موضوع مقاله: سنگ‌نگاره مقبره دو زبانه پهلوی-چینی در شی‌آن | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سنگ‌نگاره مقبره دو زبانه پهلوی-چینی در شی‌آن | مقدمه: سنگ‌نگاره مقبره دو زبانه پهلوی-چینی در شی‌آن یک سنگ‌نگاره است که در سال ۱۹۵۵ در شی‌آن کشف شد. | ## بخش 1: سنگ‌نگاره مقبره دو زبانه پهلوی-چینی در شی‌آن | اکنون بخشی از موزه جنگل سنگ‌یادبود در شی‌آن است و این موزه آن را در مجموعه خود دارد. این سنگ از سنگ آهک سفید ساخته شده است و ۳۵٫۵ سانتی‌متر طول، ۳۸٫۵ سانتی‌متر عرض و ۷٫۶ سانتی‌متر ضخامت دارد. بر اساس نسخه چینی نسبتاً کوتاه و واضح، این سنگ‌نوشته زمانی نوشته شد که «همسر سو لیانگ، زنی از خاندان ما، در سن ۲۶ سالگی در پانزدهمین سال از عصر کانتونگ (۸۷۴) درگذشت. سو لیانگ عنوان فرمانده سواره نظام سپاه چپ در ارتش راهبرد الهی را دارد.» معرفی قدیمی‌ترین سنگ‌نگاره فارسی در چین، سنگ قبر ما (پهلوی *ماهنوش) زرتشتی، همسر ژنرال سولیانگ است که به دو زبان پهلوی و چینی نوشته شده و به تاریخ ۸۷۴ میلادی نوشته شده است، در شی‌آن، مرکز استان شان‌شی کشف شده است. این سنگ‌نگاره در سال ۱۹۵۵ کشف شد و به یاد زنی بیست و شش ساله است که در سال ۸۷۴ درگذشت. نظریات مختلفی مطرح شده است که او زرتشتی، از نسل زرتشتیان است، یا اینکه او بخشی از مهاجران بازرگانی بوده است که از طریق مسیر دریای جنوبی به چین آمده‌اند. مقاله‌های چاپ شده این سنگ‌نگاره در سال ۱۹۶۴ توسط گیکیو ایتو متخصص زبان و ادبیات سانسکریت ترجمه و منتشر شد. اندکی پس از انتشار ایتو، یک ایرانی به نام بدرالزمان قریب متن و ترجمه آن را به فارسی ترجمه کرد. | ## بخش 2: سنگ‌نگاره مقبره دو زبانه پهلوی-چینی در شی‌آن | در همان زمان ورنر زوندرمان، مقاله ای نسبتاً طولانی منتشر کرد که در آن محتویات مقاله ایتو را معرفی کرده و برخی از مشکلات آن را مورد بحث قرار داد. در سال ۱۹۷۱، یانوش هارماتا نسخه اصلاح شده‌ای را ارائه کرد و همچنین مقاله مرتبطی را منتشر کرد. در سال ۱۹۷۲، فیلیپ ژینوکس (۱۹۳۱–۲۰۲۳)، فرهنگ لغت نامه نگاری پهلوی و اشکانی را منتشر کرد که واژگان کامل این سنگ نگاره را نیز در بر می‌گرفت. در سال ۱۹۸۸، هلموت هومباخ، مقاله ای را با همکاری وانگ شیپینگ، متصدی موزه در شی آن منتشر کرد، که در آن خوانش‌ها و تفسیرهای جدیدی از برخی از اصطلاحات سؤال برانگیزت ارائه کرد. ستاد دانشکده باستان‌شناسی دانشگاه پکن، هایاشی اومه‌مورا ، متون چینی از چانگان در سلسله تانگ: پس‌نسخه‌ای به سنگ نوشته دو زبانه در تمثیل بودیسم را در سال ۱۹۹۴ چاپ کرد. حسن رضایی باغ‌بیدی و فرانتس گرنت کتیبه را اصلاح کرده‌اند، اما اساساً از پیشنهاد تجدیدنظر هومباخ پیروی می‌کنند. باستان‌شناس فرانسوی فرانتس گرنت در یک سخنرانی در کارگاه آموزشی پاپیروس پهلوی در سال ۲۰۱۱ در پاریس، متن و ترجمه خود را از این سنگ‌نوشته را ارائه کردم و در پایان سخنرانی نیز گفت: ترجمه متن چینی ما شی سو لیانگ ما، زنی از خاندان ما همسر فرمانده سواره نظام سپاه چپ در ارتش راهبرد الهی متولد سال مار (۸۴۹) در سن ۲۶ سالگی. در سال پانزدهم شیانتونگ، سال جیاوو وا (سال) فوریه (تی) مائو کن فوریه (یعنی) مائو کن ماه تی مائو ۲۰ است. | ## بخش 3: سنگ‌نگاره مقبره دو زبانه پهلوی-چینی در شی‌آن | روز ۲۸ ماه، روز مار و ساعت میمون (۳–۵ بعد از ظهر) او درگذشت؛ بنابراین این نوشته می‌شود. او در سال ۲۴۰ از عهد یزدگرد سوم و سال ۲۶۰ سلسله تانگ، در سال پانزدهم عصر کانتونگ، در ماه سپندارمد و روز سپندارمد یعنی در ماه Jianmao در سن ۲۶ سالگی از دنیا رفت. ترجمه جدید از متن پهلوی این مکان (=آرامگاه؟) روح مهدوخوش - [sizinsay] ترجمه نشده است - دختر فرخزاد است که روحش جاودانه شد. در سال ۲۴۲ پادشاه یزدگرد در سال ۲۶۰ سال هجری قمری (= ۸۷۴ پس از میلاد)، در پانزدهمین سال پادشاه همیشه پیروز امپراتور شیزونگ تانگ (= سال پانزدهم عصر کانتونگ = ۸۷۴ پس از میلاد)، در روز اسپند آرمات از ماه سپند-آرمات (روز ۲۴ مارس ۱۷) در روز بیست و هشتم ماه دوم (بیست و هشتمین روز از ماه دوم در تقویم چینی = ۱۹ مارس ۸۷۴)، روح او در حال رحلت (از این دنیا) بود. نقد و بررسی در مورد اینکه زن متوفی دفن شده زرتشتی بوده یا زمانی که اجدادشان به چین آمده‌اند، دو نظریه وجود دارد. اکثر محققان پیش از این، بدون هیچ مدرکی، فرض می‌کردند که بانو سو لیانگ که نام او در سنگ‌نگاره مقبره دو زبانه پهلوی-چینی در شی‌آن از نوادگان یک خانواده سلطنتی ساسانی بوده که در زمان سقوط امپراتوری ساسانی به چین گریختند. یوشیدا یوتاکا معتقد است که این سنگ‌نوشته متعلق به همسر یک تاجر ایرانی است که از مسیر دریای جنوبی وارد چین شده و در شی‌آن اقامت داشته است. قرائت حسن رضایی باغ‌بیدی به معنی «فرخزاد» صحیح است و پژوهشگران بعدی، این تفسیر را اتخاذ کرده‌اند. | ## جمع‌بندی | به نظر می‌رسد که ایتو جذب نسخه چینی «فرمانده اسب» شده و امیدوار بوده کلمه ای متناسب با «اسب» بیابد، اما در پهلوی چنین کلمه ای وجود ندارد و بنابراین این قرائت و تفسیر «سواره نظام ارشد» بی‌اساس است.