موضوع مقاله: تاریخ سومالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ سومالی | مقدمه: در دوران باستان، این منطقه با نام‌هایی مانند «سرزمین پونت» در متون مصری و یونانی شناخته می‌شد و به‌دلیل تجارت بخور، عاج و مسیرهای دریایی با اقیانوس هند اهمیت داشت. | ## بخش 1: تاریخ سومالی | از سده‌های میانی، سلطنت‌ها و شهر–دولت‌های مسلمان مانند عادَل، اَجوران، مَدری و سلطنت زَنگبار بر بخش‌هایی از سومالی فرمان راندند و شبکه‌ای از بندرهای پررونق مانند موگادیشو، براوه و زایلا مرکز مبادلات بازرگانی میان آفریقا، عربستان، ایران و هند شدند. در اواخر سده نوزدهم، سومالی زیر فشار رقابت قدرت‌های استعماری تقسیم شد: شمال تحت استعمار بریتانیا، جنوب تحت استعمار ایتالیا و منطقه اوگادن در کنترل اتیوپی قرار گرفت. مقاومت مهم سومالیایی‌ها علیه استعمار، جنبش «درویشیه» به رهبری محمد عبدالله حسن بود که چند دهه با بریتانیا جنگید. پس از جنگ جهانی دوم، روند استعمارزدایی سرعت گرفت و در نهایت سومالی بریتانیایی و سومالی ایتالیایی در سال ۱۹۶۰ متحد شده و «جمهوری سومالی» را تشکیل دادند. دهه‌های نخست استقلال شاهد امید به وحدت ملی بود، اما ضعف نهادهای سیاسی، قوم‌گرایی و تنش با اتیوپی ـ که به جنگ اوگادن (۱۹۷۷–۱۹۷۸) انجامید ـ این کشور را بی‌ثبات کرد. در ۱۹۹۱، با سقوط حکومت محمد سیاد باره، سومالی عملاً از هم فروپاشید و به گستره‌ای از مناطق تحت کنترل گروه‌های مسلح، رهبران محلی و تشکیلات قبیله‌ای تبدیل شد. در سال‌های بعد، تلاش‌های بین‌المللی برای ایجاد دولت مرکزی با وجود تشکیل دولت‌های انتقالی و سپس «دولت فدرال سومالی» با موانع جدی روبه‌رو شد. در کنار آن، برخی مناطق مانند سومالی‌لند و پونتلند ساختارهای حکمرانی نسبی و جداگانه‌ای ایجاد کرده‌اند. چالش‌های سومالی همچنان بر محور ناامنی، ضعف حکمرانی، قحطی‌های دوره‌ای و رقابت‌های منطقه‌ای می‌چرخد. | ## بخش 2: تاریخ سومالی | در طول دوران کلاسیک تا قرون وسطی، چندین دولت قدرتمند سومالیایی و شهر بندری بر تجارت منطقه تسلط داشتند، از جمله سلطنت موگادیشو و سلطنت اجوران، که هر دو پیرامون شهر بندری موگادیشو متمرکز بودند. افزون بر این، شهرهای بندری باراوا و مرکه (سومالی) نقش چشمگیری در این شبکه بازرگانی ایفا می‌کردند و بخشی از دولت‌شهرهای آزانیا در دوران کلاسیک بودند. پیش از این دولت‌های سده‌های میانی، تمدن‌های باستانی مانند پادشاهی افسانه‌ای ماکروبی وجود داشتند که هرودوت از آن به سبب ثروت و خردش یاد کرده است، و همچنین تمدن بربریو، یک تمدن اولیه پیش از اسلام که به پایه‌گذاری بنیادهای مسیرهای تجاری پررونق منطقه کمک کرد. در اواخر سدهٔ نوزدهم، امپراتوری ایتالیا از طریق سلسله پیمان‌هایی با این پادشاهی‌ها، کنترل بخش‌هایی از کرانه را به دست گرفت و مستعمرهٔ سومالی‌لند ایتالیا را تأسیس کرد.. در بخش‌های جنوبی سومالی، ایتالیایی‌ها درگیر جنگی چند ده ساله با سومالیایی‌ها در اطراف شهر بندری مرکه (سومالی) شدند که به مقاومت بنادر موسوم شد. ایتالیا پس از به راه انداختن موفقیت‌آمیز کارزار سلطنت‌ها علیه حکمروایان سلطنت مجرتین و سلطنت هوبیو، کنترل کامل بخش‌های شمال شرقی، مرکزی و جنوبی قلمرو را به دست آورد. در سال ۱۹۵۰، قلمرو تحت‌قیومت سومالی‌لند زیر نظر ادارهٔ ایتالیا به عنوان یک ناحیه تحت‌قیومت سازمان ملل تأسیس شد، با این وعده که پس از ۱۰ سال به استقلال برسد. ایالت سومالی‌لند که پیش‌تر به نام سومالی‌لند بریتانیا شناخته می‌شد، پنج روز پیش از اتحاد برنامه‌ریزی‌شده با قلمرو تحت‌قیومت سومالی‌لند در ۱ ژوئیه ۱۹۶۰، استقلال خود را از بریتانیا به دست آورد (قلمرو تحت‌قیومت نیز در همان روز مستقل شد). این اداره تا سال ۱۹۶۹ ادامه داشت، تا زمانی که شورای عالی انقلاب به رهبری محمد زیادباره، طی یک کودتای بدون خونریزی قدرت را در دست گرفت و نام کشور را به جمهوری دموکراتیک سومالی تغییر داد. | ## بخش 3: تاریخ سومالی | با وجود تأسیس دولت موقت سومالی، دولت فدرال انتقالی سومالی و دولت فدرال سومالی، سومالی همچنان چندپاره باقی مانده و سومالی‌لند به استقلال «دفاکتو» (غیررسمی) دست یافته است. سومالی دست‌کم از دوران پارینه‌سنگی مسکونی بوده است، زمانی که فرهنگ‌های «دویان» و «هارگیسایی» در آن شکوفا بودند. کهن‌ترین شواهد آیین‌های خاکسپاری در شاخ آفریقا از گورستان‌هایی در سومالی به دست آمده که دیرینگی آن‌ها به هزارهٔ چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردد. ابزارهای سنگی یافت شده از محوطهٔ «جاللو» در شمال (تقریباً در نیمه راه میان بربره] و هرجیسا) نیز در سال ۱۹۰۹ به عنوان دست‌ساخته‌های مهمی توصیف شدند که نشان‌دهندهٔ همسانی باستان‌شناختی میان شرق و غرب در دوران پارینه‌سنگی هستند. بر اساس یک پژوهش اتوزوم (اتوزومال) در سال ۲۰۱۴ روی جمعیت‌های باستانی و امروزی، زبان‌های آفروآسیایی احتمالاً توسط جمعیتی اجدادی که حامل یک مؤلفهٔ ژنتیکی تازه شناسایی‌شدهٔ «غیر آفریقایی» (اوراسیای غربی) بودند، در سراسر آفریقا و خاور نزدیک گسترش یافته است. این مؤلفهٔ ژنتیکی بیشترین خویشاوندی را با مؤلفهٔ «مغربی» دارد و باور بر این است که دست‌کم ۲۳۰۰۰ سال پیش از دیگر تبارهای «غیر آفریقایی» (اوراسیای غربی) جدا شده است. مؤلفهٔ ژنتیکی «اتیو-سومالی» در میان جمعیت‌های امروزی گویشور زبان‌های آفروآسیایی رایج است و بالاترین میزان آن در میان مردمان کوشی در شاخ آفریقا دیده می‌شود. بر این پایه، پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که جمعیت (های) اولیه حامل ژن اتیو-سومالی احتمالاً در دورهٔ پیشاکشاورزی (۱۲ تا ۲۳ هزار سال پیش) از خاور نزدیک وارد شده‌اند، بدین‌گونه که با گذر از شبه‌جزیرهٔ سینا به شمال شرقی آفریقا آمده و سپس به دو شاخه تقسیم شدند: یک شاخه به سوی غرب در سراسر شمال آفریقا ادامه داد و دیگری به سوی جنوب و درون شاخ آفریقا رفت. | ## جمع‌بندی | دیدگاه مشابهی پیش‌تر نیز مطرح شده بود که پیشنهاد می‌کرد نیاکان گویشوران آفروآسیایی می‌توانستند جمعیتی با منشأ خاور نزدیک باشند که در دوران پارینه‌سنگی زبرین به شمال شرقی آفریقا کوچ کردند و زیرگروهی از آن‌ها بعدها دوباره به خاور نزدیک بازگشتند.