موضوع مقاله: لشکرکشی غزنویان به خراسان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لشکرکشی غزنویان به خراسان | مقدمه: لشکرکشی غزنویان به خراسان (۹۹۹-۱۰۰۴ میلادی) زنجیره‌ای از لشکرکشی‌ها زیر فرماندهی دودمان غزنویان به رهبری محمود غزنوی برای گرفتن خاک خراسان بود. | ## بخش 1: لشکرکشی غزنویان به خراسان | غزنویان که در آغاز از سوی سامانیان به جایگاه فرماندار غزنی گماشته شده بودند، به رهبری محمود غزنوی، رسماً خواستار فرمانروایی بر خراسان شدند که مایهٔ پیوستن خاک این سرزمین به غزنویان شد. در سال‌های پایانی سدهٔ دهم میلادی همزمان با فرمانزوایی سامانیان سرزمین کهن خراسان از سوی غزنویان گردانده می‌شد. محمود که چیرگی بر این سرزمین را از دست داده بود، سرپرستی خراسان را به امیر منصور دوم سامانی واگذار کرد. پادشاهی سامانی که به دنبال درگیری‌های درونی و فشارهای بیرونی کم‌توان شده بود این درخواست را نپذیرفت. محمود غزنوی که از بازپس‌گیری خراسان از راه آشتی‌جویانه ناامید شده بود، بر آن شد که خراسان را با زور بگیرد. پیش‌زمینه در سال ۹۹۴ پس از میلاد، امیر نوح دوم سامانی، امیر سبکتگین غزنوی را فراخواند تا در شورش فائق خاصه و ابوعلی سیمجور در خراسان پادرمیانی کند. سبکتگین پس از کامیابی در لشکرکشی خود، به پاداش آن، فرمانروایی بلخ، تخارستان، بامیان، غور و غرجستان را به دست گرفت و محمود به جای ابوعلی سیمجور به فرمانداری خراسان گماشته شد. اندکی پس از آن، ابوعلی سیمجور و فائق خاصه به محمود غزنوی تاختند که به گریز محمود غزنوی از نیشابور انجامید. در ۲۲ ژوئیه ۹۹۵، سبکتگین ارتش هم‌پیمان‌ها را شکست داد و بسیاری از افسران را به زنجیر کرد که با فیل‌ها جابجا شدند. پس از یک سال، در سال ۹۹۶، محمود غزنوی در بخارا لشکرکشی به راه انداخت تا وزیر امیر نوح دوم سامانی، عبدالله بن محمد بن عزیر را برکنار کند. محمود با کمک عمویش بغراجوق، نیشاپور را بی هیچ جنگی بازپس گرفت و اینگونه چیرگی خود را در خراسان استوار کرد. پیش از مرگ سبکتگین در سال ۹۹۷ میلادی، اسماعیل بن سبکتگین به جایگاه جانشین پدرش در استان بلخ و غزنی گماشته شد. پس از مرگ سبکتگین، اسماعیل بن سبکتگین خیلی زود به بلخ رفت و خود را فرمانروای آنجا نامید. | ## بخش 2: لشکرکشی غزنویان به خراسان | محمود که خود را برای داشتن تاج و تخت خود را شایسته‌تر میدید در برابر دریافت غزنی و به رسمیت شناختن توان خود، خراسان و بلخ را پیشنهاد کرد. اسماعیل این پیشنهاد را نپذیرفت و محمود را ناچار ساخت از نیشابور عقب‌نشینی کرده و به سوی غزنی پیشروی کند. این تنش مایه درگیری دو برادر در نبرد غزنی شد که شکست اسماعیل و فرمانروایی محمود را در پی داشت. در زمان نبودن محمود در خراسان، امیر منصور دوم سامانی، توزان بیگ (بکتوزون) را برای فرمانروایی بر این استان فرستاد. درگیری‌ها جنگ با منصور و عبدالملک در سال ۹۹۸ میلادی، محمود که خود را فرمانروای استان‌های پدرش کرده بود، فرمان‌بری خود را به امیر سامانی منصور دوم باز نمود و امیر نیز فرمانرانی او بر استان‌های بلخ، بُست، ترمذ، و هرات را پذیرفت به‌جز خراسان. او نامه‌ای به امیر منصور نوشت و خراسان را درخواست کرد، ولی امیر از بازنگری، خودداری ورزید. در سال ۹۹۹ میلادی، امیر منصور به‌دست فائق خاصه و بکتوزون (که گمان گرایش امیر به محمود را داشتند) کشته شد. محمود به پشتیبانی از امیر برکنار‌شده برخاست و به‌سوی سرخس لشکر کشید تا با فائق خاصه و بکتوزون روبه‌رو شود، ولی آنان با آگاه شدن از نزدیک‌شدن او، به مرو گریختند. او آنان را دنبال کرد و در برابر مرو چادر زد، ولی پیش از درگیری، پیمان آشتی بسته شد. بر پایهٔ این پیمان، محمود به‌جایگاه فرمانروای هرات، بلخ و دیگر استان‌ها پذیرفته شد، درحالی‌که بکتوزون فرماندهی سپاه خراسان را نگهداشت. دارا بن قابوس که از این پیمان خشنود نبود، برخی از هواداران امیر را براگیخت تا به دنبالهٔ سپاه غزنوی که به فرماندهی نصر، برادر محمود، بود تاخته و توشه‌های آن را بدزدند. نصر با ده‌هزار سواره‌نظام و هفتاد فیل در بازوی راست، فرماندهی را بر دوش داشت، دیگر سرداران با دوازده‌هزار سوار و چهل فیل در بازوی چپ، و محمود با ده‌هزار سوار و هفتاد فیل در میانه ایستاد. سپاه غزنوی نیروهای هم‌پیمان عبدالملک، بکتوزون، فائق خاصه و ابوالقاسم سیمجوری را شکست داد. | ## بخش 3: لشکرکشی غزنویان به خراسان | محمود ابوالحارث ارسلان جاذب را به فرماندهی طوس گماشت و به او دستور داد که بکتوزون را از خراسان بیرون براند. پس از اندکی، مرگ فائق خاصه و یورش ایلک خان از خانات قراخانی به بخارا، به اسارت عبدالملک و پایان سامانیان انجامید. جنگ با اسماعیل ابو ابراهیم اسماعیل منتصر، پسر امیر نوح دوم، از بند ایلک‌خان گریخت و کوشید تا دولت سامانی را بازگرداند. او به خوارزم گریخت و در آنجا از سوی بلندپایگان وفادار به سامانیان پشتیبانی یافت. پس از تلاش نافرجام برای گرفتن بخارا، به نیشابور رفت و در ۲۵ فوریهٔ ۱۰۰۱ میلادی نصر را شکست داد و نصر را وادار به عقب‌نشینی به هرات کرد. در سپتامبر ۱۰۰۱، او بار دیگر به نیشابور یورش آورد، نصر شهر را رها کرد و درخواست نیروی کمکی کرد. در سال ۱۰۰۴، اسماعیل برای بازپس‌گیری فرمانروایی، به ورارود رفت ولی ناکام ماند و به مرو بازگشت. ولی اسماعیل بی رسیدن نیروی کمکی، به بخارا رفت و در ژوئن در آنجا به‌دست ایلک‌خان شکست خورد و به خراسان بازگشت. اسماعیل به گرگان گریخت، و از سوی نصر، ارسلان جاذب و تغانجق، فرماندار سرخس، دنبال شد. پس از تلاش ناکام برای گرفتن بخارا، به بیابان غُز پناه برد و در اردوگاه ابن بُهَیج، یکی از سران اعراب آن سرزمین پناه گرفت. در دسامبر ۱۰۰۴، ابن‌بهیج به فرمان ابوعبدالله ماه‌روی بندر، امیر بومی، به‌گونه‌ای ناجوانمردانه اسماعیل را کشت. محمود پس از آگاهی دستور داد ابن‌بهیج و ابوعبدالله ماه‌روی بندر به دار آویخته شوند و اردوگاه اعراب غارت و ویران گردد. | ## جمع‌بندی | پس از پیروزی، محمود تأیید خلافت عباسی را بر قلمروهای گشوده‌شده دریافت کرد و در نوامبر ۹۹۹ میلادی، فرنام «ولی امیرالمؤمنین» و «یمین‌الدوله و امین‌المله» را از سوی خلیفه القادر بالله دریافت کرد.