موضوع مقاله: معماری فلسطین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # معماری فلسطین | مقدمه: معماری فلسطین بخش مهمی از میراث فرهنگی مردم فلسطین را تشکیل می‌دهد و گستره‌ای وسیع از سبک‌ها و تأثیرات گوناگون را در گذر هزاره‌ها دربرمی‌گیرد. | ## بخش 1: معماری فلسطین | هرچند این معماری در بافت جغرافیایی و فرهنگی گسترده‌تر شام و جهان عرب جای می‌گرفت، سنّتی متمایز و «به‌طور چشمگیری متفاوت از سنّت‌های سوریه، لبنان یا مصر» پدیدآورده بود. با این حال، خانه‌های شهری فلسطینی در مفاهیم بنیادین چیدمان فضای زندگی و گونه‌های واحدهای مسکونی با الگوهای رایج در سراسر مدیترانه شرقی همسان بودند. تنوع غنی و یکپارچگی زیرین فرهنگ معماری این منطقه گسترده‌تر که از بالکان تا شمال آفریقا کشیده می‌شد، برآیند داد و ستد فرهنگی کاروان‌های بازرگانی و گسترش فرمانروایی عثمانی بر بیشتر این پهنه از آغاز سده شانزدهم میلادی تا پایان جنگ جهانی اول بود. سنگ طبیعی مادّه ساختمانی اصلی در فلسطین به‌شمار می‌رفت و سنگ‌تراشان و معماران فلسطینی در طول سده‌ها هویت و سیمای ویژه‌ای به معماری این سرزمین بخشیدند. کمبود نوشته‌های مکتوب و ناقص بودن بقایای باستان‌شناختی مسکن‌های کهن فلسطین سبب شد که باستان‌شناسان کتاب مقدسی نخستین، برای تصویرسازی از خانه‌های باستانی، به خانه‌های فلسطینی دوران جدید بنگرند. کیث بیبی ضمن هشدار دربارهٔ قطعی دانستن چنین مقایسه‌هایی نوشت: «خانه‌های عربی بر پایه آداب اجتماعی و شرایط اقتصادی ویژه‌ای ساخته شده‌اند که با فلسطین باستان متفاوت است.» بیبی خاطرنشان کرد که گزارش کامل جزئیات معماری مسکن‌های کهن فلسطین به‌ندرت شدنی است، اما نوشته‌ها و یافته‌های باستان‌شناختی «تصویری نسبتاً قابل اعتماد از خانه‌ها در زندگی روزمرّه فلسطین باستان» به دست می‌دهند. کاوش‌ها در بیضا در اردن امروزی نشان می‌دهد که کهن‌ترین خانه‌های فلسطینی نزدیک به ۹٬۰۰۰ سال پیش ساخته شده‌اند. این بناها پی‌هایی سنگی و روبنایی از خشت خام داشتند و ساختارهایی ساده بودند، غالباً تک‌اتاقه با یک درگاه و احتمالاً بدون پنجره. چهار نقشه کف از این دوره شناسایی شده‌است: چندضلعی مدور، دایره‌ای کامل، مربع و مستطیل. سقف معمولاً از تیرک‌های چوبی ساخته می‌شد که بوریا یا بوته بر آن‌ها می‌گستردند و روی آن لایه‌هایی از گِل‌اندود می‌نهادند تا سطحی نفوذناپذیر پدید آید. در میان پی‌هایی که در بیضا یافت شد، خانه‌ای شش‌ضلعی تک‌اتاقه متعلق به حدود ۶۸۰۰ پیش از میلاد وجود دارد. پی‌های مدور بیضا از حدود ۶۰۰۰ پیش از میلاد شباهت زیادی با پی‌هایی دارند که در نوسنگی پیش‌ازسفال آ در اریحا یافت شده‌اند. تفاوت خانه‌های مدور اریحا در آن بود که کف آن‌ها پایین‌تر از سطح زمین قرار داشت و پلکان چوبی به درون خانه می‌برد؛ این ویژگی نشانه سکونت ممتد و درازمدت تفسیر شده‌است. دیوارها راست ولی گوشه‌ها گرد بودند که شاید بازمانده سنّت پیشین خانه‌سازی مدور باشد. در این دوره ذخیره‌سازی آب و غله به درون خانه منتقل شد و لایه‌های ضخیم زغال‌چوب در حیاط‌ها نشان می‌دهد که آماده‌سازی خوراک همچنان در فضای باز انجام می‌شد. دو گونه از آن‌ها، یعنی «خانه ساده» و «خانه حیاط‌دار»، نزدیک به سه هزاره تا عصر جدید نماینده معماری خانگی فلسطین بودند. سه گونه دیگر که ویژه دوره رومی-بیزانسی شمرده می‌شوند عبارت‌اند از: عمارت بزرگ ، خانه مزرعه و مغازه‌خانه. شمار نسبتاً بالای سازه‌های «دوموس» متعلق به اواخر دوره هلنیستی و دوره رومی، گستره نفوذ یونانی-رومی بر معماری خانگی فلسطین را در آن زمان آشکار می‌سازد. کهن‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده از این سازه در جلیل در فیلوتریا/بیت‌یراح (خربة الکرک) واقع بود و به اواخر دوره هلنیستی بازمی‌گردد. راست این کمبود را به ناتوانی نسبی جوامع مسیحی پیش از نهادینه‌شدن کلیسا نسبت می‌دهند. کهن‌ترین بنای شناخته‌شده از این دوره، کلیسایی هشت‌ضلعی متعلق به سده دوم یا سوم میلادی است. هرچند شواهدی وجود دارد مبنی بر اینکه مسیحیان از همان آغاز شماری از مکان‌های مرتبط با عیسی را گرامی می‌داشتند، بناهای بسیار اندکی از آن دوره یافت شده‌اند. یک استثنای برجسته، شواهد سازه‌ای پیش از سده چهارم میلادی است که زیر معرق‌کاری‌های کلیسای مهد در بیت‌لحم کشف شده‌است. کلیساهای رومی و بیزانسی که شش سده بر سیمای شهرها و روستاهای فلسطین چیره بودند، به‌سرعت با مسجدها همراه شدند، هرچند ساخت کلیسا نیز ادامه یافت. قبةالصخره (قبّةالصخره) از نخستین یادمان‌های نام‌آور بیانگر نقش نوین اسلام در منطقه بود که در سال ۶۹۲ میلادی گشایش یافت و بر فراز صخره‌ای برآمد که بنا بر سنّت اسلامی، ابراهیم آمادگی خود را برای قربانی‌کردن فرزندش به فرمان خداوند در آنجا نشان داد. مسجد اقصی نیز اندکی پس از آن ساخته شد و بارها بازسازی گردید؛ شکل کنونی آن از نوسازی‌ای در دوره صلیبی برمی‌آید. مسجد سفید را خلیفه سلیمان بن عبدالملک در سال‌های ۷۱۵–۷۱۷ در رمله ساخت و جانشینش عمر دوم آن را تا سال ۷۲۰ به پایان رساند. | ## بخش 2: معماری فلسطین | یافته‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد که شهرهای بزرگ دوره بیزانسی (لُد، بیسان، طبریه، غزه، قیساریه و عکا) در این دوره همچنان آبادان بودند و شماری سکونتگاه نوین نیز بیرون شهرها و در نقب برپا شد. برخی از این‌ها مراکز کشاورزی و برخی کاخ‌ها یا تفرجگاه‌های تابستانی نخبگان بودند. نمونه‌ها دربرمی‌گیرد کاخ خربةالمفجر (معروف به کاخ هشام) در بیرون اریحا و خربةالمنیه نزدیک طبریه. پیکره خلیفه ولید دوم که احتمالاً دستور ساختش را بین سال‌های ۷۴۳ و ۷۴۸ صادر کرد، در ورودی حمام‌های باشکوه آن ایستاده‌است و فرم و جزئیات معماری آن آمیزه‌ای از سبک‌های ساسانی و سوری را به نمایش می‌گذارد. یکی از نخستین کاخ‌های اموی صنابره بود که در فلسطین دوره اموی (حدود ۶۵۰–۷۰۴ میلادی) به‌عنوان تفرجگاه زمستانی معاویه، مروان بن حکم و دیگر خلفا به کار می‌رفت. ویرانه‌های صنابره نخست به اشتباه متعلق به دوره بیزانسی-رومی شناسایی شدند؛ به گفته باستان‌شناسان، این محوطه و محوطه‌های مشابه که بازتاریخ‌گذاری شده‌اند، تداوم معماری میان امپراتوری روم و امپراتوری اولیه عرب را نشان می‌دهند. دو یادمان بزرگ متعلق به سده‌های دهم و یازدهم، سازه‌های مستحکمی بودند که برای دفاع در برابر حملات بیزانسی طراحی شده بودند. ویرانه‌های دژ کفرلام، ساخته‌شده از قطعات نازک سنگ کورکار با برج‌های گوشه‌ای و پشت‌بندهای نیم‌دایره، هنوز پابرجاست، هرچند روستای همنام آن در جنگ ۱۹۴۸ فلسطین از سکنه تهی شد. دژ دیگری در اشدود ساختار پایه‌ای مشابه دارد اما ردیفی از ستون‌های مرمرین در مرکز آن دیده می‌شود که از یک محوطه باستانی نزدیک آورده شده‌اند. درست بیرون آن دژ، بقایای بنایی گنبددار با سوراخ‌هایی برای ورود نور قرار دارد که گمان می‌رود حمام عمومی بوده باشد. یک دژ صلیبی نمونه‌وار از برجی مربع یا مستطیلی تشکیل می‌شد که دیوارهای حصاری نامنظم متناسب با شکل زمین آن را دربرمی‌گرفتند. صدها کلیسا در دوره صلیبی در فلسطین ساخته شد و تنها در اورشلیم ۶۰ کلیسا برپا گردید. برخی بر ویرانه‌های کلیساهای بیزانسی پیشین بنا شدند و در مواردی مسجدها به کلیسا دگرگون شدند. قبةالصخره به کلیسایی در سرپرستی آگوستینیان تبدیل شد و مسجد اقصی را بودوئن یکم اورشلیم به کاخ بدل کرد. پس از بازپس‌گیری اورشلیم به دست ایوبیان در سال ۱۱۸۷، حضور صلیبیان در فلسطین به عکا محدود شد و برخی از زیباترین بناهای صلیبی تا شکست نهایی آنان از ممالیک در سال ۱۲۹۱ در همین شهر برپا گردید. نفوذ مستقیم را می‌توان در سنگ‌های کلیدی بالشتکی شکل (ووسوار) و طاق‌های متقاطع تاشده دید که در بناهای مملوکی اورشلیم به کار رفتند. افزون بر آن، دژهای عربی ساخته‌شده پس از جنگ‌های صلیبی، مانند مراحل پسین قلعه عجلون و قلعه نمرود، شکل‌های نامنظم معرفی‌شده از سوی صلیبیان را برگرفتند. این نفوذ حتی در معماری دینی هم آشکار بود؛ برای نمونه مناره مسجد جامع رمله شباهت چشمگیری به برج صلیبی دارد. نفوذ غیرمستقیم در پدیدآمدن جنبش ضد صلیبی نمود یافت که تبلیغات را از راه کتیبه‌های بزرگ و عناصر حجّاری‌شده در معماری گنجاند؛ برای نمونه بر پل بیبرس بیرون لُد تصویر شیر بیبرس، رهبر نام‌آور مملوکی، دیده می‌شود که موشی را شکار می‌کند. پل‌ها و خان‌های فراوانی ساخته شدند که برخی مجتمع‌های بزرگ‌تری با مسجد و مناره تشکیل می‌دادند. برخی از پل‌های مملوکی هنوز برپاست، مانند پل جنداس که دو شیر و کتیبه‌هایی عربی بر آن نقش بسته‌است. همچنین در دوره مملوکی ساخت بناهای مذهبی چون مدرسه‌ها، مسجدها، خانقاه‌ها و آرامگاه‌های یادمانی در فلسطین رونق گرفت و این بناها از بهترین نمونه‌های معماری سده‌های میانه در خاورمیانه به‌شمار می‌روند. معماری مملوکی در اورشلیم با کاربرد ووسوارهای جناغی ، بنّایی ابلق، مقرنس‌ها و مرمرکاری رنگارنگ شناخته می‌شد. این بنا رواقی سه‌گنبده دارد و فضای مرکزی آن نیز با گنبدی بر سکنج‌ها پوشیده شده‌است. اورشلیم در دوره عثمانی بازسازی شد: دیوارهایش نوسازی گردید، قبةالصخره با کاشی‌های عثمانی آراسته شد و شبکه آب‌رسانی نوسازی شد. عکا نیز در این دوره دگرگونی بزرگی را پشت سر گذاشت و بهترین نمونه معماری شهری عثمانی در فلسطین است، با چندین خان، دو حمام، سه بازار اصلی، دست‌کم ده مسجد و یک ارگ. خانه‌هایی که در این دوره در عکا ساخته شدند دو تا چهار طبقه بودند و بسیاری سقف چوبی نقاشی‌شده داشتند. | ## بخش 3: معماری فلسطین | بیشتر این شهرها استحکامات داشتند و بهترین نمونه بازمانده، دیواری است که ظاهر العمر پیرامون طبریه بازساخت. مسکن بر حسب منطقه متفاوت بود؛ خانه‌های خشتی در ساحل رایج بودند و نمونه‌های اندکی از آن‌ها امروزه بر جاست. ویژگی بارز خانه‌های سنگی سقف‌های گنبدی بود که در سده هجدهم غالباً با گچ‌بری‌های مارپیچی، گل‌سرخی و نیم‌دایره آراسته می‌شدند. سقف‌ها در ناحیه جلیل متفاوت بودند و از قوس‌های عرضی سنگی بهره می‌بردند که تیرک‌های کوتاهی را نگه می‌داشتند و سقف بر روی آن‌ها قرار می‌گرفت. این سازه‌های بزرگ مربع یا مستطیلی با برج‌های گوشه‌ای مربع هنوز در رأس‌العین نزدیک تل‌آویو، خان‌التجار نزدیک کفر کنا و قلعةالبرک در جنوب اورشلیم دیده می‌شوند. دوره قیمومت بریتانیا (۱۹۱۸–۱۹۴۸) بریتانیا پی‌درپی شش شهرساز را به فلسطین تحت قیمومت فرستاد تا تنش‌های میان‌جمعیتی این دوره را مدیریت کنند. یکی از آنان چارلز رابرت اشبی، طراح برجسته جنبش هنرها و صنایع بریتانیا، بود که از ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۲ مشاور شهری اورشلیم و مشاور حرفه‌ای کمیسیون شهرسازی بود. اشبی که «عرب‌دوست‌ترین و ضدصهیونیست‌ترین» میان آن شش شهرساز خوانده شده، نگاهی رمانتیک به معماری بومی داشت. او برای پاسداری از معماری بومی فلسطینی و بافت سنّتی شهر، شخصاً بر کارهای مرمّت و بازسازی نظارت کرد و صنایع دستی محلی را برای تعمیر قبةالصخره احیا نمود. دیگر شهرسازان برجسته این دوره معماران بریتانیایی کلیفورد هالیدی و آستن هریسون و معمار یهودی‌آلمانی ریچارد کاوفمان بودند. بارتلت، حدود ۱۸۵۰ از هزاره دوم پیش از میلاد تا عصر جدید، دو گونه خانه در فلسطین چیره بود: «خانه ساده» که در روستاها رایج بود و «خانه حیاط‌دار» که بیشتر در شهرها یافت می‌شد. خانه‌های ساده می‌توانستند سنگی یا کنده‌شده در صخره باشند، اما بیشتر خانه‌های دهقانان فلسطینی احتمالاً از خشت خام ساخته می‌شدند. بخش بزرگی از معماری خانگی سنّتی فلسطین نوین، به‌ویژه در مناطق روستایی، با خشت آفتاب‌خشک بنا شده بود، نه سنگ. به گفته توفیق کنعان، این سنّت ساختمانی که در آغاز سده بیستم هنوز به کار می‌رفت، همان شیوه‌ای بود که دهقانان سده نخست میلادی خانه‌هایشان را با خشت خام و شاخه‌های درخت می‌ساختند؛ طبقه بالا اقامتگاه خانواده و طبقه پایین جایگاه دام بود. به گفته هالوور موکسنس، ویژه‌ترین گونه بنای مسکونی در فلسطین، خانه حیاط‌دار بود که از چند خانه دربرگیرنده یک حیاط مشترک با تنها یک ورودی ساخته می‌شد. اعضای یک خاندان یا خاندان‌های خویشاوند با وضع اقتصادی مناسب در این مجموعه‌ها زندگی می‌کردند. هر واحد دست‌کم دو اتاق داشت و حیاط برای کارهای خانگی مانند آماده‌سازی خوراک، شست‌وشوی جامه و دیگر کارهای کشاورزی و حرفه‌ای به کار می‌رفت. پترسن مصالح ساختمانی اصلی فلسطین در دوره جدید را سنگ و خشت خام شناسایی کرد و یادآور شد که چوب و آجر پخته به‌ندرت به کار می‌رفتند. او برخی سنگ‌های پرکاربرد در معماری فلسطین را وصف کرد که بر حسب منطقه متفاوت بودند: کورکار (نوعی سنگ آهک سیلیسی) در ساحل مدیترانه، بازالت در بخش شمالی دره اردن و کرانه‌های دریاچه طبریه، سنگ آهک با رنگ‌هایی از سپید تا صورتی در رمله، الخلیل و اورشلیم، و دولومیت (سنگ آهک سخت با منیزیم) عمدتاً در جلیل. سازه‌های خشتی بیشتر در دره اردن و جلگه ساحلی دیده می‌شدند، جایی که سنگ به‌آسانی در دسترس نبود، و بهترین نمونه‌های بازمانده معماری خشتی امروزه در اریحا یافت می‌شوند. ویژگی منحصربه‌فرد معماری فلسطین کاربرد طاق‌زنی متقاطع سنگی بود که بر قالب‌بندی چوبی مرکزی اجرا و روی آن با گل‌اندود پوشانده می‌شد تا فضاهای مربع گنبدوار پدید آید. بهره‌گیری از طاق‌زنی گاه ناشی از کمبود چوب بود، اما به سبب پایایی بیشتر نیز ترجیح داده می‌شد. در حالی که در دیگر نقاط جهان عرب طاق‌زنی ویژه بناهای یادمانی مانند کاخ‌ها، مسجدها و آرامگاه‌ها یا انبارهای زیرزمینی بود، در فلسطین در ساخت خانه‌ها نیز کاربرد داشت. برنامه‌ریزی شهری بر پایه سلسله‌مراتب خلوت انجام می‌شد؛ خیابان‌ها از شاهراه‌ها به کوچه‌های فرعی و سپس به کوچه‌بن‌بست‌ها و محله‌ها منشعب می‌شدند. هر محله نامی جداگانه داشت که معمولاً از نام خاندان‌های ساکن آنجا گرفته می‌شد و واژه «محلّه» بسیار رایج بود. | ## جمع‌بندی | در شهرهای کرانه باختری و نوار غزه دو سبک معماری در کنار هم دیده می‌شود: سبک کهن با گنبدها، دیوارهای ستبر سنگ آهکی، پنجره‌ها و درهای قوسی و کوچه‌های تنگ تقسیم‌شده به محله‌ها برای آسان‌تر شدن دفاع؛ و سبک نوین با خانه‌های مستقل یا آپارتمان‌های چندطبقه در محله‌های جدید.