موضوع مقاله: ماتیلدا توسکانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ماتیلدا توسکانی | مقدمه: ماتیلدا توسکانی (; یا ؛ حدود ۱۰۴۶ – ۲۴ ژوئیه ۱۱۱۵)، یا ماتیلدا کانوسا ، که با لقب کنتس بزرگ نیز شناخته می‌شد، یکی از اعضای خاندان کانوسا (که به نام آتونی‌ها هم شناخته می‌شوند) در نیمه دوم سده یازدهم میلادی بود. | ## بخش 1: ماتیلدا توسکانی | او در دورانی پر از نبردهای مداوم، دسیسه‌های سیاسی و تکفیرهای کلیسا فرمان می‌راند. او به‌عنوان یک فئودال مارگراوین توسکانی فرمانروایی کرد و به‌عنوان خویشاوندی از سلسله سالی امپراتوری، در منازعه مشهور به نزاع اعطای مقام‌های کلیسایی نقش میانجی داشت. در این کشمکش گسترده میان پاپ گریگوری هفتم و هنری چهارم امپراتور مقدس روم (که آن زمان پادشاه رومیان بود) بر سر رابطه میان قدرت روحانی، پاپ گریگوری هفتم در ۱۰۷۶ هنری را خلع و تکفیر کرد. هم‌زمان، ماتیلدا به قلمرویی وسیع دست یافت که شامل لمباردی، امیلیا، رومانیا و توسکانی امروزی می‌شد. پس از راهپیمایی توبه‌آمیز هنری چهارم در برابر قلعه کانوسا در ژانویه ۱۰۷۷، پاپ او را دوباره به کلیسا پذیرفت. دربار او در بحبوحه نزاع اعطای مقام‌های کلیسایی، پناهگاهی برای بسیاری از آوارگان شد و رونق فرهنگی یافت. حتی پس از مرگ پاپ گریگوری هفتم در ۱۰۸۵، ماتیلدا همچنان ستون مهمی برای کلیسای اصلاح‌طلب باقی ماند. میان سال‌های ۱۰۸۱ تا ۱۰۹۸، منازعات فرساینده با هنری چهارم موجب بحران در حاکمیت کانوسا شد. نقطه عطف زمانی رخ داد که ماتیلدا با دوک‌های آلمانی جنوبی که مخالف هنری چهارم بودند، ائتلافی تشکیل داد. در ۱۰۹۷، هنری چهارم به آن سوی آلپ عقب‌نشینی کرد و به بخش شمالی امپراتوری مقدس روم رفت، و خلأ قدرتی در ایتالیا پدید آمد. نبرد میان و ساختار اجتماعی و حکومتی شهرهای ایتالیا را برای همیشه دگرگون ساخت و به آنها مجال داد تا از سلطه بیگانه رهایی یابند و توسعه جمعی بیابند. پس از ۱۰۹۸، او بیش از پیش از فرصت‌های فراهم‌شده برای تثبیت دوباره حکومتش بهره برد. چون فرزندی نداشت، در سال‌های پایانی زندگی، میراث خود را با تمرکز بر فعالیت‌های وقف به صومعه پولیرونه سامان داد. طبق گزارش دونیتسو، میان ۶ تا ۱۱ مه ۱۱۱۱، ماتیلدا در قلعه بیانلو (کواترو کاستلا، رجیو امیلیا) توسط هنری پنجم به‌عنوان نایب‌السلطنه امپراتوری و نایب‌ملکه ایتالیا تاج‌گذاری شد. تا سده سیزدهم، پاپ‌ها و امپراتورها بر سر میراث غنی موسوم به قلمروهای ماتیلدایی با هم نزاع می‌کردند. فرمانروایی ماتیلدا و نفوذش به‌عنوان یک دوره فرهنگی در ایتالیا شناخته شد که در شکوفایی طرح‌های هنری، موسیقایی و ادبی، و همچنین در داستان‌های معجزه و افسانه‌ها جلوه یافت. پاپ اوربان هشتم در ۱۶۳۰ پیکر ماتیلدا را به رم منتقل کرد، جایی که او نخستین زنی شد که در کلیسای جامع سنت پیتر به خاک سپرده شد. کهن‌ترین نیاکان اثبات‌شده خاندان کانوسا اشراف‌زاده‌ای به نام سیگیفرد بود که در یک‌سوم نخست سده دهم در کنت‌نشین لوکا می‌زیست. پسرش، آدالبرت-آتو، توانست چندین قلعه در دامنه‌های آپنین را در منطقه سیاسی تکه‌تکه‌شده زیر فرمان خود درآورد. آدالبرت-آتو با هیلدگارد از خاندان اشرافی ساپونید، که در شمال ایتالیا بسیار بانفوذ بودند، ازدواج کرد. پس از مرگ غیرمنتظره لوتار دوم، پادشاه ایتالیا در ۹۵۰، آدالبرت-آتو به بیوه لوتار، ملکه آدلاید، در قلعه کانوسا پناه داد، پس از آنکه برنگار ایورئا تلاش کرد قدرت را در ایتالیا به دست گیرد و او را برای مدتی کوتاه زندانی کرد. آدالبرت-آتو در اسناد دوران اوتوی یکم به‌عنوان مدافع یاد شده و توانست برای نخستین‌بار در پرتو اوتونی‌ها با پاپی تماس برقرار کند. سه فرمانروای پیاپی کانوسا (آدالبرت-آتو، تدالد و بونیفاس) برای گسترش فرمانروایی خود صومعه‌هایی بنیان نهادند. صومعه‌های تأسیس‌شده (برشلو، پولیرونه، و سانتا ماریا دی فلونیکا) در مکان‌های حمل‌ونقلی و استراتژیک برای انسجام اداری املاک بزرگ آنها قرار داشتند. سه قدیس خانوادگی (ژنسیوس، آپولونیوس و سیمئون) برای تحکیم ساختار قدرت خاندان کانوسا به‌کار گرفته شدند و خانواده کوشید تا بر صومعه‌هایی که مدت‌ها وجود داشتند (صومعه سرزمینی نونانتولا) نفوذ یابد. واگذاری صومعه‌ها به اسقف‌های محلی و حمایت از نهادهای روحانی شبکه اتحاد آنها را نیز گسترش داد. ۲۷۶–۲۷۸ در Golinelli 1994 والدین، تولد و سال‌های آغازین والدین ماتیلدا، بونیفاس و بئاتریس لورن نخستین بار به مناسبت ازدواج پسر کنراد دوم، هنری، با گونیلدا دانمارکی در سال ۱۰۳۶ در شهر نایمخن با هم دیدار کردند، اندکی پس از آنکه بونیفاس در آغاز همان سال بیوه شده بود. پیمان ازدواجی ترتیب داده شد و یک سال بعد، در ژوئن ۱۰۳۷، بونیفاس و بئاتریس ازدواج خود را با شکوه بسیار جشن گرفتند و سه ماه پس از آن در مارنگو دربار برگزار کردند. طبق توافقات ازدواج، بئاتریس دارایی‌های مهمی در لورن به همراه آورد: قلعه بریه، لردنشین‌های استنه، موزی، ژوینی، لانگلیر و اوروال که بخش شمالی سرزمین‌های موروثی خانواده پدری‌اش را تشکیل می‌دادند. بئاتریس و خواهرش، سوفیا، دختران فردریک دوم، دوک لورن علیا و ماتیلدا شوابیا بودند. پس از مرگ والدینشان، او و خواهرش توسط عمه مادری‌شان، امپراتریس گیزلا، در دربار امپراتوری پرورش یافتند. برای بونیفاس، ازدواج با بئاتریس ــ که خویشاوند نزدیک امپراتور بود ــ نه تنها پرستیژ به همراه داشت، بلکه چشم‌انداز داشتن وارث را نیز فراهم می‌کرد. همسر نخست او ریچیلا، دختر گیسلبرت دوم، کنت پالانتین برگامو بود و تنها فرزندشان دختری بود که در ۱۰۱۴ به دنیا آمد و در همان سال درگذشت. بونیفاس و بئاتریس سه فرزند داشتند: بئاتریس (نام‌گذاری‌شده به نام مادرش)، فردریک (نام‌گذاری‌شده به نام پدربزرگ مادری‌اش) و ماتیلدا (نام‌گذاری‌شده به نام مادربزرگ مادری‌اش). به‌گفته فرانچسکو ماریا فیورنتینی، پزشک و دانشمند سده هفدهم، او در لوکا به دنیا آمده بود؛ فرضیه‌ای که با مینیاتوری در زندگی‌نامه ماتیلدا اثر راهب دونیتسو در اوایل سده دوازدهم تقویت می‌شود، جایی که ماتیلدا «ماتیلدای درخشان» نامیده شده است: از آنجا که واژه لاتینی lucens شبیه lucensis (منسوب به لوکا) است، این می‌تواند اشاره‌ای به زادگاه ماتیلدا باشد و فیورنتینی آن را چنین تفسیر کرد. | ## بخش 2: ماتیلدا توسکانی | یک اثر تازه‌تر از میشل کان اسپایک نیز مانتوا را ترجیح می‌دهد، زیرا در آن زمان مرکز دربار بونیفاس بود. افزون بر این، فرارا یا شهر کوچک توسکانی سان مینیاتو هم به‌عنوان زادگاه احتمالی مطرح شده‌اند. پژوهشگران عموماً بر این باورند که ماتیلدا سال‌های آغازین زندگی‌اش را در کنار مادرش گذراند، که به دانش شهرت داشت. گفته شده که او در استراتژی، تاکتیک، سواری و به‌کارگیری سلاح آموزش دیده بود، اما برخی پژوهش‌ها این ادعا را به چالش کشیده‌اند. پدرش، بونیفاس کانوسا، برای برخی واسال‌های کوچک در سراسر عمرش شاهزاده‌ای ترسناک و منفور بود. در ۷ مه ۱۰۵۲، هنگام شکار در جنگل سان مارتینو دال‌آرجینه در نزدیکی مانتوا، در کمین افتاد و کشته شد. پس از مرگ پدر، فردریک، برادر ماتیلدا، املاک و عناوین خانوادگی را تحت نیابت سلطنتی مادرشان به ارث برد؛ مادری که نه‌تنها توانست میراث خانوادگی را یکپارچه نگاه دارد، بلکه ارتباطات مهمی با رهبران جنبش اصلاح کلیسا برقرار کرد. خواهر بزرگ‌تر ماتیلدا، بئاتریس، سال بعد (پیش از ۱۷ دسامبر ۱۰۵۳) درگذشت و ماتیلدا را به وارث احتمالی دارایی‌های فردریک تبدیل کرد. بئاتریس از ۱۰۵۲ تا هنگام مرگش در ۱۰۷۶، در دوران صغارت و هم‌نیابتی با ماتیلدا، نایب‌السلطنه توسکانی بود. در میانهٔ ۱۰۵۴، بئاتریس لورن برای تضمین منافع فرزندانش و خود، با گادفری ریش‌بلند ازدواج کرد؛ خویشاوند دوری که پس از شورش آشکار علیه امپراتور هنری سوم از دوک‌نشین لورن علیا خلع شده بود. امپراتور هنری سوم از این ازدواج بی‌اجازه خشمگین شد و فرصت یافت تا هنگام حرکت به‌سوی جنوب برای شرکت در یک سینود در فلورانس در روز پنطیکاست ۱۰۵۵، او را به‌همراه ماتیلدا دستگیر کند. اندکی پس از آن، مرگ مشکوک برادرش فردریک ماتیلدا را به آخرین بازمانده خاندان کانوسا تبدیل کرد. مرگ زودهنگام امپراتور در اکتبر ۱۰۵۶، که سلطنت را به هنری چهارم خردسال سپرد، به‌نظر می‌رسد روند مذاکرات و بازگشت توازن قدرت پیشین را شتاب بخشید. گادفری ریش‌بلند در دسامبر با خاندان امپراتوری آشتی کرد و به‌عنوان مرگراو توسکانی شناخته شد، در حالی که بئاتریس و ماتیلدا آزاد شدند. هنگامی که او و مادرش همراه پاپ ویکتور دوم به ایتالیا بازگشتند، ماتیلدا رسماً به‌عنوان تنها وارث بزرگ‌ترین قلمرو در جنوب امپراتوری شناخته شد. در ژوئن ۱۰۵۷ پاپ سینودی در فلورانس برگزار کرد؛ او در زمان دستگیری بدنام بئاتریس و ماتیلدا حاضر بود و با انتخاب عمدی فلورانس به‌عنوان محل سینود نیز آشکار ساخت که خاندان کانوسا به ایتالیا بازگشته، در کنار پاپی اصلاح‌طلب تقویت شده و کاملاً بازhabilit شده‌اند؛ با خردسالی هنری چهارم، پاپی اصلاحی حمایت خاندان نیرومند کانوسا را جست‌وجو می‌کرد. بنا بر گفته دونیتسو، زندگی‌نامه‌نویس ستایشگر ماتیلدا و نیاکانش، او به‌سبب خاستگاه و شرایط زندگی‌اش با هر دو زبان فرانسوی و آلمانی آشنایی داشت. فرمان‌روایی شخصی نقش ماتیلدا در مناقشه اعطای مقام کلیسایی وضعیت قلمروهای ماتیلدا پس از به قدرت رسیدن پس از مرگ مادرش، ماتیلدا وارث ارثیهٔ عظیم پدری شد. این امر برخلاف مفاد قانون سالیک و قانون لومباردی بود که در آن زمان در پادشاهی ایتالیا اجرا می‌شد و طبق آن هنری چهارم، امپراتور می‌بایست وارث قانونی به‌شمار می‌رفت. با توجه به صغر سن هنری چهارم و همکاری نزدیک خاندان کانوسا با پاپ‌های اصلاح‌طلب، واگذاری قانونی تحت حقوق امپراتوری اهمیت ثانویه یافت. میان سال‌های ۱۰۷۶ و ۱۰۸۰، ماتیلدا به لورِن سفر کرد تا بر سر ارثیهٔ همسرش در وردن ادعا کند. گادفری همچنین حقوق ماتیلدا بر ستنای و موزه را که مادرش به عنوان جهیزیه دریافت کرده بود، به چالش کشید. اختلاف بین خاله و خواهرزاده بر سر کنت‌نشین اسقفی وردن سرانجام به‌وسیلهٔ تئودریک، اسقف وردن، حل‌وفصل شد. او اختیار انتصاب کنت‌ها را داشت و به‌آسانی به سود ماتیلدا رأی داد، زیرا این حکم هم پاپ گریگوری هفتم و هم شاه هنری چهارم را خشنود می‌کرد. ماتیلدا سپس وردن را به آلبرت سوم، کنت نامور، پسرعموی اصلاح‌طلب همسرش، واگذار کرد. دشمنی عمیق میان ماتیلدا و خواهرزاده‌اش احتمالاً مانع از آن شد که او در جنگ صلیبی اول که گادفری رهبری می‌کرد، در اواخر دههٔ ۱۰۹۰ به اورشلیم سفر کند. در سمت راست، دونیتسو نسخه‌ای از کتاب را به او اهدا می‌کند و در سمت چپ مردی با شمشیر ایستاده است. این خویشاوندی با خاندان سالی او را گزینه‌ای مناسب برای میانجیگری میان امپراتور و پاپ ساخت. در همان زمانی که اختلاف میان شاه هنری چهارم و پاپ گریگوری هفتم بالا گرفت، مادر ماتیلدا درگذشت. ماتیلدا و بئاتریس از نزدیک‌ترین محارم گریگوری هفتم بودند و او از همان آغاز آنان را در جریان طرح‌های خود علیه شاه آلمانی قرار داد. شاه همراه با دو اسقف اعظم، زیگفرید ماینتس و اودو تریر و ۲۴ اسقف، اتهامات شدیدی علیه گریگوری مطرح کردند. از جمله غیرقانونی بودن انتخاب او، ادارهٔ کلیسا از طریق «شورای زنان»، و «هم‌سفره بودن و هم‌منزل شدن با زنی بیگانه بیش از حد لازم». تحقیر به اندازه‌ای بود که حتی نامی از ماتیلدا برده نشد.نامهٔ رد اسقف‌های آلمانی از ژانویه ۱۰۷۶، MGH Const. پاپ در ۱۵ فوریه ۱۰۷۶ با تکفیر شاه پاسخ داد و تمام رعایا را از سوگند وفاداری آزاد کرد و به این ترتیب شورش علیه او مشروعیت یافت. نخستین اقدام نظامی ماتیلدا و اولین وظیفهٔ بزرگ او به‌عنوان فرمانروا، حفاظت از پاپ در سفر پرمخاطره‌اش به شمال بود. | ## بخش 3: ماتیلدا توسکانی | او تنها کسی بود که پاپ می‌توانست به او اعتماد کند، چراکه به‌عنوان وارث خاندان کانوسا کنترل همهٔ گذرگاه‌های آپنین و تقریباً همهٔ مسیرهای ارتباطی ایتالیای مرکزی به شمال را در دست داشت. اسقف‌های لومباردی، که خود نیز به‌دلیل حضور در شورا تکفیر شده بودند و قلمروهایشان در مرز املاک ماتیلدا بود، در پی دستگیری پاپ بودند. گریگوری هفتم خطر را می‌دانست و گزارش کرده است که همهٔ مشاورانش جز ماتیلدا او را از سفر به تربور بازمی‌داشتند. بااین‌حال، هنری چهارم برنامهٔ دیگری داشت: او به ایتالیا لشکر کشید تا راه پاپ را سد کند. شاهزادگان آلمانی در شورایی جداگانه مقرر کردند که شاه باید ظرف یک سال در برابر پاپ تسلیم شود وگرنه جایگزین گردد. درحالی‌که نیاکان هنری پاپ‌های مزاحم را به‌سادگی برکنار کرده بودند، اسقف‌های لومباردی از این چشم‌انداز خوشحال شدند. وقتی ماتیلدا از حرکت شاه آگاه شد، گریگوری را ترغیب کرد تا در قلعه کانوسا پناه بگیرد و پاپ توصیهٔ او را پذیرفت. در ۲۵ ژانویه ۱۰۷۷، شاه با پای برهنه در برف برابر دروازه‌های قلعهٔ ماتیلدا ایستاد؛ همراه با همسرش برتا، فرزند خردسالش کنراد، و مادر برتا، آدلاید سوزا (پسرعمو-دخترعموی دوم ماتیلدا). از آن‌جا که قلعهٔ ماتیلدا صحنهٔ آشتی پاپ و امپراتور شد، او بی‌شک در مذاکرات نقشی نزدیک داشت. شاه در سرما، با جامهٔ توبه‌کاران و بدون هیچ نشانهٔ اقتدار، تا ۲۸ ژانویه در انتظار ماند تا سرانجام ماتیلدا پاپ را قانع کرد او را بپذیرد. هنری چهارم دوباره به کلیسا پذیرفته شد و ماتیلدا و آدلاید ضامنان رسمی پیمان شدند. برای ماتیلدا، روزهای کانوسا چالش‌برانگیز بود: همهٔ میهمانان باید اسکان و پذیرایی می‌شدند و در میانهٔ زمستان آذوقه و علوفه تأمین می‌گردید. پس از لغو تکفیر، هنری چهارم چندین ماه در دشت پو ماند و به‌طور نمایشی به حکومت خود پرداخت. از ۱۰۷۷ تا ۱۰۸۰، ماتیلدا فعالیت‌های معمول حکمرانی خود را ادامه داد؛ در کنار چند وقف برای اسقف‌نشین لوکا و مانتوا، عمدهٔ اسناد مربوط به دربار صادر شد. جنگ‌های ماتیلدا با هنری چهارم پس از آشتی در کانوسا، روابط میان پاپ و امپراتور طولانی‌مدت و پایدار نبود. در این دوره، دربار ماتیلدا مأمنی برای بسیاری از افراد آواره شد و هم‌زمان، فعالیت‌های فرهنگی در قلمرو او رونق یافت. پس از مرگ پاپ گریگوری هفتم در ۱۰۸۵، ماتیلدا همچنان ستون مهمی برای کلیسای اصلاح‌طلب باقی ماند. بین سال‌های ۱۰۸۱ تا ۱۰۹۸، اختلافات سخت با هنری چهارم باعث شد حکومت کانوسا با بحران مواجه شود. نقطهٔ عطف زمانی حاصل شد که ماتیلدا ائتلافی با دوک‌های جنوب آلمان تشکیل داد، که مخالف هنری چهارم بودند. در سال ۱۰۹۷، هنری چهارم به شمال گذرگاه‌های آلپ بازگشت و در ایتالیا خلأ قدرت ایجاد شد. مبارزه ساختار اجتماعی و حکومتی شهرهای ایتالیا را برای همیشه تغییر داد و فضای مناسبی برای استقلال شهرها و توسعهٔ جوامع شهری فراهم کرد. تا پایان عمر، او تلاش می‌کرد شهرها را تحت کنترل خود درآورد و از فرصت‌ها برای تثبیت دوبارهٔ حکمرانی خود بهره برد. از آن پس، ماتیلدا فعالیت‌های واگذاری و وقف املاک را برای تثبیت میراث خود در آب‌بیزاری پولیرونه و دیگر مؤسسات مذهبی افزایش داد، زیرا هیچ فرزندی نداشت. این فعالیت‌ها شامل تأسیس و حمایت از صومعه‌ها، هدایت امور کلیساهای محلی و توسعهٔ شبکهٔ هم‌پیمانان کلیسایی بود که قدرت او را در مناطق مختلف تحکیم می‌کرد. با مرگ ماتیلدا در سال ۱۱۱۵، خاندان کانوسا منقرض شد و تا قرن سیزدهم، پاپ‌ها و امپراتورها بر سر سرزمین‌های ماتیلدا، ارثیهٔ غنی او، به نزاع پرداختند. حکومت و نفوذ ماتیلدا به عنوان یک عصر فرهنگی در ایتالیا شناخته شد که در هنر، موسیقی، ادبیات و افسانه‌های مذهبی و داستان‌های معجزه‌آسا نمود یافت و میراث او به اوج خود در دوران اصلاحات کاتولیک و دوره باروک رسید. تاج‌گذاری، مرگ و میراث پیوند= قبر ماتیلدا در کلیسای سنت پیتر، اثر برنینی بر اساس روایت دونیزو، بین ۶ تا ۱۱ مهٔ ۱۱۱۱، ماتیلدا در قلعه بیانلو (Quattro Castella, رجو امیلیا) توسط هنری پنجم به عنوان نایب‌الملکهٔ ایتالیا تاج‌گذاری شد. با مرگ او در ۲۴ ژوئیهٔ ۱۱۱۵، خاندان کانوسا منقرض شد و میراث گستردهٔ او باعث شد تا قرن‌ها پاپ‌ها و امپراتورها بر سر سرزمین‌های ماتیلدا با یکدیگر رقابت کنند. آثار او در هنر، موسیقی، ادبیات و داستان‌های معجزه‌آسا نمود یافت و میراث فرهنگی او تا اوج دوران اصلاحات کاتولیک و دوره باروک ادامه یافت. در سال ۱۶۳۰، پاپ اوربان هشتم بدن ماتیلدا را به رم منتقل کرد و او نخستین زن شد که در کلیسای سنت پیتر دفن گردید. ویژگی‌های شخصیتی و نقش تاریخی ماتیلدا از نظر تاریخ‌نگاران قرون وسطی به عنوان زنی باهوش، سیاستمدار و شجاع شناخته می‌شد. او علاوه بر مهارت‌های دیپلماتیک، در امور نظامی و اداره قلمرو خود نیز توانمند بود و توانست در دورهٔ بی‌ثباتی سیاسی و منازعات بین امپراتوری و کلیسا، قلمروی گستردهٔ خود را حفظ کند. توانایی او در میانجی‌گری میان پاپ گرگوری هفتم و هنری چهارم، امپراتور مقدس روم در واقعهٔ راه کانوسا، نشان‌دهندهٔ نفوذ و قدرت او بود. ماتیلدا همچنین از طریق تأسیس و حمایت از صومعه‌ها، شبکه‌ای از وفاداری‌های مذهبی و سیاسی ایجاد کرد که پایهٔ حکمرانی او و گسترش نفوذ کلیسای اصلاح‌طلب را تقویت نمود. او به عنوان «بانوی بزرگ» در تاریخ ایتالیا شناخته می‌شود و میراث او در هنر، فرهنگ و ساختار اجتماعی ایتالیا در قرون وسطی، تا دوران باروک و اصلاحات کاتولیک، تأثیرگذار باقی ماند. | ## جمع‌بندی | ماتیلدا نمونه‌ای از زنان قدرتمند در اروپای میانه است که توانستند در عرصهٔ سیاست و دین نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کنند.