موضوع مقاله: ادبیات پاکستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات پاکستان | مقدمه: ادبیات پاکستان (به اردو: ) ادبیاتی متمایز است که پس از دستیابی پاکستان به استقلال در سال ۱۹۴۷ به‌تدریج شکل گرفت و از سنت‌های ادبی شبه‌قاره هند برآمد. | ## بخش 1: ادبیات پاکستان | میراث مشترک ادبیات اردو و ادبیات انگلیسی دوران هند بریتانیا به دولت نوبنیاد پاکستان رسید و در گذر زمان پیکره‌ای ادبی ویژهٔ پاکستان در زبان‌های گوناگون این کشور از جمله اردو، انگلیسی، پنجابی، پشتو، بلوچی، سندی و سرایکی پدید آمد. سرچشمه‌های ادبیات پاکستان به سنت‌های نسخه‌نویسی دوران بازمی‌گردد که در آن آثار فراوانی به زبان‌های عربی، فارسی و سپس اردو تولید شد. برآوردها نشان می‌دهد که پاکستان نزدیک به ۲ میلیون نسخهٔ خطی در اختیار دارد که بخش عمدهٔ آن‌ها به زبان عربی و فارسی و دربارهٔ میراث اسلامی نوشته شده‌اند. امروزه ادبیات پاکستان با بازتاب نظام طبقاتی پیچیده و زندگی مردم عادی هویتی مستقل یافته و بستر رسمی آن است. پیشینه سرزمین‌های پاکستان کنونی بخشی از فرهنگ گسترده‌تر نسخه‌نویسی اسلامی-هندی بودند. مجموعه‌های خصوصی و عمومی بسیاری از نسخه‌های خطی عربی و فارسی را نگهداری می‌کنند که بیشترشان به تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی مربوط‌اند و بخش بزرگی هنوز مستندسازی نشده‌اند. ادبیات عامیانه ادبیات پشتو که بر پایهٔ شعر حماسی و بالادهای غنی استوار است، اوج خود را در سدهٔ هفدهم با خوشحال خان ختک، شاعر و جنگاور مبارز علیه امپراتوری مغول، تجربه کرد. شاه عبدالطیف از شاعران برجستهٔ سندی بود و شاعر محبوب سندی و سرایکی، داستان‌های کهن منطقهٔ سند را به شعر درآورد. میرزا غالب (۱۷۹۷–۱۸۶۹) غزل‌های بی‌شماری سرود که تا امروز در هند و پاکستان محبوب‌اند. او که هم از فلسفهٔ ایرانی و هم هندی تأثیر پذیرفته بود، اندیشه‌های نوافلاطونی را در شعر خود گنجاند و در دوران تحصیل در هایدلبرگ از آثار گوته و نیچه متأثر شد. احمد ندیم قاسمی (۱۹۱۶–۲۰۰۶) شعر گزین‌گویانه و داستان کوتاه طنزآمیز به اردو می‌نوشت و دبیر انجمن نویسندگان پیشرو سراسر هند بود. به گفتهٔ جیلانی کامران انتظار می‌رفت ادبیات پاکستان همگام با دولت نوبنیاد مسیر تازه‌ای در پیش بگیرد، اما این انتظار بی‌درنگ برآورده نشد. سعادت حسن منتو (۱۹۱۲–۱۹۵۵) داستان‌نویس برجسته، ادبیات بزرگی از رویدادهای تقسیم هند آفرید. | ## بخش 2: ادبیات پاکستان | آثار او پیشرو شمرده می‌شود و نقشی مهم در ثبت سختی‌ها و امیدهای پاکستان در سدهٔ بیستم ایفا کرد. فیض احمد فیض (۱۹۱۱–۱۹۸۴) شعر اردو را به درونمایه‌های سیاسی و اجتماعی روز پیوند زد و به اتهام توطئه کمونیستی سال‌ها زندانی شد. عزیز احمد (۱۹۱۴–۱۹۷۸) داستان و رمان به اردو و آثار تاریخی-سیاسی به انگلیسی نوشت و منتقد سرسخت نظام ارباب‌رعیتی بود و سرانجام در ۱۹۶۲ به کانادا مهاجرت کرد. زیب‌النساء حمیدالله (۱۹۱۸–۲۰۰۰) نخستین ستون‌نویس زن مسلمان در هند بریتانیا بود که پس از تقسیم، نخستین مفسر سیاسی روزنامهٔ داون شد. شوکت صدیقی (۱۹۲۳–۲۰۰۶) رمان «خدا کی بستی» (۱۹۵۷) را نوشت که سرگذشت دردناک خانواده‌ای از طبقهٔ میانه را پس از مهاجرت اجباری ناشی از تقسیم در کراچی دههٔ ۱۹۵۰ روایت می‌کند. انتظار حسین (۱۹۲۵–۲۰۱۶) رمان، داستان کوتاه و شعر نوشت و اثرش از اسطوره‌شناسی ادیان هندی رنگ گرفته بود. کشور ناهید (زادهٔ ۱۹۴۰) شاعر فمینیست اردوزبان، خود خشونت‌های دوران تقسیم را تجربه کرد و به کنشگری برای آموزش دختران روی آورد. نشریات عامه‌پسند (دایجست‌ها) از دههٔ ۱۹۶۰ نشریاتی موسوم به دایجست در پاکستان منتشر شد که شمارشان به صدها می‌رسد. بسیاری از آن‌ها داستان‌های عامه‌پسند منتشر می‌کردند و کراچی مرکز اصلی این صنعت بود. به گفتهٔ هصیب آصف، عاشقانه‌نویسی و حتی همواره بخشی از دایجست‌های عامه‌پسند بوده اما اغلب با پوشش گناه اخلاقی ارائه می‌شد. با ظهور تلویزیون و سپس رسانه‌های دیجیتال، بسیاری از نویسندگان به فیلم‌نامه‌نویسی روی آوردند. اسلامی‌سازی پس از کودتای ۱۹۷۷ کودتای ژنرال ضیاءالحق در ۱۹۷۷ سرکوب مخالفان و عقب‌گردی جدی برای ادبیات و هنرهای نمایشی به همراه آورد. اسلامی‌سازی گسترده نه‌تنها اندیشه‌های غربی بلکه آموزه‌های تصوف را نیز از عرصهٔ عمومی راند. | ## بخش 3: ادبیات پاکستان | احمد فراز (۱۹۳۱–۲۰۰۸) شاعر برجستهٔ اردو، در اشعارش حکومت نظامی را نقد کرد و شش سال به اروپا و آمریکای شمالی تبعید شد. کار خود را در تلویزیون پاکستان آغاز کرد و با انتقال صحنهٔ درام‌هایش به دیگر کشورهای اسلامی از سانسور در امان ماند. بسیاری از نویسندگان سیاسی مانند فهمیده ریاض (۱۹۴۶–۲۰۱۸) در این دوره به خارج از کشور رفتند. ادبیات بر پایهٔ زبان اردو بلوچی پنجابی پشتو سندی سرایکی کشمیری انگلیسی انگلیسی یکی از زبان‌های رسمی پاکستان است و از دوران استعمار بریتانیا در این منطقه ریشه دارد. شعر انگلیسی‌زبان پاکستان از آغاز جایگاه ویژه‌ای در ادبیات جنوب آسیا داشت، به‌ویژه با آثار ، احمد علی (نویسنده)، ، و . در زمینهٔ داستان، از نویسندگان پارسی‌تبار با رمان‌های «لاشخورخواران» (۱۹۷۸) و (۱۹۸۸) شهرت یافت. در سال‌های نخست سدهٔ بیست‌ویکم، شمار قابل توجهی از رمان‌نویسان پاکستانی انگلیسی‌زبان نامزد یا برندهٔ جوایز بین‌المللی شدند. نخستین رمانش (۲۰۰۰) را منتشر کرد که برندهٔ جایزه ادبی بیتی ترسک شد و نامزد نهایی بود؛ رمان دومش (۲۰۰۷) در فهرست نهایی جایزه ادبی من بوکر قرار گرفت. برآمدن زبان‌های منطقه‌ای از دههٔ ۱۹۷۰ زبان‌های منطقه‌ای که پیش‌تر نادیده گرفته شده بودند، سرانجام به زبان‌های ادبی تبدیل شدند و گسترش تلویزیون در این فرایند نقش مهمی داشت. اسماعیل احمدانی (۱۹۳۰–۲۰۰۷) به سرایکی آثاری منتشر کرد و غنی خان (۱۹۱۴–۱۹۹۶) سنت کلاسیک پشتو را پاس داشت. افضل احسن رندهاوا (۱۹۳۷–۲۰۱۷) رمان، داستان کوتاه و شعر به پنجابی نوشت و ادبیات آفریقا و آمریکای لاتین را ترجمه کرد. ناامیدی از این جدایی ترومای ناشی از شکست‌های نظامی برابر هند را ژرف‌تر کرد و به سرکوب شدیدتر اقلیت‌های مذهبی انجامید. | ## جمع‌بندی | کتاب‌شناسی‌ها و فرهنگ‌نامه‌ها کتاب‌شناسی‌ها و فرهنگ‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای بسیاری دربارهٔ نویسندگان پاکستانی تدوین شده‌است، از جمله «فهرست اهل قلم» منتشرشده از سوی که ویرایش ۲۰۱۰ آن ۳٬۵۰۰ نویسندهٔ زنده را دربرمی‌گرفت.