موضوع مقاله: آموزش در هائیتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در هائیتی | مقدمه: نرخ سواد در این کشور حدود ۶۱٪ (۶۴٫۳٪ برای مردان و ۵۷٫۳٪ برای زنان) است که به‌مراتب پایین‌تر از میانگین ۹۰٪ کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب است. | ## بخش 1: آموزش در هائیتی | هائیتی با کمبود شدید تجهیزات آموزشی و معلمان واجد شرایط روبه‌رو است و جمعیت روستایی این کشور از آموزش کمتری نسبت به جمعیت شهری برخوردار است. زمین‌لرزه ۲۰۱۰ هائیتی با نابودی زیرساخت‌ها و آواره کردن ۵۰ تا ۹۰ درصد دانش‌آموزان (بسته به منطقه)، وضعیت از پیش دشوار نظام آموزشی هائیتی را بیش از پیش بحرانی کرد. مدارس بین‌المللی خصوصی (که توسط کانادا، فرانسه یا ایالات متحده اداره می‌شوند) و مدارس وابسته به کلیسا در مجموع ۹۰٪ از دانش‌آموزان را آموزش می‌دهند. هائیتی دارای ۱۵٬۲۰۰ دبستان است که ۹۰٪ آن‌ها غیردولتی بوده و توسط جوامع محلی، سازمان‌های مذهبی یا سازمان‌های مردم‌نهاد اداره می‌شوند. مدارس متوسطه تنها ۲۰٪ کودکان واجد شرایط سنی را پوشش می‌دهند و آموزش دانشگاهی از طریق دانشگاه‌ها و نهادهای دولتی و خصوصی ارائه می‌شود. بخش آموزش زیر نظر «وزارت آموزش ملی و آموزش حرفه‌ای» (به فرانسوی: یا MENFP) قرار دارد. این وزارتخانه بودجه بسیار اندکی برای حمایت از آموزش عمومی اختصاص می‌دهد و در نتیجه، بخش خصوصی به جای آنکه مکمل سرمایه‌گذاری دولت در آموزش باشد، جایگزین آن شده‌است. با وجود کاستی‌های نظام آموزشی، برخی رهبران هائیتی کوشیده‌اند بهبود آموزش را به هدفی ملی تبدیل کنند و کشور تاکنون سه اصلاح اساسی را تجربه کرده‌است. پیشینه پیش از استقلال در دوران استعمار، بردگان آفریقایی که برای صاحبان مزارع فرانسوی کار می‌کردند، چنان در فشار بودند که بسیاری از آن‌ها ظرف چند سال از پا درمی‌آمدند؛ واردکردن برده‌های جدید ارزان‌تر از بهبود شرایط کار بود. فرزندان برده‌داران در خانه آموزش ابتدایی می‌دیدند و سپس برای ادامه تحصیل به فرانسه فرستاده می‌شدند. در زمان استقلال، سال‌ها جنگ اکثر زیرساخت‌ها از جمله مراکز آموزشی را ویران کرده بود. از استقلال تا پایان سده نوزدهم در آغاز استقلال، هنری کریستف (پادشاه شمال هائیتی) از انگلیسی‌ها ویلیام ویلبرفورس برای پی‌ریزی نظام آموزشی کشور یاری خواست. کریستف با آنکه خود بی‌سواد بود، ضرورت آموزش را به‌خوبی درک می‌کرد و می‌خواست نشان دهد که بردگان سابق آموزش‌دیده می‌توانند با تحصیل‌کردگان جهان برابری کنند. ویلبرفورس، از بوستون و چهار تن دیگر را تشویق کرد تا در پیاده‌سازی یک الگوی لنکستری از آموزش مشارکت کنند. این الگو — که به آن می‌گویند — بر آموزش دانش‌آموزان پیشرفته‌تر توسط معلم و سپس آموزش همتایان کم‌پیشرفت‌تر توسط آن‌ها استوار است و برای آموزش شمار زیادی از فراگیران با تعداد معلمان اندک طراحی شده‌است. در جنوب هائیتی، رئیس‌جمهور الکساندر پتیون به فرانسوی‌ها رو آورد تا توسعه نظام آموزشی را در آن بخش هدایت کنند. رویکرد وی برای رویارویی با کمبود معلمان در مقطع ابتدایی، تمرکز بر آموزش متوسطه در چارچوب رویکرد ناپلئونی به آموزش بود. نخستین قانون اساسی که در سال ۱۸۰۵ توسط هنری کریستف اعلام شد، مقرر داشت که «آموزش آزاد خواهد بود. این مدارس عمدتاً در مناطق شهری قرار داشتند و الگوی مدارس فرانسوی و بریتانیایی را دنبال می‌کردند. در پایان سده نوزدهم، ۳۵۰ مدرسه دولتی در کشور وجود داشت که تا آستانه اشغال آمریکایی در سال ۱۹۱۷ به حدود ۷۳۰ رسید. در دوران حکومت نیکلا ژفرار (ژانویه ۱۸۵۹ تا مارس ۱۸۶۷)، مدرسه ملی پزشکی، مدرسه موسیقی و مدرسه حقوق تأسیس شدند. این دولت تنها دولت هائیتی در سده نوزدهم بود که توجه بیشتری به آموزش نشان داد، هرچند در پایان دوره حکومت وی به دلیل بی‌ثباتی سیاسی، تعداد مدارس کاهش یافت. در دوران حکومت میشل دومینگ (ژوئن ۱۸۷۴ تا آوریل ۱۸۷۶)، برای نخستین بار در تاریخ هائیتی — جز در دوران هنری کریستف — آموزش ابتدایی نه تنها رایگان بلکه اجباری اعلام شد. در آن زمان ۱۹٬۲۵۰ دانش‌آموز در مدارس دولتی و ۳٬۹۱۴ نفر در مدارس خصوصی ثبت‌نام داشتند. اشغال آمریکایی (۱۹۱۵–۱۹۳۴) در آغاز اشغال آمریکایی هائیتی، ارتش ایالات متحده تلاش‌هایی برای بهبود آموزش انجام داد؛ اما این تلاش‌ها به‌مراتب کمتر از آن چیزی بود که در کشورهای پیشین اشغال‌شده مانند کوبا یا پورتوریکو صورت گرفته بود. | ## بخش 2: آموزش در هائیتی | مهم‌ترین مشکل آن بود که نظام آموزشی موجود، هائیتیان عادی را که تنها به کریول هائیتی سخن می‌گفتند، به‌درستی آموزش نمی‌داد. نظام آموزشی هائیتی بر پایه برتری زبان فرانسوی و فرودستی فرهنگ هائیتی در برابر فرهنگ فرانسوی بنا شده بود — تصوری که ریشه در دوران بردگی داشت و با بازگشت کلیسای کاتولیک فرانسوی پس از کنکوردای ۱۸۶۰ تقویت شده بود. آموزش کلاسیک یا «آکادمیک» که بیشتر بر ادبیات فرانسه و بلاغت تأکید داشت، برای آماده‌سازی نخبگان جهت تحصیل در فرانسه طراحی شده بود. در مدارسی که به غیرنخبگان خدمت می‌کردند، فرانسوی همچنان زبان آموزش بود اما بسیاری از معلمان به آن تسلط نداشتند و آموزش عمدتاً ماهیتی حفظی داشت. راه‌حل نیروهای اشغالگر، تأکید شدید بر آموزش کشاورزی به جای آموزش آکادمیک سنتی بود. این تصمیم در هائیتی و در میان رهبران سیاه‌پوست آمریکایی موجی از نگرانی و مخالفت برانگیخت، چرا که این رویکرد را به تلاش‌های ایالت‌های جنوبی آمریکا برای محدود کردن شهروندان سیاه‌پوست به کارهای کشاورزی تشبیه می‌کردند تا از پیشروی آنان در نردبان اجتماعی و موقعیت‌های رهبری جلوگیری شود. در آن زمان مناظره‌ای مهم میان رهبران سیاه‌پوست آمریکا دربارهٔ بهترین مسیر آموزشی در جریان بود — از جمله میان بوکر تی. رهبران سیاه‌پوست آمریکا دریافتند که تصمیم‌گیران آمریکایی در هائیتی همگی نظامیان سفیدپوست بودند که بیشترشان در جنوب با قوانین جیم کرو بزرگ شده بودند. ، از مدافعان پان‌آفریقانیسم که به زبان فرانسوی تسلط داشت، برای بررسی اوضاع به هائیتی رفت و نتیجه گرفت که تلاش‌های آموزشی اشغالگران به دلیل نژادپرستی — گاه آشکار و گاه پنهان — با شکست روبه‌رو شده‌است. در معاهده اولیه با هائیتی، برخلاف معاهدات با فیلیپین، کوبا و پورتوریکو، هیچ اشاره صریحی به بهبود آموزش نشده بود. لوگان این تفاوت فاحش را به نژادپرستی نسبت داد، هرچند شهروندان هر دو کشور از بردگان آفریقایی نسب می‌بردند؛ با این تفاوت که جمهوری دومینیکن خود را سفیدپوست یا مولاتو توصیف می‌کرد در حالی که هائیتیان خود را سیاه‌پوست یا مولاتو می‌نامیدند. نیروهای اشغالگر در واقع دو نظام آموزشی موازی ایجاد کردند: یکی زیر نظر آمریکایی‌ها (بخش کشاورزی به نام «سرویس تکنیک») و دیگری زیر نظر دولت هائیتی (مدارس آکادمیک از لیسه‌های نخبگان تا مدارس ابتدایی روستایی). اجرای «سرویس تکنیک» با مشکلات جدی همراه بود؛ کلاس‌ها توسط معلمان آمریکایی تدریس می‌شدند که اکثرشان نه به فرانسوی و نه به کریول هائیتی تسلط داشتند و این امر به‌کارگیری مترجم را ضروری می‌ساخت. لوگان دریافت که حقوق سالانه معلمان ابتدایی هائیتی ۷۲ دلار بود، در حالی که بازرس آمریکایی مدارس همان منطقه سالانه بین ۱٬۸۰۰ تا ۲٬۴۰۰ دلار دریافت می‌کرد. پس از ۱۳ سال اشغال، تنها ۳۰۶ مدرسه روستایی وجود داشت — یعنی یک‌سوم تعداد مدارس مورد نیاز بر اساس قانون ۱۹۱۲ هائیتی که ۱٬۰۷۴ مدرسه را لازم می‌دانست. در مقایسه، آمریکایی‌ها در فیلیپین ۱٬۰۰۰ مدرسه و در کوبا ۲٬۶۰۰ مدرسه ساختند و تعداد دانش‌آموزان کوبا از ۲۱٬۰۰۰ به ۲۱۵٬۰۰۰ نفر رسید. در یک مورد، اجازه تدریس به دو استاد فرانسوی داده نشد و سفیر فرانسه در آمریکا اعتراض رسمی کرد. سرانجام، این دانش‌آموزان بودند که با قیام نهایی خود علیه آمریکایی‌ها — پس از آنکه بورس‌های تحصیلی وعده‌داده‌شده برای «سرویس تکنیک» به آنان پرداخت نشد — پایان اشغال در سال ۱۹۳۴ را رقم زدند. پس از اشغال (۱۹۳۱–۱۹۴۶) آموزش روستایی هرچند اشغال آمریکایی به‌طور رسمی در سال ۱۹۳۴ پایان یافت (برخی جنبه‌ها مانند امور مالی و گمرک تا سال ۱۹۴۷ ادامه داشت)، کارکنان آمریکایی «سرویس تکنیک» در اکتبر ۱۹۳۱ کشور را ترک کردند. پس از آن، تغییرات مهمی در آموزش روستایی با مدیریت به‌عنوان مدیر آموزش روستایی (۱۹۳۱ تا ۱۹۴۱) آغاز شد. در سال ۱۹۴۱ دارتیگ به سمت وزیر آموزش عمومی، کشاورزی و کار منصوب شد (تا اواخر ۱۹۴۵) و در این مقام نوآوری‌های مهمی در آموزش شهری به اجرا گذاشت. دولت هائیتی با معضلی روبه‌رو بود: باید تعیین می‌کرد «سرویس تکنیک» به کدام نهاد منتقل شود. سرانجام، این سرویس به دو بخش تقسیم شد: «سرویس ملی تولید کشاورزی و آموزش روستایی» زیر نظر وزارت کشاورزی، و «سرویس ملی آموزش حرفه‌ای» زیر نظر وزارت کار. در سال ۱۹۴۱، دارتیگ در پی ایجاد یک گروه آموزگار شایسته و برنامه‌های ارتقای کادر مدارس برآمد، به گونه‌ای که این دوره را «اصلاح دارتیگ» می‌نامند. پس از اشغال آمریکایی، افزایش چشمگیری در شمار مدارس کاتولیک در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ به واسطه ورود فرقه‌های مذهبی تازه‌وارد خارجی مشاهده شد. | ## بخش 3: آموزش در هائیتی | نظام آموزشی کنونی ساختار کلی نظام آموزشی هائیتی دربرمی‌گیرد بخش‌های رسمی و غیررسمی است. بخش رسمی در پنج سطح اصلی سازمان یافته‌است: (۱) آموزش پیش‌دبستانی؛ (۲) آموزش بنیادی (ابتدایی)؛ (۳) آموزش متوسطه؛ (۴) آموزش فنی و حرفه‌ای؛ و (۵) آموزش دانشگاهی. در سال ۲۰۰۷، این بخش به‌عنوان مرحله‌ای مهم در زندگی و رشد کودک شناسایی شد تا آمادگی اجتماعی و شناختی او را برای ورود بهتر به مقطع بنیادی فراهم کند و از افت تحصیلی در دو چرخه نخست جلوگیری شود. دو چرخه نخست — از سال اول تا ششم (چهار سال برای چرخه اول و دو سال برای چرخه دوم) — اجباری و رایگان هستند. هائیتی دارای ۱۵٬۲۰۰ دبستان است که ۹۰٪ آن‌ها توسط جوامع محلی، سازمان‌های مذهبی یا سازمان‌های مردم‌نهاد اداره می‌شوند. نرخ ثبت‌نام در این مقطع ۸۸٪ است، اما تنها ۳۰٪ از دانش‌آموزان به پایان دوره ابتدایی می‌رسند. در چارچوب اصلاح برنار، آموزش متوسطه به یک دوره سه‌ساله تقلیل یافت که به دیپلم عمومی یا تخصصی (فنی یا آموزشی) ختم می‌شود. بخش خصوصی به دلیل کمبود سرمایه‌گذاری دولتی نقش بسیار برجسته‌ای در این سطح ایفا می‌کند. اصلاحات آموزشی اصلاح برنار (۱۹۷۹–۱۹۸۲) در سال ۱۹۸۲، اصلاح برنار هر دو زبان رسمی هائیتی را به‌عنوان زبان‌های آموزش به رسمیت شناخت. کریول هائیتی زبان اصلی آموزش در پنج سال نخست آموزش بنیادی شد، در حالی که فرانسوی بسته به مدرسه یا زبان تدریس‌شده یا زبان آموزش باقی ماند. این اصلاح از همان آغاز با مشکلات جدی روبه‌رو بود: کتاب‌های درسی کافی به زبان کریول وجود نداشت، مواد آموزشی مناسب در دسترس نبود و آموزش معلمان ناکافی بود. در دسامبر ۱۹۸۷، از سرگیری رسمی اصلاح آموزشی زیر نظر «انستیتوی ملی آموزشی» (IPN) آغاز شد و در چارچوب آن، برنامه‌های درسی برای هر نه سال آموزش بنیادی تدوین شد. نوآوری‌های مهم این اصلاح عبارت بودند از: بهره‌گیری از کریول به‌عنوان زبان آموزش، روش‌های نوین آموزشی از جمله آموزش مبتنی بر هدف، بازسازماندهی چرخه‌های یادگیری و مشارکت فعال دانش‌آموز در فرایند یادگیری. برنامه ملی آموزش و پرورش (PNEF) تلاش‌های مشورتی که از دسامبر ۱۹۹۳ آغاز شد به تدوین «برنامه ملی آموزش و پرورش» (به فرانسوی: یا PNEF) انجامید. این برنامه چهار هدف اصلی دارد: ارتقای کیفیت آموزش؛ گسترش دسترسی به آموزش؛ افزایش کارایی بیرونی نظام؛ و تقویت حکمرانی نظام آموزشی. در سال ۱۹۹۷، قانون برنامه‌ریزی ده‌ساله‌ای برای دستیابی همگانی به آموزش باکیفیت تصویب شد. برنامه عملیاتی ۲۰۱۰–۲۰۱۵ و پیامدهای زلزله زمین‌لرزه ۲۰۱۰ هائیتی ضربه‌ای سنگین بر نظام آموزشی هائیتی وارد کرد و زیرساخت‌ها را ویران کرد و ۵۰ تا ۹۰ درصد از دانش‌آموزان را آواره ساخت. در پاسخ به این فاجعه، برنامه عملیاتی ۲۰۱۰–۲۰۱۵ تهیه شد و کشور چهارمین اصلاح اساسی خود را با تمرکز بر بازسازی و تقویت نظام آموزشی آغاز کرد.Luzincourt, K. نظام آموزشی تاریخاً بر پایه زبان فرانسوی بنا شده بود — زبانی که بسیاری از دانش‌آموزان و حتی برخی معلمان در خانه و محیط اجتماعی خود از آن بهره نمی‌گرفتند. کریول هائیتی که زبان مادری اکثریت مردم است، تنها پس از اصلاح برنار در دهه ۱۹۸۰ جایگاه رسمی در آموزش یافت. این مسئله تأثیر مستقیمی بر کیفیت آموزش داشت؛ زیرا آموزش به زبانی که دانش‌آموزان با آن آشنا نیستند، یادگیری را بسیار دشوار می‌سازد و به آموزش حفظی بدون درک واقعی منجر می‌شود. نقش بخش خصوصی و نهادهای دینی نهادهای خصوصی و دینی ستون اصلی آموزش در هائیتی هستند. مدارس وابسته به کلیسا از زمان کنکوردای ۱۸۶۰ در هائیتی فعالیت می‌کنند و پس از اشغال آمریکایی، شمار آن‌ها در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ به‌طور چشمگیری افزایش یافت. | ## جمع‌بندی | وزارت آموزش ملی به دلیل کمبود بودجه و ظرفیت محدود، ابزار چندانی برای بهبود کیفیت آموزش ندارد و در نتیجه، بخش خصوصی جایگزین سرمایه‌گذاری دولتی شده‌است نه مکمل آن.