موضوع مقاله: روابط ایران و ایالات متحده آمریکا پس از ۱۹۷۹ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # روابط ایران و ایالات متحده آمریکا پس از ۱۹۷۹ | مقدمه: روابط ایران و ایالات متحده آمریکا پس از ۱۹۷۹ به مجموعه تنش‌ها و رویارویی‌های میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا از زمان انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ شمسی) تا کنون اشاره دارد. | ## بخش 1: روابط ایران و ایالات متحده آمریکا پس از ۱۹۷۹ | پس از پیروزی انقلاب و به‌ویژه در پی بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در تهران، دو کشور روابط دیپلماتیک خود را قطع کردند و از آن پس درگیر تنش‌های گسترده‌ای در سراسر خاورمیانه شده‌اند که دربرگیرندهٔ رویارویی‌های مستقیم، رخدادهای دیپلماتیک و جنگ‌های نیابتی متعدد بوده‌است. ایالات متحده ایران را به حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی در منطقه، پیگیری غیرقانونی برنامه هسته‌ای و به‌کارگیری ادبیات تند علیه اسرائیل متهم کرده‌است. در مقابل، ایران ایالات متحده را به نقض حقوق بشر، دخالت در امور داخلی کشورها و اِعمال معیارهای دوگانه در برخورد با مسائل هسته‌ای متهم نموده‌است. تنش‌های میان دو کشور به گونه‌ای بوده که برخی سیاستمداران و تحلیل‌گران از آن به عنوان یک «بحران بین‌المللی» یاد کرده‌اند. هر دو کشور در جنگ‌های سوریه، عراق، یمن و افغانستان در جبهه‌های مقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند. پیشینه پیش از انقلاب ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ شمسی)، ایران یکی از متحدان نزدیک ایالات متحده در خاورمیانه بود. با پیروزی انقلاب اسلامی و تغییر بنیادین سیاست‌های داخلی و خارجی ایران، روابط دو کشور به‌سرعت رو به وخامت نهاد. بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا در تهران در نوامبر ۱۹۷۹ (آبان ۱۳۵۸) به قطع روابط دیپلماتیک میان دو کشور انجامید. مناقشه هسته‌ای کنش‌های دیپلماتیک مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران ایران پیش از انقلاب ۱۹۷۹ دارای برنامه هسته‌ای غیرنظامی بود. هرچند توسعه برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز و فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم به‌صراحت بر پایه پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) مجاز شمرده می‌شد، اما ادعاهایی مبنی بر تلاش ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای مطرح شد. این نگرانی‌ها در اوت ۲۰۰۲ (مرداد ۱۳۸۱) پس از آن تشدید شد که علیرضا جعفرزاده، وابسته به سازمان مجاهدین خلق ایران، وجود دو سایت هسته‌ای محرمانه شامل تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم در نطنز (بخشی از آن زیرزمینی) و تأسیسات آب سنگین در اراک را فاش کرد. به رهبری ایالات متحده و اتحادیه اروپا، جامعه بین‌المللی از ایران خواست فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم را متوقف کند. در مقابل، ۱۱۸ کشور عضو جنبش عدم تعهد از حق ایران برای دستیابی به فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز پشتیبانی کردند. این تلاش‌های دیپلماتیک با صدور قطعنامه ۱۷۳۷ شورای امنیت سازمان ملل به اوج خود رسید. این قطعنامه با موافقت چین و روسیه (که از حق وتو بهره‌گیری نکردند) تصویب شد و تحریم‌های اقتصادی محدودی را صرفاً در ارتباط با برنامه هسته‌ای ایران اعمال می‌کرد. بر پایه این قطعنامه، ایران می‌بایست ظرف ۶۰ روز یعنی پیش از ۲۰ فوریه ۲۰۰۷ (۱ اسفند ۱۳۸۵) به آن گردن می‌نهاد. مجلس شورای اسلامی در ۲۷ دسامبر ۲۰۰۶ (۶ دی ۱۳۸۵) لایحه‌ای تصویب کرد که دولت را ملزم به بازنگری در همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و شتاب‌بخشی به دستیابی به فناوری هسته‌ای می‌نمود. این لایحه به دولت محمود احمدی‌نژاد آزادی عمل داد تا رویکردی سخت‌تر در قبال آژانس اتخاذ کند از جمله پایان دادن به بازرسی تأسیسات هسته‌ای. در ۲ مارس ۲۰۰۷ (۱۱ اسفند ۱۳۸۵)، شش قدرت بزرگ شامل پنج عضو دائم شورای امنیت بر سر تصویب قطعنامه جدیدی برای تشدید تحریم‌ها علیه ایران به توافق رسیدند. در همان ماه روسیه اعلام کرد ساخت نیروگاه هسته‌ای برای ایران دست‌کم دو ماه به تأخیر می‌افتد زیرا ایران از ژانویه ۲۰۰۷ پرداخت‌های ماهانه خود را انجام نداده بود. ایران ضمن رد ادعای عقب‌ماندگی در پرداخت‌ها، این اقدام روسیه را ناشی از فشار بر ایران برای تسلیم در برابر شورای امنیت دانست. این رفتار روسیه عزم ایران را برای دستیابی به فناوری کامل ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای و پایان دادن به وابستگی به روسیه افزایش داد. اتهام معیارهای دوگانه از سوی ایران به غرب در ۲۰ فوریه ۲۰۰۷ (۱ اسفند ۱۳۸۵)، پیش از پایان ضرب‌الاجل شورای امنیت، علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، هشدار داد که «معیارهای دوگانه به اعتبار نهادهای بین‌المللی آسیب جدی خواهد زد» و یادآور شد برخی کشورها بدون امضای NPT به فعالیت‌های هسته‌ای می‌پردازند بی‌آنکه اقدامی علیه آنها صورت گیرد. | ## بخش 2: روابط ایران و ایالات متحده آمریکا پس از ۱۹۷۹ | در ۱۸ مارس ۲۰۰۷ (۲۷ اسفند ۱۳۸۵)، ایران طرح بریتانیا برای نوسازی زرادخانه هسته‌ای خود (سامانه موشکی ترایدنت) را «عقب‌گردی جدی» در تلاش‌های بین‌المللی خلع سلاح خواند. نماینده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اظهار داشت: «بریتانیا حق ندارد در حالی که خود به تعهداتش پایبند نیست، دیگران را بازخواست کند.» در ۲۴ سپتامبر ۲۰۰۷ (۲ مهر ۱۳۸۶)، محمود احمدی‌نژاد در نشست پرسش‌وپاسخ در دانشگاه کلمبیا گفت: «به باور من سیاستمدارانی که از بمب اتمی سخن می‌گویند یا آن را آزمایش می‌کنند، از نظر سیاسی عقب‌مانده‌اند.» مخالفت داخلی با سیاست هسته‌ای ایران در ۲۰ فوریه ۲۰۰۷، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران که یک حزب اصلاح‌طلب کوچک بود، هشدار داد که پیگیری برنامه هسته‌ای امنیت ملی، منافع ملی و سرنوشت مردم ایران را به خطر انداخته‌است. در ۲۶ فوریه ۲۰۰۷، روزنامه محافظه‌کار رسالت نیز احمدی‌نژاد را مورد انتقاد قرار داد و نوشت: «نه ضعف و نه زبان تهاجمی بی‌مورد در سیاست خارجی پذیرفتنی نیست.» موضع‌گیری رهبران ایران در قبال اسرائیل رهبران ایران مواضع تندی علیه اسرائیل اتخاذ کرده‌اند. سخنان محمود احمدی‌نژاد مبنی بر اینکه اسرائیل باید «از صفحه روزگار محو شود» بازتاب گسترده‌ای یافت. این دعوت به نابودی اسرائیل به روح‌الله خمینی، رهبر سیاسی انقلاب اسلامی، نیز نسبت داده شده‌است. در رژه‌های نظامی ایران، موشک‌های بالستیک با شعارهایی همچون «اسرائیل باید از تاریخ محو شود» به نمایش درآمده‌اند. دولت ایران تأکید کرده که خواستار حمله نظامی به اسرائیل نیست بلکه خواهان بازگشت آوارگان فلسطینی به فلسطین است. ایران در سال ۱۹۸۴ (۱۳۶۳ شمسی) به فهرست آمریکایی کشورهای حامی تروریسم بین‌المللی افزوده شد. بر پایه گزارش‌های وزارت خارجه آمریکا، ایران «مقادیر متفاوتی از تأمین مالی، پناهگاه امن، آموزش و سلاح» به حزب‌الله لبنان، حماس، جهاد اسلامی فلسطین و جبهه خلق برای آزادی فلسطین - فرماندهی کل ارائه کرده و حزب‌الله و گروه‌های فلسطینی را به هماهنگی و تشدید فعالیت‌هایشان تشویق نموده‌است. ایران نیز از حمایت خود از دولت عراق و گروه‌های متحد دفاع کرده و اتهامات آمریکا را بی‌اساس خوانده‌است. فعالیت ایران در عراق ایران نقشی فعال در عراق پس از سقوط صدام حسین ایفا کرده‌است. مجلس اعلای اسلامی عراق که حزب اصلی حامی دولت عراق بود، پیوندهای نزدیکی با ایران داشت. رهبر آن، عبدالعزیز حکیم، در دوران حکومت صدام حسین در ایران پناهنده بود و به کاخ سفید نیز دعوت شده بود. با این حال ایالات متحده مدعی شد ایران از برخی شبه‌نظامیان شیعه به‌ویژه جیش المهدی به رهبری مقتدی صدر پشتیبانی می‌کند. در ۲۸ فوریه ۲۰۰۷ (۹ اسفند ۱۳۸۵)، ایالات متحده پذیرفت که در کنفرانسی بین‌المللی دربارهٔ بحران امنیتی عراق شرکت کند که ایران نیز به آن فراخوانده شده بود. کاندولیزا رایس، وزیر خارجه آمریکا، اعلام کرد واشینگتن از دعوت دولت عراق از ایران و سوریه پشتیبانی می‌کند. بازداشت مقامات ایرانی توسط نیروهای آمریکایی در بغداد در ۲۵ دسامبر ۲۰۰۶ (۴ دی ۱۳۸۵)، نیروهای آمریکایی دست‌کم چهار مقام ارشد نظامی ایرانی را در جریان بازدید از بغداد بازداشت کردند. گزارش شد ایرانیان پس از یورش سربازان آمریکایی به مقر عبدالعزیز حکیم دستگیر شدند. به گفته مقامات آمریکایی، یکی از آنها سومین مقام ارشد نیروی قدس سپاه پاسداران ایران بود. حمله به کنسولگری ایران در اربیل پنج بالگرد آمریکایی بر بام کنسولگری ایران در شهر اربیل در شمال عراق فرود آمدند. سربازان آمریکایی درها را شکستند، پنج نفر را بازداشت کردند و اسناد و رایانه‌ها را ضبط نمودند. وزارت خارجه ایران در دیدار با سفیر عراق در تهران تأکید کرد بغداد نباید اجازه دهد آمریکا در روابط ایران و عراق دخالت کند و خواستار آزادی فوری بازداشت‌شدگان و محکومیت اقدام نظامیان آمریکایی شد. اتهام حمایت از حملات به نیروهای آمریکایی در ۱۰ ژانویه ۲۰۰۷ (۲۰ دی ۱۳۸۵)، جورج دبلیو بوش در سخنرانی خطاب به ملت اعلام کرد: «ایران به حملات علیه نیروهای آمریکایی کمک مادی می‌رساند. | ## بخش 3: روابط ایران و ایالات متحده آمریکا پس از ۱۹۷۹ | ما جریان پشتیبانی از ایران و سوریه را متوقف خواهیم کرد.» در ۲ فوریه ۲۰۰۷ (۱۳ بهمن ۱۳۸۵)، مقامات دولت بوش اذعان کردند هنوز نتوانسته‌اند شواهد کافی برای اثبات علنی ادعای خود مبنی بر تحریک خشونت توسط ایران علیه نیروهای آمریکایی در عراق گردآوری کنند. محمدعلی حسینی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در واکنش گفت: «آنها ما را به ایجاد مشکل در عراق متهم می‌کنند اما هیچ سند و مدرکی ندارند. بسیاری از این مدارک ساختگی و جعلی است.» ربودن دیپلمات ایرانی در بغداد در ۴ فوریه ۲۰۰۷ (۱۵ بهمن ۱۳۸۵)، مردان مسلح عراقی با لباس نظامی، جلال شرفی، دبیر دوم سفارت ایران را در مرکز بغداد ربودند. یک مقام دولت عراق گفت این ربایش توسط واحدی ویژه از ارتش انجام شده که مستقیماً به فرماندهی نظامی آمریکا گزارش می‌دهد، هرچند مقامات نظامی آمریکا این ادعا را رد کردند. تحریم‌های اقتصادی علیه ایران از زمان انقلاب ۱۹۷۹، ایران تحت تحریم‌های یک‌جانبه مداوم ایالات متحده قرار داشته‌است. نخستین تحریم‌ها در نوامبر ۱۹۷۹ (آبان ۱۳۵۸) همزمان با بحران گروگان‌گیری رسمیت یافت. در سال ۱۹۹۵ (۱۳۷۴ شمسی)، بیل کلینتون با صدور فرمان اجرایی شماره ۱۲۹۵۷، سرمایه‌گذاری آمریکایی در بخش انرژی ایران را ممنوع کرد و چند هفته بعد با فرمان اجرایی شماره ۱۲۹۵۹ تقریباً هرگونه تجارت و سرمایه‌گذاری میان دو کشور را از میان برداشت. هیچ کشور دیگری از تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا پیروی نکرد، اما تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل نخستین تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران بود. ایالات متحده در پی تشدید تحریم‌ها بود و اتحادیه اروپا نیز اعمال تحریم‌هایی فراتر از قطعنامه‌های سازمان ملل را بررسی می‌کرد. در ژوئن ۲۰۰۷ (خرداد ۱۳۸۶)، کشورهای پیشرو اتحادیه اروپا شامل بریطانیا، فرانسه و آلمان به ایران هشدار دادند که در صورت گسترش غنی‌سازی و محدود کردن دسترسی بازرسان بین‌المللی با تحریم‌های بیشتری روبه‌رو خواهد شد. اتحادیه اروپا در عین حال پیشنهاد تعلیق تحریم‌ها و ارائه مزایای تجاری و صنعتی در ازای توقف برنامه هسته‌ای ایران را مطرح کرد. آمادگی ادعایی برای جنگ ایالات متحده و اسرائیل از رد کردن گزینه نظامی برای متوقف ساختن برنامه هسته‌ای ایران خودداری کردند، هرچند همواره تأکید داشتند که کاربرد زور آخرین راه‌حل است. از سال ۲۰۰۵ (۱۳۸۴ شمسی)، تحلیل‌گرانی همچون سیمور هرش، روزنامه‌نگار تحقیقی، و اسکات ریتر، بازرس پیشین سلاح‌های کشتار جمعی سازمان ملل در عراق، و جوزف سیرینسیونی از بنیاد کارنگی مدعی شدند که ایالات متحده قصد حمله نظامی به ایران را دارد. در ۱۹ دسامبر ۲۰۰۶ (۲۸ آذر ۱۳۸۵)، بر پایه گزارش شبکه خبری سی‌بی‌اس، وزارت دفاع آمریکا برنامه‌ریزی برای تقویت حضور نظامی در خلیج فارس شامل استقرار دومین ناو هواپیمابر را آغاز کرد. محمدعلی حسینی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفت: «هرگونه اقدامی علیه ایران بی‌پاسخ نخواهد ماند و مهاجمان فوراً پشیمان خواهند شد.» در ۲۴ ژانویه ۲۰۰۷ (۴ بهمن ۱۳۸۵)، مقامات ایرانی اعلام کردند نخستین محموله سامانه‌های پدافند هوایی پیشرفته روسی را برای حفاظت از تأسیسات هسته‌ای در اصفهان، بوشهر و تهران دریافت کرده‌اند. مخالفت با جنگ احتمالی مخالفت سازمان‌یافته با احتمال حمله نظامی به ایران از سال‌های ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶ آغاز شد. روزنامه‌نگاران، فعالان و پژوهشگرانی مانند سیمور هرش و اسکات ریتر گزارش‌هایی منتشر کردند مبنی بر اینکه نگرانی‌های آمریکا دربارهٔ تهدید برنامه هسته‌ای ایران ممکن است دولت ایالات متحده را به اقدام نظامی وادارد. این گزارش‌ها همزمان با تشدید تنش‌ها به شکل‌گیری سازمان‌های مردمی در ایالات متحده و بریتانیا از جمله «کارزار ضد تحریم و مداخله نظامی در ایران» انجامید. شمار زیادی از سازمان‌ها و افراد شامل محمد البرادعی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، جنبش عدم تعهد متشکل از ۱۱۸ کشور و اتحادیه عرب مخالفت خود را با هرگونه حمله نظامی به ایران اعلام کردند. جنگ‌های نیابتی در خاورمیانه ایران و ایالات متحده در چندین جنگ نیابتی در سراسر خاورمیانه در جبهه‌های مقابل هم قرار گرفته‌اند. در یمن، ایالات متحده از عربستان سعودی و ایران از انصارالله (حوثی‌ها) پشتیبانی کرده‌اند. | ## جمع‌بندی | در بحران‌هایی مانند جنگ نفت‌کش‌ها و بحران‌های خلیج فارس، هر دو کشور به مرز جنگ مستقیم نزدیک شده‌اند.