موضوع مقاله: آموزش در عراق | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در عراق | مقدمه: بر پایه گزارش‌های یونسکو، عراق پیش از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ میلادی (۱۳۷۰ شمسی) یکی از بهترین نظام‌های آموزشی در منطقه خاورمیانه را دارا بود. | ## بخش 1: آموزش در عراق | در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی نرخ باسوادی بسیار بالا بود و دولت وقت از طریق کمپین‌های ریشه‌کنی بی‌سوادی نزدیک بود این پدیده را به‌کلی از میان ببرد. نرخ پذیرش ناخالص در آموزش ابتدایی به ۱۰۰ درصد می‌رسید و نرخ بی‌سوادی در سال ۱۹۸۷ میلادی (۱۳۶۶ شمسی) حدود ۲۰ درصد بود. با این حال، آموزش در عراق از دهه ۱۹۸۰ و به‌ویژه در دهه ۱۹۹۰ میلادی به‌دلیل جنگ‌ها، تحریم‌های اقتصادی، اشغال نظامی و ناامنی‌های گسترده، آسیب‌های جدی دید. این روند نزولی موجب شد کشوری که زمانی نظام آموزشی پیشرفته‌ای داشت، در مسیر «توسعه‌زدایی آموزشی» قرار گیرد. تا سال ۲۰۱۸ میلادی، ۹۲ درصد کودکان در مدارس ابتدایی ثبت‌نام کرده بودند؛ اما تنها نیمی از کودکان کم‌درآمد دوره ابتدایی را به پایان می‌رساندند و کمتر از یک چهارم آن‌ها دوره متوسطه را تکمیل می‌کردند. دولت عراق پس از سال ۲۰۰۳ میلادی (۱۳۸۲ شمسی)، با همکاری نهادهای بین‌المللی، تلاش‌هایی برای بازسازی و اصلاح نظام آموزشی آغاز کرده‌است. بر اساس آمار وزارت برنامه‌ریزی عراق، نرخ باسوادی در سال ۲۰۲۴ میلادی به ۸۸ درصد رسیده‌است. آموزش در عراق به‌طور همزمان زیر نظر دو وزارتخانه اداره می‌شود: وزارت آموزش عراق که مسئول آموزش پیش‌دبستانی، ابتدایی، متوسطه و فنی است؛ و وزارت آموزش عالی و پژوهش علمی که مسئول آموزش دانشگاهی و مراکز پژوهشی است. پیشینه آموزش در عراق نظام آموزشی عراق در سال ۱۹۲۱ میلادی (۱۳۰۰ شمسی) بنیان‌گذاری شد و هر دو مسیر دولتی و خصوصی را دربرمی‌گرفت. در سال ۱۹۶۰ میلادی کتاب‌های درسی دوره ابتدایی به‌طور رایگان توزیع می‌شد و ۶۰ درصد از کتاب‌های دوره متوسطه برای دانش‌آموزان کم‌بضاعت رایگان بود و برای دیگران به قیمت تمام‌شده فروخته می‌شد.محمود فهمی درویش، دلیل الجمهوریه العراقیه لسنه ۱۹۶۰، ص۴۷۱ در اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۵۰ شمسی)، آموزش در تمامی سطوح رایگان و همگانی شد و در مقطع ابتدایی اجباری اعلام گردید. سال‌های طلایی: ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۴ در این دوره، نظام آموزشی عراق یکی از بهترین نظام‌های منطقه به‌شمار می‌رفت و مورد ستایش سازمان‌های بین‌المللی قرار می‌گرفت. این امر به کسری بودجه آموزش انجامید که با گذشت سال‌ها رو به افزایش نهاد و هیچ برنامه راهبردی برای برطرف کردن آن در آن زمان وجود نداشت. Paris: 2003, p.56 کردستان عراق به واسطه برنامه‌های بازسازی سازمان‌یافته از سوی سازمان ملل و چندین آژانس بین‌المللی، آسیب کمتری متحمل شد. نزدیک به ۲۲ درصد از بزرگسالان عراقی هرگز به مدرسه نرفته‌اند و تنها ۹ درصد بالاترین سطح تحصیلی خود را متوسطه اعلام کرده‌اند. ۴۷ درصد از زنان عراقی به‌طور کامل یا جزئی بی‌سواد هستند و آموزش زنان از تفاوت‌های منطقه‌ای چشمگیری رنج می‌برد. به‌طور کلی، آموزش در عراق از زمان اجرای اهداف توسعه هزاره (MDG) رو به بهبود بوده‌است. برای نمونه، شمار ثبت‌نام‌شدگان از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۲ میلادی تقریباً دو برابر شد و از ۳٫۶ میلیون به ۶ میلیون نفر رسید. آمارهای سال‌های ۲۰۱۵–۲۰۱۶ نشان می‌دهد که نزدیک به ۹٫۲ میلیون کودک در حال تحصیل بودند و نرخ ثبت‌نام با رشد سالانه‌ای در حدود ۴٫۱ درصد رو به افزایش است. با این حال، بودجه آموزش تنها حدود ۵٫۷ درصد از هزینه‌های دولت را تشکیل می‌دهد و سرمایه‌گذاری در مدارس نیز رو به کاهش است. نرخ ترک تحصیل در مناطق مرکزی عراق و اقلیم کردستان در حدود ۱٫۵ تا ۲٫۵ درصد است، در حالی که نرخ ترک تحصیل پسران حدود ۱۶٫۵ درصد و دختران ۲۰٫۱ درصد گزارش شده‌است. نرخ تکرار پایه نزدیک به ۱۷ درصد برای همه دانش‌آموزان رسیده و در نتیجه، نزدیک به ۲۰ درصد از بودجه آموزشی سال ۲۰۱۴–۲۰۱۵ به‌دلیل ترک تحصیل و تکرار پایه از دست رفته‌است. تفاوت‌های منطقه‌ای نقش مهمی در نرخ ثبت‌نام دارند؛ برای نمونه، یونیسف گزارش داد که در مناطق درگیر تعارض مانند صلاح‌الدین، «بیش از ۹۰ درصد کودکان در سن تحصیل» خارج از نظام آموزشی بودند. در سال ۲۰۱۴ میلادی (۱۳۹۳ شمسی)، برخی مدارس به پناهگاه آوارگان یا پایگاه نظامی تبدیل شدند. در سال ۲۰۱۷ میلادی (۱۳۹۶ شمسی) تلاش‌هایی برای بازگشایی ۴۷ مدرسه تعطیل‌شده انجام شد و در موصل بیش از ۳۸۰٬۰۰۰ دانش‌آموز دوباره به مدرسه بازگشتند. | ## بخش 2: آموزش در عراق | تفاوت‌های جنسیتی در آموزش یونیسف گزارش داد که در سال‌های ۲۰۱۳–۲۰۱۴ میلادی، شمار ثبت‌نام پسران حدود پنج میلیون و دختران حدود ۴٫۲ میلیون نفر بود. نرخ خارج از تحصیل برای دختران حدود ۱۱ درصد و برای پسران کمتر از نیمی از این مقدار بود؛ اما نرخ رشد ثبت‌نام دختران سریع‌تر از پسران در حال افزایش است. در سال‌های ۲۰۱۵–۲۰۱۶ میلادی، شمار ثبت‌نام دختران ۴۰۰٬۰۰۰ نفر نسبت به سال قبل افزایش یافت که بخش بزرگی از آن در مناطق مرکزی عراق بود. مراحل تحصیلی مرحله پیش‌دبستانی نخستین مهدکودک (روضه) در عراق در سال ۱۹۲۶–۱۹۲۷ میلادی (۱۳۰۵–۱۳۰۶ شمسی) توسط وزارت معارف افتتاح شد و «روضه مرکزی» نام گرفت و به محل آموزشگاه دختران در محله حیدرخانه ملحق گردید. مرحله ابتدایی مرحله ابتدایی از شش پایه تشکیل می‌شود (پایه اول تا ششم) و شش سال به طول می‌انجامد. مواد درسی اصلی در پایه‌های اول تا چهارم شامل تربیت اسلامی، زبان عربی، علوم و ریاضیات است. در پایه چهارم مواد اجتماعیات (تاریخ، جغرافیا و شهروندی) نیز به برنامه درسی اضافه می‌شوند. پایه ششم دارای امتحانات وزارتی است و نمرات آن برای ورود به مقطع متوسطه تعیین‌کننده است. در این مرحله مواد درسی گسترش می‌یابد و مواد علوم به سه بخش (شیمی، فیزیک و زیست‌شناسی) تقسیم می‌شوند. در سال‌های تحصیلی اخیر تغییرات متعددی در نظام این مرحله ایجاد شده‌است، از جمله حذف و بازگشت نظام معافیت (اعفاء) برای پایه‌های غیرنهایی در سال‌های مختلف. مرحله دبیرستان سه‌پایه دارد (پایه دهم، یازدهم و دوازدهم که در نظام عراقی «رابع»، «خامس» و «سادس اعدادی» نامیده می‌شوند). شاخه علمی خود به دو زیرشاخه «علمی-احیایی» (زیست‌شناسی) و «علمی-تطبیقی» (کاربردی) تقسیم می‌شد، هرچند زیرشاخه کاربردی در سال تحصیلی ۲۰۲۲–۲۰۲۳ لغو شد. امتحانات پایان دوره دوازدهم وزارتی هستند و نمرات آن شاخه دانشگاهی دانش‌آموز را تعیین می‌کند. علاوه بر این، شاخه‌های آموزش فنی و حرفه‌ای (صنعتی، تجاری، کشاورزی) و آموزش دینی نیز وجود دارند. آموزش در دوره پیش از جنگ خلیج فارس ۱۹۹۰ سیاست‌های گسترش آموزشی در این دوره تأثیر قابل‌توجهی بر نرخ مشارکت آموزشی، اشتغال و دستمزدها داشت. بسیاری از قشرها پایین جامعه روستایی و شهری توانستند با بهره‌گیری از این سیاست‌ها به طبقه متوسط شهری ارتقا یابند. پژوهش‌های اجتماعی آن دوره نشان می‌دهد که دولت سهم بزرگی در فراگیر کردن آموزش داشت؛ شمار مدارس ابتدایی حدود ۳۰ درصد افزایش یافت و نسبت دانش‌آموزان دختر از ۳۵ درصد به نزدیک ۴۴ درصد رسید. در مقطع متوسطه نیز ثبت‌نام دانش‌آموزان دختر حدود ۵۵ درصد و مجموع دانش‌آموزان (دختر و پسر) در حدود ۴۶ درصد افزایش یافت. بغداد که در آن زمان حدود ۲۹ درصد از جمعیت عراق را در خود جای داده بود، دارای ۲۶ درصد از مدارس ابتدایی، ۲۷ درصد از مدارس ابتدایی دخترانه و ۳۲ درصد از دانش‌آموزان دوره متوسطه کشور بود. در اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی، نظام آموزشی عراق از دو مرحله اصلی تشکیل می‌شد: مرحله اول: شش سال آموزش ابتدایی مرحله دوم: شش سال شامل سه سال راهنمایی و سه سال دبیرستان پس از پایان این دو مرحله، دانش‌آموزان می‌توانستند به مدارس فنی-حرفه‌ای، مؤسسات آموزش عالی یا دانشگاه‌ها راه یابند. آموزش پس از حمله ۲۰۰۳ به عراق پس از حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ میلادی (۱۳۸۲ شمسی)، مقامات اشغالگر کنترل اصلاح نظام آموزشی را در دست گرفتند. از جمله این اصلاحات، حذف محتوای بعثی از برنامه‌های درسی و افزایش حقوق معلمان بود که در دوره صدام حسین به‌شدت کاهش یافته بود. تخمین زده می‌شد که حدود ۸۰ درصد از مدارس عراقی (۱۵٬۰۰۰ مدرسه) نیاز به بازسازی داشتند و اکثراً فاقد امکانات بهداشتی، کتابخانه و آزمایشگاه علمی بودند. پس از سرنگونی رژیم صدام، نظام آموزشی عراق دارای نزدیک به ۶ میلیون دانش‌آموز از سطح پیش‌دبستانی تا پایه دوازدهم و حدود ۳۰۰٬۰۰۰ معلم و مدیر بود. | ## بخش 3: آموزش در عراق | پیش از سال ۲۰۰۳ میلادی، حدود ۲۴۰٬۰۰۰ دانشجو در مؤسسات آموزش عالی و دانشگاه‌های عراق تحصیل می‌کردند. در سال ۲۰۰۵ میلادی (۱۳۸۴ شمسی)، راهبرد ملی توسعه عراق چشم‌اندازی را برای «تبدیل عراق به یک دموکراسی فدرال مسالمت‌آمیز و یکپارچه و یک قدرت اقتصادی منطقه‌ای پیشرفته با محوریت بازار» تعریف کرد. این راهبرد چهار محور اصلی داشت: تقویت پایه‌های رشد اقتصادی، احیای بخش خصوصی، بهبود کیفیت زندگی و تحکیم حکمرانی خوب و امنیت. محور «بهبود کیفیت زندگی» شامل «سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی با تمرکز بر باسوادی بزرگسالان، آموزش فنی و حرفه‌ای و کاهش نرخ ترک تحصیل در مقطع ابتدایی» بود. در سال ۲۰۰۵ میلادی، موانعی چون اختلالات امنیتی، مدیریت متمرکز دولتی و ضعف در ظرفیت معلمان و مدیران، بازسازی کیفی نظام آموزشی را دشوار می‌ساخت. چالش‌ها و مشکلات کمبود زیرساخت‌ها پژوهش جامع سازمان Geopolicity در سال ۲۰۱۰ میلادی نشان داد که علی‌رغم پیشرفت‌های قابل‌توجه از ۲۰۰۳ به این سو، نظام آموزشی به سرمایه‌گذاری‌های کلان برای غلبه بر میراث تعارض نیاز دارد. مشکلات عمده زیرساختی عبارتند از: کمبود ۳٬۵۹۰ مدرسه در سال ۲۰۰۳ که موجب شد دو یا سه نوبته‌کاری در ساختمان‌های مدرسه رواج یابد حدود ۷۰ درصد از مدارس فاقد آب آشامیدنی سالم و سرویس بهداشتی هستند حدود ۱٬۰۰۰ مدرسه از گل، کاه یا چادر ساخته شده‌اند کیفیت پایین امکانات: آزمایشگاه‌های علوم، کتابخانه‌ها، تجهیزات، برنامه‌های درسی قدیمی، نبود آموزش کافی برای معلمان و غیبت کارکنان مدیریت متمرکز تهدیدهای امنیتی و تعارض از سال ۲۰۰۳ میلادی، بی‌ثباتی ناشی از جنگ و تشدید تعارض‌های فرقه‌ای بر نظام آموزشی تأثیر گذاشت. کارکنان آموزشی نیز هدف ربودن، کشتن و ترور قرار گرفتند و نرخ غیبت معلمان و دانش‌آموزان — به‌ویژه دختران — به‌دلیل وضعیت امنیتی افزایش یافت. آوارگی و مهاجرت از زمان انفجار سامرا در سال ۲۰۰۶ میلادی (۱۳۸۵ شمسی)، هم معلمان و هم دانش‌آموزان آواره شدند. آمارهای مربوط به آوارگان شامل این موارد است: نزدیک به ۳۲۰٬۰۰۰ دانش‌آموز آواره (۲۰۰٬۰۰۰ نفر آواره داخلی) حدود ۶۵ درصد از آوارگان مرد هستند نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ معلم آواره شدند آوارگان خارج از کشور بیشتر در اردن، سوریه و مصر بودند حدود ۳۵۵٬۰۰۰ کودک آواره داخلی خارج از نظام آموزشی قرار داشتند که ۳۳۰٬۰۰۰ نفر از آن‌ها در مناطق مرکزی عراق بودند. پروژه‌های اصلی تأمین‌شده از صندوق امانی عراق عبارتند از: پروژه اضطراری کتاب‌های درسی (۴۰ میلیون دلار آمریکا): توزیع ۶۹ میلیون کتاب درسی برای ۶ میلیون دانش‌آموز در سراسر استان‌ها برای سال تحصیلی ۲۰۰۴–۲۰۰۵ پروژه اضطراری ساخت و بازسازی مدارس (۶۰ میلیون دلار آمریکا): ساخت ۵۵ مدرسه و بازسازی ۱۳۳ مدرسه با میانگین هزینه ۱۸۱ دلار به ازای هر دانش‌آموز، بهره‌مندی ۴۵٬۰۰۰ دانش‌آموز و ایجاد ۳٬۰۰۰ شغل در بخش ساختمان مکمل پروژه بازسازی مدارس هورها (۶ میلیون دلار آمریکا): ساخت ۳۳ مدرسه جدید در مناطق هور عراق، بهره‌مند شدن ۶٬۰۰۰ تا ۸٬۰۰۰ کودک پروژه سوم آموزشی اضطراری (۱۰۰ میلیون دلار آمریکا): توسعه برنامه ملی ساخت و نگهداری مدارس در همکاری با بانک جهانی پروژه آموزش از راه دور از طریق ماهواره (۵ میلیون دلار آمریکا): تولید برنامه‌هایی برای آوارگان در همکاری با آژانس‌های سازمان ملل راهبردهای بهبود یونیسف با همکاری دولت عراق در مشروع مدارس سبز مشارکت داشته‌است. نرخ باسوادی بر پایه آمارهای بین‌المللی، نرخ باسوادی در عراق به پایین‌ترین سطح تاریخ معاصر رسیده بود؛ در دهه گذشته به حدود ۶۰ درصد کاهش یافت و بیش از ۶ میلیون بزرگسال عراقی به‌دلیل جنگ‌ها و تحریم اقتصادی ۱۳ ساله دچار بی‌سوادی کامل بودند. بر اساس آمار وزارت برنامه‌ریزی عراق، نرخ باسوادی در سال ۲۰۲۴ میلادی به ۸۸ درصد رسیده‌است. آموزش عالی وزارت آموزش عالی و پژوهش علمی عراق مسئول دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی است. پس از سال ۲۰۰۳ میلادی، دانشگاه‌ها و مؤسسات خصوصی (اهلی) در سراسر استان‌های عراق گسترش یافتند و مورد استقبال دانشجویان و دولت قرار گرفتند. وزارت آموزش عالی عراق هر سال حدود ۵۰٬۰۰۰ مدرک کارشناسی ارشد و دکتری ثبت می‌کند که بیشتر آن‌ها متعلق به دانشجویان دانشگاه‌های خصوصی است. ایران و لبنان از جمله کشورهایی هستند که کسب مدرک دانشگاهی در آن‌ها نسبتاً آسان‌تر شناخته می‌شود. پیش از ۲۰۰۳ میلادی، حدود ۲۴۰٬۰۰۰ دانشجو در مؤسسات و دانشگاه‌های عراق تحصیل می‌کردند. کتابخانه‌ها به‌عنوان منبعی کلیدی برای ارتقای باسوادی و فرهنگ مطالعه شناخته می‌شوند؛ اما بهبود آن‌ها تنها از طریق بازساختاری کلی نظام آموزشی امکان‌پذیر است. نتیجه‌گیری با توجه به آنچه گفته شد، چالش‌های گسترده‌ای در برابر نظام آموزشی عراق قرار دارد. این نظام که در دهه ۱۹۸۰ میلادی یکی از بهترین‌های منطقه بود، با اتخاذ رویکردهای درست می‌تواند دوباره به آن سطح دست یابد. مشکلات ارثی از دوره پیشین مانند مدیریت متمرکز ناکارآمد، وضع نامناسب ساختمان‌های مدرسه، کیفیت پایین آموزش و کمبود معلمان آموزش‌دیده باید برطرف شوند. | ## جمع‌بندی | این مهم با اراده دولت عراقی و حمایت مستمر جامعه بین‌الملل شدنی است، هرچند یک‌شبه به انجام نمی‌رسد.