موضوع مقاله: نبرد رباط‌کریم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نبرد رباط‌کریم | مقدمه: نبرد رباط کریم، (به روایتی ۵ دی ۱۲۹۴ خورشیدی، ۲۷ دسامبر ۱۹۱۵ میلادی، ۱۹ صفر ۱۳۳۴ قمری) نبردی از جانب مردم بود که در اطراف رباط کریم (در نزدیکی تهران) در جریان جنگ جهانی اول به فرماندهی حیدر لطیفیان علیه اشغال ایران توسط نیروهای روس، ایجاد شد. | ## بخش 1: نبرد رباط‌کریم | اگرچه نتیجه اولیه این نبرد پیروزی روس‌ها بود، اما در هدف بزرگتر، با انجام این نبرد، ایران در طول جنگ جهانی اول حفظ شد و هرگز مستعمره هیچ کشوری نشد. پیش زمینه قبل از جنگ جهانی اول منافع خارجی در ایران اساساً مبتنی بر موقعیت استراتژیک این کشور بین هند بریتانیا، روسیه امپراتوری، افغانستان و امپراتوری عثمانی و همچنین ذخایر نفتی این کشور بود که برای اولین بار در ۲۶ می ۱۹۰۸ کشف شد. در معاهده انگلیس و روسیه در سال ۱۹۰۷، دولت‌های روسیه و انگلیس توافق کردند که ایران را به سه منطقه تقسیم کنند، به‌طوری که روس‌ها ادعای مالکیت شمال ایران را داشتند، بخشی که در مجاورت سرزمین‌های قبلاً فتح شده آنها در ماوراءالنهر بود و انگلیسی‌ها مدعی جنوب شدند. این معاهده در زمانی امضا شد که توسعه امپراتوری آلمان به منطقه در حال انجام بود و این قرارداد با ارائه وزنه‌ای برای افزایش نفوذ منطقه‌ای آلمان و گسترش احتمالی آینده در منطقه، به خدمت روسیه و بریتانیا بود. آغاز جنگ جهانی اول روسیه در آن زمان همسایه شمالی ایران بود و در دوره قاجار جنگ‌های زیادی با ایران داشت. نیروهای انگلیسی در جنوب و جنوب شرق ایران با تصرف بخشهایی از خاک ایران به بهانه حفظ منافع ایرانیان باعث نارضایتی ایرانیان شده بودند. در طول جنگ جهانی اول، علیرغم اعلام رسمی بی‌طرفی ایران، دو کشور انگلیس و روسیه به دلیل عدم اعتماد باعث نقض حاکمیت ارضی شدند. با وجود این، کشور به سرعت تحت تأثیر رقابت پیش از جنگ بین متفقین و قدرت‌های مرکزی قرار گرفت. منطقه نبرد یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری نبرد رباط کریم قرار گرفتن این شهر در مسیر جاده ابریشم و زیارت خراسان به بغداد و از سوی دیگر پس از انتخاب تهران توسط آقا محمد خان قاجار به عنوان پایتخت می‌باشد. تهران مرکز امور دولتی و دولتی شد، رفت و آمد مردم برای رفع نیاز و انجام امور اداری از نقاط مختلف کشور به تهران افزایش یافت و مردم مناطق جنوب ایران، کاروان‌ها، بازرگانان و واحدهای نظامی مجبور به عزیمت شدند. درست بود که از آنجا می‌گذشتند که کم‌کم مهاجرانی را از شهرهای مختلف به رباط کریم جذب کرد. رخدادها وقتی قشون روس پس از امضاء قرارداد سری ۱۹۱۵ با انگلیس با بهانه هائی نظیر حفظ امنیت سفارتخانه در ایام محرم، به سمت تهران در حال پیش روی بود، مستوفی الممالک تحت تأثیر پاره ای از ملیون و به تبعیت از وکلای دموکرات و رجال شاخص نظیر مدرس، معتقد بود که برای ریشه کن کردن نفوذ روس و انگلیس و خلاصی از چنبره آنان باید در این بحبوحه جنگ به عثمانی و آلمان متوسل شد زیرا آنها سابقه استعماری کمتری در ایران دارند. در این راستا تبلیغات سفیر آلمان، شاهزاده هانری فن رویس و مستشار نظامی آلمان (کنت کانیتس) بر مردم ایران بی تأثیر نبود. پخش بیانیه‌های ضد روسی و ضد انگلیسی در زمینه پایمالی حقوق ایرانیان، ویرانی "مملکت دارا و شاپور" و ذکر این جمله‌ها: "...این همان پیمان قیصر است که امروز طرفدار و ضامن استقلال کشور شیر و خورشید می‌شود..." و "... | ## بخش 2: نبرد رباط‌کریم | خون ایرانی هر قدر هم کدر باشد باز هم آرین است…" در خیابان‌های تهران یا پخش شایعه مسلمان شدن قیصر آلمان و تغییر نامش به قیصر محمد ویلهلم، شعر گفتن شاعران آن زمان در مدح او مانند ادیب پیشاوری و وحید دستگردی، نشان از جو مردم مرکز ایران دارد. روسیه که پیش از این مجلس شورای ملی را تهدید کرده بود با نزدیک شدن به تهران (پایتخت ایران) باعث بحرانی شدن اوضاع تهران و انحلال مجلس شد. محمدتقی بهار، در کتاب خود با نام تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران چنین شرایط واقعه را روایت کرده است: روز هفتم محرم (۱۳۳۴ قمری) قرار بر این شد که شاه، هیئت دولت و نمایندگان مجلس از تهران به اصفهان حرکت کنند. در طی این ماجرا، ژاندارم از اندرون کاخ سلطنتی تا دروازه حضرت عبدالعظیم صف کشیده بودند، چرا که احمد شاه می‌خواست در طی حمله روس‌ها، در تهران نباشد. فردای آن روز، به پیشنهاد سپهسالار، کامران میرزا و صمصام السلطنه و مذاکرات با سفرای روس و انگلیس در پی حفظ سلطنت، شاه را منصرف کردند. ضمن این که شاه تمام مسئولیت‌های اداره حکومت را به هیئت دولت واگذار نمود، از تصرف تهران و انحطاط کامل نظام مشروطه ایران جلوگیری کرد. مردم تهران نیز پس از این رخدادها با توجه به کمبود گندم و بارش برف در اواخر پاییز، چنین شعری را می‌خوانند: مبارزه علیه اشغال مرکز ایران فرمان‌های عالی جنگ جهانی اول (از جمله نقض حاکمیت ملی ایران) توسط روسیه پس از مرداد ۱۲۹۴ (اوت ۱۹۱۵) توسط آخرین امپراتور و فرمانروای مطلق سراسر روسیه، تزار نیکولای دوم صادر می‌شد. همچنین فرمانده سابق ارتش روسیه، گراند دوک نیکلا نیکلایویچ (پسرعموی تزار) به معاونت فرماندهی کل و فرماندهی ارتش جنوب و قفقاز منصوب شد. نیروها حدود هشت‌هزار تا نه هزار سرباز روسی به‌منظور حفظ جان و مال اتباع روسیه در چهار مرحله وارد ایران شدند. در اواسط آبان ۱۲۹۴ (نوامبر ۱۹۱۵)، ژنرال یودنیچ که فرماندهی کمپین قفقاز را بر عهده داشت، دو ستون را به آذربایجان ایران اعزام کرد. یکی از آنها به فرماندهی ژنرال نیکولای باراتوف دستور داشت که به سمت جنوب غربی به سمت همدان و کرمانشاه پیش برود و راه را برای بغداد باز کند. نیروهای ایرانی متشکل از۶۰۰۰ ژاندارمری ایرانی (براساس خاطرات ایرج اسکندری، تعداد این ژاندارم‌ها در ایران ۱۲۰۰ نفر بوده است.)، حدود ۳۰۰۰ تن از نیروهای نامنظم ترک و تعدادی از عشایر ناراضی فارس متعهد شدند که نقاط استراتژیک را حفظ کنند.Atabaki, Touraj (ed.) (2006). با این وجود، در اوایل آذرماه، تهران توسط ارتش قفقاز روسیه و داوطلبان ارمنی متحد آن تصرف شد. حکمرانان نبرد ایران ایران قاجاری شاهنشاه شاهنشاهی ایران سرپرست دودمان قاجار فرمانده کل قوای ایران روسیه امپراتوری روسیه شاهنشاه روسیه پادشاه لهستان گراندوک فنلاند فرماندهان ارشد نبرد ایران نیروهای مقاومت مردمی فرمانده نیروهای مقاومت مردمی عضو کمیته دفع - دولت مهاجرین روسیه امپراتوری روسیه ژنرال روسیه در جنگ جهانی اول فتواها مراجع تقلید آن زمان مانند محمدحسین نائینی، مهدی خالصی، آقانورالدین عراقی و آخوند خراسانی با صدور فتوای جهاد،اعیان الشیعه، ج ۶، ص ۵۵. | ## بخش 3: نبرد رباط‌کریم | حمایت خود را از حیدر و مبارزان علیه نیروهای انگلیسی و روسیه اعلام کردند.عبدالهادی حائری (۱۳۶۰)، تشیع و مشروطیت، به کوشش تحقیق سید حسن امین. ص ۱۷۵–۱۷۸(ارجاع دست دوم به نقل از مقدمه تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله)لمحات الاجتماعیه، جزء ۶، القسم الاول، ص ۲۰–۲۱تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۷۳.لمحات الاجتماعیه، جزء ۶، القسم الاول، ص ۴۳ و ۴۴خزائلی، علی‌رضا. از این نیروهای مردمی به خاطر انفکاک با نیروهای ژاندارم، با عناوینی مانند چریک‌های مردمی یا چریک‌ها یاد شده است. آخرین مبارزه قوای روسیه که وارد ایران شدند، تا رباط کریم آمدند چرا که می‌خواستند نفوذ کمیته دفاع ملی را بشکنند. حسن اعظام قدسی (اعظام الوزارة) درکتاب خاطرات خود به نام «خاطرات من» در مورد نخستین برخورد نظامی روس‌ها با نیروهای ملی می‌نویسد: حیدر لطیفیان نیز همانند بقیه همرزمان خود کشته می‌شود. براساس روایات مردمان محلی روس‌ها با بریدن سرهای کشتگان، تشخیص اجساد را دشوار کردند. تنها جسد قابل شناسایی حیدر لطیفیان بود که جسد او را در اطراف امامزاده در شمال روستای وهن آباد به خاک سپردند.روایت مردمان محلی روستای وهن آباد زمان نبرد دربارهٔ زمان رویداد نبرد، روایت‌های متفاوتی ذکر شده است که همگی متفق بر این هستند در هفته اول زمستان سال ۱۲۹۴ بوده است. این گزارش‌ها، زمان نبرد را در یکی از روزهای میان چهارشنبه ۳۰ آذر تا دوشنبه ۵ دی ماه ۱۲۹۴ گزارش کرده‌اند. براساس گزارشی که خبرگزاری تابناک انجام داده، این رویداد در ۲۷ دسامبر ۱۹۱۵ میلادی رخ داده که برابر با ۵ دی ماه سال ۱۲۹۴ خورشیدی و برابر با ۱۹ ماه صفر ۱۳۳۴ قمری است. بر اساس خاطرات حسن اعظام قدسی در جلد اول کتاب خاطرات من (منتشر سال ۱۳۴۲)، تاریخ این رویداد، ۱۴ صفر ۱۳۳۴ قمری است که برابر با ۳۰ آذرماه ۱۲۹۴ خورشیدی و ۲۲ دسامبر ۱۹۱۵ میلادی است. براساس بخش امروز در تاریخ روزنامه اطلاعات، چاپ شنبه ۲ دی ۱۴۰۲ خورشیدی، تاریخ این رویداد در دو روز ۱ و ۲ دی سال ۱۲۹۴ خورشیدی برابر با ۱۵ و ۱۶ صفر ۱۳۳۴ قمری و برابر با ۲۳ و ۲۴ دسامبر ۱۹۱۵ میلادی است. نتیجه نبرد اگر تهران (پایتخت سلطنتی ایران) به تصرف ارتش روسیه درمی‌آمد، ایران به یکی از مستعمرات دائمی روسیه تزاری تبدیل می‌شد. به دلیل مقاومت مردمی در نبرد رباط کریم (هرچند نیروهای مقاومت مردمی ایران و حیدر لطیفیان - فرمانده نبرد - کشته شدند) زمان برای جداسازی پایتخت دولت و پایتخت سلطنت فراهم شد و بدین ترتیب ایران از خطر فروپاشی کامل نجات یافت. اگرچه نتیجه این نبرد پیروزی روس‌ها بود، اما در هدف بزرگتر، ایران در طول اشغال در جبهه خاورمیانه جنگ جهانی اول حفظ شد و هرگز مستعمره هیچ کشوری نشد. | ## جمع‌بندی | پس از نبرد در نگاه دیگران احمد متین‌دفتری احمد متین دفتری (بعدها نخست‌وزیر رضاشاه) در خاطرات خود از سرنوشت غم‌انگیز و کشته شدن این نیروهای مقاومت یاد می‌کند.عاقلی (تابستان ۱۳۷۰).