موضوع مقاله: آموزش در مالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آموزش در مالی | مقدمه: در بیشتر دوران تاریخ مالی، دولت آموزش ابتدایی را به دو دوره تقسیم کرده بود که به دانش‌آموزان مالیایی امکان می‌داد با گذراندن آزمون‌هایی به آموزش متوسطه، عالی یا دانشگاهی راه یابند. | ## بخش 1: آموزش در مالی | در سال‌های اخیر، مالی به دلیل اصلاحات آموزشی شاهد افزایش چشمگیری در میزان ثبت‌نام در مدارس بوده‌است. مالی پیشینه‌ای دراز در آموزش دارد که به سال‌های پیش از ۱۹۶۰، یعنی دوران سلطه فرانسه بر این سرزمین، بازمی‌گردد. پس از استقلال، دولت مالی کوشش‌های فراوانی برای گنجاندن آموزش آفریقایی و دوزبانه در کلاس‌های درس انجام داد. همچنین پس از دهه ۱۹۹۰، هنگامی که دولت مالی از نظام تک‌حزبی به دموکراسی گذر کرد، سیاست‌هایی با تمرکز بر سوادآموزی و کیفیت آموزش پی‌ریزی شد. افزون بر مدارس ابتدایی دولتی و خصوصی، انواع دیگری از مؤسسات آموزشی در مالی وجود دارند؛ از جمله مؤسسات فنی و حرفه‌ای، مدارس دینی، مدارس اجتماعی و مدارس ویژه معلولان. از آنجا که اسلام دین اصلی مالی است، مدارس دینی و مدرسه‌ها از مؤسسات اسلامی‌ای هستند که شمار زیادی از مالیایی‌ها در آن‌ها تحصیل می‌کنند. مدارس اجتماعی نیز به‌ویژه برای دانش‌آموزان روستایی دسترس‌پذیرتر بوده و به رشد روزافزونی دست یافته‌اند. با توجه به اینکه حدود نیمی از مالیایی‌های ۱۵ تا ۲۴ ساله بی‌سواد هستند، سوادآموزی از دغدغه‌های اصلی دولت مالی به‌شمار می‌رود. پیشینه آموزش در دوران استعمار فرانسه در دوران استعمار فرانسوی در غرب آفریقا، نیروی دریایی فرانسه برخی از نخستین مدارس مالی را بنا نهاد. در سال ۱۸۷۷، فرانسوی‌ها نخستین مدارس دولتی را در مالی راه‌اندازی کردند که به‌طور جمعی با نام «مدارس گروگان‌ها» شناخته می‌شدند؛ نامی که از تنش‌های میان فرانسوی‌ها و سران بومی الهام گرفته بود. لوئیس آرچینارد و از افرادی بودند که در گشایش برخی از این مدارس نخستین در سده نوزدهم سهم داشتند. در دوران حکومت فرانسه بر مالی، آموزش عمدتاً به جای سنت‌های مالیایی، بر تدریس اطلاعات مربوط به فرانسه و زبان فرانسوی متمرکز بود. بسیاری از مورخان و نویسندگان، از جمله چارلز کاتر، بر این باورند که مالیایی‌ها در این دوران از حقوق چندانی برخوردار نبودند و در جریان هضم فرهنگ فرانسوی با بحران هویتی روبه‌رو شدند. بسیاری از مالیایی‌ها فرزندانشان را به مدارس سنتی و اسلامی می‌فرستادند تا آن‌ها با سنت‌های فرهنگی مالی بیشتر آشنا شوند. برای نمونه، در کایس، پس از گشایش نخستین مدارس فرانسوی، گروه‌های قومی تصمیم گرفتند فرزندانشان را به مدارس اسلامی خصوصی که به زبان عربی تدریس می‌شدند، بفرستند. این گروه‌های قومی، همراه با بسیاری دیگر در مالی، بر این باور بودند که فرستادن فرزندان به این مدارس راهی برای ابراز موضعی سیاسی و دینی، کسب اعتبار و پرورش هویتی آفریقایی-اسلامی است. در سال ۱۹۰۶، فرانسوی‌ها نسخه خود از این مدارس را در جنه و تیمبوکتو به زبان فرانسوی راه‌اندازی کردند که به دانش‌آموزان امکان می‌داد فرصت‌های شغلی در دستگاه اداری فرانسه را دنبال کنند. فرانسوی‌ها فرمانی در ۲۴ نوامبر ۱۹۰۳ صادر کردند که آموزش عمومی را در غرب آفریقای فرانسه توسعه داد. این اقدام بخشی از تلاش گسترده‌تری برای ایجاد مدارس ابتدایی و منطقه‌ای بیشتر بود. این فرمان مدارس بیشتری در سطوح مختلف از محلی تا متوسطه و حرفه‌ای پدیدآورد و به معلمان امکان داد تجربه و آموزش بیشتری کسب کنند. با آنکه این فرمان گام‌های بلندی در توسعه مدارس برداشت، مورخانی چون بونیفاس اوبیچره آن را تبعیض‌آمیز نسبت به مالیایی‌های بومی می‌دانند. بلافاصله پس از استقلال، تنها حدود یک‌دهم مالیایی‌ها باسواد بودند و به مدرسه می‌رفتند. در آن دوران، بسیاری از سیاستمداران غرب آفریقا بخشی از بودند؛ گروهی سیاسی که بخشی از توجهش به توسعه فرصت‌های آموزشی و سوادآموزی در جوامع غرب آفریقا معطوف بود. مودیبو کیتا، نخستین رئیس‌جمهور مالی، از این ایدئولوژی در کنار فلسفه سوسیالیستی خود بهره گرفت و در سال ۱۹۶۲ نظام آموزشی نوینی بنا نهاد. همچنین ساختار آموزشی به دو وزارت تقسیم شد: وزارت آموزش پایه، جوانان و ورزش که بر آموزش ابتدایی نظارت می‌کرد و وزارت آموزش عالی، متوسطه و پژوهش علمی که مسئول سطوح بالاتر بود. در سال ۱۹۸۰، هنگامی که مالی زیر حکومت دیکتاتوری اداره می‌شد، نرخ سواد تا ۱۳٫۶٪ برای بزرگسالان و ۲۵٫۶٪ برای مالیایی‌های ۱۵ تا ۲۴ ساله پایین آمد. اما جنبش دموکراتیک دهه ۱۹۹۰ منجر شد که دولت با کاهش هزینه‌های تحصیلی و افزایش ساخت مدارس، آموزش را فراگیرتر کند. همچنین تا سال ۱۹۹۹، دولت رسماً آموزش دوزبانه را به رسمیت شناخت، چرا که بیشتر خانواده‌ها به یکی از پنجاه و شش زبان محلی سخن می‌گفتند. | ## بخش 2: آموزش در مالی | با این حال، چنان‌که در پژوهشی دربارهٔ باماکو نشان داده، این آزادسازی آموزش به ازدحام دانش‌آموزان در مدارس دولتی و چرخش توجه به مدارس خصوصی انجامید. برای نمونه، در برخی محله‌های باماکو بیش از ۴۰٪ از دانش‌آموزان در مدارس خصوصی ثبت‌نام کرده‌اند. در دوران ریاست‌جمهوری مودیبو کیتا، نظام آموزشی از شش سال به نه سال افزایش یافت و امتحان پایان دوره ابتدایی حذف شد. در پایان دهه ۱۹۶۰، یک‌سوم پسران و ۲۰٪ دختران به مدرسه می‌رفتند که سه برابر سال ۱۹۶۰ بود. ساختار آموزشی دوره‌های تحصیلی در دهه ۱۹۸۰، نظام آموزشی مالی از دو دوره پیروی می‌کرد. در دوره نخست، کودکان آموزش خود را در مدارس دولتی از سن هفت یا هشت سالگی آغاز می‌کردند و شش سال تحصیل می‌کردند، سپس آزمون CEP یا «گواهی‌نامه پایان دوره اول» را می‌گذراندند. بسیاری از دانش‌آموزان دوره اول را دشوار می‌یافتند، به‌ویژه چون مدارس مالیایی عمدتاً به زبان فرانسوی تدریس می‌کردند؛ زبانی که بیشتر مالیایی‌ها، به‌خصوص ساکنان مناطق روستایی، با آن آشنایی چندانی نداشتند. پس از سال ۲۰۱۲، دولت این دو دوره را در هم ادغام کرد، اما آزمون‌ها همچنان برقرار ماندند. در حال حاضر، کودکان ۷ تا ۱۵ ساله موظف به تحصیل هستند و سال تحصیلی از اکتبر تا ژوئن ادامه دارد. «وزارت آموزش پایه، سوادآموزی و زبان‌های ملی» مسئول آموزش ابتدایی، برنامه‌های سوادآموزی خارج از مدارس و ترویج و استانداردسازی «زبان‌های ملی» مانند بامبارا و تامَشِق در کنار زبان رسمی فرانسوی است. «وزارت آموزش متوسطه، عالی و پژوهش علمی» نیز مسئول مدارس متوسطه دولتی، دانشگاه‌ها و مجموعه‌ای از مراکز حرفه‌ای، فنی و پژوهشی است. بسیاری از والدین هزینه‌هایی برای تحصیل فرزندانشان می‌پردازند که بر اساس قانون مالی غیرقانونی شمرده می‌شود. معلمان تحت قراردادی کار می‌کنند که دسترسی آن‌ها به آموزش پیش از شروع تدریس را محدود می‌کند. همچنین این مدارس ارتباطات شغلی پس از فارغ‌التحصیلی برای دانش‌آموزان فراهم می‌کنند. مانند مدارس دولتی، این مؤسسات نیز عمدتاً به فرانسوی تدریس می‌کنند، اما می‌توانند غیردینی یا دینی باشند. مالی مدارس خصوصی مسیحی فراوانی دارد که عمدتاً توسط کلیسای کاتولیک اداره می‌شوند. آموزش متوسطه، عالی و دانشگاهی پس از آموزش ابتدایی، دانش‌آموزان می‌توانند مسیر تحصیلی خود را ادامه دهند و سه سال در یک دبیرستان (لیسه) تحصیل کنند که با آزمونی موسوم به پایان می‌پذیرد. دانش‌آموزان مالیایی می‌توانند مسیر پیش‌حرفه‌ای را نیز انتخاب کنند و در یک برنامه دو یا چهار ساله فنی و حرفه‌ای شرکت کنند تا مدرک فنی بگیرند. این اشکال آموزشی در سال‌های اخیر تنوع بیشتری یافته‌اند، چرا که بسیاری از دانش‌آموزان اکنون به چند زبان مانند عربی، فرانسوی، لاتین و زبان‌های محلی سواد دارند. افزایش هزینه‌گذاری برای آموزش ابتدایی، به‌ویژه برای کودکان روستایی و دختران، پیامد ناخواسته فشار مضاعف بر نظام متوسطه را در پی داشته‌است. دانش‌آموزان مالیایی از پرداخت شهریه معاف هستند، اما مدارس متوسطه و حرفه‌ای خصوصی می‌توانند تا ۶۰۰ دلار در سال (در باماکو، ۲۰۰۸) دریافت کنند، در حالی که میانگین حقوق سالانه در این کشور در سال ۲۰۰۷ بر اساس آمار گروه بانک جهانی ۵۰۰ دلار بود. دانشگاه باماکو، که به دانشگاه مالی نیز شناخته می‌شود، در دهه ۱۹۹۰ از ادغام مؤسسات آموزش عالی قدیمی‌تر در منطقه باماکو شکل گرفت. دانشکده علوم و فناوری (FAST) دانشکده پزشکی، داروسازی و دندانپزشکی (FMPOS) دانشکده ادبیات، زبان‌ها، هنر و علوم انسانی (FLASH) دانشکده علوم حقوقی و سیاسی (FSJP) دانشکده علوم اقتصادی و مدیریت (FSEG) پژوهشکده مدیریت دانشگاهی (IUG) پژوهشکده عالی آموزش و پژوهش کاربردی (ISFRA) آموزش اسلامی آموزش اسلامی در مالی دست‌کم از سده شانزدهم میلادی ریشه دارد، هنگامی که تیمبوکتو ۱۵۰ مدرسه قرآنی داشت. بسیاری از مالیایی‌ها، به‌ویژه ساکنان باماکو، سیکاسو و کایس، در مدارس اسلامی خصوصی که عمدتاً به زبان عربی برای آموزش ابتدایی تدریس می‌کنند، تحصیل می‌کنند. این مؤسسات به موجب قانون مالی زبان فرانسوی را نیز تدریس می‌کنند و کمک‌های بین‌المللی از مناطقی مانند آمریکا و اروپا دریافت می‌کنند. بسیاری از مالیایی‌ها همچنین در مکتب‌خانه‌های قرآنی غیررسمی شرکت می‌کنند که آموزش خواندن عربی را از طریق زبان‌های محلی ارائه می‌دهند. مدرسه‌ها علاوه بر آموزش تلاوت قرآن، دانش‌آموزان را با مسائل غربی، تاریخ اسلامی، اروپایی و فرانسوی، ریاضیات و عربی آشنا می‌کنند. مدارس اجتماعی در دهه ۱۹۹۰، آژانس توسعه بین‌المللی آمریکا (USAID) برنامه‌ای برای مدارس اجتماعی عمدتاً در سطح آموزش ابتدایی در مالی راه‌اندازی کرد. | ## بخش 3: آموزش در مالی | مدارس اجتماعی به زبان فرانسوی یا زبان‌های محلی تدریس می‌کنند و دوره‌های فنی، حرفه‌ای و سوادآموزی ارائه می‌دهند. با این حال، مدارس اجتماعی نرخ آموزش ابتدایی را در مناطقی که به کمبود ثبت‌نام مشهور بودند، مانند سیکاسو، افزایش داده‌اند. آموزش ناشنوایان با توجه به جمعیت قابل توجه ناشنوایان در مالی، دولت این کشور برنامه‌هایی برای گسترش فرصت‌های آموزشی دانش‌آموزان ناشنوا پدیدآورده است. در سال ۱۹۹۳، بالا کیتا مدرسه‌ای برای ناشنوایان (EDA) در باماکو تأسیس کرد که آموزش ویژه برای مالیایی‌های ناشنوا فراهم می‌کند. در سه دهه گذشته، سیکاسو، کوتیالا، سگو و دوئنتزا به دلیل کوشش‌های افرادی چون درامانه دیاباته و دومینیک پینسونو شاهد افزایش مدارس ویژه ناشنوایان بوده‌اند. آموزش فنی و حرفه‌ای پس از مدرسه ابتدایی، مالیایی‌ها می‌توانند به‌اختیار در مدارس فنی و حرفه‌ای که گواهینامه‌های پیش‌حرفه‌ای ارائه می‌دهند، ثبت‌نام کنند. نمونه‌هایی از این مدارس عبارتند از: مدرسه ملی مهندسان، لیسه فنی، لیسه کشاورزی کاتیبوگو، مراکز کارآموزی کشاورزی در و سامانکو و مدرسه دامپزشکی در باماکو. سوادآموزی برنامه‌های سوادآموزی در مالی در سه مرحله پیش می‌روند: یادگیری خواندن و نوشتن، سوادآموزی پسین و ادغام سواد در فعالیت‌های زندگی. بر اساس آمار یونسکو، ۳۵٫۴۷٪ از مالیایی‌های ۱۵ ساله و بالاتر در سال ۲۰۱۸ توانایی خواندن و نوشتن داشتند. نرخ سواد در سال ۲۰۱۸ برای مالیایی‌های ۱۵ تا ۲۴ ساله ۵۰٫۱۳٪ و برای ۶۵ ساله و بالاتر ۱۹٫۰۸٪ بود. اگرچه دولت بلافاصله پس از استقلال مالی برنامه‌های سوادآموزی را آغاز کرد، این برنامه‌ها در دوران جنبش‌های دموکراتیک دهه ۱۹۹۰ بسیار گسترش یافتند. تلاش‌های سوادآموزی پسین در مالی حول محور سواد کارکردی می‌چرخند که بر کاربرد عملی مهارت‌های نوین سوادآموزی تأکید دارد. سواد کارکردی به مالیایی‌ها امکان می‌دهد از مهارت‌هایشان برای توسعه اجتماعی و ملی بهره بگیرند. جوامع و کشورهای خارجی می‌کوشند سوادآموزی پسین و سواد ادغامی را در برنامه‌های آموزشی گنجانند تا دانش‌آموزان بتوانند از مهارت‌های تازه‌اندوخته خود برای کمک به اقتصاد و جامعه بهره ببرند. یکی از نمونه‌های مشهور پروژه سوادآموزی که مالی در آن مشارکت داشت، «برنامه جهانی آزمایشی سوادآموزی» است. چالش‌های آموزشی تفاوت زبانی تفاوت‌های میان زبان فرانسوی، زبان ملی مالی، و زبان‌های محلی مشکلات فراوانی در آموزش پدیدآورده است. دسترسی به آموزش، موقعیت جغرافیایی، تبعیض جنسیتی و کیفیت آموزش نیز از جمله مسائلی هستند که بسیاری از مالیایی‌ها با آن‌ها روبه‌رو هستند. غذا، تغذیه، بیماری، ناتوانی و ناکارآمدی‌های آموزشی نیز به برخی مشکلات این بخش دامن می‌زنند. این نابرابری در همه سطوح نظام آموزشی وجود دارد و با پیشرفت تحصیلی در دوره متوسطه افزایش می‌یابد. عوامل فرهنگی مانند ازدواج زودهنگام و انتظار کمک دختران در کارهای خانه، و عوامل اقتصادی مانند هزینه‌های تحصیل در کشوری که بیش از نیمی از جمعیتش در فقر زندگی می‌کنند، از مهم‌ترین دلایل این عقب‌ماندگی به‌شمار می‌روند. نابرابری جغرافیایی دسترسی به آموزش پایه و متوسطه به‌شدت به محل سکونت وابسته است. در مناطق روستایی، کودکان گاه باید ده‌ها کیلومتر راه بپیمایند تا به مدرسه‌ای دسترسی پیدا کنند. کیفیت آموزش مالی در سال‌های اخیر پیشرفت‌های کمّی چشمگیری داشته‌است، اما کیفیت آموزش به همان نسبت بهبود نیافته‌است. نرخ قبولی در دوره اول بنیادی در سال‌های ۲۰۰۴–۲۰۰۵ حدود ۶۷٫۶٪ بود، در حالی که نرخ تکمیل دوره ابتدایی تنها ۴۳٫۱٪ و نرخ تکرار پایه هنوز ۱۸٫۶٪ بود. برنامه‌های توسعه آموزشی برنامه ده‌ساله توسعه آموزش (PRODEC) در سال ۱۹۹۶، مقامات مالیایی با توجه به انتقادات وارد شده به نظام آموزشی، تصمیم گرفتند یک برنامه چندساله تدوین کنند. در سال ۱۹۹۹، «برنامه ده‌ساله توسعه آموزش» (PRODEC) با همکاری گروه بانک جهانی تصویب شد که هدف دستیابی به نرخ ناخالص ثبت‌نام ۹۵٪ در دوره اول آموزش بنیادی تا سال ۲۰۱۰ را مقرر می‌کرد. در دوره ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۴، ۲٬۸۱۲ کلاس درس ساخته شد و ۴ مؤسسه آموزش معلمان و ۹ مرکز فعالیت‌های آموزشی (CAP) احداث گردید. مرحله اول (۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵) منجر به ساخت ۳٬۳۳۷ کلاس درس، پنج دبیرستان دولتی، ۵۰ مرکز فعالیت‌های آموزشی، سه آکادمی آموزشی، هفت مؤسسه آموزش معلمان و سه مؤسسه آموزش حرفه‌ای شد. | ## جمع‌بندی | مرحله دوم (PISE II) که دوره ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰ را پوشش می‌داد، به ۵۶۲ میلیارد فرانک CFA از جمله ۲۰۰ میلیارد برای سرمایه‌گذاری نیاز داشت.