موضوع مقاله: گوهر (جوهر) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گوهر (جوهر) | مقدمه: فیلسوفان واژۀ «گوهر» را برای موجود قائم به ذات، چه حادث و چه قدیم به کار برده‌اند. | ## بخش 1: گوهر (جوهر) | در فلسفهٔ اسلامی، جوهر (که معرّبِ گوهر است) اصطلاحی است معادل با واژهٔ یونانی اوسیا که به‌معنایِ ذات، ماهیت، نهاد، سرشت، وجود پاینده، و باشندگی است. ریشه‌شناسی واژهٔ «οὐσία» اسم مؤنثی در یونانی باستان است که از صورت اسم فاعلی فعل «εἰμί» (eimi)، به معنای «بودن» یا «هستم»، ساخته شده است. برخی نویسندگان لاتینی، مانند هیلاری پواتیه ای ، اشاره کرده‌اند که این دو واژه اغلب با معانی متفاوتی استفاده می‌شدند. از واژهٔ «οὐσία» اصطلاح فلسفی و الهیاتی «οὐσιότης» (ousiotēs؛ «ماهیت‌مندی» یا «ذات‌بودگی») نیز مشتق شد. فیلسوفان افلاطونی، از جمله آلسینوس، آن را برای اشاره به یکی از ویژگی‌های بنیادی الوهیت به کار می‌بردند. افلاطون گوهر در نزد افلاطون، به جهان ایده‌ها یا مُثُل (نظریه مثل) تعلق داشت و جهان محسوس، سایه آنها به حساب می‌آمد و نمی‌توانست در جایگاه حقیقت ثابت و کلی، یعنی گوهر باشد. ارسطو جوهر در تفکر ارسطو به عالم محسوس بازگردانده می‌شود و جدایی میان عالم محسوس و معقول در هم فرو می‌ریزد. | ## بخش 2: گوهر (جوهر) | ارسطو در کتاب مقولات ، «جوهرهای نخستین» (protai ousiai) را چیزهایی تعریف می‌کند که نه بر موضوعی حمل می‌شوند و نه در موضوعی وجود دارند؛ مانند «این انسانِ خاص» یا «این گاوِ خاص». از نظر او، انواع و اجناس زیستی و سایر انواع طبیعی، «جوهر» به معنایی ثانوی هستند؛ زیرا کلیاتی‌اند که از طریق ویژگی‌های ذاتی جوهرهای نخستین تعریف می‌شوند. او موجودات را به مقولات مختلف تقسیم می‌کند و معتقد است که گرچه «بودن» به معانی مختلفی گفته می‌شود، همهٔ این معانی به یک مرکز مشترک بازمی‌گردند. جوهرهای نخستین از نظر هستی‌شناختی بنیادی‌اند؛ اگر آنها وجود نداشتند، هیچ چیز دیگری نیز نمی‌توانست وجود داشته باشد. هر چیزی که «سالم» نامیده می‌شود، به نحوی با سلامت مرتبط است: یا سلامت را حفظ می‌کند یا قابلیت ایجاد آن را دارد. از این منظر، «اوسیا» پاسخ به پرسش «هستی چیست؟» است؛ یعنی پاسخ به چیستیِ یک چیز بدون ارجاع به مصادیق یا اوصاف فرعی آن. بسیار بعدتر، هایدگر استدلال کرد که معنای اصلی واژهٔ «اوسیا» در ترجمهٔ آن به لاتین و سپس به زبان‌های جدید از دست رفته است. | ## بخش 3: گوهر (جوهر) | به عقیدهٔ هایدگر، سنت متافیزیک غربی با ترجمهٔ اوسیا به substantia، آن را به یک «چیز» یا «موجود» فروکاست؛ در حالی که معنای اصیل آن به خودِ ظهور و حضور هستی مربوط می‌شد. این مفهوم در طول چند قرن نخست تاریخ مسیحیت، به تدریج توسط پدران کلیسا توسعه یافت و نقشی محوری در شکل‌گیری آموزهٔ تثلیث ایفا کرد. عهد جدید واژهٔ «اوسیا» در عهد جدید تنها دو بار و آن هم در معنای «دارایی» یا «اموال» به کار رفته است؛ هر دو مورد در مَثَل «پسر گمشده» آمده‌اند، جایی که پسر سهم ارث خود را از پدر می‌گیرد و آن را در زندگی ولخرجانه تباه می‌کند. مسیحیت اولیه و تثلیث Origen خدا را یک «اوسیا» (ذات واحد) می‌دانست که دارای سه «هیپوستاسیس» (اقنوم یا شخص متمایز) است: پدر، پسر و روح‌القدس. در نهایت، مدافعان دیدگاه «مشابه در ذات» با طرفداران «هم‌ذات» متحد شدند و فرمول‌بندی شورای نیقیه را پذیرفتند. تفاوت اوسیا (ذات الهی) و هیپوستاسیس (اقنوم) در سنت مسیحیت شرقی، معنای پذیرفته‌شدهٔ «اوسیا» چنین است: هر آنچه به خودی خود قائم است و وجودش را از چیز دیگری نمی‌گیرد. یوحنای دمشق این دو اصطلاح را چنین توضیح می‌دهد: اوسیا: آنچه به خودی خود وجود دارد و برای قوام خویش به چیز دیگری نیازمند نیست.هیپوستاسیس: تحقق یا فردیت مشخصِ آن ذات. | ## جمع‌بندی | به زبان ساده، در الهیات تثلیثی: یک اوسیا (ذات الهی) وجود دارد؛ اما سه هیپوستاسیس (اقنوم): پدر، پسر و روح‌القدس.