موضوع مقاله: الهیات روایی و پسالیبرال | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # الهیات روایی و پسالیبرال | مقدمه: الهیات روایی (از لاتین narratio: روایت) و الهیات پسالیبرال دو جریان الهیاتی مسیحی مرتبط اما متمایزند که از دهه ۱۹۷۰ پدید آمدند و هر دو ریشه در دانشکده الهیات ییل دارند. | ## بخش 1: الهیات روایی و پسالیبرال | برای نمونه، اعتقادنامه رسولان از دید الهیات روایی خلاصه‌ای از روایت‌های کتاب مقدس است. متکلمان مهم این جریان هانس فری (۱۹۲۲–۱۹۸۸) و استنلی هاورواس (متولد ۱۹۴۰) در آمریکا و یوهان باپتیست متز (۱۹۲۸–۲۰۱۹) در آلمان هستند. الهیات پسالیبرال چارچوب نظری منسجم‌تری ارائه می‌دهد و عمدتاً با کتاب «ماهیت آموزه» (۱۹۸۴) جورج لیندبک (۱۹۲۳–۲۰۱۸) شناخته می‌شود. لیندبک استدلال می‌کند که دین یک «نظام فرهنگی-زبانی» است که مثل یک زبان عمل می‌کند و آموزه‌های دینی نقش قواعد دستوری آن را دارند. این جریان در واکنش مستقیم به الهیات لیبرال مدرن شکل گرفت و گاهی به دلیل پیوند با دانشگاه ییل «مکتب ییل» نیز نامیده می‌شود. پیشینه تاریخی در دوران باستان، دین و روایت از هم جدایی‌ناپذیر بودند — الهیات همان اساطیر بود. با گسترش رواقی‌گری و نوافلاطونی‌گری، الهیات کم‌کم به یک رشته فلسفی مستقل تبدیل شد و از روایت فاصله گرفت. با اسکولاستیسم متأخر این فرایند به اوج رسید و الهیات به یک نظام فکری منسجم بدل شد. از این‌رو رابطه میان الهیات و روایت به‌صورت یک تضاد دیده شد و روایت به موضوعی فرعی تقلیل یافت. اطلاعات در لحظه زندگی می‌کند و از یاد می‌رود، اما روایت قدرت خود را در گذر زمان نگه می‌دارد. اطلاعات معمولاً با توضیح همراه است، در حالی که هنر روایت در این است که داستان رمز و رازش را از دست ندهد. روایت پیوستگی و معنای بزرگ‌تری را منتقل می‌کند، در حالی که اطلاعات به تکه‌تکه شدن گرایش دارد. این گرایش از راه تحلیل صوری وارد الهیات مسیحی شد — رویکردی که متن کتاب مقدس را به قطعه‌های کوچک و بی‌ارتباط تجزیه می‌کرد و به جای تصویر پیوسته زندگی، بر موعظه در هر واحد ادبی جداگانه تأکید می‌گذاشت. در دو مقاله از سال ۱۹۷۳ — «دفاع کوچک از روایت» نوشته یوهان باپتیست متز و «الهیات روایی» نوشته هارالد واینریش — این اصطلاح برای نخستین بار به‌کار رفت. اصطلاح به‌سرعت رواج یافت و متکلم دانمارکی سوند بیرگ آن را با مطالعات گسترده ویلهلم شاپ در فلسفه روایت پیوند داد — از جمله کتاب‌های «در داستان‌ها گرفتار» (۱۹۵۳) و «فلسفه داستان‌ها» (۱۹۵۹). نقطه عزیمت این فلسفه آن است که میان روایت و الهیات نه یک تضاد مطلق، بلکه یک تنش خلاق برقرار است. چرخش زبانی بر این تأکید می‌کرد که زبان نقشی تعیین‌کننده در فهم ما از جهان دارد: زبان واقعیت را می‌سازد و شکل می‌دهد. همین امر دربارهٔ روایت به‌طور کلی صدق می‌کند: واقعیت تاریخی تنها از آن رو برای ما زنده است که داستان‌هایی درباره‌اش روایت می‌شود. روایت پیوستگی‌ای می‌آفریند که صرف وقایع تاریخی نمی‌آفرینند — تاریخ از طریق روایت ساخته می‌شود. داستان پسر گمشده (انجیل لوقا، ۱۵، ۱۱–۳۲) نمونه خوبی است: آغاز آنجاست که پسر هنوز نزد پدر است، میانه آنجاست که به خود می‌آید و راه بازگشت را در پیش می‌گیرد، و پایان آنجاست که به خانه برمی‌گردد. روایت مسیر خود را می‌رود، جهان بیرون را به حاشیه می‌راند، و شنونده را تا پایان در چنگ خود نگه می‌دارد. برای نمونه، پولس رسول هویتش را عمدتاً از داستان دیدارش با عیسای قیام‌کرده در راه دمشق گرفت (اعمال رسولان، فصل ۹، ۱–۲۰). لازم نیست این روایت حتماً زندگی‌نامه‌ای باشد — هر داستانی که آدم از طریق آن زندگی‌اش را می‌فهمد می‌تواند این نقش را داشته باشد. علاوه بر داستان‌های شخصی، آدم در داستان‌های خانواده، نسل، سرزمین، کشور، و فرهنگ نیز غرق است — «داستان‌های من» و «داستان‌های ما». یکی از گزاره‌های الهیات روایی این است که نمی‌توان از طریق تفسیر از داستان‌های زندگی بیرون رفت. — نقد هم پایه‌اش در روایت‌هاست، اما در روایت‌هایی از مرتبه بالاتر (فراروایت‌ها). در هر حال این جمله صادق می‌ماند: «هیچ چیز بالاتر از روایت‌ها و هیچ چیز در کنار آن‌ها نیست.» روایت بنیادین الهیات روایی تأکید می‌کند که همه روایت‌ها یکسان نیستند. روایت بنیادین برای نمونه روایت یهودیت دربارهٔ موسی است که ده فرمان را از خدا بر کوه سینا دریافت می‌کند، یا روایت مسیحیت دربارهٔ رنج، مرگ، و رستاخیز عیسی. | ## بخش 2: الهیات روایی و پسالیبرال | روایت بنیادین مسیحی زندگی مسیحی را شکل می‌دهد و تأثیری عمیق بر خودشناسی او دارد. روایت جزئی برای نمونه داستان هم‌سفره شدن عیسی با باج‌گیران و گناهکاران است (انجیل مرقس، ۲، ۱۵–۱۷). روایت‌های جزئی به‌طور ضمنی همان چیزی را می‌گویند که روایت بنیادین به‌صراحت بیان می‌کند. روایت بنیادین پایه هویت انسان است — یعنی آن چیز ثابتی که در میان همه دگرگونی‌های زندگی پابرجا می‌ماند. البته باید افزود که روایت بنیادین خود نیز می‌تواند از چندین روایت بنیادین درهم‌تنیده تشکیل شده باشد: روایت بنیادین فرد، خانواده، نسل، قوم، و دین. کسی که تلاش کند هویتش را با هویت دیگری جابه‌جا کند، پنهانی همچنان در بند هویت پیشین خود خواهد ماند. در پاسخ به این پرسش که چگونه روایت بنیادین درست انتخاب می‌شود، متکلم روایی دانمارکی یان لیندهارت می‌گوید که از نظر متکلمان روایی، این انسان نیست که روایت بنیادین را انتخاب می‌کند — بلکه روایت بنیادین انسان را «تسخیر» می‌کند. او از متکلم آلمانی هانس-گئورگ گادامر نقل می‌کند: «آدم همیشه دیر می‌رسد، وقتی می‌خواهد بفهمد به چه چیزی ایمان دارد.» یعنی روایت ایمان را شکل می‌دهد و ایمان سرشت انسان می‌شود. به گفته یان لیندهارت، این اتفاق در مناظره مارتین لوتر و اراسموس روتردامی دربارهٔ اراده آزاد افتاد. از نظر لوتر، انسان در ایمان به خدا اراده آزاد ندارد — در روایت او انسان مانند ستوری است که کاملاً زیر فرمان سوارکار است. روایت بنیادین مسیحی الهیات روایی روایت بنیادین مسیحی را روایت رنج، مرگ، و رستاخیز عیسی می‌داند. گاهی روایت بنیادین مسیحی به معنای گسترده‌تری گرفته می‌شود: روایتی که روایت‌های جزئی سراسر کتاب مقدس را در خود جای داده، از داستان آفرینش در سفر پیدایش تا داستان آفرینش نو در مکاشفه یوحنا، با مرگ و رستاخیز عیسی به‌عنوان نقطه عطف. روایت بنیادین مسیحی خصلتی اسطوره‌ای دارد، می‌گوید سوند بیرگ: «همان‌طور که اسطوره به‌طور کلی راه را برای واقعیتی اصیل و بزرگ‌تر می‌گشاید که سرنوشت و کردار انسان را رقم می‌زند، خدا در روایت بنیادین اسطوره‌ای-مسیحی حضور می‌یابد و از این راه زندگی نو می‌بخشد، آنگاه که انسان به درون داستان کشیده می‌شود.» روایت بنیادین مسیحی برای برانگیختن ایمان روایت می‌شود. وقتی مسیحی آن را با ایمان دریافت می‌کند، این ایمان به تجربه‌ای ویژه تبدیل می‌شود. ایمان زاده می‌شود آنگاه که داستان زندگی انسان در پیوند با روایت بنیادین مسیحی روایت شود — به‌گونه‌ای که او بتواند داستان زندگی تازه‌ای برای خود بگوید. ایمان مسیحی زاده می‌شود «آنگاه که انسان زیر تأثیر روایت بنیادین مسیحی قرار می‌گیرد. این روایت داستان زندگی انسان را با محتوایی تازه تسخیر می‌کند و پایه‌ای نو به آن می‌دهد. ایمان از راه داستان‌هایی پیش می‌رود که ذهن را تسخیر می‌کنند یا بر آن چیره می‌شوند.» مسیحیت شکل گرفت آنگاه که شاگردان عیسی تجربه‌های دوران همراهی با او را نوشتند. آن‌ها از آنچه دیده بودند و از آموزه‌هایی که عیسی از راه مَثَل‌هایش منتقل کرده بود گفتند. داستان‌ها و تاریخ مسئله‌ای ویژه رابطه میان داستان‌ها (روایت‌ها) و تاریخ (تاریخ جهان) است. روش تاریخی-انتقادی تلاشی بود برای رفتن «پشت» داستان‌ها و دیدن آن‌ها به‌عنوان بازتاب رویدادهای تاریخی. در پاسخ به این تهدید، راه‌حلی با عنوان «دوگانگی روش» پیشنهاد شده: دو روش وجود دارد، یکی روش تاریخی و دیگری روش عقیدتی (ایمانی). ایمان مسیحی از واقعیتی برمی‌خیزد که از واقعیت تاریخی فراتر است — واقعیت روایت بنیادین مسیحی. نقد الهیات روایی متکلم دانمارکی پر بیلده (۱۹۳۹–۲۰۱۴) این انتقاد را به الهیات روایی وارد کرد که «روایت بنیادین مسیحی» در معنای معمول کلمه یک روایت نیست. بلکه بیشتر خلاصه‌ای اعتقادنامه‌وار از رویدادهای کلیدی زندگی عیسی است که برای ایمان مسیحی اهمیت تعیین‌کننده دارند. اصطلاح «روایت بنیادین مسیحی» در واقع به همان معنایی به‌کار می‌رود که «موعظه»، «خطابه»، و «اعتقادنامه» — روایت بنیادین فقط صورت‌بندی خاصی از اعتقادنامه مسیحی است. بیلده همچنین انتقاد کرد که الهیات روایی به‌آسانی به دلبخواهی، تصادف، و ذهنیت‌گرایی می‌انجامد. انسان برای نمونه در خطر قربانی شدن به دست روایت‌های ویرانگر است — مانند روایت نازیسم دربارهٔ آلمان بزرگ و برتری نژاد آریایی بر یهودیان. | ## بخش 3: الهیات روایی و پسالیبرال | اگر معیارهایی بیرون از روایت‌ها برای سنجش آن‌ها وجود نداشته باشد — مانند تأمل انتقادی، نقد تاریخی، و هنجارهای اخلاقی — انسان در برابر چنین روایت‌های پرنفوذی که می‌توانند ذهن را تسخیر کنند، بی‌دفاع خواهد ماند. هسته فکری الهیات پسالیبرال الهیات پسالیبرال ریشه‌های خود را در آثار کارل بارت، کلیفورد گیرتز و لودویگ ویتگنشتاین پیدا می‌کند. جورج لیندبک استدلال می‌کند که ادیان نباید به عنوان بیان تجربه‌های درونی مشترک (مدل تجربه‌گرایانه-بیانی) یا به عنوان مجموعه‌ای از گزاره‌های صادق دربارهٔ واقعیت (مدل گزاره‌ای-شناختی) نگریسته شوند. در عوض، او یک مدل فرهنگی-زبانی را پیشنهاد می‌کند که در آن دین مانند یک زبان عمل می‌کند که چارچوبی برای فکر کردن و زیستن فراهم می‌سازد. همان‌طور که یک زبان قواعد خاص خود را برای ساختن جملات معنادار دارد، یک سنت مذهبی نیز مجموعه‌ای از قواعد و روایت‌ها دارد که به زندگی پیروانش معنا می‌دهد. نقش روایت هانس فری با بررسی تاریخ تفسیر کتاب مقدس نشان داد که در دوران مدرن، مفسران سعی می‌کردند معنای متن را در خارج از خود متن — در تاریخ یا در تجربه‌های انسانی — پیدا کنند. پسالیبرال‌ها در مقابل معتقدند که کتاب مقدس یک دنیای روایتی می‌سازد که ما باید خودمان و جهانمان را در آن جای دهیم. مرام‌نامه الهیاتی الهیات پسالیبرال که تا حدی واکنشی به گرایش‌های مسیحیت لیبرال است، عقلانیت را نه در قطعیت سوژه متفکر فردی، بلکه در زبان و فرهنگ سنت زنده زندگی اشتراکی ریشه می‌داند. پسالیبرال‌ها استدلال می‌کنند که ایمان مسیحی نباید با احساسات مذهبی رمانتیسم، یا گزاره‌های رویکرد خردگرایی یا بنیادگرایی مسیحی به دین یکی دانسته شود. در عوض، ایمان مسیحی به عنوان یک فرهنگ و زبان درک می‌شود که در آن آموزه‌ها به یک «دستور زبان عمقی» برای زبان و فرهنگ درجه‌اول کلیسا تشبیه می‌شوند؛ کلیسایی که به لحاظ تاریخی از طریق خوانش مستمر و نظام‌مند روایت کتاب مقدس در طول زمان شکل گرفته است. پسالیبرال‌های اولیه از دیدگاه کارل بارت پیروی می‌کردند که بهترین الهیات دفاعی، یک نظام‌مندی خوب است. الهیات‌دانان پسالیبرال پیوندهای موردی با فلسفه، هنر یا تجربیات گوناگون فرهنگ‌های اطراف خود برقرار می‌کنند، اما معتقد نیستند که هیچ چارچوب غیرمسیحی، اعم از فلسفی یا فرهنگی، بستری را تعیین می‌کند که ادعاهای مسیحی باید در آن دفاع شوند. میچنر استدلال می‌کند که پنج ویژگی مشترک در میان تظاهرات الهیات پسالیبرال وجود دارد: غیرمبناگرا درون‌متنی اجتماع‌محور احترام به کثرت و تنوع دربرگیرنده یک ارتدوکسی سخاوتمندانه حداقل چهار تفاوت کلیدی تفسیری میان الهیات لیبرال و پسالیبرال وجود دارد. نخست، تفسیر لیبرال از کتاب مقدس با دغدغه بافت تاریخی انجام می‌شود، در حالی که تفسیر پسالیبرال متن را با در نظر گرفتن نیازهای جامعه خواننده تفسیر می‌کند. دوم، الهیات‌دانان لیبرال بر وابستگی به عقل بی‌طرف تأکید می‌کنند، اما الهیات‌دانان پسالیبرال معتقدند خواندن بدون تحمیل تفسیر ذهنی خواننده بر متن غیرممکن است. سوم، متون همواره توسط مفسرانی خوانده می‌شوند که کاملاً در یک بدنه سیاسی و اجتماعی مستقر هستند و هر معنایی تا حدی نسبت به زمینه خواننده نسبی است. چهارم، چون خواندن همیشه با توجه به جامعه انجام می‌شود، تفسیر پسالیبرال همیشه حاوی یک عنصر هنجاری است که پاسخ فعال را تشویق می‌کند. نقد الهیات پسالیبرال منتقدان پسالیبرالیسم اغلب نگران جنبه‌های پسامبناگرایانه آن بوده‌اند. مشابه نقدهایی که به فلسفه پسامدرن وارد می‌شود، منتقدان در این فکر هستند که چگونه می‌توان یک الهیات پسالیبرال را در مقابل دیگری سنجید تا تعیین کرد کدام یک بهتر یا به حقیقت نزدیک‌تر است. جدا شدن الهیات پسالیبرال از ملاحظات تاریخی و عینی از نظر بسیاری از مسیحیان محافظه‌کار منفی تلقی می‌شود. اگرچه این جنبش بر نسلی از کشیشان جوان تأثیرگذار بوده است، اما در یافتن حمایت مردمی در میان فرقه‌های اصلی پروتستان با دشواری روبرو بوده است. برخی از منتقدان پیشنهاد کرده‌اند که چون این جنبش تا حد زیادی یک الهیات «میانجی» را رد کرده، اجرای اصول آن در سطح مذهبی محلی دشوار است و پسالیبرالیسم تا حد زیادی به عنوان یک تخصص آکادمیک باقی می‌ماند، بسیار شبیه به جنبش‌های قبلی مانند نئوارتدوکسی. بحث‌ها بر مسائلی چون قیاس‌ناپذیری، فرقه‌گرایی، ایمان‌گرایی، نسبی‌گرایی و حقیقت متمرکز شده است. علاوه بر این، منتقدان تأکید کرده‌اند که مدل انسجام درونی که الهیات‌دانان پسالیبرال فرض می‌کنند به سختی با پیشرفت‌های علوم مدرن — مانند فیزیک جدید یا نظریه تکامل — سازگار است. پسالیبرال‌ها با این استدلال پاسخ می‌دهند که این نقدها روش‌هایی را نادیده می‌گیرند که در آن دیدگاه پسالیبرال به آموزه‌ها به عنوان دستور زبان‌های عمیق، راه‌های پویایی برای مرتبط کردن حقایق ایمان با حقایق کشفیات علمی فراهم می‌کند. همچنین پر بیلده (۱۹۳۹–۲۰۱۴) این انتقاد را وارد کرد که «روایت بنیادین مسیحی» در معنای معمول کلمه یک روایت نیست، بلکه بیشتر خلاصه‌ای اعتقادنامه‌وار از رویدادهای کلیدی زندگی عیسی است. | ## جمع‌بندی | او همچنین هشدار داد که الهیات روایی به‌آسانی به دلبخواهی و ذهنیت‌گرایی می‌انجامد و انسان را در برابر روایت‌های ویرانگر — مانند روایت نازیسم — بی‌دفاع می‌گذارد، اگر معیارهایی بیرون از روایت‌ها برای سنجش آن‌ها وجود نداشته باشد.