موضوع مقاله: ماهیان ساحلی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ماهیان ساحلی | مقدمه: از آنجا که ژرفای فلات قاره معمولاً کمتر از ۲۰۰ متر است، ماهیان لجه‌زی ساحلی به‌طور عمده در ناحیهٔ نورگیر آفتاب‌رس زندگی می‌کنند. | ## بخش 1: ماهیان ساحلی | ماهیان ساحلی را می‌توان در برابر ماهیان اقیانوسی یا ماهیان دور از ساحل قرار داد که در دریاهای ژرف فراسوی فلات‌های قاره زیست می‌کنند. آن‌ها را می‌توان در استخرهای کشندی، آبدره‌ها و پای‌رودها، در نزدیکی ساحل‌های ماسه‌ای و کرانه‌های صخره‌ای، پیرامون آبسنگ‌های مرجانی و روی فلات قاره یا بالای آن یافت. ماهیان ساحلی دربرگیرندهٔ ماهیان طعمه و ماهیان شکارگری هستند که از آن‌ها تغذیه می‌کنند. ماهیان طعمه در آب‌های نزدیک‌ساحل که بهره‌وری بالای آن‌ها از فراچاهش و رواناب سطحی مواد مغذی سرچشمه می‌گیرد به فراوانی یافت می‌شوند. برخی ساکنان نیمه‌دائم هستند که در جویبارها، پای‌رودها و خلیج‌ها تخم‌ریزی می‌کنند، ولی بیشتر آن‌ها چرخهٔ زندگی خود را به‌طور کامل در همین ناحیه سپری می‌کنند. ماهیان نزدیک‌ساحل ماهیان نزدیک‌ساحل که گاه ماهیان ساحلک (به انگلیسی: ) نیز نامیده می‌شوند، نزدیک به کرانه زندگی می‌کنند. آن‌ها با پهنه میان‌کشندی، یا با پای‌رودها، کولاب‌ها، آبسنگ‌های مرجانی، جنگل‌های کتانجک، علفزارهای دریایی یا بسترهای صخره‌ای و ماسه‌ای پیوند دارند و معمولاً در آب‌های کم‌ژرفای کمتر از ۱۰ متر یافت می‌شوند.Moyle and Cech, 2004, page 572 ماهیان میان‌کشندی ماهیان میان‌کشندی، ماهیانی هستند که همراه با جزر و مد در پهنه میان‌کشندی ساحل دریا جابه‌جا می‌شوند یا در استخرهای صخره‌ای و زیر سنگ‌ها یافت می‌شوند.Moyle and Cech, 2004, page 585 پهنهٔ میان‌کشندی ساحل‌های صخره‌ای می‌تواند فرورفتگی‌هایی داشته باشد که حوضچه‌هایی از آب شور را در خود نگه می‌دارد. در این زیستگاه‌ها، اجتماعاتی از گونه‌های سرسخت گیاهی و جانوری زندگی می‌کنند که به‌ویژه برای سازگاری با محیط ناپایدار پیرامون خود تکامل یافته‌اند. گیاهانی مانند جلبک دریایی، شقایق‌های دریایی، بندپایانی مانند کشتی‌چسب‌ها و نرم‌تنانی مانند خاره‌چسب و صدف پیرابند معمولی می‌توانند ساکنان دائمی استخرهای صخره‌ای باشند. با این حال، بیشتر جانوران استخرهای صخره‌ای مانند ها، میگوها و ماهیان تنها ساکنان موقتی هستند که فقط تا مدّ بعدی در یک حوضچه می‌مانند. برخی از ماهیان استخر صخره‌ای که ساکنان موقتی هستند عبارتند از ، ماهی لوله‌ای کرمی، و ماهی مکشی معمولی. با وجود این، برخی دیگر از ماهیان استخر صخره‌ای طبیعتی قلمروگرا دارند و مدت‌های درازی در همان حوضچه می‌مانند. بلنی‌ها از جلبک دریایی سبز و بی‌مهرگانی مانند کشتی‌چسب‌ها تغذیه می‌کنند و می‌توانند با بهره‌گیری از باله‌های جفتی خود روی خشکی بخزند. درازای آن‌ها نزدیک به ۱۶ سانتی‌متر است؛ پوستشان نرم و بدون فلس است و لعاب لغزنده‌ای آن‌ها را می‌پوشاند که از خشک شدنشان در هنگام گیرافتادن میان دو مدّ جلوگیری می‌کند. گاهی به آن‌ها «قورباغهٔ دریا» می‌گویند، زیرا روی جلبک‌ها بیرون از آب آفتاب می‌گیرند و مانند قورباغه‌ها هنگام احساس خطر به آب می‌پرند. مادهٔ بلنی تخم‌هایش را در شکاف‌ها یا زیر سنگ‌ها می‌گذارد و نر تا هنگام تفریخ از آن‌ها نگهبانی می‌کند. در زمستان که توفان‌ها شدید می‌شوند، از استخرهای صخره‌ای به آب‌های کم‌ژرفا مهاجرت می‌کنند. ماهی کوچکی به درازای نزدیک به ۱۲ سانتی‌متر است که در آب‌های معتدلهٔ شمالی زندگی می‌کند. رنگ آن سیاه با لکه‌های سفید است و زیر سنگ‌ها و میان جلبک‌های دریایی پنهان می‌شود. مادهٔ گوبی صخره‌ای تخم‌هایش را در زیر سنگ‌ها و صدف‌ها می‌گذارد و نر تا تفریخ از آن‌ها نگهبانی می‌کند. ماهی کوچک و تنومندی است که درازایش به نزدیک ۲۹ سانتی‌متر می‌رسد و ساکن موقتی استخرهای صخره‌ای است. چشمان سیاه بزرگ، دهانی فراخ و چهار خار بلند — دو خار در هر سمت روی سرپوش آبششی — دارد. رنگ‌های استتاری گوناگونی از سایه‌های قهوه‌ای با لکه‌های کرم تا نارنجی و سرخ با لکه‌های سفید دارد و می‌تواند رنگ بدنش را با محیط هماهنگ کند. در آب‌های صخره‌ای کم‌ژرفای شمال اروپا میان جلبک‌های دریایی پنهان می‌شود و گاه تا ژرفای ۳۰ متر نیز دیده می‌شود. آن‌ها در کف دریا زندگی می‌کنند و در اواخر زمستان و آغاز بهار برای تخم‌ریزی به استخرهای صخره‌ای می‌آیند. | ## بخش 2: ماهیان ساحلی | بدنشان بدون فلس و پوشیده از برآمدگی‌های کوچک است و بادکشی بزرگ در زیر بدن دارند که با آن به سطوح می‌چسبند. این ماهیان تنومند و تقریباً کُروی هستند و شناگران ماهری نیستند؛ درازای آن‌ها به ۵۰ سانتی‌متر می‌رسد. به‌دلیل رواناب سطحی، آب دهانهٔ رودها و پای‌رودها می‌تواند کدر و سرشار از مواد مغذی باشد، گاه تا حد پرغذایی. پای‌رودها پیکره‌های آبی نیمه‌بستهٔ ساحلی هستند که یک یا چند رود یا جویبار به آن‌ها می‌ریزد و ارتباط آزادی با دریای بازدارند.Pritchard, D. این زیستگاه‌های آب لب‌شور ناحیه‌ای گذار میان محیط رودخانه‌ای و محیط اقیانوسی پدیدمی‌آورند و توالی‌های بوم‌شناختی در طول آن‌ها شکل می‌گیرد. پای‌رودها هم زیر نفوذ دریا (مانند جزر و مد، امواج و ورود آب شور) و هم زیر نفوذ رود (مانند جریان آب شیرین و رسوب) قرار دارند. ورود هم‌زمان آب شور و آب شیرین سطح بالایی از مواد مغذی را فراهم می‌کند و پای‌رودها را به زیستگاه‌های طبیعی پُربار تبدیل می‌سازد.McLusky, D.S. ماهیانی که در پای‌رودها یا دهانه‌های رود زمان می‌گذرانند باید شوری‌پذیر باشند (تحمل دامنه‌ای از شوری‌ها). گاهی تنها گونه‌های اندکی در یک پای‌رود حضور دارند، اما مهاجران فصلی از جمله مارماهیان، آزادماهیان و برخی ماهیان طعمه مانند شاه‌ماهیان و ماهیان خمسی تنوع زیستی پای‌رود را افزایش می‌دهند.Moyle and Cech, 2003, p. ماهی آزاد رودکوچ است، یعنی در دریا زندگی می‌کند اما برای تخم‌ریزی به رودها بالا می‌رود؛ مارماهی دریاکوچ است و در رودها زندگی می‌کند اما برای زادآوری به دریا بازمی‌گردد. افزون بر گونه‌هایی که از پای‌رود می‌گذرند، بسیاری ماهیان دیگر از این محیط به‌عنوان «زمین پرورش» برای تخم‌ریزی یا بزرگ شدن نوزادان بهره می‌برند. برای نمونه، شاه‌ماهی و صاف‌ماهی دو گونهٔ تجاری مهمی هستند که از پای‌رود تِمز بدین منظور بهره‌گیری می‌کنند. از میان تخصصی‌ترین ساکنان جنگل‌های مانگرو گل‌خورک‌ها، ماهیانی که روی خشکی خوراک می‌جویند، و ماهیان تیرانداز هستند که با پرتاب قطره‌های آب حشرات و جانوران کوچک روی درختان را به آب می‌اندازند و می‌خورند. مانند پای‌رودها، بیشه‌زارهای حرّا زمین‌های زادآوری مهمی برای گونه‌هایی چون سرخوماهی‌ها، نیم‌منقارماهیان و بزرگ‌ماهیان هستند. در آب‌های گرمسیری، ماهیان صخره‌های مرجانی در میان آبسنگ‌های مرجانی یا در ارتباط نزدیک با آن‌ها زندگی می‌کنند. آبسنگ‌های مرجانی کمتر از یک درصد رویهٔ اقیانوس‌های جهان را می‌پوشانند، اما خانهٔ ۲۵ درصد همهٔ گونه‌های ماهیان دریایی هستند. آبسنگ‌های مرجانی اغلب برای تأمین مواد مغذی به زیستگاه‌های پیرامونی مانند علفزارهای دریایی و جنگل‌های مانگرو وابسته‌اند. آن‌ها «نمونهٔ کامل ماهی آبسنگی» نامیده شده‌اند و بخش چشمگیری از ماهیان رنگارنگ عکس‌های آبسنگ مرجانی را تشکیل می‌دهند. آنتیاس‌ها بیشتر از زئوپلانکتون تغذیه می‌کنند و به شکل دسته‌ای و توده‌ای در شمار بزرگ شنا کرده و «حرم‌سراهای» خصوصی‌تری درون این توده‌ها تشکیل می‌دهند. این حرم‌سراها شامل یک نر غالب رنگارنگ، ۲ تا ۱۲ ماده — که خود سلسله‌مراتبی میان‌شان برقرار است — و یک یا دو نر فرودست هستند. آنتیاس‌ها ماده‌زاد و نرماده هستند: همه به‌صورت ماده زاده می‌شوند و اگر نر غالب بمیرد، بزرگ‌ترین ماده اغلب به نر تبدیل می‌شود. بزرگ‌ترین گونه‌ها، پروانه‌ماهی خط‌خطی و پروانه‌ماهی زین‌دار، به ۳۰ سانتی‌متر می‌رسند. بسیاری از گونه‌ها رنگ‌آمیزی درخشان و نقش‌ونگارهای چشم‌نواز دارند و لکه‌های چشمی روی پهلوها و نوارهای تیره روی چشم‌هایشان یادآور الگوهای بال پروانه است. باله پشتی آن‌ها بدون گسستگی است و باله دُمی‌شان ممکن است گِرد یا بریده باشد، اما هرگز دوشاخه نیست. پروانه‌ماهیان معمولاً روزکار هستند و در آب‌های کمتر از ۱۸ متر (هرچند برخی گونه‌ها تا ۱۸۰ متر) زندگی می‌کنند و به محدودهٔ زیستی ویژه‌ای پایبندند. | ## بخش 3: ماهیان ساحلی | بیشتر شقایق‌ماهیان با آبسنگ‌های مرجانی ناحیهٔ هندو-غرب اقیانوس آرام پیوند دارند و برخی گونه‌ها بومی محیط‌های آب شیرین یا آب لب‌شور پای‌رودی هستند. بیشتر آن‌ها در آب‌های کم‌ژرفا از ۲ تا ۱۵ متر زندگی می‌کنند، هرچند برخی گونه‌ها تا ژرفای بیش از ۱۰۰ متر نیز یافت شده‌اند. درازای آن‌ها معمولاً نزدیک به ۲۰ سانتی‌متر است، هرچند بزماهی خط‌ونقطه تا ۵۵ سانتی‌متر رشد می‌کند. بزماهیان خوراکجویان خستگی‌ناپذیر دریابن هستند و یک جفت سبیلک بلند شیمیایی‌حس زیر چانه دارند که با آن‌ها رسوبات را می‌کاوند. بسیاری از گونه‌ها رنگ‌آمیزی چشمگیری دارند و توانایی تغییر رنگ بسته به رفتار جاری‌شان را دارند. برای نمونه، بزماهی باله‌زرد هنگام دسته‌بندی با سرخوماهیان نوارآبی رنگش را با آن‌ها هماهنگ می‌کند. بزماهی زین‌طلایی روزکار هنگام خوراکجویی رنگش از زرد لیمویی به کِرِم کمرنگ دگرگون می‌شود. بزماهیان در آب‌های کم‌ژرفا تا نزدیک ۱۱۰ متر می‌مانند و بیشتر گونه‌ها آب لب‌شور را تحمل نمی‌کنند. آن‌ها بسترهای ماسه‌ای یا صخره‌ای را اشغال می‌کنند و ممکن است با علفزارهای دریایی و جنگل‌های کتانجک ارتباط داشته باشند. ماهیان کف‌زی کم‌ژرفا نمونه‌هایی از ماهیان کف‌زی کم‌ژرفا در آب‌های گرمسیری و معتدل سراسر جهان عبارتند از اسب‌های دریایی، بلنی‌های سه‌باله، زمردماهیان و کفشک‌ماهیان. کفشک‌ماهیان ماهیان کف‌زی بسیار سازگار هستند که در بسترهای گِلی و ماسه‌ای یافت می‌شوند. در بسیاری از گونه‌ها هر دو چشم در یک سمت سر قرار دارند و برخی می‌توانند خود را با رنگ بستر اقیانوس استتار کنند. زمردماهیان خانوادهٔ بزرگی از ماهیان غالباً کوچک و معمولاً کمتر از ۲۰ سانتی‌متر هستند. بیشتر آن‌ها تنهاپسند هستند و زیستگاه‌هایی مانند آبسنگ‌های مرجانی و کرانه‌های صخره‌ای را ترجیح می‌دهند. لب‌های ضخیم و دندان‌های تیز دارند و از بی‌مهرگان کوچکی تغذیه می‌کنند که روی سنگ‌ها می‌خزند. بلنی‌های سه‌باله ماهیان کوچکی هستند — معمولاً کمتر از شش سانتی‌متر — که سه باله پشتی دارند. آن‌ها پیرامون آبسنگ‌های مرجانی و صخره‌ها، غالباً در آب‌های کم‌ژرفای زلال و آفتابی زندگی می‌کنند. اسب‌های دریایی سرده‌ای از ماهیان هستند که بندرهای آرام، پای‌رودها و دیگر آب‌های کم‌ژرفای ساحلی را ترجیح می‌دهند. آن‌ها در پناهگاه‌هایی مانند آبسنگ‌های مرجانی، پایه‌های حرّا و علفزارهای دریایی جابه‌جا می‌شوند و با الگوهای تیره و مبهم با کتانجک و علف دریا همرنگ می‌شوند. ماهیان لجه‌زی کم‌ژرفا نمونه‌هایی از ماهیان لجه‌زی کم‌ژرفا در آب‌های گرمسیری و معتدل عبارتند از کفال خاکستری، ماهی خمسی و سوزن‌ماهی. کفال خاکستری ماهی میان‌اندام است و درازایش معمولاً نزدیک به ۵۰ سانتی‌متر می‌رسد. سوزن‌ماهی ماهی دراز و باریکی شبیه نیزه است که از تکه‌های علف دریایی، میگو و لارو خرچنگ تغذیه می‌کند. اهمیت بوم‌شناختی و اقتصادی ماهیان ساحلی نقش بنیادین در شبکهٔ غذایی دریایی دارند. پای‌رودها و بیشه‌زارهای مانگرو به‌عنوان پرورشگاه نوزادان ماهیان اقتصادی از ارزش ویژه‌ای برخوردارند. صید بی‌رویه، آلودگی ناشی از رواناب سطحی کشاورزی و شهری، پرغذایی، تخریب آبسنگ‌های مرجانی و نابودی جنگل‌های مانگرو همگی بر جمعیت ماهیان ساحلی پیامد منفی دارند. | ## جمع‌بندی | گرمایش جهانی نیز با سفید شدن مرجان‌ها و بالا آمدن سطح دریا زیستگاه‌های کم‌ژرفا را دگرگون می‌کند.