موضوع مقاله: حلبی‌ساز | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حلبی‌ساز | مقدمه: حَلَبی‌ساز (نف مرکب)، به شخصی گفته می‌شود که پیشه‌اش ساختن آلات و ابزار از جنس حلب است (به نقل از فرهنگ لغت فارسی معین). | ## بخش 1: حلبی‌ساز | این صنعتگر به عنوان زیرمجموعه از اتحادیه مصنوعات فلزی شناخته می‌شوند، اما در اصطلاح عام، ممکن است به صنعتگرانی که ورقه‌های سنگین فلز، آهن سفید یا سیاه و گالوانیزه را فرم می‌دهند و اشیایی مانند انواع بخاری و آبگرمکن می‌سازند، نیز حلبی‌ساز گفته شود؛ چرا که این فعالیت‌ها همگی مستلزم دانش مکانیک است. حلبی‌ساز، به کسی گفته می‌شود که چیزهایی را از فلزات سبک‌وزن می‌سازد یا آن‌ها را تعمیر می‌کند. آهنگری نیز ممکن است به این حرفه اشاره داشته باشد؛ اگرچه همین کلمه ممکن است به تخصصی که به آهن‌سازی ربط نداشته باشد نیز اشاره داشته باشد. حلبی‌سازان معمولاً کار خود را روی فلز سرد انجام می‌دهند، اما ممکن است از یک اجاق برای گرم کردن و شکل‌دادن بهتر به مواد اولیه خود استفاده کنند. در ابتدا، حلبی‌ساز در ردهٔ صنایع دستی، ساخت چیزهای ساده‌تر مانند جعبه قرص، جعبه ابزار و سایر اشیاء ساده را می‌آموزد. سپس، اشیائی مانند باروتدان یا جعبه باروت، سطل‌های شیر، چای‌دان و قوطی‌های نوشابه ، ظروف حمل روغن که حلب روغن هم گفته می‌شوند و… را می‌سازد. بعداً با قطعات پیچیده‌تری مانند آباژور، لوسترها و قهوه‌جوش‌های کج، کار خواهد کرد. در نهایت (حرفه و فن‌های دوره پیشاصنعتی و مهندسی) یک استادکار می‌تواند اشیاء بزرگ مانند بخاری بسازد، با معماران همکاری کند و به طراحی و ساخت شیروانی و گنبد و اشیاء دیگر بپردازد. کارآموز باید قادر به طراحی، مونتاژ و تعمیر ورق‌های فلزی، تا کردن و لبه‌بندی، لحیم‌کاری، جوشکاری و غیره باشد. تاریخچه حلبیسازی در غرب (اروپا و آمریکا) فن حلبی‌سازی ره‌آورد و یادگاری از میانهٔ اروپای مرکزی بود که به معماری شهری راه یافت. ساخت شیروانی‌های فلزی و بخاری، زندگی مردمان شهرهای پربارش و سرد ایران را بهبود داد و برایشان آسایش به ارمغان آورد. پیش از آن بیشتر مردم برای گرما بخشیدن به زمستان‌های سرد به جز شومینه ناچار به استفاده از کرسی بودند.ضرابی، حسین. اصناف کشور؛ بایگانی سال ۱۳۷۲ خاستگاه حلبی‌سازی حسین ضرابی در یادداشتی مجارستان را مهد حلبی‌سازی می‌خواند و آن را پر غنا و خاستگاه این حرفه می‌داند. حلبی‌سازی از این کشور در اروپای مرکزی و مرزهای اتریش گذشته و آلمانی‌ها و سایر کشورهای اروپایی آن را از مجارها وام گرفته‌اند. حلبی‌سازیِ سنتی از آهنگری به وجود آمد و بیشتر ابزار خود را از آنجا به ارث می‌برد؛ اما روش کار آن را می‌توان به حرفه زرگری و مسگری نزدیک‌تر دانست. از ابزار مهم آن می‌توان به دستگاه زیگ یا سِگِچ (پرچ)، لحیم و اجاق پاکا اشاره کرد. از سال ۱۹۸۹ میلادی یک شرکت خانوادگی به نام برَتچی‌شُوَرسُوِه در چکسلواکی ساخت و فروش دستگاه‌های قلع‌سازی را آغاز می‌کند. در آغاز قرن بیستم، پیشه‌وران این حرفه به جمعیت شهری مرفه‌تر در حال گسترش، تجهیزات حمام همچون وان، صندلی و آبگرمکن عرضه و آن‌ها را نصب می‌کردند. در نیمه دوم قرن بیستم، در نتیجهٔ گسترش محصولات صنعتی، این حرفه تاریخی و سنتی تا حد زیادی از بین رفت و امروزه تنها بخش حرفه‌ای حلبی‌سازی در صنعت ساختمان باقی‌مانده است. برای تضمین ضدآب بودن سقف‌ها و اتصالات اجزای سازه‌ای ساختمان اتصالات حلبی را طراحی و تولید می‌کند که زهکشی بارش (ناودان) را تسهیل می‌کند. آموزش حلبی‌سازان حلبی‌ساز حرفه خود را مانند بسیاری از صنعتگران دیگر با شاگردی ۴ تا ۶ ساله نزد استاد حلبی‌سازی می‌آموزد. اگرچه از دید عموم ممکن است حلبی‌سازی با اشیاء روزمره و صنایع دستی نظیر ابزار میوه‌چین و هسته‌گیر شناخته شود، تهیه این ابزارها تنها بخشی ابتدایی از این حرفه است. مطالعات دربارهٔ حلبی‌سازی به گفته حسین ضرابی (زاده ۱۳۱۰) رئیس اسبق اداره اصناف که پس از بازنشستگی به نایب رییسی اصناف برگزیده شد، «تاریخچه این حرفه به دوران پیش صنعتی بازمی‌گردد، قدیمی‌ترین و غنی‌ترین تاریخ را در پیشه حلبی‌سازی، مجارستان دارد و از سده پانزده میلادی این شغل در مجارستان معمول بوده است، و بیشتر در صنعت ساختمان، برای ساخت ناودان و آب‌بند، تانکر، کوره و بخاری… کاربرد داشته». | ## بخش 2: حلبی‌ساز | وی توضیح می‌دهد «در قرن هفده میلادی این حرفه هنوز در آمریکا و کشورهای اروپایی مانند انگلستان رایج نبوده است». دربارهٔ ابزارها به دستگاهی که با هندل دستی کار می‌کند اشاره کرده و می‌گوید ابزاری به نام ماشین هند-کرنکد در دوران پهلوی اول در ایران موجود بوده است که مهم‌ترین وسیله برای شکل دهی به ورقه فلز بوده است و در کنار متدهای دستی به کار گرفته می‌شده است. او زمان مورد نیاز برای یادگیری و ورود به عرصه صنعتکاری را حدود شش سال بیان می‌کند. در حال حاضر سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور دوره‌هایی کوتاه مرتبط با این فن برای ساخت کانال کولر برگزار می‌کند. تاریخچه حلبی‌سازی در ایران دودمان ضرابی و صناعت حلبی‌سازی دو تاریخچه دربارهٔ ورود فن حلبی سازی به ایران عنوان شده است که یکی از این دو روایت از سوی سیّد محمّدباقر ضرّابیان عنوان شده است. دیگری مربوط است به خانواده‌ای از کاشان که مستنداتی از احوال آنها از گذشته تا کنون در دست است که برای محققان قابل دسترس است. در زمان ناصرالدین شاه [سده ۱۸ میلادی، ۱۸۴۸ تا ۱۸۹۶ میلادی (گاهشمار ایرانی ۱۲۲۶ تا ۱۲۷۴) که با انقلاب آلمان در کنفدراسیون آلمان و امپراتوری اتریش مصادف شد] اسکناس و بانکداری جایگزین ضرابخانه‌ها می‌شود، و در ابتدا اسکناسها در غرب چاپ می‌شوند (بانک بازرگانی تنها توزیع کننده اسکناسهای چاپ شده در انگلیس بود و تا سال ۱۳۶۲ هیچ اسکناسی در ایران چاپ نمی‌شد). بعضی از این افراد که عمدتاً از خانواده‌های متمول دیوان سالار و با سواد بودند برای یادگیری حرفه‌های جدید با هزینه شخصی به کشورهای دیگر از جمله روسیه، آلمان و فرانسه رفتند. خانواده ضرابی پس از چند سال زندگی در آلمان، حرفه حلبی سازی که به آهنگری نزدیک است (ولی با فلز سرد کار می‌کنند) و اولین دستگاه‌های چرخ حلبی‌سازی یا زیگ را از آلمان به ایران آوردند، این افراد به بِلِشمیت مشهور شدند. با بهره‌گیری از مصاحبه‌های سیّد محمّد باقر ضرّابیان: مصاحبه با محمدباقر ضرابیان آخرین حلبی‌ساز خانواده ضرابیان همدان میراث فرهنگی حرفه حلبی سازی مرهون تلاش افراد نوجو بازنشسته ضرابخانه‌های دوران ناصری است که هم در کار کردن با فلز مهارت داشتند و هم از زمره محدود افرادی بودند که زبانهای اروپایی می‌دانستند و با اروپاییان آمد و رفت داشتند. در دودمان ضرابی آموزش و یادگیری زبانهای اروپایی امری شخصی بود که توسط اعضا انتقال می‌یافت، اعضا خانواده‌ها زبانهایی که با آن آشنایی داشتند را به یکدیگر می‌آموختند، و به این صورت با زبانهای روسی، فرانسوی و آلمانی و انگلیسی آشنایی داشتند. استادی که این پیشه را در همدان رونق داد و سبب شد که راسته‌ای به نام حلبی سازان در بازار همدان شکل بگیرد، استاد «نورعلی ضرّابیان» بود. او این هنر را در اروپا بهتر و کارآمدتر آموخت و با بازگشت به همدان مغازهٔ حلبی سازی راه انداخت به کمک سه فرزندش این صنعت را رواج داد. هنر حلبی‌سازی او در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و برای ثبت جهانی نیز یکی از پیشنهادهای ایران به یونسکو است) به گفته سیّد محمّدباقر ضرّابیان پدر و دو عموی او (خانواده ضرّابیان) از اولین حلبی‌سازان همدان بودند. اما آثار حلبی‌سازی همدان به همت استادکاران همدانی از همه مهم‌تر و مشهورتر است و شهرت جهانی داشته، مورد توجه گردشگران و کلکسیونرهای غربی بوده است. بخاری‌های هیزمی و نفتی هگمتان کار که ابتدا با لیبل اکباتان در دوره پهلوی در تهران مورد استفاده قرار می‌گرفت و تا مدتها در باغهای حومه تهران دیده می‌شود نمونه آشنا بشمار می‌رفت. صناعت پر قدمت حلبی سازی به همت سیّد محمّدباقر ضرابیان از شهر همدان در فهرست آثار ملی ثبت شد و ثبت در یونسکو نیز پیشنهاد ایشان بوده است. وی می‌گوید ساخت سماور به وسیله جد ایشان نور علی ضرّابیان که زمانی از استادکاران ضرابخانه همدان بود و به روسیه سفر کرده بود به ایران آورده شد [البته سماور از زمان صفوی در ایران وجود داشت و برای تهیه قهوه استفاده می‌شد، در اواخر دوره قاجار سماور سازی در ایران رواج گرفت و بعدها برای دم کردن چای مورد استفاده قرار گرفت]، تکنیک حلبی سازی و اصطلاحات آلمانی چون فایتزتکنیک، کلَپیغَه و اِشپنگلا و فلَشنَه و کلِمپنَفُست نیز از طرف او و سه فرزندش در ایران رواج گرفت. انتقاد به این روایت: [سیّد محمّدباقر ضرّابیان درباره تاریخچه خانوادگی خود می‌گوید جد او ساخت سماور و قلیان را از روسیه فرا گرفته است، حال آنکه سماور در دوره صفوی به ایران راه یافت و قلیان نیز از زمان شاه طهماسب از هند به ایران آمده بود.] [این روایت که کارگری از کار بی‌کار شده در ضرابخانه برای یافتن شغلی راهی کشورهای دیگر از روسیه تا آلمان شده باشد جالب اما عجیب است، چراکه مشاغلی که نزدیک به آهنگری باشند از نعل کوبی تا مسگری و ساخت سماور و قلیان در زمان ناصری هنوز رونق داشتند. حلبی سازی فنی نو در دوره پیشاصنعتی بود که از نگاه تاجر می‌توانست پر سود و فایده جلوه کند و به مخاطره بیارزد. کارگران ضرابخانه نیازی به آشنایی با زبان خارجه نداشتند، فرزندان و نوادگان آقامحمدخان ضرابی کاشی هم در ضرابخانه کار نمی‌کردند. خانواده ایشان سالها به فعالیتهای دیگر روی آورده بودند، که شرح آن به این موضوع ارتباطی ندارد. در آنزمان شانس آشنایی با علوم برای عموم و قشر متوسط جامعه کمتر از امروز بود و همگان دسترسی به مدارس عالی نداشتند، خانواده تجار، دولتمردان و مستشاران به دلیل حرفه و تردد به اروپا بیشتر با زبانهای خارجه آشنایی داشتند. | ## بخش 3: حلبی‌ساز | برای درک بهتر موضوع می‌توان نگاهی به تاریخ احداث مدارس الیانس و مدرسه الیانس همدان داشت که از قدیمیترین مدرسه‌های این شهر است. چنان‌که گفته شد کارگر ضرابخانه نیازی به آشنایی با زبانهای خارجه نداشت، کافی بود فنون کار را فرا بگیرد. بنظر می‌رسد این اشتباه از آنجا ناشی می‌شود که چندی از افراد متمول رؤسا یا مدیران ضرابخانه، معیّران و امین الضرب به کار تجارت روی آوردند. وارد کردن چرخ مخصوص حلبی سازی توسط اولاد یکی از اعضای این خانواده‌ها صورت گرفت که سالها پیش از این حرفه (مدیریت ضرابخانه) فاصله گرفته بودند.] اگرچه ایشان این صناعت را از آلمان به ایران آوردند بسیاری از آثار ایشان از جمله کالاهای نفیس تزیینی منقوش جلادار و دَمِسین (آهن زراندود)، صندوق، کباب‌پز، چراغها و بخاریهای هیزمی و نفتی توسط گردشگران اروپایی خریداری می‌شد و در کلکسیون‌های غربیها جا می‌گرفت، که در میان آنها خریداران آلمان و اتریش و سوییس نیز وجود دارند. در این کشورها استادکاران حلبی‌ساز Tinsmith پوشش گنبد برج‌ها Dome را می‌سازند (مانند شیروانی و دوازده گنبد فلزی و تاریخی میدان پهلوی همدان و مشابه آن تیمچه هشت گنبد میدان حسن‌آباد یا میدان پهلوی تهران در محله فردوسی در نزدیکی میدان توپخانه که از دوره قاجار برجای مانده است و ساخت بلِشِرهای ایرانی است)، در گذشته دریافت مدرک این حرفه نیازمند گذراندن دوره‌های هندسه و ریاضی و فلزکاری بود. وقتی از حلبی سازی سخن به میان می‌آید از تانکر گلاب‌گیری تا صناعت گنبدسازی به ذهن متبادر می‌شود. آموزش و راهیابی به این حرفه دارای قوانین و ضوابطی است که توسط صنف (گیلد guild) در مورد آن تصمیم‌گیری می‌شد. از افراد خاندان ضرابی می‌توان به دو برادر به نامهای محمد و غلامحسین نواده میرزا محمد جعفر و رضای نایب اشاره کرد که جد اعلای ایشان به منطقه کردنشین موسوم به آمدیا بازمی‌گردد، برای مدت کوتاهی از کاشان به همدان مهاجرت کرده و سپس روانه تهران می‌شوند. نوادگان ضرابی‌های کاشان اهل علم و قلم و ادب بوده، یا مستشار و در رکاب دولت بودند. کتابخانه بزرگ و وقفی حسین آقا ملک التجار در بازار حلبی سازهای تهران بود، کتابفروشیهایی دیگری مثل کتابفروشی شیخ رضا و… نیز در این بازار پدید آمد، پس از تأسیس دارالفنون مراکز دیگری به‌وجود آمد. نمونه آثار: میدان حسن‌آباد تهران و ساختمان‌های گنبدی پیرامونش در سال ۱۳۰۹ از سوی دو معمار به نام باقلیان و تادوسیان ساخته شد. ساخت گنبدهای مدور میدان حسن‌آباد اثر استاد اکبر نکووقت معروف به استاد اکبر خواهرزاده است. طی این سالها تکنیک ساخت ورق قلع به مناطق مجاور آلمان گسترش یافت و تا سده شانزدهم میلادی آلمان تنها منبع قلع در اروپا بود. دو برادر قلع ساز آمریکایی به نام جورج و آرتور تراخت (زادهٔ حدود ۱۸۸۰)، اولین ساختمان فلزی مدولار جهان را ساختند. مربوط به سال ۱۳۷۲ تولید ورق آهن سفید، ورق سیاه (پلیت کربن استیل نوعی صفحه فولادی)، ورق رنگی گالوانیزه… و فرم‌دادن به آن نقش مهمی در عصر صنعت ایفا می‌کنند. ماشین‌ها و دستگاه‌های شکل دهی به ورقه‌های آهن منجر به تحول و ساخت تجهیزات ساختمانی چون شیروانی تا وسایلی نظیر دیواره‌های کابینت‌های فلزی، تانکر، آبگرمکن و بخاری… شد. منبع آب یا تانکر آب یکی از ابزارهای مهم روزگار قدیم بود که امروزه نیز در برخی مناطق با آب و هوای گرم و خشک و دچار بحران کمبود آب، و همچنین در باغ‌ها و مزرعه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. به گزارش موزه و اسناد صنعت نفت اولین کارخانه‌های تولید قلع در غرب کشور احداث شدند. در ۱۳۳۷ کارخانه آزمایش و در دههٔ ۱۳۵۰، یک سازنده لوازم خانگی ایرانی به نام ارج، لوازم خانگی از جمله آب گرم کن نفتی، بخاری و کولرهای آبی عرضه کرد. بانیان شکل‌گیری حلبی‌سازی خانوادهٔ فردی به نام محمد کاشی هستند که در کار تجارت مشغول بودند و با کنیه ضرابی شناخته می‌شدند. شرکت صنایع بسته‌بندی ایران توسط خانواده لاجوردی در سال ۱۳۴۲ تأسیس و تولیدات قوطی کنسرو و کمپوت آغاز شد. در سال ۱۹۲۴ اولین آبگرمکن غوطه‌وری حلقه‌ای توسط دکتر تئودور استیبل توسعه یافت و شرکت Dr. | ## جمع‌بندی | مربوط به سال ۱۳۷۲) «مجارستان مهد و خاستگاه فن حلبی‌سازی» (یادداشتی از حسین ضرابی.