موضوع مقاله: قلعه قیرقز | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قلعه قیرقز | مقدمه: این بنا اولین آکادمی اسلامی برای دختران است که در منطقه سرخان‌دریا (قرن‌های ۹–۱۰) واقع شده است. | ## بخش 1: قلعه قیرقز | گفته می‌شود که این بنا یک کاخ دورافتاده، یک مدرسه دخترانه، یک خانقاه، یک کاروانسرا و سایر احتمالات بوده است. این واقعیت که این بنا در قرون وسطی در خارج از شهر ترمذ واقع شده است، نشان می‌دهد که این قلعه به عنوان یک پایگاه نظامی در خارج از شهر عمل می‌کرده است. این اثر در حال حاضر در فهرست میراث فرهنگی مادی ازبکستان با اهمیت جمهوری ثبت شده است. طبقهٔ دوم بنا در جریان حمله مغول در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی ویران گردید. معماری قلعه قیرقیز ساختمانی مستطیل شکل (۵۳٫۳×۵۴٫۸ متر) و یک طبقه است که از دو طبقه تشکیل شده است. دیوارها از آجرهای گلی (۳۰×۳۰×۵ — ۵٫۵ سانتی‌متر) ساخته شده‌اند و آجرهای پخته شده با همان اندازه نیز در قوس و طاق‌ها استفاده شده‌اند. ضلع بیرونی قلعه توسط یک دیوار ضخیم احاطه شده است (ضخامت دیوار بیرونی ۲–۲٫۵ متر است)، گوشه‌ها با برج‌های عظیم تقویت شده‌اند. بین برج‌ها ایوان‌هایی با گنبد وجود دارد و طاقچه‌ها به سبکی تکراری تزئین شده‌اند. قلعه قیرقز در سبک سخت‌گیرانه و یادمانی ساخته شده بود و بر اساس جهت‌گیری‌های معماری جهان طراحی گردید. | ## بخش 2: قلعه قیرقز | دو بخش مشابه، هر یک شامل پنج اتاق و یک راهرو بودند که از سه طرف محصور می‌شدند؛ عرض راهروها ۲٫۱ متر بود. بخش‌های شمال‌غربی و شمال‌شرقی، همچنین دو بخش جنوب‌غربی (۵ اتاق متصل به دو راهرو) و جنوب‌شرقی (۲ اتاق و یک تالار بزرگ مهمان با سه ستون که به‌وسیلهٔ یک راهرو مرتبط می‌شد) ساختار کلی بنا را تشکیل می‌دادند. دژ قیرق‌قیز دارای انواع گوناگون گنبدها، از جمله گنبدهای با قوس‌های متقاطع، دیگر گونه‌های گنبد، طاق‌ها و پوشش‌های قوسی بود. این دژ همچنین دارای کلاس درس، حمام و سرویس‌های بهداشتی بود و آب از طریق کانال‌ها به داخل آن وارد می‌شد. نامگذاری بر اساس روایت‌های شفاهی، دختر دلیر «گولوییم» به‌همراه ۴۰ یار خود که در حماسه‌های مردمی از آنان یاد شده و حملهٔ دشمنان را دفع کرده‌اند، در این مکان زندگی می‌کرده‌اند. مردم محلی معتقدند که این قلعه به عنوان اولین آکادمی دختران در منطقه عمل کرده است. کاربرد بر اساس روایت‌های حماسی مردمی، در زمانی که قدرت سامانیان رو به ضعف گذاشت و کشمکش‌های تازه‌ای برای دستیابی به تخت آغاز شد، قلعه ای در نزدیکی ترمذ کهن ساخته شد. این قلعه مدرسه‌ای ویژه برای دختران بود؛ مرکزی آموزشی برای فراگیری دانش و هنر که نخستین دانشجویان خود را پذیرفت. بنا بر گزارش‌ها، نخستین دانشجویان این آکادمی ۴۰ دختر از بااستعدادترین و هوشمندترین دختران کشور بودند. | ## بخش 3: قلعه قیرقز | دخترانی که در قلعه زندگی می‌کردند، اسلام، پزشکی، حساب، نجوم و شیمی، بافندگی و فنون نظامی را می‌آموختند. بنا بر افسانه‌ها، سربازان مغول نمی‌دانستند که مدافعان دژ دختران هستند و با شدت فراوان حمله کردند. با وجود این، دختران دژ را شجاعانه دفاع کردند و به دلیل ناتوانی جسمانی کشته شدند. تحقیقات باستان‌شناسی در سال ۱۹۲۶، هیئتی از موزهٔ فرهنگ شرق برای نخستین بار قلعه «قیرقز» را مورد بررسی قرار داد و عضو این هیئت، و. او آن را با دژ «خیگارکا» در کنار رود «فروت» که به‌دست هارون‌الرشید (۷۸۶–۸۰۹) ساخته شده بود، مقایسه نمود. زگورا اظهار داشت که این بنا در نزدیکی آب ساخته نشده و در قرن سیزدهم میلادی به‌دست مغولان ویران گردیده است. زاسیپکین در بخش مرکزی دژ حفاری‌هایی انجام داد و در گزارش سال ۱۹۲۸ خود اعلام کرد که در بخش زیرین بنا گنبدی وجود داشته که بعدها تخریب شده است. پژوهش‌های بعدی نشان داد که این بنا در اوایل قرون وسطی ساخته شده و محل آن «شهری سومن» نام داشته و با سامانیان مرتبط بوده است. رتولادزه سکه‌های یافت‌شده در خاکستر را به قرون چهاردهم–پانزدهم میلادی نسبت داد و یک سکه را متعلق به قرن دوازدهم دانست. | ## جمع‌بندی | اننایف، پژوهش‌های گسترده‌ای در دژ قیرق‌قیز انجام داد و تاریخ ساخت بنا را به قرون چهاردهم–پانزدهم میلادی برآورد کرد.