موضوع مقاله: جنگ‌های روسیه و قموق‌ها | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ‌های روسیه و قموق‌ها | مقدمه: Марджани АН РТ, 2012 مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی بین روسیه تزاری (و بعدها امپراتوری روسیه) و قموق‌ها شمخال‌نشین ترخو و سایر دولت‌ها و مالکیت‌های فئودالی قموق (شاهزاده‌نشین اندیری، سلطان‌نشین اوتامیش، خانات مهدی‌اوغلی، اوسمی‌نشین قیتاق و دیگر نهادهای داغستان و قفقاز شمالی) در طی قرن‌های ۱۶ تا ۱۸ بود. | ## بخش 1: جنگ‌های روسیه و قموق‌ها | در پایان قرن ۱۸، همچنین در طول و پس از جنگ قفقاز و تا پایان قرن ۱۹ و آغاز قرن ۲۰، درگیری‌ها به شکل قیام‌ها در شمخال‌نشین، شمال و جنوب قموقیا و اعتراضات ضد استعماری روستاهای جداگانه ادامه یافت. پیش‌زمینه سقوط اردوی زرین در سال ۱۵۰۲، افق‌های جدیدی برای فرمانروایان شمخال (عنوان) قموق برای گسترش مرزهایشان به سمت شمال گشود.Очерки истории северных кумыков / Ю. — Махачкала: Лотос, 2014 به زودی، فرمانروایان خانات تایومن (شمخالان یا تایومن قفقاز)، یک واحد سیاسی با مرکزیت در دهانه رود ترک، تحت نفوذ شمخال‌ها قرار گرفتند. در غرب، منافع شمخال‌نشین با چرکس (شاخه قاباردی‌ها آنان) برخورد داشت و در شمال با خانات آستراخان. فرمانروایان خانات تایومن در نیمه اول قرن ۱۶، با حمایت «چرکس‌ها» (قموق، سایر مردم ترک و ارباب‌رعیتی‌های قاباردی که با آنان متحد بودند)، بارها در درگیری‌های داخلی خانات آستراخان مداخله کردند و در سال ۱۵۳۲ حتی آک-کوبک، پسر مرتضی و نوه احمد، را به تخت آنجا منصوب کردند.Кушева Е. این رویداد همراه با ازدواج ایوان مخوف با شاهزاده قاباردی ماریا دختر تمروک باعث دخالت روسیه در سیاست‌های قفقاز شد. نخستین کارزارهای روسیه در سال ۱۵۵۷، سفارت قاباردی به اداره روسیه در آستراخان درخواست اقدام نظامی علیه شمخال‌نشین ترخو را ارائه داد. این درخواست در سال ۱۵۵۸ توسط پسران تمروک ایداروف، یکی از شاهزادگان قاباردیا تکرار شد. طبق نظر کارشناسان قفقاز، دلیل این درخواست‌ها دشمنی تمروک ایداروف با شمخال بود.Кушева Е. نیروهای روس موفق به گرفتن شهر شدند، اما سعی نکردند آن را حفظ کنند و تنها آن را به آتش کشیدند.Текст из «Лебедевской летописи» — лл. نبرد عمومی بین متحدان تمروک ایداروویچ و ارتش تزار از یک سو و شمخال بودای و متحد قاباردی او پشیمخائو کیتوکین از سوی دیگر در سال ۱۵۶۶ رخ داد که به کشته شدن شمخال بودای، برادرش سورخای و متحد قاباردی‌شان انجامید.Очерки истории северных кумыков / Ю. — Махачкала: Лотос, 2014 این نبرد اهمیت زیادی داشت، زیرا مناطق غربی از شمخال‌نشین جدا شدند و ذکر شده که در قرن ۱۶ شمخال‌ها «یاساق» (خراج) از مناطق تا بالقارها و قره‌چای‌ها جمع‌آوری می‌کردند. سپس ایداروف‌ها کارزارهای تزار را به خانات تایومن هدایت کردند، که فرمانروای آن، سلطانای، در اتحاد با شمخال، در برابر تهاجم مشترک روسیه و قاباردی مقاومت می‌کرد. | ## بخش 2: جنگ‌های روسیه و قموق‌ها | با این حال، در سال ۱۵۸۸ استرلتسی قلعه ترکی را در مرکز خانات تایومن بر رود ترِک تأسیس کرد.Кушева Е. سرزمین‌های خانات تایومن نهایتاً در سال ۱۵۹۴ توسط روسیه تزاری فتح و الحاق شدند.Кушева Е. کارزار داغستان خوروستینین ۱۵۹۴ پس از رسیدن به توافق با تزار الکساندر دوم و همچنین با قموق کریم‌شمخال (معاون شمخال و خویشاوند شمخال که به‌طور سنتی وارث تخت محسوب می‌شد)، ارتش روسیه متشکل از ۵۰۰۰ نفر به فرماندهی وووید خوروستینین از قلعه کویسینسکی حرکت کرده و پیشروی به سمت ترخو را آغاز کرد. شمخال وارد مذاکره نشد و از درگیری مستقیم با روس‌ها خودداری کرد و با حملات کوچک، نیروهای روسی را خسته کرد و ترخو را تحت محاصره گسترده نگه داشت. "شمخال طرفدار روش جنگ صبر و مشاهده بود و طبق قاعده داغستان عمل می‌کرد – عقرب را از دم بگیر." ارتباطات پشتیبانی روس‌ها هدف قرار گرفت و هیچ کاروان تدارکاتی نتوانست به ایمنی به ترخو برسد یا از آن خارج شود.Попко И. در مقابل، ارتش شمخال دائماً با نیروهای تازه‌نفس تقویت می‌شد و حلقه محاصره تدریجاً تنگ‌تر شد. وضعیت محاصره‌شدگان به وضعیت بحرانی رسید و خوروستینین تصمیم به عقب‌نشینی از ترخو گرفت. در ابتدا، نیروهای در حال عقب‌نشینی توانستند حملات پراکنده داغستانی‌ها را دفع کنند، اما رسیدن نیروهای اصلی به فرماندهی شمخال خود، روس‌ها را مجبور به رها کردن بارهای سنگین و مجروحان کرد.Попко И. در نهایت، تنها یک‌چهارم از کل نیروهای روسی که قبلاً از قلعه کویسینسکی حرکت کرده بودند، بازگشتند.Шишов А. بر اساس برخی روایت‌های محلی، از ۱۰۰۰ کازاک‌های ترِک که به راه افتادند، بیش از ۳۰۰ نفر به خانه بازنگشتند. کارزار بوتورلین ۱۶۰۴–۱۶۰۵ کارزار شِوکال در آغاز قرن هفدهم، قفقاز شمالی وارد جنگ‌های داخلی شد. مداخله روسیه همچنین با درخواست جدید گرجی‌ها برای حمایت در برابر امپراتوری عثمانی و متحد منطقه‌ای نزدیک آن، شمخال‌نشین، که به‌طور منظم به ایبریا حمله می‌کرد، تسهیل شد. در تلاش برای بهره‌برداری از وضعیت سیاسی مناسب (جنگ دیگری بین ایران و عثمانی آغاز شد)، دولت تزار تصمیم گرفت یک لشکرکشی جدید به داغستان سازمان دهد. | ## بخش 3: جنگ‌های روسیه و قموق‌ها | ارتش شامل ۱۰٬۰۰۰ استرلسی، کازاک‌های یایتسک و ترِک، و وابستگان محلی مسکو (برخی مالکان فئودال کاباردی طرفدار روسیه و مورزای اوکوتسک) بود. بر اساس گفته تاجر هلندی Isaac Massa، مجموع نیروها ۵۰٬۰۰۰ نفر بود که به فرماندهی وووید ایوان میخایلوویچ بوتورلین حرکت می‌کرد (این برآورد تعداد احتمالاً اغراق‌آمیز است).Масса И. قموق‌ها، همانند ۱۵۹۴، وارد برخوردهای عمده با روس‌ها نشدند و جنگ چریکی انجام دادند. شمخال سورخای دوم به قلعه‌های خان آوار عقب‌نشینی کرد و اختیار ارتش خود را به برادرزاده فعالش، سلطان موت، سپرد. به زودی بوتورلین با کمبود تدارکات مواجه شد و مجبور شد بخشی از ارتش را به آستراخان و قلعه ترکی بفرستد. نیروهای در حال عقب‌نشینی توسط سلطان موت مورد حمله قرار گرفتند، اما توانستند مهاجمان را دفع کرده و تلفات زیادی به آنها وارد کنند. با این حال، در بلندمدت، شاهزاده سلطان موت توانست ائتلافی از قموق‌ها، دیگر اقوام داغستان و برخی مالکان فئودال ضدروس کاباردی (خویشاوندان مادری سلطان موت) ایجاد کند. کمک‌هایی نیز از طرف عثمانی‌ها و احمد یکم با اعزام ۱٬۰۰۰ ینی‌چری و تاتارهای کریمه ارائه شد. پس از انفجار، «بهترین گروهان‌های» استرلسی‌های مسکو کشته شدند و ینی‌چری‌ها و نیروهای داغستانی قلعه را تصرف کردند. با این حال، روس‌ها توانستند تمام حملات را دفع کرده و خسارت زیادی به مهاجمان وارد کنند. با این حال، مردم قموقیا و داغستان پس از مشاهده ویرانی سرزمین‌هایشان و کشته شدن بسیاری از هموطنان، سلطان موت را برای اقدام قاطع علیه روس‌های در حال عقب‌نشینی تحریک کردند. به زودی ارتش بوتورلین توسط قموق‌ها و متحدانشان محاصره شد و در نبرد کارامان کاملاً نابود گردید، جایی که ایوان بوتورلین خود کشته شد. نیکولای کارامزین و چند منبع دیگر از تلفات ۶ تا ۷ هزار نفر روس‌ها گزارش داده‌اند. | ## جمع‌بندی | نبرد کارامان، به گفته کارامزین، باعث شد قلمرو قفقاز شمالی به مدت ۱۱۸ سال دیگر از برنامه‌های توسعه فعال روسیه تزاری خارج بماند.Карамзин Н.