موضوع مقاله: جغرافیای استان مازندران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جغرافیای استان مازندران | مقدمه: استان مازندران در کرانهٔ جنوبی دریای مازندران (خزر) و در میان دو استان گلستان در شرق و گیلان در غرب جای گرفته است. | ## بخش 1: جغرافیای استان مازندران | مازندران از یک سو همسایهٔ آبی کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، روسیه و جمهوری آذربایجان است و از سوی دیگر در نزدیکی تهران (پایتخت کشور) قرار گرفته است و این موقعیتی راهبری برای استان فراهم می‌کند. رشته کوه البرز و قله‌های مرتفع این کوهستان مانند یک سد طبیعی مازندران را از قسمت‌های میانی کشور جدا کرده و به همین علت، این استان از لحاظ ناهمواری، اقلیم و پوشش گیاهی دارای شرایط طبیعی و جغرافیایی متفاوتی از سایر استان‌های کشور است. آمار و ارقام استان مازندران وسعتی در حدود ۲۳۷۷۱٫۲ کیلومتر مربع دارد که بالع بر ۱٫۴۶ درصد از مساحت خاکی کشور را دربر می‌گیرد و از این حیث هجدهمین استان بر اساس وسعت در ایران است. مساحت جنگل‌های مازندان بالغ بر ۱۱۰۷۲۵۶ هکتار برآورد می‌شود که بیشتر از درختان پهن‌برگ تشکیل می‌شود و از سایر جنگل‌های ایران متمایز است. مراتع این استان نیز ۵۸۴۷۱۱ هکتار برآورد شده که به سه منطقهٔ مراتع ییلاقی، مراتع قشلاقی و مراتع میان‌بند قابل تقسیم است. بنا بر گزارش مرکز آمار ایران، در سال ۱۴۰۲ استان مازندران، پس از خراسان رضوی، بیشترین تعداد مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست ایران است ولی از لحاظ مساحت این گونه مناطق، در جایگاه دوازدهم استان‌های ایران قرار دارد. همچنین مازندران پس از کهگیلویه و بویراحمد، بیشترین نسبتِ مساحت جنگلی به مساحت کل استان را داراست. از نظر نسبت مساحت مراتع اصلاح و احیا شده به کل مساحت مراتع، مازندران در جایگاه آخرین استان ایران است. مازندران با نرخ ۰٫۰۲۲ درصد، چهاردهمین نرخ تخریب جنگل‌های کشور را دارد و در توزیع عرصه‌های جنگلی، با سهم ۶٫۶۸ درصد، چهارمین استان کشور است. تقسیمات اداری بنا بر سالنامهٔ آماری استان، در سال ۱۴۰۲ استان مازندران دارای ۲۲ شهرستان، ۶۴ شهر، ۵۹ بخش و ۱۳۵ دهستان است. استان مازندران ۴٫۶ درصد از شهرستان‌های کشور را در خود جای داده و هفتمین استان ایران بر حسب تعداد شهرستان‌هاست. همچنین با ۵ درصد از بخش‌های کشور، دارای رتبهٔ ششم در جدول استان‌های ایران بر اساس تعداد بخش‌هاست. با ۴٫۴ درصد از شهرهای کشور نیز در رتبهٔ هفتم استان‌های دارای بیشترین شهرهای کشور است. در حالی که نقاطی از قسمت‌های ساحلی مازندران ۲۶ متر زیر سطح دریای آزاد هستند، قله دماوند در بخش میانی البرز مرکزی دارای ارتفاع ۵٬۶۷۱ متری است. ناهمواری‌های توپوگرافی استان را در سه بخش تقسیم می‌کنند که ناحیهٔ کوهستانی با ارتفاع بیش از ۶۰۰ متر از سطح آب‌های آزاد، مناطق تپه‌ماهوری با ارتفاع بین ۵۰ تا ۶۰۰ متر و مناطق جنگلی با ارتفاع کمتر از ۵۰ متر هستند. مناطق کوهستانی مناطق بیش از ۶۰۰ متر استان مازندران، مساحتی بالغ بر ۱۶۱۶۲ کیلومترمربع را دربر می‌گیرد. مناطق کوهستانی اغلب دارای شیب‌های تندی هستند و هشتاد درصد این ناحیهٔ دارای شیب تند و سطوح صخره‌ای است. در بخش‌هایی از کوهستان که شیب ملایم‌تر است، روستاهای ییلاقی و مناطق مسکونی ایجاد شده است ولی درصد کمی از وسعت منطقه را تشکیل می‌دهد. دماوند قله‌ای با ارتفاع ۵۶۷۱ متر نقطهٔ بیشینهٔ ارتفاعی ایران در این منطقه قرار گرفته است. کمینهٔ این منطقه هم دره‌های کوهستانی هستند که از سطح آب‌های آزاد ۱۷۳ متر ارتفاع دارند. مناطق تپه‌ماهوری این منطقه که در ارتفاع ۵۰ متر تا ۶۰۰ متری قرار دارد، وسعتی بالغ بر ۳۴۲۸ کیلومترمربع دارد. مناطق جلگه‌ای این پهنه با مساحت ۴۲۴۶ کیلومترمربع در ناحیه‌ای کم ارتفاع واقع است. هفتاد درصد مساحت جلگه‌ای کمتر از ۲۵ متر ارتفاع دارند و در نقاط بسیاری ارتفاع از سطح آب‌های آزاد منفی است. زمین‌ریخت‌شناسی جلگهٔ مازندران جلگهٔ مازندران خود بخشی از جلگه خزر است که بین رشته کوه البرز و دریای مازندران، زمینی هموار را شامل می‌شود. این جلگه ۴۸۰۰ کیلومترمربع مساحت دارد و در ابعادی به طول ۳۰۰ کیلومتر و عرضی متغیر از ۱ تا ۴۵ کیلومتر می‌باشد. خود این جلگهٔ مازندران را می‌توان به دو قسمت غربی و شرقی تقسیم کرد؛ در بالادست جلگهٔ غربی که از رامسر تا رویان است، سنگ‌های آتشفشانی و حوضه‌های آبریز کوچک‌تر باعث کم بودن عرض جلگه شده‌اند درحالی که در شرق جلگهٔ مازندران مرز میان کوهستان و جلگه از سنگ‌های مارن، ماسه‌سنگ و کنگلومرای نئوژن تشکیل شده که فرسایش می‌یابند و با ایجاد رسوبات بیشتر، در درازمدت جلگه را افزایش داده‌اند. ارتفاع آب دریای مازندران در دوره کواترنر نوسان زیادی داشته و دشت ساحلی را ایجاد کرده است. طی ۲۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال پیش، آب دریا از -۲۵ متر پایین‌تر نرفته و ریخت و توازن آبی کنونی استان از آن دوره پایدار مانده است. این واحد زمین‌ریختی مساحت ۴۶٪ جلگهٔ مازندران را فراگرفته و شامل رسوبات سیلتی-رسی و ماسه‌ای به همراه شن و ضخامت ۳ تا ۹ متر است. در قسمت‌های جنوبی جلگهٔ مازندران، چندین مخروطه افکنه شکل گرفته که تقریباً ۳۶٪ مساحت جلگه را می‌پوشاند. شهرهای ساری، آمل، چالوس، قائمشهر، نکا و بهشهر روی این واحد زمین‌شناختی بنا شده‌اند. در محل برخورد رودهای بزرگ (مانند رود هراز و بابلرود) با دریا، دلتاهایی شکل گرفته است. | ## بخش 2: جغرافیای استان مازندران | نهشته‌های باتلاقی که در اثر پسروی دریا شکل می‌گیرند، نیز شش درصد مساحت جلگه را دربر می‌گیرند و بیشتر آن‌ها امروزه تحت زراعت هستند. در بخش‌های شرقی استان رسوبات لس که در دوره‌های یخچالی ریس و ورم نهشته شده‌اند نیز قابل مشاهده است. بارش فراوان، میانگین دمایی بالای صفر، رطوبت نسبی بالا، یخبندان‌های معدود و غلبهٔ هوازدگی شیمیایی در این استان جزء مشخصات بارز اقلیمی هستند. لندفرم‌های ساحلی و جلگه‌ای عبارتند از: از غرب به شرق استان مازندران، بر وسعت نواحی جلگهٔ ساحلی افزوده می‌شود. از شهرستان فریدونکنار و شهرستان بابلسر به سمت شرق این جلگه توسعه یافته و رسوبات ریزدانهٔ رسی ماسه‌ای نمایان می‌شود. هنگامی که میزان رسوب و آبرفت‌های ریزدانهٔ وارده از رودها به محدودهٔ ساحلی بیش از میزان برداشت و فرسایش باشد، رسوبات به صورت دلتا در مصب رود انباشت شده و لندفرم دلتایی در پایان رودهای غرب استان و سواحل جنوبی خلیج میانکاله ایجاد می‌کنند. با پیش‌روی و پس‌روی‌های چندبارهٔ دریای مازندران، طی سده‌های اخیر تالاب‌های ساحلی بسیاری نیز در حد واسط آب و خشکی ایجاد شده است. در غرب خلیج میانکاله در شهرستان بهشهر، در تالاب فریدونکنار، سراندون و بالندون در ۲۵ کیلومتری ساری از جمله این تالاب‌ها هستند. شبه جزیره میانکاله در شمال‌شرقی‌ترین قسمت استان مازندران یک لندفرم شبه جزیره است که مساحتی بیش از ۶۸۰۰۰ هکتار را دربر گرفته. خلیج میانکاله بزرگ‌ترین خلیج در کرانه‌های جنوبی دریای مازندران است که به واسطهٔ شبه جزیره از دریا جدا افتاده است و دهانهٔ متصل‌کنندهٔ این دو پهنهٔ آبی در شرق، در استان گلستان قرار دارد. زبانه ماسه‌ای از اشکال مهم زمین‌ریخت‌شناسی است؛ تجن و نکارود به واسطهٔ جریان کرانه راستا نقش مهمی در انتقال رسوبات به شرق دارند. به خصوص از بندر امیرآباد به سمت شرق تا انتهای شمال‌شرقی مازندران زبانهٔ ماسه‌ای ایجاد کرده‌اند. در حالی که در حاشیهٔ جنوبی البرز هم از لحاظ ساختمانی و هم از لحاظ چینه‌شناسی شباهت با ایران مرکزی بسیار زیاد است؛ در حاشیهٔ شمالی البرز اختلاف فاحشی وجود دارد. ساختار البرز مرکزی به شکل تاقدیس مرکب است و گسل خزر مرز آن را با چالهٔ خزر در محدودهٔ استان مشخص می‌کند. از این رو، تنها در بخش‌های معدودی همانند محدودهٔ آمل تا گرگان، بین دامنه‌های البرز تدریجاً با زمین‌های پست مجاور ارتباط برقرار شده است. علاوه بر گسل، دخالت نیروهای زمین‌ساختی از طریق تزریق ماگما یا فعالیت‌های آتش‌فشانی در دگرشکل شدن ساختار چین‌خوردهٔ البرز نقش مؤثری داشتند؛ لذا البرز تیپ آلپی دارد. این رشته کوه همچون یک سد منسجم و پیوسته است و تنها شکاف‌های عرضی کوتاهی در میان کوهستان وجود دارد که موجب تفاوت اقلیمی دو سوی رشته کوه می‌شود. کوهستان البرز چین‌های حاشیه‌ای صفحه ایران مرکزی هستند که با صفحه اوراسیا (توران) فصل مشترک دارند و در واقع زمین‌درز تتیس کهن در راستای شرقی-غربی از طول استان می‌گذرد. این زمین‌درز نمود آشکار ندارد و بخش بیشتر منشورهای فزاینده در زون برخوردی دو قارهٔ اوراسیا و گوندوانا از بین رفته است. در مازندران چند ناحیهٔ ساختاری جداگانه قابل شناسایی است که عبارتند از: ناحیهٔ فرو افتادهٔ خزر جنوبی: یک فروافتادگی درون قاره‌ای است که پی‌سنگ آن به ضخامتی حدود ۱۵ الی ۲۰ کیلومتر از نوع پوسته‌های بازالتی است که با ردیف ضخیم و چین‌نخورده از سنگ‌های رسوبی به قدمت پالئوژن تا کواترنری پوشیده شده است. ناحیهٔ گرگان-رشت: این زون شامل توالی ستبری از نهشته‌های میوسن تا کواترنری است که به صورت دگرشیب، سنگ‌های مزوزوئیک البرز را می‌پوشانند. رخسارهٔ سنگی این ردیف به صورت کلی دریایی و متفاوت از نهشته‌های همزمان در سایر ناحیه‌های البرز است؛ ولی ویژگی‌های سنگی آن‌ها با توالی‌های دریای پاراتتیس درخور توجه است. این رسوبات متعلق به حوضهٔ خزر است که به علت فرونشینی کف آن، ساحل قدیمی را رها کرده. بیشتر این ناحیه با نهشته‌های زغال‌دار تریاس پسین و ژوراسیک پیشین پوشانیده شده و در پیش بوم بلندی‌ها انباشته شده است. به همین سبب، خاکسترهای آتشفشانی اوایل ترسیر و نیز نهشته‌های آواری همزمان با کوه‌زایی دورهٔ سنوزوئیک در جنوب مازندران نادر هستند. رودخانه‌ها در بخش البرز، زمین‌شناختی رودخانه‌ای از لحاظ ارتباط با ساختار ناهمواری به دو دستهٔ دره‌های ساختمانی و دره‌های عرضی تقسیم می‌شود. دره‌های رود نور و لار که در راستای شرقی-غربی هستند و رود هراز می‌پیوندند، از این دسته می‌باشند. دره‌های عرضی آب‌های سطحی شمال البرز را به دریای مازندران منتقل می‌کنند و جهتشان شمالی-جنوبی است. در مازندران به خاطر بارش زیاد، جریان رودهایی که از البرز سرچشمه می‌گیرند دائمی و تعداد رودخانه‌ها زیاد است. در فاصله‌ای کوتاه، بین سرچشمه‌ها در کوهستان و مصب در کرانهٔ دریا اختلاف ارتفاع زیادی واقع شده است و به همین دلیل شیب و قدرت رودها زیاد است و در نتیجه فرسایش خاک افزایش یافته. در جلگهٔ غربی مازندران که فاصلهٔ کوهستان و دریا کم است، رسوبات دانه درشت تا کنارهٔ دریا دیده می‌شوند ولی در جلگهٔ شرقی مازندران رسوبات در مسیر جلگه‌ای ریزدانه شده و به ابعاد ماسه و کوچک‌تر کاهش می‌یابند. در مناطق کوهستانی، رودها در کف دره‌ها قرار دارند و فاقد دشت سیلابی هستند و قابلیت جابجایی بستر رود را ندارند. | ## بخش 3: جغرافیای استان مازندران | در بخش تپه‌ماهور دره‌ها پهن می‌شوند و دشت‌های سیلابی افزایش چشم‌گیری دارند و رودها می‌توانند به صورت نامحدود مسیر و بستر خود را تغییر دهند. اما در منطقهٔ جلگه‌ای، چون نوسان آب دریا در دوره‌های یخچالی منجر به پایین رفتن اساس رودخانه‌ها شده، رودها در بخش‌های مختلف جلگهٔ مازندران بین ۳ تا ۵ متر (و روی مخروط افکنه‌ها تا ۱۰ متر) پایین‌تر از سطح جلگه‌ها هستند و بدین ترتیب تنها در صورت سیلاب‌های بزرگ و شرایط خاص رود از بستر و مسیر خود خارج می‌شود. کارست بخش‌های میانی و شمالی البرز دارای سازندهای کربناته هستند که مستعد ایجاد کارست (خوردگی و انحلال توده سنگ‌ها) است. مهم‌ترین سازندهای آهکی که شرایط تسکیل کارست را در البرز فراهم می‌آورند، به دورهٔ مزوزوئیک تعلق دارند و در تمامی گسترهٔ البرز پراکنده‌اند. در دوره‌های یخچالی سابق، شرایط برای ایجاد کارست‌ها محیاتر بوده و نتایج آن در لندفرم‌های البرز قابل مشاهده است. ساختارهای کارستی معمولاً در مناطق سرد و مرطوب با بارش زیاد و بر سنگ بستر کربناته یا تبخیری شکل می‌گیرند که در البرز میانی (همچون درهٔ هراز)، البرز شمالی و ارتفاعات غربی استان فراهم است. با توجه به ضخامت لایه‌های آهکی، انحلال شدید، وجود گسل‌های فراوان و جریان سرد ناشی از ذوب برف در ارتفاعات البرز، این ناحیه شرایط مکفی برای ایجاد غارها را داشته است. غارهای گل زرد، اسپهبد خورشید، هوتو و کمربند، دانیال، برار، آب اسک، دروازوک، نرگسی، دیوخانه، پیرزن خانی، الیاس تنگه، سیولی، دمیجار، بشم تلار، کیجاک چال، بام بامه، کمیشان، زنگیان، شب‌پره چال، گرگرلوکا، کبود آبی، علی تپه، دهچال و… از غارهای استان مازندران هستند. این چشمه‌ها جریان‌های سطحی کوچکی می‌سازند که در طول سال جریان داشته و رودخانه‌های دامنهٔ شمالی البرز را تغذیه می‌کنند. باداب سورت یک چشمهٔ پلکانی تراورتنی در شهرستان ساری است که در کنار پاموک‌کاله (در ترکیه)، یکی از نادرترین چشمه‌های تراورتنی آب شور جهان است. چشمهٔ دیوآسیاب در دشت لار نیز بر تپه‌ای آهکی به ارتفاع ۳۰۱۴ متر از آب‌های آزاد، دریاچه‌ای به قطر ۲۰ متر و عمق ۲ متر به دور خود ایجاد کرده است و آب آن دارای املاح معدنی و خواص درمانی است. یکی دیگر از اشکال زمین‌ریخت‌شناسی، آبشار است که در ارتفاعات مازندران به وفور مشاهده می‌شود. آبشارها عمدتاً بر سنگ‌های ضخیم لایهٔ آهکی که در دره‌های کارستی ایجاد شده‌اند، می‌ریزند. از جمله برخی آبشارهای مازندران می‌توان آبشارهای شاهان‌دشت، قلعه دختر، برز، انگمار، چلاو، هریجان، گزو و… را نام برد. یخچال‌ها ارتفاعات البرز با توجه به اقلیم آن و آب و رطوبت فراوان، شرایط لازم برای ایجاد یخچال‌های طبیعی را داشته است. دو موضع دماوند و علم‌کوه که بزرگ‌ترین قلل ایران به‌شمار می‌روند، دارای یخچال‌های پراکنده‌ای هستند که در عصر تغییر اقلیم در معرض خطر کاهش وسعت قرار گرفته‌اند؛ کمااین‌که حجم ذخیرهٔ برف و ارتفاع برف‌مرز در مازندران عقب‌نشینی داشته است. (آمار کاملاً دقیق نیستند) مازندران به دلیل تأثیر همزمان دریای خزر و کوهستان البرز یکی از متنوع‌ترین اقلیم‌های ایران را دارد و از آب‌وهوای مرطوب و معتدل ساحلی تا آب‌وهوای سرد کوهستانی در فاصله‌ای نسبتاً کوتاه قابل مشاهده است. دریای خزر رطوبت فراوان تأمین می‌کند و البرز مانع نفوذ توده‌های هوای خشک مرکز ایران می‌شود. از ویژگی‌های عمومی آب‌وهوای مازندران عبارتند از تابستان معتدل و مرطوب، زمستان‌های نسبتاً سرد ولی نه به شدت مناطق داخلی ایران، بارش زیاد به‌ویژه در نوار ساحلی و دامنه‌های شمالی البرز، رطوبت بالا در بیشتر ماه‌های سال، افزایش بارش از غرب به شرق و نیز از ساحل به دامنه‌های کوهستانی. دربارهٔ طبقه‌بندی نواحی اقلیمی ایران اختلاف نظرهایی وجود دارد که علیرغم شباهت‌ها، دارای تفاوت‌هایی هستند. بنا بر سالنامه آماری استان مازندران، این استان دارای دو اقلیم است: جلگهٔ غربی و بخشی از مناطق میانی استان مازندران دارای آب و هوای معتدل و مرطوب جلگه‌ای است که باران تقریباً در تمام طول سال با حداقل ۱۱۰۰ میلی‌متر می‌بارد و خشکی ممتد در آن به چشم نمی‌خورد. دیگر ناحیهٔ آب و هوایی استان، دامنه‌های جنوبی و مرتفع البرز هستند که به خاطر ارتفاع زیاد دارای آب و هوای معتدل کوهستانی بوده و اختلاف درجهٔ حرارت این نواحی بیش از دیگر نقاط استان است و روزهای یخبندان در این مناطق بیشتر است. ادارهٔ هواشناسی استان مازندران سه ناحیهٔ اقلیمی برای مازندران ذکر می‌کند: اقلیم معتدل جلگه‌ای و ساحلی که شامل نوار ساحلی و نواحی جلگه‌ای نزدیک دریاست. اقلیم کوهپایه‌ای و دامنه‌ای (دامنه‌های شمالی البرز) که بین جلگه و ارتفاعات قرار دارد. ساری، مرکز استان مازندران، در رتبه‌بندی مراکز استان‌های ایران در سال ۱۴۰۲، بر اساس میزان بارندگی در جایگاه دوم (پس از رشت) بود و انحراف از معیار آن (نسبت به میانگین کشوری) +۴۹۸٫۲ بود. به همین ترتیب، مازندران در بین استان‌های ایران دومین میانگین ارتفاع بارش سالانه را داراست و انحراف از معیار آن در همین سال، +۴۴۲٫۱ بود. میانگین سالانهٔ کمینه و بیشینه و همچنین میانگین دمای روزانه از سال ۱۳۶۰ شمسی به بعد روندی افزایشی داشته است. از پیامدهای بارز تغییر اقلیمی در مازندران افزایش کمینهٔ دما، کاهش وفور زمستان‌های سرد و افزایش فراوانی پدیده‌های شدید سرمایی بوده است. سرماهای ویرانگر در سال‌های ۱۳۸۶، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ از نمونه‌هایی بودند که خسارت‌های فراوانی برای کشاورزان برجای گذاشتند. رودهای استان در دو زیرحوضهٔ رودخانه‌های بین سفیدرود و هراز و رودخانه هراز و رودخانه‌های بین هراز و قره‌سو تقسیم می‌شوند. | ## جمع‌بندی | محمدعلی قلی‌نتاج، حسینعلی مختارپور، پدیده‌های زمین‌شناسی مازندران: انتشارات رسانش نوین.