موضوع مقاله: تأثیر ادیان بر دین زرتشتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تأثیر ادیان بر دین زرتشتی | مقدمه: بررسی این تأثیرات نشان می‌دهد که برخی از مفاهیم و آیین‌های مزدیسنا در دوره‌های مختلف تاریخی دگرگون شده‌اند. | ## بخش 1: تأثیر ادیان بر دین زرتشتی | برخی پژوهشگران معتقدند که روحانیان زرتشتی، به‌ویژه پس از فروپاشی شاهنشاهی ساسانی و گسترش اسلام در ایران، برای حفظ دین خود از آموزه‌های ادیان دیگر بهره گرفتند و آن‌ها را به سنت زرتشتی افزودند. تأثیر دین عیلامی در بایگانی‌های اداری تخت جمشید، هومبان (خدای عیلامی) بیش از هر خدای عیلامی یا ایرانی دیگری یاد شده‌است و در مجموع بیست و شش بار نام او آمده‌است (در مقایسه، اوراmazدا که شکل کهن اهورامزدا است، تنها ده بار ذکر شده).Henkelman, Wouter F. مقدار غله‌ای که دیوان‌سالاری هخامنشی به هومبان تقدیم می‌کرد بیش از سه برابر مقداری بود که به اوراmazدا پیشکش می‌شد. بیشتر مکان‌هایی که هومبان در دوره هخامنشی در آن‌ها پرستیده می‌شد، شهرهایی بودند که در نزدیکی شبکه جاده شاهی قرار داشتند. پیوند میان اهورامزدا و مزدیسنا چنان نزدیک است که بسیاری می‌پندارند پرستش این ایزد از دین زرتشتی سرچشمه گرفته‌است. اما شواهد قابل توجهی نشان می‌دهد که اهورامزدا ایزدی بسیار کهن است و زرتشت در بنیادگذاری آیین خود، این نام را برای نامیدن خدای برتر به کار برد. شایان ذکر است که ادیان نو اغلب نام‌های کهن را با مفاهیم کاملاً تازه‌ای درمی‌آمیزند. نام مجرد مزدا پیش از زرتشتی‌گری وجود داشته و حتی نقش بنیادینی که در آیین مزدایی به این ایزد نسبت داده می‌شود نوآوری زرتشتی نیست. لقب «مزدایسنه» (پرستنده مزدا) که در پاپیروس‌های آرامی دوره شاهنشاهی هخامنشی یافت می‌شود، نمی‌تواند دلیلی بر زرتشتی بودن هخامنشیان باشد، درست همان‌طور که ذکر اهورامزدا در کتیبه‌های آنان چنین ادعایی را تأیید نمی‌کند. در کتیبه‌های هخامنشی نه نامی از زرتشت برده شده و نه نشانه دیگری وجود دارد که این کتیبه‌ها را رنگ زرتشتی بدهد. افزون بر این، ساختارهای بنیادین دین هخامنشی حتی یک اصطلاح فنی از حلقه زرتشت، هیچ اندیشه مشخصی که از گاتاها باشد، یا هیچ باور یا آیین خاصی که منحصر به دین زرتشتی باشد را در خود ندارد. ژاک دوشن-گیمن می‌نویسد: «ساده‌تر به نظر می‌رسد که بیندیشیم هخامنشیان هرگز نامی از زرتشت یا اصلاحات دینی او نشنیده بودند.» هنریک ساموئل نوبری بر این باور است که هیچ‌یک از ویژگی‌های اساسی مزدیسنا در ساختارهای بنیادین دین هخامنشی حضور ندارد. تأثیر ادیان بابلی و یونانی فر فر واژه‌ای اوستایی است برای مفهومی زرتشتی که به‌معنای تحت‌اللفظی «شکوه» یا «درخشش» است، اما به‌عنوان نیرو یا قدرتی الهی و رازآمیز درک می‌شود که برگزیده‌شدگان فرود می‌آید و آنان را یاری می‌کند. از این رو، این اسم خنثی همچنین بر «شکوه (الهی) شاهانه» دلالت دارد و نشان‌دهنده اقتدار الهی شاهان است. بر پایه دانشنامه ایرانیکا، «انگیزه بنیادین شاهنشاهی ایرانی، یعنی فره ایزدی موروثی خاندانی — که البته می‌توانست از دست برود — ریشه در اندیشه‌هایی داشت که در دوره‌های هلنیستی و رومی گسترش یافته بودند.» برای نمونه، در قالب tyche basileos و fortuna regia (بخت شاهانه نجات‌بخش)؛ و احتمالاً فره شاهانه در tyche حاکمان هلنیستی گوناگون دوره‌های سلوکی و اشکانی و نیز شاهان شاهنشاهی کوشانی. از آنجا که مفاهیم فر و واژه آرامی gd(y) در مناطق یکسانی رواج داشتند و ویژگی‌های مشترک بسیاری دارند، محتمل است که مفهوم بین‌النهرینی بر مفهوم زرتشتی تأثیر گذاشته باشد. از سوی دیگر، فر ممکن است وجهی از میراث فرهنگی هندوایرانی مزدیسنا باشد، چراکه فر به نظر می‌رسد همتایی در تجس (tejas) هندی داشته باشد که در آن شاهنشاهی نیز با درخشش روشن و نیروی نور و آتش پیوند دارد. پیدایش آیین زروانی برخی پژوهشگران بر این باورند که پیدایش آیین زروانی به دلیل برخورد مزدیسنا با دین بابلی و دین یونانی بوده‌است، اما برخی نیز معتقدند که زروان خدای دین مادی بود و پرستش او در مزدیسنا ادامه یافت. تأثیر یهودیت سوشیانت دکتر اردشیر خورشدیان، موبد و رئیس انجمن موبدان تهران، مفهوم سوشیانت را این‌گونه توصیف کرده‌است که زرتشتیان آن را پرورش دادند و این اندیشه که سوشیانت همان موعود است از یهودیان آمده، اما با فتح اسلامی ایران این اندیشه در میان زرتشتیان گسترش بیشتری یافت. کورش نیکنام، موبد، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ ایران باستان، نیز می‌گوید که اندیشه منجی، تفسیری نادرست از سوی روحانیان دوره ساسانی است و در حقیقت منجی‌ای وجود ندارد، بلکه تفسیر درست واژه سوشیانت «سودمند از مقدس» است. دینا جی مک‌اینتایر، زن زرتشتی هندی-آمریکایی و متخصص در پژوهش گاتاها، وجود منجی را انکار کرد و آن را اندیشه‌ای دانست که در ادبیات متأخر پدیدار شده‌است. اندیشه تأثیرپذیری مزدیسنا از ادیان دیگر را بسیاری از پژوهشگران مانند جیمز دارمستتر مطرح کرده‌اند. دکتر کرسی انتیا، کاهن اعظم زرتشتیان شیکاگو، ایلینوی، از سوی دیگر منکر شد که شباهت‌های میان یهودیت و مزدیسنا ناشی از تأثیر ایرانی بر یهودیت باشد.Theodicy_in_Judaism_and_Zoroastrianism.pdf فرهنگ مهر گفته‌است که معجزاتی که در متون پهلوی به اَشو زرتشت یا به منجیان پس از او نسبت داده شده‌اند در گاتاها وجود ندارند و دین‌کرد که در سده دهم میلادی دربارهٔ معجزات منسوب به تولد زرتشت و گفتگوی او با اهورامزدا و امشاسپندان تألیف شده، به باور او این متون قرن‌ها پس از نابودی ساسانیان نوشته شده‌اند و علت تألیف آن‌ها رقابت با ادیان ابراهیمی بوده که در آن دوران برتری سیاسی را به دست می‌گرفتند؛ از این رو مزدیسنا شروع به نسبت‌دادن معجزاتی به زرتشت کرد که با معجزات پیامبران ادیان ابراهیمی برابر و هم‌سطح باشند. | ## بخش 2: تأثیر ادیان بر دین زرتشتی | داستان‌های زندگی زرتشت دانشنامه ایرانیکا نشان می‌دهد که داستان‌های زندگی زرتشت با اقتباس از روایت‌های مسیحیت و یهودیت و نسبت‌دادن آن‌ها به زرتشت تحریف شده‌اند. اما بیشتر این اقتباس‌ها پس از ورود مسلمانان به ایران از اسلام گرفته شدند و ابزاری بودند برای روحانیان زرتشتی تا دین خود را استوار سازند. اقتباس از تورات مستنداتی از آیین قربانی انسانی وجود دارد که به سده نهم میلادی برمی‌گردد. در این دوره دین‌کرد (به‌معنای تحت‌اللفظی «آثار دینی») تألیف شد که نوعی دانشنامه است و بلندترین و مهم‌ترین اثر دینی پهلوی از اوایل قرون وسطی به‌شمار می‌رود. بر پایه افسانه‌ای در این کتاب، کسی که ده فرمان تورات را نوشت، شخصیت/موجودی اسطوره‌ای به نام شهاک (فارسی: ضحاک) بود که پیش از این در اوستا ذکر شده و با اهریمن و نیروهای شر یکسان انگاشته می‌شود. کتاب ده فرمان تورات را به شکلی تحریف‌شده ارائه می‌دهد و آن‌ها را در تضاد با ده فرمانی می‌نمایاند که جمشید (یَمَه) — که با نیروهای خیر یکسان شمرده می‌شود — داده‌است. پژوهشگران گمانه‌زنی کرده‌اند که این ممکن است اقتباسی از داستان تورات دربارهٔ دختر یِفتاح باشد. اما در بیشتر دستورها دیگر، هیچ ارتباط قابل قبولی با فرمان‌های یهودی یافت نشده‌است. تأثیر مسیحیت پارسیان در دهه‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰ میلادی، زبان‌شناس مارتین هاوگ متون مقدس زرتشتی را با اصطلاحات مسیحی تفسیر کرد و یزتاها را با فرشتگان مسیحیت مقایسه نمود. در این چارچوب، امشاسپندان بدل به ملازمان رئیس‌فرشتگان اهورامزدا شدند و همکاران به‌عنوان سپاه پشتیبان فرشتگان کوچک‌تر قرار گرفتند. در زمانی که هاوگ ترجمه‌هایش را می‌نوشت، جامعه پارسی (یعنی زرتشتیان هند) تحت فشار شدید مبلغان انگلیسی و آمریکایی قرار داشت که زرتشتیان را — آن‌گونه که جان ویلسون در سال ۱۸۴۳ م. توصیف کرد — به «چندخدایی» متهم می‌کردند و استدلال می‌کردند که این بسیار کمتر از «توحید» آنان ارزش دارد. در آن زمان مزدیسنا فاقد متکلمان خاص خود بود و از این رو زرتشتیان برای دفاع از خود در موضع ضعیف قرار داشتند. در چنین شرایطی، تفسیر متقابل هاوگ به مثابه تسلایی خوش‌آمد بود و (در مجموع) با سپاسگزاری به‌عنوان تفسیری مشروع پذیرفته شد. تفسیرهای هاوگ سپس به‌عنوان تفسیرهای زرتشتی منتشر شدند و در نهایت به غرب رسیدند، جایی که این تفسیرها تأییدکننده هاوگ تلقی شدند. مانند بیشتر تفسیرهای هاوگ، این مقایسه امروز چنان ریشه دوانده که معادل‌گرفتن «یزتا» با «فرشته» تقریباً به‌طور جهانی پذیرفته شده‌است؛ هم در آثار منتشرشده برای مخاطبان عامcf. همچنین مانک‌جی نوشیروان‌جی دهالا، موبد و عالم دین زرتشتی پاکستانی، می‌افزاید که چون پارسیان تلاش کردند از دین خود در برابر انتقادهای مبلغان مسیحی دفاع کنند، به تفسیر استعاری روی آوردند به‌جای آنکه از باورهایی مانند این که اهریمن نماد کفر است نه موجودی زنده، دفاع کنند؛ و از این طریق آیین‌های پاکی‌سازی را به بیانی استعاری بدل کردند. علت این است که به دنبال سقوط دولت ساسانی، روحانیان زرتشتی کوشیدند دین خود را از نابودی برهانند و برای این کار آن را به‌گونه‌ای دگرگون کردند که به دین مسلمانان شباهت پیدا کند تا پیروان را در آیین زرتشتی نگه دارند. این امر به تأکید پیامبر اسلام بر توحید و ریشخند مسلمانان از آموزه دو خدا برمی‌گشت که زرتشتیان را واداشت ثنویت را عیب بدانند؛ از این رو توحید را بدان افزودند که به انشعاب زرتشتیان به فرقه‌های مختلف انجامید. دهالا نمونه‌هایی از تلاش زرتشتیان برای برپایی باوری یکتاپرستانه از طریق کاستن از اهمیت اهریمن ذکر می‌کند، از جمله این‌که اهورامزدا و اهریمن از زمان آفریده شده‌اند، یا که اهورامزدا خود به وجود شر رضایت داده، یا که اهریمن فرشته‌ای فاسد بود که بر اهورامزدا شورید. سپس نام کتابی فارسی از سده پانزدهم میلادی را یاد می‌کند که در آن نوشته شده مغان (زرتشتیان) بر این باورند که الله و ابلیس برادرند. همچنین زرتشتیان شخصیت‌های آیین زرتشتی را با شخصیت‌های اسلامی درهم آمیختند؛ به این شکل که زرتشت ابراهیم پنداشته شد و جمشید نام دیگری برای سلیمان دانسته شد. نماز زرتشتی مورخ ادیان، خالد کبیر علال، اظهار داشت که مزدیسنا در اصل سه نماز داشت: هنگام طلوع آفتاب، هنگام ظهر و هنگام غروب. | ## بخش 3: تأثیر ادیان بر دین زرتشتی | وی به مورخان و پژوهشگران مسلمان در اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، استناد کرد که سه نماز را ذکر می‌کند. او اظهار داشت که پنج نماز روزانه کنونی در میان زرتشتیان برآیند تأثیر اسلام است، همانند . مناجات مناجات، واژه‌ای عربی به‌معنای نیایش، سنتی از دعاهاست که نسبتاً دیر، در سده سیزدهم میلادی پدید آمد و نشان از تأثیر اسلام دارد. برخلاف شکل‌های سنتی‌تر نماز که معمولاً به زبان اوستایی خوانده می‌شوند، نمازهای مناجات به زبان مادری مؤمنان ادا می‌شوند — معمولاً فارسی برای زرتشتیان ایرانی و گجراتی برای زرتشتیان هندی. پل چینود اصطلاح چینودو پِرِتو (اوستایی: činuuatō pərətu-)، به‌معنای «پل جداکننده» یا «پل گردآورنده/برگزیننده»، صریحاً در گاتاها (یسنه ۴۶٫۱۰، ۴۶٫۱۱ و ۵۱٫۱۳) ذکر شده‌است، کهن‌ترین لایه متون زرتشتی که زرتشت خود آن‌ها را سروده و بیش از دو هزار سال پیش از اسلام قرار دارد. اجماع پژوهشگران، از جمله دانشنامه ایرانیکا، تأیید می‌کند که این مفهوم در مزدیسنا پدید آمده و بعدها به‌عنوان پل صراط وارد فرجام‌شناسی اسلامی شده‌است. کورش نیکنام، موبد، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ ایران باستان، توضیح می‌دهد که مفهوم چینود پِرِتو در مزدیسنا وجود دارد و در خود گاتاها ذکر شده‌است. اما او استدلال می‌کند که در دیدگاه اصیل زرتشت، این گذرگاهی روحانی و غیرمادی (مینوی) است و تصویر آن به‌عنوان پلی مادی — همانند سازه‌ای که بر رودخانه‌ای بنا شده و برای گنهکاران به اندازه یک مو باریک می‌شود — تحولی متأخر است که در ادبیات پهلوی در دوره ساسانیان و پس از آن پدیدار شد. او همچنین تصویرسازی‌های مادی از بهشت و دوزخ در ادبیات پهلوی را تفسیرهایی متأخر می‌داند که از دیدگاه اصیل گاتایی زرتشت فاصله گرفته‌اند. به‌آفریدیان زرتشتی ایرانی سده هشتم میلادی و بود که شورشی دینی-روستایی با عناصری از مزدیسنا و اسلام به راه انداخت. پیروانش روزی هفت بار رو به خورشید نماز می‌خواندند، از مسکرات پرهیز می‌کردند، موی خود را بلند نگه می‌داشتند و قربانی کردن چارپایان را جز آنگاه که فرتوت شده باشند حرام می‌دانستند. شورش او به دست سردار عباسی ابومسلم خراسانی فرونشانده شد و به‌آفرید به دار آویخته شد. بر پایه گفته شهرستانی، گروهی در میان زرتشتیان وجود دارد که «سیسانیه» و «بِهفریدیه» نامیده می‌شوند. برخی پژوهشگران به این نتیجه رسیده‌اند که شهرستانی این دو نام را بدون تمایز ذکر کرده و دیدگاه‌هایشان یکسان یا دست‌کم مشابه است. هنگامی که سنباد به طبرستان گریخت، به دست یکی از خویشان اسپهبد، فرمانروای طبرستان، کشته شد. خرمدینان آمیزه‌ای از تشیع اسلامی و مزدکیسم زرتشتی هستند؛ یکی از مهم‌ترین دلایل شورش خرمدینان، خونخواهی برای اعدام ابومسلم خراسانی بود که به فرمان ابوجعفر منصور کشته شد. انقلاب مقنع مقنع پیامبر ایرانی بود که در خراسان بر ضد خلیفه عباسی مهدی شورش برپا کرد. مقنع آموزه‌ای را تبلیغ می‌کرد که عناصری از اسلام و مزدیسنا را درهم می‌آمیخت و جنگ را نزدیک به سه سال در میدان و دو سال دیگر در دژ خود در سنام ادامه داد تا سرانجام شکست خورد و خودکشی کرد. آذرکیوانیان آذرکیوانیان فرقه‌ای زرتشتی است که در دوره صفوی پدیدار شد و آذر کیوان — که شاگرد شهاب‌الدین یحیی سهروردی بود — آن را بنیاد نهاد. باورهای آذر کیوان و پیروانش تا حدودی صوفیانه بود با آمیزه‌ای از اشراقی‌گری و برخی از آیین‌های هندی یوگا. تأثیر آیین هندو تأثیر بر پارسیان روزه‌داری در مزدیسنا حرام شمرده می‌شود، زیرا تن را ناتوان می‌سازد و این در آیین زرتشتی گناه است؛ و بسیاری از پیروان از روزه بیزارند. اما پارسیان از هندوان تأثیر پذیرفتند و اندیشه روزه‌داری در مراسم عزاداری را از آن‌ها گرفتند. شاهین بخرادنیا، زرتشتی و نوه یک موبد که در انگلستان بزرگ شده، با مقایسه زرتشتی‌گری ایرانی و پارسیان هند نشان داده‌است که پارسیان از فرهنگ‌های پیرامون خود تأثیر پذیرفته‌اند. | ## جمع‌بندی | او از جمله به پراکندن خاکستر در معبد، سجده و بوسیدن اشاره می‌کند که به احتمال زیاد از هندوییسم اقتباس شده‌اند.