موضوع مقاله: موشغ یکم مامیکونیان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # موشغ یکم مامیکونیان | مقدمه: موشغ یکم مامیکونیان (؛ ؛ ) که موشل هم نوشته می‌شود، فرد نظامی اهل ارمنستان بزرگ، از دودمان مامیکونیان و پسر واساک مامیکونیان بود که منصب موروثی اسپاراپت (سپهبد) پادشاهی ارمنستان را در دوران پادشاهان آرشاکونی، پاپ (۳۷۰–۳۷۴) و وارازدات (۳۷۴–۳۷۸) بر عهده داشت. | ## بخش 1: موشغ یکم مامیکونیان | او در مقاومت ارمنستان در برابر نیروهای پادشاه ساسانی، شاپور دوم (۳۰۹–۳۷۹)، شرکت داشت و به‌ویژه در نبرد باگاوان که در آن نیروهای ایرانی شکست خوردند، حضور داشت. وارازدات سرانجام به او مشکوک شد که خطری برای حکومتش است و در نتیجه، در سال ۳۷۷/۸ دستور اعدام او را صادر کرد. موشغ ممکن است با آرتابانسی که در آثار تاریخ‌نگار معاصر رومی، آمیانوس مارسلینوس، ذکر شده، یکی باشد. آنها همچنین به صورت موروثی منصب اسپاراپت را در اختیار داشتند، که پس از پادشاه، مهم‌ترین مقام بود. واساک رهبر حزب طرفدار روم در ارمنستان بود که از پادشاه آرشاک دوم (۳۵۰–۳۶۸) حمایت می‌کرد. با این حال، با مرگ امپراتور روم ژولیان در نبرد سامرا در سال ۳۶۳، نیروهای رومی از ارمنستان عقب‌نشینی کردند و این کشور را در برابر شاهنشاهی ساسانی بی‌دفاع گذاشتند. این امر سرانجام آرشاک دوم و همچنین بسیاری از اشراف ارمنی مانند واساک را مجبور کرد تا به دربار ایران بروند و وفاداری خود را به شاهنشاه ساسانی شاپور دوم (۳۰۹–۳۷۹) اعلام کنند. اما، امتناع آرشاک دوم از پذیرش خواسته‌های شاپور دوم منجر به زندانی شدن او در قلعه فراموشی شد، در حالی که واساک تا حد مرگ شکنجه شد. با حذف آرشاک دوم (که به گفتهٔ فاوستوس بیزانسی، به زودی خودکشی کرد، یا به نقل از آمیانوس مارسلینوس، اعدام شد)، شاپور دوم نیروهای خود را به ارمنستان فرستاد. هیوسن، برای توضیحات به همان اثر مراجعه شود) بیوه آرشاک دوم، ملکه پاراندزم، مقاومتی را سازماندهی کرد و هیئتی را تحت رهبری موشغ به نزد رومیان فرستاد تا به نمایندگی از پسر آرشاک دوم، پاپ، درخواست کمک کند. اما رومیان تمایلی به ورود به جنگ و حمایت از ارمنستان که توسط نیروهای ایرانی ویران شده بود، نداشتند. | ## بخش 2: موشغ یکم مامیکونیان | در زمستان ۳۶۹/۳۷۰، پاراندزم توسط نیروهای ایرانی کشته شد و مکان‌های متعددی، از جمله پایتخت آرتاشات، ویران گردید. پاپ به قلمرو روم گریخت و بعداً در سال ۳۷۱ با کمک امپراتور روم والنس (۳۶۴–۳۷۸)، بازگشت و بر تخت پادشاهی ارمنستان نشست. موشغ که در این نبرد شرکت داشت، پادشاه آلبانیای قفقاز، اورنایر (که دست‌نشانده شاپور دوم بود) را زخمی کرد، اما به او اجازه فرار داد. تاریخ‌نگار ارمنی قرن پنجم، فاوستوس بیزانسی، بخش بزرگی از اعتبار این پیروزی را به موشغ نسبت می‌دهد. با این حال، موشغ به خاطر امان دادن به اورنایر، به شدت مورد انتقاد پاپ قرار گرفت. به گفته ایان هیوز، «اگر اعداد پاوستوس [فاوستوس] درست باشد، به نظر می‌رسد که برای این درگیری کل ارتش ارمنستان برای مبارزه با شاپور جمع‌آوری شده و تمام مرزهای دیگر بدون دفاع باقی مانده بودند – خطری که پاپ و موشغ در برابر تهدید ایران حاضر به پذیرش آن بودند.» موشغ همچنین توسط یک نیروی رومی به رهبری ترنتیوس تقویت شد. ارتش ایران—به رهبری خود شاپور دوم—در مرز نزدیک گنزک شکست خورد و متواری شد.فاوستوس بیزانسی، تاریخ ارمنیان، کتاب پنجم، فصل ۵ سپس موشغ و ترنتیوس، هایر ماردپت (رئیس دربار) سیلاکس (گلاک) را با ارتشی متشکل از ۳۰٬۰۰۰ نفر برای محافظت از مرز باقی گذاشتند. سیلاکس به زودی پیام‌رسانانی را به نزد شاپور فرستاد و قول داد که پاپ، موشغ و ترنتیوس را به ایرانیان تسلیم کند. با این حال، در سال ۳۷۴ یا ۳۷۵، پاپ به دلیل نافرمانی از امپراتور روم، به دستور والنس به قتل رسید. سپس رومیان یک آرشاکونی دیگر به نام وارازدات را بر تخت پادشاهی ارمنستان نشاندند و موشغ نایب‌السلطنه او شد. در سال ۳۷۷، والنس مجبور شد نیروهای خود را از ارمنستان برای جنگ با گوت‌ها فراخواند، که این امر به سرعت منجر به بی‌ثباتی ارمنستان شد. | ## بخش 3: موشغ یکم مامیکونیان | وارازدات که جوان و تأثیرپذیر بود، توسط گروهی از اشراف ارمنی متقاعد شد که موشغ خطری برای حکومت اوست و در قتل پاپ نقش داشته است؛ بنابراین وارازدات در یک ضیافت دستور قتل موشغ را صادر کرد و برخلاف سنت، مربی خود (دایاک) بات ساهارونی را به عنوان اسپاراپت جدید منصوب کرد.فاوستوس بیزانسی، تاریخ ارمنیان، کتاب پنجم، فصل ۳۵ خانواده و بستگان موشغ جسد او را بر بالای یک برج بلند قرار دادند، با این باور که ارواح (آرالزها) فرود آمده و او را به زندگی بازمی‌گردانند.فاوستوس بیزانسی، تاریخ ارمنیان، کتاب پنجم، فصل ۳۶ بر اساس تفسیر مورخ هاکوب ماناندیان، موشغ و حزب طرفدار روم ایمان خود را به پایداری سلطنت آرشاکونی از دست داده بودند و تصمیم گرفتند با هزینه کردن از اقتدار سلطنتی، حضور روم را در کشور تحکیم بخشند، به ویژه از طریق ایجاد شهرک‌های مستحکم رومی در سراسر ارمنستان. ماناندیان استدلال می‌کند که این سیاست در نهایت منجر به الحاق ارمنستان به روم می‌شد و دشمنی وارازدات با موشغ نتیجه سیاست حزب طرفدار روم و تلاش‌های پادشاه برای حفظ اقتدار سلطنتی بود. پس از قتل موشغ، خویشاوند او مانوئل مامیکونیان از اسارت در ایران بازگشت و برای انتقام موشغ، وارازدات را از کشور بیرون راند. مانوئل جان پادشاه جوان را بخشید، اما بات ساهارونی را کشت.فاوستوس بیزانسی، تاریخ ارمنیان، کتاب پنجم، فصل ۳۷ سپس مانوئل پسرعموهای جوان وارازدات، آرشاک و واغارشاک را بر تخت سلطنت نشاند. موشغ ممکن است با آرتابانسی که در آثار تاریخ‌نگار معاصر رومی، آمیانوس مارسلینوس ذکر شده، یکی باشد. هر دو افسر نظامی بودند؛ گفته می‌شود هر دو مذاکرات با والنس را که منجر به بازگشت پاپ به ارمنستان شد، رهبری کردند؛ و هر دو به خیانت متهم شدند. با این حال، موشغ پس از مرگ پاپ به قتل رسید، در حالی که آرتابانس به دستور پاپ به ظن خیانت کشته شد. لنسکی معتقد است که آرتابانس ممکن است با جنبه‌هایی از دو اسپاراپت مامیکونیان که توسط فاوستوس برای این دوره ذکر شده‌اند، یعنی موشغ و واهان مامیکونیان، مرتد، یکی دانسته شود. به‌طور مشابه، رابرت بدروسیان معتقد است که در روایت فاوستوس، آرتابانس به دو شخصیت موشغ و واهان تقسیم شده است، که اولی به سلطنت وفادار می‌ماند و دومی با ایرانیان همکاری می‌کند، و بدین ترتیب «مسئولیت» اقدامات دوگانه آرتابانس را «پخش می‌کند». | ## جمع‌بندی | بدروسیان تفاوت در زمان مرگ موشغ و آرتابانس را بازتابی از تعصبات فاوستوس توضیح می‌دهد؛ در روایت فاوستوس، موشغ نمی‌تواند توسط پاپ، یک حاکم واقعی آرشاکونی، کشته شود، بنابراین قتل به جانشین او وارازدات، که فاوستوس او را نامشروع توصیف می‌کند، نسبت داده می‌شود.