موضوع مقاله: افسانه طوفان گیلگمش | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # افسانه طوفان گیلگمش | مقدمه: بسیاری از محققان بر این باورند که ویراستاری اسطوره طوفان حماسه آتراهاسیس را به اسطوره طوفان در لوح XI نسخه مرجع حماسه گیلگمش افزوده است. | ## بخش 1: افسانه طوفان گیلگمش | داستان طوفان در نسخه بابلی معیار حماسه، طولانی‌ترین افزوده به نسخه بابلی باستان است. در کتاب مقدس، نخستین پرسشی که مطرح می‌شود، چگونگی شکل‌گیری جهان به وضع فعلی است. دو روایت آفرینش در ابتدای سفر پیدایش وجود دارند، هرچند در ویراست نهایی خود به خوبی با هم آمیخته‌اند. پیشینه کاوش‌های باستان‌شناسی در بابل، شهرهایی پیدا شده‌اند که لایه رسوب نشانگر دو فرهنگ کاملاً متفاوت است. نسخه‌ای از حماسه گیلگمش به زبان اکدی در مگیدو در اسرائیل و تل-آمارنا در مصر پیدا شده‌اند. بررسی سیر تکاملی «حماسه گیلگمش» را می‌توان از متن سومری «داستان زیوسودرا» آغاز کرد که از طریق ترجمه‌ها و اقتباس‌های اکدی پیاپی به نسخه معیار دوازده لوحی منتهی شد. از میان همسانی‌های بسیار با کتاب مقدس، بیشترین و آشناترین آن در لوح XI دیده می‌شود که در آن نسخه‌ای از داستان طوفان بین‌النهرینی آمده است. این روایت، مفصل‌ترین نسخه از داستانی است که پیش از آن در حوزه خلاصه‌تری هم به زبان سومری و هم اکدی بازگو شده است. در اینجا، از زبان خود قهرمان طوفان (که در نسخه‌های گوناگون، نامهای متفاوتی دارد: در اینجا اوتنپیشتی) بیان می‌شود. در مرحله‌ای از تکامل خود، حماسه با لوح XI و بازگشت گیلگمش به اوروک خاتمه می‌یافت. سپس، لوح دوازدهمی با ترجمه مستقیم نمونه اولیهٔ سومری شکل گرفت که شامل رؤیایی از جهان زیرین است که بر آن گیلگمش در مقام یک خدا حاکم است. داستان طوفان به این خاطر در آن گنجانده شده، که خدایان به قهرمان طوفان اوتنپیشتیم، جاودانگی اعطا کرده‌اند و این مسئله متناسب است با موضوع جاودانگی حماسه. به نظر می‌رسد نکته اصلی آن است که جاودانگی به اوتنپیشتیم در شرایطی یگانه و هرگز-تکرار نشدنی داده شده است. نشانِ این نکته در جایی‌ست که اوتنپیشتیم به گیلگمش می‌گوید که باید شش روز و هفت شب بیدار بماند. اوتنپیشتیم به همسرش می‌گوید به ازای هر روز خوابِ او یک قرص نان بپزد تا گیلگمش نتواند شکست خود را انکار کند. هنگام عزیمت گیلگمش، همسر اوتنپیشتیم از شوهرش می‌خواهد که هدیه خداحافظی به او دهد. اوتنپیشتیم نشان گیاه دیوخار-مانندی را به او می‌دهد که در ته اقیانوس است و او را جوان خواهد کرد. گیلگمش با بستن سنگ به پاهایش و رفتن به ته دریا گیاه را به دست می‌آورد و قصد می‌کند که پس از بازگشت به اوروک آن را بر پیرمردی آزمایش کند. اما افسوس که هنگام شستشوی گیلگمش ماری آن را می‌رباید (دلیل پوست انداختن مار - تولدی دوباره). اوتنپیشتی داستان «طوفان» را برای وی بازگو می‌کند: «شهر شوروپاک، بر کناره فرات؛ خدایان تصمیم می‌گیرند «طوفان» نازل کنند. اوتنپیشتی دست به اقدام می‌زند: پنج روز می‌گذرد … از کارکنان بر روی کشتی همچون جشن سال نو پذیرای می‌کند. برخلاف توصیه ائا، هر آنچه از سیم و زر دارد را نیز همراه با جانوران و گیاهان و صنعتگران به کشتی می‌برد. | ## بخش 2: افسانه طوفان گیلگمش | خدایان دست به کار می‌شوند و هر یک نقشی در ایجاد طوفان دارند: ادد، شولات و هنیش، اراکال، نینورتا، آنوناکی‌ها. حتی خدایان را وحشت فرا می‌گیرد، صحنه را ترک و به آسمان آنو پناه می‌برند و چونان سگ به گوشه‌ای می‌خزند. بلت-ایلی (ایشتار) همچون زنی در حال زایمان نعره می‌کشد: «چگونه توانستم در جمع خدایان، شریر سخن گویم… و اعلان جنگ کنم برای نابودی مَردمم؟ یک روز می‌گذرد و دو روز … روز سوم و چهارم … روز پنجم و ششم … هنگامی که روز هفتم فرا می‌رسد: «کبوتری آوردم، رهایش کردم. انلیل را ملامت می‌کند که چرا طوفان را بدون مشورت با خدایان نازل کرده و مردمان وی را نابود کرده است. هیچ مردی نباید از نابودی نجات می‌یافت!» نینورتا انگشت اشاره را به سوی ائا می‌گیرد. دست بر پیشانی آن دو می‌گذارد تا آنها را ببخشاید و زندگی جاودان بخشد.» اوتنپیشتی از گیلگمش می‌پرسد که اکنون چگونه جمع خدایان شکل بگیرد تا به زندگی جاودان دست یابی؟ هر روز نانی بپز و بر بالای سرش قرار بده و روزهایی که خواب است را بر دیوار نشان کن. اوتنپیشتی، گیلگمش و اور-شانابی را طرد می‌کند تا پس از پاکیزه شدن گیلگمش به اوروک برگردند. زن اوتنپیشتی به او سفارش می‌کند گیلگمش راه درازی را آمده، برای سفر بازگشتش به خانه چه به او دادی؟ اوتا-ناپیشتی رازی از خدایان را به او می‌گوید و نشان گیاهی را می‌دهد که او را بازجوان خواهد کرد. به محض شنیدن این کلام، گیلگمش سنگ‌های سنگینی به پایش می‌بندد و به «اقیانوس پایین» فرومی‌رود. به اور-شانابی می‌گوید پس از بازگشت به اوروک برای آزمایش آن را به سالخوردی خواهد داد. به اور-شانابی می‌گوید همه کارهایش بیهوده بوده و تنها لطفی در حق «شیر زمین» کرده است. «هفت فرزانه» پی‌ریزی‌هایش را بنیاد نریختند؟» از مساحت شهر می‌گوید و از مساحت درختان خرما؛ از مساحت کوره و از مساحت معبد ایشتار؛ از کل مساحت اوروک.» مقایسه آتراهاسیس و گیلگمش بعضی از جمله‌ها که از نسخه آتراهاسیس به حماسه گیلگمش رونوشت شده‌اند: حماسه آتراهاسیسحماسه گیلگمش، لوح XI«دیوار، به من گوش بده.» آتراهاسیس III,i,20«دیوار، توجه کن.» گیلگمش XI,22«سقفی چون آپسو برای آن بساز» آتراهاسیس III,i,29 «سقفی چون آپسو برای آن بساز» گیلگمش XI,31«نمی‌توانم زندگی کنم در [شهر تو]» آتراهاسیس III,i,47«نمی‌توانم زندگی کنم در شهر تو» گیلگمش XI,40«نینورتا پیش رفت و آب‌بندها را [سرریز کرد]» آتراهاسیس U rev,14«نینورتا پیش رفت و آب‌بندها را سرریز کرد» گیلگمش XI,102«انسان دیگری را [ن]می‌دید» آتراهاسیس III,iii,13«انسان دیگری را نمی‌دید» گیلگمش XI,111«هفت روز و هفت شب طوفان بود» آتراهاسیس III,iv,24«شش روز و هفت شب باد و طوفان سیل کردند» گیلگمش XI,127«او پیشکش کرد [قربانی را]» آتراهاسیس III,v,31«او پیشکش کرد قربانی را» گیلگمش XI,155«لاجورد دور گردن من» آتراهاسیس III,vi,2«سنگ لاجورد بر گردن من» گیلگمش XI,164«چگونه انسان از نابودی جان به در برد؟» آتراهاسیس III,vi,10«هیچ انسانی از نابودی جان به در نبرد» گیلگمش XI,173 هم در حماسه گیلگمش (لوح XI، سطر ۱۰۲) و هم در نسخه آشوری نو آترا-هاسیس اراگال مسوول «از بیخ کندن تیرک‌های مهار» قبل از طوفان است. فرانس ویگرمن به‌طور آزمایش پیشنهاد می‌کند که این موضوع می‌تواند بازی با کلمات باشد که شامل نام اراکال و واژه تارکولو می‌شود. می‌توان آن را به معنای تحت‌اللفظیِ «تیرک مهار» ترجمه کرد اما از نظر استعاری می‌تواند به ارتباط بین عناصر مختلف جهان اشاره کند. بررسی داستان طوفان در نسخه بابلی معیار حماسه، طولانی‌ترین افزوده به نسخه بابلی باستان است: روایت باجزئیاتِ طوفان که نیای گیلگمش، اوتنپیشتی، برای او بازگو می‌کند. نویسندهٔ نسخهٔ متاخر این صحنه را بسیار گسترده کرده است به صورتی که شامل حدود دویست سطر (دو سومِ لوح آخر حماسه) می‌شود. نگرانی خدایان از نتیجه اقدامشان در آترا-هاسیس حدوداً پنجاه و پنج سطر است اما در گیلگمش به فقط چهارده سطر کاهش پیدا می‌کند. در مقابل، بیان تجربه‌های قهرمان طوفان در گیلگمش دو برابر آنچه است که در آترا-هاسیس آمده است. گرچه در آترا-هاسیس عامل اصلی طوفان انلیل است اما در گیلگمش ایشتار است که قول می‌دهد طوفان بار دیگر تکرار نشود. | ## بخش 3: افسانه طوفان گیلگمش | به نظر دمراش، زمانی که گیلگمش اوتنپیشتی را دیدار می‌کند، تاریخ و اسطوره به هم می‌رسند. اوتنپیشتی نه فقط از ماجراجویی‌هایش زنده سربرآورده است بلکه به جاودانگی دست می‌یابد. گیلگمش اما قادر به دستیابی به جاودانگی نیست: زمان آن گذشته است که خدایان به آنگونه‌ای رفتار کنند که در اسطوره انجام می‌دادند. به جای آنکه واقعیت تاریخیِ تجربهٔ اوتنپیشتی به زیر سؤال برده شود، نویسنده گیلگمش آن را غیرقابل دسترس معنا می‌کند. اسطوره و تاریخ، خیالی در مقابل واقعی دانسته نمی‌شوند بلکه تاریخ آغازینی غیرقابل دستیابی در مقابل جهانی جدیدتر در نظر گرفته می‌شوند. تفسیر گیلگمش که در جستجوی نیرویی در مقابل زندگی شکنندهٔ بشری به نزد اوتنپیشتی آمده است، درسی دربارهٔ شکنندگی فرهنگ بشری در کل فرا می‌گیرد. این بخش از حماسه افزودهٔ غیرارگانیکی نیست بلکه تصویرسازی دربارهٔ طوفان در آثار مکتوب بین‌النهرین بسیار دیده می‌شود و استعاره‌ای فراگیر از فروپاشی سیاسی و اجتماعی است. به نظر دمراش اینگونه نیست که زیبایی این داستان تبدیل به منشأ جاودانگی آن شود؛ بلکه بیشتر حماسه تأکید بر مصنوع‌گرایی دارد: خاصیت حیاتی آنچه بشر ساخته است. همانند نوح، اوتناپیشتیم از پیش آگاه شد و کشتی‌ای ساخت تا موجودات زنده را در آن جای دهد و حفظ کند. در کتاب مقدس، نخستین پرسشی که مطرح می‌شود، چگونگی شکل‌گیری جهان به وضع فعلی است. دو روایت آفرینش در ابتدای سفر پیدایش وجود دارند، هرچند در ویراست نهایی خود به خوبی با هم آمیخته‌اند. انسان و خلقت برای خدا ناامیدکننده به نظر می‌آیند، او از کار خود پشیمان می‌شود و تصمیم به مجازات جهان می‌گیرد. او کاهش دوره طولانی عمر انسان به ۱۲۰ سال را کافی نمی‌داند و آماده برای «طوفان» می‌شود. در حماسه گیلگمش، قهرمان پس از مرگ دوستش انکیدو در جستجوی جاودانگی به نزد اوتنپیشتی می‌رسد. در پایان یادآوری می‌کند که جاودانگی را در شرایط ویژه پس از طوفان، خدایان به او بخشیدند، چیزی که برای گیلگمش تکرار نخواهد شد. دوم، ویرانی به دنبال سیل در بین‌النهرین رایج بوده و کنعان چنین وضعیتی نداشته است. چهارم، نخستین عبرانیان از بین‌النهرین برخاستند و این احتمال وجود دارد که ابراهیم با این داستان آشنا بوده باشد. ششم، نسخه کتاب مقدس افزوده‌هایی دارد که در نسخه بابلی غایب هستند (وعده الهی و اخلاق) . اسرائیلیان باستان سنت‌های ادبی چندخدایی را در سنت خود می‌گنجاندند اما زیربنای آن را مطابق با الهیات خود قرار می‌دادند. نتیجه‌گیری پایانی پیدایش ۱ تا ۱۱ شبیه به آترا-هاسیس است اما به نتیجهٔ کاملاً معکوسی منتهی می‌شود. | ## جمع‌بندی | در حالی که در آترا-هاسیس «کنترل تولد» پیشنهاد می‌شود تا جمعیت انسان کم شود اما در سفر پیدایش «پراکندگی» پیشنهاد می‌شود تا جمعیت در حال گسترش را در خود جای دهد.