موضوع مقاله: وجهیت شناختی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # وجهیت شناختی | مقدمه: وَجهیتِ شناختی یا به عبارتی بهتر، وجهیتِ بَرداشتی، در زبان‌شناسی یکی از انواع وجهیت است که به قضاوت گوینده در مورد درستی یا احتمال واقعیت داشتن یک گزاره مربوط می‌شود. | ## بخش 1: وجهیت شناختی | به زبان ساده، وجهیت شناختی به این معناست که گوینده بر اساس شواهد، قرائن، یا دانش و استنباط و برداشت خود، دربارهٔ محتوای یک جمله نظر می‌دهد و میزان اطمینان خود را نسبت به درست بودن آن بیان می‌کند. این نوع وجهیت بیانگر نگرش یا وضعیت ذهنی گوینده است و گاهی آن را «گوینده‌محور» می‌نامند. این نوع وجهیت در زبان‌های گوناگون به شیوه‌های متنوع واژگانی و دستوری رمزگذاری می‌شود. در فارسی، وجهیت شناختی عمدتاً با افعال وجهی مانند «باید» و «شاید» (که گاهی اسنادساز زمینه نیز نامیده می‌شوند و فعل اصلی نیستند)، و همچنین «توانستن» و «شدن» (که افعال نیمه‌وجهی نیز نامیده می‌شوند) بیان می‌شود. وجهیت شناختی با وجهیت الزامی (که مربوط به دستور، اجازه، یا اجبار است) و وجهیت پویا (که مربوط به توانایی یا شرایط فیزیکی است) تفاوت دارد. وجهیت شناختی بر ارزیابی درستی گزاره تمرکز دارد، در حالی که وجهیت ریشه‌ای (مانند الزامی و پویا) بر وقوع خود رویداد یا رفتار متمرکز است. وجهیت برداشتی از منظرهای گوناگونی در زبان‌شناسی و فلسفه مورد مطالعه قرار گرفته و یکی از پدیده‌های پُرمطالعه در معناشناسی صوری به‌شمار می‌رود. | ## بخش 2: وجهیت شناختی | گوینده بر اساس شواهد یا قرائن نسبتاً ضعیف، استنباط می‌کند که گزاره ممکن است صحیح باشد. در این حالت، گوینده اطمینان کمی دارد و اگر استنباطش نادرست باشد، شگفت‌زده نخواهد شد. "باید" نیز می‌تواند درجه امکان را بیان کند، اما با اطمینان بیشتر نسبت به "شاید"، "شدن"، و "توانستن". "شاید" معمولاً نشان‌دهنده وجهیت شناختی ضعیف و "باید" نشان‌دهنده وجهیت شناختی قوی‌تر است. ضرورت: در این درجه، گوینده بر اساس شواهد و قرائن، اطمینان بیشتری نسبت به واقعیت داشتن استنباط خود دارد و معتقد است نتیجه‌گیری او ضروری است. فعل "باید" برای بیان وجهیت شناختی ضروری به کار می‌رود و در این مورد خاص، فعل‌های دیگر ("شدن"، "توانستن") قابل استفاده نیستند. بالاترین درجه (شناختی) یا تضمین: گاهی گوینده با توجه به اطلاعات و شواهد قوی یا اطمینان از توانایی یا تجربه فرد، تحقق یک موقعیت را بسیار نزدیک به واقعیت یا قابل تضمین می‌داند. | ## بخش 3: وجهیت شناختی | او استدلال می‌کند که وجه‌نماهای شناختی با جایگاه همانند کنش غیربیانی رقابت می‌کنند، مانند عمل‌گرای بیان خبر، پرسش یا فرمان. از نظر او، همین نکته دلیل آن است که چرا اغلب وجه‌های شناختی در زبان انگلیسی را نمی‌توان در دل پرسش‌ها یا جملات منفی به کار برد.Lyons 1977، نک. این‌که کدام واژه‌های وجهی حامل تفسیر شناختی «عینی» هستند، محل اختلاف نظر بسیاری است. تاکنون اغلب نویسندگانی که از وجود طبقه‌ای جدا از افعال وجهی شناختی عینی دفاع کرده‌اند، به‌صراحت بیان نکرده‌اند که کدام افعال می‌توانند به‌گونه‌ای عینی تفسیر شوند و کدام تنها به‌صورت ذهنی. عدم حضور در مصدرها عدم حضور در اسم مفعول‌ها عدم حضور در زمان گذشته حذف از دامنهٔ عمل‌گرای شرطی خلاف واقع حذف از اسم‌مصدرها عدم پذیرش گروه‌حرفی‌های جهتی بدون فعل عدم پذیرش ارجاع عدم امکان جداسازی در شکافت‌های wh ناتوانی درگرفتن تکیهٔ جمله حذف از دامنهٔ نفی حذف از پرسش‌های قطبی حذف از پرسش‌های wh حذف از وجه امری حذف از وجه تمنایی حذف از جمله‌های متممی حذف از جمله‌های علّی وابسته به رویداد حذف از بخش نخست جملهٔ شرطی مربوط به رویداد حذف از جمله‌های زمانی حذف از جمله‌های موصولی محدودکننده حذف از دامنهٔ سور عدم پذیرش موافقت یا مخالفت گفتاری با این حال، نگاهی به زبان‌هایی با تصریف‌های صرفی پُربارتر مانند آلمانی نشان می‌دهد که داده‌های پیکره‌ای محکمی وجود دارد که افعال وجهی شناختی در بسیاری از این بسترها به‌کار می‌روند.Hacquard/Welwood 2012Maché 2013 تنها بسترهایی که در آن‌ها افعال وجهی شناختی در زبان آلمانی به‌کار نمی‌روند، عبارت‌اند از: آن‌ها در ترکیب‌های جهتی بدون فعل ظاهر نمی‌شوند نمی‌توان آن‌ها را از متمم‌های مصدری‌شان در جمله‌های شکافتهٔ wh جدا کرد وارد فرایند اسم‌مصدرسازی نمی‌شوند در مصدرهای قیدی به‌کار نمی‌روند نمی‌توان آن‌ها را زیر افعال وجهی موقعیتی قرار داد نمی‌توان آن‌ها را زیر فعل‌های خواستن و تمایل قرار داد نمی‌توان آن‌ها را زیر عمل‌گرای امری قرار داد نمی‌توان آن‌ها را زیر عمل‌گرای تمنایی قرار داد این داده‌های پیکره‌ای همچنین نشان می‌دهند که هیچ طبقهٔ ثابتی از افعال وجهی شناختی «عینی» وجود ندارد، نه در زبان انگلیسی و نه در زبان آلمانی. | ## جمع‌بندی | هر یک از افعال وجهی‌ای که به‌عنوان نمونه‌هایی از وجهیت شناختی عینی فرض شده‌اند، تنها در مجموعه‌ای خاص از بسترها قابل پذیرش‌اند؛ مجموعه‌ای که قرار بود برای کل این طبقهٔ فرضی صدق کند.