موضوع مقاله: آترا-هاسیس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آترا-هاسیس | مقدمه: آترا-هاسیس ، آترام-هاسیس یا بنا به واژگان آغازینِ متن «وقتی که خدایان انسان بودند»، حماسه‌ای از ادبیات متأخر بابلی باستان است که تاریخ بشریت را از آفرینش تا طوفان بازگو می‌کند. | ## بخش 1: آترا-هاسیس | چهار نسخه از این داستان به دست آمده که قدیمی‌ترین آن به قرن هفده پیشا دوران مشترک تعلق دارد. روایت همین متن از «طوفان» است که شاعر حماسه گیلگمش به عنوان منبعی برای روایت خودش از اسطوره «طوفان» به کار برد. بررسی تطبیقی متن‌های خاور نزدیک دربارهٔ طوفان با روایت طوفان در کتاب مقدس، معمولاً منجر به روشن شدن آنچه که در هر متن یگانه است، می‌شود. تصنیف‌گر سفر پیدایش (باب ۱ تا ۹)، چارچوبی حداقل به قدمت آترا-هاسیس را به کار گرفته و کیهان‌شناسی و تاریخ آغازین انسان را بازتعریف کرده است. در حماسهٔ آترا-هاسیس، انلیل از هیاهوی بی‌امان آفرینش جدید (انسان) به ستوه آمد و عذاب نازل کرد. در پایان، انلیلِ خشمگین راه حلِ نهایی را برگزید: او «طوفان» را نازل کرد تا بشریت یکسره نابود شود. کِشتی بر قلهٔ کوهی بلند نشست؛ بوی خوش پیشکش آترا-هاسیس به آسمان رفت و خدایان — خشکیده‌لب و در گرسنگی نشسته بودند — به غذا هجوم آوردند. برای چارهٔ مشکل سر و صدای بشر، خدایان در بشر تغییراتی دادند تا دیگر نتواند مانند گذشته زاد و ولد کند. زبان اکدی زبانی سامی است که از حدود سال ۲۵۰۰ پیش از دوران مشترک تا آغاز دوران مشترک، در بابِل و آشور به آن گویش و مکتوب می‌شد. از زمان رمزگشایی زبان اکدی در سال ۱۸۵۰، دانشوران به چیدن پازل‌های این ادبیات فراموش‌شده مشغول شدند. نتیجهٔ این فرایند، بازیافت داستان‌ها، شعرها و فرم‌های هنری بود که یک هزار سال قدیمی‌تر از آثار هومر یا کتاب مقدس بودند. یکی از درون‌مایه‌های اصلی آترا-هاسیس رقابت خدایان است؛ درون‌مایهٔ مهم دیگر، رابطهٔ نابرابر خدایان و بشریت است. پیش از آفرینش انسان، شهرهای بین‌النهرین سفلی توسط تنها ساکنانش (خدایان) پر شده بود و آنها باید با کارِ خود، خوراک و پوشاک را فراهم می‌کردند. در شعر آترا-هاسیس، یوغ و سبد خاک نماد باری است که انلیل بر بشریت تحمیل کرده است. زندگانی طولانی این ایدئولوژی، از حداقل هزاره سوم پیشا دوران مشترک تا آمدن اسلام (مدتها پس از نابودی تمدن بابل)، در سوره ۵۱ قرآن نمایانگر است که مشخصا اعتقاد قدیمی را رد می‌کند. به روایت این حماسه، گِلی را که ائا به عنوان ماده خامِ آفرینش انسان آماده می‌کند، با آمیخته شدن با خون یک خدا جاندار می‌شود. آن خدا رهبر شورشگران بود، سرشت ذاتاً سرکش و نافرمان انسان که در این اسطوره آفرینشِ وی خلاصه شده است بر سنتی از تاریخ نخستین انسان نیز اثر گذاشته است. اسطوره وحشیگریِ نخستینِ انسان در تضاد با سنتی قرار می‌گیرد که در آن، بشریت برای به دست گرفتن ابزاری خلق می‌شود که پیش از آن در اختیار خدایانِ ساکن در شهرها بوده است. طبق اساطیر بابلی، خدایان تمدن بشریت را ایجاد کردند و پادشاهی را از آسمان فرو فرستادند. در این میان، ائا نقش مهمی دارد که «هفت فرزانه» را به همراه همه هنرها و صنایع زندگی شهری به اریدو و سایر شهرهای نخستین فرستاد. آنها موجوداتی بودند که در سرآغاز حماسه گیلگمش شهر اوروک و دیوار آن را بنیاد گذاشتند: « «هفت فرزانه» پی‌ریزی‌هایش را بنیاد نریختند؟» ادبیات اکدی زبان اکدی زبانی سامی است که از حدود سال ۲۵۰۰ پیش از دوران مشترک تا آغاز دوران مشترک، در بابِل و آشور به آن گویش و مکتوب می‌شد. ادبیات اکدی بر روی لوح‌های گِلی به دست آمده که در خرابه‌های کاخ‌ها، معابد و خانه‌های شخصی در بین‌النهرین یافت شده‌اند. از زمان رمزگشایی زبان اکدی در سال ۱۸۵۰ دوران مشترک، دانشوران به چیدن پازل‌های این ادبیات فراموش‌شده مشغول شدند. نتیجهٔ این فرایند، بازیافت داستان‌ها، شعرها و فرم‌های هنری بود که یک هزار سال قدیمی‌تر از آثار هومر یا کتاب مقدس بودند. جدا از چالش‌های بسیار برای خواندن این ادبیات (لوح‌های شکسته و ناقص) از زبان اکدی نیز نسبت به زبان یونانی و زبان عبری درک کمتری وجود دارد. موفقیت، شکست، ثروت و رنج‌های پادشاهان ارزش داستان‌گویی بیشتری دارد تا تجربه‌های سایر انسان‌ها. داستان‌های خدایان و پادشاهان در چارچوب فرهنگی روایت می‌شود که ارزش هنری کمی برای زمان حال و تجربهٔ فعلی قائل است: احساس مکان و گذر زمان در آن غایب است. اما از دیدگاه دیگر، در این آثار عقاید مذهبی باستانی، اساطیر و نیز ایدئولوژی سیاسی (حاکمان چگونه باید عمل کنند و اتباعشان چه دیدگاهی باید به آنان داشته باشند) وجود دارند. شخصیت آترا-هاسیس آترا-هاسیس (انسان خردمندی که کشتی ساخت و بشریت را از نابودی نجات داد) شخصیتی در دوره باستان است که سنت‌های ادبی و دینی گوناگون به آن اشاره کرده‌اند. در زبان‌های گوناگون با نام‌ها و لقب‌های مختلف شناخته شده است که گسترهٔ پنج هزار ساله‌ای را در بر می‌گیرد. در ادبیات بین‌النهرین، او بازماندهٔ «طوفان» است که خدایان بزرگ، گونه‌ای از جاودانگی را به او و همسرش می‌بخشند. بنا بر نسخه‌ای از فهرست پادشاهان سومری، در سال‌های پیش از آن که طوفان زمین را فرا بگیرد، اوبار-توتو (که در حماسه گیلگمش به عنوان پدر آترا-هاسیس از او یاد می‌شود) پادشاه شهر شوروپاک است. در نسخه‌ای دیگر از فهرست پادشاهان سومری، آترا-هاسیس که با نام سومری‌اش (زیوسودرا) ذکر شده، خودش بر شهر شوروپاک حاکم است و پیش از او پدرش که همنام با شهر، «شوروپاک» خوانده می‌شود حاکم بود. قطعه «تعالیم شوروپاک» که در ادبیات حکمت دسته‌بندی می‌شود بر الواحی از اوایل هزاره سوم پیش از دوران مشترک به دست آمده است. آترا-هاسیس، همچنین در داستان هیتی کوماربی به عنوان نام یا لقب یک انسان آمده است. به نظر استفنی دَلی، آترا-هاسیس به صورت خلاصه‌شده در نام خضر به کار رفته است و داستان خضر در یکی از داستانهای شب‌های عربی (هزار و یک شب) بازگو شده است. پژوهشگران تا به امروز نتوانسته‌اند مابین استفاده از واژهٔ آترا-هاسیس به عنوان لقب یا اسم واقعی، تفکیک ایجاد کنند. در حماسه گیلگمش قهرمان طوفان اوتنپیشتی نام دارد که ترجمه نام سومری زیوسودرا است اما در همان حال به اوتنپیشتی صفت «آترا-هاسیس» داده می‌شود (سخنان ائا پیش از طوفان در لوح XI). چنین تصور می‌شود که یک اسطوره طوفان سومری که قطعه‌قطعه پیدا شده و تخمین زمان تألیف آن، دورهٔ بابلی باستان است بازتابِ سنتی باشد که در آترا-هاسیس و افسانه طوفان در حماسه گیلگمش دیده می‌شود. در بخش آغازین این روایت پنج شهر به خدایان حامی مرتبط منتسب می‌شوند (اریدو، لاراک، سیپار، باد-تیبیرا و شوروپاک). هدف از انجام این کار مشروعیت بخشیدن به پادشاهان ایسن بود که جانشین سلسله سوم اور شده بودند. ویرایشگر قصد داشت به نادرستی نشان دهد که در سراسر تاریخ، پادشاهیِ مشروعِ سرزمین به نوبت در یک شهر اقامت گزیده است. در مقدمهٔ یکی از رونوشت‌ها، پادشاهان عصر پیش از طوفان وجود داشتند و چنین آمده که «طوفان» افسانه‌ای تمدن را نابود کرد. بعداً این متن گسترش یافت و به زبان اکدی ترجمه شد، آشورشناسان این نسخه را «رویدادنامه دودمانی» نامگذاری کردند. در ابتدای فهرست‌ها، سالهای حکومت به شکل نامعقولی طولانی ذکر شده‌اند و نمونه‌هایی هستند از اسطورهٔ رایجی که بیانگر سالهای طولانی عمر انسانهای نخستین بود. محاسبه و ثبت طول حکومت پادشاهان، ویژگی بارز تاریخ‌نگاریِ نخستینِ بین‌النهرین بود. نخستین حاکمانِ پس از طوفان، بر اساس فهرست پادشاهان سومری، به «دودمانی از کیش» تعلق دارد. از «رویدادنامه پادشاهی واحد» شانزده رونوشت به دست آمده که به قرن ۲۱ تا ۱۷ پیش از دوران مشترک تعلق دارند. این متن به زبان سومری نوشته شده اما برخی از نسخه‌ها را کاتبانی فراهم کردند که با زبان اکدی آشنایی بیشتری داشتند و نشانه‌های گرامری این زبان در آنان دیده می‌شود. محتوای آن تاریخ پادشاهی از ابتدا تا پایان سلسله اول ایسن (قرن هجدهم پیش از دوران مشترک) است. این رویدادنامه در میان رویدادنامه‌های بین‌النهرین بسیار بیشتر از سایرین و برای مدتهای طولانی مورد توجه بوده است. شانزده نسخه از مکان‌های گوناگون، از شوش تا شمال سوریه و از نیپور، ایسن، کیش و احتمالاً لارسا به دست آمده است. عددهای ذکرشده برای طول سلطنت و سلسله‌ها، اغلب نمادین است و آنان را نمی‌توان واقعی در نظر گرفت. «زمانی که پادشاهی از آسمان فروآمد، پادشاهی در کیش بود»: قدیمی‌ترین نسخه از «رویدادنامه پادشاهی واحد» اینگونه آغاز می‌شود. سه گزارهٔ پرمعنا در این روایتِ اسطورهٔ موجز وجود دارد: نظام سیاسی هدیه‌ای از خدایان به انسان‌ها بود؛ این نظام ماهیتاً پادشاهی بود؛ و این پادشاهی باید در یک مکان ظاهر می‌گشت، نخستین ظهور آن در کیش بود. روایت ممکن است به شکل اسطوره باشد، ابزاری فکری که در یک فرمِ در عین حال نمادین و ملموس، چارچوبی برای مفاهیم سیاسی و اجتماعی فراهم می‌کند. این چارچوب مفاهیم، به نهادها، عادت‌ها و آداب و رسوم، با قدرت نام‌گذاری و طبقه‌بندی خود اعتبار می‌بخشد. مردم بین‌النهرین اعتقادات چند خدایی داشتند، جهان آنها دنیایی مسحور شده و مملو از خدایان بود؛ بنابراین، وقایع‌نگار به‌طور طبیعی تصمیم گرفت راه‌حل‌هایش را برای مشکلات پیش روی خود، از طریق اسطوره و با اشاره به خدایان ارائه دهد. بنابراین، این تصنیف دربرگیرندهٔ تاریخ بین‌النهرین نیست بلکه وقایع‌نامه قدرت سلطنتی است. در همان حال، از آنجایی که یک اصل خاص این تعهد را حفظ می‌کرد، در خدمت حمایت از یک دکترین سیاسی بود که اصل سلطنت واحد را تأیید می‌کرد؛ بین‌النهرین همیشه یک سلطنت واحد با یک پایتخت واحد تلقی می‌شد. این نظریه گسترش پیدا کرد و نشان داد که جریان تاریخ را می‌توان همچون توالی چرخه‌های سلطنتی با مدت زمان متغیر در نظر گرفت. قدرت سلطنتی از شهری به شهر دیگر منتقل می‌شود و هر یک به نوبه خود، ظرف منحصر به فرد نهادی می‌شود که از آسمان فروآمده است. با گذشت زمان، این اسطوره گسترش پیدا کرد و در همان رویدادنامه، تبدیل به روایت دو بار فروآمدن پادشاهی از آسمان شد. این اسطوره در شکل کاملاً توسعه‌یافتهٔ خود (اسطورهٔ جدید طوفان) چندین سنت متمایز را شامل شد. یکی از این سنت‌ها، بیانگر خشم یک خدا بر شهر روایتگر است که او آن را رها می‌کند و به نابودی می‌سپارد. سنت دوم به پادشاهانِ پیش از طوفان می‌پرداخت و در فهرست‌های گوناگون نام آنها، شهری که بر آن حکومت می‌کردند و مدت حکمرانی آنها ذکر شده است. آخرین سنت بر درون‌مایهٔ خوابِ دچار وقفه شدهٔ خدایان و سر و صدای متداوم انسان‌ها متمرکز بود. فعالیت خلاقانهٔ بشریتِ پرتلاش که مستقلانه وارث روح سرکش خدایان شده و هنوز تسلیم فرمان الهی نیست، به شکلی استعاری تصویر می‌شود. در آترا-هاسیس، انلیل برای دستیابی دوباره به آرامش تلاش کرد با طوفان بشریت را نابود کند تا خاموش شوند. ۲۱۰۰ پیش از دوران مشترک) متوسل به کاتبان متخصص شدند تا با کاوش گذشته و دستکاری حافظه، بنیانی ایدئولوژیک را برای قدرت خود ایجاد کنند. «رویدادنامه پادشاهی واحد» یادبود قدرت جدید بود، گرچه هنوز در حال شکل‌گیری بود اما تاریخِ خودش را می‌نوشت. رویکردی تاریخ‌نگارانه بر تصنیف آن حاکم بود زیرا که از همان ابتدا یک دوباره نوشتن بود. رویدادنامه به پادشاهی جدید گذشته‌ای طولانی ارائه داد و زمانی که تدوین شد، تنها نیاز به آن بود که پادشاهی آن را دوباره مرسوم کند. جرمیا پترسون پیشنهاد می‌کند که نام او ممکن است بازتاب این باورِ بین‌النهرینی باشد که در سپیده‌دم تاریخ (زمانی که اعتقاد بر این بود که آلولیم در آن دوران زندگی می‌کند) انسان‌ها رفتاری شبیه حیوانات داشتند؛ این موضوع در متن‌هایی مانند «گوسفند و غله» یا «چگونه غله به سومر آمد» نیز گواهی شده است. نام آیالو که از فهرست پادشاهان و حکیمان اوروک شناخته می‌شود (در کنار آپکالوApkallu آداپا قرار گرفته است) احتمالاً گونهٔ دیگری از این نام باشد. سنتاً او را نخستین پادشاه بین‌النهرین می‌دانستند که سلطنتش پیش از طوفان بزرگ اساطیری بوده است. مدت پادشاهی او ضرب‌المثل تلقی می‌شد، همانگونه که منجمی به نام آشارِدو در نامه‌ای به پادشاهی نامشخص در بابل نوشته است و در آن برای پادشاه آرزو می‌کند خدایان بابل «سالهای آلولو» را به او برکت دهند. بر اساس فهرست پادشاهان سومری، آلولیم به مدت ۲۸٬۸۰۰ سال بر جایگاه بود و پس از آن، آلالگارAlalgar به مدت ۳۶٬۰۰۰ سال جایگزین او شد. معمولاً پژوهشگران محتوای فهرست پادشاهان سومری را منعکس‌کنندهٔ واقعیت تاریخی نمی‌دانند و معتقدند نمی‌توان از آن برای بازسازی گاهشماری اولیهٔ بین‌النهرین استفاده کرد. هیچ مدرکی وجود ندارد که شخصیت آلولیم از منبعِ قدیمی‌ترِ موجودی به متن فهرست راه یافته باشد. سنت متفاوتی دربارهٔ طول سلطنت او در تصنیف فرمانروایان نخستین حفظ شده است که بیانگر حکمرانی ۳۶٬۰۰۰ سالهٔ او است. به گفتهٔ ایروینگ فینکل، سایر متن‌های مشابه مدت متفاوت دیگری مانند ۳۶٬۲۰۰ (لوح BM 40565) یا ۶۷٬۲۰۰ (لوح WB 62) به دست می‌دهند. در تصنیف فرمانروایان نخستین، قطعه‌ای که به دلیل تعداد زیادِ اشارات به دیگر آثار ادبیات بین‌النهرین مورد توجه قرار گرفته است، آلولیم در کنار و در میان شخصیت‌های معروف باستانی اتانا، گیلگمش، زیوسودرا، هومبابا، انکیدو، بازی و زیزی ذکر شده است. آلولیم همچنین در طلسم‌های دورهٔ بابلی نو به عنوان «پادشاهی از پیش از طوفان» معرفی شده است. ارتباط بین آلولیم و آداپا در فهرست‌های حاکمان و حکیمان مربوطه که از دوره هلنیستی شناخته شده‌اند، به دست آمده است. باچوارووا خاطرنشان می‌کند که در آهنگ تولد هوری، خدای آغازین آلالو که به عنوان «پادشاه در آسمان» اصلی (پادشاه خدایان) ظاهر می‌شود، نامی شبیه آلولیم دارد. او پیشنهاد می‌کند که این متن ممکن است تحت تأثیر فهرست پادشاهان سومری بوده باشد و فرمانروایان آغازین خدایان، از سنت‌های مربوط به پادشاهان افسانه‌ای اولیهٔ بین‌النهرین الگوبرداری شده باشند. جوزجانی، نویسنده قرن هفتم هجری قمری، در روایت خود در طبقات ناصری او را با گیومرت یکی می‌داند. 003 (P346146) این متنِ بازسازی‌شده نشان می‌دهد داستان طوفان شامل سبب‌شناسی منشأ نهاد پادشاهی است و این مفهوم را دربردارد که اولین فرمانروا از میان نوع بشر انتخاب شد تا شبانی باشد برای انسان‌های اولیه که هنوز مانند حیوانات بودند و در نتیجه هدایتگر به توسعهٔ تمدن بشری باشد. صورت بابلی باستان (یا صورت کلاسیک) دارای یک نسخهٔ خطی است که به قرن هفده پیشا دوران مشترک تعلق دارد. نسخه‌های خطی گوناگونِ دیگری و قطعه‌های متاخری نیز برای ترجمهٔ صورت بابلی باستان به کار می‌آیند. صورت بابلی میانه (۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیشا دوران مشترک)، دارای دو بازبینی اصلی از شهر نیپور و از سوریه است. لوح سوریه در اوگاریت پیدا شده و داستان از زبان آترا-هاسیس بیان می‌شود؛ این لوح متعلق به حدود قرن سیزدهم پیش از دوران مشترک است. صورت بابلی متاخر (سال ۶۰۰ پیشا دوران مشترک تا آغاز دوران مشترک) اغلب شبیه به صورت بابلی باستان است اما تفاوت‌های چشمگیری نیز با آن دارد که احتمالاً ناشی از اشتباه کاتب بوده است. به نظر بنجامین فاستر، تنها در چند مورد است که صورت بابلی متاخر از جنبهٔ شاعرانه یا زبانی بر صورت بابلی باستان برتری دارد. صورت بابلی متاخر تلفیقی از نسخه‌های خطی گوناگون (از مکان‌ها و زمان‌های مختلف در هزارهٔ اول پیش از دوران مشترک) است؛ مهم‌ترین آنها نسخهٔ خطی سیپار (متعلق به اواخر قرن ششم پیش از دوران مشترک) است. در صورت بابلی متاخر، داستان بر روی تعداد بیشتری از الواح نسبت به بابلی باستان روایت شده است (بر روی شش لوح و نه سه لوح). احتمالاً از یک صورت آشوری میانه منشأ گرفته است و با صورت بابلی باستان (و نیز بابلی متاخر) تفاوت زیادی دارد. در صورت آشوری برخی از بخش‌ها گسترش یافته و بعضی بازنویسی شده‌اند و به‌طور کلی ابتکار متن قدیمی به شکل اسلوبی یکنواخت و پرتکرار تثبیت شده است. در این نسخه نام شاسوراتو آمده است که دو گروه هفت نفری از الهه‌گان (بدون نام شخصی) هستند که یک گروه آفرینش مردان و دیگری آفرینش زنان را بر عهده دارند. مقطع‌های گوناگون داستان که با نسخه‌های گوناگون پوشش پیدا می‌کنند عبارتند از: پیشا-تاریخ و شورش خدایان؛ آفرینش انسان؛ بنیان‌گذاری تولد، ازدواج، تولید مثل؛ انسان‌ها به کار گرفته می‌شوند؛ طاعون و رهایی؛ خشکسالی و رهایی؛ قحطی و رهایی؛ سوگند و آمادگی برای طوفان؛ هشدار به آترا-هاسیس، ساختن کشتی؛ طوفان؛ پیامد. خلاصه و بررسی اسطوره طوفان بابلی (نسخه قرن هفدهم پیشا دوران مشترک) تفسیری از آفرینش انسان، طوفان و منشأ تولد انسان، ازدواج، تولیدمثل و مرگ را ارائه می‌دهد. بشریت برای خدمتکاری خدایان آفریده شد؛ تولد برای آن ایجاد شد تا بتوانند تکثیر شوند. | ## بخش 2: آترا-هاسیس | هنگامی که روشن شد طوفان اقدامی بیش از حد شدید است، کنترل جمعیت با ممنوع کردن ازدواج و تولیدمثل برای گروه‌هایی خاص از مردم و مقدر کردن مرگ برای همگی انجام شد. حماسه آترا-هاسیس، با نام باستانی «وقتی که خدایان انسان بودند»، اثری از ادبیات متاخر بابلی باستان است که تاریخ بشریت را از «آفرینش» تا «طوفان» بازگو می‌کند. روایت همین متن از «طوفان» است که شاعر گیلگمش به عنوان منبعی برای روایت خودش از اسطوره «طوفان بزرگ» به کار برد. اما انسان نقصان دیگری نیز داشت: به راحتی زاد و ولد می‌کرد و به‌سرعت پرشمار می‌شد. در شعر آترا-هاسیس چنین آمده است که سه بار، هر بار با فاصله ۱٬۲۰۰ سال، انلیل (خدای اصلی بر روی زمین که معمولاً در مواجهه با انسان برخورد خشن و خصمانه دارد) از هیاهوی بی‌امان آفرینش جدید (انسان) به ستوه آمد که اسباب بیداری وی در خوابگاهش بودند. هر بار تصمیم گرفت جمعیت بشر را کم کند؛ نخست با طاعون، سپس با خشکسالی و در نهایت با قحطی. خدای خرد، جادو، آبهای تازه و نیز حامی انسان) راه رهایی انسان را به آترا-هاسیس (نام دیگر اوتنپیشتی)، پادشاه شهر شوروپاک بازگو کرد. در پایان، انلیلِ خشمگین راه حل نهایی را برگزید؛ همه خدایان، از جمله ائا، سوگند خوردند که رازدار بمانند. اما ائا با ترفندی، پیشاپیش به آترا-هاسیس خبر داد و او کشتی ساخت تا به قلمرو ائا («اقیانوس پایین») برود. «طوفان» از راه رسید اما آترا-هاسیس همراه با خانواده‌اش، ثروتش و نمایندگان همه حرفه‌ها و حیوانات زنده ماندند. انلیل به خاطر شکست برنامه‌اش به خدایان شکایت کرد و انگشت اتهام به سمت ائا نشانه رفت. اقتباس داستان در حماسه گیلگمش چنین ادامه پیدا می‌کند که ائا از خدایان پرسید با بازمانده طوفان چه کنند. انلیل به اوتنپیشتی و زنش زندگی «همچون خدایان» ― زندگی جاودان ― بخشید و آنها را به انتهای جهان فرستاد. از آنجایی که مشکل سر و صدای بشر چاره نشده است، ائا به «الهه مادر» گفت تا انسان را به شکلی جزیی تغییر دهد و دوباره طراحی‌اش کند تا بشریت دیگر نتواند مانند گذشته زاد و ولد کند. به این شیوه، بچه‌های کمتری نطفه می‌بندند، همه‌شان زنده متولد نمی‌شوند و همگی‌شان به سن بلوغ نمی‌رسند. اما بزرگ‌ترین تغییر (که بیشترین تأثیر را بر تعداد انسان‌ها خواهد داشت) آن است که خدایان برای طول عمر انسان، پایانی قرار دادند. این روند هنوز در خود متن به دست نیامده است (افتادگی بسیار وجود دارد) ولی می‌توان آن را نتیجه گرفت. اتفاقی که افتاده است، باید چنین باشد که انکی به «الهه مادر» دستور می‌دهد تا مرگ را حقیقتِ گریزناپذیر زندگی قرار دهد. اشاره ضمنی به این است که پیش از این اصلاح، انسان‌ها ممکن بود به خاطر خشونت، بیماری یا خواستهٔ خدایان بمیرند (همانگونه که خود خدایان) اما نه طبیعی و ناشی از پیری. انلیل بر شمار بسیاری از خدایان کار اجباری را تحمیل می‌کند تا مسیرهای رودهای دجله و فرات را ایجاد کنند. این کار ظاهراً به این مقصود انجام می‌شود تا دلیل شورش را بدانند اما در واقع برای شناسایی رهبر شورش است. شورشیان متحد باقی می‌مانند، پس انلیل مضطرب می‌شود و از آنو می‌خواهد تا نظم جدیدی در جهان ایجاد کند. انکی و الههٔ مادر (با نام‌های نینتو، بلت-ایلی، ماما یا مامی) با آمیختن خون رهبر کشته‌شدهٔ شورشیان با گِل، انسان را خلق می‌کنند. نخست برای نابودی بشر طاعون نازل می‌کند اما شکست می‌خورد زیرا انکی به انسان مورد علاقهٔ خود (آترا-هاسیس) راه چاره را نشان می‌دهد. در مرحلهٔ سوم قحطی ایجاد می‌کند که اینبار انکی با رها کردن شمار بسیاری از ماهی‌ها مانع می‌شود. در پایان، انلیل خدایان را گرد هم می‌آورد و مجبور به سوگند می‌کند تا اقدام بعدی‌اش (طوفان) را آشکار نکنند. انکی به شکلی غیر مستقیم به انسان هشدار می‌دهد؛ او دیوارهای مکانی که از نِی ساخته شده را مخاطب قرار می‌دهد (آترا-هاسیس برای دریافت پیام الهی در آنجا می‌خوابد). آترا-هاسیس کشتی‌ای می‌سازد، آن را با متعلقاتش، صنعتگران و حیوانات پر می‌کند و از طوفان نجات می‌یابد. در پسامد طوفان خدایان به وابستگی خود به انسان پی می‌برند و راه‌های بهتری برای کنترل جمعیت بشر ایجاد می‌کنند، از جمله با تابو کردن موردهایی از ازدواج و زایش، و مقدر کردن مرگ برای همگی بشر در زمان‌ها و به روش‌های مختلف. خدایان ابزار خود از جمله بیل و سبدهای خاک را آتش زدند و به دروازه اقامتگاه انلیل (اِکور) رفتند. انلیل خبر نداشت و در خواب بود، کالکال و نوسکو (ملازمان انلیل) نیز در خانه بودند؛ نوسکو، ارباب خود را بیدار کرد. آنو گفته‌های ایگیگی‌ها را تأیید کرد، ائا چاره‌ساز شد و پیشنهاد کرد انسان آفریده شود تا به جای خدایان خُرد کارها را انجام دهد. برای آفرینش، مامی فرا خوانده شد و او از انکی خواست برای خلقت انسان گِل فراهم کند. آو-ایلو که آغازگر شورش بود، قربانی شد و نینتو گوشت و خون او را با گل در هم آمیخت. خدایان از نینتو تقدیر کردند، سپس هفت جنین مؤنث و هفت جنین مذکر توسط دو گروه هفت نفری از الهه‌گان ایجاد شدند. نخستین جفت انسان رشد کردند، بالغ شدند و قادر به تولید مثل بودند؛ نخستین مادر زایش کرد. زمین از آنها پر شد، انلیل از سر و صدای آنها خواب راحت نداشت و تصمیم به نابودی انسان گرفت. «خدایان خود را تکریم نکنید، الهه‌های خویش را نیایش نکنید، درگاه نامتار جویید، نان پخته به آنجا برید.» پس از دیدار آترا-هاسیس با بزرگان، در شهر برای نامتار معبدی ساختند و نان پخته را تقدیم به او کردند. خشکسالی شش سال ادامه پیدا کرد، انسان‌ها به بردگی فروخته شدند، همدیگر را خوردند اما باز هم در آستانه مرگ بودند. خشکسالی با قحطی شش ساله ادامه پیدا کرد، انسان‌ها به بردگی فروخته شدند، همدیگر را خوردند اما باز هم در آستانه مرگ بودند. لوح II اینبار پس از تکریم و نیایش نکردنِ سایر خدایان، نان پخته بر درگاه معبد ساخته‌شده برای ادد قرار گرفت. بگذار شولات و [هنیش] [پیش] بروند، بگذار اراکال تیرک‌های مهار را از [بیخ بکند]، بگذار [نینورتا] [آب‌بندها] را سر ریز کند.» خدایان فرمان به نابودی بشر دادند. انکی به بنده‌اش هشدار داد و پس از آن بیشتر گفته‌هایش را خطاب به دیوار نِی بازگفت «دیوار، به من گوش فرا ده! / بگریز از خانه، کشتی بساز، / ثروت را فراموش کن، و زندگانی را نجات ده.» به راهنمایی انکی، سقفی چون اعماق باید بر کشتی قرار گیرد تا خورشید درونش را نبیند؛ کشتی باید در سینه و پاشنه پوشیده باشد، اسباب آن استوار باشند و سخت قیراندود گردد. به خواستهٔ آترا-هاسیس، افراد گوناگون برای ساختن کشتی آمدند و او هر آنچه از حیوانات داشت را کُشت و همراه با پرندگان آسمان، گله گاو و [موجودات؟] استپ به عرشه برد. انکی از کار خود دفاع کرد و خطاب به خدایان بزرگ گفت به خاطر خود آنها دست به چنین کاری زده است. «سرودی خواندم دربارهٔ طوفان برای همه مردمان: گوش فرا ده!» بررسی تطبیقی انکی و نینماه در خاور نزدیک باستان، قراردادی ادبی وجود داشت که داستان پیدایش بشر، قرین روایت شود. در بخش نخست، داستان آفرینش بیشتر به صورتی کلی و انتزاعی بازگو می‌شد در حالی که در بخش دوم، بیشتر به صورت مشخص‌تر و واقعی‌تر بیان می‌شد. اولی انتزاعی‌تر از دومی است و دومی مشخص‌تر از اولی است اما نتیجه‌گیری هر دو یکی است: انسان از گِل آفریده شد تا کار کند. در این سنت ادبی، داستان خلقت دوگانه به عنوان مقدمهٔ تاریخ آغازین بشریت به کار می‌رود که در نهایت به «طوفان بزرگ» منجر می‌شود. زندگانی دراز آترا-هاسیس منجر به این تفکر شده که ممکن است او نخستین بشر یا حداقل نخستین کودک باشد. در انکی و نینماه، داستان با متولد شدن خدایان توسط نامو آغاز می‌شود و به دنبال آن، خدایان در مناطق گوناگون جهان به کار گرفته می‌شوند. در اسطوره انکی و نینماه نامو پسرش انکی را بیدار می‌کند تا به او بگوید که خدایانِ دیگر از کار سختِ قرار داده شده بر عهده‌شان، شکایت دارند. برای راه حل، انکی آفرینش انسان را پیشنهاد می‌کند و به نامو می‌گوید که چگونه با کمک نینماه و دستیارانش (نینیما، شوزیانا، نینمادا، نینشار، نینموگ، مودومو و نینیگینا بنا بر ترجمه ویلفرد جی. پس از پایان کار، انکی جشنی برای نامو، نینماه بر پا می‌کند که سایر خدایان همچون آنو و انلیل و هفت دستیار نیز در آن حضور دارند. حضور نامو، روایت آفرینشِ انسان در این اسطوره را از سایر آثاری که به همین موضوع می‌پردازند (مانند آترا-هاسیس)، متفاوت می‌کند. در این رقابت، یکی از این دو خدایی به آفرینش دست می‌زند و دیگری باید سرنوشت انسان را مقدر کند. اگر داستان انکی و نینماه و داستان طوفان سومری در توالی هم دیده شوند، همتایی دقیق برای کلیت آترا-هاسیس می‌شوند. آنها از سختی کار شکایت می‌کنند و انسان آفریده می‌شود تا این زحمت را به عهده گیرد. بن‌مایه کم‌خوابی و صحنه آفرینش انسان که در آترا-هاسیس حضور دارند، در انوما الیش اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. تلمیح به آترا-هاسیس در انوما الیش به دو سرانجام ختم می‌شود: مردوک جایگزین انلیل و سپس ائا می‌شود. تلمیح‌ها را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد؛ آنهایی که به خطر نابودی اشاره می‌کنند، و آنهایی که با خلقت جدید سروکار دارند. غوغای وحشتناکی که خدایی را از خوابیدن بازمی‌دارد، طراحی نقشه برای نابودی موجوداتی که سروصدا را ایجاد کرده‌اند، و مداخله ائا برای نجات آن موجودات در انوما الیش یک گروه از تلمیحات را تشکیل می‌دهد که یادآور رفتار عجولانه انلیل (پادشاه بیخردی که باید برکنار شود) در آترا-هاسیس است. بن‌مایه‌های آفرینش مجموعه دیگری است که مردوک را با ائا پیوند می‌دهند، زیرا هر دو شخصیت در انوما الیش قلمروهای جسمانی را از بدن دشمن شکست‌خوردهٔ خود ایجاد می‌کنند؛ و خلقت انسان در انوما الیش از همان بخشی تأثیر می‌گیرد که در آترا-هاسیس گفته شده است. بنابراین، اشاره‌ها به آترا-هاسیس در انوما الیش هم شامل جایگزین شدن مردوک در راس پانتئون خدایان و هم شامل پسری می‌شود که از پدرش رشد بیشتری کرده است. با این حال، مردوک به شیوه خاصی جای انلیل را می‌گیرد، زیرا سرنگونی انلیل در واقع با کشتن آپسو اتفاق می‌افتد که نشان از مرگ مجازی انلیل دارد. ویرانی‌ها: خلع انلیل با سرنگونی آپسو، چندین اشاره به آترا-هاسیس، او را با انلیل مرتبط می‌کند. در هر دو شعر، خدای فرمانروای بی‌مسئولیتی که در شرف سوء استفاده از قدرت خویش (با عواقب فاجعه‌بار) است، برکنار می‌شود و نظم (موقتا) برقرار می‌گردد. هیاهو و طوفان همان‌طور که تعدادی از محققان اشاره کرده‌اند، آپسو و انلیل هر دو می‌خواهند منبع سروصدایی را که مانع از خواب آنها می‌شود، از بین ببرند. اولین اشاره به آترا-هاسیس در انوما الیش غوغای وحشتناک فرزندان آپسو و تیامات است. این بن‌مایه به شکایت انلیل برمی‌گردد که طاعون، قحطی و در نهایت طوفان را به دنبال خود دارد. نگرش به انلیل در آترا-هاسیس اصلاً ستایشی نیست و او به دلیل فرستادن طوفان محکوم می‌شود. به گفته موران، «انلیل جنگجو» پیش از آن به هنگام محاصره خانه‌اش «در تنها فرصتی که باید شجاعت خود را نشان دهد، به نوسکو برای محافظت التماس می‌کند و با ترس در پشت او پناه می‌گیرد». تصویر رقت‌برانگیز خدایان که در آترا-هاسیس از گرسنگی و تشنگی شدید رنج می‌برند و سپس با ناامیدی همچون مگس به گرد قربانی جمع می‌شوند، تصویرگر پیامدهای تصمیم انلیل است. طوفان به صراحت «عملی شیطانی» نامیده می‌شود اما با همه اینها در خاتمه، آترا-هاسیس با ستایش انلیل و تصدیق قدرت مهیب او پایان می‌یابد. همین روند در انوما الیش برای آپسو دیده می‌شود و او بی‌رحم‌تر از انلیل رفتار می‌کند. تشابهات این دو نفر یادآور میزان بد بودن انلیل است و در انوما الیش این موضوع سبب افزایش مشروعیتِ به قدرت رسیدن مردوک است. از طرفی دیگر، این موضوع می‌تواند به هنگام خواندن آترا-هاسیس، بینامتنیِ معکوس ایجاد کند. زمانی که انلیل از هیاهوی بشریت شکایت می‌کند و به سبب ایجاد ویرانی محکوم می‌شود، دنیای جدید مردوک و رویدادهای انوما الیش و نیز خروج انلیل از صحنه را به خواننده یادآوری می‌کند. زمانی که خدایان (همچون) انسان بودند ائا در هر دو متن خدایی است که نقشه‌های شیطانی را برهم می‌زند. در اینجا نیز ائا به نجات کسانی می‌آید که در همان مخمصه‌ای هستند که در آترا-هاسیس انسان در آن گرفتار بود (تهدید به نابودی برای هیاهو). این مسئله خدایان را در انوما الیش در همان جایگاه انسان‌ها در آترا-هاسیس قرار می‌دهد که یادآور سطر اول شعر است: زمانی که خدایان (همچون) انسان بودند. دومین اختلال در خواب همانگونه که خدایان خُرد در آترا-هاسیس برای اعتراض به شرایط طاقت‌فرسا در اطراف خانه انلیل گرد آمدند، در این بخش از انوما الیش نیز خدایان خرد تیامات را تحریک می‌کنند تا در مقابل حاکمان بایستد. همانگونه که در آترا-هاسیس مشکل سروصدا مقدمه‌ای برای فاجعه طوفان است در انوما الیش سروصدا نشانهٔ نزدیک شدن خطر است. باری که در انوما الیش به شکلی استعاری به یوغ تعبیر می‌شود، خستگیِ ناشی از ناتوانی در خوابیدن است؛ در آترا-هاسیس به صورت کار اجباری و خستگی ناشی از آن وجود دارد. مسئله سروصدا/خواب در آترا-هاسیس منجر به فرو فرستادن طوفان (نیروی نهایی و افسانه‌ای ویرانگر در اسطوره‌های بین‌النهرین) می‌شود. آفرینش‌ها: جایگزینی ائا تشابهات به آترا-هاسیس هم در جایگزینی انلیل با مردوک و هم در جایگزینی ائا (پدر مردوک) با مردوک در مقام یک خدای خالق دیده می‌شود. ائا نقش مهمی در روایت دارد و با صفاتی به تصویر کشیده می‌شود که مردوک از او به ارث خواهد برد. با این وجود، مردوک باهوش‌تر و موثرتر از پدرش نشان داده می‌شود و دستاوردهایش بیشتر از دستاوردهای پدرش (چه در انوما الیش و چه در آترا-هاسیس) است. همتای آپسو در انوما الیش، مردوک است که سهم خدایان دیگر را مشخص می‌کند، او زمین را به انلیل واگذار نمی‌کند (در آترا-هاسیس خدایان بزرگ قرعه می‌اندازند و زمین به انلیل می‌رسد). خلقت انسان از یک جنبه، انوما الیش همانند آترا-هاسیس دربارهٔ شورش خدایان خُرد علیه رئیس پانتئون است. این شورش در هر دو داستان به آفرینش انسان منجر می‌شود و روایت در انوما الیش از بسیاری جهت‌ها از روایت پیشین پیروی می‌کند. در آترا-هاسیس، خلقت انسان برای تحمل رنج خدایان است و ایده‌ای است که ائا مطرح می‌کند. پس از آن، ائا و نینتو در همکاری با هم انسان را از گِل و آمیختن آن با خون خدایی که رهبر شورشیان بوده، پدیدمی‌آورند. درانوما الیش وضعیت مشابهی وجود دارد: ائا انسان را از خون کینگو، رهبر سپاه تیامات، پدیدمی‌آورد. این بخش از روایت و شخصیت‌های آن در انوما الیش از منطق بیشتری نسبت به آترا-هاسیس برخوردار است. رهایی از رنج در هر دو متن، آفرینش انسان به این معناست که خدایان از کار معاف هستند. مردوک در انوما الیش نیروی رهایی‌بخش است، حکمرانی مردوک متفاوت از رژیم پیشین تصویر می‌شود. آفرینش بابل پس از آفرینش انسان در انوما الیش، آفرینش پایانی دیگری در راه است: آفرینش بابل و معابد مردوک و خدایان دیگر در آن. خدایانی که قبلاً (در آترا-هاسیس) علیه انلیل شورش کردند تا کار اجباری انجام ندهند، در اینجا آزادانه و با وجود خلقت انسان برای انجام کار اجباری، ساختن شهر و معابد را در ستایش مردوک بر عهده می‌گیرند. در آترا-هاسیس اقدامی برای کنترل جمعیت و جداکنندهٔ دوران است اما در گیلگمش این موضوع را توضیح می‌دهد که چرا تنها برای یکبار جاودانگی به یک انسان میرا داده شد. در حماسه گیلگمش و آترا-هاسیس به شکلی گذرا به ایشارا در جایگاه الههٔ ازدواج اشاره می‌شود. هم در حماسه گیلگمش و هم در نسخه آشوری نو آترا-هاسیس اراگال مسوول «از بیخ کندن تیرک‌های مهار» قبل از طوفان است. | ## بخش 3: آترا-هاسیس | فرانس ویگرمن به‌طور آزمایش پیشنهاد می‌کند که این موضوع می‌تواند بازی با کلمات باشد که شامل نام اراکال و واژه تارکولو می‌شود. می‌توان آن را به معنای تحت‌اللفظیِ «تیرک مهار» ترجمه کرد اما از نظر استعاری می‌تواند به ارتباط بین عناصر مختلف جهان اشاره کند. تورات بررسی تطبیقی متن‌های خاور نزدیک دربارهٔ طوفان با روایت طوفان در کتاب مقدس، معمولاً منجر به روشن شدن آنچه که در هر متن یگانه است، می‌شود. حماسهٔ آترا-هاسیس داستان طوفان را در بافتاری مطرح می‌کند که قابل مقایسه با سفر پیدایش است: تاریخ آغازین. برخلاف آترا-هاسیس، داستان طوفان در سفر پیدایش موکداً دربارهٔ ازدیاد جمعیت نیست و بیشتر از آنکه دربارهٔ مجازات باشد، وسیله‌ای برای رهایی از جهانی آلوده و شروعی دوباره است. به اسرائیل هشدار داده شد که با غرامتِ قتل موافقت نکند، … چرا که دست زدن به چنین کاری سرزمین را ناپاک خواهد کرد. تصنیف‌گر این بخش از سفر پیدایش (باب ۱ تا ۹)، کیهان‌شناسی و تاریخ آغازین انسان را بازتعریف کرده است. او چارچوبی حداقل به قدمت آترا-هاسیس (تاریخ آغازین آفرینش-مشکل-طوفان-راه حل) را به کار گرفته و داستان را دوباره تعریف کرده است تا ایده‌آل‌های کتاب مقدس در مورد قانون و «قداست زندگی انسان» و نیز پیش‌نیاز بودن آنان برای زندگی بشر بر روی زمین را روشن کرده باشد. پایان آترا-هاسیس بیشتر در مورد مأموریت انلیل به انکی و الهه مادر است تا به شور بنشینند و نظمی را برای پس از طوفان طراحی کنند که به انسان اجازه زندگی دهد اما شرایطی داشته باشد که مورد قبول انلیل باشد. در این حماسه، ایدهٔ گناه و مجازات تقریباً به‌طور کامل نادیده گرفته می‌شود و نمی‌توان آن را در مورد تئودیسه (توجیه رفتار انلیل با انسان) دانست. آنچه قبل از طوفان وجود ندارد توازن قوا است، تعادلی که در نظم کنونی گیتی حاصل می‌شود. این متن، به نهادهای سیاسی یا اجتماعی انسان نمی‌پردازد و بیشتر در مرکزیت آن انسان قرار دارد: وجود انسان، منشأ او، کارکرد و تجربه‌اش در عمیق‌ترین سطح وجود. از همین جهت است که آفرینش انسان به تفصیل روایت شده است و جزئیاتی دارد که همتایی برایشان دیده نمی‌شود. همهٔ اینها از آن رو است که نظم مقررشدهٔ خدایان پس از طوفان شکل بگیرد، نظمی که نماد مصالحهٔ دو طرف درگیر در میان خدایان است؛ بنابراین، «طوفان» رویدادی می‌شود در روند طولانی‌ای که گیتی از آن برخاست. نه فقط تأکید عهد عتیق بر تباهی انسان به عنوان عامل طوفان، در آترا-هاسیس معادلی ندارد بلکه راه حل برای مناقشه نیر کاملاً متفاوت است. در سنت بین‌النهرین، نظم پس از طوفان نماد اصلاحی در عدم توازن موجود در کیهان و تنظیمی برای دستیابی به ثبات و غلبه بر اختلالی ذاتی است. از این دیدگاه، به نظر می‌آید باب نهم در سفر پیدایش آگاهانه آترا-هاسیس را رد می‌کند. نخستین سخنان خدا با انسان، تکرار سفر پیدایش ۱:۲۸ است که امر به باروری، تکثیر و پر کردن زمین می‌کند. قرار نیست این امر پس گرفته شود، زیرا مشکل انسان در جای دیگری قرار دارد: در گرایش او به بدی (پیدایش ۸:۲۱). سفر پیدایش، باب ۱ تا ۱۱ «تاریخ آغازین» بشریت، چنان‌که در یازده باب نخست سفر پیدایش، در بین‌النهرین نیز دیده می‌شود. تلاش برای نابودی انسان، پاسخ خدایان به سروصدای ناشی از افزایش جمعیت انسان‌ها است (قرار بوده آفرینش انسان، آرامش خدایان را به همراه داشته باشد). انلیل حکم به نابودی را صادر می‌کند که چندین صورت می‌یابد و در نهایت به طوفان منتهی می‌شود. در اینجا نیز همانند سایر داستان‌های طوفان، زنده ماندن قهرمان طوفان مانع از مقصود نهایی می‌شود (در اینجا آترا-هاسیس با مداخله ائا (دوست الهی بشریت) نجات می‌یابد) از جنبهٔ ژانر، حماسه گیلگمش و سفر پیدایش باب ۱ تا ۱۱ زمانی بهتر درک می‌شوند که ارتباط آنها با یک فرم ادبی باستانی بررسی شود: داستان حماسی زمان آغازین، از خلقت انسان‌ها تا طوفان. هر دو (حماسه گیلگمش و سفر پیدایش باب ۱ تا ۱۱) هم بسیار مدیون این سنت هستند و هم فاصله خود را با صورت کلاسیک آن حفظ می‌کنند. روایت آفرینش-طوفان، یک ژانر اصلی و بسیار بادوام بود؛ نمونه‌های آن هم در سومری و هم در اکدی دیده می‌شود. ممکن است تمرکز یکی از این حماسه‌ها بر طوفان باشد (حماسه آترا-هاسیس اکدی و داستان طوفان سومری) یا تنها به تاریخ آغازین تا آفرینش انسان پرداخته شود (انوما الیش). در حماسه‌های آفرینش-طوفان، چهار عنصر بنیادی وجود دارد: آفرینش جهان، آفرینش انسان‌ها، تحول ناگهانی طوفان و استقرار نظم بشری پس از طوفان. نماد این نظم در آترا-هاسیس، برقراری دوبارهٔ مناسک و در انوما الیش ساختن معبد برای مردوک در بابل است. هر چهار عنصر در سفر پیدایش ۱ تا ۱۱ نیز دیده می‌شوند، گرچه تغییرات موضوعی عمده‌ای کرده‌اند. سفر پیدایش ۱ تا ۱۱ به دور از این پارادایم باستانی پیش می‌رود؛ حماسه گیلگمش به سمت آن پیشرفت می‌کند. حماسه در این روند، تأکید منحصر بر مسئله مرگ را کنار می‌گذارد و تفکر گسترده‌تری بر محدودیت‌های فرهنگ می‌شود. روندی که حماسه گیلگمش در مقابل این سنت باستانی در پیش می‌گیرد، در ارزیابی ارتباط سفر پیدایش ۱ تا ۱۱ با گذشتهٔ چندخداپرستانهٔ خود به کار می‌آید و نشانگر جدایی و بازتعریفِ خود است. تشخیص حضور پارادایم آفرینش-طوفان در سفر پیدایش ۱ تا ۱۱ منجر به درک بهتر صورتِ درون‌مایه‌ای آن می‌شود. تفاوتهای سبکی، ساختاری و درون‌مایه‌ای پیدایش ۱ تا ۱۱ با آترا-هاسیس نتیجهٔ تغییر در روایتِ برخواسته از یکتاپرستی است. به عقیده دامراش، در پیدایش ۲ تا ۱۱، حماسهٔ قدیمی آفرینش-طوفان بازتولید می‌شود تا یک ضدحماسه ایجاد شود. موضوعی که هم در انوما الیش و هم در آترا-هاسیس دیده می‌شود آن است که وظیفه اصلی بشریت و دلیلی که برای آن انسان خلق شده، خدمتکاری خدایان، اجرای آیین‌های قربانی برای آنها است. در آغاز هر دو اسطوره، آفرینش انسان با استقرار پیشین نظم جهانی از طریق نظام دادن به نیروهای آسمانیِ ناسازگار، پیوند داده می‌شود. داستان آدم و حوا پر از بن‌مایه‌هایی است که از داستان طوفان به آن منتقل شده‌اند تا زمینه‌ای بر روی زمین برای مسئله بدی فراهم کنند که پیش از آن در انوما الیش و آترا-هاسیس به آن پرداخته شده بود. تولد نوح تولد نوح بسیار شبیه به خلقت انسان در آترا-هاسیس و نشانگر جابه‌جایی از آسمان به زمین است. واژگان عبری برای «کار» و «رنج» با هم می‌آیند همانگونه که واژگان اکدی همتای آنان با هم می‌آیند. تأکید از تندیِ جاودانگان خسته از بیگاری به ستوه انسانِ کشاورز تغییر پیدا می‌کند. الگوهای همیشگیِ روابط اجتماعی نیز به پیشرفت توالی تاریخی دگرگون می‌شود: پدر پیر، از قدرت پسر جوان استقبال می‌کند. بشریت از نابودی نجات می‌یابد چون خدایان درمی‌یابند که با قربانی کردن در معابد خوراکشان تأمین می‌شده است. طرز رفتار خدا با آدم و نوح در نهایت منجر به پذیرش کاستی‌های اخلاقیِ انسان‌ها می‌شود. لمک به هنگام نامگذاری پسرش نوح می‌گوید: «برای ما آسودگی خواهد آورد… از زمین (عبری: ادمه) که خداوند نفرین کرد». تفسیر سوژهٔ آترا-هاسیس خدایان یک جهانِ چندخدایی (ارتباط آنها با یکدیگر، با کیهان و با نوع بشر) است. انسان‌ها برای خدمتکاری خدایان آفریده شدند؛ برای رسیدگی به خوراک و خانهٔ خدایان و برای رهایی آنها از هر گونه انجام کار. علاوه بر این، انسان‌ها هیچگاه نمی‌توانند مطمئن باشند که اقداماتشان (حتی با نیت درست) برای خدایان خوشایند یا حتی قابل‌قبول باشد؛ خدایان ممکن است اتباع خود را بدون هیچ دلیل مشخص یا مهمی، مجازات یا نابود کنند. در نتیجه، عدالت و انصافی در آفرینش وجود ندارد؛ هر چند برخی از خدایان پشتیبان آن باشند. خدایان ممکن است دروغ بگویند، فریب دهند، دزدی کنند، سر یکدیگر کلاه بگذارند؛ این اعمال برای بشر است که مجازات دربردارد. در آترا-هاسیس (صحنهٔ حملهٔ خدایان معترض به اقامتگاه انلیل (لوح I) که در آن نوسکو به رنگ‌پریده بودن انلیل اشاره و آن را به درخت گز تشبیه می‌کند) تکرار برای اثرگذاری به کار رفته است. این سبک در انوما الیش به منتهای خود می‌رسد و در ابتدای شعر، گفتار درون گفتار آمده است تا سستی و ناکارآمدی خدایان قدیمی نشان داده شود. مقایسهٔ لوح I آترا-هاسیس با لوح I انوما الیش منجر به درک تفاوت سبک این دو اثر می‌شود؛ برخی از این تفاوتها به زمان برمی‌گردد (آترا-هاسیس احتمالاً پانصد سال قدیمی‌تر از انوما الیش است). بنا بر اساطیر، پیش از آفرینش انسان شهرهای بین‌النهرین سفلی، توسط تنها ساکنانش، خدایان، پر شده بود و آنها باید با کارِ خود، خوراک و پوشاک را فراهم می‌کردند. تحت نظارت انلیل، سرور زمین، خدایان خُرد خوراک خدایان را کشت و برداشت می‌کردند، زمین را شخم می‌زدند و طاقت‌فرساتر از همه آنکه زمین را برای ایجاد رود و راه‌آب می‌شکافتند تا زمین را آبیاری کنند (کاملترین بازگویی این اسطوره در بخش نخست آترا-هاسیس آمده است). انکی نخستین تکنولوژی را طراحی کرد تا جایگزین نیروی کاری از گِل ایجاد شود و سپس راهی برای این موجود تازه گذاشت تا خود را تکثیر کند. انسانهای نخستین از رحم «ایزدبانو مادر» به دنیا می‌آیند و سرنوشت نصیبشان می‌شود «برای بدوش گرفتن یوغ، کاری که انلیل بر آنها تحمیل کرده و برای حمل کردن سبد خاک خدایان». این عمل آفرینش اگر لازم باشد می‌تواند تکرار شود (لوح I حماسه گیلگمش و آفرینش انکیدو توسط آرورو). در شعر آترا-هاسیس یوغ و سبد خاک وسیله حمل از محل حفاری است و نماد باری است که انلیل بر بشریت تحمیل کرده است. اما بار بسیار سنگین‌تر از این است؛ همه کارهایی است که برای پرستاری از خدایان در معابدشان بر روی زمین، باید انجام می‌گرفت: آبیاری زمین، کشت و برداشت محصول و چوپانی رمه تا پختن نانشان، قصابی برایشان و پوشاندن مجسمه‌هایشان. خدایان اصلی تمدن بابل، در قالب پیکره تجسم می‌یافتند و در خانه‌های مجللی همراه با خانواده الهی‌شان، درباریان و خدمتکاران زندگی می‌کردند. ایدئولوژی بر این مبنا بود که بلافاصله پس از جدایی آسمان از زمین، حاکمان خدایان زمین را بین خدایان اصلی تقسیم و به هر یک شهری و اطرافش را اعطا کرده بودند. گرچه خیلی از شهرها بیش از یک معبد داشت (بابل به‌طور سنتی دارای ۴۳ معبد بود) این عقیده وجود داشت که شهر و اطرافش در اصل به خدای حامی شهر تعلق دارند، خدایی که در تقسیم نخستینِ زمین مالک آن شده و برای بهره‌برداری اوست. معبد اصلی شهر (خانه و در واقع کاخ خدا) محل رسیدگی به امور داخلی خدایان بزرگ بود و در اصل از کاخ‌های پادشاهان الگوبرداری شده بود. بر اورنگ قرار داده می‌شد، روزانه به او غذا داده می‌شد، پوشاک گرانبها بر تنش می‌شد که بر آن جواهرات دوخته شده‌اند، با موسیقی، رقص و آواز سرگرم می‌گشت. اگر یک خدا بود، زنش مجموعه اتاق‌هایی برای خود داشت که در نزدیک وی بود و تخت‌خواب بزرگی آماده برای خوشی آنها در نکاح فراهم بود. خدا به وزیر و مشاوری نیز احتیاج داشت (خدای خُردی که به دنبال امور برود) و علاوه بر آن خدمتکاران که آنان نیز از خرد خدایان بودند. همگی این خدایان، از کوچک تا بزرگ، مقیم در معبد بودند و برای خود آیینی داشتند: مناسک برای پیشکش‌ها، مناسک برای پرستش با نماز و آواز. معابد بزرگتر تمدن بابل، چندین تالار آیینی و نیز تعداد زیادی زیارتگاه کوچک داشتند. واقعیت این بود که نیازهای او با گروهی از پرسنل بشری برآورده می‌شد که در خدمت معبد بودند. به این گروه کاهن می‌گوییم اما همه ماجرا این نبود؛ زیرا معبد بزرگ در حقیقت مرکز فعالیت اقتصادی نیز بود. منطبق بر این عقیده که در روزگاری دور، زمین بین خدایان تقسیم شده است، بسیاری از این معابد انبوهی زمین زراعی در اختیار داشتند که به کشاورزان اجاره داده می‌شد. بعضی از معابد در کار تولید، آموزش کاتب و سایر فعالیت‌های اجتماعی و تجاری نیز بودند. اینگونه معابد نیروی کاری بزرگی در استخدام داشتند که شامل افراد مستقل (قراردادی) می‌شد و نیز افرادی که وابسته بودند (مانند گروهی که به معبد بخشیده شده بودند). در میان این گروه آخر، کسانی بودند که ابزار معاش دیگری نداشتند (بیوه‌ها، یتیمان و سرراهی‌ها) و باید نشانی بر خود می‌داشتند تا جایگاهشان مشخص باشد. مادر گیلگمش در زمانی که انکیدو را به پسری می‌پذیرد، می‌گوید یتیمانی که توسط معبد بزرگ می‌شوند، همتایان متاخر انکیدو (نمونه اعلی سر راهی) در نظر گرفته می‌شوند: اداره املاک، کارگاه‌ها و پرسنل معبد در دست مدیران معبد بود و مسئولیت خدمت به آیین نیز بر عهده آنها بود. شیوه درست و شایسته همین بود؛ غایت بشریت، آنگونه که ائا آفریده، شکافتن زمین، نگاهبانی گله و مشغولیت به هر آنچه بود که برای آسایش و رضایت سروران الهی بشر باشد. زندگانی طولانی این ایدئولوژی (بشر خادم خدایان است)، از حداقل هزاره سوم پیشا دوران مشترک تا آمدن اسلام (مدتها پس از نابودی تمدن بابل)، در سوره ۵۱ قرآن نمایانگر است که مشخصا اعتقاد قدیمی را رد می‌کند. از آنان هیچ روزی‌ای نمی‌خواهم و نمی‌خواهم که مرا خوراک دهند.» طبقه‌های اجتماعی ممکن است در آترا-هاسیس توجیه اسطوره‌ای برای بی‌فرزندی قادیشتو و نیز نادیتو و کولماشیتو ارائه شده باشد، اما نمی‌توان قسمت مربوط را به‌طور کامل بازیابی کرد. آفرینش انسان لوح I آترا-هاسیس (به خصوص سطرهای ۱۹۲ تا ۲۴۸) مهم‌ترین تک شاهد دربارهٔ منشأ و طبیعت انسان است. این بخش شامل نخستین مرحله آفرینش انسان است، با درخواست خدایان از الههٔ مادر برای آفرینش انسان آغاز و با دوباره نام‌گذاری الهه توسط خدایان (برای قدردانی از او) پایان می‌یابد. پس از آن، مرحله‌ای دیگر قرار دارد؛ صحنه عوض می‌شود، انکی و الههٔ مادر به «خانه سرنوشت» می‌روند و شکل‌دادن به انسان را ادامه می‌دهند. در تفکر بین‌النهرین، شاهدی نیست که برای خون نیروی جادویی تطهیرکننده در نظر گرفته شده باشد. با مقایسهٔ انوما الیش، لوح V، سطر ۷۶ می‌توان نتیجه گرفت یادی که باید زنده نگاه داشته شود، در نهایت یاد خدای کشته‌شده است. روح ذکر شده نیز احتمالاً به خدا تعلق دارد که در سوگواری‌اش طبل به صدا در خواهد آمد. نقصانی که توجیه‌کننده آن است که چرا چیزی که توسط خدایان برای اهداف خودشان ایجاد شده، با این حال ابزار بسیار ناکاملی است. گِلی را که ائا به عنوان ماده خامِ آفرینش انسان به ایزدبانو مادر می‌دهد، با آمیخته شدن با خون یک خدا جاندار می‌شود. این عنصر الهی در آفرینش انسان، تفاوت آشکار او با حیوان را (خودآگاهی و خرد) روشن می‌کند. زندگی در قالب شبح یا روح در جهان زیرین که هم در لوح VII حماسه گیلگمش (رؤیای انکیدو در جهان زیرین) و هم در شعر سومری بیلگمس و جهان زیرین گزارش شده است. اما مشکل در این بود، خدایی که برای فراهم کردن خون اعدام می‌شود، بهترین جنس نبود. اوتنپیشتی در لوح XI به زنش می‌گوید «انسان فریبکار است، فریبت خواهد داد.» و گیلگمش این جنبه ناخوشایند از طبیعت بشری را با دروغ گفتن به او حقا تأیید می‌کند. سرشت ذاتاً سرکش و نافرمان انسان که در این اسطوره آفرینشِ وی خلاصه شده است بر سنتی از تاریخ نخستین انسان نیز اثر گذاشته است. این سنت نخستین بار در چندین ساخته ادبی سومری دیده شده است و در آن، بشریت همانند جانوران در مرتع، در سرزمین پرسه می‌زند، برهنه است اما پر مو، و برای گذران در علف می‌چرد. به روایت بروص، محقق بابلی در قرن چهارم پیشا دوران مشترک که به یونانی آثارش را می‌نوشت، در این مرحله انسان «بدون قوانین و مانند حیوانات وحشی زندگی می‌کرد.» بدون حکومت، شهر و موسسات اجتماعی. آفرینش انکیدو در لوح I حماسه گیلگمش نیز به همین سنت اشاره دارد: سنتی که در آن، انسان آزاد و بی‌قانون پرسه می‌زند و تحت سلطه پادشاهان نیست، به شکل‌گیری اسطوره‌ای کمک کرد. در این اسطوره، پادشاهان به عنوان موجوداتی مجزا در نظر گرفته می‌شدند که کاملاً متفاوت از سایر فانی‌ها (در سیما، توانایی‌ها و وظایف) خلق شده‌اند. متنی که در اینباره بیشترین اطلاعات را می‌دهد، تک لوحی از بابل است که در میانه یا اواخر هزاره اول پیشا دوران مشترک مکتوب شده است (اما نیایش‌های تاج‌گذاری از قرن هفتم آشور بخشی از آن را نقل کرده‌اند و خود متن باید قدیمی‌تر باشد). در این متن ائا و الهه مادر در بین خود از گل انسان را خلق می‌کنند (همانگونه که در شعر آترا-هاسیس و سایر متون اساطیری آمده است). این تصویر از پادشاه به عنوان انسانی با زیبایی مطلق، آماده برای جنگ اما هدایت‌شده با مشاورت الهی، در حماسه گیلگمش نیز حضور دارد (لوح I، در توصیف گیلگمش («بانوی خدایان» در اینجا نیز حضور دارد به همراه نودیمود) و اشتیاق غریزی او به مشاور مورد اعتماد (انتظار در پایان همان لوح I برای انکیدو . اسطوره وحشیگریِ نخستینِ انسان در تضاد با سنتی قرار می‌گیرد که در آن، بشریت برای به دست گرفتن ابزاری خلق می‌شود که پیش از آن در اختیار خدایانِ شهرنشین بوده است. اسطوره‌های بسیاری از تمدن‌ها شفاهی است و در اصل گوناگون هستند، پس سنت‌های مختلف در روایت اینکه چگونه چیزها پدید آمدند، بدون مشکل همزیستی می‌کردند. طبق اساطیر بابلی، خدایان تمدن بشریت را ایجاد کردند و پادشاهی را از آسمان فرو فرستادند. در این میان، ائا به خصوص نقش مهمی دارد که «هفت فرزانه» را به اریدو و سایر شهرهای نخستین فرستاد و همراهشان همه هنرها و صنایع زندگی شهری را. | ## جمع‌بندی | آنها موجوداتی بودند که در سرآغاز حماسه گیلگمش روایت شده شهر اوروک و دیوار آن را بنیاد گذاشتند: «هفت فرزانه پی‌ریزی‌هایش را بنیاد نریختند؟» برجسته‌ترین در میان این فرزانه‌ها، آداپا (ماهی-مرد) بود که از دریا سر برآورد.