موضوع مقاله: آموزش در ماداگاسکار | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در ماداگاسکار | مقدمه: آموزش رسمی با ملوانان عرب قرون وسطی آغاز شد که شمار اندکی از مدارس ابتدایی اسلامی (کُتّاب) برپا کردند و نسخه‌برداری از زبان مالاگاسی را با بهره‌گیری از خط عربی در قالب دبیره‌ای به نام سورابه پدیدآوردند. | ## بخش 1: آموزش در ماداگاسکار | این مدارس دوام نیاوردند و آموزش رسمی تنها در سده نوزدهم میلادی، زیر چتر پادشاهی ماداگاسکار، با پشتیبانی شاهان و ملکه‌های پی‌درپی بازگشت و پیشرفته‌ترین نظام آموزش همگانی در آفریقای زیرصحرایی پیش از دوران استعماری را پدیدآورد. با این حال، مدارس رسمی عمدتاً به فلات مرکزی پیرامون پایتخت آنتاناناریوو محدود می‌ماندند و فرزندان طبقه اشراف (اندریانا) در آن‌ها تحصیل می‌کردند. در میان دیگر بخش‌های جمعیت جزیره، آموزش سنتی تا اوایل سده بیستم غلبه داشت؛ این انتقال غیررسمی دانش، مهارت‌ها و هنجارهای جمعی در پی آن بود که کودکان را برای جایگاه خود در سلسله‌مراتب اجتماعی‌ای آماده سازد که بزرگان و به‌ویژه نیاکان (رازانا) بر آن فرمان می‌راندند. از زمانی که ماداگاسکار در سال ۱۸۹۶ (۱۲۷۵ شمسی) زیر فرمانروایی استعماری فرانسه درآمد، نظام آموزشی این کشور به تدریج به جوامع دورافتاده و روستایی گسترش یافت و در عین حال بیشتر زیر کنترل دولت قرار گرفت. اهداف آموزش ملی در طول زمان دگرگون شدند: آموزش دوره استعماری، مهارت‌های پایه و تسلط بر زبان فرانسه را به اکثر دانش‌آموزان می‌آموخت و دانش‌آموزان ممتاز برای آموزش کارمندی دولتی در سطح متوسطه گزیده می‌شدند. دوران پس از استقلال در جمهوری اول (۱۹۶۰–۱۹۷۵) زیر ریاست‌جمهوری فیلیبرت تسیرانانا تأثیر ژرف فرانسه را با کتاب‌های درسی و معلمان فرانسوی‌تبار حفظ کرد. جمهوری دوم (۱۹۷۵–۱۹۹۲) در پی واکنش ضداستعماری پدیدار شد و مدارس را به ابزار القای ایدئولوژی سوسیالیستی دریادار دیدیه راتسیراکا بدل ساخت. فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در ۱۹۹۱ موجی از دموکراتیزاسیون را در سراسر آفریقا برانگیخت و جمهوری سوم دموکراتیک (۱۹۹۲–۲۰۱۰) را پدیدآورد. در دوره ریاست‌جمهوری مارک راوالومانانا (۲۰۰۱–۲۰۰۹)، آموزش در اولویت قرار گرفت و برنامه گسترده‌ای از بازسازی، توسعه و ساخت مدارس همراه با جذب و آموزش ده‌ها هزار معلم جدید به اجرا درآمد. این برنامه با حمایت سازمان‌های بین‌الدولی مانند گروه بانک جهانی و یونسکو و کمک‌های دوجانبه فرانسه، ایالات متحده آمریکا و ژاپن پیش رفت. بحران سیاسی ۲۰۰۹ ماداگاسکار موجب توقف همه کمک‌ها به‌جز کمک‌های اضطراری شد و چالش‌های ریشه‌دار فقر در بخش آموزش را تشدید کرد. پیشینه آموزش در ماداگاسکار پیش از ۱۸۲۰ آموزش در ماداگاسکار از دیرباز به شیوه‌ای غیررسمی انجام می‌گرفت و از انتقال هنجارهای اجتماعی، شیوه‌ها و دانش‌هایی تشکیل می‌شد که نسل به نسل در دل جامعه پرورش یافته و به ارث رسیده بودند. ساختار سلسله‌مراتبی جوامع سنتی مالاگاسی، بزرگان، پدران و مادران و دیگر افراد صاحب اعتبار را بر اعضای جوان‌تر یا کم‌منزلت‌تر گروه برتری می‌داد و نیاکان (رازانا) بالاترین اقتدار را از آن خود می‌دانستند. در بستر چنین جامعه‌ای طبقاتی، آموزش سنتی بر اهمیت حفظ جایگاه شایسته تأکید می‌کرد، رعایت آیین‌ها و فادی (تابوهای) بی‌شمار را می‌آموخت و پیش از هر چیز احترام به نیاکان را در دل می‌نشاند. یادگیری جایگاه خود در جامعه سنتی مالاگاسی فراتر از سلسله‌مراتب جوان–بزرگسال–پیر–نیاک بود. در میان بسیاری از گروه‌های قومی مالاگاسی، افراد بر اساس طبقه اجتماعی دسته‌بندی می‌شدند؛ برای نمونه، در جامعه سنتی مرینا، یکی از سه طبقه اصلی هفت زیرطبقه داشت. این تقسیم‌بندی‌ها با عواملی چون نقش‌های جنسیتی درهم می‌آمیختند و بر آموزش غیررسمی تأثیر می‌گذاشتند: از پسران انتظار می‌رفت رفتاری در شأن کسی داشته باشند که روزی ری اَمان-درِنی خواهد شد، در حالی که از دختران انتظار می‌رفت بر مهارت‌های خانگی چیره شوند و ویژگی‌های یک همسر و مادر خوب را پرورش دهند. نخستین آموزش رسمی در ماداگاسکار را ملوانان عرب آوردند که تأثیرشان بر جوامع ساحلی دست‌کم به سده یازدهم میلادی می‌رسد. این مسافران با برپایی شماری اندک از کُتّاب (مدارس قرآنی که سوادآموزی و مبانی حساب را می‌آموختند) و نگارش زبان مالاگاسی با الفبای عربی در دبیره‌ای موسوم به سورابه کوشیدند اسلام را گسترش دهند. این مدارس دوام نیاوردند و سواد سورابه به حوزه دانش اسرارآمیز منجمان، شاهان و نخبگان دیگر محدود ماند. شاه رادامای اول (۱۸۱۰–۱۸۲۸)، نخستین پادشاهی که نزدیک به نیمی از جزیره ماداگاسکار را زیر فرمانروایی خود یکپارچه کرد، در پی استحکام پیوند با قدرت‌های اروپایی بود؛ از این رو مبلغان انجمن مبلغان لندن را دعوت کرد تا در پایتختش آنتاناناریوو، در داخل مجموعه قصر ، مدرسه‌ای برای آموزش خاندان سلطنتی در سوادخوانی، حساب و آموزش‌های پایه برپا کنند. این نخستین مدرسه، معروف به «مدرسه دربار»، در ۸ دسامبر ۱۸۲۰ (۱۷ آذر ۱۱۹۹ شمسی) توسط مبلغ انجمن مبلغان لندن، ، در ، ساختمانی با اهمیت تاریخی و فرهنگی فراوان، تأسیس شد. در طول چند ماه، به دلیل افزایش سریع شمار علاقه‌مندان به تحصیل، کلاس‌ها به ساختمان بزرگ‌تری که به همین منظور در محوطه روا ساخته شده بود منتقل گردید. تا سال ۱۸۲۲، مبلغان انجمن مبلغان لندن موفق شده بودند گویش مِرینا از زبان مالاگاسی را با الفبای زبان لاتین بنویسند. این گویش که در فلات مرکزی پیرامون آنتاناناریوو رواج داشت، در همان سال به عنوان نسخه رسمی زبان مالاگاسی اعلام شد؛ جایگاهی که گویش فلات مرکزی از آن زمان تاکنون حفظ کرده‌است. کتاب مقدس که به تدریج به این گویش ترجمه و چاپ شد (این فرایند در ۱۸۳۵ به پایان رسید)، نخستین کتاب چاپ‌شده به زبان مالاگاسی بود و به متن استاندارد آموزش سوادخوانی بدل شد و از این راه اصول مسیحیت در ایمِرینا را گسترش داد. رادامای اول که به اهمیت آموزش غربی برای تقویت توان سیاسی و اقتصادی ماداگاسکار ایمان داشت، در سال ۱۸۲۵ تحصیل ابتدایی را برای اندریانا (اشراف) در سراسر ایمِرینا اجباری اعلام کرد. مدارس در شهرهای بزرگ‌تر سراسر فلات مرکزی ساخته شدند و با معلمانی از انجمن مبلغان لندن و دیگر سازمان‌های تبشیری دایر شدند. | ## بخش 2: آموزش در ماداگاسکار | تا پایان پادشاهی رادامای اول در ۱۸۲۹، ۳۸ مدرسه آموزش پایه را به بیش از ۴۰۰۰ دانش‌آموز می‌دادند، افزون بر ۳۰۰ دانش‌آموز مشغول تحصیل در مدرسه دربار. این مدارس پیام‌های دوگانه وفاداری و فرمانبرداری از حکومت رادامای اول و اصول الهیات مسیحی را تدریس می‌کردند. همچنین ۶۰۰ دانش‌آموز دیگر آموزش فنی و حرفه‌ای را زیر نظر مبلغ اسکاتلندی فرا می‌گرفتند. جانشین و بیوه رادامای اول، ملکه (۱۸۲۸–۱۸۶۱)، در طول ۳۳ سال پادشاهی‌اش به تدریج نگران نفوذ بیگانگان بر جزیره شد. او در ۱۸۳۴ آموزش بردگان را ممنوع کرد و یک سال بعد دستور داد همه مدارس رادامای اول بسته شوند و معلمان مبلغشان از کشور اخراج گردند. صدراعظم (۱۸۶۴–۱۸۹۵) که به ترتیب با ملکه‌های (۱۸۶۳–۱۸۶۸)، (۱۸۶۸–۱۸۸۳) و (۱۸۸۳–۱۸۹۷) ازدواج کرد، از ۱۸۶۴ نظام مدارس را بازگشایی و به‌گونه‌ای چشمگیر گسترش داد. سیاست آموزش اجباری برای اندریانا در ۱۸۷۲ احیا شد و در ۱۸۸۱ آموزش برای همه کودکان مالاگاسی صرف‌نظر از قومیت یا طبقه اجباری اعلام گردید. دو سال بعد، ۱۱۵۵ مدرسه مبشری آموزش پایه را به ۱۳۳٬۶۹۵ دانش‌آموز ارائه می‌دادند و نظام آموزشی مالاگاسی را به پیشرفته‌ترین نظام در آفریقای زیرصحرایی پیش از دوران استعمار تبدیل می‌کردند. در دوره استعماری، فرانسه نظامی از مدارس دولتی پدیدآورد که به دو بخش تقسیم می‌شد: مدارس نخبه که بر الگوی مدارس فرانسه بنا شده و تنها برای فرزندان شهروندان فرانسوی (موقعیتی که مالاگاسی‌های اندکی از آن برخوردار بودند) در نظر گرفته شده بودند؛ و مدارس بومی برای مالاگاسی‌ها که آموزش عملی و حرفه‌ای ارائه می‌دادند اما هدفشان تربیت دانش‌آموزان برای جایگاه‌های رهبری یا مسئولیت نبود. در طول هفت سال نخست دوره استعماری ۶۵۰ مدرسه بومی تأسیس شد که نیمی از آن‌ها در مناطق ساحلی پراکنده بودند؛ مناطقی که مدارس پادشاهی ماداگاسکار به آن‌ها نرسیده بود. این ابتکار شمار دانش‌آموزان ماداگاسکار را پنجاه هزار نفر افزایش داد و برنامه درسی‌ای را آموخت که بیشتر بر فراگیری زبان فرانسه و دانش پایه در زمینه‌هایی مانند بهداشت و حساب تمرکز داشت. مدارس مبشری که مدت‌ها گزینه آموزشی مناسبی بودند، تا سال ۱۹۰۶ پابرجا ماندند؛ اما در آن سال قوانین فرانسوی محدودیت‌های سختگیرانه‌ای بر فعالیت آن‌ها اعمال کرد و هزاران دانش‌آموز را از مدارس مبشری بیرون راند، بدون آنکه ظرفیت کافی در نظام دولتی برای پذیرش آن‌ها وجود داشته باشد. پس از جنگ جهانی دوم، اصلاحاتی برای افزایش فرصت‌های آموزشی مالاگاسی‌ها در نظام مدارس دولتی آغاز شد. در زمان استقلال در ۱۹۶۰ (۱۳۳۹ شمسی)، این کشور نظامی آموزشی تقریباً همانند نظام فرانسه داشت. نظام آموزشی کنونی آموزش ابتدایی را برای پنج سال، از شش تا یازده سالگی، فراهم می‌آورد. آموزش متوسطه هفت سال به طول می‌انجامد و به دو بخش تقسیم می‌شود: دوره اول متوسطه (راهنمایی) چهار ساله از دوازده تا پانزده سالگی، و دوره دوم متوسطه (دبیرستان) سه ساله از شانزده تا هجده سالگی. فارغ‌التحصیلان دوره اول گواهینامه‌ای دریافت می‌کنند و فارغ‌التحصیلان دوره دوم، بکالوریا (معادل دیپلم دبیرستان) می‌گیرند. این دانشگاه شش شعبه مستقل و جداگانه در آنتاناناریوو، آنتسیرانانا، فیانارانتسوآ، تواماسینا، تولیارا و ماهاجانگا دارد. (پیش از ۱۹۸۸، پنج مؤسسه اخیر شعبه‌های استانی دانشگاه مرکزی آنتاناناریوو بودند) نظام دانشگاهی شامل چندین دانشکده از جمله حقوق و اقتصاد، علوم، ادبیات و است و مدارس تخصصی متعددی در زمینه اداره عمومی، مدیریت، پزشکی، رفاه اجتماعی، عمران و برزشناسی دارد. گزارش‌های رسمی از تعداد بیش از حد دانشجویان در شش دانشگاه انتقاد کرده‌اند: در مجموع ۴۰٬۰۰۰ دانشجو در ۱۹۹۴، در حالی که ظرفیت کل ۲۶٬۰۰۰ نفر بود. اقدامات اصلاحی برای بهبود نرخ موفقیت دانشجویان در جریان است؛ تنها ۱۰ درصد از دانشجویان دوره‌هایشان را به پایان می‌رسانند و میانگین سال‌های لازم برای اخذ مدرک هشت تا ده سال است در مقایسه با پنج سال در کشورهای آفریقایی. پیش‌دبستانی آموزش پیش‌دبستانی (یک دوره یک‌ساله) در ماداگاسکار کودکان گروه سنی ۴ تا ۵ سال را در برمی‌گیرد و با رویکرد آگاه‌سازی و گشایش به فعالیت‌های اجتماعی و آموزشی، کودک را برای ورود به آموزش ابتدایی آماده می‌سازد. وزارت آموزش ملی ماداگاسکار از سال تحصیلی ۲۰۱۰–۲۰۱۱ ایجاد کلاس‌های پیش‌دبستانی در دبستان‌های دولتی سراسر جزیره را آغاز کرده و در حال حاضر نزدیک به ۲٬۵۰۰ دبستان دولتی دارای مرکز پیش‌دبستانی هستند. دبستان دبستان جایی است که کودکان مالاگاسی از سن ۶ تا ۱۱ سالگی در آن آموزش می‌بینند. این مقطع با اخذ «گواهینامه تحصیلات ابتدایی» (CEPE) برای عبور به دوره متوسطه به پایان می‌رسد. در سال ۲۰۱۶، نرخ اتمام دوره ابتدایی نزدیک به ۷۰ درصد برای دختران و ۶۵٫۴ درصد برای پسران بود. برای سال تحصیلی ۲۰۲۰–۲۰۲۱، میانگین تعداد دانش‌آموز در هر کلاس در مدارس دولتی ۵۸ نفر بود. دوره اول متوسطه (راهنمایی) دوره اول متوسطه جایگاهی است که دانش‌آموزان مالاگاسی دانش‌های پایه خود را تعمیق می‌بخشند. | ## بخش 3: آموزش در ماداگاسکار | این دوره چهار سال به طول می‌انجامد (پایه ششم تا سوم) و با اخذ گواهینامه دوره اول متوسطه (BEPC) پایان می‌یابد. بر اساس قانون شماره ۹۴–۰۳۳ مورخ ۱۳ مارس ۱۹۹۵ (۲۲ اسفند ۱۳۷۳)، که سند اصلی راهنمای نظام آموزشی ماداگاسکار است، هدف دوره متوسطه توانمندسازی افراد و القای ارزش‌های میهنی پاسدار وحدت ملی است.education.gov.mg در سال ۲۰۱۸، نرخ خالص ثبت‌نام در دوره متوسطه به ۲۹٫۸ درصد رسید. دوره دوم متوسطه (دبیرستان) دبیرستان دانش‌آموزان را در طول سه سال (پایه دوم تا پایه آخر/ترمینال) پذیرا می‌شود و آن‌ها را برای آزمون بکالوریا آماده می‌سازد. فناوری در آموزش وزارت آموزش ملی ماداگاسکار به موضوع تجهیز مؤسسات آموزشی دولتی و خصوصی به رایانه توجه نشان داده‌است. پس از مجمع جهانی آموزش (EWF) در ۲۰۱۵، برخی از مؤسسات رسانه‌های آموزشی دیجیتال دریافت کردند. بحران بهداشتی جهانی ۲۰۲۰–۲۰۲۲ ناشی از کووید-۱۹ نابرابری‌های دسترسی به آموزش از راه ابزارهای دیجیتال را آشکار کرد. آموزش عالی ماداگاسکار دارای دانشگاه‌های دولتی و خصوصی متعددی است که در سراسر مناطق کشور پراکنده‌اند. دانشگاه‌های دولتی (یک مؤسسه دانشگاهی برای هر مرکز استانی): دانشگاه آنتاناناریوو دانشگاه آنتسیرانانا دانشگاه فیانارانتسوآ دانشگاه ماهاجانگا دانشگاه تواماسینا دانشگاه تولیارا مؤسسات فناوری عالی: مؤسسه عالی فناوری آنتاناناریوو مؤسسه عالی فناوری آمبوسیترا مؤسسه عالی فناوری آنتسیرانانا آموزش ویژه پیش از سال ۲۰۰۴، آموزش ویژه در ماداگاسکار عمدتاً توسط بخش خصوصی و انجمن‌ها تأمین می‌شد. این نهادها آموزش‌های حرفه‌ای، مستمر و خدمات آموزشی را از طریق مراکز خصوصی مختلف پراکنده در کشور، با تمرکز قابل توجه در پایتخت، ارائه می‌دادند. اگرچه در مناطق شهری بزرگ تا حدی پوشش وجود داشت، آموزش ویژه به‌ویژه برای کودکان دارای معلولیت، یتیمان یا کودکانی با تفاوت‌های فکری، در مناطق روستایی و دورافتاده تقریباً وجود نداشت. قانون شماره ۹۷–۰۴۴ مورخ ۲ فوریه ۱۹۹۸ (۱۳ بهمن ۱۳۷۶) به منظور تضمین بهره‌مندی افراد معلول از همه حقوق شهروندان بدون تبعیض تصویب شد. این قانون با فرمان شماره ۲۰۰۱–۱۶۲ مورخ ۲۱ فوریه ۲۰۰۱ (۲ اسفند ۱۳۷۹)، که شیوه‌های اجرایی در حوزه‌های بهداشت، آموزش، آموزش حرفه‌ای، اشتغال و حقوق اجتماعی را مشخص می‌کند، تکمیل شد. بر اساس گزارش یونسکو، نرخ اتمام دوره ابتدایی در سال ۲۰۲۲ برای دختران ۶۲ درصد و برای پسران ۵۷ درصد بود؛ و کمتر از ۳۵ درصد دانش‌آموزان در دوره متوسطه تحصیل می‌کردند. با وجود این آمار، گزارش ۱۹۹۳ یونیسف نظام آموزشی را «شکست‌خورده» ارزیابی کرد و خاطرنشان ساخت که برخلاف اوایل دهه ۱۹۸۰ که آموزش نزدیک به ۳۳ درصد بودجه ملی را تشکیل می‌داد، در ۱۹۹۳ این سهم به کمتر از ۲۰ درصد رسیده بود و ۹۵ درصد از این مبلغ صرف حقوق و دستمزد می‌شد. پیامدها گسترش تدریجی فرصت‌های آموزشی تأثیری چشمگیر بر جامعه مالاگاسی داشته که مهم‌ترین دستاورد آن افزایش سطح سوادآموزی در میان جمعیت عمومی است. از آنجا که فلات مرکزی از اوایل سده نوزدهم پیشینه طولانی آموزش رسمی داشت، این منطقه از مدارس بیشتر و استانداردهای آموزشی بالاتری نسبت به مناطق ساحلی برخوردار بود. مردمان مرینا و بتسیلئو که دسترسی بهتری به مدارس داشتند، به ناگزیر هم در دوران استعمار فرانسه و هم پس از استقلال در ۱۹۶۰ (۱۳۳۹ شمسی) در اداره و مشاغل نمایندگی بیش از حدی داشتند. افزون بر این نابرابری‌های جغرافیایی، کمبود مستمر فرصت‌های آموزشی برای فقیرترین بخش‌های جامعه پابرجاست. برای نمونه، شورش‌هایی که در ۱۹۷۲ به سقوط رژیم تسیرانانا انجامید، با اعتراض دانش‌آموزان به سیاست‌های رسمی آموزش و زبان آغاز شد، از جمله تصمیم به لغو نظام آزمون رقابتی تازه‌ایجادشده‌ای که اجازه می‌داد دسترسی به مدارس متوسطه دولتی بر اساس شایستگی، نه توانایی مالی، تعیین شود. با این حال وقتی رژیم راتسیراکا در ۱۹۷۸ کوشید نابرابری‌های تاریخی را جبران کند و معیارهای بکالوریا را در استان‌های محروم بیرون از منطقه پایتخت پایین‌تر بگذارد، دانش‌آموزان مرینا در برابر آنچه سیاست ترجیحی ذاتاً ناعادلانه می‌پنداشتند به شورش پرداختند. معلمان قراردادی (ماسترهای فِرام) با ایجاد گسترده مدارس ابتدایی توسط جوامع محلی از ۱۹۷۵ به این سو برای پاسخ به انفجار جمعیتی کشور، وزارت آموزش ملی دیگر قادر نبود نیاز مدارس دولتی به معلمان رسمی را برآورده سازد. در این وضعیت، انجمن‌های اولیا و مربیان ناگزیر شدند خود نسبت به جذب پرسنل آموزش‌ندیده در مدارس تخصصی اقدام کنند. بدین ترتیب دسته جدیدی از معلمان قراردادی پدید آمد که دست‌کم دارای مدرک BEPC بودند: «ماسترهای فِرام» (FRAM مخفف ، یعنی انجمن اولیا و مربیان). در سال ۲۰۰۳، دولت پرداخت حقوق ماسترهای فِرام را از طریق یک کمک هزینه ماهانه که ۹ ماه در سال پرداخت می‌شد و از محل حق ثبت‌نامی که والدین در ابتدای هر سال تحصیلی می‌پرداختند تأمین مالی می‌شد، برعهده گرفت. در سال ۲۰۰۷، میزان یارانه پرداخت‌شده به هر ماستر فِرام ۲۷٫۵ دلار آمریکا در ماه و برای ۹ ماه بود. رایگان شدن آموزش در تابستان ۲۰۲۰ (۱۳۹۹ شمسی)، دولت تصمیم گرفت حق ثبت‌نامی که والدین هر ساله برای تحصیل فرزندانشان در مؤسسات دولتی می‌پرداختند را حذف کند و آموزش را رایگان نماید. همکاری‌های بین‌المللی در سال ۱۹۹۰، ماداگاسکار در کنفرانس جامتیین (تایلند) دربارهٔ طرح «آموزش برای همه تا افق ۲۰۱۵» شرکت کرد. تا سال ۲۰۰۸، منحنی دستیابی به این اهداف برای ماداگاسکار به گونه‌ای مثبت و منظم توسط دولت‌های متوالی پیش می‌رفت. | ## جمع‌بندی | در سال ۲۰۱۳، اهداف آموزشی کشور هنوز از دسترس دور بودند و نرخ باسوادی بزرگسالان به زحمت به ۶۵ درصد می‌رسید.