موضوع مقاله: لا گراند سوفریر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لا گراند سوفریر | مقدمه: لا گراند سوفریر (به فرانسوی: ؛ به معنای «دودکش گوگردی بزرگ») که با نام ساده سوفریر نیز شناخته می‌شود و در به کریول گوادلوپی خوانده می‌شود، یک آتشفشان چینه‌ای فعال در جزیره باس‌تر در گوادلوپ فرانسه است. | ## بخش 1: لا گراند سوفریر | این آتشفشان در محدوده کمون سن‌کلود در گوادلوپ، درون پارک ملی گوادلوپ و ذخیرگاه زیست‌کره مجمع‌الجزایر گوادلوپ قرار دارد. سوفریر بخشی از یک مجموعه آتشفشانی گسترده‌است که مشتمل بر چندین دهانه، گنبدهای گدازه، مخروط‌ها و دهانه‌های کوچک‌تر است. این آتشفشان تنها آتشفشان فعال جزیره است و در حال حاضر در حالت آرامش فوران‌خیز به سر می‌برد. آخرین فوران ماگمایی سوفریر در حدود سال ۱۵۳۰ میلادی رخ داد که طی آن گنبد گدازه کنونی شکل گرفت. فوران‌های اخیرتر از نوع فوران اشباعی بوده‌اند؛ مهم‌ترین آن‌ها در سال ۱۹۷۶ رخ داد و به تخلیه گسترده ساکنان جزیره انجامید. قله سوفریر که «لا دکووِرت» نام دارد در ارتفاع ۱٬۴۶۷ متری قرار دارد و بلندترین نقطه گوادلوپ و به‌طور کلی آنتیل کوچک است. دهانه واقعی‌ای وجود ندارد، بلکه چندین دهانه فوران‌خیز، گودال‌هایی که بخارات گوگردی از آن‌ها بیرون می‌آید و شکاف‌های عمیق در آن دیده می‌شود. چشم‌انداز این منطقه صخره‌ای و آشفته و تقریباً شبیه به سطح ماه است و برجستگی‌های آتشفشانی متعددی در آن به چشم می‌خورد. پیرامون دهانه اصلی، سازه‌های دیگری در طول فوران‌ها شکل گرفته‌اند که شامل گنبدهای گدازه (مورن آمیک، مورن دونگو، مادلن)، مخروط‌های آتشفشانی (مورن کارمیشائل، لا سیتِرن، لِشل، گراند دکووِرت، گرو فوگا، مورن لانگله) و دهانه‌های کوچک روی گنبد اصلی (آمیک، گودال‌های دوپوی و تاریسان، دهانه ناپلئون) می‌شوند. سوفریر یک آتشفشان فعال از نوع پِله‌ای (انفجاری با ) و بنابراین بسیار خطرناک است که در دوران نسبتاً جدید (۱۰۰٬۰۰۰ تا ۲۰۰٬۰۰۰ سال پیش) شکل گرفته‌است. کنش کنونی آن با فومارول‌ها، بخارات گوگردی و چشمه‌های آب گرم در نقاط مختلف قله مشخص می‌شود. آب‌وهوا آب‌وهوای قله آتشفشان خنک (۱۵ تا ۲۲ درجه سلسیوس)، مه‌آلود و گاهی باد است. پیش از رصدخانه آخرین فوران ماگمایی انفجاری سوفریر به سده پانزدهم میلادی بازمی‌گردد یا احتمالاً در حدود سال ۱۵۳۰ میلادی با عدم قطعیت ±۳۰ سال رخ داده‌است؛ در این رویداد بود که گنبد گدازه کنونی شکل گرفت. فوران اشباعی کوچک‌تری نیز در سال ۱۹۵۶، که نخستین فوران پس از تأسیس رصدخانه آتشفشانی و لرزه‌نگاری گوادلوپ در سال ۱۹۵۰ بود، به وقوع پیوست. در ۸ فوریه ۱۸۴۳ (۱۹ بهمن ۱۲۲۱)، فوران لا گراند سوفریر که به زمین‌لرزه‌ای سهمگین پیوند داشت، بیش از ۵٬۰۰۰ تن را به کام مرگ کشید. جزیره باس‌تر که سوفریر در آن واقع است کوهستانی بوده و از سنگ‌های ترشیاری و کواترنری ساخته شده‌است. جزیره آتشفشانی باس‌تر حاصل جمع هفت مجموعه آتشفشانی اصلی است که از قدیم به جدید عبارتند از: مجموعه پایه، زنجیره شمالی، زنجیره محوری، زنجیره بویلانت، کوه‌های کارائیب، مجموعه تروا-ریویِر-مادلن و توده فعال لا گراند دکووِرت-سوفریر. | ## بخش 2: لا گراند سوفریر | این مجموعه‌ها با هم توده آتشفشانی‌ای به طول ۵۵ کیلومتر و عرض ۲۵ کیلومتر به سمت شمال-شمال‌شرقی پدیدمی‌آورند. آتشفشان‌خیزی باس‌تر حدود ۳ میلیون سال پیش با شکل‌گیری مجموعه پایه و زنجیره شمالی آغاز شد. داده‌های سنجش رادیومتری نشان می‌دهند که همه پدیده‌های آتشفشانی دیگر در یک میلیون سال گذشته روی داده‌اند. سوفریر بخشی از مجموعه عظیمی به نام توده لا گراند دکووِرت-سوفریر است که آتشفشان‌های کارمیشائل، نِز-کاسه، اِشل، سیتِرن و مادلن را در برمی‌گیرد. آتشفشان حدود ۱۱٬۰۰۰ سال پیش فروریخت و دهانه کارمیشائل و یک بهمن بزرگ از آوار را پدیدآورد. سپس حدود ۳٬۵۰۰ سال پیش دوباره همین اتفاق افتاد و بهمن دیگری و دهانه آمیک را پدیدآورد؛ آتشفشان کنونی از درون این دهانه اخیر رشد کرده‌است. بیشتر فوران‌های نسبتاً اخیر از دستگاه گسل‌ها و شکاف‌هایی سرچشمه گرفته‌اند که از شمال‌غرب به جنوب‌شرق در درون ساختار امتداد دارند و قله و کل آتشفشان را به دو بخش می‌کنند. این رویداد به تخلیه بخش جنوبی جزیره باس‌تر و مرکز استان، یعنی در مجموع ۷۳٬۶۰۰ تن به مدت سه ماه و نیم، انجامید. زمین‌لرزه‌ها به احتمال زیاد رشته‌ای از گسل‌های مسدودشده با مواد کهنه (رس‌ها و سنگ‌های آذرین) را دوباره فعال کردند. این بحران لرزه‌ای علت احتمالی کاهش ناگهانی فشار انباشته درون یک لایه آب گرفتار-فشار بود که مانند زودپز توسط گازهای فرارفته از ماگمای ژرف گرم می‌شد و به پودر شدن سنگ‌ها، خروج جریان‌های گِل (لاهار)، گازهای اسیدی و بخار آب منجر شد. در جنوب باس‌تر، ۲۵٬۰۰۰ تن به صورت خودجوش منطقه را ترک کردند و به گراند-تِر که در محدوده امن بود پناه بردند. در ۸ ژوئیه ۱۹۷۶ یک لاهار بزرگ دره رودخانه کاربه را در طولی ۳٫۵ کیلومتر با عرض ۳۰ تا ۵۰ متر و ضخامت ۱۵ تا ۲۰ متر فرو گرفت. در ۱۵ اوت، تخلیه کامل و اجباری جنوب باس‌تر دستور داده شد و تا ۱۸ نوامبر ۱۹۷۶ ادامه یافت. فیلمساز آلمانی ورنر هرتسوک هنگام تخلیه کامل به شهر متروک باس‌تر رفت و وضعیت و انتظار فاجعه را در فیلم کوتاه لا سوفریر به تصویر کشید. کلود آلگر با قاطعیت تخلیه جمعیت را توصیه کرد و استدلال کرد که با فرض نفوذ ماگما، فوران شدید خواهد بود، در حالی که هارون تازیف معتقد بود فوران خطری ندارد چون تمام نمونه‌های برداشت‌شده از آتشفشان نشان می‌داد ماگمای تازه‌ای در کار نیست و این صرفاً یک پدیده اشباعی است. کنش از ۱۹۹۲ به این‌سو از سال ۱۹۹۲ و به‌ویژه از سال ۲۰۱۸، کنش لرزه‌ای زیر سوفریر شدت یافته و زمین‌لرزه‌ها هم شمارشان بیشتر و هم نیرومندتر شده‌اند. چندین رویداد لرزه‌ای که از چند ساعت تا چند روز به درازا می‌کشند، پشت سرهم رخ می‌دهند و در هر کدام چند ده تا چند صد لرزه می‌تواند اتفاق بیفتد. | ## بخش 3: لا گراند سوفریر | اکثر این لرزه‌ها شدتی کمتر از ۱ دارند اما در ۲۷ آوریل ۲۰۱۸ (۷ اردیبهشت ۱۳۹۷) یک لرزه ۴٫۱ ریشتری ثبت شد که نیرومندترین لرزه سوفریر از بحران فوران‌خیز ۱۹۷۶ بود. کانون‌های زمین‌لرزه که بین ۰٫۱ تا ۷ کیلومتر عمق شناسایی می‌شوند، بیشتر در حدود ۲٫۵ تا ۳ کیلومتری سطح قرار دارند. این لرزه‌ها که با باد کردن قله آتشفشان، افزایش شار گرمای درونی و فعالیت فومارول‌ها همراهند، به‌عنوان ورود گازهای آتشفشانی تفسیر می‌شوند که گردش آب‌های زیرزمینی گرمابی را برهم می‌زنند، نه ورود ماگما که پدیده‌های مشابه اما در ابعاد دیگری (لرزه‌های ژرف‌تر، ناهنجاری گرمایی مشخص‌تر، باد کردن گسترده‌تر آتشفشان) را در پی می‌داشت. بنابراین فوران ماگمایی، هرچند پیش‌بینی آن در زمان بسیار دشوار است، در دستور کار نیست. پایش سوفریر در سال ۱۹۵۰ با تأسیس آزمایشگاه فیزیک کره زمین در سن‌کلود، وابسته به مؤسسه فیزیک کره زمین پاریس، آغاز شد. در سال ۱۹۸۹، رصدخانه‌ای مدرن‌تر در کمون در نه کیلومتری جنوب‌غرب سوفریر ساخته شد: . مأموریت‌های این رصدخانه عبارتند از: پایش کنش آتشفشانی سوفریر؛ پایش لرزه‌خیزی منطقه‌ای؛ مشارکت در پژوهش‌های علمی؛ آگاه‌سازی پیشگیرانه دربارهٔ خطرات لرزه‌ای و آتشفشانی. دسترسی مستقیم با خودرو به پارکینگ «ساوان آ مولِ» در ارتفاع ۱٬۱۴۰ متری دیگر از زمان زمین‌لرزه سنت (۲۱ نوامبر ۲۰۰۴ / ۱ آذر ۱۳۸۳) که باعث ریزش یک پهلوی پیتون تاراد شد، امکان‌پذیر نیست. پیشینه فوران‌ها بر اساس دانش کنونی، فوران‌های لا گراند سوفریر به چند دسته تقسیم می‌شوند: فوران‌های صرفاً اشباعی در سال‌های ۱۶۸۰، ۱۷۹۷–۱۷۹۸، ۱۸۳۶–۱۸۳۷، ۱۹۵۶ و ۱۹۷۵–۱۹۷۷ رخ داده‌اند. در سه هزار سال گذشته، سه فوران از این نوع رخ داده و آخرین آن به پیدایش گنبد کنونی لا سوفریر انجامید. فوران‌های همراه با تخریب دامنه‌ها در حدود ۸٬۵۰۰ و ۳٬۶۰۰ سال پیش از میلاد رخ داده‌اند. در ۱۰٬۰۰۰ سال گذشته پنج رویداد از این نوع رخ داده که به بهمن‌هایی از میلیون‌ها مترمکعب مواد در محدوده‌ای ۴۰ تا ۶۰ کیلومتر مربعی انجامیده‌اند. فوران‌های انفجاری همراه با شکل‌گیری مخروط خاکستر آتشفشان‌های اِشل و سیتِرن نمونه‌هایی از این نوعند که ۱٬۵۰۰ تا ۲٬۰۰۰ سال پیش از این مکانیزم پدید آمده‌اند. فوران‌های گدازه‌ریزی دشت پالمیست نمونه‌ای از این نوع است که حدود ۱۵٬۰۰۰ سال پیش در جریان شکل‌گیری توده آتشفشانی سوفریر و مادلن پدید آمد. فوران‌های فاجعه‌آمیز شکل‌گیری مجموعه لا گراند دکووِرت–سوفریر با انتشار هزاران کیلومترمکعب ماگما و جریان‌های پیروکلاستیک که هزاران کیلومترمربع را پوشاند، در این دسته قرار می‌گیرد. هرچند فوران ۱۹۷۶ نسبتاً ملایم بود، سبب شد جامعه و دولتمردان به اهمیت پایش آتشفشان‌ها آگاه شوند. با بهره‌گیری از برنامه‌های پژوهشی گوناگون، امروزه انواع کنش‌هایی که سوفریر در طول ادوار مختلف نشان داده به‌خوبی شناخته شده‌است. | ## جمع‌بندی | تجربه برگرفته از فوران سوفریر هیلز در مونتسرات (۱۹۹۵) که کاملاً از پیش‌بینی‌های مبتنی بر رفتارهای پیشین آن فاصله گرفت، نشان می‌دهد که هر نوع پدیده‌ای در هر زمانی می‌تواند رخ دهد و از رویداد پیروکلاستیک ویرانگر یا فوران پلینیایی فاجعه‌بار نمی‌توان چشم‌پوشی کرد.