موضوع مقاله: دگرگونی معنایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دگرگونی معنایی | مقدمه: دگرگونی معنایی یا تغییر معنایی یا انتقال معنایی به گونه‌ای از دگرگونی زبانی است که به سیر تحول کاربرد واژه می‌پردازد؛ این تحول اغلب به جایی می‌رسد که معنای امروزی با کاربرد اصلی تفاوت بنیادی دارد. | ## بخش 1: دگرگونی معنایی | در زبان‌شناسی تاریخی (زبان‌شناسی درزمانی)، دگرگونی معنایی عبارت است از دگرگونی در یکی از معناهای یک واژه. هر واژه دارای انواع گوناگونی از معناها و معانی ضمنی است که با گذشت زمان می‌توانند افزوده، حذف یا دگرگون شوند؛ گاه تا آنجا که ریشه‌های هم‌خانواده در گستره زمان و مکان معناهایی کاملاً متفاوت می‌یابند. بررسی دگرگونی معنایی را می‌توان بخشی از ریشه‌شناسی، ، معناشناسی تاریخی و معناشناسی دانست. این حوزه از دیرباز توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده و نخستین آثار اساسی در سده نوزدهم میلادی پدیدار شدند. گفتنی است که دگرگونی معنایی پدیده‌ای همگانی و فرازبانی است و در همه زبان‌های زنده دنیا رخ می‌دهد؛ اما نمونه‌های آن در زبان‌های گوناگون متفاوتند. تغییر معنای واژگان اغلب بازتاب‌دهنده دگرگونی‌های فرهنگی، اجتماعی و علمی در جامعه‌ای است که آن زبان را به کار می‌برد. پژوهش در این زمینه از دیدگاه‌های گوناگون شناختی، کاربردشناختی و تاریخی انجام می‌شود. نمونه‌هایی در زبان انگلیسی Awful – از نظر ریشه‌ای به معنای «سرشار از شگفتی» است و در اصل به معنای «الهام‌بخش شگفتی (یا ترس)» بود، از این رو «شکوهمند» معنا می‌داد. Awesome – از نظر ریشه‌ای به معنای «برانگیزنده شگفتی» است و در اصل به معنای «الهام‌بخش شگفتی (یا ترس)» بود، از این رو «شکوهمند» معنا می‌داد. Terrible – در اصل به معنای «برانگیزنده وحشت» بود، سپس به هر چیز چشمگیری اطلاق شد و آنگاه به چیزی چشمگیرِ بد تبدیل گردید. Terrific – در اصل به معنای «برانگیزنده وحشت» بود، سپس به هر چیز چشمگیری اطلاق شد و آنگاه به چیزی چشمگیرِ خوب تبدیل گردید. از فرانسوی باستان (سده دوازدهم میلادی) به معنای «بی‌مبالات، دست‌وپاچلفتی؛ ضعیف؛ فقیر، نیازمند؛ ساده، کُند، احمق» و از لاتین به معنای «ناآگاه یا بی‌خبر» می‌آید. سیر تحول معنایی آن شگفت‌انگیز بوده‌است: از «ترسو، کم‌دل» (پیش از ۱۳۰۰)، به «بهانه‌گیر، وسواسی» (اواخر سده چهاردهم)، به «ظریف، لطیف» (حدود ۱۴۰۰)، به «دقیق، محتاط» (سده شانزدهم)، به «خوشایند، دلپذیر» (۱۷۶۹)، به «مهربان، متفکر» (۱۸۳۰). از فرانسوی، به معنای تحت‌اللفظی «بومی»، صورت مذکر این واژه فرانسوی است که در انگلیسی بدون توجه به جنس دستوری به کار می‌رود. به عنوان اسم، «شخص طبیعی، بی‌تکلف، ساده‌لوح» معنا می‌دهد و نخستین کاربرد مستند آن به ۱۸۹۳ بازمی‌گردد؛ در فرانسوی باستان همچنین به معنای «ساکن بومی؛ ساده‌لوح، ابله طبیعی» بود. | ## بخش 2: دگرگونی معنایی | اکنون این واژه بار معنایی قوی از سیاستمداری دارد که احساسات و پیش‌داوری مردم را به بازی می‌گیرد. این واژه از لاتین به معنای «نامدار، برگزیده»، به معنای تحت‌اللفظی «بیرون از گله ایستاده» می‌آید، از «ex» («از میان») + «greg» (به لاتین: : «گله»). Gay – در اصل (سده سیزدهم) به معنای «شادمان» و (سده چهاردهم) «درخشان و نمایشی» بود و سپس «خوشحال» معنا می‌داد؛ از سال ۱۶۳۷ بار معنایی ناشایست یافت، چه جنسی (مانند «زن گی» به معنای «روسپی»، «مرد گی» به معنای «زن‌باز»، «خانه گی» به معنای «فاحشه‌خانه»)، چه غیرجنسی (مانند «سگ گی» به معنای «مرد افراط‌گر»). در ایالات متحده از ۱۸۹۷ «گربه گی» به ولگردی اطلاق می‌شد و از ۱۹۳۵ در اصطلاح زندانیان برای پسر همجنس‌گرا به کار می‌رفت؛ از ۱۹۵۱ به صورت مستقل برای توصیف همجنس‌گرایان رواج یافت. جرج چانسی در کتاب خود «نیویورک گی» این تغییر را به اواخر سده نوزدهم در میان گروه آگاه به زندگی شبانه گی نسبت می‌دهد. امروزه بیشتر برای اشاره به همجنس‌گرایان به کار می‌رود، ابتدا در میان خودشان و سپس در جامعه، با بار معنایی خنثی؛ یا به عنوان واژه‌ای تحقیرآمیز به معنای «احمق»، «کُند» یا «کسل‌کننده». Guy – گای فاکس رهبر ادعایی توطئه‌ای برای منفجر کردن مجلس انگلیس در ۵ نوامبر ۱۶۰۵ بود. آن روز تعطیل عمومی اعلام شد و «روز گای فاکس» نام گرفت که با رژه و سوزاندن مترسکی از فاکس گرامی داشته می‌شد. این امر به کاربرد واژه «guy» برای توصیف «شخص با ظاهر مضحک» انجامید و سپس در اواخر دهه ۱۸۰۰—به‌ویژه در ایالات متحده—برای «هر مرد» به کار رفت. سیر تکامل دسته‌بندی‌ها طرح‌های دسته‌بندی گوناگونی برای دگرگونی معنایی پیشنهاد شده‌است. دگرگونی معنایی از روزگار کهن توجه محافل علمی را برانگیخته، هرچند نخستین آثار مهم در سده نوزدهم با ، و پدیدار شدند.در و پژوهش‌های فراتر از بررسی تک‌واژه‌ها با تحلیل‌های حوزه واژگانی آغاز شد؛ او ادعا می‌کرد هر دگرگونی معنایی در یک واژه، همه واژگان دیگر در یک حوزه واژگانی را نیز متأثر می‌سازد.نمونه‌ای از این امر در زبان انگلیسی باستان دیده می‌شود: meat (یا mete) به همه انواع غذای جامد اشاره داشت در حالی که flesh (flæsc) به بافت جانوری و food (foda) به علوفه حیوانات اطلاق می‌شد؛ سرانجام meat تنها به گوشت جانوران محدود شد، flesh به بافت انسانی تنزل یافت و food برای همه غذاهای جامد تعمیم پیدا کرد رویکرد او بعدها از سوی تصفیه شد. آثار جدیدتر با درنظرگرفتن نظریه‌های کاربردشناختی و شناختی عبارتند از ، ,در و و . او به بلاغت کلاسیک روی می‌آورد و میان موارد زیر تمایز می‌گذارد: بخش‌گویی (Synecdoche): انتقال‌های میان جزء و کل کنایه (Metonymy): انتقال‌های میان علت و معلول استعاره (Metaphor) دسته‌بندی پاول (۱۸۸۰) تعمیم: گسترش معناهای منفرد یک واژه تخصیص: کاهش معناهای منفرد یک واژه انتقال به مفهومی مرتبط با مفهوم پایه به شیوه مکانی، زمانی یا سببی دسته‌بندی دارمستتر (۱۸۸۷) استعاره کنایه تنگ‌شدن معنا گسترش معنا دو مورد آخر به عنوان تغییر میان کل و جزء تعریف می‌شوند که امروزه «بخش‌گویی» نامیده می‌شود. این دسته‌بندی به درستی میان فرایندها و نیروها/علل دگرگونی معنایی تمایز نمی‌گذارد. دسته‌بندی بلومفیلد (۱۹۳۳) پذیرفته‌ترین طرح در جهان علمی انگلیسی‌زبان از است: تنگ‌شدن (Narrowing): تغییر از مفهوم کلی‌تر به مفهوم جزئی‌تر. | ## بخش 3: دگرگونی معنایی | برای نمونه، «skyline» پیش از این به هر خط افق اطلاق می‌شد، اما اکنون در آمریکا به خط افق آراسته با آسمان‌خراش‌ها محدود شده‌است. برای نمونه، broadcast در اصل به معنای «پاشیدن بذر» بود؛ با پیدایش رادیو و تلویزیون، این واژه برای انتقال سیگنال‌های صوتی و تصویری به کار رفت. قرارداد استفاده از نام پایتخت‌ها برای نمایندگی کشورها یا دولت‌هایشان نمونه‌ای از این نوع است. مبالغه: تغییر از معنای ضعیف‌تر به معنای قوی‌تر، مانند kill از «شکنجه» به «کشتن». : تغییر از معنای قوی‌تر به معنای ضعیف‌تر، مانند astound از «با رعد زدن» به «شگفت‌زده کردن». دسته‌بندی اولمان (۱۹۵۷، ۱۹۶۲) اولمان میان ماهیت و پیامدهای دگرگونی معنایی تمایز می‌گذارد: ماهیت دگرگونی معنایی استعاره: تغییر بر پایه شباهت معانی کنایه: تغییر بر پایه مجاورت معانی ریشه‌شناسی عامیانه: تغییر بر پایه شباهت نام‌ها حذف به قرینه: تغییر بر پایه مجاورت نام‌ها پیامدهای دگرگونی معنایی گسترش معنا: افزایش کمیت تنگ‌شدن معنا: کاهش کمیت بهبود معنا (Amelioration): افزایش کیفیت تنزل معنا (Pejoration): کاهش کیفیت دسته‌بندی بلانک (۱۹۹۹) با این حال، دسته‌بندی پذیرش فزاینده‌ای یافته‌است: این دسته‌ها را (به جز حذف و ریشه‌شناسی عامیانه) به ترتیب به عنوان رابطه «شبیه به»، رابطه «همسایه»، رابطه «جزء از»، رابطه «گونه‌ای از» (برای هر دوی تخصیص و تعمیم)، رابطه «هم‌خواهر»، و رابطه «در تقابل با» (برای تضادگویی، خودمتضادنمایی و خودمعکوس) بازنویسی کرده‌است. استعاره: تغییر بر پایه شباهت میان مفاهیم، مانند mouse از «جونده» به «وسیله کامپیوتری». کنایه: تغییر بر پایه مجاورت میان مفاهیم، مانند horn از «شاخ جانور» به «ساز موسیقی». تخصیص معنا: انتقال به پایین در یک طبقه‌بندی، مانند corn از «غله» به «گندم» (در انگلیسی بریتانیایی) یا «ذرت» (در انگلیسی آمریکایی). تعمیم معنا: انتقال به بالا در یک طبقه‌بندی، مانند hoover از «جاروبرقی هوور» به «هر نوع جاروبرقی». بلانک گنجاندن بهبود و تنزل معنا (به سبک اولمان) و نیز تقویت و تضعیف معنا (به سبک بلومفیلد) را در دسته‌بندی‌ها مشکل‌آفرین می‌داند. به باور بلانک، این‌ها پدیده‌هایی هستند که به صورت عینی دسته‌بندی‌پذیر نیستند؛ افزون بر این، بلانک استدلال می‌کند که تمام نمونه‌های ذکرشده در این سرفصل‌ها را می‌توان در زیر پدیده‌های دیگر گروه‌بندی کرد و این دسته‌ها را اضافه می‌سازد. نیروهای برانگیزنده تغییر بلانکدر و کوشیده‌است فهرستی جامع از انگیزه‌های دگرگونی معنایی فراهم آورد. این انگیزه‌ها را می‌توان چنین خلاصه کرد: نیروهای زبانی نیروهای روان‌شناختی نیروهای اجتماعی-فرهنگی نیروهای فرهنگی/دانشنامه‌ای این فهرست از سوی بازنگری و اندکی گسترش یافته‌است:مقایسه کنید و مبهم‌بودن (یعنی دشواری در دسته‌بندی مصداق یا نسبت دادن واژه درست به آن، و در نتیجه درهم‌آمیختن نام‌ها) چیرگی نمونه نمونی (یعنی تمایز مبهم میان مفهوم کلی‌تر و جزئی‌تر به دلیل انحصار عضو نمونی یک دسته در جهان واقعی) دلایل اجتماعی (یعنی وضعیت تماس زبانی با پیامدهای «رفع مرز») هنجارپروری و هنجارگریزی زبانی نهادی و غیرنهادی (یعنی هنجارپروری و هنجارگریزی زبانی قانونی و گروه‌همتا با هدف «ایجاد مرز») تعریف و تمجید توهین زبان پنهانی (یعنی «نام‌گذاری نادرست») تابو (یعنی مفاهیم تابو) دلایل زیبایی‌شناختی-صوری (یعنی پرهیز از واژگانی که از نظر آوایی مشابه یا یکسان با واژگان دارای بار منفی هستند) دلایل ارتباطی-صوری (یعنی از میان بردن ابهام صورت‌ها در بافت، کلیدواژه: «تعارض هم‌آوایی و تعارض چندمعنایی») بازی با کلمات/جناس طول بیش از حد واژگان سوءتفسیر ریخت‌شناختی (کلیدواژه: «ریشه‌شناسی عامیانه»، ایجاد شفافیت از راه تغییرات درون یک واژه) دلایل منطقی-صوری (کلیدواژه: «منظم‌سازی واژگانی»، ایجاد پیوند) میل به برجستگی (ایجاد انگیزه برجسته برای یک نام) برجستگی انسانی یک مفهوم (یعنی عاطفی‌بودن ذاتی یک مفهوم از منظر انسانی، «برجستگی طبیعی») برجستگی ناشی از فرهنگ («اهمیت فرهنگی») دگرگونی در مصادیق (یعنی تغییرات در جهان واقعی) تغییر جهان‌بینی (یعنی دگرگونی در طبقه‌بندی جهان) اعتبار/مُد (بر پایه اعتبار یک زبان یا گونه زبانی دیگر، الگوهای خاص واژه‌سازی، یا مراکز خاص گسترش معنایی) بازپس‌گیری گونه خاصی از دگرگونی معنایی نام دارد؛ فرایندی فرهنگی که طی آن یک گروه واژگان یا نمادهایی را که پیش از این به شکل تحقیرآمیزی دربارهٔ آن گروه به کار می‌رفتند، بازپس می‌گیرد؛ نمونه‌ای از این دست، واژه کوئیر است. پژوهش‌های کاربردی افزون بر پژوهش‌های بی‌شمار فردی، از مهم‌ترین کتاب‌های مرجع برای یافتن اطلاعات دربارهٔ تغییرات معنایی هستند. | ## جمع‌بندی | بررسی اخیری ابزارهای کاربردی و نظام‌های آنلاین برای پژوهش در دگرگونی معنایی واژگان در طول زمان را فهرست کرده‌است.