موضوع مقاله: سقوط بخارا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سقوط بخارا | مقدمه: در سال‌های پایانی فرمانروایی سامانیان نیرومند شدن روزافزون سرداران و سپاهیان در برابر دیوانسالاران از هم گسیختگی شیرازه کارها را در پی داشت و هر کسی در گوشه‌ای درفش خودکامگی برافراشت و از بیرون مرزها نیز بیگانگان چشم به خاک سامانی دوختند. | ## بخش 1: سقوط بخارا | سقوط بخارا یک بار با رخ دادن در سال ۹۹۲ زمینه ساز سرنگونی سامانیان شد و بار دیگر در سال ۹۹۹ همچون تیری بر پیکر فرسوده سامانیان فرود آمد و جانش را گرفت. آنها که افزون بر گرفتن بخشی از سرزمین سامانیان، چندین شاهزاده‌نشین کوچک ترک را که عملاً از بخارا مستقل بودند زیر چیرگی در آورده بودند، در پایان سال ۹۹۱ تازشی پروپیمان را به‌راه انداختند. فرمانروای آنها بغرا خان، سپاهی را که نوح برای ایستاندن او فرستاده بود، نابود کرد. سپس امیر، یکی از سردارانِ زیرِ خشم به نام فائق خاصه را بخشید و در برابر جنگ با قراخانیان، فرمانداری سمرقند را به او سپرد. نوح گریخت و قراخانیان در «روزهای پایانی بهار ۹۹۲» به پایتخت در آمدند و توانستند ابوعلی دامغانی (وزیر) را دستگیر کنند. سپس امیرنوح به ابوعلی سیمجور که هنوز در نیشابور، تختگاه استان خراسان جایگیر بود، روی آورد. بغرا خان عموی نوح عبدالعزیز را در جایگاه دستنشانده قراخانی فرمانروای دودمان سامانیان کرد، به سمرقند رفت و سپس در راهش سوی شمال درگذشت. پادگان به‌جامانده در بخارا در تابستان همان سال از نوح شکست خورد و عبدالعزیز را کور و زندانی کرد. آن دو ناسازگاری‌های گذشتهبا اینکه دوستی‌ای میان فائق خاصه و ابوالحسن سیمجور روان بوده ولی پس از درگذشت ابوالحسن سیمجور در سال ۹۸۸ ، فائق خاصه نپذیرفت که جایگاه او به ابوعلی سیمجور برسد و اینگونه این دو تن در میان هرات و پوشنگ در برابر هم جنگیدند که فائق خاصه شکست خورد و گریخت. آنها (فائق خاصه و سیمجوری) در آغاز به گشایش پادشاهی های کوچکی دست زدند که از سامانیان پشتیبانی می کردند. ابوعلی به غرجستان تاخت و فرمانروای آن شاه محمد را به همراه پدرش ابونصر محمد از این سرزمین بیرون کرد. میان فائق و سیمجور از یک‌سو و نوح دوم و یارانش از سوی دیگر جنگی به نام نبرد هرات در گرفت. شورشیان به گرگان گریختند.به همراه فخرالدوله دیلمی که در این جنگ در کنارشان بود نوح به سِبُک‌تِگین و پسرش محمود نام‌های نوین پاداش داد و استان خراسان را نیز به محمود داد. | ## بخش 2: سقوط بخارا | در سال ۹۹۵ ابوعلی سیمجور و فائق خاصه با نیروهای تازه بازگشتند و محمود را از نیشابور بیرون کردند (نبرد رخنه). سبُک‌تگین با پسرش محمود دیدار کرد و با هم شورشیان را در نزدیکی توس شکست دادند (نبرد توس). خوارزمشاه که جنوب خوارزم را به عنوان دست نشانده سامانیان در دست داشت، ابوعلی را به زندان انداخت. هر دوی آنها با تاختن فرماندار سامانی شمال خوارزم که از گرگانج آغاز شده‌بود اسیر شدند. امیر او را در سال ۹۹۶ نزد سِبُک‌تِگین فرستاد و سپس از سوی غزنویان به‌دار آویخته شد. در این میان، فائق خاصه تلاش کرده بود تا به نصرخان جانشین بغرا خان بپذیراند که بر سامانیان بتازد. اگرچه سرانجام آشتی و آرامش به بار نشست، سال‌های درگیری پیش از آن به سامانیان سخت آسیب رسانده بود. قراخانیان بخش بزرگ شمال خاوری را به چیرگی خود درآورده بودند، در حالی که غزنویان در خراسان و سرزمین های جنوب رود آموی جایگیر شده بودند. در این روزگار ناپایدار بود که نوح با مرگش در سال ۹۹۷ دولت سامانیان را بدرود گفت. پس از او در دوره کمرشکستگی سامانیان سه تن از فرزندانش بر تخت سامانیان نشستند و روی هم رفته فقط ۸ سال پادشاهی کردند. پیمان صلح قطوان برای دوره‌ای آرامش را به مرزهای سامانیان برگرداند ولی با رخدادهایی که در پی آمد مانند درگذشت بزرگان لشگری و سیاسی (ابوعلی سیمجور، سبکتگین، نوح دوم، مامون بن محمد و فخرالدوله دیلمی) آرامش از میان رفت. با روی کار آمدن منصور بن نوح محمود غزنوی از او سر پیچید و فاپق خاصه کمر به برکناری او از تخت امیری بست. و حتی بر پایه برخی بن‌مایه‌ها فایق و بکتوزون هم‌دست شدند و او را نابینا و برکنار نمودند و برادرش عبدالملک را به تخت نشاندند پس محمود غزنوی به روا بودن تخت عبدالملک دوم سامانی تشکیک نمود و سر از پیروی سامانیان برتافت و خود را مستقیم پیرو خلیفه نشان داد و خلیفه هم به او نام‌های نوین داد. | ## بخش 3: سقوط بخارا | نکته‌ای که بر آن باید درنگ کرد آن است که قراخانیان تا ۹۹۹/۳۸۹ تلاش داشتند با غزنویان پیمان آشتی ببندند ولی از پس از این زمان با فریب‌کاری به کارزار سیاسی و لشگری خراسان بزرگ در آمدند. به ظاهر با عبدالملک دوم سامانی برنامه دوستی ریخته و علیه محمود غزنوی مصالحه نمودند؛ پس تخم بنیادین چندپارگی در خراسان بزرگ و پیدایی مدعی نیرومندی همانند محمود غزنوی را باید رویکرد تازنده و چیرگی‌جویانه قراخانیان دانست مرگ فائق در تابستان سال ۹۹۹ بستر بایسته برای تاختن ایلک خان قراخانی را به بخارا فراهم کرد جالب است که ایلک خان با اظهار پیروی از عبدالملک دوم سامانی، با پیشواز امیر رویارو شد و در ۲۳ اکتبر ۹۹۹، به بخارا درآمد و این شهر سست و و لرزان برای بار دوم سقوط کرد؛ ایلک خان قراخانی همین که پا به بخارا گذاشت فرمان دستگیری امیران و بزرگان دولت و خاندان سامانیان را داد عبدالملک دوم سامانی نیز که بر پایه گفته‌ای گریخته و پنهان گردید دستگیر و به اوزکند (شهری در قرقیزستان) فرستاده شد تا آنکه در همانجا درگذشت گردیزی،١٣٦٣: ٣٧٨؛. اسماعیل منتصر سامانی با سرکشیدن چادر زنانه از نابودگاه گریخت و به خوارزم رفت و بخارا در ۹۹۸/۳۸۹ برافتاد ولی با تلاش‌های اسماعیل منتصر سامانی در گردآوری سپاه دوباره بخارا تسخیر و ایلک خان نیز در سمرقند شکست خورد. آورده‌اند که بی‌وفایی مردمان، ناکامی او را به دنبال آورد حتى شمس‌المعالى قابوس بن وشمگیر نیز او را از خویش راند امیر اسماعیل دوم منتصر در عین نومیدی دوباره نامه‌ای همراه چامه‌ای برای محمود غزنوی نوشت و از وی برای رویارویی با ایلک خان قراخانی کمک خواست. این چنین بود که دو قدرت ترک در دو سوی آمودریا مرده‌ریگ سامانیان را میان خویش بخش کردند. پس نبردی پرتنش میان قراخانیان و غزنویان بر سر چندپاره کردن قلمروی سامانیان آغاز شد که فرجام آن تباهی و سرانجام فروپاشی دولت بود: پس از چندی اسماعیل منتصر سامانی در ربیع الاول ۳۹۵ ژانویه ۱۰۰۵ شبانه در سرزمین مرو کشته شد و دولت سامانیان رسماً پایان یافت آورده‌اند چون فرسودگی در دولت سامانیان راه یافت به ناگزیر در سرازیری افتاد . با پایان یافتن دوره دودمان سامان سرایش شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی نیز در کهنسالی شصت‌وشش سالگی وی به پایان خویش رسید. گاهشمار ۹۹۰ ۹۹۱ ۹۹۲ در بهار بخارا سقوط کرد و بغرا خان بدان درآمد ولی تابستان با بیماری بغرا، نوح دوم سامانی به آنجا بازگشت. ۹۹۳ ۹۹۴ نبرد هرات به پیروزی امیر و یارانش (سبکتگین) در برابر فائق و سیمجور (که می‌خواستند به سامانیان پایان دهند) انجامید نکته اینکه سبکتگین با این پیروزی خیلی نیرومند شد. (بن مایه) ۹۹۵ بازگشت دوباره ابوعلی سیمجور و فائق و بیرون شدن محمود از نیشابور در نبرد رخنه. ۹۹۶ پیمان صلح قطوان: چون سبکتگین از نوح دوم سامانی دلخور بود به صلح با قراخانیان بسنده کرد و با ایشان نجنگید. | ## جمع‌بندی | ۹۹۷ مرگ نوح دوم سامانی ۹۹۸ در مارس ابوالقاسم سیمجور از بکتوزون در صحرای بشنجه شکست خورد و به قهستان رفت.