موضوع مقاله: پلاک‌های اورلات | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پلاک‌های اورلات | مقدمه: پلاک‌های اورلات مجموعه‌ای از پلاک‌های استخوانی هستند که در میانهٔ دههٔ ۱۹۸۰ در ازبکستان کشف شدند. | ## بخش 1: پلاک‌های اورلات | این پلاک‌ها در جریان حفاری‌هایی به سرپرستی گالینا پوگاچِنکووا در گورستان اورلات، در کنار رود ساگاناک (شاخه‌ای از رود زرافشان)، در شمال سمرقند به‌دست آمدند. نیمهٔ چپ این پلاک‌ها با صحنه‌ای مفصل از نبرد تزئین شده است، در حالی که در سوی دیگر صحنه‌ای از شکار به تصویر کشیده شده است. آن‌ها با صحنه‌های نبرد میان سربازانی که همچون کاتا‌فرَکت‌ها (سواره‌نظام زره‌پوش سنگین) مسلح هستند تزئین شده‌اند، و یک صحنهٔ شکار نیز بر روی آن‌ها دیده می‌شود. سه پلاک دیگر، کوچک‌تر، نیز وجود دارد که بر روی آن‌ها لاشخور، شترهای باختری در حال نبرد، و جنگجویان به تصویر کشیده شده‌اند. تاریخ و انتساب این پلاک‌ها مورد اختلاف است، هرچند اجماع پژوهشگران بیشتر بر تاریخ سدهٔ نخست میلادی دلالت دارد. در این نقش، سربازانی بر روی زمین در حال نبرد هستند و در پیشِ روی آنان، سواره‌ای با شمشیر در دست با سواره‌ای دیگر که بر نیزهٔ خود تکیه دارد، درگیر شده است. در پایین سمت راست، جنگجویی از اسب خود محروم شده است؛ نیزه‌اش شکسته و او آماده می‌شود تا با شمشیر خود با حریفش ـ سواره‌ای که با نیزه به سوی او حمله می‌کند ـ بجنگد. یکی از فرضیه‌ها این است که پلاک اورلات صحنهٔ نبردی میان سغدیان یکجانشین و یورشگران کوچ‌نشین را به تصویر می‌کشد. | ## بخش 2: پلاک‌های اورلات | در این روایت، قهرمان سغدی ـ رهبر گروه خود ـ حملات دسته‌های کوچ‌نشین را دفع می‌کند. به گفتهٔ مارکوس مود، این پلاک صرفاً ثبت یک نبرد نیست، بلکه «نخستین نمود بسیار زودهنگام از تصویرگری روایی است که ویژگی هنر سغدی محسوب می‌شود ـ هنری که اوج خود را در چرخه‌های نقاشی سدهٔ هفتم و اوایل سدهٔ هشتم میلادی در پنجکنت می‌یابد.» بنابراین، هدف هنر سغدی انتقال روایت بود. در نقاشی‌ها و حجاری‌هایشان، «هنرمندان سغدی تنها عناصر ضروری را می‌گنجاندند: خطوط، بلوک‌های رنگ و چند عنصر سادهٔ منظره برای تعیین صحنه، که دو‌بُعدی‌بودن خوانا و آسانی را ایجاد می‌کرد و به پیشبرد داستان تصویرشده کمک می‌نمود.» مود یادآور می‌شود که منشأ این سبک را می‌توان در دو پلاک اورلات مشاهده کرد. یولی خودیـاکوف شباهت‌های فراوانی میان پلاک‌های اورلات و دیگر یافته‌های هون‌های شرقی (شیونگ‌نو) و سَرمات‌ها از مغولستان و آلتای مشاهده کرده است. او به‌ویژه به گروهی از پلاک‌ها اشاره می‌کند که از کوه تِپسِی در نزدیکی رود ینی‌سئی به‌دست آمده‌اند و معمولاً به فرهنگ تاشتیـک نسبت داده می‌شوند. این مقایسه نشان می‌دهد که پلاک‌های اورلات نه تنها در بستر هنر سغدی اهمیت دارند، بلکه در پیوند با سنت‌های هنری و آیینی گسترده‌ترِ استپ‌های اوراسیا نیز قابل بررسی‌اند. چنین شباهت‌هایی احتمالاً بیانگر تبادلات فرهنگی و هنری میان جوامع کوچ‌نشین و یکجانشین در آسیای میانه و سیبری است. به باور پوگاچِنکووا، پلاک‌های اورلات توسط ساکنان کانگجو ساخته شده‌اند؛ مردمی که گمان می‌رود با کوشانیان و تُخارها ارتباط نزدیکی داشته‌اند. | ## بخش 3: پلاک‌های اورلات | کانگجوها احتمالاً از سکاها بوده‌اند و در برابر کوشانیان قرار داشتند، همان‌گونه که در یافته‌های خالچایان دیده می‌شود. به‌طور کلی، سربازان نقش‌شده بر روی پلاک‌ها را می‌توان سغدیان یا سکاها دانست؛ احتمال بسیار کمتری وجود دارد که آنان از یوئه‌ژی‌ها یا پارتیان باشند. این دیدگاه نشان می‌دهد که پلاک‌های اورلات نه تنها بازتابی از هنر و روایت سغدی هستند، بلکه در بستر رقابت‌ها و تعاملات قومی ـ فرهنگی آسیای میانه نیز جای می‌گیرند. موازی‌ها تجهیزات جنگجویان در پلاک‌های اورلات با تجهیزات هندو-سکاها قابل مقایسه است؛ همان‌گونه که در سکه‌های شاه هندو-سکایی، آزِس دوم دیده می‌شود. نقش شکارچیان در سوی دیگر پلاک‌ها نیز با تصاویر شکارچیان بر روی یک پلاک عاجی از تختِ سنگین شباهت دارد. این طرح‌ها به‌طور کلی با شناسایی سکاها یا سکا-کانگجوهای آسیای میانه سازگار هستند؛ اقوامی که به‌طور منظم با یوئه‌ژی‌ها درگیر بودند. | ## جمع‌بندی | این مقایسه‌ها نشان می‌دهد که پلاک‌های اورلات نه تنها بازتابی از هنر محلی‌اند، بلکه در بستر گسترده‌ترِ تعاملات و درگیری‌های قومی آسیای میانه جای می‌گیرند.