موضوع مقاله: ادبیات پالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات پالی | مقدمه: ادبیات پالی به مجموعه آثار ادبی نوشته‌شده به زبان پالی گفته می‌شود که بیشتر آن با بودیسم ترواده پیوند دارد. | ## بخش 1: ادبیات پالی | کهن‌ترین و مهم‌ترین بخش ادبیات پالی را متون دینی پالی (تیپیتَکَه) تشکیل می‌دهد که متون مرجع مکتب ترواده است. ادبیات پالی گونه‌های ادبی گوناگونی را دربرمی‌گیرد، از جمله سوتّه‌ها (گفتارهای بودایی)، وینَیَه (انضباط رهبانی)، اَبهیدَمّه (فلسفه)، شعر، تاریخ، لغت‌شناسی، قدیس‌نگاری، تفسیر متون مقدس و راهنماهای مراقبه. بخش بزرگی از این آثار در سری‌لانکا نوشته شده‌است که سده‌ها مرکز بودیسم ترواده بود، هرچند برخی آثار نیز در جنوب هند، میانمار، تایلند و دیگر سرزمین‌های جنوب شرق آسیا پدید آمده‌اند. پیشینه زبان پالی زبانی ترکیبی است که از زبان‌های هندوآریایی میانه گوناگون مایه گرفته‌است. بیشتر ادبیات پالی بازمانده از سری‌لانکا است که سده‌ها کانون بودیسم ترواده به‌شمار می‌رفت. بخش اعظم آثار پالی موجود در آنجا نوشته شده، هرچند برخی نیز در پایگاه‌هایی در جنوب هند پدید آمده‌اند. بیشتر کهن‌ترین مجموعه ادبیات پالی، یعنی تیپیتَکَه، در سده نخست پیش از میلاد در سری‌لانکا به نوشتار درآمد، هرچند مواد آن بسیار کهن‌تر است و شاید به دوره بودیسم پیشافرقه‌ای بازگردد. در نزدیکی آغاز دوران مشترک، نخستین شرح‌ها و راهنماهای تفسیری پالی نوشته شدند که اکنون گاه در شمار تیپیتَکَه آورده می‌شوند. این آثار عمدتاً عبارت‌اند از «سوتّه‌ویبْهَنگَه»، «نیدّسه» ، «نتّی‌پَکَرَنَه» و «پتَکوپَدسه». آثار دیگری چون «چَریاپیتَکَه»، «بودَّهَوَمسَه» و «اَپَدانَه» نیز ممکن است به دوره پس از آشوکا تعلق داشته باشند. در هزاره نخست میلادی، ادبیات پالی دو گونه اصلی داشت: تاریخ‌نامه‌ها (وَمسَه) و شرح‌ها (اَتَّکَتا). تاریخ‌نامه‌ها دربرگیرنده «دیپَوَمسَه» و «مَهاوَمسَه» هستند که گاه‌نامه‌های منظوم بودیسم در هند و سری‌لانکا به‌شمار می‌روند. آثار شرحی دربرگیرنده نوشته‌های بوداگوسَه (سده چهارم یا پنجم میلادی) است که «ویسودّهیمَگَّه» پرنفوذ را همراه با شرح‌های گوناگون بر تیپیتَکَه نوشت. چندین شارح دیگر پس از بوداگوسَه کار کردند، از جمله بوداتّه (در حدود سده پنجم)، آنَنده (سده ششم)، دَمَّپاله (پیش از سده دوازدهم) و شارحان گمنام دیگری که نامشان بر ما آشکار نیست. بخشی از انگیزه پشت این تلاش‌های ادبی بیم از آن بود که جنگ در جزیره به زوال بودیسم بینجامد. این ادبیات آثار دانشمندان برجسته‌ای چون اَنوروتَّه، سومَنگَلَه، سیدَّتَّه، ساریپوتَّه تهرَه، مَهاکَسَّپَه دیمبولَگَلَه و موگَّلّانَه تهرَه را دربرمی‌گیرد. آنان به گردآوری زیرشرح‌های تیپیتَکَه، دستور زبان‌ها، خلاصه‌ها و کتاب‌های درسی دربارهٔ اَبهیدَمّه و وینَیَه پرداختند، از جمله «اَبهیدَمَّتَّه‌سَنگَهَه» پرنفوذ اَنوروتَّه. کار آنان بسیار وام‌دار نفوذ دستور زبان و سخن‌شناسی سانسکریت بود، به‌ویژه آن‌گونه که دانشمند سری‌لانکایی رَتنَمَتی تفسیر کرده بود. در این دوره، آثار آموزه‌ای نوین پالی آگاهی فزاینده‌ای از درونمایه‌هایی نشان می‌دهند که در ادبیات بودایی مَهایانَه سانسکریت یافت می‌شوند. از سده پانزدهم به بعد، ادبیات پالی زیر چیرگی برمه درآمد، هرچند برخی آثار نیز در تایلند، لائوس، کامبوج و سیلان نوشته شدند. این ادبیات برمه‌ای به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بیشتر با اَبهیدَمّه‌پیتَکَه سروکار داشت که بخشی از تیپیتَکَه است و به‌گونه‌های گوناگون فلسفه، روان‌شناسی و مابعدالطبیعه خوانده می‌شود. این متون خاستگاه هندی دارند و در دوران پادشاهی وَتَّگامَنی اَبهَیَه (۲۹–۱۷ پیش از میلاد) در سری‌لانکا به نوشتار درآمدند. تیپیتَکَه به سه «سبد» (پالی: ) بخش می‌شود: وینَیَه‌پیتَکَه (سبد انضباط رهبانی) «سوتّه‌ویبْهَنگَه»: پاتیموکَّه (فهرست قواعد رهبانی) و شرح آن «کَندَکَه»: ۲۲ فصل دربارهٔ درونمایه‌های گوناگون «پَریوارَه»: تحلیل قواعد از دیدگاه‌های گوناگون سوتّه‌پیتَکَه (سبد گفتارها)، بیشتر منسوب به بودا و برخی به شاگردانش «دیگَه نیکایَه»، گفتارهای «بلند» «مَجّهیمَه نیکایَه»، گفتارهای «میانه» «سَمیوتّه نیکایَه»، گفتارهای «پیوسته» «اَنگوتَّرَه نیکایَه»، گفتارهای «شمارشی» «خودَّکَه نیکایَه»، «مجموعه کوچک» اَبهیدَمّه‌پیتَکَه (سبد اَبهیدَمّه، یعنی فلسفه و روان‌شناسی). | ## بخش 2: ادبیات پالی | نورمن: «روشن است که اَبهیدَمّه دیرتر از بقیه تیپیتَکَه پدید آمده‌است.» «دَمَّسَنگَنی» «ویبْهَنگَه» «داتوکَتا» «پوگَّلَپَنَّتّی» «کَتاوَتّو» «یَمَکَه» «پَتّانَه» متون شبه‌مقدس متون شبه‌مقدس (به انگلیسی: ) آثاری هستند که پس از بسته شدن مجموعه تیپیتَکَه نوشته شده‌اند. متون نیمه‌مقدس دانشمندان غربی اصطلاح «متون نیمه‌مقدس» را برای آثاری به کار می‌برند که در حاشیه متون دینی پالی قرار دارند. دو اثر نخست در خودَّکَه نیکایَه ویرایش‌های برمه‌ای و سری‌لانکایی تیپیتَکَه یافت می‌شوند اما نه در ویرایش تایلندی. «نتّی‌پَکَرَنَه» – «کتاب راهنمایی»، اثری دربارهٔ تفسیر و هرمنوتیک «پتَکوپَدسه» – «آموزش دربارهٔ پیتَکَه»، متنی دیگر دربارهٔ تفسیر و هرمنوتیک «میلیندَپَنهَه» – پرسش‌های شاه میلیندَه؛ گفت‌وگویی میان یک راهب بودایی و پادشاه هندویونانی مناندر یکم «سوتَّسَمگَهَه» – گزیده‌ای از سوتّه‌های مهم تیپیتَکَه دیگر متون پسامقدس دیگر آثار پسامقدس دربرگیرنده شرح‌ها (اَتَّکَتا)، رساله‌ها (مانند ویسودّهیمَگَّه) و آثار تاریخی هستند. شرح‌ها مجموعه‌ای از شرح‌های پالی (اَتَّکَتا) در سری‌لانکا به دست نویسندگان گوناگون نوشته شد، از جمله بوداگوسَه، دَمَّپاله، مَهانامَه، اوپَسنَه و بوداتّه. بوداگوسَه می‌نویسد که شرح‌های خود را بر پایه آثار کهن‌تری نهاده که هنگام ورود نخستین بودیسم به سری‌لانکا بدانجا برده و به زبان سینهالی ترجمه شده بودند. زیرشرح‌ها آثار زیرشرحی (تیکا) شرح‌های دومین‌مرتبه‌اند، یعنی شرح‌هایی بر اَتَّکَتاها. رساله‌های کلاسیک بوداگوسَه ویسودّهیمَگَّه – راهنمایی جامع و پرنفوذ دربارهٔ آموزه و کاربست مراقبه ترواده. خلاصه‌ها و راهنماهای انضباط رهبانی خودَّسیکَّها و مولَسیکَّها – خلاصه‌های کوتاه منظوم دربارهٔ انضباط رهبانی که برای آموزش پایه به کار می‌رفتند. راهنماها و شرح‌های اَبهیدَمّه آچاریَه اَنوروتَّه اَبهیدَمَّتَّه‌سَنگَهَه – خلاصه‌ای فشرده و پرکاربرد از اَبهیدَمّه که به‌عنوان متن مقدماتی کاربرد فراوان دارد (سده‌های یازدهم–دوازدهم). دیگر نویسندگان سَچَّسَنکْهپَه – از چولَّه‌دَمَّپاله، رساله‌ای کوتاه دربارهٔ اَبهیدَمّه (سده هفتم). موهَویچّهدَنی – از مَهاکَسَّپَه دودمان چولا، راهنمای ماتیکاهای (درونمایه‌های) هفت کتاب اَبهیدَمّه (سده دوازدهم). آموزش عامیانه و آموزه‌های کاربردی اوپاسَکَه‌جَنالَنکارَه – از سیهَلَه آچاریَه آنَنده مَهاتهرَه، راهنمای آموزه‌های بودا برای پیروان خانه‌نشین (اوپاسَکَه‌ها) (سده سیزدهم). راهنماهای باطنی و مراقبه راهنمای یوگاوَچَرَه – راهنمای مراقبه سری‌لانکایی (در حدود سده‌های شانزدهم–هفدهم) مرتبط با ترواده باطنی (بورانْ‌کَمَّتّانَه). اَمَتاکَرَوَنَّنا – راهنمای مراقبه باطنی گسترده گردآوری‌شده به دست شاگردان سینهالی کَندی از استادان باطنی تایلندی (در حدود سده هجدهم). گاه‌نامه‌های تاریخی گاه‌نامه‌های تاریخی بودایی (وَمسَه) از جمله مهم‌ترین آثار ادبیات پالی به‌شمار می‌روند: گاه‌نامه‌های کلاسیک سری‌لانکا دیپَوَمسَه – «گاه‌نامه جزیره»، کهن‌ترین گاه‌نامه بازمانده سری‌لانکایی (سده چهارم). گونه‌های منطقه‌ای مَهاوَمسَه کامبوجی – بسط محلی مَهاوَمسَه که نزدیک به دو برابر نسخه اصلی است و روایت‌های افزوده‌ای دارد. گاه‌نامه‌های بناها و اَثَرهای مقدس توپَوَمسَه – از واچیسَّرَه (سده دوازدهم)، گاه‌نامه استوپای بزرگ در انورادهاپورا. هَتَّوَنَگَلَّویهارَوَمسَه – متن گاه‌نامه‌ای دربارهٔ پیشینه معبد اَتَّنَگَلَّه در سری‌لانکا (سده سیزدهم). سیهینگَنیدانَه – گاه‌نامه تندیس فرَه بودَه سیهینگ از لان نا نوشته مَهاتهرَه بودهیرَمسی در سده پانزدهم. گاه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای و شاعرانه سَمَنتَکوتَوَنَّنا – از ودهَتهرَه، سروده‌ای در ۷۹۶ بند دربارهٔ زندگی بودا و دیدارهایش از سری‌لانکا. هَتَّوَنَگَلَّه‌ویهارَوَمسَه – زندگی‌نامه پادشاه سیری‌سَنگَبودهی (فرمانروایی: ۲۴۷–۲۴۹ م) از سده سیزدهم. لوکَپَنَّتّی – اثری در کیهان‌شناسی ترواده که بیشتر از «لوکَپرَجنَپتی» سانسکریت برگرفته شده‌است. | ## بخش 3: ادبیات پالی | تاریخ‌های ادبی و کلیسایی سَدَّمَّسَنگَهَه – از دَمَّکیتّی مَهاسامی (سده چهاردهم)، تاریخ ادبی و کلیسایی بودیسم. متون دوره متأخر سَندسَکَتا – متن تاریخی متأخر دربارهٔ روابط سری‌لانکا و برمه در سده‌های میانه (سده نوزدهم). شعر (بیشتر قدیس‌نگارانه) بیشتر شعر پالی سینهالی به سبک «کاویَه» است و تأثیر فراوانی از سنت‌های ادبی سانسکریت پذیرفته‌است. شعر آغازین و کلاسیک مَهابودهیوَمسَه – از اوپَتیسَّه (سده دهم)، سروده‌ای تاریخی دربارهٔ درخت بودهی و بزرگداشت آن. تلَکَتاهَگاتا – «بندهای دیگ روغن»، مجموعه‌ای از سروده‌های سری‌لانکایی دربارهٔ راهبی که به خاطر باورهایش به روغن جوشان افکنده شد. جینالَنکارَه – از بوداراکّیتَه (سده دوازدهم)، سروده‌ای ۲۷۸ بندی دربارهٔ زندگی بودا. اَناگَتَوَمسَه – از مَهاکَسَّپَه از سرزمین چولَه (سده دوازدهم)، روایتی دربارهٔ بودای آینده، مایتریا. دوره میانی تا آغاز دوره نوین جیناچَریتَه – از مدهَنکَرَه (سده سیزدهم)، زندگی‌نامه شاعرانه بودا در ۴۷۲ بند. پَجَّمَدهو – از بوداپیَه دیپَنکَرَه (سده سیزدهم)، سروده‌ای دربارهٔ زیبایی و فضیلت‌های بودا. سَمَنتَکوتَوَنَّنا – از ودهَه (سده سیزدهم)، داستان شاعرانه زندگی بودیسَتوَه سیدَّتَّه و دیدارهایش از سری‌لانکا. پَنچَگَتی‌دیپَنی – سروده آموزنده‌ای دربارهٔ پنج گونه بازتولد در کیهان‌شناسی بودایی. دوره نوین جینَوَمسَدیپَنی – از مورَتووه مدهانَنده تهرَه (۱۹۱۷)، حماسه‌ای ۲۰۰۰ بندی دربارهٔ زندگی و آموزه‌های بودا. مَهاکَسَّپَچَریتَه – از ویدورَپولَه پیَیَتیسَّه (۱۹۳۴)، سروده‌ای ۱۵۰۰ بندی دربارهٔ زندگی مَهاکَسَّپَه، یکی از شاگردان برجسته بودا. داستان‌های آموزنده این‌گونه ادبی دربرگیرنده داستان‌هایی به نثر و نظم آمیخته‌است که بیشتر بر مزایای بخشندگی (دانَه) تمرکز دارند: «دَسَوَتّوپَّکَرَنَه» «سیهَلَوَتّوپَّکَرَنَه» «سَهَسَّوَتّوپَّکَرَنَه» «رَسَواهینی» آثار زبان‌شناختی آثاری دربارهٔ زبان پالی که بیشتر دستور زبان هستند: اَبهیدانَپَّدیپیکا – فرهنگ واژگان پالی گردآوری‌شده در سده دوازدهم به دست موگَّلّانَه تهرَه سینهالی. کَچّایَنَه‌ویاکَرَنَه – تاریخ نگارشش نامعلوم اما پس از بوداگوسَه؛ کهن‌ترین و پرنفوذترین دستور زبان پالی. نیَسَه یا «موکَمَتَّدیپَنی» از ویمَلَبودّهی (سده یازدهم)، شرحی بر دستور زبان کَچّایَنَه. سَدَّنیتی – از اَگَّوَمسَه اَریمَدَّنَه، دستور زبان پرنفوذ پالی؛ برمه (در حدود ۱۱۵۴ م). موگَّلّایَنَه‌ویاکَرَنَه با نام دیگر «سَدَّلَکَّنَه» و خودشرح «موگَّلّایَنَپَنچیکا»، دستور زبان نوین پالی از موگَّلّانَه که مکتب دستوری نوینی بنیان نهاد (در حدود سده دوازدهم). سخن‌شناسی و عروض آثاری دربارهٔ سخن‌شناسی و عروض: سوبودهالَنکارَه از سَنگَرَکّیتَه (سده دوازدهم)، اثری دربارهٔ سخن‌شناسی. مجموعه‌های جاتَکَه غیرمقدس مجموعه‌هایی از جاتَکَه (داستان‌های تولدهای پیشین بودا) که بیرون از تیپیتَکَه هستند: پَنّاسَه جاتَکَه «سودَنوکومارَه جاتَکَه» «کوسَلَه‌بیمبَه‌وَنَّنا»، داستانی به سبک جاتَکَه دربارهٔ تندیس‌های بودا گاتاها و مواد عبادی سروده‌ها و متون حفاظتی (پَریتَّه) از جمله آثار عبادی ادبیات پالی هستند: جینَپَنجَرَه گاتا نَرَسیهَه گاتا دَمَّکایانوسَّتی گاتا سَبَّپَتّیدانَه گاتا دوَتادیپَتّیدانَه گاتا اوتّیسَنادهیتّانَه گاتا دَمَّگارَوادی گاتا جَلَنَندَنَه پَریتَّه اَنَووم پَریتَّه اَتَّویسَتی پَریتَّه گزیده‌ها گزیده‌هایی از متون گوناگون دربارهٔ درونمایه‌های مختلف: مَهاپَریتَّه – مجموعه‌ای کوچک از متون برگرفته از سوتّه‌پیتَکَه. اوپاسَکَه‌جَنالَنکارَه ادبیات پالی برمه‌ای دَمَّسَتَّه – گونه‌ای از حقوق بودایی در جنوب شرق آسیا. دَمَّنیتی، لوکَنیتی، مَهارَهَنیتی و راجَنیتی – مجموعه‌هایی از گزین‌گویه‌های خرد دنیوی (نیتی). ویسودّهینانَه‌کَتا (به انگلیسی: ) از مَهاسی سایادا، نخست به زبان برمه‌ای نوشته و سپس به پالی ترجمه شد (۱۹۵۰). | ## جمع‌بندی | سَنگیتیوَمسَه – گاه‌نامه تایلندی با تمرکز بر شوراهای بودایی گوناگون (سده هجدهم).