موضوع مقاله: فرهنگ دالما | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فرهنگ دالما | مقدمه: موزه متروپولیتن فرهنگ دالما یک فرهنگ باستان‌شناسی پیش از تاریخ شمال غربی ایران بود که قدمت آن به اوایل هزاره پنجم پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد. | ## بخش 1: فرهنگ دالما | بقایای سفالی گسترده آن در دره‌های مرکزی و شمالی کوه‌های زاگرس در شمال غربی ایران کاوش شد. مجموعه‌های دالما در ابتدا توسط کاوش‌های انجام شده در دالما تپه و حسنلو تپه در بخش‌های جنوب غربی دریاچه ارومیه، در دره سولدوز کشف شدند. کاوش‌های بیشتر در دالما تپه به عنوان بخشی از پروژه حسنلو دانشگاه پنسیلوانیا در سال ۱۹۶۱، مجموعه‌های دالما بیشتری را کشف کرد. مواد کاوش شده شامل بقایای معماری، تدفین و سفال، خاک رس، استخوان، مصنوعات، سنگ‌های خرد شده و سنگ‌های تراشیده شده بود. همان‌طور که اکبر عابدی، باستان‌شناس ایرانی، اظهار داشت، دالما یکی از مکان‌های معروف واقع در شمال غربی ایران است. سفال‌های کشف‌شده برجسته‌ترین جنبهٔ این فرهنگ هستند که تاکنون کشف شده‌اند و اطلاعات کمتری در مورد سایر جنبه‌ها در دسترس است. سنت مادی دالما در منطقه وسیعی از این منطقه با ویژگی‌های فنی و سبکی مشابه گسترش یافته بود. شواهد کاوش‌شده نشان می‌دهد که این فرهنگ در کوه‌های زاگرس مرکزی، شمال لرستان، حوضه ارومیه در آذربایجان و برخی از بخش‌های بین‌النهرین مانند کرکوک پراکنده بوده است. دالما تپه یکی از اولین سکونتگاه‌های یکجانشین در دره اوشون-سولدوز در شمال غربی ایران است. دو نوع شهرک سازی همان‌طور که سه محقق، اکبر عابدی، بهروز عمرانی و اعظم کریمی‌فر، اشاره کردند، پراکندگی محوطه‌های دالما نشان‌دهنده دو نوع الگوی سکونت توسط مردم دالما بود: اول، سکونتگاه‌های دائمی در دره‌های کوه زاگرس و دوم، سکونتگاه‌های موقت در ارتفاعات شمال غربی ایران از جمله کوه‌های زاگرس و قفقاز. | ## بخش 2: فرهنگ دالما | محتمل‌ترین الگوی سکونت مردم دالما، گروه کوچکی از عشایر بود که بین روستاها حرکت می‌کردند و ارتباط خود را از طریق خویشاوندی حفظ می‌کردند. گسترش گسترده سفال‌ها در مقادیر زیاد، تعداد محوطه‌های دالما در منطقه زاگرس و فاصله و زمان سفر بین این محوطه‌ها، نشان می‌دهد که ظروف دالما نمی‌توانسته‌اند از محل‌های تولید محلی مانند بازارهای محلی تولید و توزیع شده باشند. این ظروف باید توسط گروه‌های قومی منطقه‌ای در سطح خانوار تولید شده و با حرکت قبایل کوچ‌نشین و تعاملات آنها با روستاهای دالما پراکنده شده باشند. جوامع کم‌تحرک گورهای کشف‌شده در مناطق کاوش‌شده نشان می‌دهد که مردم دالما بخشی از یک جامعهٔ یکجانشین و کشاورز با ویژگی‌های فرهنگی مشترک بوده‌اند. الگوهای همگن سبکی و ریخت‌شناسی در میان سفال‌های دالما در یک منطقهٔ جغرافیایی وسیع ممکن است نشان‌دهندهٔ هویت قومی و اجتماعی-سیاسی قوی در میان جوامع دالما باشد. الگوهای سکونتگاه‌ها نشانه‌ای از سلسله مراتب اجتماعی و ساختارهای سیاسی، اقتصادی یا مذهبی موجود در جامعهٔ دالما را نشان نمی‌دهند. مکان‌ها دالما تپه دالما تپه یک محوطه باستانی در حدود ۲ کیلومتری شمال شرقی شهر نقده (که قبلاً سولدوز نام داشت) در شهرستان نقده، ایران، در منتهی‌الیه جنوب غربی دریاچه ارومیه است. بعدها، مکان‌های معاصر بیشتری در دره‌های ماهیدشت و کنگاور در منطقه زاگرس مرکزی ایران یافت شد. کاوش‌های اولیه در دالما تپه به عنوان بخشی از پروژه حسنلو به دلیل مدت زمان ناکافی کاوش و کمبود کارکنان در دسترس برای این پروژه، نتایج محدودی به همراه داشت. فرهنگ دالما در ابتدا در اطراف دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران وجود داشت و سپس به منطقه زاگرس مرکزی گسترش یافت. | ## بخش 3: فرهنگ دالما | چندین مکان مرتبط با این فرهنگ، مانند دالما تپه، در اطراف دریاچه ارومیه واقع شده‌اند. توزیع جغرافیایی آثاری از سرامیک‌های دالما در کوه‌های قفقاز و بخش‌هایی از شرق عراق مانند کرکوک و جبل حمارین یافت شده است. با توجه به محل سفال‌های کاوش‌شده، مرزهای جنوبی فرهنگ دالما به دره‌های شرقی کردستان، زاگرس مرکزی و دره‌های کنگاور و نهاوند در شمال شرقی لرستان می‌رسید. آثاری از بقایای دالما در فلات ایران در شرق یا بخش‌های جنوبی لرستان و خوزستان کاوش نشده است. کوه سفید (به فارسی: کوه سفید) به عنوان مانعی عمل کرد و گسترش سنت دالما را به سمت غرب متوقف کرد. تمام مسیرهای توسعه فرهنگ دالما از شمال غربی از منطقه دریاچه ارومیه سرچشمه گرفته و با جاده ابریشم تلاقی داشته‌اند. به گفته یوکیکو تونویکه، تا سال ۲۰۱۲، از سال ۱۹۷۹ هیچ کاوش دیگری در محوطه‌های دالما که قبلاً ذکر شد، در ایران انجام نشده بود. مجموعه‌ای از کاوش‌ها که توسط محمود حیدریان در دشت‌های سنقر و کلیایی زاگرس مرکزی از سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ انجام شد، سفال‌های دالما را در ۹ محوطه باستانی به نام‌های خدایی، جلیل، آب ناز، تپه ورز، کلاویل، قلقله و نادعلی بیگ کشف کرد. همه این محوطه‌ها در مکان‌های اکولوژیکی بهینه برای سکونت انسان و نزدیک به سواحل رودخانه‌ها، چشمه‌ها یا کانال‌ها واقع شده‌اند. | ## جمع‌بندی | از آنجایی که برخی از این محوطه‌ها در ارتفاعات بالاتر واقع شده‌اند و در زمستان و پاییز شرایط آب و هوایی سردتری دارند، احتمالاً توسط جوامع نیمه کوچ‌نشین که به دامداری مشغول بودند، اشغال شده‌اند.