موضوع مقاله: سکه‌شناسی زیاریان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سکه‌شناسی زیاریان | مقدمه: این سکه‌ها که در ضرابخانه‌های شهرهای جرجان، استرآباد، آمل، سارویه، کرج و ری ضرب می‌شدند، همگی حاوی نام و القاب امیران زیاری، سال و نام شهری که سکه ضرب شده می‌باشند.ملک‌زاده کلیفورد ادموند باسورث دربارهٔ اقتصاد زیاریان می‌گوید: «در وضع اقتصادی شکوفان و مترقی جهان اسلامی شرق در دوره قبل از دودمان سلجوقی - یا به تعبیر متز در دوره «رنسانس اسلام» - بی‌شک سکه‌های اولین امرای زیاری در سرتاسر جاده‌های تجاری به روسیه و بالتیک به مبادله رواج داشته‌است.» اما در ادامه می‌گوید: «از طرف دیگر، دوره‌ای که از ربع دوم قرن یازدهم میلادی به بعد آغاز می‌شود، دوران عدم آرامش و تزلزل سیاسی بوده و زندگی تجاری و اقتصادی را دستخوش شکست و گسیختگی کرده‌است. | ## بخش 1: سکه‌شناسی زیاریان | از این رو قدرت سیاسی آل زیار محدود شد و تا بدان حد کاستی گرفت که امرای این دودمان به صورت سردسته‌هایی کوه‌نشین درآمدند و همین واقعیت‌ها و حقایق تاریخی است که فقدان سکه‌های مربوط به زمان امرای بعدی زیاری را در نظر نویسنده امروز کاملاً توجیه می‌کند.»باسورث، ص ۳۸۱. سکه‌هایی که در زمان زیاریان و بوییان ضرب می‌شد، تقلیدی عینی از شکل و طرح کلی مسکوکات دو حاشیه‌اش عباسی بود که در آن‌ها شهادتین نقش می‌بست. تنها سکه‌ای از زیاریان که دینار و از جنس طلاست، متعلق به دوران پادشاهی مرداویج است و در پنج ماه نخست سال ۳۲۲ هجری در کرج ابی‌دلف ضرب شده‌است.مهرآبادی، ص ۲۷۴. ساتر در مقاله سکه‌های آمل بسیاری از سکه‌هایی که به نام نوح یکم سامانی و منصور سامانی در شهرهای مختلف طبرستان ضرب شده‌است را به دوران وشمگیر نسبت می‌دهد. وی معتقدست وشمگیر حاکمی دست‌نشانده بوده و به علت وابستگی به سامانیان، به نام امیر سامانی سکه می‌زد.STERN مهرآبادی معتقدست بسیاری از سکه‌هایی که به وشمگیر نسبت داده می‌شود، در واقع از دوران جانشینش، بیستون، هستند و برای نمونه، سکه‌ای که در موزه بانک سپه هست و ملک‌زاده بیانی آن را به وشمگیر نسبت داده، از این جمله می‌شمارد و متعلق به بیستون معرفی می‌کند. هبرت بوده، عبارت «نصر من الله و فتح قریب» به صورت طعنه‌آمیزی آورده شده که یحتمل اشاره به فتح ری توسط وشمگیر دارد.مهرآباد، ص ۲۷۴–۲۷۶. مهرآبادی همچنین دو سکهٔ دیگر که شکستگی داشتند و توسط لِین پول در کاتالوگ موزه بریتانیا به وشمگیر نسبت داده شدند، را متعلق به بیستون دانسته؛ در حالی که باسورث هم شرح لین پول را تأیید کرده‌بود.مهرآبادی، ص ۲۷۷. وسط: لا اله الا الله وحده لا شریک لهنصر من اللهدور:بسم‌الله ضرب هذالدرهم بالری سنه سبع و اربعین و ثلثمائه محمد رسول‌اللهارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین … المشرکون وسط: للهمحمد رسول لله… الملکوشمگیرو فتح قریبمهرآبادی، ص ۲۷۵. ۴٫۶۰ گرم ۲۵ میلی‌متر وسط: لا اله الا اللهوحده لاشریک لهالمطیع‌للهدور:بسم‌الله ضرب هذالدینار سنه ثلثین و وثلثمائهللهمحمد رسول‌الله...ظهیرالدولهابومنصوروشمگیر وسط: للهمحمد رسول للهاللهالقاهرباللهدور:محمدرسول الله - ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین ولو کره المشرکون ملک‌زادهمهرآبادی، ص ۲۷۵. | ## بخش 2: سکه‌شناسی زیاریان | برخی از سکه‌های ضرب شده توسط بیستون، اشتباهاً به دوران وشمگیر نسبت داده می‌شود.مهرآبادی، ص ۲۷۶. ساترن ده سکه از دوره بیستون را در مقاله‌ای تحت عنوان سکه‌های آمل شناسایی و فهرست کرده‌است. اغلب این سکه‌ها در سه شهر آمل، ساری و گرگان (جرجان) ضرب شده‌اند و علاوه بر اسم و لقب بیستون، نام خلیفه وقت و رکن‌الدوله ابوعلی (حاکم بوییان) بر آنان نقش بسته‌است.STERN تا سال ۳۶۰ هجری تنها نام «بیستون» بر سکه‌ها درج می‌شد ولی در این سال، خلیفه عباسی به بیستون لقب «ظهیرالدوله» بخشید و نام او به صورت «ظهیرالدوله ابومنصور وشمگیر» بر روی سکه‌ها حک شد.مهرآبادی، ص ۲۷۷–۲۷۸. نوع سکه سال ه‍.ق) شهر وزن قطر متن رو متن پشت منبع درهم ۳۵۷ جرجان ۴٫۲۰ گرم ۳۵ میلی‌متر وسط: لا اله الا اللهوحده لا شریک لهبیستونبن وشمگیردور:محمدرسول الله - ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین ولو کره المشرکون محمد رسول‌الله...ابوعلیبویه دور:... وسط:لا اله الاالله وحدهلا شریک لهبیستون بنوشمکیردور:بسم الله ضرب هذا الدرهم بامل سنه ثمان و خمسین و ثلثمائه[آیات قرآن] وسط: للهمحمدرسول‌اللهالمطیع للهرکن الدولهابو علی بویهدور: [آیات قرآن] STERN, p 251. وسط: لا اله الاالله وحدهلا شریک لهظهیرالدوله وسط: اللهمحمد رسول‌اللهالطائع بالله... وسط: لا اله الا اللهوحده لا شریک لهالمطیع للهدور:بسم‌الله… رهم … و ثلث مائهلله الامر الخ وسط: اللهمحمد رسول‌اللهرکن الدوله ابوعلی ظهیرالدولهابومنصوروشمک‍...مهرآبادی، ص ۲۷۷. وسط: لا اله الا الله وحدهلا شریک لهالطائع للهدور:… همبامل سنهخمس و ستین[و ثلث‍]‌مائه وسط: الله... دیگر نمونه‌های ثبت شده توسط مایلز در مقالهٔ «سکه‌شناسی دودمان زیاریان طبرستان و گرگان» چنین است: سال ۳۵۸، جرجان، بیستون - رکن‌الدوله - المطیع. | ## بخش 3: سکه‌شناسی زیاریان | سکه‌هایی که از دوران حکومت قابوس بر جای مانده، بیشتر متعلق به دورهٔ نخست حکومت او هستند و پیش از ۳۷۰ هجری ضرب شده‌اند. وی تا پیش از خلع قدرت در این سال، سیادت عضدالدوله بویی و خلیفه الطائع را بر خود به رسمیت می‌شناخت. پس از آن که قابوس توانست دوره هجده سالهٔ فترت از حکومت را گذرانده و در ۳۸۸ هجری به حکومت بازگردد، دیگر نامی از امیران بویی بر روی سکه‌هایش نیاورد و تنها به ذکر اسم خلیفه اکتفا نمود.مهرآبادی، ص ۲۸۴–۲۸۵. ؟وسط: لا اله الا الله وحدهلا شریک لهقابوس بن وشمگیردور:بسم‌الله… مان و صتین و ثلثما… الله الامر الخ محمدرسول‌الله ارسله الخللهمحمدرسول‌اللهالطائع للهعضدالدولهو تاج المله... ۶٫۲۰ گرم ۲۶ میلی‌متر وسط: لا اله الا اللهمحمد رسول‌اللهالقادر باللهدور:محمدرسول الله - ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین ولو کره المشرکون وسط:...شمس المعالیقابوس بن وشمگیر دور:... از دیگر سکه‌های قابوس زیاری که کشف و طبقه‌بندی شده‌اند، عبارتند از: سال ۳۶۷، استرآباد، قابوس - عضدالدوله - الطائع. من‌جمله یک سکهٔ مخدوش که تاریخش مشخص نیست ولی نام «فلک‌المعالی» بر آن حک شده‌است و سکه‌ای از ۳۹۵ هجری که ضرب جرجان است ولی نام امیر زیاری بر آن درج نیست و در زمان خلافت القادر ضرب شده و یحتمل از دوره منوچهر یا قابوس باشد.مهرآبادی، ص ۲۸۸. نوع سکه سال ه‍.ق) شهر وزن قطر متن رو متن پشت منبع درهم ۴۰۷ جرجان ۳٫۷۰ گرم ۲۲ میلی‌متر وسط: لا اله الا الله وحده لا شریک لهالقادر باللهدور:... | ## جمع‌بندی | وسط:للهمحمد رسول‌اللهالامیرالسیدفلک المعالیابومنصور دور:بسم‌الله ضرب هذالدرهم بمدینه الجرجان سنه سبع و اربع مائه ملک‌زادهMiles, p.