موضوع مقاله: حمله به سفارت روسیه در تهران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حمله به سفارت روسیه در تهران | مقدمه: حمله به سفارت روسیه در تهران یا کشتار سفارت روسیه در تهران در چهارشنبه ۱۱ فوریهٔ ۱۸۲۹ میلادی (۲۲ بهمن ۱۲۰۷ خورشیدی) توسط عده‌ای از اهالی تهران صورت گرفت. | ## بخش 1: حمله به سفارت روسیه در تهران | در پی این حمله الکساندر گریبایدوف، وزیرمختار روسیه و بسیاری از کارکنان سفارت و همچنین ارمنیان و گرجیانی که در سفارت پناه گرفته بودند، کشته شدند. در پی این رخداد روابط ایران و روسیه دگربار به تیرگی گرایید و این دو کشور در آستانهٔ جنگی جدید قرار گرفتند. ایران با فرستادن هیئتی به روسیه همراه با نامهٔ پوزش و الماسی ۸۸ قیراطی موسوم به الماس شاه، به دلجویی از روسیه پرداخت. در آن روزگار، مکانی موسوم به زنبورک‌خانه در جنوب بازار بزرگ تهران قرار داشت که شامل باغ و عمارت‌های وسیعی بود. آن مکان، همراه با باغ و عمارت وزیر مختار انگلیس در جوار آن، متعلق به «محمّدخان زنبورکچی‌باشی» (فرمانده تیپ زنبورک‌داران سپاه ایران) بود. از سالها پیش از جنگ ایران و روس، شماری از زنان گرجی در منازل رجال ایرانی به عنوان کنیز و همسر حضور داشتند. طبق مفاد مادهٔ سیزده عهدنامهٔ ترکمانچای، سفارت روسیه آن زنان را اسیر تلقی و استردادشان را از دولت ایران درخواست کرد. در این میان، با فرار و پناهندگی میرزا یعقوب ارمنی، یکی از خواجگان حرم‌سرای فتحعلی‌شاه، سفارت روسیه از اوضاع خصوصی‌ترین مسائل دربار ایران آگاهی یافت. سرانجام با پافشاری گریبایدوف، دو زن گرجی که به گفتهٔ ایرانیان مسلمان شده بودند و در منزل آصف‌الدوله صدراعظم پیشین به سر می‌بردند، به هیئت روسی پناهنده شدند. | ## بخش 2: حمله به سفارت روسیه در تهران | بسیاری از مردم در تهران از بسته شدن معاهدهٔ ترکمانچای خشمگین بودند و پس از آن‌که میرزا یعقوب ارمنی به سفارت روسیه پناهنده شد، عده‌ای از مردم به تحریک مجتهدی به نام میرزا مسیح استرآبادی، در ۱۱ فوریهٔ ۱۸۲۹ به سفارت روسیه حمله کردند. جمعیتی ۴–۵ هزار نفری با چوب و چماق در برابر سفارت جمع شدند و به داخل سفارت سنگ‌پرانی می‌کردند و صدای تیراندازی به گوش می‌رسید که ناگهان جمعیت وارد حیاط سفارت شدند. در مرحلهٔ نخست، چند قزاق و مستخدم سفارت و چند نفر از مهاجمان هم به ضرب گلولهٔ محافظان کشته شدند. در همین موقع مهاجمان از دیوار محل سکونت سفیر بالا رفتند و از همان‌جا شروع به تیراندازی کردند. یادداشت‌نویسی که آخرین لحظات زندگی سفیر کبیر وقت روسیه در تهران را روایت کرده می‌نویسد: آخرین کلماتی که از او شنیدم این بود «فتحعلی‌شاه فتحعلی‌شاه اصلاً برایم مهم نیست یا چیزی شبیه این». مردم خشمگین هر کس را یافتند، کشتند و تنها مالتسُف، دبیر اول سفارت، که خود را به لباس ایرانی‌ها درآورده بود جان سالم به در برد. سنگ قبر الکسدار گریبایدوف در پانتئون متاتسمیندا در ژوئن ۱۸۲۹، جسد گریبایدوف از ایران حمل و در غاری در جوار پانتئون متاتسمیندا در ارتفاعات تفلیس (شهری که در اوایل دههٔ ۱۸۲۰ در آنجا زندگی می‌کرد)، به خاک سپرده شد. بعداً در کتاب «سفر به ارزروم» نوشت که در تابستان ۱۸۲۹ با گاری حامل جسد گریبایدوف در گردنه‌ای در قفقاز جنوبی (بعدها گردنه پوشکین، نزدیک روستای ارمنی گارگار) مواجه شد و به خود گفت: «هرگز فکر نمی‌کردم که دوباره گریبایدوفِ خود را ملاقات کنم!»‌. ادعای دخالت بریتانیا در فوریهٔ ۲۰۱۶ نیکیتا میخالکوف، رئیس اتحادیهٔ سینماتوگرافی روسیه و کارگردان سرشناس روس که در حال ساخت فیلمی از زندگینامهٔ گریبایدوف بود اعلام نمود: «ما ثابت کردیم که 'اراذل و اوباش عصبانی مسلمان' مسبب قتل گریبایدوف نبودند. | ## بخش 3: حمله به سفارت روسیه در تهران | بلکه این قتل سیاسی به شکل خونسردانه‌ای توسط بریتانیایی‌ها طراحی و اجرا شده بود.» وی بر این باور بود که «گریبایدوف مانعی در راه ابریشم بود. آن‌ها از تمام خصوصیات اخلاقی او سوءاستفاده کردند: تندخویی، جاه‌طلبی و حسادت معینی نسبت به الکساندر پوشکین. "Shah diamond", accessed July 08, 2015, هرچند تلاش گریبایدوف برای تعدیل غرامتی که روسیه از ایران می‌خواست با نظر مساعد دولت روسیه مواجه نشده بود اما پس از مرگ او، وقتی شاه ایران فرستادگانی ویژه برای پوزش از قتل گریبایدوف و همراهانش نزد امپراتور روسیه فرستاد، تزار پذیرفت بخشی از بدهی ایران تخفیف یابد. در روسیه همچنین سکهٔ دو روبلی، مدال افتخار و دو مجموعه تمبر به افتخار وی موجود است. ولادمیر بکلمیشف، پیکرتراش روسی، در سال ۱۹۰۴ به مناسبت هفتاد و پنجمین سالگرد حمله به سفارت، بنای یادبود برنزی از گریبایدوف ساخت که در کنار ساختمان سفارت روسیه در تهران نصب شد. در دههٔ ۱۹۶۰، گریگوری زایتسف، سفیر وقت شوروی، با توجیه این‌که این بنای یادبود، ایرانیان را به یاد رویدادی ناخوشایند در تاریخ روابط روسیه و ایران می‌اندازد، دستور داد آن را به یک ساختمان مسکونی نزدیک‌تر کنندШебаршин Л. رسانه‌ای شدن تصویر حضور لوان جاگاریان، سفیر روسیه، در برابر این بنا در بهمن ۱۴۰۰ واکنش‌های فراوانی را در ایران به همراه داشت. یوری تینیانوف نویسنده در سال ۱۹۲۸ رمان مرگ وزیر مختار را نوشت که سریالی نیز در سال ۲۰۱۰ بر اساس آن در روسیه ساخته شد. در سال ۲۰۰۲ نیز در فیلم کشتی روسی مراسم پذیرفتن خسرو میرزا نوهٔ فتحعلی‌شاه در کاخ زمستانی و پذیرفتن الماس شاه از او توسط تزار نیکلای به نمایش درآمد. | ## جمع‌بندی | مجموعهٔ تلویزیونی وزیرمختار به کارگردانی سعید نیک‌پور نیز که در سال ۱۳۷۰ در ایران ساخته شد، زندگی گریبایدوف و رخداد حمله به سفارت روسیه را به تصویر می‌کشد.