موضوع مقاله: آلخامیادو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آلخامیادو | مقدمه: پس از فتح شبه جزیره ایبری به دست مسلمانان و به رهبری خلافت اموی در قرن ۸ میلادی، به مانند ایران و سایر مناطق تحت حاکمیت خلفای عربی، الفبای عربی برای نوشتن زبانهای بومی این مناطق تطبیق داده شد. | ## بخش 1: آلخامیادو | استفاده از آلخامیادو تا قرن ۱۶ میلادی و سقوط آخرین پادشاهی‌های مسلمان و به تبع آن، اخراج دسته جمعی مسلمانان و یهودیان شبه جزیره ایبری ادامه داشت. پروسه‌ای مشابه برای یهودیان شبه جزیره ایبری و استفاده از الفبای عبری برای نوشتن زبان اسپانیایی، به اصطلاح «زبان لادینو» نیز اتفاق افتاد. اما در یکی دو قرن پیش از فتح اسپانیا، حاکمیت مسیحی اسپانیا فشار و سرکوب افزاینده‌ای بر یهودیان و فرهنگ و ادب و رسوم آنها تحمیل کرد. حاکمیت اسلام، قوانین اهل الذمة برای «مردمان اهل کتاب»، یهودیان از آزادی نسبی برخوردار گشته و در طول دورانی که موسوم به عصر طلایی یهودیت در اسپانیا است، آثار علمی، ادبی، و فرهنگی متعددی را تولید کردند. در این دوران، مانند «آلخامیادو»، الفبای عبری برای نوشتار به زبان اسپانیایی تطبیق داده شد. این الفبا و لهجه خاص یهودیان اسپانیایی، بر خلاف آلخامیادو، پس از اخراج دسته جمعی غیر مسیحیان، در شهرهای امپراتوری عثمانی تا قرنها بعد زنده ماند. به مانند الفبای فارسی، در رسم الخط آلخامیادو نیز نیاز به توافق بر سر حروف و معیارهایی برای نشان دادن صداهای خاص اسپانیایی که در عربی وجود ندارند بود. در طول قرن‌ها، چیزی که در متون دست‌نوشتهٔ موجود مشاهده می شود این است که آلخامیادو یک معیار واحد و قابل قبول در بین تمامی فرهنگیان و نویسندگان داشت. این معیارها دست‌نوشته‌های قدیمی ابزارهای بسیار مهم برای مطالعهٔ‌ پروسهٔ تکامل و تغییرات در زبانهای اسپانیایی و پرتغالی در طول قرنها می باشند. امروزه صدها دست‌نوشته در کتابخانه‌های مختلف در اسپانیا، فرانسه، و واتیکان موجود است. نقش دوم برای نوشتن صدای [e]، و نقش سوم برای نوشتن بعضی از ترکیب‌های واکهٔ پشت سر هم می باشد. حرف مستقل نیست، بلکه «دونگاره‌ای» خاص متشکل از یک حرف و یک تشدید (به عبارت دیگر، تکرار دوبارهٔ یک حرف) برای نشان دادن صدایی خاص می باشد. به همین دلیل، چه در آلخامیادو و چه لادینو، از دو حرف مختلف برای نوشتن آن استفاده می شود. هرگاه حرف «D» در ابتدای واژه باشد، یا پس از یک همخوان خیشومی («م» یا «ن») باشد، یا پس از همخوان کناری («ل»)، به صورت [d] تلفظ می شود و با حرف «د» نوشته می شود. اما در مواردی، در بعضی واژگان، مخصوصا آنهایی که با «ex-» شروع می شوند، تلفظ این حرف [s]~[ks] بوده است. در نوشتن آلخامیادو، «رسم الخط مغربی» رایج بوده است، که در آن، محل و تعداد نقاط حروف «ف» و «ق» با رسم الخط عادی عربی، یا به اصطلاح «رسم الخط مشرقی» تفاوت دارد. در لهجهٔ‌ آرژانتینی و اوروگوئه‌ای، تلفظ دونگارهٔ‌ «Ll»، با تحولی متفاوت، امروزه به صورت معادل «ژ» یا «ش» می باشد. به عبارت دیگر، این دو‌نگاره‌ها و سه‌نگاره‌ها، واکه‌های پشت سر هم را تولید می کنند، که در آن آوای [w] گفته شده و از حرف «و» برای نوشتن آن استفاده می شود. اما این حرف برای نوشتن بعضی از واکه‌های پشت سر هم نیز کاربرد دارد، بالاخص واکه‌های پشت سر هم که در تلفظ آنان آوایی شبیه [y] موجود است. در عربی، این ۳ واکه هم نوع کوتاه دارند که اِعراب‌گذاری فتحه، کسره، و ضمه نشان داده می شوند، و هم نوع بلند که با حروف «ا»، «ی»، و «و» نشان داده می شوند. در الفبای آلخامیادو، ۴ واکه نوشته می شوند، به شرح زیر: واکه [a] با فتحته «◌َ» نشان داده می شود. الفبای عبری نیز به مانند عربی، هم اعراب‌گذاری دارد، موسوم به «نِقود» و هم استفاده از حروف سه گانه «א» (الف)، «ו» (واو)، و «י» (یُد). در الفبای عبری-اسپانیایی، از «نِقود» استفاده نمی شود و تنها از حروف سه‌گانهٔ نامبرده. همچنین، علاوه بر ادغام [o] و [u]، دو واکه [i] و [e] نیز ادغام شده و تنها سه واکه نشان داده می شوند. در آلخامیادو، مشابه فارسی، هنگامی که واکه در ابتدای واژه باشد، از «الف» به عنوان حامل واکه استفاده می شود، بجز برای صدای [e]. +واکه در ابتدای واژه معادل لاتین A E I O U معادل آلخامیادو معادل لادینو در میان واژه، در عربی تنها از اِعراب (و برای [e] تنها از اِعراب و «الف») و در عبری-اسپانیایی تنها از یکی از حروف سه‌گانه استفاده می شود. +واکه در میان واژه معادل لاتین a e i o u معادل آلخامیادو معادل لادینو ۱ نکته‌ها: حرف «ה» (حرف هه) وقتی که واکهٔ [a] در آخر واژه باشد، به کار می رود. واکه‌های پشت سر هم در اسپانیایی، واکه‌های پشت سر هم به دو نوع کلی تقسیم می شوند، واکه مرکب و التقای واکه‌ها. «واکه مرکب» به این معنا است که در عمل، دو واکه پشت سر هم به عنوان یک واکه و تحت یک هجاء خوانده می شوند. «التقای واکه‌ها» به این معنا است که دو واکه تحت دو هجای پشت سر هم خوانده می شوند. در اسپانیایی، واکه‌ها به دو گروه کلی «قوی» و «ضعیف» تقسیم می شوند: واکه‌های [a]، [e]، [o] قوی هستند؛ واکه‌های [i]، [u] ضعیف هستند. همانطور که در بالا اشاره شد، در آلخامیادو، بین [o] و [u] تفاوتی در نوشتار وجود ندارد. نکته اول که باید به آن اشاره کرد،‌ این است که در آلخامیادو به مانند فارسی برای نشان دادن صامت‌های جدید، تغییراتی روی حروف موجود در الفبای عربی انجام شد. در فارسی این تغییرات با اضافه کردن نقطه به حروف با نزدیکتری آوای موجود انجام شد. | ## بخش 2: آلخامیادو | اما در آلخامیادو، این کار با تشدید گذاشتن روی حروف با نزدیکتری آوای موجود انجام شد. تشدید، علاوه بر این نقش، در آلخامیادو نقش دوگانه کردن صدا را نیز به مانند فارسی و عربی ایفا می کند، امری که در الفبای لاتین اسپانیایی با دوبار نوشتن حرف انجام می شود. الفبای عبری-اسپانیایی نیز، همین کار را با علائمی چون «رافه» (רָפֶה) «◌ﬞ» و یا «گِرِش» (גֶּרֶשׁ ) «◌׳» انجام می دادند، به طور مثال «ב» با صدای [b] و «בﬞ» یا «ב׳» صدای [v]. هرگاه حرف «B» در ابتدای واژه باشد، یا پس از یک همخوان خیشومی («م» یا «ن») باشد، به صورت به اصطلاح «سخت» و به صورت [b] (ب) تلفظ می شود. این صامت در زبان‌های ایرانی نیز وجود داشته است و چندین قرن پیش در الفبای فارسی با حرف ڤ (فاء اعجمی) نشان داده می‌شده است. در اسپانیایی، حرف «V» نیز صدایی یکسان با تلفظ نرم حرف «B» دارد، و این تنها ریشهٔ اصلی واژگان در زبان لاتین است که مشخص کنندهٔ‌ نوشتار صحیح این صدا می باشد. در الفبای آلخامیادو، به مانند الفبای لاتین، بین این دو تلفظ «نرم» و «سخت» حرف «B» فرقی وجود ندارد و در هر دو مورد با حرف «ب» نوشته می شود. در عبری-اسپانیایی، به دلیل اینکه حرف «פ» (په) خود تلفظ دوگانه [f] و [p] دارد، برای نشان دادن صدای حرف «P» استفاده شده است. در اسپانیایی قرون وسطی، تلفظ حرف «J» و تلفظ «نرم» حرف «G» به شکل [ʒ‍~d͡ʒ] (فیمابین معادل «ج» و «ژ» در زبان فارسی) بوده است. به همین دلیل، در آلخامیادو، از حرف «ج» برای نوشتن این صدا به کار رفته است و در الفبای اسپانیایی-عبری از حرف «גﬞ (ג׳ )» (حرف عبری گیمِل با علامت «رافه» و یا «گِرِش»). در زبان لادینو تلفظ قدیمی حرف «J» و «نرم» حرف «G» تغییر نکرده و امروزه به همان شکل [ʒ‍~d͡ʒ] باقی مانده است. اما، در پی ارتباط گویشوران لادینو با زبانهایی چون صربی‌کرواتی، ترکی، فرانسوی و غیره، و تاثیر پذیری از آنان، در لادینو امروزه از حرف نوین «זﬞ (ז׳ )» (حرف عبری زین با علامت «رافه» و یا «گِرِش») برای نشان دادن صدای [ʒ‍~d͡ʒ] استفاده می شود. در اسپانیایی مدرن، چه در اروپا و چه در آمریکای لاتین، تلفظ حرف «J» و تلفظ «نرم» حرف «G» تغییر یافته و به صورت [x] (خ) در آمده است. در زبان لادینو، اگر نیاز به نشان دادن صدای [x] باشیم، این صدا با حرف «ח» (حرف خِت) (به جز در ممالک عربی چون بلاد شام که از «חﬞ (ח׳)» استفاده می شود، چرا که «ח» معادل تلفظ عربی «ح» است.)Fuentes, A. در اسپانیایی-عبری از «גﬞ (ג׳ )» (حرف عبری گیمِل با علامت «رافه» و یا «گِرِش») استفاده می شود. پس در نتیجه، در گذشته امکان اشتباه‌خوانی بین «J» و «نرم» حرف «G» از یک سو و «Ch» از سوی دیگر وجود داشت، اما امروزه با تفاوت بین «זﬞ (ז׳ )» (ج) و «גﬞ (ג׳ )» (جّ) این امکان دیگر وجود ندارد. «د» و «ذ» در متون دست نوشته آلخامیادو، در مواردی که در الفبای لاتین اسپانیایی از حرف «D» استفاده می شود، هم «د» استفاده شده و هم «ذ». انتخاب «د» یا «ذ» به صورت تصادفی نبوده و تابع قوانین خاصی می باشد که بازتاب دهندهٔ‌ تلفظ دوگانه «d» می باشد. هرگاه حرف «D» در ابتدای واژه باشد، یا پس از یک همخوان خیشومی («م» یا «ن») باشد، یا پس از همخوان کناری («ل»)، به صورت [d] تلفظ می شود و با حرف «د» نوشته می شود. در الفبای عبری-اسپانیایی نیز این تفاوت رعایت می شد، طوری که حرف «د» با «ד» (حرف عبری دالِت)، و حرف «ذ» با «דﬞ (ד׳ )» (حرف عبری دالِت با اِعراب «رافه»‌ یا «گِرِش»). حروف «ر» و «رّ» در زبان اسپانیایی، دو نوع تلفظ برای «ر» وجود دارد، و هر دوی آنها در نوشتار لاتین بازتاب داده شده اند. «R» به شکل [ɾ]، و به اصطلاح همخوان زنشی لثوی است، و «Rr» به شکل [r] و به اصطلاح لرزشی لثوی. در آلخامیادو، به تابعیت از نوشتار لاتین، «r» با «ر» نشان داده شده است، و «rr» با «رّ». در عبری-اسپانیایی، این تفاوت نشان داده نشده است، و هر دو مورد با «ר»‌‌ (حرف رِش) نشان داده شده است. حروف «ز»، «س»، «ش» و «شّ» یکی از مواردی که در تلفظ حروف، بیشترین تغییرات را در اسپانیایی ا قرون وسطی تا به امروز داشته، تلفظ حروف صامت‌های به اصطلاح سایشی-همخوان تیغه‌ای بوده است. در لهجه‌های اروپایی اسپانیا و همین طور در گینه استوایی، تلفظ حرف «Z» به صورت [θ] در آمده است. حال با اضافه کردن علامت سدیل و ایجاد حرف «Ç»، این حرف در موارد دیگر نیز تلفظ نرم خواهد داشت. در لهجه‌های اروپایی اسپانیا و همین طور در گینه استوایی، تلفظ نرم حرف «C» به صورت [θ] در آمده است. در اسپانیایی مدرن، چه در آمریکای لاتین و چه در اروپا، تفاوت تلفظی بین «Z» و تلفظ نرم «C» وجود ندارد. این به این دلیل بوده که صدای حرف «S» به عنوان صدایی بین «س» و «شّ» برداشت شده بود. برای نوشتن این حرف در آلخامیادو از «شّ» (شین با تشدید) استفاده می شد و در عبری-اسپانیایی از «שﬞ (ש׳ )» (حرف شین با علامت «رافه» یا «گِرِش»). «ס» (حرف سامِخ) در عبری تلفظی معادل «س» دارد، و حرف «ש» (حرف شین) در عبری تلفظی دوگانه، در بعضی واژگان معادل «س» و در برخی دیگر معادل «ش». به مرور زمان، تلفظ نرم «C» در اسپانیایی آمریکای لاتین و همینطور در زبان لادینو، امتداد زبان اسپانیایی در جامعه یهودی سفاردی پس اخراج یهودی‌ها از اسپانیا و سکنی گزیدن آنها در عثمانی و شمال آفریقا، با تلفظ حرف «s» یکی شد. به همین دلیل، برای مدتی، قاعده خاصی وجود نداشت و هر دو حرف عبری «ס» (حرف سامِخ) و «ש» (حرف شین) رایج بود. | ## بخش 3: آلخامیادو | نکته دیگر این است که امروزه، چه در اسپانیایی آمریکای لاتین و چه در اسپانیایی اروپایی، حرف «X» تلفظ خود یعنی [ʃ] (ش) را از دست داده است. در بیشتر موارد، این حرف امروزه با حرف «J»، تلفظ [x] (خ) جایگزین شده است و در صورت نیاز، باید با حرف «خ» نوشته شود. اگر حرف «G» در ابتدای واژه باشد، یا پس از یک همخوان خیشومی («م» یا «ن») باشد، به شکل [g] («گ» در فارسی) تلفظ می شود. تلفظ دیگر «سخت» حرف «G» به شکل [ɣ] (شبیه «غ» در عربی و ترکی آذربایجانی) می باشد. تفاوت بین این دو تلفظ نه در الفبای لاتین نشان داده می شود، نه در آلخامیادو، و نه در عبری-اسپانیایی. در آلخامیادو برای صدای «سخت» حرف «G» ، یعنی صداهای [g] و [ɣ]، از «غ» استفاده می شود. از خصوصیات رسم الخط مغربی تفاوت حروف «ف» و «ق» در این رسم الخط، در مقایسه با «رسم الخط مشرقی» است. در رسم الخط مغربی، حرف «ف» به صورت «ڢ» (نقطه در زیر آن، بجای رو بودن) و حرف «ق» به صورت «ڧ» (یک نقطه به جای دو) نوشته می شود. حرف «ڧ» در آلخامیادو کاربرد زیادی ندارد و تنها در نوشتن وام‌واژگان عربی کاربرد دارد. در الفبای عبری-اسپانیایی، برای نوشتن این حرف از حرف «פﬞ ף (פ׳ )» (حرف «په» با علامت «رافه» یا «گِرِش») استفاده می شود. سابقا در زبان اسپانیایی قرون وسطی، برخی واژگان اصالتا لاتین که با حرف «F» شروع می شدند، به همین شکل و با حرف «ڢ» نوشته می شدند. پروسهٔ به روز شدن رسم الخط لاتین اسپانیایی، و جایگزینی «F» با «H» در این واژگان آهسته بوده، و به روز بودن واژگان در رسم الخط آلخامیادو آهسته‌تر. به همین دلیل، واژگانی که امروزه ممکن است با «H» یا «هـ» شروع شوند، در برخی متون دست نوشتهٔ‌ قدیمی با «ڢ» نوشته شده‌اند. در قرون پس از این تغییرات تلفظ اما، وام‌واژگان جدیدی نیز چه از زبان فرانسه، چه لاتین و چه یونانی که امروزه با «F» نوشته شده و به همان صورت تلفظ می شوند نیز وارد اسپانیایی شده اند. و اما، در زبان اسپانیایی امروزه، تلفظ حرف «H» به تحول ادامه داد، و به مرور زمان تبدیل به حرفی بدون صدا شد. اما در الفبای عبری-اسپانیایی، رسم الخط با تلفظ واژگان هم‌گام مانده، و حرف «H» حذف شده و با «א» (حرف «الف») نشان داده می شود. برخی متون خیلی جدیدتر آلخامیادو، از قرون ۱۸ و ۱۹، حرف «ع» را معادل حرف «H» نشان داده‌اند. «ک» و «کُو» در الفبای لاتین اسپانیایی، صدای [k] با حرف «C» و دونگاره «Qu» نشان داده می شود. حال با اضافه کردن علامت سدیل و ایجاد حرف «Ç»، این حرف در موارد دیگر نیز تلفظ نرم خواهد داشت. به همین دلیل، برای نوشتن صدای [k] در هر موقعیت و پیش از هر واکه‌ای، در الفبای لاتین اسپانیایی، دو حرف «C» و «Qu» به عنوان مکمل عمل می کنند. عملکرد مکملی دو حرف «Cu» و «Qu» در الفبای لاتین اسپانیایی در مورد صدای [kw] نیز وجود دارد، طوری که با مجموعه حروف [k] تداخل نداشته باشند. در الفبای عبری-اسپانیایی، این صدا با «קו» (حروف عبری «کاف+واو») نشان داده می شود. «ل»، «لّ» و «ی» صدای [l] که در الفبای لاتین اسپانیایی با حرف «L» نشان داده می شود، در‌ آلخامیادو با حرف «ل»، و در عبری-اسپانیایی با حرف «ל» (حرف «لامِد») نشان داده می شود. در الفبای عبری-اسپانیایی، از سه‌نگارهٔ «ליי» (حروف لامِد-یُد-یُد) استفاده می شود. در آلخامیادو، حرف «ی» کاربرد کمتری نسبت به فارسی دارد، چرا که بر خلاف فارسی، این حرف نقش واکه را ایفا نمی‌کند. در بسیاری از مناطق اسپانیایی زبان، تلفظ این دونگاره دچار تحول شده و در تلفظ حرف «Y» ادغام شده است. در برخی لهجه‌ها، چه در اسپانیا و چه در مناطقی از آمریکای لاتین، تفاوت تلفظ بین این دو حفظ شده است. اما در لهجهٔ‌ آرژانتینی و اوروگوئه‌ای، تلفظ دونگارهٔ‌ «Ll»، با تحولی متفاوت، امروزه به صورت معادل «ژ» یا «ش» می باشد. این تلفظ‌ها تنها در گفتار رعایت می شوند، و در نوشتار، لهجه‌های آرژانتینی و اوروگوئه‌‌ای، به مانند سایر مناطق اسپانیایی زبان، دونگارهٔ‌ «Ll» را می نویسند. «ن» و «نّ» حرف «N» در الفبای لاتین اسپانیایی، در آلخامیادو با حرف «ن»، و در عبری-اسپانیایی با حرف «נ/ן» (حرف عبری نون) نشان داده می شود. در تحولات الفبای لاتین، به خصوص در شبه‌جزیره ایبریا، در متون دست‌نوشتهٔ قرون وسطی، مدک به نشانهٔ صدای «n» و برای کوتاه‌نویسی، روی حرف قبل از آن نوشته می شد. در اسپانیایی نیز، دونگارهٔ «nn» برای نشان دادن آوای به اصطلاح خیشومی کامی [ɲ] به کار می‌رفت. کوتاه‌نویسی واکه‌ها به این صورت در اسپانیایی دیگر وجود ندارد، اما در پرتغالی چرا. خردمندی و وجدان به آن‌ها ارزانی شده و بایسته‌است تا با یکدیگر عادلانه و برادرانه رفتار کنند. | ## جمع‌بندی | آلخامیادو تُذُشْ لُشْ شَارَاشْ هُمَنُشْ نَسَانْ لِبرَاشْ ءَا اِغُوَلَاشْ ءَان دِغْنِتَذْ اِ دَارَاجُّشْ، اِ دُتَذُشْ کُمُ ءَاشْتَنْ دَا رَزُنْ اِ کُنْسِیَانسِیَ، دَابَانْ کُمْبُّرتَرْشَا ڢْرَتَارْنَلْمَانْتَا لُشْ اُنُشْ کُنْ لُشْ اُتْرُشْ.