موضوع مقاله: متون پیوستی (بودایی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # متون پیوستی (بودایی) | مقدمه: متون پیوستی یا متون الحاقی یا متون حاشیه‌ای یا متون خارج از سنت رسمی' (به ، Anupiṭaka؛ ) به دسته‌ای از نوشتارهای پالی در بودیسم گفته می‌شود که در حاشیهٔ متون اصلی پالی و سنت رسمی بودایی قرار دارند؛ بدون آنکه بخشی از پیکرهٔ مقدس و رسمی آن به‌شمار آیند. | ## بخش 1: متون پیوستی (بودایی) | این متون گاهی به اشتباه با نام‌های «غیرقانونی»، «برون‌قانونی» و «پساقانونی» نیز شناخته می‌شوند؛ در حالی که این متون نه رد شده‌اند و نه مردود دانسته شده‌اند، بلکه در طول تاریخ در کنار متون اصلی مورد احترام و استناد بوده‌اند و مکمل و پیوست مهمی بر آموزه‌های بنیادین تیپیتَکَه به‌شمار می‌آیند. این تمایز صرفاً ماهیتی تاریخی و سازمانی دارد و هیچ داوری دربارهٔ ارزش معنوی یا اعتبار محتوایی این متون در بر نمی‌گیرد. دوره دوم («شرح‌نویسی») از سده پنجم تا سده یازدهم ادامه دارد و دوره سوم («نوین») از سده دوازدهم آغاز می‌شود. در سده‌های پس از درگذشت بودا، ارهات‌ها و بهکشوهای دانشمند شرح‌ها و یادداشت‌های خود را دربارهٔ آموزه‌های تیپیتَکَه گردآوری کردند. بیشتر این نوشته‌ها نخست به زبان سینهالی نوشته شدند و سپس به دست بوداگوشَه، دانشمند بزرگ هندی، در سده پنجم میلادی به زبان پالی برگردانده و تدوین شدند. پیشینه و گسترش در سده‌های پس از درگذشت بودا و برگزاری شورای نخست بودایی، ارهات‌ها و بهکشوهای دانشمند آغاز به تدوین شرح‌ها، توضیح‌ها، بسط‌ها، یادداشت‌های مراقبه‌ای و گزارش‌های تاریخی خود دربارهٔ آموزه‌های تریپیتاکا کردند. همانند تیپیتَکَه، بسیاری از این متون در حدود آغاز دوران مشترک به نوشتار درآمدند. | ## بخش 2: متون پیوستی (بودایی) | بیشتر این نوشتارهای نخستین به زبان سینهالی نوشته شدند و در صومعه‌های جنگلی و پرستشگاه‌های سری‌لانکا نگهداری می‌شدند؛ از این رو دسترسی به آن‌ها تنها برای دانشمندان سینهالی ممکن بود. این ادبیات تنها پس از آن‌که پاره‌های پراکنده به زبان پالی ترجمه و در قالب متون یکپارچه تدوین شدند، در دسترس گسترده جهان ترواده قرار گرفت. این کوشش بزرگ تدوین را بوداگوشَه (به پالی: )، دانشمند بزرگ هندی، در سده پنجم میلادی به انجام رساند. سه‌گانه دوره‌های تاریخی بروس متیوز (به انگلیسی: ) سه دوره تاریخی را برای متون پیوستی پیشنهاد کرده‌است: دوره کلاسیک (سده سوم پیش از میلاد تا سده پنجم میلادی): این دوره دربرگیرنده زمان شکل‌گیری تیپیتَکَه طی سه تا چهار سده و نگارش «میلیندَپَنهَه» پیش از آغاز دوران مشترک است. دوره شرح‌نویسی (سده پنجم تا سده یازدهم): با ظهور بوداگوشَه در حدود سال ۴۰۰ میلادی، عصر بزرگ شرح‌نویسی آغاز شد و موجی از کارهای ژرف تفسیری پدید آمد. دوره نوین (از سده دوازدهم): هنگامی که پاراکرَمَباهوی یکم (۱۱۵۳–۱۱۶۸ میلادی) حکومت بودایی را در لانکا بازسازی کرد، دوره نوین در تاریخ ترواده آغاز شد. متون شبه‌پیوستی متون شبه‌پیوستی (به پالی: ) به ادبیات دوره نخست اشاره دارند و دربرگیرنده چند اثر کلاسیک هستند که تنها شمار اندکی از آن‌ها بر جای مانده‌اند. | ## بخش 3: متون پیوستی (بودایی) | این آثار عبارتند از: نتّیپَکَرَنَه (به پالی: ): کتاب راهنمایی که روش‌های تفسیر آموزه‌های بودایی را ارائه می‌دهد. پتَکوپَدسَه (به پالی: ): آموزش دربارهٔ تیپیتَکَه که شیوه‌های شرح و بیان آگاهی از قانون نیک را عرضه می‌کند. میلیندَپَنهَه (به پالی: ): «پرسش‌های میلیندَه» که به شیوه سوتَّه‌ها نوشته شده و دربرگیرنده گفت‌وگوی میان مناندر (پادشاه یونانی‌تبار هند، به پالی: میلیندَه) و ته‌رَه ناگَسنَه است. این سه کتاب در کُهدَکَه‌نیکایَه چاپ برمه‌ای تیپیتَکَه جای دارند، در حالی که دو کتاب نخست در چاپ سینهالی نیز آمده‌اند. متون شرحی متون شرحی (به پالی: ) مجموعه‌ای از شرح‌ها و تفسیرهای نوشته‌شده بر متن تیپیتَکَه هستند. این متون به‌ویژه در دوره دوم (سده پنجم تا یازدهم) پدید آمدند و بوداگوشَه مهم‌ترین شرح‌نویس این دوره به‌شمار می‌رود. تیکاها (زیرشرح‌ها) و اَنوتیکاها (زیرِزیرشرح‌ها) نیز لایه‌های بعدی تفسیر بر این شرح‌ها هستند. | ## جمع‌بندی | رساله‌ها در کنار شرح‌ها، رساله‌های مستقلی نیز در سنّت ترواده نوشته شدند که به بررسی درونمایه‌های گوناگون آموزه‌های بودایی می‌پردازند.