موضوع مقاله: آتشفشان‌خیزی نیوزیلند | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آتشفشان‌خیزی نیوزیلند | مقدمه: اگرچه آتشفشان‌خیزی در این سرزمین به پیش از جدا شدن خرده‌قاره زیلندیا از گوندوانا در ۶۰ تا ۱۳۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد، این فرایند تا امروز با فوران‌های کوچکی که هر چند سال رخ می‌دهند ادامه دارد. | ## بخش 1: آتشفشان‌خیزی نیوزیلند | این فعالیت اخیر عمدتاً به موقعیت این کشور در مرز صفحه هند-استرالیا و صفحه اقیانوس آرام مربوط می‌شود که بخشی از حلقه آتش اقیانوس آرام است و به‌ویژه به فرورانش صفحه اقیانوس آرام زیر صفحه هند-استرالیا وابسته است. سنگ‌های نیوزیلند نمونه‌هایی از تقریباً هر نوع آتشفشان‌خیزی شناخته‌شده روی زمین را در خود ثبت کرده‌اند، از جمله برخی از بزرگ‌ترین فوران‌های جهان در دوران زمین‌شناختی اخیر. کاسه آتشفشانی احاطه‌شده توسط این خلیج‌ها در جریان فوران عظیم اوروانویی شکل گرفته‌است. بزرگ‌ترین فوران شناخته‌شده جهان در ۷۰٬۰۰۰ سال گذشته بود با نمایه انفجارپذیری فوران آتشفشانی (VEI) برابر ۸. این فوران حدود ۲۶٬۵۰۰ سال پیش رخ داد و تقریباً ۱٬۲۰۰ کیلومتر مکعب مواد رسوب داد. تفرای ناشی از این فوران بخش زیادی از مرکز جزیره شمالی را با لایه‌ای از به عمق تا ۲۰۰ متر پوشاند و بیشتر نیوزیلند تحت تأثیر بارش خاکستر قرار گرفت؛ حتی یک لایه ۱۸ سانتی‌متری خاکستر روی جزایر چتم که ۱٬۰۰۰ کیلومتر دورتر است باقی ماند. فرسایش و رسوب‌گذاری متعاقب آن پیامدهای درازمدتی بر چشم‌انداز گذاشت و باعث شد رود وایکاتو از دشت‌های هاوراکی به مسیر کنونی‌اش از میان وایکاتو به سوی دریای تاسمان تغییر کند. دریاچه تاپو، بزرگ‌ترین دریاچه نیوزیلند، کاسه آتشفشانی شکل‌گرفته در این فوران را پر کرده‌است. آخرین فوران بزرگ آتشفشان تاپو، موسوم به فوران تاپو یا ، حدود سال ۲۳۲ میلادی رخ داد و بزرگ‌ترین فوران نیوزیلند پس از اوروانویی است. این فوران حدود ۱۲۰ کیلومتر مکعب مواد بیرون ریخت (رتبه ۷ در مقیاس VEI), و حدود ۳۰ کیلومتر مکعب آن در چند دقیقه بیرون ریخته شد. باور بر این است که ستون فوران به ارتفاع ۵۰ کیلومتر رسید، دو برابر ستون فوران کوه سنت هلن در سال ۱۹۸۰. این آن را یکی از خشن‌ترین فوران‌های ۵٬۰۰۰ سال اخیر می‌کند (در کنار فوران تیانچی در کوه بکتو حدود سال ۱۰۰۰ و فوران ۱۸۱۵ کوه تامبورا). فوران حدود سال ۱۳۱۰ میلادی، اگرچه به آن بزرگی نبود، اما هنوز هم قابل توجه بود و ۲٫۵ کیلومتر مکعب گدازه و ۵ کیلومتر مکعب آذرآوار تولید کرد (VEI 5). از آنجا که رسوبات این فوران که از گیسبورن تا خلیج جزایر گسترش دارند در همان زمانی تشکیل شدند که مائوری‌ها به طور دائمی در نیوزیلند مستقر شدند، نشانگر باستان‌شناختی مفیدی فراهم کرده‌اند. و خاکستر و آوار را بر فراز ۱۶٬۰۰۰ کیلومتر مربع پراکند، و سه روستا از جمله را نابود کرد و جان حدود ۱۲۰ نفر را گرفت.Dench, p 114. این مخاطرات شامل سونامی، سیلاب‌های ناگهانی، گل‌رودهای ناشی از دریاچه‌های محصور در پشت سدهای آتشفشانی، بارش خاکستر و دیگر اثرات دوردست می‌شوند. برای نمونه، فاجعه در ۲۴ دسامبر ۱۹۵۳ (۳ دی ۱۳۳۲) رخ داد، هنگامی که پل راه‌آهن تانگیوای بر فراز رودخانه وانگائهو در اثر گل‌رود در اوج سیل فرو ریخت، درست پیش از آنکه قطار سریع‌السیر از آن بگذرد. | ## بخش 2: آتشفشان‌خیزی نیوزیلند | این فاجعه در نهایت به فوران روآپِهو در ۱۹۴۵ بازمی‌گشت که دریاچه دهانه را تخلیه کرده و مسیر خروجی را با آذرآوار مسدود کرده بود. فوران واکاری / جزیره سفید در ۸ دسامبر ۲۰۱۹ (۱۷ آذر ۱۳۹۸) رخ داد در حالی که گروهی از ۴۷ بازدیدکننده بر روی جزیره حضور داشتند. بیست و دو نفر جان باختند، یا در انفجار یا از جراحات وارده، از جمله دو نفر که پیکرشان هرگز یافت نشد و بعداً مرده اعلام شدند. ۲۵ نفر دیگر آسیب دیدند و اکثریت آن‌ها به مراقبت‌های ویژه برای سوختگی‌های شدید نیاز داشتند. ستون‌های خاکستر ناشی از فوران روآپِهو در ۱۹۹۶ باعث تعطیلی یازده فرودگاه شد، از جمله فرودگاه اوکلند. بیمه در برابر خسارات آتشفشانی (همراه با دیگر بلایای طبیعی) توسط کشور فراهم می‌شود. بازتاب‌های فرهنگی مائوری‌ها اسطوره‌ها و افسانه‌های بسیاری دربارهٔ کوه‌های آتشفشانی این سرزمین داشتند. شاید شناخته‌شده‌ترین آن‌ها به موقعیت نسبی کوه تاراناکی، تونگاریرو و پیهانگا مربوط می‌شود. بر اساس این افسانه، دو آتشفشان نام‌برده نخست برای عشق پیهانگای زیبا رقابت کردند و پس از آنکه تونگاریرو پیروز شد، تاراناکی شکست‌خورده به موقعیت تنهایش نزدیک نیوپلیموث کوچید. او به سوی خشکی رفت و از کنار دریاچه تاپو به جنوب نگریست و تصمیم گرفت کوه‌هایی را که آنجا می‌دید بپیماید. او به نخستین کوه رسید و با برده‌اش نگائوروهو که همراهش سفر می‌کرد از آن بالا رفت و کوه را تونگاریرو نامید (این نام به معنای واقعی «نگاه به جنوب» است)، آنگاه هر دو گرفتار طوفان برفی شدند که باد سرد جنوبی با خود آورده بود. در آستانه مرگ، نگاتورو-ای-رانگی از دو خواهرش، کویوای و هائونگاروا، که آن‌ها نیز از هاواییکی آمده بودند اما در واکاری / جزیره سفید مانده بودند، خواست که آتش مقدسی برایش بفرستند. آن‌ها چنین کردند و آتش را در قالب دو (روح نیرومند) به نام‌های ته‌پوپو و ته‌هائاتا از طریق گذرگاهی زیرزمینی به قله تونگاریرو فرستادند. ردپای این دو تانیوا خط آتش زمین‌گرمایی را شکل داد که از اقیانوس آرام کشیده و از زیر می‌گذرد و در آتشفشان‌ها و چشمه‌های آب گرم بسیاری از واکاری تا توکائانو و کتل تونگاریرو دیده می‌شود. آتش درست به موقع رسید تا نگاتورو-ای-رانگی را از مرگ در سرما نجات دهد، اما نگائوروهو آنگاه که نگاتورو-ای-رانگی برگشت تا آتش را به او بدهد، از پیش مرده بود. به همین دلیل، حفره‌ای که از آن آتش بالا آمد، یعنی مخروط فعال تونگاریرو، اکنون نگائوروهو نامیده می‌شود. فوران‌های جزیره شمالی، مانند فوران کاهاروآ در کوه تاراوِرا در سال ۱۳۱۴ میلادی، برای تعیین تاریخ تقریبی ورود نخستین مستعمره‌نشینان پلینزیایی به حدود سال ۱۲۸۰ میلادی به کار رفته‌اند. | ## بخش 3: آتشفشان‌خیزی نیوزیلند | آثار قدم‌های سنگ‌شده احتمالاً متعلق به نسل دوم یا سوم مستعمره‌نشینان پلینزیایی در خاکستر آتشفشانی جزایر خلیج هاوراکی یافت شده‌اند. زمین‌شناسی تقریباً هر نوع آتشفشان‌خیزی شناخته‌شده روی زمین در نیوزیلند یافت می‌شود. یک دیوریتی نسبتاً اخیر و بزرگ با سن در حدود ۵۵۰٬۰۰۰ سال از مغزه‌های حفاری آنجا تاریخ‌گذاری شده‌است. کمان کرمادک جزایر کرمادک یک کمان جزیره‌ای آتشفشانی فعال هستند که از شمال شمال‌شرقی جزیره شمالی نیوزیلند به سوی تونگا کشیده می‌شوند. در حالی که تنها چند آتشفشان در این کمان به اندازه کافی بلند هستند که جزیره‌ای تشکیل دهند، این کمان حدود ۳۰ آتشفشان زیردریایی بزرگ دارد که بسیاری از آن‌ها در در انتهای نیوزیلندی این زنجیره قرار دارند. فعالیت این جزیره از آن زمان به صورت متناوب ادامه داشته و آخرین فورانش در سال ۲۰۰۶ رخ داده‌است. جزایر چتم بخش‌های مرتفع‌تر جزایر چتم از سنگ آتشفشانی با قدمت تا ۸۱ میلیون سال تشکیل شده‌اند، اگرچه جریان‌های گدازه در ساحل شمالی جزیره چتم تنها حدود پنج میلیون سال قدمت دارند.K. جزایر شبه‌قطب جنوبی اکثر که از یکدیگر فاصله زیادی دارند، عمدتاً منشأ آتشفشانی دارند، از جمله ، و جزایر آنتیپودیز. این جزایر عمدتاً آتشفشان‌های درون‌صفحه‌ای میوسن هستند که سن‌شان به سمت شمال‌شرق کاهش می‌یابد، هرچند جزایر آنتیپودیز احتمالاً در ۲۰٬۰۰۰ سال اخیر فعال بوده‌است. این بازمانده‌ها عمدتاً هنگامی شکل گرفتند که نیوزیلند هنوز بخشی از ابرقاره گوندوانا بود یا در حالی که زیلندیا از بقیه گوندوانا جدا می‌شد، هرچند برخی از آن‌ها در محل کنونی‌شان در دوران اخیرتری جاسازی شده‌اند. نوار گسترده‌ای از توده‌های نفوذی گرانیتی به مساحت بیش از ۱۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع، موسوم به باتولیت میانی، از جزیره استوارت از میان می‌گذرد و پس از وقفه‌ای در امتداد از وست کوست، نیوزیلند و نلسون، نیوزیلند ادامه می‌یابد. این نوار بین ۳۷۵ تا ۱۰۵ میلیون سال پیش در جریان آتشفشان‌خیزی مرتبط با فرورانش در یک رشته‌کوه بلند در امتداد ساحل گوندوانا مشابه کوه‌های آند امروزی شکل گرفت. توده‌های نفوذی فوق‌مافیک در مارلبرو و شمال کنتربری، نیوزیلند یافت می‌شوند، از جمله بر قله ، بلندترین کوه کشور خارج از آلپ جنوبی. که از ۱۰۰ تا ۸۰ میلیون سال پیش فوران کردند تا گسترش دارند اما بیشتر آن‌ها در آنجا با آتشفشان‌خیزی جدیدتر پوشیده شده‌اند. رسوبات ریولیتی و توف یافت‌شده در اوتاگو در و در که در ابتدا در بازه ۱۰۷ تا ۱۰۱ میلیون سال پیش تاریخ‌گذاری شده بودند، اکنون هر دو به ۱۱۲ ± ۰٫۲ میلیون سال پیش تاریخ‌گذاری شده‌اند و احتمالاً از یک رویداد بزرگ مجزا منشأ می‌گیرند. یک فلات اقیانوسی بر روی صفحه اقیانوس آرام است که پس از فرورانش نسبی زیر پشته چتم به آن چسبید و اکنون زیر جزیره شمالی فرومی‌رود. این فلات احتمالاً در یکی از بزرگ‌ترین برون‌ریزی‌های آتشفشانی جهان، رویداد بزرگ‌تر ، شکل گرفته‌است. | ## جمع‌بندی | افیولیت‌ها، رسوبات آتشفشانی کف اقیانوس، در پی قاره‌ای نیوزیلند در کمربند افیولیتی کوه دان، که در هر دو انتهای جزیره جنوبی و در نورثلند یافت می‌شود، جاسازی شده‌اند.