موضوع مقاله: وادی غزه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # وادی غزه | مقدمه: وادی غزه یک وادی (دره رودخانه‌ای) است که بخش شمالی و جنوبی نوار غزه را از یکدیگر جدا می‌کند و بزرگ‌ترین ریزابه آن نهر بسور است. | ## بخش 1: وادی غزه | این آبراه از کوه بوکر در نزدیکی سده بوکر در بیابان نگو سرچشمه می‌گیرد و پس از پیمودن حدود ۱۱۱ کیلومتر به دریای مدیترانه در نزدیکی شهر الزهراء در نوار غزه می‌ریزد. حوضه آبریز آن حدود ۳۴۰۰ تا ۳۷۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و بلندی‌های آوُدات، عراد، تپه‌های لاهاو و تپه‌های غربی جبال‌الخلیل را دربرمی‌گیرد. وادی غزه دارای پیشینه باستان‌شناختی غنی است و محوطه‌های مهم متعددی از دوره‌های مختلف تاریخی در کنار آن یافت شده‌است. یافته‌های سفالی و سنگ چخماق توسط آن روشوالب بررسی شد و شواهدی از استقرار مصری و نوسنگی متأخر به دست آمد. باستان‌شناسان پیر دو میروشدژی و معین صادق بر این باورند که در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد، گسترش مصر به شام جنوبی شامل هسته‌ای از سکونتگاه‌های دائمی و مناطقی با سکونت فصلی بود که در آن مصریان باستان و کنعانیان با یکدیگر تعامل داشتند. هسته دائمی این استقرار حول وادی متمرکز بود و سکونتگاه‌های تل السکن (احتمالاً مرکز اداری) و عین بسور را دربرمی‌گرفت. در عهد عتیق، بسور دره‌ای یا جویباری در انتهای جنوب غربی یهودا بود که ۲۰۰ تن از مردان داوود به دلیل خستگی در آنجا ماندند و ۴۰۰ تن دیگر به تعقیب عمالیق ادامه دادند. در حدود سال ۳۹۰ میلادی، گروهی از راهبان از اسقیط به رهبری سیلوانوس غزه‌ای در چندین صومعه‌نشین در کنار این آبراه ساکن شدند. این اجتماع تنها در روزهای شنبه و یکشنبه برای نیایش و غذای مشترک گرد هم می‌آمدند و در بقیه هفته به کارهای دستی و عبادت می‌پرداختند. در سال ۵۲۰ میلادی، صومعه سریدوس اندکی جنوب‌تر بنیان‌گذاری شد که زاهدان نامدار بارسانوفیوس و یوحنای نبی در آن می‌زیستند. در اکتبر ۲۰۲۳ در جریان جنگ غزه، اسرائیل به ۱٫۱ میلیون نفر ساکن شمال پل وادی غزه دستور داد به جنوب نقل مکان کنند. بخش بالادست آن در نقشه مسح فلسطین غربی سال ۱۸۷۸ با نام «وادی الشلاله» نشان داده شده‌است. این نهر بزرگ‌ترین آبراه شمال نگو است و به همراه بزرگ‌ترین شاخه‌هایش یعنی نهر گرار و نهر بئرشبع تا عمق بیابان در شرق به سده بوکر، یروحام، دیمونا و عراد/تل آراد می‌رسد. سپس به سوی شمال به سمت شهر باستانی حلوتسه (الخلصه) ادامه می‌دهد و در ادامه به سوی شمال غرب پیش می‌رود تا در شرق شهرک تصعلیم به نهر بئرشبع می‌پیوندد. | ## بخش 2: وادی غزه | سرانجام نهر بسور از مرز اسرائیل با نوار غزه عبور کرده و به دریای مدیترانه می‌ریزد. شاخه‌های نهر بسور از جنوب به شمال عبارت‌اند از: وادی الراعی، وادی بوکر، وادی مسورا، وادی زلزل، وادی رویویم، وادی آتادیم، نهر بئرشبع، وادی آساف، وادی عمار، وادی صحف و وادی ابوقطرون. منطقه جغرافیایی بخش گذرنده از نوار غزه منطقه‌ای دشتی با ارتفاع ۷۰ تا ۸۰ متر از سطح دریا است. جانوران دیوار مرزی غزه و اسرائیل مانعی فیزیکی ایجاد می‌کند که بر ترکیب حیات وحش در بخش نوار غزه از وادی با محدود کردن جابجایی تأثیر می‌گذارد. پیمایشی میان سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۴ نشان داد که این منطقه فاقد پستانداران بزرگ است، هرچند پستانداران کوچک مانند خفاش‌ها، خارپشت‌ها و جوندگان فراوان بودند. وادی غزه هنگام رسیدن به ساحل و تشکیل آبگیرها ایستگاه مهمی برای پرندگان مهاجر آبزی مانند حواصیل، ابوقلمون، بلدرچین و مالک حزین به‌شمار می‌رود. آلودگی پژوهشی در سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ نشان داد که بخش گذرنده وادی از نوار غزه در تابستان سطح آلاینده‌های بیشتری نسبت به زمستان دارد؛ زیرا بارندگی بیشتر در زمستان غلظت آلاینده‌ها را کاهش می‌دهد. ذخیره‌گاه طبیعی وادی غزه ذخیره‌گاه طبیعی وادی غزه در ژوئن ۲۰۰۰ توسط سازمان کیفیت محیط‌زیست تشکیلات خودگردان فلسطین به عنوان ذخیره‌گاه طبیعی اعلام شد. این ذخیره‌گاه محدود به بستر وادی و دشت سیلابی و کرانه‌های آن در حوزه صلاحیت فلسطینی است. در بخش اسرائیلی میان تصعلیم و رعیم نیز پارک ملی اشکول قرار دارد که در برگیرنده بخشی از مسیر نهر بسور است و دارای امکانات تفریحی از جمله پل معلق بر فراز دره است. چندین محوطه باستان‌شناختی در سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۰ توسط اِن مکدونالد در وادی غزه در بخش پایین‌دست نهر بسور کاوش شد و نشانه‌هایی از تولید تخصصی ابزار سنگ چخماق یافت گردید. چندین محوطه مهم عصر برنزی در این منطقه قرار دارند از جمله تل جِمِه (تل گاما) و تل الفارعه (جنوبی). طور اخبینه طور اخبینه سکونتگاهی از عصر برنز آغازین در ۳ کیلومتری ساحل مدیترانه غزه است. این محوطه در هزاره چهارم پیش از میلاد مسکون بود و سفال‌های آن نشان‌دهنده تعامل میان کنعانیان و مصریان است. | ## بخش 3: وادی غزه | تل السکن تل السکن سکونتگاهی از عصر برنز آغازین در کرانه شمالی وادی غزه نزدیک شهر غزه است. این محوطه ابتدا سکونتگاه مصری بود و پس از ترک‌شدن در حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد، بعدها در ۲۶۰۰ پیش از میلاد توسط کنعانیان دوباره مسکون شد. تل العجول تل العجول در عصر برنز بنیان نهاده شد و احتمالاً جانشین سکونتگاه تل السکن بوده‌است. این محوطه تنها میان عصر برنز میانه (حدود ۱۷۰۰–۱۵۵۰ پیش از میلاد) و دوره هخامنشی (حدود ۵۳۰–۳۳۰ پیش از میلاد) به‌طور پیوسته مسکون بوده‌است. در دوره آهن یکم (حدود ۱۲۰۰–۱۰۰۰ پیش از میلاد) این محوطه بخشی از قلمرو فلیسطی‌ها بود. نخستین کاوش‌های باستان‌شناختی به اشتباه تل گاما را با جرار کتاب مقدس یکی دانستند و از آن پس پژوهشگران آن را با شهر کنعانی یورزا شناسایی کرده‌اند که در فهرست‌های فرعون تحوتموس سوم (سده پانزدهم پیش از میلاد) و نامه‌های عمارنه ذکر شده‌است. تل الفارعه (جنوبی) تل الفارعه (جنوبی) در سمت غربی نهر بسور نزدیک عین بسور واقع شده‌است. مساحت این تپه ۳۷ هکتار و ارتفاع آن ۱۵ متر است و در عصر برنز میانه یک پایگاه مستحکم مهم بوده‌است. کهن‌ترین سکونت عمده کشف‌شده از عصر برنز میانه دوم (حدود ۱۶۵۰ تا ۱۵۵۰ پیش از میلاد) است. این محوطه در عصر برنز متأخر زیر فرمان مصر باستان بود و در عصر آهن توسط فلیسطی‌ها مسکون گردید. مُهری از هماتیت به شکل سر گاو نر یافت شد که فلندرز پتری آن را سوری تشخیص داد و نقش گاو نری در حال حمله به شیر زیر یک کژدم داشت. ویلیام فاکسول آلبرایت آن را با سکونتگاه باستانی شاروحن پیوند زده‌است، هرچند تل العجول نزدیک دهانه نهر بسور و تل حرور در شمال نیز پیشنهاد شده‌اند. | ## جمع‌بندی | در سال ۲۰۱۵ خبرگزاری فرانسه ویدیویی از سیل منتشر کرد اما چند روز بعد اذعان کرد که «چنین سدی در اسرائیل وجود ندارد که بتواند جریان آب به غزه را کنترل کند».