بهبود کارایی درونی و بیرونی نظام آموزشی توسعه برنامه‌های درسی بر پایه ارزش‌های اسلامی به منظور رشد شخصیت دانش‌آموزان و ادغام آنان در جامعه و پرورش مهارت‌های علمی و تفکر بهبود کیفیت معلمان و افزایش نرخ شهروندان در بخش آموزش توسعه زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات و کاربرد آن در آموزش گسترش آموزش بزرگسالان و ریشه‌کنی بی‌سوادی توسعه جامع اداری وزارت گسترش مشارکت اجتماعی در آموزش ایجاد نظام‌های یکپارچه پاسخگویی پیشینه تاریخی آموزش آموزش در عربستان سعودی پیش از تأسیس کشور سه مرحله را پشت سر گذاشت: مرحله آموزش در مساجد، مرحله آموزش در کتاتیب که برنامه درسی هر دو مرحله بر حفظ قرآن، خواندن، نوشتن و حساب استوار بود و مرحله آموزش در مدارسی که با کوشش شهروندان آن روزگار پدید آمد. از جمله این مدارس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: المدرسة الصولتیة: که یکی از علمای هند با پشتیبانی بانویی هندی به نام «صولت النساء» در سال ۱۲۹۱ هجری قمری بنا نهاد. در دوره سعودی، آموزش به شکل نظام‌مند در عهد مؤسس عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود با تأسیس اداره آموزش (مدیریة المعارف) در سال ۱۳۴۴ هجری قمری / ۱۹۲۶ میلادی (۱۳۰۵ شمسی) آغاز شد. این اداره در مکه مکرمه مستقر شد و آموزش رسمی از ابتدای ماه محرم سال ۱۳۴۵ هجری قمری / ژوئیه ۱۹۲۶ میلادی آغاز گردید. وزارت آموزش ملک عبدالعزیز به آموزش به عنوان یکی از پایه‌های اصلی ملتی نیرومند باور داشت. هنگامی که اداره آموزش تأسیس شد، شمار مدارس در عربستان سعودی از چهار مدرسه فراتر نمی‌رفت. پس از حدود ۲۹ سال از تأسیس اداره آموزش، وزارت آموزش (وزارة المعارف) با فرمان ملوکانه در ۱۸ ربیع‌الثانی ۱۳۷۳ هجری قمری / ۲۴ دسامبر ۱۹۵۳ میلادی (۳ دی ۱۳۳۲ شمسی) تأسیس شد و فهد بن عبدالعزیز آل سعود نخستین وزیر آن گردید. بودجه وزارت که در آغاز ۱۲٬۸۰۰٬۰۰۰ ریال بود، در طول یک سال به ۴۸٬۵۹۶٬۱۵۲ ریال جهش کرد و پس از ده سال از تأسیس وزارت به بیش از ۳۰۱ میلیون ریال رسید. در سال ۱۹۷۲ میلادی بودجه به ۷۱۱٬۳۷۷٬۸۹۲ ریال بالغ شد و شمار دانش‌آموزان مدارس وزارت آموزش در آن هنگام ۴۳۲٬۸۶۴ نفر بود. وزارت آموزش تلاش‌های خود را تنها به آموزش عمومی محدود نساخت، بلکه به ایجاد مدارس آموزش فنی (صنعتی، کشاورزی و بازرگانی)، سوادآموزی و آموزش بزرگسالان و آموزش افراد دارای نیازهای ویژه نیز پرداخت. با وجود این، آموزش از راه کتاتیب، مدارس غیردولتی یا تحصیل در خارج از کشور برای دختران در دسترس بود. کتاتیب زنانه در مکه مکرمه، مدینه منوره، جده و قطیف گسترش داشتند؛ در این مکان‌ها بانویی یا گروهی از بانوان به آموزش قرآن، نوشتن، حساب و خیاطی می‌پرداختند. عفت الثنیان همسر فیصل بن عبدالعزیز آل سعود مدرسه دار الحنان را در جده از هزینه شخصی خود در سال ۱۳۷۵ هجری قمری / ۱۹۵۵ میلادی (۱۳۳۴ شمسی) بنیان نهاد. این مدرسه پنج مقطع آموزشی شامل مهدکودک، مقدماتی، ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم را دربر می‌گرفت. از دهه ۱۹۵۰ میلادی به بعد، عربستان سعودی آموزش مختلط را به جز در مهدکودک‌ها ممنوع کرد. در سال ۱۹۷۵ میلادی دانشگاه ملک سعود (که در سال ۱۹۵۷ تأسیس شده بود) پذیرش زنان دانشجوی تمام‌وقت را آغاز کرد، هرچند از سال ۱۹۶۱ حضور زنان در کلاس‌های درس ممکن بود. بر اساس گزارش بانک جهانی، شمار دانشجویان زن در عربستان سعودی از کشورهایی چون اردن، لبنان، تونس و سرزمین‌های فلسطینی بیشتر است. در سال ۱۳۶۹ هجری قمری / ۱۹۵۰ میلادی سیاست آموزشی کشور تدوین شد که در آن اصول کلی آموزش، اهداف مقاطع گوناگون از مهدکودک تا آموزش عالی و احکام ویژه دربارهٔ مدارس دینی، آموزش دختران، آموزش فنی، تربیت معلم، مدارس قرآنی، آموزش غیردولتی، سوادآموزی و آموزش بزرگسالان و آموزش معلولان تعریف شده بود. | ## بخش 3: آموزش در عربستان سعودی | همچنین عربستان سعودی اصلاحات گسترده‌ای در سیاست آموزشی در زمینه‌های برنامه‌های درسی، ارزیابی و توسعه حرفه‌ای معلمان انجام داده و به هدف چهارم توسعه پایدار یونسکو (آموزش با کیفیت برای همه) متعهد شده‌است. با این حال حضور در مهدکودک پیش‌شرط ورود به پایه اول ابتدایی نیست و مهدکودک‌ها بخشی از نردبان رسمی آموزشی به‌شمار نمی‌روند. بر اساس داده‌های دولتی، در سال ۲۰۲۲ میلادی تعداد ۳٬۶۵۷٬۲۸۳ دانش‌آموز در مقطع پیش از دبستان ثبت‌نام کرده بودند. در سال ۲۰۲۱ میلادی وزارت آموزش مقرر کرد که مدارس از پایه اول ابتدایی نیز زبان انگلیسی تدریس کنند. آموزش متوسطه اول و دوم آموزش متوسطه اول در عربستان سعودی سه سال به طول می‌انجامد. بر اساس داده‌های دولتی، در سال ۲۰۰۷ میلادی ۱٬۱۴۴٬۵۴۸ دانش‌آموز (۶۰۹٬۳۰۰ پسر و ۵۳۵٬۲۴۸ دختر) در این مقطع تحصیل می‌کردند و شمار معلمان به ۱۰۸٬۰۶۵ نفر (۵۴٬۰۳۴ مرد و ۵۴٬۰۳۱ زن) می‌رسید. پس از پایان متوسطه اول، دانش‌آموزان می‌توانند هم آموزش متوسطه عمومی و هم آموزش متوسطه تخصصی را دنبال کنند. هنرستان‌های فنی که برنامه‌های آموزش فنی و حرفه‌ای در رشته‌های صنعتی، بازرگانی و کشاورزی ارائه می‌دهند، سه سال به طول می‌انجامند. با این حال در سال ۲۰۲۱ میلادی وزارت آموزش سعودی در چارچوب اصلاحاتی برای نوسازی نظام آموزشی، چندین درس اسلامی را در یک کتاب واحد ادغام کرد. افزون بر این، دانش‌آموزان موظف به گذراندن شش درس علمی شامل ریاضیات، فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی و رایانه هستند. بر اساس داده‌های دولتی، در سال ۲۰۰۷ میلادی ۱٬۰۱۳٬۰۷۴ دانش‌آموز (۵۴۱٬۸۴۹ پسر و ۴۷۱٬۲۲۵ دختر) در مقطع متوسطه دوم تحصیل می‌کردند و شمار معلمان به ۸۷٬۸۲۳ نفر (۴۱٬۱۰۸ مرد و ۴۶٬۷۱۵ زن) می‌رسید. در سال تحصیلی ۱۴۴۳ هجری قمری / ۲۰۲۲ میلادی وزارت آموزش نظام مسیرها (مسارات) را در مقطع متوسطه دوم جایگزین نظام پیشین کرد. در آغاز تنها بیست و یک دانشجو داشت، اما بیست و پنج سال بعد، در سال ۱۹۸۲ میلادی، عربستان سعودی دارای هفت دانشگاه با ۶۳٬۵۶۳ دانشجوی ثبت‌نامی بود. آموزش عالی در عربستان سعودی در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی چهار سال و در رشته‌های پزشکی، مهندسی و داروسازی پنج تا شش سال به طول می‌انجامد. این دانشگاه‌ها از دانشکده‌ها و گروه‌هایی تشکیل می‌شوند که مدارک کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا در رشته‌های گوناگون علمی و انسانی ارائه می‌دهند. افزون بر آن، کالج‌های غیردولتی، کالج‌های اجتماعی وابسته به دانشگاه‌ها و کالج‌های دخترانه نیز وجود دارند. بر اساس داده‌های دولتی، در سال ۲۰۰۶ میلادی در مجموع ۶۳۶٬۲۴۵ دانشجو (۲۶۸٬۰۸۰ مرد و ۳۶۸٬۱۶۵ زن) در آموزش عالی ثبت‌نام کرده بودند. از این تعداد، ۵۲۸٬۱۴۶ دانشجو (۱۸۷٬۴۸۹ مرد و ۳۴۰٬۶۵۷ زن) در دوره کارشناسی، ۹٬۷۶۸ دانشجو (۵٬۵۵۱ مرد و ۴٬۲۱۷ زن) در دوره کارشناسی ارشد و ۲٬۴۱۰ دانشجو (۱٬۲۹۳ مرد و ۱٬۱۱۷ زن) در دوره دکترا تحصیل می‌کردند. همچنین ۹۳٬۹۶۸ دانشجو (۷۲٬۱۹۹ مرد و ۲۱٬۷۶۹ زن) در دوره‌های کاردانی و ۱٬۹۵۳ دانشجو (۱٬۵۴۸ مرد و ۴۰۵ زن) در دوره‌های فوق‌لیسانس تخصصی تحصیل می‌کردند. | ## جمع‌بندی | دانشگاه‌های اصلی اکثر دانشگاه‌های بزرگ عربستان سعودی دارای دو بخش جداگانه هستند: یکی ویژه زنان و دیگری ویژه مردان.