موضوع مقاله: معاویه (مجموعه تلویزیونی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # معاویه (مجموعه تلویزیونی) | مقدمه: معاویه مجموعه تلویزیونی تاریخی محصول عربستان سعودی است که در ماه رمضان سال ۱۴۴۶ قمری/فوریه تا مارس سال ۲۰۲۵ میلادی پخش شد. | ## بخش 1: معاویه (مجموعه تلویزیونی) | فیلم‌نامه توسط محمد الیَساری، خالد صَلاح و بَشار عباس نوشته شده، و کارگردانی هنری آن بر عهدهٔ احمد مِدحَت بوده است. این مجموعه به زندگی معاویة بن ابی‌سفیان، از تولد و دورهٔ کودکی تا فتوحات صدر اسلام، دورهٔ بعد از کشته شدن عثمان، خلافت علی ابن ابی‌طالب، خلافت فرزندش حسن بن علی و انتقال قدرت به معاویه تا مرگ او می‌پردازد. فیلم‌برداری سریال در ژوئیه ۲۰۲۲ آغاز شد و با بودجهٔ قابل‌توجه حدود ۱۰۰ میلیون دلار به بزرگ‌ترین تولید در تاریخ مجموعه تلویزیونی عرب بدل گشت. معاویه به لحاظ استناد تاریخی و نمایش برخی چهره‌های اسلامی، با انتقاداتی همراه بوده است. بازیگران اصلی لُجَین اسماعیل در نقش معاویة بن ابی‌سُفیان ایاد نصار در نقش علی بن ابی‌طالب ایمن زیدان در نقش عثمان بن عَفّان سامر المصری در نقش عمر بن خَطّاب تکرارکننده فادی صبیح در نقش ابوسفیان اسماء جلال در نقش فاخته وائل شرف در نقش عمرو بن عاص سهیر بن عماره در نقش هند راکان عبدالواحد در نقش زیاد بن اَبیه میسون ابو اسعد در نقش جُوَیریِه سعد مینه در نقش مالک اَشتَر نایف الظفیری در نقش حسن بن علی نزار السلیمانی در نقش عبدالرحمن بن عوف محمد حداقی در نقش مُغیرَة بن شُعبِه یزن خلیل در نقش عُتبَة بن ابی‌سفیان مهمان احمد بدیر در نقش تاجر جاسوس صبا مبارک در نقش سوداء عایشه بن احمد در نقش مَیسون قسمت‌ها تولید گزیده عوامل سریال معاویه با بودجه هنگفت خود و فرایند بیش از ده‌ساله تولیدش، عوامل تهیه و تولید بسیاری داشت. کارگردان هنری: احمد مدحتطراح لباس: هاله شهابمدیر اجرایی تولید: فراس دهنیتهیه‌کننده ارشد: عاصم ترکیتهیه‌کننده ارشد مرحله توسعه: ماهر منصورفیلمنامه‌نویسان: بشار عباس، خالد صلاح و محمود الیساریمدیران فیلمبرداری: آیتُر مانتزُلا و توماس اُرن توماسُنمدیر مرحله پَساتولید: مثنی الصائغمشاورین تاریخی: منصور نقیدان، تیسیر خلف، احمد المفتی و ابراهیم زعرورمعاویه، فصل ۱، قسمت ۹، پخش‌شده در ۹ مارس، ۲۰۲۵، از اِم‌بی‌سی ۱.تدوینگران: هیثم کرم و احمد حمدیآهنگساز: :ar:إیاد الریماوی |ایاد الریماوی ناظر صدا: اِستِفان مَکدادرنگ‌پرداز: احمد عصاممدیر جلوه‌های بصری: اُلاف اِسکِژیپچیکتهیه‌کننده جلوه‌های بصری: هایکُ نِمِرتکارگردانان صحنه‌های اکشن: آلِخاندرُ تُلِدُ و ریکاردو کروز جونیورطراح مو و چهره‌پردازی: سیامک اسلامیطراح صحنه‌های بدلکاری: ریکاردو کروز سینیورطراح تولید: رِناتُ کِشطراح صحنه و چیدمان: اِستِر سِبُک فیلم‌برداری فیلم‌برداری این سریال از ماه ژوئیه سال ۲۰۲۲ میلادی شروع شد ، و قرار بود ماه رمضان سال ۱۴۴۴ قمری/مارس–آوریل سال ۲۰۲۳ پخش شود. عملیات فیلم‌برداری در کشور تونس و در شهرهایی از قبیل الحَمامات، المَهدیه و المُنَستیر انجام شده است. پیش از تصمیم نهایی برای انجام فیلم‌برداری سریال در کشور تونس، گروه تولید کشورهای ارمنستان، قزاقستان، جمهوری آذربایجان، گرجستان، اردن و منطقه سیبری را نیز برای انجام فیلمبرداری ارزیابی کرده بودند. مانتزُلا فیلم‌بردار سریال می‌گوید اولین واکنشش به داستان سریال آن بوده که داستان را خیلی فوق‌العاده و تأثیرگذار یافته، چراکه به شخصیتی حماسی و استثنایی می‌پردازد. توماسُن دیگر فیلم‌بردار سریال این پروژه را اولین پروژه تاریخی‌اش در این سطح عنوان می‌کند. پژوهش تاریخی و نوشتن فیلمنامه خالد صلاح پژوهش‌های تاریخی انجام‌شده برای نوشتن فیلمنامه سریال را مایه خرسندی می‌داند، چراکه منجر به حل تضادهای موجود در روایات تاریخی مورد تحقیق شد. محمد الیساری چالش اصلی نوشتن فیلمنامه سریال را حفظ تعادل بین واقعیات تاریخی و جذابیت هنری عنوان کرد. بخشی از سری تاریخ اعراب این مجموعه به زندگی معاویة بن ابی‌سفیان، از تولد و دورهٔ کودکی تا فتوحات صدر اسلام، دورهٔ بعد از کشته شدن عثمان، خلافت علی ابن ابی‌طالب، خلافت فرزندش حسن بن علی و انتقال قدرت به معاویه تا مرگ او می‌پردازد. هناء العمیر، کارگردان هنری استودیو اِم‌بی‌سی، سریال معاویه را بخشی از پروژه بزرگ اِم‌بی‌سی برای ساخت آثار عربی پیرامون تاریخ اعراب، چه قبل از اسلام و چه در زمان پیامبر اسلام، و همچنین پیرامون شخصیت‌های برجسته اسلامی عنوان می‌کند. موسیقی موسیقی سریال در استودیو اِسمیچکی پِراگ در کشور جمهوری چک ضبط شده، که به گفته ایاد الریماوی از استودیوهای مورد اعتماد فیلم‌های هالیوودی می‌باشد، و اُرکِستر فیلارمونیک شهر پراگ در آنجا به نوازندگی می‌پردازد. عربی فصیح از آنجا که لهجه شرقی و غربی عربی هم‌آوا نیستند، و در لهجه‌های عربی مناطق مختلف تفاوت وجود دارد، بازیگران سریال به عربی فصیح صحبت می‌کنند، و آنها که با عربی فصیح آشنا نبودند، مورد آموزش قرار گرفتند. چون صدای خیلی از بازیگران باید دوباره ضبط می‌شد، تا لهجه‌شان اصلاح شود، بیش از ۱۰ استودیو در نقاط مختلف دنیا اجاره شد، تا این امر انجام شود. آمادگی پزشکی بر سر صحنه‌های فیلمبرداری، بیش از ۳ آمبولانس با تجهیزات مطلوب دائماً حاضر بودند، تا در صورت بروز حادثه، به‌سرعت اقدامات اولیه پزشکی را انجام دهند. جلوه‌های بصری به‌دلیل کثرت صحنه‌های نیازمند جلوه‌های بصری، از خدمات شرکت وی‌اِف‌ایکس هُگ استفاده شد، که مسئول پخش بیش از ۲٬۵۰۰ صحنه سریال، به ۱۲ شرکت در نقاط مختلف دنیا—از تایوان تا لُس آنجِلِس و وَنکووِر—برای انجام فرایندهای رایانه‌ای بود. طراحی صحنه و چیدمان اِستِر سِبُک، طراح صحنه و چیدمان سریال، فرایند تحقیق تاریخی برای طراحی مکان فیلمبرداری و کارهایی مثل انتخاب نوع مناسب پارچه و فرش را لذت‌بخش می‌خواند. چهره‌پردازی سیامک اسلامی، طراح مو و چهره‌پردازی سریال، عنوان کرد که طراحی چهره‌پردازی شخصیت‌ها را تا جای ممکن طبیعی انجام داده، و سعی کرده به حقایق تاریخی نزدیک باشند. البسه و ابزار برای سریال معاویه بیش از ۱۸٬۰۰۰ لباس و زره‌آلات و ادوات جنگی مرتبط مانند شمشیر و سپر، با همکاری حدود ۶۵ نفر، تحت نظارت هاله شهاب تولید شد. نایف الظفیری ظرافت دوخت البسه را تحسین می‌کند، و از این جهت که به بازیگران کمک شایانی در قرارگرفتن در محیط و جو تاریخی می‌کنند، آنها را می‌ستاید. انتخاب بازیگران این مجموعه دارای بازیگران متعددی از کشورهای عربستان سعودی، سوریه، تونس، مصر و اردن است. در ابتدا، بازیگر فلسطینی علی سلیمان برای نقش معاویه انتخاب شده بود، اما پس از انصراف وی، لُجَین اسماعیل بازیگر سوری جایگزینش شد. اصلاحات شورای علمای عربستان به گفته احمد مدحت، کارگردان هنری سریال، «این سریال از سوی شورای علمای عربستان مورد بازبینی گسترده قرار گرفت و اصلاحات مورد نظر آنقدر زیاد بود که باعث تنش و اختلاف نظر بین شرکت سازنده و گروه کارگردانی شد تا جایی که طارق العریان یکی از کارگردانان سریال از ادامه همکاری با این پروژه امنتاع کرد و حاضر نشد حتی اسمی از او در تیتراژ آغاز و پایان سریال برده شود.» بازخورد ممنوعیت پخش معاویه به لحاظ استناد تاریخی و نمایش برخی چهره‌های اسلامی، با انتقاداتی همراه بوده است. | ## بخش 2: معاویه (مجموعه تلویزیونی) | این سریال حتی پیش از پخش، جنجال‌های گسترده‌ای در محافل عربی به پا کرد، زیرا به موضوعی تاریخی و حساس پرداخت که انتظار می‌رفت تنش‌های مذهبی را برانگیزد. کمیسیون رسانه و ارتباطات عراق پخش این سریال را در عراق ممنوع اعلام کرد و آن را موضوعی جنجالی توصیف کرد که می‌تواند به مناظرات مذهبی میان سنی‌ها و شیعیان عراقی در ماه رمضان منجر شود. این کمیسیون از اِم‌بی‌سی عراق، بخشی از گروه اِم‌بی‌سی عربستان سعودی، درخواست کرد که از پخش این سریال خودداری کند و اعلام کرد که این سریال «حاوی موادی است که احساسات گروه‌های مختلف جامعه عراق، از جمله گروه‌های مذهبی و ملی را جریحه‌دار می‌کند». اِم‌بی‌سی عراق این درخواست را پذیرفت و اعلام کرد که این سریال در برنامه‌های رمضانی آن شبکه قرار نخواهد گرفت، در حالی که گروه اِم‌بی‌سی تأیید کرد که این سریال همچنان در سایر کانال‌ها و پلتفرم شاهد پخش خواهد شد. این موضوع باعث سردرگمی‌هایی شد و اِم‌بی‌سی با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که اِم‌بی‌سی عراق از پخش این سریال خودداری نکرده است. اشخاص مذهبی مرتبط با دانشگاه اَلْاَزْهَر مصر نیز به دلیل نمایش شخصیت‌های دینی و صحابه در این سریال، آن را مورد انتقاد قرار داده و خواستار توقف پخش آن شدند. گفتار بازیگران در مورد نقش‌ها لُجَین اسماعیل بازیگر نقش مُعاویة بن ابی‌سُفیان، خود را مفتخر به ایفای این نقش می‌داند، چراکه شخصیت، مسئولیت بزرگی را متحمل است. ایاد نصار بازیگر نقش علی بن ابی‌طالب: «اگر به کسی می‌گفتم می‌خواهم نقش امام علی بن ابی‌طالب را بازی کنم، شنونده نوعی ترس را احساس می‌کرد؛ اما به‌نظرم اثر تاریخی، کم از متن تاریخی ندارد. این یک دوره تاریخی است، و باید درباره‌اش بحث کنیم.» سامر المصری بازیگر نقش عُمَر بن خَطّاب: «ویژگی‌های شخصیت را از زندگینامه‌اش و مجموعه داستان‌های تاریخی—که مطمئن هستند، و در چند منبع آورده شده‌اند—بیرون کشیدم. [پس از تحقیق] متوجه می‌شوید که این مرد، باوقار، قوی، عادل، حکیم، و [در یک معنا] انسان است.» صبا مبارک بازیگر نقش سوداء: «سوداء شخصیتی صرفاً داستانی است، اما با تفکر در مورد اتفاقات آن دوره از تاریخ، متوجه می‌شوید که منطقی است این شخصیت واقعاً وجود داشته باشد، چون با شخصیت‌های تاریخی مرتبط است.» نزار السلیمانی بازیگر نقش عبدالرحمن بن عوف: «با تحقیق و مطالعه در مورد این شخصیت، دریافتم که صورت و ظاهرش اصلاً به من شبیه نیست.» وائل شرف بازیگر نقش عَمرو بن عاص: «عمرو در تاریخ، معروف به فرماندهی است که فرماندار مصر بوده است.» راکان عبدالواحد بازیگر نقش زیاد بن اَبیه: «بعد از پیشنهاد ایفای این نقش، در مورد شخصیت مطالعه کردم و تحت تأثیر قرار گرفتم. متأسفانه من نیز از آنهایی بودم که آنقدر در موردش اطلاعات نداشتم.» اَیمن زیدان بازیگر نقش عثمان بن عَفّان: «با بازی در نقش‌های منفی راحت‌ترم، تا نقش‌های مثبت، چراکه برایم خسته‌کننده است، و کمی هم نگرانشان می‌شوم.» تغییر عمده پخش نسبتاً راحت آن در اکثر کشورهای اسلامی، نشان‌گر تغییر عمده دیدگاه‌های جمعی جهان اسلام نسبت به حدود ۵۰ سال پیش از پخش سریال است. این در حالی است که فیلم محمد رسول‌الله ساخته مصطفی عَقاد، در مراحل تولید و پخش خود در کشورهای مختلف، با موانع دینی نفس‌گیری روبه‌رو بود؛ بطوریکه پخش آن سال‌ها به تعویق افتاد. نقدها در این سریال، بازیگری که نقش معاویه را ایفا می‌کند، دارای اندامی نسبتاً ورزیده است. او با شانه‌های صاف و حالتی سلطنتی می‌ایستد و حرکت می‌کند؛ اما ابن‌ابی‌الحَدید—متوفای سدهٔ هفتم قمری/سیزدهم میلادی؛ نویسندهٔ کتاب شرح نهج‌البلاغه—دربارهٔ او گفتاری دارد بدین مضمون که معاویه خیلی چاق بود، تو گویی هر چه می‌خورد سیر نمی‌شد. او در طول روز چندین بار غذا می‌خورد، با پیاز و روغن فراوان، اما باز هم اظهار گرسنگی می‌کرد. همچنین به‌دلیل چاقی مُفرَط وی، حالت نشستنش به‌خصوص بوده است.(کریمی و اشرفی امین ۱۳۹۷، ۸۴–۸۵) احمد الطاهری، نویسنده و فعال رسانه‌ای مصری، شکل معماری برخی «ساختمان‌های دمشق» در سریال را اروپایی توصیف کرده که شباهتی با معماری این شهر ندارد. او همچنین آرایش زنان در سریال را به وضوح آرایش امروزی دانسته که به نوشته او، مناسب نقش‌های تاریخی نیست. عده‌ای از منتقدان برخی عناصر سریال مانند لباس و اسلحه را مربوط به چند قرن بعد از زمان وقوع اتفاقات سریال می‌دانند. با توجه به آنچه جعفریان در کتاب تاریخ خلفا، دربارهٔ اوضاع شیعیان در زمان معاویه آورده، سریال از پرداختن به تاریخ این گروه در دوره حکومت وی خودداری کرده، و می‌توان گفت این بخش از تاریخ را نادیده گرفته است. در این دوره، معاویه و همفکرانش تلاش کردند تا دُشنام دادن به علی را، بویژه بر منابر، رواج دهند. همچنین فشار و سخت‌گیری بر شیعیان، سرکوب و قتل حُجر بن عَدی، از صَحابه محمد و از رهبران قبیله کِندِه، به دلیل اعتراض به بدگویی به علی، از دیگر وقایع مهم این دوره است. همچنین در این سریال به موضوعاتی مانند قتل حسن بن علی به‌دست یکی از همسرانش جَعدِه با توطئه معاویه، ممانعت عایشه و مَروان از دفن پیکر حسن در کنار قبر محمد بن عبدالله، و عزاداری گسترده و نسبتاً طولانی مردم شهرهایی از قبیل مدینه در پی مرگ حسن پرداخته نشده است.(جعفریان ۱۳۸۲، ۳۹۹–۴۰۱، ۴۱۹–۳۵؛ همچنین بنگرید به عابدینی ۱۳۸۹، ۶۲؛ مریجی ۱۳۹۴، ۱۰–۱۴؛ وَلَوی و سرخی کوهی خیٖلی ۱۳۹۳، ۲۱۱–۱۲، ۲۱۵، ۲۱۷–۲۱، ۲۲۳–۲۴؛ کریمی و اشرفی امین ۱۳۹۷، ۸۴، ۸۷، ۸۹، ۹۶–۹۷؛ حسینی ۱۳۸۸؛ عباسی ۱۳۹۷، ۷۳، ۷۵؛ محمودآبادی و دیگران ۱۴۰۱، ۹۳، ۹۵، ۹۷، ۹۹، ۱۰۴؛ نوبخت ۱۳۵۶؛ زحمت‌کش و موسوی ۱۴۰۰، ۹۱–۹۳، ۹۵) رجبی دوانی محقق تاریخ معتقد است این سریال بر پایه مراجع تاریخی مستند و معتبر ساخته نشده است. هرچند سریال پس از صلح حسن و معاویه، خوارج را مهم‌ترین دشمن معاویه نشان می‌دهد، اما جعفریان معتقد است که «اهمیت خوارج چندان نبود، زیرا بدبینی عمومی مسلمانان به آنها و بیرحمی‌های خاص آنها، مواضع تند و بی‌حساب‌وکتاب آنها، سبب نداشتن پایگاه در میان مردم شده بود. اما برعکس شیعیان، به‌ویژه در عراق، پشتوانه‌ای همچون نفوذ امام علی (ع) و دیگر اهل بیت (ع) را داشتند».(جعفریان ۱۳۸۲، ۴۱۹) عبدالفتاح عبدالغنی العواری، یکی از اعضای هیئت عمومی علمای ارشد دانشگاه اَلْاَزْهَر، به رسانه‌های محلی مصر گفت که به تصویر کشیدن شخصیت معاویة بن ابی‌سفیان (یکی از کاتبان پیامبر اسلام و پنجمین خلیفه) «از نظر دینی غیرقابل‌قبول» است. او تأکید کرد که یاران پیامبر نباید در هیچ نوع تولید نمایشی به تصویر کشیده شوند.العواری توضیح داد که اختلافات تاریخی دربارهٔ رهبری و خلافت، مسائلی الهی هستند و نباید به اثر دِرامی تبدیل شوند که تفسیرهای متفاوتی را به‌دنبال داشته باشد. دانشگاه اَلْاَزْهَر هنوز فتوای رسمی‌ای صادر نکرده است که موضع رسمی خود را در مورد این سریال اعلام کند؛ با اینحال، هیئت عمومی علمای ارشد این دانشگاه، طی بیانیه‌ای تماشای سریال را ممنوع اعلام کرده است. | ## بخش 3: معاویه (مجموعه تلویزیونی) | رضا عبد الواجد، رئیس دانشکده رسانه دانشگاه اَلْاَزْهَر مصر، در مصاحبه‌ای با رسانه‌های محلی گفت که در حالی که اَلْاَزْهَر به عنوان یک نهاد نظارتی عمل نمی‌کند، اما از تصویرسازی یاران محمد بن عبدالله ابراز نارضایتی می‌کند. یک سخنگوی دارُالْاِفْتاء مصر، که یک نهاد تحقیقاتی و مشاوره‌ای اسلامی است، اظهار داشت که نمایش شخصیت‌های تاریخی مجاز است به شرطی که به شیوه‌ای محترمانه ارائه شود و زندگی‌نامه آن‌ها تحریف نشود یا به گونه‌ای نمایش داده نشود که ارزش آن‌ها را کاهش دهد. با این حال، آن‌ها تأکید کردند که نمایش ده شخصیت که پیامبر اسلام به آن‌ها وعده بهشت داده است، مجاز نیست. سریال معاویه چندین نفر از این شخصیت‌ها را شامل می‌شود، از جمله عمر بن خَطّاب، عثمان بن عَفّان و علی بن ابی‌طالب. عبدالحسین خسروپناه: «امروزه نیز برخی، از جمله عده‌ای از سعودی‌ها که در واقع نسل همان سفیانی هستند، تلاش می‌کنند تا با ساخت فیلم و سریال، بنی‌امیه و معاویه را تَطهیر کنند. اما این حقیقت قابل تغییر نبوده و معاویه با ساخت سریال قابل تَطهیر نیست، چرا که بسیاری از علمای اهل سنت نیز در کتب خود به مذمت معاویه، یزید و بنی‌امیه پرداخته‌اند.» حامد کاشانی، مجتهد و پژوهشگر تاریخ: «شما بروید و همین سریال آشغال معاویه را ببینید، آنقدر افتضاح است که قاعده این بود که انسان بگوید دیدن آن حرام است، ولی اگر ببینید، خواهید دید که نمی‌توانند هیچ چیزی از این آدم بگویند! من فکر می‌کنم این پروژه صد میلیون دلاری را خیلی گران با عربستان حساب کرده‌اند، چون حتّی پنج میلیون دلار هم نمی‌ارزد، از نظر هنری هم خیلی آشغال است!...[شخصیت مورد بحث یک سریال] باید کسی باشد که بشود به او فکر کرد، بشود به او عشق ورزید، بشود به او افتخار کرد، او رودست نداشته باشد.» خبرگزاری رسمی حوزه نوشت: «... فیلم معاویه روایتی ارائه می‌دهد که گویی توسط خود معاویه برای بازنویسی تاریخ (تحریف تاریخ) طراحی شده است. در این اثر، چهره خاندان ابوسفیان به گونه‌ای پاکسازی شده که گویی هرگز دشمنی آشکاری با پیامبر اسلام (ص) نداشته‌اند. معاویه به عنوان فردی خردمند، سیاستمدار و مُدَبِر تصویر شده که گویا هیچ خطایی در زندگی‌اش مرتکب نشده است، در حالی که جنبه‌های منفی تاریخی او به کلی نادیده گرفته شده‌اند.این فیلم به هیچ‌وجه به نقش معاویه در تضعیف خلافت امام علی (ع)، نیرنگ‌هایش در صلح با امام حسن (ع) و تأسیس حکومت استبدادی موروثی اشاره‌ای نمی‌کند. همچنین، از جنایات او علیه صحابه و ستم‌گری‌هایش بر مخالفان سخنی به میان نمی‌آورد. همچنین، سیاست‌های اقتصادی او که منجر به ایجاد شکاف طبقاتی، فساد و تبعیض گسترده شد، به کلی نادیده گرفته شده‌اند. معاویه با بخشش‌های بی‌حساب، بسیاری را به خدمت گرفت و فرهنگ اشرافی‌گری را در حکومت اسلامی رواج داد؛ اما فیلم، او را سیاستمداری دوراندیش نشان می‌دهد که تنها در پی وحدت و آرامش مسلمانان بوده است... با توجه به هزینه‌های سنگین تولید، انتظار می‌رفت اثری با فیلمنامه‌ای قوی، کارگردانی حرفه‌ای و بازیگری درخشان ساخته شود، اما نتیجه، فیلمی سطحی و ضعیف بوده که نتوانسته نظر منتقدان را جلب کند... تَطهیر چهره معاویه در این فیلم، می‌تواند تلاشی برای توجیه سیاست‌های بِن‌سلمان و تحکیم قدرت او باشد.» نظر نویسنده خالد صلاح، نویسنده داستان سریال، در واکنش به انتقاداتی که دربارهٔ نمایش شخصیت «معاویه» مطرح شده، بیان کرد که هدفش ارائه یک روایت خاص نبوده و تاریخ را به صورت سیاه و سفید ترسیم نکرده است. او به معاویه تنها به عنوان یک فرمانروا نگاه نکرده، بلکه او را به عنوان فردی که اشتباهاتی داشته و مانند دیگران به سرنوشت خود دچار شده، به تصویر کشیده است. شبکه‌های مجازی تصمیم به پخش سریال معاویه بحث‌های زیادی را در فضای مجازی به وجود آورده است، به‌ویژه به خاطر نمایش چند شخصیت تاریخی مهم، از جمله سه نفر از ده صحابه که طبق نظر اهل سنت به بهشت وعده داده شده‌اند و همچنین دو نفر از خانواده و همسران و دختران پیامبر. در مصر علاقمندان به این سریال حتی به جست‌وجو در آرشیو تلویزیونی این کشور پرداخته‌اند و صحنه‌ای از یک سریال کمدی مصری قدیمی به نام الستات ما یعملوش کده (تولید ۱۹۹۵) را دست به دست می‌کنند. در این کمدی، معاویه به‌عنوان بنیان‌گذار دولت خونین معرفی شده است، که برخی را به تعجب واداشته که چگونه در آن زمان چنین دیدگاهی به‌راحتی در تلویزیون بیان شده است. «مقایسه تطبیقی تأثیر شیوه‌های تبلیغی پیامبر (ص) در دعوت به اسلام با سیاست‌های تبلیغی معاویه در شام.» جستارهای تاریخ اسلام ۱ (۲): ۶۷–۹۷. «راهبردهای معاویه برای جذب یاران حضرت علی (ع).» سیره‌پژوهی اهل‌بیت (ع) ۴ (۶): ۶۱–۷۷. «تحلیل شخصیت تاریخی معاویه از دیدگاه ابن‌ابی‌الحدید.» پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی ۵۱ (۱): ۷۷–۹۸. «رفتارشناسی مردم مدینه در مواجهه با سیاست‌های معاویه.» سخن تاریخ ۱۶ (۳۹): ۸۸–۱۱۶. «بررسی جامعه‌شناختی فرایند تغییرات ارزشی جامعه اسلامی در عصر معاویه.» تاریخ اسلام ۱۶ (۶۳): ۷–۳۳. | ## جمع‌بندی | «بررسی فرایند مسموم‌سازی در دوران امارت و خلافت معاویه.» مطالعات تاریخ اسلام ۶ (۲۰): ۲۰۷–۲۶.