موضوع مقاله: دین کنعانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دین کنعانی | مقدمه: دین کنعانی گروهی از ادیان باستانی سامی بود که توسط کنعانیانی که در شام باستان زندگی می‌کردند حداقل از اوایل عصر برنز تا قرن‌های اول پس از میلاد مسیح انجام می‌دادند. | ## بخش 1: دین کنعانی | مذهب کنعانی تحت‌تأثیر فرهنگ‌های همسایه، به ویژه آیین‌های مذهبی مصر باستان و بین‌النهرین بود. پانتئون کنعانی توسط خدای ال و همسرش اشیره، همراه با خدایان مهم دیگری از جمله بعل، آنات، عشتروت و موت رهبری می‌شد. اعمال مذهبی کنعانیان شامل قربانی‌کردن حیوانات، احترام به مردگان و پرستش خدایان از طریق زیارتگاه‌ها و نخلستان‌های مقدس بود. این دین همچنین اسطوره‌شناسی پیچیده‌ای از جمله داستان‌های نبردهای الهی و چرخه‌های مرگ و تولد دوباره را نشان می‌دهد. لوحه‌های اوگاریت در سال ۱۹۲۸، کشاورزی که در حال حفاری در زمین خود در شمال غربی سوریه بود، به‌طور تصادفی مقبره‌ای باستانی کشف کرد. این مقبره بخشی از گورستانی واقع در منطقه شهر باستانی اوگاریت بود، که از حدود ۱۴۵۰ تا ۱۱۸۰ پیش از میلاد مرکز ثروت و تجارت بود. کاوشگران فرانسوی که در این محل کار می‌کردند، بقایای دو معبد، یک کاخ و خانه‌های شخصی و همچنین دو کتابخانه از لوح‌های گلی باستانی را که عمدتاً به زبان الفبایی اوگاریتی، زبان اصلی شهر، نوشته شده بودند، کشف کردند. ترجمه‌های متون ادبی اوگاریتی اولین بینش‌ها را در مورد دین کنعانی‌ها، که قبلاً عمدتاً از صفحات کتاب مقدس شناخته شده بودند، فراهم کرد. الواح اساطیری اوگاریتی فعالیت‌های خدایان و الهه‌های اصلی پانتئون کنعانی را شرح می‌دهند. اگرچه هیچ الهیات دولتی واحدی وجود نداشت، خدایان اصلی منعکس‌کننده نگرانی‌های جغرافیایی محلی در مورد حاصلخیزی زمین و اهمیت آب و همچنین روابط با آسمان و جهان زیرین بودند. اعتقاد بر این بود که جهان به‌طور همزمان توسط خدای قدیمی‌تر ال (خدا) و یک خدای جنگجوی اصلی، بعل، اداره می‌شود که توسط شورایی از خدایان و خدایان سطح پایین‌تری از همراهان احاطه شده‌اند. شورای الهی شامل نسل قدیمی‌تر خدای ال و همسرش آتیرات، که در کتاب مقدس به عنوان اشیره شناخته می‌شود، و همچنین گروه جوان‌تری از شخصیت‌ها از جمله خدای جنگ بعل و الهه‌های جنگ آنات و آستارته بود. نیروهای تخریب شامل یَم، خدای دریا (که با نام نهار، رودخانه نیز شناخته می‌شود) و موت، خدای مرگ و همچنین سوختن (رشف) و طاعون (دِبِر)، خدایی که در کتاب مقدس توصیف شده است (حبقوق ۳) بود. در مجموع، بیش از ۲۳۴ خدا در متون اوگاریتی ثبت شده‌اند و تصور می‌شد که این خدایان، برخلاف انسان‌ها، عمر جاودان دارند. اگرچه به عنوان خالق توصیف شده است، اما هیچ داستان خلقتی به سبک کتاب مقدس در ادبیات اوگاریتی وجود ندارد. محل سکونت ال در لبه جهان در «سرچشمه دو رودخانه» است، مکانی که آب‌های آسمان و زمین به هم می‌رسند. هیچ معبدی به آیین او اختصاص داده نشده است و تصویر او را نمی‌توان به وضوح در میان نقش برجسته‌ها و مجسمه‌های کاوش شده شناسایی کرد. پیکره‌های انسانی کوچک و سنگین‌پوش که بر روی صندلی‌های پشتی بلند نشسته و سربندهای کلاه مانند یا تاج‌های مخروطی بلند بر سر دارند، اغلب به عنوان ال شناسایی شده‌اند. یافته‌های باستان‌شناسی اخیر نشان می‌دهد که این تصویر ممکن است نمایانگر خدایی باشد که در حال حاضر ناشناخته است یا پادشاهی که به مقام الوهیت رسیده است. در سرزمینی که به باران حیات‌بخش وابسته بود، بعل هم خدای جنگجو و هم خدای طوفان بود که باروری را به ارمغان می‌آورد. بعل بر کوه زافون، که با جبل اقرا، بلندترین کوه سوریه واقع در ۲۵ تا ۳۰ مایلی شمال اوگاریت، یکی دانسته می‌شود، بر تخت سلطنت نشسته بود. بعل، خدایی فعال و قدرتمند، بر روی یک سنگ یادبود سنگ آهک سفید به ارتفاع ۱٫۴۲ متر که اکنون در موزه لوور است، به تصویر کشیده شده است. | ## بخش 2: دین کنعانی | خدای بعل که بر سنگ یادبود مسلط است، به صورت نیمرخ با پای راست خود که جلوی پای چپش قرار گرفته، تصویر شده است. در یک ژست کلاسیک ضربه‌زنی مصری، دست راستش بالای سرش بلند شده و گرزی در دست دارد، گویی می‌خواهد به دشمنی حمله کند. در دست چپش، نیزه‌ای بزرگ با شکلی گیاهی که از بالای سلاح بیرون زده است را محکم در زمین نگه داشته و فروکرده است. یک پیکر کوچک که نمایانگر پادشاه است و لباس کاهنان را پوشیده، بر روی یک پایه ایستاده است. این پیکره و پایه آن درست زیر خنجر غلاف‌دار خدا قرار دارند که از کمربند او آویزان است. این سنگ یادبود، مفهوم کنعانی پادشاهی الهی را نشان می‌دهد که در آن خدای جنگجو از بشریت در برابر نیروهای مخرب طبیعت محافظت می‌کند. داستان فتح دریا توسط بعل که در اوگاریت کشف شده است، در یک چرخه حماسی شامل شش لوح شرح داده شده است. پس از یک آغاز نسبتاً مبهم، خدای یام (دریا) پیامی به مجمع الهی می‌فرستد و از بعل می‌خواهد که تسلیم شود. پس از پیروزی، آنات، دختر ال که خواهر بعل نیز نامیده می‌شود، دست به شورش می‌زند و دشمنان انسانی را که احتمالاً با بعل متحد شده‌اند، قتل‌عام می‌کند. صنعتگر کوتهر-وا-هاسیس پیشنهاد می‌دهد که کاخ پنجره داشته باشد، اما بعل مخالفت می‌کند تا یَم/نحار نتواند مخفیانه وارد شود. سروها از لبنان به همراه نقره، طلا و سنگ‌های قیمتی برای زینت بخشیدن به کاخ آورده می‌شوند. پس از آن، بعل تمام دشمنان خود را در سرزمین‌های اطراف شکست می‌دهد تا برای خود امپراتوری تشکیل دهد. بعل که اکنون سرشار از پیروزی است، پیکی را به سمت موت، پسر ال و حاکم جهان زیرین، می‌فرستد تا پادشاهی خود را اعلام کند. اما موت در پاسخ خود ورق را به ضرر دشمن خود برمی‌گرداند و از او دعوت می‌کند تا به جهان زیرین بیاید. وقتی بعل می‌پذیرد و فرود می‌آید، در دام مرگ گرفتار می‌شود که منجر به قطع باران می‌شود. او را در قلمرو مردگان می‌یابد، با موت روبرو می‌شود، با چاقو و چنگک به او حمله می‌کند و بدنش را می‌سوزاند که سپس توسط پرندگان خورده می‌شود. این اسطوره، با روایت پیروزی بعل بر دشمنان کیهانی‌اش، هم نهاد پادشاهی الهی انسانی را گرامی می‌دارد و هم توضیح می‌دهد که حکومت یک پادشاه جنگجو برای برقراری نظم در زمین و جایگاه آسمانی ضروری است. همچنین توضیحی اسطوره‌ای برای تغییر فصل‌ها از برداشت محصول به زمستان ارائه می‌دهد، زمانی که بعل به جهان زیرین فرود می‌آید و باروری متوقف می‌شود. ویژگی خدایان قدیمی‌ترین خدایی که توسط مردم خاور نزدیک باستان شناخته می‌شد، خدای خالق، ال، بود. معشوقه او، الهه باروری، اشیره، خدایان زیادی از جمله خدای قدرتمندی به نام بعل («خداوند») را به دنیا آورد. به نظر می‌رسد که تنها یک بعل وجود داشته است که در مکان‌ها و زمان‌های مختلف در بعل‌های کوچکتر تجلی یافته است. تصاویر و مفاهیم انسان‌انگارانه از خدایان، مردم را قادر می‌ساخت تا با آنها تعامل داشته باشند و با آنها همذات‌پنداری کنند. | ## بخش 3: دین کنعانی | به عنوان مثال، یک حکاکی از قرن سیزدهم پیش از میلاد، خدایی (احتمالاً اِل) را با تاجی بر تخت و فردی را در مقابل او نشان می‌دهد. ال با دو الهه رابطه جنسی برقرار می‌کند: «دست ال مانند دریا بلند شد، دست ال مانند سیل. ال به شیوه‌ای مشابه به اثیرات نزدیک می‌شود و هفتاد و هفت بار با یک گوساله جفت‌گیری می‌کند. این ویژگی‌های خانوادگی که به خدایان نسبت داده می‌شود، روابط قدرت بین شهرها و پادشاهی‌های مختلف را ایجاد کرده است که به صورت نمادین در سطح مذهبی بیان می‌شوند. عرف اعمال مذهبی بررسی‌های باستان‌شناسی در محوطه تل صافی بقایای الاغ‌ها و همچنین تعدادی گوسفند و بز در لایه‌های اولیه عصر مفرغ، مربوط به ۴۹۰۰ سال پیش، یافت شده است که از مصر برای قربانی کردن وارد شده‌اند. یکی از حیوانات قربانی، یک الاغ کامل، در زیر شالوده‌های یک ساختمان پیدا شد، که منجر به گمانه‌زنی‌ها شد که این یک «سپرده» است که در جلوی ساختمان یک خانه مسکونی قرار گرفته است. اگرچه قربانی کردن کودکان برای مردم اطراف شناخته شده بود، اما در متون باستان فنیقی یا کلاسیک هیچ اشاره ای به آن وجود ندارد. مراسم مذهبی کنعانیان به وظیفه فرزندان برای مراقبت از والدین خود اهمیت زیادی قائل بودند و پسران مسئول دفن آنها و ترتیب نگهداری از مقبره آنها بودند. خدایان کنعانی مانند بعل با پیکرهایی که در زیارتگاه‌ها، اغلب بر بالای تپه‌ها، یا «مکان‌های مرتفع» احاطه‌شده با بیشه‌های درختان، مانند آنچه در کتاب مقدس عبری محکوم شده است، درهوشع (آیه 13a) نشان داده می‌شدند که احتمالاً ستون اشره و سنگ‌ها یا ستون‌های ایستاده. زنا با محارم در باورهای کنعانی در بررسی مفاهیم اخلاقی و جنسی در دین کنعانی، تمایز آشکاری میان رفتار ایزدان در اساطیر و قوانین حاکم بر جامعه انسانی وجود دارد. سطح اساطیری و پیوند خدایان در کیهان‌شناسی کنعانی، زنا با محارم در میان طبقه عالی ایزدان نه تنها مذموم نبود، بلکه به عنوان ابزاری برای حفظ قدرت الهی و نمادی از باروری بی‌پایان طبیعت نگریسته می‌شد. **بعل و عنات:** مشهورترین نمونه، رابطه میان بعل (ایزد باران و توفان) و خواهرش عنات (ایزدبانوی جنگ و باروری) است. این پیوند خواهر-برادری در واقع استعاره‌ای از اتحاد نیروهای آسمانی برای تضمین حاصلخیزی زمین و پیروزی بر ایزد مرگ (موت) بود. **ال و اشیره:** ال به عنوان خدای پدر و اشیره به عنوان خدای مادر، در برخی روایات دارای پیوندهای خونی درونی در تبار ایزدان هستند که نشان‌دهنده ساختار «خانواده الهی» بسته‌ای است که از ورود بیگانگان به حریم قدرت جلوگیری می‌کند. تحلیل از منظر روان‌شناسی فرگشتی از دیدگاه روان‌شناسی فرگشتی دین، وجود میم‌های مذهبی مشوق زنا با محارم در اساطیر کنعانی، نشان‌دهنده یک «استراتژی تولیدمثلی» خاص در جوامع باستانی است. در این جوامع، ایزدان آینه تمام‌نمای آرزوهای طبقه حاکم برای حفظ ثروت و قدرت در داخل دودمان بودند. قوانین اجتماعی و تضاد با اساطیر اگرچه اساطیر کنعانی مملو از روابط درون‌خانوادگی میان ایزدان است، اما شواهد باستان‌شناسی و حقوقی نشان می‌دهند که در سطح زندگی روزمره مردم، محدودیت‌های عرفی جدی وجود داشته است. با ظهور تمدن‌های همسایه و تأثیرات متقابل فرهنگی، بسیاری از این رفتارها در سطح انسانی به عنوان «ناپاکی» یا اختلال در نظم اجتماعی نگریسته می‌شدند. در واقع، زنا با محارم در دین کنعانی یک «امتیاز الهی» محسوب می‌شد که انسان‌های فانی حق تقلید از آن را نداشتند. تبیین فرگشتی تفاوت‌ها پژوهشگرانی نظیر جوزف بولویا استدلال می‌کنند که یهودیت با سرکوب میم‌های مذهبیِ مشوق زنا با محارم، موفق شد از «تله ژنتیکی» و فروپاشی اجتماعی ناشی از جنگ‌های درون‌قبیله‌ای جلوگیری کند. | ## جمع‌بندی | این دین با وضع تابو بر روابط جنسیِ کنعانی، هزینه‌های همکاری را در سطح کل جامعه کاهش داد و مدلی را ایجاد کرد که در آن «اطمینان از پدری» و پایداری خانواده (خارج از پیوندهای خونی نزدیک) تضمین می‌شد.