موضوع مقاله: دیدگاه‌های یهودی درباره کثرت‌گرایی دینی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دیدگاه‌های یهودی درباره کثرت‌گرایی دینی | مقدمه: دیدگاه‌های یهودی دربارهٔ کثرت‌گرایی دینی به مجموعه‌ای از آراء و نظرات درون سنت یهودی اشاره دارد که به جایگاه سایر ادیان و حقیقت‌یابی دینی در جهان می‌پردازد. | ## بخش 1: دیدگاه‌های یهودی درباره کثرت‌گرایی دینی | کثرت‌گرایی دینی دیدگاهی است که بر اساس آن هیچ دینی به تنهایی مالک انحصاری حقیقت نیست و در نتیجه سطحی از حقیقت و ارزش را در سایر ادیان می‌پذیرد. این رویکرد فراتر از تحمل مذهبی است که تنها به همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان ادیان گوناگون می‌پردازد. در درون جامعه یهودی، پیشینه مشترک، زبان مشترک نیایش، کتاب مقدس مشترک و مجموعه مشترکی از ادبیات خاخامی وجود دارد که به یهودیانی با جهان‌بینی‌های بسیار متفاوت امکان می‌دهد تا برخی ارزش‌ها و هدف‌های مشترک داشته باشند. این پیوندهای مشترک بستری فراهم آورده تا گفتگوها و مناظرات درون‌دینی دربارهٔ رابطه یهودیت با دیگر سنت‌های دینی جریان یابد. دیدگاه‌های یهودی در این زمینه از دوران کلاسیک تا عصر مدرن (پس از روشنگری) دستخوش تحول شده‌اند. در دوران کلاسیک، مفاهیمی چون قوانین هفت‌گانه نوح چارچوبی برای نگرش به غیریهودیان فراهم می‌آورد، حال آنکه در عصر مدرن جریان‌های گوناگون یهودی از یهودیت ارتدکس تا یهودیت اصلاح‌گرا رویکردهای متفاوتی در برابر گفتگوی بین‌الادیانی اتخاذ کرده‌اند. دیدگاه‌های کلاسیک یهودی دیدگاه‌های کلاسیک عمومی دربارهٔ سایر ادیان به‌طور سنتی، یهودیان بر این باورند که خدا قوم یهود را برای پیمانی منحصربه‌فرد برگزیده، چنان‌که خود تورات آن را توصیف می‌کند و تکالیف و مسئولیت‌های آن در تورات شفاهی تشریح شده‌اند. این برگزیدگی گاهی به‌مثابه رسالتی ویژه تلقی می‌شود: اینکه قوم یهود چراغی برای ملت‌ها باشد، به تیکون عولم بپردازد و پیمان با خدا را آن‌گونه که در تورات آمده نمایان سازد. با این حال این دیدگاه مانع از اعتقاد به رابطه خدا با سایر اقوام نمی‌شد؛ بلکه یهودیت بر این باور بود که خدا با تمام بشریت پیمان بسته و یهودیان و غیریهودیان هر دو با خدا رابطه دارند، هر قوم با رابطه‌ای منحصربه‌فرد خود. ارجاعات کتاب مقدسی و ادبیات خاخامی این دیدگاه را پشتیبانی می‌کنند: موسی از «خدای روح‌های همه بشر» یاد می‌کند و تنخ نیز پیامبرانی خارج از جامعه اسرائیل را می‌شناسد (مانند بلعم باعورا). بر پایه این گفته‌ها، برخی خاخامان نظریه‌پردازی کردند که به گفته ، الهی‌دان یهودی یمنی سده دوازدهم: «خدا به هر قومی چیزی را مجاز دانست که بر دیگران حرام کرد… و خدا برای هر قومی به زبان خودشان پیامبری می‌فرستد.» (لوین، ۱۹۰۷/۱۹۶۶) میشنا می‌گوید: «بشریت از یک انسان، آدم، پدید آمد تا عظمت خدا را نشان دهد. اما وقتی شاه شاهان، قدوس متبارک، انسان‌ها را به شکل آدم می‌آفریند هیچ‌کدام شبیه دیگری نیست» (میشنا، سنهدرین ۴:۵). میشنا همچنین اعلام می‌کند که هر کس یک انسان را — یهودی یا غیریهودی — بکشد یا نجات دهد گویی جهانی را کشته یا نجات داده‌است. توسفتا، مکمل میشنا، می‌گوید: «درستکاران همه اقوام در عالم آخرت سهم دارند» (توسفتا سنهدرین ۱۳:۱؛ سنهدرین ۱۰۵الف؛ همچنین ابن میمون، میشنه تورات، هیلخوت تشووا ۳:۴). زیرا درستکاری از میراث یا پیوند خانوادگی حاصل نمی‌شود… اگر کسی بخواهد کوهن یا لاوی بشود نمی‌تواند، چون پدرش نه کوهن بود نه لاوی. اما اگر کسی — حتی اگر جنتیل باشد — بخواهد درستکار شود می‌تواند، چون درستکاری موروثی نیست» (اعداد ربا ۸:۲). دیدگاه سنتی یهودی آن است که سایر اقوام زمین موظف نیستند همه ۶۱۳ فرمان تورات را رعایت کنند، بلکه تنها باید فهرست مشترکی از فرمان‌ها را که خدا از فرزندان نوح خواسته — موسوم به قوانین هفت‌گانه نوح — رعایت کنند. ابن میمون می‌گوید که این عنوان به کسانی تعلق می‌گیرد که دانش خدا را کسب کرده و بر اساس قوانین هفت‌گانه نوح عمل می‌کنند. در سده دوم میلادی، یک عالم در توسفتا اعلام کرد: «درستکاران همه اقوام در عالم آخرت سهم دارند.» (توسفتا، سنهدرین ۱۳) پیامبران کتاب مقدس هرچند بارها از پلیدی‌های اقوام بت‌پرست (علاوه بر گناهان یهودیان) انتقاد کردند، اقوام را نه به خاطر *باورهای* بت‌پرستانه‌شان (یعنی پرستش چند خدا) بلکه تنها به خاطر *اعمال* زشتشان (مانند قربانی انسان، قتل و بی‌عدالتی) به پاسخگویی فراخواندند. تلمود اورشلیم، فصل پئاه، می‌گوید: «» «نوشته شده‌است: «عدالت و فراوانی صداقت را بازنمی‌دارد.» [از اینجا می‌آموزیم که] خدا پاداش غیریهودی را که میتصوا به جا می‌آورد دریغ نمی‌کند.» دیدگاه‌های کلاسیک دربارهٔ مسیحیت ابن میمون، یکی از مهم‌ترین متکلمان و فقیهان هلاخایی یهودیت، به تفصیل توضیح داد که چرا عیسی در بنیان‌گذاری مسیحیت و محمد در بنیان‌گذاری اسلام به خطا رفتند؛ او از رنج‌هایی که یهودیان در پی آزار پیروان این دو دین نوپا متحمل شدند ابراز تأسف کرد، چراکه آن‌ها می‌کوشیدند یهودیت را جایگزین کنند (در مورد مسیحیت، این رویکرد جانشینی‌گرایی نام دارد). با این حال، ابن میمون سپس می‌گوید که هر دو دین می‌توانند بخشی مثبت از طرح خدا برای رستگاری جهان به‌شمار آیند: عیسی ابزاری [یا «وسیله‌ای»] برای تغییر تورات و گمراه کردن جهان برای پرستش غیر از خدا بود. اما ذهن آدمی توان درک نقشه‌های آفریدگار ما را ندارد، زیرا راه‌های ما راه‌های خدا نیست و اندیشه‌های ما اندیشه‌های او نیست. همه این امور مربوط به عیسی ناصری و اسماعیلی [یعنی محمد] که پس از او آمد، تنها راه را برای مسیح یهودی هموار کرد تا جهان را برای پرستش یکپارچه خدا آماده سازد، چنان‌که نوشته شده‌است: «آنگاه لب‌های پاک به مردمان خواهم داد تا همه نام خداوند را بخوانند و با یک دل او را خدمت کنند.» . | ## بخش 2: دیدگاه‌های یهودی درباره کثرت‌گرایی دینی | بدین‌سان امید یهودی، تورات و فرمان‌ها حتی در جزیره‌های دور و در میان مردمانی که ختنه نشده‌اند موضوع گفتگو شده‌اند. (ابن میمون، میشنه تورات، یازدهم، ۴.) پاراگراف بالا اغلب از نسخه‌های چاپی که تحت سانسور مسیحی بودند حذف می‌شد. دیدگاه‌های مدرن (پس از روشنگری) دیدگاه‌ها دربارهٔ گفتگو با غیریهودیان به‌طور عام محافظه‌کار، اصلاح‌گرا، بازسازی‌خواه و شماری از خاخامان ارتدکس مدرن در گفتگوی بین‌الادیانی شرکت می‌کنند، در حالی که اکثر خاخامان ارتدکس از این کار خودداری می‌کنند. امانوئل یاکوبوویتس، بارون یاکوبوویتس، خاخام بزرگ سابق بریتانیای کبیر، دیدگاهی را که در میان یهودیان رایج است چنین توصیف می‌کند: «بله، من به مفهوم قوم برگزیده — چنان‌که در نوشته‌های مقدس، نیایش‌ها و سنت هزارساله یهودیت تأیید شده — ایمان دارم. در واقع، معتقدم که هر قومی — و به شکل محدودتر، هر فردی — برای هدفی مشخص در پیشبرد طرح‌های عنایت الهی «برگزیده» یا مقدر شده‌است. شاید یونان باستان برای مشارکت‌های بی‌نظیرشان در هنر و فلسفه برگزیده شد، روم باستان برای خدمت پیشگامانه‌شان در قانون و حکومت، بریتانیا برای آوردن حکومت پارلمانی به جهان، و ایالات متحده آمریکا برای راهبری دموکراسی در جامعه‌ای کثرت‌گرا. یهودیان توسط خدا برای «خاص من بودن» برگزیده شدند تا پیشگامان دین و اخلاق باشند؛ این بود و هست هدف ملی آنان.» فیلسوف آلمانی-یهودی موسی مندلسون (۱۷۲۹–۱۷۸۶) آموخت که «بر اساس اصول بنیادی دینم من نباید در پی گرواندن کسی که در آداب ما متولد نشده باشم… ما معتقدیم که سایر اقوام زمین از سوی خدا هدایت می‌شوند تا تنها قانون طبیعت و دین پدران ابراهیمی را رعایت کنند… تصور می‌کنم هر کس در این دنیا مردم را به سوی فضیلت رهنمون شود در آخرت به جهنم نخواهد رفت.» بر اساس مقاله دانشنامه یهودی دربارهٔ جنتیل‌ها، (۱۶۹۷–۱۷۷۶) ادعا کرد: دیدگاه‌ها دربارهٔ گفتگوی یهودی-مسیحی یوسف سولوویچیک در عمل، موضع غالب در این موضوع بر پایه دیدگاه ربی در جستاری با عنوان «رویارویی» استوار است. به نظر او «زبان ایمان یک جامعه خاص برای انسانی از جامعه ایمانی متفاوت کاملاً نامفهوم است. از این رو رویارویی باید نه در سطح الهیاتی، بلکه در سطح انسانی و دنیوی رخ دهد… دیدار بزرگ انسان و خدا امری مقدس، شخصی و خصوصی است که برای بیرونی‌ها نامفهوم است…» از این رو او حکم داد که گفتگوی الهیاتی میان یهودیت و مسیحیت ممکن نیست. او معتقد بود که ارتباط میان یهودیان و مسیحیان نه تنها مجاز بلکه «مطلوب و حتی ضروری» است در مسائل غیرالهیاتی چون صلح و جنگ، مبارزه با فقر، تلاش برای آزادی مردمان، مسائل اخلاقی و حقوق مدنی و همکاری در برابر تهدید سکولاریسم. در پی این حکم، گروه‌های یهودی ارتدکس در گفتگوهای بین‌الادیانی میان کلیسای کاتولیک و یهودیان دربارهٔ شورای دوم واتیکان — که اقدامی کاملاً الهیاتی بود — شرکت نکردند. اما (RCA) با موافقت سولوویچیک در شماری از گفتگوهای بین‌الادیانی با گروه‌های مسیحی کاتولیک و پروتستان شرکت کرد. سولوویچیک حکم خود را به‌مثابه توصیه‌ای علیه گفتگوی صرفاً الهیاتی بین‌الادیانی می‌فهمید، نه ممنوعیت گفتگوی الهیاتی در بستری گسترده‌تر. (رئیس سابق RCA) می‌نویسد: «RCA به رهنمودهایی که رَو [سولوویچیک] دربارهٔ گفتگوی بین‌الادیانی تعیین کرده بود وفادار ماند و میان بحث‌های الهیاتی و دغدغه‌های اخلاقی-دنیوی که اعتبار جهانی دارند تمایز گذاشت. هر برنامه‌ای با کلیساهای کاتولیک یا پروتستان که در آن شرکت می‌کردیم با دقت بررسی می‌شد… هر موضوعی که بار الهیاتی داشت وتو می‌شد و تنها وقتی رَو آن را تأیید می‌کرد به گفتگو می‌پرداختیم.» یک بار کمیته RCA موضوعات ممکن برای یک گفتگوی بین‌الادیانی را بررسی می‌کرد. چند عضو کمیته احساس کردند که این موضوع بار الهیاتی دارد و خواستند آن را وتو کنند. وقتی از رَو نظر خواستند او موضوع را تأیید کرد و با طنز گفت: «موضوع می‌بایست چه می‌بود؟ انسان به‌مثابه موجودی طبیعت‌گرا؟!» (لارنس کاپلان، «بازنگری‌گرایی و رَو: مبارزه برای روح ارتدکس مدرن»، تابستان ۱۹۹۹) پایه حکم سولوویچیک نه صرفاً حقوقی بلکه جامعه‌شناختی و تاریخی بود. او رابطه سنتی یهودی-مسیحی را رابطه «اندک و ضعیف در برابر بسیار و قوی» توصیف کرد؛ رابطه‌ای که در آن جامعه مسیحی تاریخاً حق جامعه یهودی را برای ایمان و زندگی به شیوه خود انکار می‌کرد. واکنش او در پرتو مناظرات اجباری یهودی-مسیحی گذشته نوشته شد که هدف صریحشان گرواندن یهودیان به مسیحیت بود. تا دهه ۱۹۶۰ بسیاری از یهودیان سنتی همچنان با بدگمانی به هر گفتگوی بین‌الادیانی می‌نگریستند و می‌ترسیدند که تغییر دین انگیزه پنهانی باشد. در این راستا، ربی سولوویچیک از جامعه مسیحی خواست که «حق جامعه اقلیت برای زیستن، آفریدن و نیایش به شیوه خود، آزادانه و با کرامت» را محترم بشمارد. دیگر دیدگاه‌های خاخامی بسیاری از خاخامان سنتی نظر مشابهی دارند؛ آنان بر این باورند که هرچند همکاری با جامعه مسیحی اهمیت دارد، گفتگوی الهیاتی ضروری نیست یا حتی گمراه‌کننده است. | ## بخش 3: دیدگاه‌های یهودی درباره کثرت‌گرایی دینی | ربی می‌نویسد: «یهودیت یهودیت است چون مسیحیت را رد می‌کند، و مسیحیت مسیحیت است چون یهودیت را رد می‌کند.» (مناظره و گفتگو: خوانش‌هایی در دیدار یهودی-مسیحی، ویراسته ف.ا. تالمج، کتاو، ۱۹۷۵، ص ۲۹۱.) در سال‌های بعد، اجازه مشروط سولوویچیک هرچه بیشتر محدودانه‌تر تفسیر شد. در مقابل، برخی خاخامان ارتدکس مدرن مانند و معتقدند که در برخی موارد مسئله اصلی «رویارویی» دیگر معتبر نیست؛ برخی گروه‌های مسیحی دیگر نمی‌کوشند از گفتگوی بین‌الادیانی برای گرواندن یهودیان به مسیحیت بهره بگیرند. آنان بر این باورند که رابطه یهودیت و مسیحیت به جایی رسیده که یهودیان می‌توانند به گروه‌های مسیحی اعتماد کنند تا آنان را به‌مثابه همتا محترم بشمارند. افزون بر این، در اکثر کشورها تحمیل یا فشار برای تغییر دین یهودیان ممکن نیست و بسیاری از گروه‌های اصلی مسیحی دیگر نمی‌آموزند که یهودیانی که از گرویدن امتناع می‌کنند به دوزخ محکوم خواهند شد. در شاخه‌های غیرارتدکس یهودیت، اکثر خاخامان معتقدند که یهودیان نباید از شرکت در گفتگوی الهیاتی هراسی داشته باشند و چه بسا بتوانند از آن بسیار بهره‌مند شوند. برخی معتقدند که در عمل تمایزات سولوویچیک قابل اجرا نیستند، چراکه هر گروهی که در موضوعات اخلاقی گفتگو و مشارکت مستمر داشته باشد به‌طور ضمنی درگیر گفتگوی الهیاتی خواهد شد. از این رو، از آنجا که گفتگوی الهیاتی ضمنی و غیررسمی در هر حال رخ خواهد داد، بهتر است آن را پذیرفت و آشکارا روی گفتگوی الهیاتی رسمی کار کرد. بیانیه خاخامی ارتدکس دربارهٔ مسیحیت در ۳ دسامبر ۲۰۱۵ (۱۲ آذر ۱۳۹۴)، (CJCUC) پیشگام درخواستی از خاخامان ارتدکس سراسر جهان برای افزایش مشارکت میان یهودیان و مسیحیان شد. این بیانیه بی‌سابقه خاخامی ارتدکس دربارهٔ مسیحیت با عنوان «به انجام رساندن خواست پدرمان در آسمان: به سوی مشارکت میان یهودیان و مسیحیان» در ابتدا توسط بیش از ۲۵ خاخام برجسته ارتدکس در اسرائیل، ایالات متحده و اروپا امضا شد و اکنون بیش از ۶۰ امضاکننده دارد. میان اورشلیم و رم در ۳۱ اوت ۲۰۱۷ (۹ شهریور ۱۳۹۶)، نمایندگان ، و کمیسیون خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل بیانیه‌ای با عنوان «میان اورشلیم و رم» را به سریر مقدس تقدیم کردند. این سند به‌ویژه به اعلامیه نوسترا ایتاته شورای دوم واتیکان ادای احترام می‌کند که فصل چهارم آن منشور کبیر گفتگوی سریر مقدس با جهان یهود به‌شمار می‌رود. بیانیه «میان اورشلیم و رم» تفاوت‌های الهیاتی موجود میان دو سنت ایمانی را پنهان نمی‌کند اما در عین حال اراده‌ای استوار برای همکاری نزدیک‌تر در حال و آینده ابراز می‌دارد. اصول راهنما برای گفتگوی مسیحی-یهودی ربی محافظه‌کار رابرت گوردیس جستاری با عنوان «اصول راهنما برای گفتگوی مسیحی-یهودی» نوشت؛ در همه شاخه‌های یهودیت، شکلی از این اصول به‌تدریج توسط طرفین درگیر در گفتگوی الهیاتی یهودی-مسیحی کم‌وبیش پذیرفته شد. رابرت گوردیس معتقد بود که «گفتگویی عقلانی بر پایه دانش و احترام متقابل میان دو بخش از سنت دینی-اخلاقی جهان غرب می‌تواند برکتی برای عصر ما باشد.» اصول راهنمای پیشنهادی او برای گفتگوی منصفانه عبارتند از: (۱) نباید یهودیان را به‌عنوان پرستندگان «خدای عهد عتیق فروتر عدالت» و مسیحیان را به‌عنوان پرستندگان «خدای برتر عشق عهد جدید» دسته‌بندی کرد. گوردیس نقل‌قول‌هایی از تنخ می‌آورد که به نظر او ثابت می‌کند این دیدگاه کاریکاتوری گمراه‌کننده از هر دو دین است که از نقل‌قول‌های گزینشی ساخته شده. (برای منشأ تاریخی این تفسیر، مرقیون را ببینید) (۲) مسیحیان باید «عمل رایج مقایسه بدویت، قبیله‌گرایی و ظاهرگرایی عهد عتیق (نگاه کنید به ضدشریعت‌گرایی) با معنویت، جهان‌گرایی و آزادی عهد جدید، به زیان آشکار اولی» را کنار بگذارند. گوردیس دوباره نقل‌قول‌هایی از تنخ می‌آورد که این نیز به نظر او کاریکاتوری گمراه‌کننده است. (۳) «عمل دیگری که باید کنار گذاشته شود نسبت دادن آیات عهد عتیق نقل‌شده در عهد جدید به‌عنوان گفته‌های اصیل عهد جدید است. سال‌ها پیش برتراند راسل، ملحد معروف، قاعده طلایی «همسایه‌ات را چون خود دوست بدار» را آموزه عهد جدید نامید. وقتی منبع عهد عتیقی آن (، بزرگترین فرمان) به توجه او رسید، با بی‌اعتنایی از پذیرفتن اشتباهش خودداری کرد.» (۴) مسیحیان باید بدانند که هرچند یهودیت بر کتاب مقدس عبری استوار است، با دین توصیف‌شده در آن یکسان نیست. بلکه یهودیت بر کتاب مقدس آن‌گونه که از دریچه آثار کلاسیک ادبیات خاخامی، مانند میشنا و تلمود، فهمیده شده استوار است. گوردیس می‌نویسد: «توصیف یهودیت در چارچوب عهد عتیق همان‌قدر گمراه‌کننده است که ترسیم زندگی آمریکایی بر اساس قانون اساسی که هرچند قانون اساسی کشور است از جامعه حقوقی و اجتماعی کنونی ما بسیار فاصله دارد.» (۵) یهودیان باید «بر بار سنگین خاطرات تاریخی که درک واقعی مسیحیت را برایشان دشوار کرده فائق آیند. | ## جمع‌بندی | دور کردن خاطرات قرن‌ها آزار و شکنجه و کشتار آسان نیست، کشتارهایی که اغلب در راه پیشبرد آیین شاهزاده صلح صورت گرفتند… با این حال این تلاش باید صورت گیرد، اگر انسان‌ها بخواهند از میراث تاریک کینه دینی که روابط متقابلشان را بیست قرن تلخ کرده بیرون آیند.