موضوع مقاله: تل رحوب | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تل رحوب | مقدمه: تل رحوب (به عبری: תל רחוב)، یک محوطهٔ باستان‌شناسی در درهٔ بیت‌شان، بخشی از درهٔ اردن، اسرائیل است که حدود ۵ کیلومتر (۳ مایل) جنوب بیت‌شان و ۳ کیلومتر (۲ مایل) غرب رود اردن قرار دارد. | ## بخش 1: تل رحوب | قدیمی‌ترین زنبورستان شناخته‌شده توسط باستان‌شناسان در جهان، شامل کندوهای ساخته‌شده توسط انسان و بقایای خود زنبورها، که به دوره‌ای میان اواسط سده دهم پیش از میلاد تا اوایل سده نهم پیش از میلاد تعلق دارد، در این تپه کشف شده است. در ویرانه‌های نزدیکِ جانشین عمدتاً بیزانسیِ رحوب عصر آهن، شهری یهودی به نام «روهوب» یا «رووب» قرار داشت که در آن یک کنیسه با «موزاییک رحوب» یافت شده است؛ این موزاییک یکی از مهم‌ترین کشفیات دوره رومی–بیزانسی و طولانی‌ترین کتیبه موزاییکی یافت‌شده تاکنون در سرزمین اسرائیل به شمار می‌رود.Sussmann, Jackob (1975). شناسایی تل رحوب با مکان‌های نام‌برده در کتاب مقدس عبری که «رحوب» نام دارند مطابقت ندارد؛ از این مکان‌ها دو مورد در بخش غربی‌تر سهم قبیلهٔ آشر و یکی دیگر در ناحیه‌ای شمالی‌تر قرار داشته‌اند. شناسایی تل رحوب با شهر کنعانی و اسرائیلی باستانی «رحوب» بر پایهٔ حفظ نام در آرامگاه مقدس اسلامی نزدیک به نام «الشیخ الرحاب» (یک کیلومتر؛ ۱۰۰۰ یارد در جنوب تل رحوب) و نیز وجود ویرانه‌های یک شهر یهودی مربوط به دوره بیزانسی انجام شده است که نام قدیمی را به صورت «روهوب» یا «رووب/روب» حفظ کرده بود (یک کیلومتر؛ ۱۰۰۰ یارد در شمال‌غربی تل رحوب).Mazar, Amihai (1999). رحوب یکی از بزرگ‌ترین شهرهای منطقه در دورهٔ برنز متأخر (۱۵۵۰–۱۲۰۰ پیش از میلاد) و عصر آهن I–IIA (۱۲۰۰–۹۰۰ پیش از میلاد) بوده است. در دورهٔ برنز متأخر، زمانی که مصر بر کنعان حکومت می‌کرد، نام رحوب دست‌کم در سه منبع مربوط به سده‌های ۱۵ تا ۱۳ پیش از میلاد ذکر شده است و بار دیگر در فهرست فتوحات فرعون شوشنق یکم آمده که لشکرکشی او حدود ۹۲۵ پیش از میلاد انجام شد. تاریخچه عصر برنز آغازین کاوش‌ها یک دیوار استحکامی هشت‌متری از خشت و گل (به همراه گِل‌بره) را در اطراف تپهٔ بالا آشکار کردند که کاوشگران آن را به دورهٔ برنز آغازین III نسبت دادند، هرچند هیچ شهری مربوط به آن دوره در این محوطه یافت نشد. عصر برنز متأخر این محوطه به‌طور مشخص در دوره‌های برنز متأخر I و برنز متأخر II، از سدهٔ پانزدهم پیش از میلاد تا سدهٔ سیزدهم پیش از میلاد، مسکون بوده است. آثار واقعی سکونت از این دوره تنها در بخش کوچکی (منطقه D) از تپهٔ پایین یافت شده، با احتمال وجود شواهدی در بررسی‌های محدود روی تپهٔ بالا. برخی مواد مصری، از جمله یک اسکاراب با کتیبهٔ «دبیر خانهٔ ناظر بر اشیای مهر و موم‌شده، آمنمهات»، نشان می‌دهد که این شهر ممکن است مانند دیگر شهرهای منطقه، پس از دوران تحوتموس سوم تحت کنترل مصر بوده باشد. عصر آهن این محوطه در دوره‌های عصر آهن I و عصر آهن II، از سدهٔ ۱۲ پیش از میلاد تا سدهٔ ۹ پیش از میلاد، مسکون بوده است. در آن زمان، شهر دچار ویرانی و آتش‌سوزی شد که کاوشگران آن را به آشوریان در میانهٔ دههٔ ۸۰۰ پیش از میلاد نسبت می‌دهند. در منطقهٔ شام، بحث گسترده‌ای دربارهٔ گاه‌شماری عصر آهن وجود دارد (مشابه با گاه‌شماری پیچیده‌تر خاور نزدیک باستان که تا حدی با آن همپوشانی دارد). | ## بخش 2: تل رحوب | این موضوع بسیار پیچیده است و شامل «گاه‌شماری بالا»، «گاه‌شماری پایین» و گونه‌های مختلفی از آن‌ها می‌شود. 37 همچنین این محوطه به‌عنوان یک مرکز قدرت در نواحی جلگه‌ای در تقابل با اومری‌ها شناسایی شده است.Sergi. کتیبه ها در تل رحوب و اطراف آن، کتیبه‌هایی که به خاندان نیمشی اشاره دارند کشف شده‌اند. جهو، پادشاه اسرائیل که توسط یکی از شاگردان الیشع مسح شد، پسر، نوه یا به‌گونه‌ای دیگر از نوادگان فردی به نام نیمشی است. کندوهای عصر آهن قدیمی‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی شناخته‌شده مربوط به زنبورداری در رحوب کشف شده‌اند. این کندوها شواهدی از یک صنعت پیشرفته تولید عسل و زنبورداری حدود ۳۰۰۰ سال پیش در این شهر بودند؛ شهری که در آن زمان جمعیتی حدود ۲۰۰۰ نفر، شامل اسرائیلی‌ها و کنعانی‌ها، داشت. کندوها از کاه و گلِ پخته‌نشده ساخته شده بودند و به‌صورت ردیف‌های منظم ۱۰۰تایی یافت شدند. هر کندو به شکل یک استوانهٔ توخالی با طول حدود ۸۰ سانتی‌متر و قطر حدود ۴۰ سانتی‌متر و دیواره‌هایی با ضخامت حدود ۴ سانتی‌متر ساخته شده بود. یک سر استوانه بسته بود و تنها سوراخ کوچکی در مرکز آن قرار داشت که به زنبورها اجازه ورود و خروج می‌داد. پیش‌تر، اشاره به عسل در متون باستانی منطقه (مانند عبارت «سرزمین شیر و عسل» در کتاب مقدس عبری) تنها به عسل حاصل از خرما و انجیر نسبت داده می‌شد؛ اما این کشفیات شواهدی از تولید تجاری عسل زنبور و موم زنبور ارائه می‌دهند. در سال ۲۰۱۰، با استفاده از DNA به‌دست‌آمده از بقایای زنبورهای یافت‌شده در این محوطه، پژوهشگران این زنبورها را به‌عنوان زیرگونه‌ای شناسایی کردند که مشابه زنبور آناتولی است و امروزه تنها در ترکیه یافت می‌شود. ممکن است گسترهٔ زیستی این زنبورها تغییر کرده باشد، اما محتمل‌تر آن است که ساکنان تل رحوب زنبورها را وارد کرده بودند، زیرا آن‌ها نسبت به زنبورهای محلی کم‌خطرتر بوده و بازده تولید عسل بیشتری داشتند (سه تا هشت برابر بیشتر از زنبورهای بومی اسرائیل).Bloch, G.; Francoy, T. 107 (25): 11240–11244 شواهد پشتیبان باستان‌شناسی شامل مدارکی از واردات‌های دیگر در رحوب از سرزمین‌های شرق مدیترانه است؛ همچنین اسناد مصری متأخر درباره انتقال زنبورها در ظروف سفالی بزرگ یا کندوهای قابل حمل؛ و یک سنگ‌نوشته آشوری از سده هشتم پیش از میلاد که نشان می‌دهد زنبورها از کوه‌های توروس در جنوب ترکیه به سرزمین سوخو منتقل شده‌اند—فاصله‌ای تقریباً مشابه فاصله میان توروس و رحوب (۴۰۰ کیلومتر). | ## بخش 3: تل رحوب | تاریخ‌گذاری کندوها با روش رادیوکربن (کربن-۱۴) در دانشگاه خرونینگن هلند و با استفاده از مواد آلی (گندم یافت‌شده در کنار کندوها) انجام شد. از دید عزرا مارکوس از دانشگاه حیفا، این یافته نگاهی به زنبورداری باستانی است که در متون و هنر خاور نزدیک نیز بازتاب دارد. 4 September 2007 باستان شناسی محوطهٔ تل رحوب شامل یک تپهٔ بالا و یک تپهٔ پایین است که در مجموع، همراه با شیب‌های تپه، مساحتی برابر با ۱۱ هکتار را در بر می‌گیرد. (Hebrew) پس از بررسی‌های سطحی کامل و مطالعهٔ ژئوفیزیکی تپهٔ پایین در سال‌های ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۶، کاوش‌های باستان‌شناسی مدرن طی ۱۱ فصل بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲ تحت سرپرستی اَمیحای مازار، استاد مؤسسهٔ باستان‌شناسی دانشگاه عبری اورشلیم، و با حمایت اصلی نویسنده جان کمپ انجام شد. هفت لایهٔ سکونتی (استراتا) شناسایی شد که بالاترین آن‌ها (استراتا I) شامل یافته‌های پراکندهٔ دورهٔ اسلامی بود و بقیه (استراتا II تا VII) به عصر آهن تعلق داشتند. از جمله یافته‌های به‌دست‌آمده در فصل ۲۰۰۳، یک کوزه مربوط به سدهٔ دهم پیش از میلاد بود که دارای دو کتیبهٔ سه‌حرفی یکسان به خط پروتو-کنعانی بود.Mazar, Amihai. 119 در سال ۲۰۰۲ یک کاوش نجات‌بخشی کوچک انجام شد، پس از آنکه عملیات حفر خندق به چندین مقبرهٔ شفتی مربوط به عصر برنز در حاشیهٔ محوطه آسیب رساند. در میان بقایای این کنیسه، باستان‌شناسان یک کف‌پوش موزاییکی نسبتاً سالم یافتند که بخش نارتکس آن شامل یک کتیبهٔ بسیار بلند آرامی از سدهٔ ششم میلادی است؛ این کتیبه که با نام‌های «موزاییک رحوب»، «کتیبهٔ تل رحوب» یا «بارایتای حدود» شناخته می‌شود، شامل جزئیاتی از قوانین دینی یهود دربارهٔ «مرزهای سرزمین اسرائیل» (بارایتا دی-تهومین)، عشریه‌ها و سال شِمیتا است. در جریان بررسی باستان‌شناسی سازه‌های متروک فاروانا، یک نردهٔ مرمری با نقش برجستهٔ منورای هفت‌شاخه کشف شد که احتمال می‌رود زمانی پیرامون سکوی مرتفع کنیسه را احاطه می‌کرده است. امروزه این نردهٔ مرمری با نقش منورا در کنیسهٔ کیبوتص عین هنتسیو به نمایش گذاشته شده است. بعدها، کودکان کیبوتص در نزدیکی یکی از ساختمان‌های متروک، گنجینه‌ای از سکه‌های طلا را کشف کردند که این کشف موجب بررسی دقیق‌تر محوطه تحت نظر باستان‌شناس فانی ویتو شد. شهر دورهٔ بیزانسی در دورهٔ بیزانسی، یک شهر یهودی که نام قدیمی را به صورت «روهوب» یا «روب» حفظ کرده بود، در یک کیلومتری (۱۰۰۰ یارد) شمال‌غربی تل رحوب، در خربة فاروانا/حُربَت پاروا قرار داشت و توسط اوسبیوس به‌عنوان واقع در چهارمین میل از اسکیتوپولیس، یعنی بیت‌شان/بیسان امروزی، ذکر شده است. | ## جمع‌بندی | کاوش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناسی در فاروانا همچنین سفال‌ها و دیگر یافته‌هایی از دوره‌های عصر آهن، هخامنشی، هلنیستی، رومی، بیزانسی، اوایل اسلامی، صلیبی، مملوکی و عثمانی را آشکار کرده‌اند.