موضوع مقاله: آلودگی هوا در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آلودگی هوا در ایران | مقدمه: آلودگی هوا در ایران به شدت در مناطق شهری متمرکز است و طبق گزارش‌ها سالانه ۴۰۰۰۰ ایرانی را می‌کشد. | ## بخش 1: آلودگی هوا در ایران | سطوح بالای آلودگی هوا عامل اصلی بیماری‌هایی از جمله بیماری‌های قلبی عروقی، عصبی و بیماری‌های مرتبط با ریه است. هزینه‌های بهداشتی مرتبط با مرگ‌های زودرس و درمان بیماران باعث شده است که ایران سالانه ۳٫۲ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از دست بدهد. سطوح بالای آلاینده‌هایی مانند مونوکسید کربن و ذرات به دلیل ترافیک سنگین موتور در مناطق شهری مرتبط است. به گزارش رادیو اروپای آزاد، تلاش‌های دولت برای رسیدگی به این موضوع ناکام ماند و در ژانویه ۲۰۲۵، دولت ایران اعلام کرد که پایتخت خود را به دلیل آلودگی از تهران دور خواهد کرد. وزارت بهداشت ایران برآورد کرده است که هر سال تقریباً ۵۹ هزار ایرانی بر اثر بیماری‌های مرتبط با کیفیت پایین هوا، از جمله بیماری‌های تنفسی و قلبی‌عروقی، جان خود را از دست می‌دهند. رخدادها آلودگی هوا در ایران یک چالش مهم زیست‌محیطی و بهداشت عمومی به ویژه در مراکز شهری مانند تهران است. گزارش شده است که سالانه ۴۰۰۰۰ ایرانی بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. کیفیت هوای تهران اغلب از آستانه‌های خطرناک فراتر می‌رود و غلظت آلاینده‌هایی مانند مونوکسید کربن (CO) و ذرات معلق (PM) اغلب از استانداردهای بین‌المللی فراتر می‌رود. آلایندگی‌های مرتبط با ترافیک، به ویژه از موتورهای موتور غیراستاندارد، عوامل اصلی این موضوع هستند. وسایل نقلیه موتوری مسئول بیش از ۹۰ درصد انتشار CO2 در تهران و تقریباً ۸۰ درصد از آلودگی هوا در کل کشور هستند. بخش کوچکی از وسایل نقلیه، از جمله موتورهای کاربراتوری و موتورسیکلت‌ها، سهم نامتناسب بالایی از آلاینده‌ها را تولید می‌کنند، به طوری که برخی از موتورسیکلت‌ها تا ۶۰ برابر بیشتر از خودروهای استاندارد آلاینده تولید می‌کنند. اندازه‌گیری آلاینده‌های کلیدی هوا، از جمله PM10، SO2، NO2 و O3 به‌طور مداوم از حد تعیین شده توسط سازمان بهداشت جهانی (WHO) و آژانس حفاظت از محیط زیست (EPA) فراتر می‌رود. در تهران‌هایی مانند دی‌اکسید گوگرد (SO2)، دی‌اکسید نیتروژن (NO2) و ازن (O3) به ترتیب با ۱۴۵۸، ۱۰۵۰ و ۸۱۹ مرگ بیشتر در سال ۲۰۱۱ همراه بودند. برآوردهای رسمی از سال ۲۰۱۳، حدود ۴۴۶۰ مرگ سالانه در تهران را به دلیل آلودگی هوا گزارش کرده است. یک گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۰۵ تخمین زده است که آلودگی هوای شهری منجر به زیان اقتصادی سالانه ۶۴۰ میلیون دلاری می‌شود که معادل ۰٫۵۷ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران است. تحلیل‌های اخیر ایران را به عنوان سومین کشور آلوده جهان رتبه‌بندی کرده‌اند و آلودگی هوا سالانه حدود ۱۶ میلیارد دلار برای این کشور هزینه دارد. تلاش برای کاهش آلودگی هوای شهری، از جمله پروژه‌های درختکاری و برنامه‌های نظارتی. اقدام علیه آلودگی هوا به دلیل اجرای ناکافی مقررات، فناوری‌های قدیمی وسایل نقلیه و روش‌های تولید انرژی غیراستاندارد یا غیرقانونی مانع شده است. ذرات ریز (PM2.5) به ویژه مضر هستند، زیرا می‌توانند به اعماق ریه‌ها نفوذ کرده و وارد جریان خون شوند و منجر به بیماری‌های تنفسی و قلبی عروقی، سرطان‌ها و اختلالات عصبی مانند بیماری آلزایمر و زوال عقل شوند. جمعیت‌های آسیب‌پذیر، از جمله کودکان، سالمندان، و آن‌هایی که از قبل شرایط سلامتی دارند، به‌طور نامتناسبی تحت تأثیر قرار می‌گیرند. ذرات معلق (PM)، یکی از اجزای اصلی آلودگی هوا، از مخلوطی از ذرات معلق در هوا تشکیل شده است که اندازه آنها معمولاً از ۲٫۵ تا ۱۰ میکرومتر (PM2.5 تا PM10) متغیر است. این ذرات به شدت با بیماری‌های ریوی و قلبی از جمله حملات قلبی، تشدید آسم و کاهش عملکرد ریه وکم نفسی مرتبط هستند. ذرات کوچکتر، مانند PM2.5، می‌توانند به اعماق دستگاه تنفسی نفوذ کنند و خطر مشکلات سلامتی شدیدتر را افزایش دهند. قرار گرفتن طولانی مدت در معرض آلودگی ذرات معلق به دلیل افزایش نرخ بیماری‌های قلبی عروقی، سرطان ریه و شرایط تنفسی مانند بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) با کاهش امید به زندگی مرتبط است. اثرات مضر بر سلامت از مطالعات مختلف مشهود است و خطرات بهداشتی قابل توجه قرار گرفتن طولانی مدت در معرض آلاینده‌های ذرات را برجسته می‌کند. ازن سطح زمین (GLO)، که از طریق واکنش بین اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار ایجاد می‌شود، خطرات قابل توجهی برای سلامت انسان به همراه دارد. این می‌تواند با آسیب رساندن به بافت ریه و اختلال در عملکرد سلولی باعث مشکلات تنفسی، به ویژه آسم شود. قرار گرفتن در معرض طولانی مدت ممکن است منجر به بیماری‌های مزمن تنفسی، افزایش خطر آسیب DNA و سایر عوارض سلامتی شود. وزارت بهداشت ایران برآورد کرده است که هر سال تقریباً ۵۹ هزار ایرانی بر اثر بیماری‌های مرتبط با کیفیت پایین هوا، از جمله بیماری‌های تنفسی و قلبی‌عروقی، جان خود را از دست می‌دهند. بر اساس ارزیابی وزارت بهداشت، این رقم معادل ۱۶۱ مرگ در روز، یا حدود هفت مرگ در هر ساعت است. | ## بخش 2: آلودگی هوا در ایران | قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض هوای آلوده در ۵۷ شهر جمهوری اسلامی تأثیر آماریِ معناداری بر نرخ مرگ‌ومیر داشته است. بر اساس ارزیابی سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲ تقویم ایرانی) وزارت بهداشت، حدود ۵۷ شهر از مجموع ۱٬۳۰۰ شهر ایران، با جمعیتی در حدود ۴۸ میلیون نفر، از آلودگی شدید هوا رنج برده‌اند. آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین عوامل خطر محیط‌زیستی برای بروز بیماری‌ها در ایران است و با بیماری‌هایی مانند آسم، سرطان ریه، هایپرتروفی بطنی، آلزایمر و پارکینسون، اوتیسم و رتینوپاتی ارتباط دارد. روزهای دارای آلودگی هوای بیشتر منجر به افزایش بستری‌های بیمارستانی در تهران شده‌اند، و روزهای دارای PM2.5 بالا باعث افزایش مراجعه به بخش اورژانس، به‌ویژه برای مشکلات تنفسی در تهران می‌شوند. افزون بر مشکلات تنفسی، تحلیل بستری‌ها و تشخیص‌های بیمارستانی در ایران نشان داد که آلاینده‌های هوا با سکته‌های حاد ارتباط بالایی دارند و افزایش‌های بلندمدت PM2.5 با سکته‌های ایسکمیک مرتبط است. مطالعه‌ای بر روی حدود ۳۰۰ زن در تهران که به بررسی ارتباط میان آلودگی هوای محیط و سقط خودبه‌خودی در سه‌ماهه اول بارداری پرداخته بود، نشان داد که افزایش سطوح PM با افزایش خطر سقط خودبه‌خودی همراه است. مطالعه‌ای در اصفهان نیز نشان داد که آلودگی هوای ناشی از ذرات معلق منجر به بستری کودکان بر اثر بیماری‌های تنفسی می‌شود. اقدامات دولت قانون هوای پاک سال ۲۰۱۷ که در دوره ریاست جمهوری حسن روحانی ارائه شد، با هدف کاهش بحران‌های زیست‌محیطی ایران از طریق کاهش سطح گوگرد در مازوت (نفت کوره)، ارتقای زیرساخت‌های حمل‌ونقل و الزام سوخت‌های پاک‌تر یورو ۴ انجام شد. با این حال، اجرا با موانعی مواجه شده است، به ویژه در طول زمستان که کمبود گاز طبیعی باعث افزایش سوزاندن مازوت شده و منجر به آلودگی شدید هوای شهری و اعتراض عمومی می‌شود. گزارش‌ها نشان می‌دهد که بیشتر مازوت تولید شده از حد مجاز گوگرد فراتر رفته است، در حالی که تولید سوخت پاک تر با تأخیر مواجه شده است. مطالعات نشان می دهدند که آلاینده‌های زیست‌محیطی به انقراض و نابودی گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری کمک می‌کند، و تنوع زیستی را تهدید می‌کند. علاوه بر این، آلودگی هوا منجر به باران اسیدی، وارونگی دما، و از طریق پخش گازهای گلخانه ای به تغییرات آب و هوایی جهانی می‌شود. آلودگی هوای تهران از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱، تهران، پایتخت ایران، نوسانات کیفیت هوا را تجربه کرد، به طوری که بیش از ۲۰ درصد از روزها دارای شاخص کیفیت هوا (AQI) بیش از ۱۰۰ بودند که نشان دهنده هوای ناسالم برای گروه‌های حساس است. بدترین آلودگی در سال ۲۰۲۰ رخ داده است، با ۳۳٫۴۳ درصد از سال که توسط AQI بالای ۱۰۰ مشخص شده است. این تغییر قابل توجهی نسبت به سال‌های گذشته بود، زیرا مطالعات ۲۰۱۷–۲۰۱۲ نشان داد که حدود ۳۲ درصد از روزها دارای کیفیت هوای ناسالم هستند. کیفیت هوای این شهر اما در سال‌های پس از تصویب قانون هوای پاک ایران در سال ۲۰۱۷ تا حدودی بهبود یافت که نقش بسزایی در کاهش سطح آلودگی داشت. مارس تنها ماه با هوای نسبتاً تمیز بود و ۱۳ درصد از روزها مطابق با استانداردهای کیفیت هوا بودند. از ماه مارس تا اکتبر، کیفیت هوا به‌طور کلی متوسط بود، در ماه‌های مه، آوریل و اکتبر بالاترین نسبت روزهای با کیفیت هوا قابل قبول بود. با این حال، در دسامبر، نوامبر و ژانویه سطوح AQI بیش از ۱۰۰ برای بیش از ۵۰ درصد روزها فراتر رفت و دسامبر ناسالم‌ترین هوا را داشت. این الگوی آلودگی در ماه‌های زمستان با روندهای مشاهده شده در مناطق دیگر همسو است، جایی که دمای سرد و کاهش جریان هوا مانع پراکندگی آلاینده‌ها می‌شود. تغییرات فصلی کیفیت هوا در تهران از جمله به دلیل وارونگی دما و شرایط فضایی است که حرکت هوا را محدود می‌کند. در طول ماه‌های سردتر، گرمایش مصرف سوخت فسیلی را افزایش می‌دهد و سطح آلودگی را تشدید می‌کند. جالب اینجاست که کیفیت هوای تهران در فصل بهار و تابستان که معمولاً آلودگی کمتری را تجربه می‌کنند، بهبود نشان می‌دهد. طوفان‌های گرد و غبار در اواخر بهار و اوایل تابستان می‌توانند به‌طور قابل توجهی سطح ذرات معلق (PM) را افزایش دهند و خطرات سلامتی را افزایش دهند. آلودگی فصلی تغییرات فصلی در غلظت آلاینده‌های هوا در سال‌های ۲۰۲۳–۲۰۱۷ نشان داد که بهار کمترین غلظت آلاینده‌هایی مانند PM2.5، NO2، SO2 و CO را تجربه می‌کند، در حالی که پاییز و زمستان بالاترین میزان را نشان می‌دهند. این روند منعکس کننده یک رابطه معکوس با دما است، جایی که ماه‌های سردتر به دلیل عواملی مانند افزایش استفاده از وسیله نقلیه، گرمایش و همرفت جوی ضعیف تر، آلودگی بیشتری دارند. لایه مرزی کم عمق در طول زمستان پراکندگی آلاینده‌ها را بیشتر محدود می‌کند و باعث تجمع آنها در نزدیکی سطح می‌شود. برعکس، سطح ازن (O3) همبستگی مستقیمی با دما دارد و در تابستان به اوج خود می‌رسد و در زمستان کاهش می‌یابد. بر اساس این مطالعه، تشکیل ازن شرایط اقلیمی را تسهیل می‌کند، به ویژه در مناطق شهری. عوامل جغرافیایی مؤثر بر آلودگی هوای تهران ساختار توپوگرافی تهران تأثیر قابل‌توجهی در پایداری آلودگی هوا دارد. | ## بخش 3: آلودگی هوا در ایران | این شهر در یک حوضه بسته قرار گرفته و از سمت شمال توسط رشته‌کوه البرز احاطه شده است که به‌عنوان یک مانع طبیعی، از پراکندگی آلاینده‌ها جلوگیری می‌کند. علاوه بر این، مناطق جنوبی شهر دارای ارتفاع کمتری هستند که باعث ایجاد شیب نامتقارن در سطح زمین می‌شود و حرکت طبیعی توده‌های هوا را محدود کرده و به تجمع آلاینده‌ها کمک می‌کند. دیوارهای کوهستانی در شمال و شرق تهران نیز جریان هوا را محدود کرده و موجب می‌شوند آلاینده‌ها برای مدت طولانی در سطح شهر باقی بمانند. یکی دیگر از عوامل مهم، پدیده وارونگی دما است که به‌ویژه در ماه‌های سرد سال در تهران رخ می‌دهد. در شرایط عادی، هوای گرم نزدیک به سطح زمین بالا رفته و باعث پراکندگی عمودی آلاینده‌ها می‌شود. اما در زمستان، لایه‌ای از هوای گرم بر روی لایه‌ای از هوای سرد قرار می‌گیرد که مانع از صعود آلاینده‌ها شده و آن‌ها را در نزدیکی سطح زمین به دام می‌اندازد. این لایه وارونگی به دلیل حضور سیستم‌های پرفشار جوی پایدارتر شده و موجب افزایش غلظت آلاینده‌ها در ارتفاعات پایین، یعنی جایی که مردم زندگی می‌کنند، می‌شود. بادهای غالب در منطقه عموماً از سمت غرب به شرق می‌وزند، به این معنا که آلاینده‌های حاصل از مناطق صنعتی غرب تهران به سمت مرکز شهر رانده می‌شوند، نه اینکه پراکنده شوند. علاوه بر این، به دلیل وجود موانع جغرافیایی، گردش محلی بادها بسیار ضعیف است که باعث کاهش توانایی طبیعی شهر در پاکسازی هوای آلوده می‌شود. نبود بادهای قوی، همراه با سیستم‌های پرفشار فصلی، وضعیت را بدتر کرده و موجب سکون آلاینده‌ها در جو تهران می‌شود. قرار گرفتن طولانی مدت در معرض آلاینده‌های هوا مانند PM2.5 با بیماری‌های مزمن مانند COPD، بیماری ایسکمیک قلبی، سرطان ریه و مرض قند مرتبط است و طبق این مطالعه بار اقتصادی قابل توجهی بر سیستم مراقبت‌های بهداشتی تحمیل کرده است. هزینه‌های درمان این بیماری‌ها به همراه از دست دادن نیروی کار باعث زیان اقتصادی می‌شود. به‌طور خاص، هزینه سالانه مرگ و میر ناشی از قرار گرفتن در معرض PM2.5 در ایران حدود ۱۱۰۷۱۳ میلیون دلار آمریکا، نزدیک به ۳٫۷ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور در سال ۲۰۱۸ برآورد شده از نظر هزینه‌های درمانی، بیماری‌های قلبی عروقی بیشترین هزینه را متحمل می‌شوند و پس از آن مرض قند و سرطان ریه قرار دارند. به عنوان مثال، هزینه درمان بیماری‌های قلبی عروقی در سال ۲۰۲۱ معادل ۴۹۴ میلیون و ۵۴۳ هزار و ۱۱۵ ریال بوده که هزینه سالانه هر بیمار ۱۸۸۱ دلار است. سایر بیماری‌ها مانند COPD، سکته مغزی و مرض قند نیز هزینه‌های درمانی قابل توجهی را به همراه داشته‌اند. انتقادات علیه عملکرد دولت عوامل بسیاری از دولت به دلیل نحوه‌ی رسیدگی به آلودگی هوا انتقاد کرده‌اند، از جمله رضا پهلوی جنایت علیه محیط زیست را بعدی از جنایات جمهوری اسلامی دانست که نادیده گرفته شده است, که در سخنرانی‌ای در بهمن ۱۴۰۳ گفت: «آلودگی هوا در تهران و اهواز جزو بدترین‌ها در جهان است. و کسانی که جرأت می‌کنند صحبت کنند، همچون فعالان محیط زیست مانند کاووس سیدامامی، زندانی یا کشته می‌شوند». فناوری‌های نوین و نقش آن‌ها در کاهش آلودگی هوا در سال‌های اخیر، با توسعه فناوری‌های نوین مانند اینترنت اشیا (IoT)، هوش مصنوعی (AI) و سامانه‌های هوشمند مدیریت شهری، گام‌هایی مؤثر در پایش و کاهش آلودگی هوا در کلان‌شهرهای ایران به ویژه تهران و اصفهان برداشته شده است. به عنوان نمونه، استفاده از سنسورهای هوشمند برای اندازه‌گیری کیفیت هوا به صورت لحظه‌ای، امکان پیش‌بینی وضعیت آلودگی و هشدار به شهروندان را فراهم کرده است. با وجود این پیشرفت‌ها، چالش‌هایی از قبیل کمبود زیرساخت‌های لازم، وابستگی به سوخت‌های فسیلی و رشد جمعیت همچنان روند بهبود کیفیت هوا را محدود می‌سازد. مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا در ایران بر اساس آمارهای رسمی منتشرشده از سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۰٬۶۹۲ مورد مرگ منتسب به آلودگی هوا در کشور ثبت شده است. در گزارش‌های بعدی و برآوردهای انجام‌شده در سال ۱۴۰۳، این رقم بیش از ۳۵ هزار نفر اعلام شد. برخی تحلیل‌های آماری حتی تعداد مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا را در بازه‌ای یک‌ساله تا حدود ۵۸٬۹۷۵ نفر برآورد کرده‌اند. اختلاف میان این ارقام به تفاوت در روش‌های محاسبه، شاخص‌های مورد استفاده و گستره جمعیتی مورد مطالعه بازمی‌گردد. محاسبه مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا معمولاً بر پایه مدل‌های اپیدمیولوژیک و با تمرکز بر میزان مواجهه جمعیت با ذرات معلق ریز (به‌ویژه PM2.5) انجام می‌شود. این ذرات قادرند به عمق ریه نفوذ کرده و وارد جریان خون شوند و در نتیجه خطر بروز بیماری‌های قلبی–عروقی، سکته مغزی، سرطان ریه و بیماری‌های مزمن تنفسی را افزایش دهند. به همین دلیل، مرگ‌های ثبت‌شده اغلب به‌صورت «منتسب به آلودگی هوا» گزارش می‌شوند، یعنی آلودگی به‌عنوان یک عامل تشدیدکننده یا تسریع‌کننده در بروز بیماری نقش داشته است. در سطح جهانی نیز سازمان جهانی بهداشت آلودگی هوا را یکی از اصلی‌ترین عوامل خطر برای مرگ زودرس معرفی کرده و آن را هم‌ردیف با عوامل مهمی چون مصرف دخانیات و تغذیه ناسالم دانسته است. در ایران، تمرکز بالای جمعیت در شهرهای بزرگ و شرایط جغرافیایی برخی مناطق که موجب پایداری آلاینده‌ها در جو می‌شود، شدت این بحران را افزایش داده است. | ## جمع‌بندی | در غیر این صورت، روند فعلی می‌تواند بار بیماری‌ها و هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از آن را در سال‌های آینده افزایش دهد.