موضوع مقاله: محصول جانبی فرگشت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محصول جانبی فرگشت | مقدمه: کلیسای جامع سینت مارکو، ونیز، برای درک ساده این مفهوم، می‌توان فضای مثلثی‌شکلِ زیر طاق‌های یک ساختمان را در نظر گرفت؛ معمار طاق را برای نگه داشتن سقف ساخته است، اما بر اثر قرار گرفتن طاق‌ها کنار هم، یک فضای مثلثی (اسپندرال) هم خودبه‌خود ایجاد می‌شود. | ## بخش 1: محصول جانبی فرگشت | در زیست‌شناسی نیز برخی صفات (مانند هنر یا برخی جنبه‌های دین) ممکن است نه برای بقای مستقیم، بلکه به عنوان محصول جانبیِ بزرگ شدن مغز و فرگشت سایر توانمندی‌های انسان پدید آمده باشند. در فرگشت، اسپاندرال یا محصول جانبی فرگشت، یک ویژگی ظاهری است که به‌طور مستقیم از انتخاب طبیعی به وجود نیامده، بلکه در کنار فرگشت یک ویژگی دیگر پدید آمده است. استیون جی گولد و ریچارد لوونتین این اصطلاح را در مقاله‌ای در سال ۱۹۷۹ با عنوان «اسپاندرال‌های سن مارکو و پارادایم پانگلوسی» وارد زیست‌شناسی کردند. برخی زیست‌شناسان که سازگاری‌گرا نامیده می‌شوند، بر این باورند که تقریباً همه ویژگی‌های موجودات زنده نتیجه انتخاب طبیعی و سازگاری با محیط است. اما گولد و لوونتین با این دیدگاه مخالف بودند و می‌گفتند که برخی ویژگی‌ها صرفاً اثر جانبی ویژگی‌های دیگر هستند، نه نتیجه انتخاب طبیعی. اصطلاح «اسپندرال (معماری)» از معماری گرفته شده است، جایی که به فضاهای مثلثی‌شکلی اشاره دارد که میان قوس یک طاق و سقف بالای آن به وجود می‌آیند؛ این فضاها عمداً طراحی نشده‌اند، بلکه خودبه‌خود در کنار ساخت طاق پدید می‌آیند. ریشه‌شناسی این اصطلاح توسط دیرین‌شناس استیون جی گولد و ژنتیک‌دان جمعیت ریچارد لوونتین در مقاله‌ای با عنوان «اسپاندرال‌های سن مارکو و پارادایم پانگلوسی: نقدی بر برنامه سازگاری‌گرایانه» (۱۹۷۹) ساخته شد. Page 7 گولد و لوونتین در مقاله خود از اسپاندرال‌های معماری در معماری رنسانس به عنوان تشبیه استفاده کردند؛ فضاهای منحنی‌شکلی که میان طاق‌های نگه‌دارنده یک گنبد پدید می‌آیند و نه از روی طراحی، بلکه به‌خاطر شکل طاق‌ها و پایه گنبد به وجود می‌آیند. در آن زمان، دیدگاه رایج در جامعه علمی این بود که هر ویژگی مثبتی در یک جانور نتیجه انتخاب طبیعی یا نوعی سازگاری است. گولد و لوونتین فرضیه‌ای دیگر مطرح کردند: در کنار سازگاری‌ها، فرآورده‌های جانبی نیز شکل می‌گیرند که مزیت بقایی مستقیمی ندارند و همین‌ها «اسپاندرال» نامیده شدند. در زیست‌شناسی، یک اسپاندرال ممکن است از ساختار کلی بدن یک موجود (الگوی بدن) ناشی شود یا فرآورده جانبی یک محدودیت در فرگشت انطباقی باشد. | ## بخش 2: محصول جانبی فرگشت | گولد و لوونتین همچنین استدلال می‌کنند که کوچک بودن به معنای بی‌اهمیت بودن نیست و اسپاندرال‌ها می‌توانند به اندازه سازگاری‌های اصلی اهمیت داشته باشند. نمونه اصلی آن‌ها مغز انسان است؛ بسیاری از فرایندهای ثانویه مغز در ابتدا اسپاندرال بودند اما بعدها به سازگاری‌های مفید تبدیل شدند. در سال ۱۹۸۲، گولد و وربا اصطلاح «نوسازگاری» را برای ویژگی‌هایی معرفی کردند که در نقش فعلی‌شان به برازش کمک می‌کنند اما در اصل برای همین نقش انتخاب نشده بودند. اسپاندرال‌ها ویژگی‌هایی هستند که ابتدا از طریق انتخاب طبیعی به وجود نیامدند اما بعدها برای کاربردی جدید به‌کار گرفته شدند. انتقاد از اصطلاح پیشنهاد گولد و لوونتین انتقادهای زیادی را برانگیخت که گولد آن‌ها را در دو دسته خلاصه کرد. نخست، برخی منتقدان گفتند که فضاهای کلیسای جامع سان مارکو اصلاً اسپاندرال نیستند، بلکه لچکی گنبد هستند. گولد در پاسخ گفت که اصطلاح اسپاندرال را می‌توان به‌طور کلی‌تر برای هر «فضای باقی‌مانده» به‌کار برد که شامل همین فضاها نیز می‌شود. منتقدانی مانند دانیل دنت در کتاب ایده خطرناک داروین استدلال کردند که این فضاها صرفاً فرآورده جانبی معماری نیستند، بلکه عمداً به‌خاطر ارزش زیبایی‌شناختی‌شان انتخاب شده‌اند، زیرا گزینه‌های دیگری مانند پتکانه یا سکنج نیز از نظر فنی می‌توانستند همان کار را بکنند. آلن اور نیز گفتند که این اشتباه نشان می‌دهد گولد و لوونتین گستردگی سازگاری‌ها در طبیعت را دست‌کم گرفته‌اند. پاسخ به انتقادها گولد در پاسخ گفت که منتقدان میان «چرایی پیدایش» یک ویژگی و «ارزش بعدی» آن خلط می‌کنند. به نظر او در زیست‌شناسی فرگشتی نیاز به اصطلاحی صریح برای ویژگی‌هایی است که به‌عنوان فرآورده جانبی پدید آمده‌اند، نه سازگاری مستقیم. | ## بخش 3: محصول جانبی فرگشت | به نظر او نه میزان تناسب یک ساختار با کارکرد فعلی‌اش و نه نوع کاربرد کنونی آن، نمی‌توانند ملاک این تشخیص باشند. معیارهایی که گولد می‌پذیرد عبارتند از: ترتیب تاریخی پیدایش ویژگی‌ها و کالبدشناسی مقایسه‌ای.Gould, 1997, pp. 10752–10753 ترتیب تاریخی یعنی بررسی شواهد تاریخی برای فهمیدن اینکه کدام ویژگی اول پدید آمده. البته برخی پژوهشگران با بررسی سرعت فرگشت چانه در سوابق فسیلی استدلال کرده‌اند که چانه ممکن است نتیجه انتخاب طبیعی باشد.Pampush, J. ناف یکی از نمونه‌های رایج اسپاندرال، ناف است: ناف فرآورده جانبی ضروری بند ناف در پستانداران جفت‌دار است که نه سودی به برازش می‌رساند و نه زیانی. زبان‌شناس نوآم چامسکی و خود گولد هر دو استدلال کرده‌اند که زبان انسانی ممکن است به‌عنوان اسپاندرال پدید آمده باشد.Chomsky, N. چامسکی می‌گوید که توانایی زبانی انسان و ویژگی بازگشتی بودن زبان که در نظریه دستور جهانی او نقش مرکزی دارد، ممکن است فرآورده جانبی افزایش اندازه و پیچیدگی مغز بوده باشند، نه نتیجه مستقیم انتخاب طبیعی. او می‌گوید چامسکی نمی‌تواند زبان را هم‌زمان یک پدیدار دوم و یک «اندام» مستقل بداند.Newmeyer, 1998 رودولف بوتا نیز می‌افزاید که چامسکی تنها ویژگی بازگشت را توضیح داده، نه فرگشت کل توانایی زبانی را.Botha, 2001 موسیقی متخصصان دربارهٔ اینکه آیا موسیقی یک اسپاندرال است یا نه، اتفاق نظر ندارند. پینکر نوشته است که موسیقی از نظر زیست‌شناختی هیچ کارکرد مشخصی ندارد و نشانه‌ای از طراحی برای هدفی مانند بقا یا تولیدمثل در آن دیده نمی‌شود. | ## جمع‌بندی | او موسیقی را به «کیک پنیری شنیداری» تشبیه کرده؛ چیزی لذت‌بخش که چندین توانایی ذهنی ما را تحریک می‌کند اما هدف فرگشتی مشخصی ندارد.