موضوع مقاله: سرحرف | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سرحرف | مقدمه: سرحرف (به لاتین: ) حرفی است در آغاز یک واژه، فصل یا پاراگراف که اندازه‌ای بزرگ‌تر از بقیهٔ متن دارد. | ## بخش 1: سرحرف | سرحرف معمولاً چندین سطر ارتفاع دارد و در کتاب‌ها و نسخه‌های خطی قدیمی ممکن است به‌صورت «سرحرف جاندارنما» یا «سرحرف تاریخ‌نگاشته» درآید. از سرحرف‌های مهم می‌توان به سرحرف بئاتوس (حرف B) در آغاز مزمور نخست در متن ولگاته (کتاب مقدس) اشاره کرد. سرحرف‌ها از نظر ریخت‌شناسی به انواع گوناگونی تقسیم می‌شوند: حرف سرخ‌شده، حرف کتیبه‌ای، سرحرف تصویری، و سرحرف تاریخ‌نگاشته. در تاریخ حروف‌چینی و تایپوگرافی غربی، سرحرف‌ها نقش مهمی در سازمان‌دهی بصری متن و زیباسازی کتاب‌ها ایفا کرده‌اند. با اختراع چاپ نیز سرحرف‌ها از نسخه‌های دست‌نویس به آثار چاپی راه یافتند و امروزه در طراحی صفحات وب نیز کاربرد دارند. سنت کلاسیک در به‌کارگیری حروف بزرگ برای سرحرف‌ها کندرو بود؛ در متون رومی بازمانده حتی جداسازی واژه‌ها نیز دشوار است، زیرا از فاصله‌گذاری استفاده نمی‌شد. در دوران باستان پسین (حدود سدهٔ چهارم تا ششم میلادی) هر دو شیوه در ایتالیا رایج شد و سرحرف‌ها معمولاً در حاشیهٔ چپ قرار می‌گرفتند و حدود دو برابر حروف دیگر بلند بودند. نوآوری بنیادین تذهیب جزیره‌ای آن بود که سرحرف‌ها را بسیار بزرگ‌تر ساخت و حروف بلافاصله پس از سرحرف نیز بزرگ‌تر از متن عادی بودند اما اندازه‌شان به‌تدریج کاهش می‌یافت (اثر «دیمینوئندو»). پس‌ازآن سرحرف‌ها بزرگ‌تر و رنگی‌تر شدند و بیش‌ازپیش در بقیهٔ متن نفوذ کردند تا جایی که گاه کل صفحه را فرامی‌گرفتند. تزیین سرحرف‌های جزیره‌ای عموماً انتزاعی و هندسی بود یا جانوران را در الگوهایی تکراری به کار می‌برد. | ## بخش 2: سرحرف | سرحرف‌های تاریخ‌نگاشته ابداع هنر جزیره‌ای بودند اما تا تحولات بعدی هنر اوتونی، هنر آنگلوساکسون و به‌ویژه سبک رمانسک رواج گسترده نیافتند. پس از این دوره، در هنر گوتیک نقاشی‌های بزرگ صحنه‌ها در فضاهای مستطیلی قاب‌دار جای گرفتند و سرحرف‌ها دوباره کوچک‌تر شدند. از نسخه‌های خطی تا چاپ در نخستین سال‌های تاریخ چاپ، حروف‌چین‌ها فضای لازم را خالی می‌گذاشتند تا سرحرف‌ها بعداً به‌دست خطاط یا نقاش مینیاتور افزوده شود. راهبان قرون وسطا هنر سرحرف‌سازی را در تذهیب‌های خود به اوج رساندند و سرحرف‌ها از حروف ساده و سرخ‌رنگ به حروف بزرگ و تزیین‌شده با نقوش تصویری و هندسی تحول یافتند. انواع سرحرف سرحرف‌ها از نظر ریخت‌شناسی طبقه‌بندی می‌شوند: حرف سرخ‌شده (به سرخ رنگ‌آمیزی‌شده)؛ حرف کتیبه‌ای که از حروف بزرگ رومی تقلید می‌کند؛ سرحرف تصویری (معمولاً در مینیاتورها)؛ و سرحرف تاریخ‌نگاشته که صحنه‌هایی روایی را به نمایش می‌گذارد. اندازه و تزیینات سرحرف سرنخ‌هایی دربارهٔ اهمیت و جایگاه آن در متن فراهم می‌آورد. حروفی که بخش تازه‌ای از متن یا قسمت مهمی را آغاز می‌کردند، آرایش و فضای بیشتری دریافت می‌داشتند. سرحرف‌ها نقطهٔ ارجاع بصری نیز بودند و «تقسیم متن به کتاب‌ها، فصل‌ها، بندها و گاه حتی آیه‌ها» را مشخص می‌ساختند؛ چراکه به‌دلیل هزینهٔ بالای پوست‌نوشته، قرارداد امروزی مبنی بر آغاز هر بخش جدید در صفحه‌ای نو هنوز پدید نیامده بود. در مرورگرهای رایانه‌ای امروزی این شیوه با ترکیبی از اچ‌تی‌ام‌ال و سی‌اس‌اس قابل اجرا است. از سال ۲۰۰۳ اتحادیه وب جهان‌گستر بر ماژول‌های حروف آغازین برای سطح ۳ چیدمان درون‌خطی سی‌اس‌اس کار می‌کند تا نمایش سرحرف‌ها در صفحات وب را استانداردسازی نماید. | ## بخش 3: سرحرف | در برخی نسخه‌های خطی کهن، نخستین حرف با اندازهٔ عادی پس از سرحرف فرورفته نیز بزرگ‌نوشته می‌شد؛ چنان‌که در مزامیر ماینتس (بالا) و چاپ اصلی سونت‌های شکسپیر در ۱۶۰۹ دیده می‌شود. این شیوه تداعی‌کنندهٔ سبک‌دست‌نوشتهٔ «دیمینوئندو» بود که اندازهٔ متن را در طول سطر نخست به‌تدریج کاهش می‌داد. این سرحرف با سرحرف تاریخ‌نگاشته متفاوت است: در سرحرف تاریخ‌نگاشته صحنه یا داستانی مشخص بازنمایی می‌شود، حال‌آنکه پیکره‌های سرحرف جاندارنما روایتی خاص ندارند. به‌طور دقیق، سرحرف تاریخ‌نگاشته چهره‌ای قابل‌شناسایی یا صحنه‌ای مشخص را نشان می‌دهد. کهن‌ترین نمونهٔ شناخته‌شده در «بید سن‌پترزبورگ» — نسخه‌ای خطی جزیره‌ای از سال‌های ۷۳۱ تا ۷۴۶ میلادی — یافت می‌شود و «مزامیر وسپاسیان» نمونهٔ دیگری دارد. مسئلهٔ نشانهٔ گفتاورد آغازین راه‌حل پذیرفته‌شدهٔ واحدی برای جایگذاری سرحرف هنگامی که پیش از نخستین حرف یک علامت گفتاورد آغازین وجود داشته باشد مطرح نیست. شیوه‌نامه شیکاگو دو گزینه پیشنهاد می‌کند: نخست حذف کامل نشانهٔ گفتاورد آغازین؛ و دوم هم‌اندازه کردن آن با سرحرف. در سنت تایپوگرافی آلمانی نیز گفته شده‌است که اگر متن با سرحرف فرورفته آغاز شود و نشانهٔ نقل‌قول نخستین نشانه باشد، آن نشانه و حرف بعدی با هم سرحرف قرار می‌گیرند؛ هرچند برخی حروف‌چینان ترجیح می‌دهند نشانهٔ نقل‌قول را به اندازهٔ متن عادی پیش از سرحرف بگذارند. تایپوگرافی نوین در تایپوگرافی امروزی، سرحرف‌ها معمولاً حروف بزرگ از اندازه‌های درشت‌تر هستند که می‌توانند یک یا چند سطر ارتفاع داشته باشند و از نظر سبکی باید با قلم پایه هماهنگ باشند. بر اساس جایگذاری در ستون متن، انواعی از سرحرف‌ها شناسایی شده‌اند: سرحرف آزادایستاده، سرحرف درون‌ساخت، سرحرف آویزان، سرحرف پیوسته و سرحرف قاب‌دار. | ## جمع‌بندی | همچنین از نظر شکل ظاهری به سرحرف‌های حروف‌چینی ساده، سرحرف‌های آراسته و سرحرف‌های مصور تقسیم می‌شوند.