موضوع مقاله: استحاله جوهری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استحاله جوهری | مقدمه: این دگرگونی در نیایش عشای ربانی از راه کارایی کلام مسیح و کنش روح‌القدس پدید می‌آید؛ با این همه، ویژگی‌های بیرونی نان و شراب — یعنی «گونه‌های عشای ربانی» — دست‌نخورده باقی می‌مانند. | ## بخش 1: استحاله جوهری | در این آموزه، مفهوم‌های «جوهر» و «استحالهٔ جوهری» به هیچ نظریهٔ خاصی در متافیزیک وابسته نیستند. کلیسای کاتولیک می‌آموزد که در مراسم عشای ربانی، نان و شراب به بدن و خون مسیح دگرگون می‌شوند. تأیید رسمی این آموزه با به‌کارگیری واژهٔ «استحالهٔ جوهری» نخستین بار در چهارمین شورای لاتران در سال ۱۲۱۵ میلادی بیان شد و سپس در شورای ترنت (۱۵۴۵–۱۵۶۳) به صورت جزم تثبیت گردید. در لوتریانیسم به جای استحالهٔ جوهری، آموزهٔ به کار می‌رود که بر پایهٔ آن بدن و خون مسیح «در، با و زیر» نان و شراب حاضرند. در کلیساهای ارتدکس شرقی از اصطلاحاتی چون «تحول عناصر» (به یونانی: ) یا «دگرگونی» (به یونانی: ) بهره گرفته می‌شود. پیشینه دورهٔ رسولان عهد جدید اصطلاح استحالهٔ جوهری را به کار نمی‌برد و آموزه‌ای صریح دربارهٔ آن ارائه نمی‌دهد. آیات کلیدی مورد استناد، سخنان عیسی در شام آخر است — ثبت‌شده در انجیل‌های متی، مرقس و لوقا — که در آن‌ها فرمود «این بدن من است» و «این خون من است». همچنین سنت دریافت‌شدهٔ پولس در نامه اول به قرنتیان ۱۱:۲۳–۲۶ از دیگر متون مهم در این زمینه است. گزارش‌های شام آخر، شامی با نان و شراب در شب پیش از تصلیب عیسی را توصیف می‌کنند که در آن عیسی نان را بدن و جام را خون خود معرفی کرد و فرمان تکرار آن را «به یاد من» و «تا آمدن او» داد. تا اواسط سدهٔ نخست میلادی، مسیحیان اشتراک نان و جام را به رویهٔ منظم درآورده بودند و سنت پولسی، نان و جام را مشارکت در بدن و خون عیسی تلقی می‌کرد. به گفتهٔ لپین، «تفسیر هستی‌شناختی» تنها بعدها آغاز شد اما برای الهیات لاتینی تعیین‌کننده گشت و آموزهٔ استحالهٔ جوهری «بیان فلسفی» حضور واقعی در زیر صورت‌های دگرگون‌شدهٔ نان و شراب را ارائه داد. دورهٔ آبایی آبای نخستین کلیسا زبانی سخت واقع‌گرایانه دربارهٔ عشای ربانی به کار بردند، اما علاقهٔ اندکی به تعریف دقیق شیوهٔ حضور مسیح نشان دادند و غالباً چگونگی دگرگونی را رازی ناگفته باقی گذاشتند.Adair, J. به ویژه در دورهٔ حدود ۱۰۰ تا ۳۲۵ میلادی، آموزهٔ شام خداوند «نامعین و مبهم» باقی ماند و کلیسای باستان بر «مشارکت شایسته» تأکید داشت نه بر تعریف منطقی؛ بنابراین تحمیل نظریه‌های متأخر بر این دوره ناتاریخی است.Schaff, P. الهیات عشای ربانی کلیسای نخستین را چنین توصیف می‌کند که «شام خداوند را به شیوه‌های گوناگونی» درمی‌یافتند و بدین ترتیب آموزهٔ کاتولیکی متأخر را از رهیافت‌های متنوع آبایی متمایز می‌سازد.Allison, G. در دورهٔ آبایی، «نماد» معمولاً به معنای حضوری مشارکتی فهمیده می‌شد نه صرفاً نشانه‌ای تهی؛ از این رو آبا می‌توانستند عشای ربانی را هم بدن مسیح و هم «صورت»، «نمونه» یا «نماد» آن بنامند بدون آنکه تناقضی پدید آید. برچسب‌های متأخرِ «واقع‌گرا» در برابر «نمادگرا» مقوله‌هایی بی‌زمان (آناکرونیستیک) را بر این جهان‌بینی آیینی تحمیل می‌کنند.Salkeld, B. خوانش کاتولیکی از نوشته‌های آبایی دیداکه، یکی از نخستین نظام‌نامه‌های کلیسایی، بیان می‌دارد: «مگذارید کسی از عشای ربانی شما بخورد یا بنوشد مگر آنکه به نام خداوند تعمید یافته باشد.» کِلی یادآور می‌شود که دیداکه عشای ربانی را «قربانی» می‌نامد و نان و شراب را خوراک و نوشابهٔ روحانی «مقدس» توصیف می‌کند که زندگی جاودان می‌بخشند. الهی‌دانان کاتولیک این را گواهی نخستین بر درک عشای ربانی فراتر از صرف یادبود می‌دانند. اگناتیوس انطاکی در حدود سال ۱۰۶ میلادی نوشت: «نان خدا را می‌خواهم … نان زندگی که گوشت عیسی مسیح است … و نوشیدنی خدا را … خون او که عشقی فناناپذیر و زندگی جاودان است.» وی در هشدار می‌دهد که «بدعت‌گذاران» «از عشای ربانی و نیایش کناره می‌گیرند زیرا اعتراف نمی‌کنند که عشای ربانی گوشت نجات‌دهندهٔ ما عیسی مسیح است.» پژوهشگران این واقع‌گرایی را مرزبندی‌ای می‌دانند که آموزهٔ کاتولیکی بعدی از نظر مفهومی بسط داد. در حدود سال ۱۵۰ میلادی، ژوستین شهید نوشت: «ما این‌ها را چون نان و نوشیدنی معمولی دریافت نمی‌کنیم، بلکه … خوراکی که با دعای کلام او برکت یافته و خون و گوشت ما از آن تغذیه می‌شود، گوشت و خون همان عیسایی است که تجسد یافت.» فرگوسن و کلی به تقابل ژوستین میان خوراک «معمولی» و عناصر تقدیس‌شده اشاره می‌کنند. نویسندگان کاتولیک، استحالهٔ جوهری مدرسی را تبیین متأخری از این واقع‌گرایی موروثی می‌دانند. | ## بخش 2: استحاله جوهری | کلمنت اسکندرانی (حدود ۱۵۰–۲۱۵) و ترتولیان (حدود ۲۰۰) هر دو زبان «نماد» و «صورت» را برای عشای ربانی به کار بردند، هرچند پژوهشگران در این‌باره اختلاف دارند که آیا این زبان حضور واقعی را نفی می‌کند یا خیر. کلی و فرگوسن یادآور می‌شوند که کلمنت شراب را «نماد رازآمیز» خون مسیح می‌نامد اما در عین حال از شراب عشای ربانی به‌عنوان آمیزش لوگوس با مادّه سخن می‌گوید که جسم و روح را تقدیس می‌کند. الهی‌دانان کاتولیک از این رو زبان نمادین آن‌ها را واقع‌گرایی مشارکتی سازگار با استحالهٔ جوهری متأخر تفسیر می‌کنند. ایرنئوس در اثر «علیه بدعت‌ها» ۵٫۲٫۳ می‌نویسد: «جام آمیخته و نان ساخته‌شده، کلمهٔ خدا را دریافت می‌کند.» کشیش استدلال می‌کند که آموزهٔ عشای ربانی ایرنئوس «بیشتر نشان‌دهندهٔ ذهنیت است تا استحالهٔ جوهری متأخر» و یادآور می‌شود که ایرنئوس چگونگی حضور مسیح در عناصر را توضیح نمی‌دهد.Jurgens, W. امبروسیوس میلانی دگرگونی واقعی عناصر را آموزش داد: «این نان پیش از کلمات آیین، نان است. آنگاه که تقدیس افزوده شود، از نان بدن مسیح می‌گردد.» کلی و پاپاندرئا، امبروسیوس را نمایندهٔ غربی زبان «تحول» توصیف می‌کنند، از جمله اصرار او بر اینکه کلمهٔ تقدیس‌کننده «گونه‌های عناصر را دگرگون می‌سازد». سیریل اورشلیم از شرکت‌کنندگان در عشای ربانی می‌خواهد به کلام مسیح مبنی بر «دگرگون شدن» عناصر اعتماد کنند هرچند ظاهرشان تغییر نکرده باشد، در حالی که گریگوری نیسا و خروسوستوموس از «تحول عناصر» و «بازسازی» نان و شراب سخن می‌گویند. الهیات کاتولیک این واژگان مشترک را زبان نخستین تحول می‌داند که بعدها با اصطلاح «استحالهٔ جوهری» بیان شد. آگوستین اعلام کرد که نان تقدیس‌شده در عشای ربانی بدن مسیح «می‌شود»: «ایمانداران می‌دانند من از چه سخن می‌گویم؛ آن‌ها مسیح را در شکستن نان می‌شناسند. سده‌های میانه بحث‌های نخستین و برنگار تورسی انگیزهٔ یافتن اصطلاح «استحالهٔ جوهری» واکنش‌ها به مسیح‌شناسی برنگار تورسی و به‌ویژه آموزهٔ او دربارهٔ عشای ربانی بود. برنگار با آنچه به نظرش واقع‌گرایی خام می‌آمد مواجه شد؛ مخالفانش برای نمونه می‌گفتند بدن عیسی زیر دندان‌های ایمانداران خرد می‌شود — چنان‌که در اعتقادنامه‌ای به قلم هومبرت سیلوا کاندیدا آمده بود که برنگار در ۱۰۵۹ ناگزیر از امضای آن شد — و برنگار این سخن را نامعقول می‌دانست.Vgl. شورای چهارم لاتران (۱۲۱۵) در چهارمین شورای لاتران در سال ۱۲۱۵ این اصطلاح به‌صورت رسمی ارتدکس شناخته شد، هرچند هنوز به‌صورت جزم تعریف نشده بود. توماس آکویناس و تبیین فلسفی الهی‌دان دومینیکنی توماس آکویناس آموزهٔ استحالهٔ جوهری را بر پایهٔ مابعدالطبیعهٔ ارسطویی تبیین کرد. بر اساس این چارچوب، «جوهر» (به یونانی: ) به معنای ارسطویی، ذات نادیدنی و حسی‌ناپذیر یک شیء است و با مفهوم امروزی و طبیعت‌شناختی «ماده» (مثلاً مادهٔ شیمیایی) تفاوت دارد. دگرگونی در عشای ربانی، دگرگونی واقعی ذات است و به حسی‌پذیر مربوط نمی‌شود؛ زیرا بدن مسیح پس از دگرگونی نیز همچنان به حواس همانند نان می‌نماید. توماس آکویناس آموزش می‌دهد که بدن مسیح پس از دگرگونی در نان به‌صورت مکانی حاضر نیست. شورای ترنت (۱۵۵۱) در شورای ترنت در سال ۱۵۵۱ آموزهٔ شورای چهارم لاتران و الهیات مدرسی عالی تأیید و به صورت جزم بالا برده شد:13. باید توجه داشت که اصطلاح «استحالهٔ جوهری» به‌عنوان محتوای جزم بیان نشده، بلکه تنها گفته شده: «و کلیسای کاتولیک این دگرگونی را بسیار شایسته (aptissime) استحالهٔ جوهری می‌نامد». جوهر و اعراض در الهیات کاتولیک، مفهوم «جوهر» از مقولات ده‌گانهٔ هستی نزد ارسطو برگرفته شده‌است. جوهر آن چیزی است که به‌خودی‌خود هست (به لاتین: )، در حالی که «عَرَض» آن چیزی است که دگرگون می‌شود و فقط در چیز دیگری وجود دارد. برای نمونه، شکل یک کلاه خودِ کلاه نیست، همچنان‌که رنگ، اندازه و بافت آن نیز چنین نیستند؛ این خود کلاه (جوهر آن) است که دارای شکل، رنگ و بافت است اما از آن‌ها متمایز است. | ## بخش 3: استحاله جوهری | از نظر ارسطویی، پایداری اعراض همراه با دگرگونی جوهر مسئله‌ساز می‌نمود، زیرا اعراض به جوهری که بر آن عارض می‌شوند وابسته‌اند. کلیسای کاتولیک تأکید دارد که مفاهیم «جوهر» و «استحالهٔ جوهری» به هیچ نظریهٔ خاص مابعدالطبیعی گره نخورده‌اند. در آیین عشای ربانی، هنگامی که کشیش — «این بدن من است» — را بر زبان می‌آورد، آنچه در دست‌های اوست ظاهر نان دارد اما بنا بر آموزهٔ کاتولیک، جوهر آن نان به گوشت مسیح تبدیل شده‌است؛ بنابراین حقیقتاً بدن اوست، هرچند نمودهای دسترس‌پذیر به حواس یا بررسی‌های علمی همانند نان باقی می‌مانند. حضور عشایی مسیح از لحظهٔ تقدیس آغاز می‌شود و تا زمانی که گونه‌های عشای ربانی (نان و شراب) برجای هستند ادامه می‌یابد. استحالهٔ جوهری در گفت‌وگوی میان‌مذهبی کلیسای کاتولیک کلیسای کاتولیک استحالهٔ جوهری را با استناد به نوشته‌های انجیل‌ها («این بدن من است … این خون من است») اعتراف می‌کند که به‌عنوان تحول جوهری و نه جوهرهای هم‌زمان فهمیده می‌شوند. کلیساهای ارتدکس شرقی کلیساهای ارتدکس شرقی نیز اعتراف می‌کنند که نان و شراب حقیقتاً بدن و خون مسیح می‌شوند، اما از تعریف این فرایند به‌عنوان «استحالهٔ جوهری» خودداری می‌کنند. همچنین تردید دارند که دگرگونی صرفاً با بر زبان کشیش رخ دهد؛ نقش (اپیکلسیس) را نیز مهم می‌شمارند. در الهیات ارتدکس به‌طور کلی نظام بیشتر در پس‌زمینه قرار دارد تا نظام ارسطویی که در کلیسای غرب نیرومند شد. شورای اورشلیم (۱۶۷۲) آموزه‌های پروتستانی را محکوم کرد و آموزهٔ رومی استحالهٔ جوهری را تأیید نمود. لوتریانیسم کلیسای لوتری در اعتراف‌نامهٔ آگسبورگ (۱۵۳۰) اعتراف می‌کند که «بدن و خون واقعی مسیح حقیقتاً زیر صورت نان و شراب در شام خداوند حاضر است و در آنجا توزیع و دریافت می‌شود». او آموزش داد که ایمانداران بدن و خون مسیح را «در، با و زیر» نان و شراب دریافت می‌کنند . لوتریان باور دارند که در شام خداوند، نان و شراب به‌صورت طبیعی همان نان و شراب‌اند، اما بدن و خون مسیح به شیوه‌ای فراطبیعی و آسمانی — نه جسمانی — حاضرند. این حضور فراطبیعی نه از ایمان به آن (چنان‌که تسوینگلی آموزش می‌داد) بلکه از اتحاد آیینی پدید می‌آید. کالوینیسم و کلیساهای اصلاح‌شده در سنت اصلاح‌شده، دیدگاه‌های گوناگونی دربارهٔ «حضور روحانی» وجود دارد: از پیوند روح ایمانداران با بدن مسیح در آسمان (ژان کالون) تا به‌یادآوری ایمانی رنج مسیح (تسوینگلی). بنا بر دیدگاه کالونی، پیوندی واقعی و جوهری میان ایماندار و مسیح هنگام عشای ربانی برقرار می‌شود و این صرفاً مراسمی یادبودی و نمادین — چنان‌که تسوینگلی بیان می‌کند — نیست. انگلیکانیسم سی‌ونه اصل (۱۵۶۳) تفاوت آموزهٔ انگلیکانی و رومی را مشخص می‌سازند: «استحالهٔ جوهری (یا دگرگونی جوهر نان و شراب) در شام آخر مسیح نمی‌تواند از کتاب مقدس اثبات شود، بلکه با خود عبارات انجیل ناسازگار است.» برخی انگلیکان‌ها (به‌ویژه ) استحالهٔ جوهری را می‌پذیرند، در حالی که دیگران دیدگاه‌هایی نزدیک به هم‌جوهری لوتری یا حضور روحانی دارند. نیایش‌های انگلیکانی به‌گونه‌ای تنظیم شده‌اند که هر دو تفسیر را برتابند — و این بخشی از نبوغ انگلیکانیسم در جای دادن آموزه‌های متضاد زیر یک صورت ظاهری واحد از عبارات است. آناباپتیست‌ها آناباپتیست‌ها (فرقهٔ تعمیدگران) دگرگونی عناصر شام خداوند را به‌کلی رد می‌کنند. از دیدگاه آن‌ها شراب و نان سرشت خوراکی خود را حفظ می‌کنند و تنها به‌صورت نمادین نشان‌دهندهٔ بدن و خون مسیح هستند. کلیساهای قدیم‌کاتولیک الهیات قدیم‌کاتولیک هم آموزهٔ استحالهٔ جوهری رومی-کاتولیک و هم آموزهٔ هم‌جوهری پروتستانی را رد می‌کند. به باور آن‌ها دگرگونی هدایای عشایی رازی است که مقوله‌های انسانی چون «جوهر» گنجایش تبیین آن را ندارند. | ## جمع‌بندی | با این حال — برخلاف کلیساهای اصلاح‌شده — حضور پایدار مسیح در هدایای عشایی را حتی پس از پایان مراسم اعتراف می‌کنند و از این رو به فهم کلیساهای ارتدکس نزدیک‌ترند.