موضوع مقاله: خالد بن عبدالله قسری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خالد بن عبدالله قسری | مقدمه: خالد بن عبدالله قسری (؛ درگذشتهٔ ۷۴۳ میلادی) از کارگزاران خلافت اموی بود که در سدهٔ هشتم میلادی نخست والی مکه و سپس از ۷۲۴ تا ۷۳۸ میلادی والی عراق شد. | ## بخش 1: خالد بن عبدالله قسری | مقام اخیر که فرمانروایی بر تمام بخش شرقی خلافت را دربرمی‌گرفت، او را به یکی از مهم‌ترین مقامات دوران خلیفه هشام بن عبدالملک تبدیل کرد. پس از عزل از حکومت عراق دو بار زندانی شد و سرانجام در سال ۷۴۳ به دست جانشینش یوسف بن عمر ثقفی شکنجه شد و جان باخت. جدّ بزرگ‌ترش اسد بن کرز قسری بنا بر برخی روایات از صحابهٔ پیامبر اسلام شمرده می‌شود؛ هرچند روایات دیگری که با خالد دشمنی داشتند، اسد را بردهٔ فراری یهودی معرفی کرده‌اند. نیای خالد، یزید بن اسد، از نخستین هواداران امویان در فتنه اول بود و پدرش عبدالله در فتنه دوم جانب ابن زبیر را گرفت، اما سرانجام خلیفه عبدالملک بن مروان (حکومت: ۶۸۵–۷۰۵) او را بخشید. بر پایهٔ گزارش خلیفه بن خیاط، خالد در سال ۱۲۶ هجری قمری (۷۴۳ میلادی) در سن شصت سالگی کشته شد؛ بنابراین تولد او را می‌توان در حدود سال ۶۶ هجری (۶۸۶ میلادی) دانست. حکمرانی بر مکه خالد شاید در سال ۷۰۲ میلادی مدتی والی ری بوده باشد، اما نخستین انتصاب قطعی او حکومت بر مکه است. تاریخ دقیق این انتصاب روشن نیست؛ طبری دو بار در ۷۰۷/۷۰۸ و ۷۰۹/۷۱۰ از آن یاد کرده، در حالی که روایات دیگر آغاز حکومت او را به دورهٔ عبدالملک بن مروان در ۷۰۵ بازمی‌گردانند. همچنین گرچه معمولاً پایان دورهٔ او را با آغاز خلافت سلیمان بن عبدالملک در ۷۱۵ می‌دانند، ازرقی روایاتی دارد مبنی بر ادامهٔ ولایت خالد تا دوران سلیمان. حکومت خالد بر مکه بیشتر به دلیل اقداماتی چون تزیین کعبه با طلا و اصلاحاتی در آیین‌های زیارتی به یاد مانده‌است. او دستور داد زنان و مردان هنگام طواف از یکدیگر جدا شوند و برای نظارت بر این جداسازی نگهبانانی مسلح به تازیانه در کنار هر ستون گماشت. خالد همچنین به فرمان خلیفه آبراهی ساخت تا به زائران خدمت کند و از برتری آب آن بر آب تلخ چاه زمزم فخر فروخت. | ## بخش 2: خالد بن عبدالله قسری | در همین دوره گفته می‌شود اعلام کرد که اگر خلیفه فرمان دهد، حاضر است کعبه را ویران کند و به اورشلیم منتقل سازد. سعید که در شورش ابن اشعث نقشی برجسته داشت و به حرم مکه پناه آورده بود، به دستور حجاج بن یوسف توسط خالد دستگیر و به عراق فرستاده شد و در آنجا اعدام گردید. حکمرانی بر عراق پس از عزل از مکه، خالد به عنوان یکی از دو فرستادهٔ خلیفه یزید دوم (حکومت: ۷۲۰–۷۲۴) نزد والی پیشین عراق یزید بن مهلب فرستاده شد تا از شورش او جلوگیری کند. در سال ۷۲۴ با آغاز خلافت هشام بن عبدالملک (حکومت: ۷۲۴–۷۴۳)، خالد به والی‌گری عراق منصوب شد و جای عمر بن هبیره را گرفت. قلمرو اختیارات او کل بخش شرقی خلافت را دربرمی‌گرفت، مگر خراسان که گاه از عراق جدا اداره می‌شد. هنگامی که خراسان زیر نظر او بود، برادرش اسد بن عبدالله قسری را به حکومت آنجا گماشت (۷۲۵–۷۲۷ و ۷۳۴–۷۳۸). زمینهٔ انتصاب و کشمکش قیس و یمان از آنجا که قبیلهٔ بجیله نسبتاً ضعیف بود و در رقابت فراگیر قیس و یمان جانب‌داری مشخصی نداشت، انتصاب خالد شاید تلاشی برای آرام کردن اوضاع عراق بود که سرکوب خشن شورش مهلبیان توسط لشکر قیسی شامی-جزیره‌ای و سپس حکومت یکسره قیسی ابن هبیره آن را متشنج کرده بود. اما در عمل نتیجهٔ معکوس داشت: قیسیان از جانشینی خالد به جای قهرمانشان ابن هبیره خشمگین بودند و یمانیان نیز به‌رغم آنکه خالد دستگاه اداری خود را از آنان پر کرده بود، از او حمایت کامل نکردند. تنها پس از جایگزینی خالد با والی قیسی دیگری یعنی یوسف بن عمر ثقفی در ۷۳۸ بود که خالد در روایات متأخر به عنوان والی «یمانی» شناخته شد. رویدادهای دوران حکومت جزئیات دورهٔ طولانی حکمرانی خالد بر عراق چندان شناخته نیست. به‌جز سرکوب شورش خارجی بهلول بن بشر شیبانی در شمال و جنبش غالیانهٔ شیعی مغیره بن سعید در کوفه و وزیر سختیانی در حیره در سال ۷۳۷، حکومت او در مجموع آرام به نظر می‌رسد. | ## بخش 3: خالد بن عبدالله قسری | روایت مشهور آن است که خالد در روز عید قربان بر منبر رفت و گفت: «ای مردم، قربانی کنید که خدا قربانی‌هایتان را بپذیرد؛ من نیز جعد بن درهم را قربانی می‌کنم» و سپس از منبر فرود آمد و او را کشت. در دوران حکومتش خالد پروژه‌های گستردهٔ آبیاری و بازسازی زمین‌های کشاورزی را به انجام رساند و از این راه ثروت هنگفتی گرد آورد. حکومت او با ضرب سکه‌های باکیفیت نیز شاخص بود؛ به دستور هشام وزن درهم نقره را از شش دانق به هفت دانق افزایش داد، هرچند پس از عزل خالد این تغییر بازگردانده شد. اتهامات دینی برخی روایات متأخر ضداموی خالد را نسبت به اسلام بی‌اعتنا یا حتی دشمن معرفی کرده‌اند. همین روایات او را شکاک یا زندیق خوانده و مدعی شده‌اند که به گروه‌های غیرمسلمان به‌ویژه مسیحیان گرایش داشت. گفته شده به تمسخر «ابن النصرانیه» (پسر زن مسیحی) لقب داشت و از برتری مسیحیت بر اسلام سخن گفته و حافظان قرآن را ریشخند کرده بود. همچنین نقل شده که در کنار مسجد کوفه کلیسایی برای مادرش ساخت و در واگذاری مناصب زرتشتیان و مسیحیان را بر مسلمانان ترجیح می‌داد. یوسف بی‌درنگ خالد و پسرانش را زندانی و برای بیرون کشیدن ثروتش شکنجه کرد — رویه‌ای که در آن دوره هنگام تحویل حکومت رایج بود. اما پس از مرگ هشام در اوایل ۷۴۳، جانشین او ولید دوم (حکومت: ۷۴۳–۷۴۴) خالد را در برابر پنجاه میلیون درهم به یوسف بن عمر فروخت. | ## جمع‌بندی | فرزندان از پسران خالد، یزید بن خالد در فتنه سوم به هواداری از یزید سوم پرداخت و به دست مروان دوم (حکومت: ۷۴۴–۷۵۰) اعدام شد.