موضوع مقاله: آموزش در اتحاد جماهیر شوروی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در اتحاد جماهیر شوروی | مقدمه: نظام آموزشی که پس از بنیان‌گذاری اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۲۲ پدید آمد، به دلیل دستاوردهایش در ریشه‌کنی بی‌سوادی و پرورش جمعیتی با سطح بالای آموزش در سراسر جهان شهرت یافت. | ## بخش 1: آموزش در اتحاد جماهیر شوروی | از برتری‌های این نظام می‌توان به دسترسی کامل همه شهروندان به آموزش و تأمین اشتغال پس از پایان تحصیلات اشاره کرد. اتحاد جماهیر شوروی دریافته بود که پایه‌های نظامش به جمعیتی باسواد و به پیشرفت در زمینه‌های گسترده‌ای چون مهندسی، علوم طبیعی، علوم زیستی و علوم اجتماعی، در کنار آموزش پایه، وابسته است. این نظام در طول حیات اتحاد شوروی دگرگونی‌های بنیادین فراوانی را از سر گذراند و از تجربه‌های رادیکال دوران نخست تا الگوهای منظم‌تر و ایدئولوژی‌زده دوره استالین و اصلاحات بعدی را دربرگرفت. میراث این نظام آموزشی پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ همچنان در بسیاری از کشورهای پساشوروی باقی ماند. نرخ سواد که در آغاز دوره شوروی نزدیک به یک‌سوم جمعیت بود، در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ به ۹۹٫۷ درصد رسید که خود نشانه‌ای از عمق دگرگونی آموزشی در این دوران بود. پیشینه در امپراتوری روسیه، بر پایه سرشماری جمعیتی سال ۱۸۹۷، افراد باسواد تنها ۲۸٫۴ درصد از جمعیت را تشکیل می‌دادند. در نخستین سال پس از انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷، مدارس به دلیل جنگ داخلی جاری از ۱۹۱۷ تا ۱۹۲۳ تا اندازه زیادی به حال خود رها شدند. کمیساریای خلق برای آموزش تنها توجهش را به جای‌دادن تبلیغات سیاسی در مدارس و ممنوع‌کردن تعلیمات دینی معطوف کرد. در پاییز ۱۹۱۸، «آیین‌نامه مدرسه کار یکپارچه» برای جمهوری سوسیالیستی فدراتیو شوروی روسیه (جمهوری روسیه) صادر شد. از اول اکتبر ۱۹۱۸، همه انواع مدارس زیر نظر کمیساریای آموزش قرار گرفتند و «مدرسه کار یکپارچه» نام گرفتند. این مدارس به دو سطح تقسیم شدند: سطح نخست برای کودکان ۸ تا ۱۳ ساله و سطح دوم برای کودکان ۱۴ تا ۱۷ ساله. در هشتمین کنگره حزب در مارس ۱۹۱۹، ساختن نظام آموزشی سوسیالیستی نوین هدف اصلی دولت شوروی اعلام شد. دوره جنگ جهانی اول (۱۹۱۴–۱۹۱۸)، جنگ داخلی روسیه (۱۹۱۷–۱۹۲۳) و کمونیسم جنگی (۱۹۱۸–۱۹۲۱) به کاهش شدید شمار مدارس و دانش‌آموزان انجامید. در حالی که در سال ۱۹۱۴ شمار کودکانی که در مدارس آموزش می‌دیدند ۹۱ درصد بود، این رقم در سال ۱۹۱۸ به ۶۲ درصد، در سال ۱۹۱۹ به ۴۹ درصد و در سال ۱۹۲۰ به ۲۴٫۹ درصد کاهش یافت.Russia U.S.S.R. بر پایه فرمان شورای کمیسرهای خلق مورخ ۲۶ دسامبر ۱۹۱۹ که رئیس آن ولادیمیر لنین آن را امضا کرد، سیاست نوین (به روسی: — ریشه‌کنی بی‌سوادی) به اجرا گذاشته شد. افزون بر این، میلیون‌ها بزرگسال بی‌سواد در سراسر کشور، از جمله ساکنان شهرهای کوچک و روستاها، در مدارس ویژه سوادآموزی ثبت‌نام شدند. در جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی، کمپین سوادآموزی زنان عمدتاً از سوی اعضای — سازمان زنانی که زنان بلشویک آذری در سال ۱۹۲۰ در باکو بنیان گذاشتند — پیش برده می‌شد.Heyat, F. جنبه مهمی از کمپین نخستین برای سوادآموزی و آموزش، سیاست «بومی‌گرایی» (کورنیزاتسیا) بود. این سیاست که اساساً از اواسط دهه ۱۹۲۰ تا اواخر دهه ۱۹۳۰ ادامه یافت، به توسعه و کاربرد زبان‌های محلی و منطقه‌ای غیرروسی در دولت، رسانه‌ها و آموزش می‌پرداخت. هدف عملی دیگر این سیاست آن بود که آموزش به زبان مادری سریع‌ترین راه برای بالابردن سطح آموزشی نسل‌های آینده است. شبکه گسترده‌ای از «مدارس ملی» تا دهه ۱۹۳۰ پدید آمد و ثبت‌نام در آن‌ها در سراسر دوران شوروی رو به افزایش بود. با این حال، میراث مهم سیاست‌های آموزش به زبان مادری و دوزبانه در طول سال‌ها، پرورش سواد گسترده در ده‌ها زبان از ملیت‌های بومی اتحاد جماهیر شوروی بود که با دوزبانگی فزاینده همراه شد و در آن روسی «زبان ارتباط میان ملیت‌ها» (به روسی: ) نامیده می‌شد. در سال ۱۹۲۳، قانون مدرسه‌ای نوین و برنامه‌های درسی تازه‌ای بر پایه به تصویب رسید. | ## بخش 2: آموزش در اتحاد جماهیر شوروی | مدارس به سه نوع جداگانه تقسیم شدند که بر حسب شمار سال‌های آموزش تعریف می‌شدند: مدارس «چهارساله»، «هفت‌ساله» و «نه‌ساله». مدارس هفت‌ساله و نه‌ساله (متوسطه) در مقایسه با مدارس ابتدایی «چهارساله» بسیار کم بودند و این امر تکمیل آموزش متوسطه را برای دانش‌آموزان دشوار می‌ساخت. درس‌های مستقلی مانند خواندن، نوشتن، حساب، زبان مادری، زبان‌های خارجی، تاریخ، جغرافیا، ادبیات یا علوم لغو شدند. به جای آن‌ها، برنامه‌های مدرسه به «موضوع‌های پیچیده» تقسیم شد؛ مانند «زندگی و کار خانواده در روستا و شهر» برای سال نخست یا «سازمان‌دهی علمی کار» برای سال هفتم آموزش. اما این نظام کاملاً با شکست روبه‌رو شد و در سال ۱۹۲۸ برنامه نوینی به‌کلی موضوع‌های پیچیده را کنار گذاشت و آموزش در درس‌های جداگانه را از سر گرفت. این رویه تا دهه ۱۹۷۰ ادامه داشت که دانش‌آموزان بزرگ‌تر توانستند افزون بر درس‌های استاندارد، درس‌های اختیاری مورد علاقه خود را نیز بگذرانند. پژوهش و آموزش در همه رشته‌ها، و به‌ویژه در علوم اجتماعی، تحت سلطه ایدئولوژی مارکسیستی–لنینیستی قرار داشت و زیر نظارت حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی انجام می‌گرفت. این سلطه به لغو کامل رشته‌های دانشگاهی تمامی چون ژنتیک انجامید.نگاه کنید به نوشتارهای تروفیم لیسنکو و لیسنکوئیسم. بیشتر شاخه‌های علمی که لغو شده بودند، در دوران بعدی تاریخ شوروی، در سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰ (برای نمونه، ژنتیک در اکتبر ۱۹۶۴) احیا شدند، هرچند بسیاری از پژوهشگران پاک‌سازی‌شده تنها در دوران پس از شوروی اعاده حیثیت شدند. افزون بر این، بسیاری از کتاب‌های درسی — از جمله کتاب‌های تاریخ — سرشار از ایدئولوژی و تبلیغات بودند و اطلاعات نادرست واقعی داشتند.Ferro, Marc (2003). فشار ایدئولوژیک نظام آموزشی ادامه یافت، اما در دهه ۱۹۸۰ سیاست‌های بازتر دولت تغییراتی پدیدآورد که نظام را انعطاف‌پذیرتر کرد.Semetsky I. DOI: اندکی پیش از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱، مدارس دیگر ملزم به تدریس درس‌ها از دیدگاه مارکسیستی–لنینیستی نبودند. در اوایل دهه ۱۹۵۰، معمولاً ۸ تا ۱۰ درصد از دانش‌آموزان پایه‌های ابتدایی مجبور به تکرار سال تحصیلی می‌شدند. این امر تا اندازه‌ای به شیوه تدریس معلمان و تا اندازه‌ای به ناتوانی‌های برخی از این کودکان که مانع پیشرفتشان می‌شد، برمی‌گشت. با این حال، از اواخر دهه ۱۹۵۰ وزارت آموزش شروع به ایجاد مدارس ویژه (یا «مدارس کمکی») برای کودکان دارای معلولیت‌های جسمی یا ذهنی کرد.Barbara A. پس از اینکه این کودکان از مدارس عمومی جدا شدند و معلمان پاسخگوی نرخ تکرار پایه شدند، این نرخ به‌شدت کاهش یافت. تا اواسط دهه ۱۹۶۰ نرخ تکرار پایه در مدارس ابتدایی عمومی به حدود ۲ درصد و تا اواخر دهه ۱۹۷۰ به کمتر از ۱ درصد رسید. شمار دانش‌آموزان ثبت‌نام‌شده در مدارس ویژه بین سال‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۸۰ پنج برابر شد. با این حال، دسترسی به این مدارس ویژه از یک جمهوری به جمهوری دیگر بسیار متفاوت بود. بر مبنای سرانه، چنین مدارسی در جمهوری‌های بالتیک بیشترین فراوانی و در جمهوری‌های آسیای مرکزی کمترین فراوانی را داشتند. نام‌های این سطوح هنوز هم برای ارزیابی استانداردهای آموزشی افراد یا مدارس خاص به کار می‌روند، با وجود تفاوت در اصطلاح‌های دقیق مورد کاربرد هر حرفه یا مدرسه. این ویژگی نظام شوروی را از بقیه جهان متمایز می‌کند، جایی که سطوح آموزشی مدارس ممکن است با وجود نام‌های مشابه با هم متفاوت باشند. مدارس ابتدایی سطح «آغازین» (به روسی: ، ناچالنویه) نامیده می‌شدند که ۴ و بعداً ۳ کلاس داشتند. | ## بخش 3: آموزش در اتحاد جماهیر شوروی | مدارس متوسطه ۷ و سپس ۸ کلاس داشتند (که تکمیل مدرسه ابتدایی را می‌طلبید) و «آموزش متوسطه ناقص» (به روسی: ، نپولنویه سردنیه اوبرازاوانیه) نامیده می‌شدند. این سطح برای همه کودکان (از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۳) اجباری بود و برای بزرگسالان کم‌سواد اختیاری بود (که می‌توانستند در «مدارس شبانه» درس بخوانند). از سال ۱۹۸۱، سطح «آموزش متوسطه کامل» (۱۰ سال یا در برخی جمهوری‌ها ۱۱ سال) اجباری شد. ۱۰ کلاس (۱۱ کلاس در جمهوری‌های بالتیک) از یک مدرسه معمولی «آموزش متوسطه» (به روسی: — به معنای تحت‌اللفظی «آموزش میانی») نامیده می‌شد. ، ها و برخی مراکز نظامی، نظامی از «آموزش متوسطه تخصصی» (به روسی: ، سردنیه اسپتسیالنویه) را تشکیل می‌دادند. PTUها مدارس حرفه‌ای بودند که دانش‌آموزان را در طیف گسترده‌ای از مهارت‌ها از مکانیکی گرفته تا آرایشگری آموزش می‌دادند. تکمیل یک PTU پس از مدرسه ابتدایی مدرک کامل متوسطه یا مسیری به سوی آن را فراهم نمی‌کرد. ورود به یک تکنیکوم یا مدرسه متوسطه تخصصی دیگر می‌توانست پس از ۸ یا ۱۰ کلاس آموزش ترکیبی ابتدایی و متوسطه آغاز شود. دانش‌آموختگی از این سطح برای احراز جایگاه‌های کارگران ماهر، تکنیسین‌ها و دیوان‌سالاران پایین‌رده لازم بود (همچنین نگاه کنید به آموزش فنی و حرفه‌ای، حرفه‌ها، مهارت‌آموزی). مراکز آموزش «عالی» (به روسی: ، ویسشیه) شامل مراکز سطح مدرک می‌شد: دانشگاه‌ها، «انستیتوها» و دانشکده‌های نظامی. «انستیتو» در معنای یک مدرسه به یک «ریزدانشگاه» تخصصی (بیشتر فنی) اشاره دارد که معمولاً تابع وزارت‌خانه مرتبط با رشته تحصیلی‌اش بود. بزرگترین شبکه انستیتوها، انستیتوهای پزشکی، تربیت‌معلمی (برای آموزش معلمان)، ساختمانی و حمل‌ونقل‌های گوناگون (خودرو و جاده، راه‌آهن، هواپیمایی کشوری) بودند. برخی از این انستیتوها در هر مرکز ابلاست حضور داشتند در حالی که برخی دیگر منحصربه‌فرد بودند و در شهرهای بزرگ قرار داشتند (مانند انستیتوی ادبیات و ). به‌طور عامیانه همه این دانشگاه‌ها و انستیتوها با مخفف «وُز» (ВУЗ – высшее учебное заведение، «مؤسسه آموزش عالی») خوانده می‌شدند. همچنین مقوله‌ای از مدارس متوسطه تخصصی وجود داشت که در تدریس پیشرفته ریاضیات، فیزیک، شیمی و زبان‌های خارجی تخصص داشتند. تدریس پیشرفته علوم از کلاس‌های بالاتر آغاز می‌شد، در حالی که تدریس پیشرفته زبان‌ها می‌توانست از کلاس اول شروع شود. دانش‌آموزانی که می‌خواستند به یک وُز راه یابند باید از یک مدرسه متوسطه عمومی (۱۰ یا ۱۱ سال) یا یک مدرسه متوسطه تخصصی یا یک تکنیکوم فارغ‌التحصیل شده باشند. کسانی که تنها مدرسه حرفه‌ای (PTU) یا «مدرسه متوسطه ناقص» را تمام کرده بودند، گواهی تکمیل آموزش متوسطه (اتستات زرلوستی — گواهینامه بلوغ — یا مدرک معادل از یک مدرسه متوسطه تخصصی) نداشتند و از این رو واجد شرایط ورود به یک وُز نبودند. مدارس نظامی و میلیتسیا (پلیس) (به روسی: ، ویشیه اوچیلیشه/شکولا) در همان سطح آموزش عالی قرار داشتند. توجه شایان است که مراکز نظامی و میلیتسیای شوروی با نام «آکادمی» (به روسی: ، آکادمیا) یک مدرسه سطح مدرک (همانند دانشگاه‌های نظامی غربی مانند وست‌پوینت) نبودند، بلکه مدارس تکمیلی برای افسران باتجربه بودند. مراکز آموزش عالی کاگ‌ب یا «مدرسه» (مانند «مدرسه عالی کاگ‌ب») نامیده می‌شدند یا «انستیتو» (مانند «» — که به‌طور ویژه افسران اطلاعاتی را پرورش می‌داد). مراکز آموزش عالی حزب کمونیست شوروی «مدارس عالی حزبی» (به روسی: ، ویسشایا پارتیینایا شکولا) نامیده می‌شدند. | ## جمع‌بندی | روح و ساختار آموزش شوروی با وجود دگرگونی‌های شکلی و گذارهای اجتماعی، در بیشتر کشورهای پساشوروی همچنان به ارث رسیده‌است.