موضوع مقاله: چو نوم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # چو نوم | مقدمه: چو نوم (, ) یک سامانه نوشتاری لوگوگرافیک است که پیش‌تر برای نوشتن زبان ویتنامی به کار می‌رفت. | ## بخش 1: چو نوم | این سامانه از نویسه‌های چینی برای بازنمایی واژگان سینو-ویتنامی و برخی واژه‌های بومی ویتنامی بهره می‌گیرد و دیگر واژه‌ها را با نویسه‌های نوآفریده‌ای نشان می‌دهد که با روش‌های گوناگون از جمله ترکیب‌های آوا-معنایی ساخته شده‌اند. این خط ترکیبی بسیار پیچیده بود و تنها در دسترس کمتر از پنج درصد از مردم ویتنام قرار داشت که بر نوشتار چینی تسلط یافته بودند. اگرچه تمام نوشتار رسمی در ویتنام تا اوایل سده بیستم میلادی به زبان چینی کلاسیک انجام می‌شد (به جز دو دوره کوتاه)، میان سده‌های پانزدهم و نوزدهم میلادی برخی از دانشمندان ویتنامی از چو نوم برای آفرینش آثار عامه‌پسند به زبان محاوره‌ای بهره می‌بردند که بسیاری از آن‌ها به شعر بودند. یکی از سرشناس‌ترین آثار ادبیات ویتنامی، «داستان کیو»، به چو نوم و به قلم نگوین دو نوشته شده‌است. الفبای ویتنامی که توسط مبلغان یسوعی پرتغالی ساخته شد و کهن‌ترین کاربرد شناخته‌شده آن به سده هفدهم میلادی بازمی‌گردد، از دهه ۱۹۲۰ میلادی جای چو نوم را به عنوان روش ترجیحی ثبت ادبیات ویتنامی گرفت. در حالی که نویسه‌های چینی همچنان برای مقاصد تزئینی، تاریخی و آیینی به کار می‌روند، چو نوم از کاربرد جریان اصلی در ویتنام امروز خارج شده‌است. در سده بیست‌ویکم میلادی، چو نوم در ویتنام برای مقاصد تاریخی و آیینی به کار می‌رود. مؤسسه مطالعاتی هان نوم در هانوی مرکز اصلی پژوهش در متون پیشامدرن ویتنام است که هم متون چینی‌زبان نوشته‌شده با نویسه‌های چینی (به ویتنامی: ) و هم متون ویتنامی‌زبان به چو نوم را دربرمی‌گیرد. ریشه‌شناسی واژهٔ ویتنامی به معنای «نویسه» از واژهٔ چینی میانه به معنای «نویسهٔ [چینی]» گرفته شده‌است. همچنین احتمال دارد این واژه بر پایهٔ تلفظ گویش‌های جنوب مرکزی باشد (به‌ویژه در نام استان کوانگ نام، که در محل به صورت Quảng Nôm شناخته می‌شود). واژهٔ را می‌توان به صورت‌های ، ، ، ، ، ، یا نوشت، در حالی که به صورت نوشته می‌شود. این دستگاه بر پایه سامانه نوشتاری چینی بنا شده، اما شمار زیادی نویسه تازه به آن افزوده شده تا با ویژگی‌های زبان ویتنامی سازگار گردد. اصطلاح‌های تاریخی رایج برای chữ Nôm عبارت بودند از (، به معنای «آوای ملی») و (، به معنای «زبان ملی»). در زبان ویتنامی، نویسه‌های چینی را (، «نویسه‌های هان»)، (، «نویسه‌های کنفوسیوسی»، به دلیل پیوند با کنفسیوس‌گرایی) و به‌ندرت (، «نویسه‌های هان») می‌نامند. اصطلاح (، «خط زبان ملی») به الفبای ویتنامی که هم‌اکنون در کاربرد است اشاره دارد، اما پیش از آنکه الفبای ویتنامی فراگیر شود، این اصطلاح برای اشاره به chữ Nôm به کار می‌رفت. در این کتاب آموزشی، چونوم برای توضیح نویسه‌های چینی به کار رفته‌است؛ برای نمونه، برای توضیح بهره گرفته شده‌است. نویسه‌های چینی پس از آن که دودمان هان در سال ۱۱۱ پیش از میلاد را فتح کرد، به ویتنام راه یافتند. استقلال پس از در سال ۹۳۸ به دست آمد، اما زبان چینی کلاسیک در سال ۱۰۱۰ برای اهداف رسمی پذیرفته شد. آن‌ها برای ثبت زبان بومی خود، اصول ساختاری نویسه‌های چینی را به کار بستند و چونوم را پدیدآوردند. زبان ویتنامی نوشته‌شده با چونوم برای مدتی کوتاه جایگزین چینی برای اهداف رسمی در دوران (۱۴۰۰–۱۴۰۷) و در دوران (۱۷۷۸–۱۸۰۲) شد، اما در هر دو مورد این روند به سرعت معکوس گردید. توسعه نخستین کاربرد نویسه‌های چینی برای نوشتن زبان ویتنامی را می‌توان تا کتیبه‌ای با دو نویسه «» ردیابی کرد که بخشی از لقب پس از مرگ — قهرمان ملی که در اواخر سده هشتم میلادی به‌طور موقت موفق به بیرون راندن چینیان شد — است. این دو نویسه در زبان چینی به‌ترتیب معنای «پارچه» و «پوشش» دارند که در این بافت هیچ معنایی ندارند. کهن‌ترین کتیبه بازمانده با نویسه‌های چینی که نام‌های ویتنامی را رونویسی کرده، روی لوحی در معبد بائو آن در روستای تاپ میئو (فوک ین، استان وین فوک) قرار دارد. این کتیبه که در سده هجدهم میلادی از روی اصلی متعلق به سال ۱۲۰۹م بازنویسی شده، به زبان چینی کلاسیک نگاشته شده اما نام ۲۱ تن از مردم و روستاها را به شکلی نخستین از نوم دربرمی‌گیرد. نخستین نوشته ادبی به زبان ویتنامی را گفته‌اند که منظوم بوده که ، وزیر دادگستری، در سال ۱۲۸۲م آن را سروده و به رود سرخ (آسیا) انداخته تا تمساحی خطرناک را براند. چهار شعر نوشته‌شده به نوم از دوره سلسله ترن — دو اثر از ترن نان تونگ و هر یک اثر از و — در سال ۱۸۰۵م گردآوری و منتشر شدند. متن نوم («سوتره‌ای که بودا دربارهٔ پاداش بزرگ بدهی سنگین به پدر و مادر شرح داد») در حدود سال ۱۷۳۰م چاپ شد، اما به‌طرز چشمگیری از به‌کارگیری نویسه پرهیز شده که نشان می‌دهد این متن در دوران پادشاهی (۱۴۲۸–۱۴۳۳م) نگاشته (یا رونویسی) شده‌است (نگاه کنید به ). بر پایه ویژگی‌های کهن‌گرایانه این متن در مقایسه با اشعار دوره سلسله ترن — از جمله شمار استثنایی واژه‌هایی با خوشه‌های همخوان آغازین که با جفت‌نویسه‌ها نوشته شده‌اند — برخی پژوهشگران بر این باورند که این متن رونوشتی از اصلی کهن‌تر، شاید از سده دوازدهم میلادی، است. دودمان هو (۱۴۰۰–۱۴۰۷) و فتح دودمان مینگ (۱۴۰۷–۱۴۲۷) در طول هفت سال حکومت (۱۴۰۰–۱۴۰۷)، زبان چینی کلاسیک به نفع زبان ویتنامی عامیانه نوشته‌شده به خط نوم کنار گذاشته شد و این خط به خط رسمی بدل گشت. امپراتور حتی دستور داد تا شوچینگ به خط نوم ترجمه شود و در کتاب خود با نام Minh đạo به بازتفسیر اندیشه‌های کنفسیوس‌گرایی پرداخت. پس از فروپاشی و بازگشت حاکمیت ویتنامی، چو نوم دیگر به‌عنوان خط رسمی بازگردانده نشد.Bianco, 2013, p. متن‌های عامیانه‌ای که به خط نوم نوشته شده باشند و از پیش از سده پانزدهم به جا مانده باشند بسیار اندک‌اند؛ حتی بسیاری از متون نوم متأخرتر نیز برگردان یا بازنویسی آثار چینی بودند. در سده‌های پانزدهم و شانزدهم، دولت‌های اصلاح‌طلب را به نوم برگرداندند، اما این برگردان‌ها به دلیل آنکه از سوی دولت‌های پی‌درپی برانداز تلقی می‌شدند از میان رفتند. در پیامد همین حاشیه‌ای بودن و نبود پشتیبانی نهادی، چو نوم در دوران (۱۴۲۸–۱۷۸۹) به ابزاری برای اعتراض اجتماعی تبدیل شد و در سال‌های ۱۶۶۳، ۱۷۱۸ و ۱۷۶۰ از آن ممانعت به عمل آمد.Hannas, 1997, pp. در حالی که تقریباً تمام نوشته‌ها و اسناد رسمی تا اوایل سده بیستم به زبان چینی کلاسیک نوشته می‌شدند، نوم برای آفرینش‌های ادبی مردمی به کار می‌رفت. | ## بخش 2: چو نوم | پیکره نوشته‌های نوم به‌تدریج گسترش یافت و گردآوری‌های پژوهشی‌تری از خود این خط پدید آمد. از جمله آثار نوم این دوره، نوشته‌های (۱۳۸۰–۱۴۴۲) است که هدفشان گسترش نئوکنفوسیونیسم در میان هرچه گسترده‌تر مخاطبان بود.Mark W. 52 (۱۷۷۸–۱۸۰۲) کاربرد نوم را هم در امور دیوانی و هم در آزمون‌های استخدامی دولتی الزامی کرد، اما این سیاست پس از فروپاشی سلسله لغو شد. (فرمانروایی: ۱۸۰۲–۱۸۲۰)، بنیان‌گذار (۱۸۰۲–۱۹۴۵)، تنها تا زمانی که به مقام امپراتوری رسید از چو نوم پشتیبانی کرد و بلافاصله پس از آن به چینی بازگشت. نوم در سده نوزدهم با سلسله نگوین به اوج خود رسید و بستری برای گونه‌های متنوع ادبی شد؛ از رمان و نمایشنامه گرفته تا راهنماهای آموزشی.Kornicki, 2017, p. در هر روستا تقریباً کسی بود که بتواند نوم را برای سود دیگر روستاییان با صدای بلند بخواند.Marr, 1984, p. عالم کاتولیک اصلاح‌طلب عرایض ناموفقی (که مانند همه اسناد دربار به زبان چینی کلاسیک نوشته شده بودند) به امپراتور تقدیم کرد و در آن‌ها اصلاحاتی در حوزه‌های گوناگون دولت و جامعه پیشنهاد داد. عریضه او با عنوان ( 'هشت موضوع فوری'، ۱۸۶۷) دربردارنده پیشنهادهایی دربارهٔ آموزش است؛ از جمله بخشی با عنوان ('لطفاً صدای ملی را تحمل کنید'). او پیشنهاد کرد چینی کلاسیک با ویتنامی نوشته‌شده به خطی مبتنی بر نویسه‌های چینی که آن را ( 'نویسه‌های هان با تلفظ‌های ملی') می‌نامید جایگزین شود؛ هرچند این را آفرینشی نو توصیف کرد و از چو نوم یادی نکرد.DeFrancis, 1977, pp. با وجود افزایش کاربرد نوم در ادبیات مردمی و به‌مثابه رسانه‌ای برای انتشار شفاهی در مناطق روستایی، این خط ترکیبی هیچ‌گاه نتوانست جای چینی کلاسیک را به‌عنوان خط اصلی ویتنام بگیرد. این خط بسیار پیچیده و ناکارآمد بود و کاربر را ملزم می‌کرد از پیش با خط چینی آشنایی داشته باشد. به کمتر از پنج درصد از جمعیت ویتنامی که از پیش بر نوشتار چینی تسلط داشتند دسترسی می‌داد و بیشتر به‌عنوان ابزاری برای آموختن چینی کلاسیک و ثبت ادبیات عامیانه به کار می‌رفت.Hannas, 1997, pp. شمار اندکی از اهل قلم که نوم را جدی می‌گرفتند باید با همتایان خود کنار می‌آمدند و مراقب بودند که حس درستکاری آنان را نرنجانند. حتی چهره‌هایی که به نوشتن به نوم شناخته می‌شدند، چون و نگوین ترایی، بیشتر به خاطر نوشته‌های چینی‌زبان‌شان شهره بودند.Marr, 1984, pp. به گفته پژوهشگر زبان‌شناسی نگوین توی دان، بیشتر نخبگان ویتنامی تا سده نوزدهم به نظر می‌رسد هرگز جز به زبان چینی کلاسیک ننوشتند و حتی از کاربرد نوم انتقاد می‌کردند. هند و چین فرانسه و الفبای لاتین از نیمه دوم سده نوزدهم به بعد، مقامات استعماری فرانسه در کوچین چین کاربرد زبان چینی کلاسیک را ممنوع یا دست‌کم ناپسند شمردند و کاربرد الفبای ویتنامی را ترویج دادند؛ چه آن را پلی به سوی فراگیری زبان فرانسه می‌نگریستند. جنبش‌های اصلاح زبان در دیگر کشورهای آسیایی، علاقه ویتنامی‌ها را به این موضوع برانگیخت. پس از جنگ روسیه و ژاپن در ۱۹۰۵، ژاپن به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان الگویی برای نوسازی مطرح شد. دستگاه آموزشی کنفوسیوسی در مقایسه با نظام آموزش عمومی ژاپن در موضع ضعف قرار می‌گرفت. بر اساس نوشته جدلی نویسنده ، «به‌اصطلاح دانشمندان کنفوسیوسی» نه از دنیای مدرن آگاهی داشتند و نه درک واقعی از ادبیات هان. در ۱۹۱۰، دستگاه مدارس استعماری «برنامه درسی فرانسوی-ویتنامی» را پذیرفت که بر فرانسوی و ویتنامی الفبایی تأکید داشت. آزمون سنتی خدمات کشوری که بر تسلط بر زبان چینی کلاسیک استوار بود، در ۱۹۱۵ در تونکین منسوخ شد و آخرین بار در ۴ ژانویه ۱۹۱۹ در پایتخت امپراتوری هوئه برگزار گردید. افول خط چینی به افول چو نوم نیز انجامید، چراکه نوم و نویسه‌های چینی پیوندی تنگاتنگ با یکدیگر دارند. پس از جنگ جهانی اول، چو نوم به‌تدریج از رونق افتاد و الفبای ویتنامی روزبه‌روز فراگیرتر شد. با این حال، برآوردهای نرخ باسوادی در اواخر دهه ۱۹۳۰ در دامنه ۵٪ تا ۲۰٪ قرار داشت. ، نوادگان مهاجران سده شانزدهم از ویتنام به جزایر نزدیک در جنوب چین، اکنون به گونه‌ای از چینی یوئی و ویتنامی سخن می‌گویند؛ اما کاهنان آنان در مراسم خود از کتاب‌های آواز و متون دینی نوشته‌شده به خط چو نوم بهره می‌برند. این منظومه سرشار از واژگان کهن و دشوار و وام‌واژه‌های چینی است، به‌گونه‌ای که ویتنامی‌های امروزی در فهم نسخه حروف‌نگاری‌شده آن بدون توضیحات اضافی دچار دشواری می‌شوند. ، (سده نوزدهم) ، (سده هجدهم) اشعار گوناگون از (سده هجدهم) – دست‌نوشته‌ای فرانسوی با تصاویری که فرهنگ ویتنامی در هندوچین فرانسه را به تصویر می‌کشد؛ توصیف تصاویر به خط چو نوم نوشته شده‌است. نگوئن فوک هونگ نیام، – فرهنگ‌نامه‌ای دوزبانه به زبان چینی کلاسیک–ویتنامی با ۳۲٬۰۰۴ نویسه. گونه‌های متون – دسته‌ای از متون چو نوم که «آواها» (واژه‌به‌واژه) متن اصلی به زبان چینی کلاسیک را برمی‌گردانند. تنوع چشمگیری در میان آثاری که «گیای ام» نامیده می‌شوند دیده می‌شود (حتی در درون یک متن واحد)؛ برخی از آن‌ها به مفهوم امروزی ترجمه نزدیک‌اند، در حالی که برخی دیگر بیشتر به حواشی توضیحی با «یکی‌سازی واژه‌به‌واژه» میان چینی کلاسیک و ویتنامی شباهت دارند و ساختار یا دستور زبان ویتنامی در آن‌ها چندان رعایت نشده‌است. – دسته‌ای از متون چو نوم که «معنا» را برمی‌گردانند و اغلب بدون توجه به ساختار نحوی چینی کلاسیک هستند. نویسه‌ها یک زبان آهنگین است، همان‌گونه که زبان چینی نیز چنین است، و نزدیک به ۵٬۰۰۰ هجای متمایز دارد. در چونوم، هر واژهٔ تک‌هجایی زبان ویتنامی با یک نویسه نمایش داده می‌شد که یا از نویسه‌های چینی وام گرفته شده بود یا در خود ویتنام ساخته شده بود. به‌عنوان یک زبان تحلیلی، ویتنامی برای یک خط مبتنی بر نویسه، نسبت به ژاپنی و کره‌ای با ریخت‌شناسی هم‌چسب آن‌ها، تناسب بهتری داشت. | ## بخش 3: چو نوم | تا حدی به همین دلیل، تا پیش از آمدن اروپاییان، هیچ دستگاه آوایی‌ای که بتوان به عموم مردم آموخت — مانند هجابندی کانای ژاپنی یا الفبای هانگول کره‌ای — پدید نیامد. افزون بر این، بیشتر اهل قلم ویتنامی زبان چینی را رسانهٔ شایستهٔ نوشتار متمدنانه می‌دانستند و هیچ انگیزه‌ای برای تبدیل نوم به شکلی از نوشتار مناسب برای ارتباط همگانی نداشتند. برای نمونه، همین واژهٔ (به معنای «نویسه»، «خط»)، که یک واژهٔ وام‌گرفته از چینی است، می‌تواند به صورت (نویسهٔ چینی)، (نویسهٔ ترکیبی معنایی مختص ویتنام) یا (نویسهٔ معنایی‌آوایی مختص ویتنام) نوشته شود. در نمونه‌ای دیگر، واژهٔ (به معنای «میانه»؛ «در بین») می‌تواند به صورت یا نوشته شود. هر دو نویسه برای زبان ویتنامی ابداع شده‌اند و ساختار معنایی‌آوایی دارند؛ تفاوت در نشانگر آوایی است ( در برابر ). نمونهٔ دیگری از واژهٔ ویتنامی که با چند نویسهٔ نوم نمایش داده می‌شود، واژهٔ ماه یعنی trăng است. این واژه می‌تواند با یک نویسهٔ چینی که از نظر آوایی به trăng نزدیک است نوشته شود: (lăng)؛ یا با یک نویسهٔ نوم که از دو جزء آوایی (ba) و (lăng) برای ویتنامی میانهٔ blăng ساخته شده؛ یا با نویسه‌ای از چونوم که از جزء آوایی (lăng) و جزء معنایی (به معنای «ماه») تشکیل شده‌است. این را می‌توانستند با نویسهٔ چینی اصلی هر واژه بنویسند؛ برای نمونه: (به معنای «خدمت»، «بیگاری»)، برگرفته از اولیه (EMC) (به معنای «ریشه»، «بنیاد»)، برگرفته از EMC (به معنای «سر»)، برگرفته از EMC یکی از شیوه‌های نمایش یک واژهٔ بومی ویتنامی این بود که از نویسهٔ چینی واژه‌ای با معنای مشابه بهره گرفته می‌شد. در این حالت، واژهٔ در واقع یک وام‌واژهٔ قدیمی‌تر چینی است که به‌عنوان واژه‌ای ویتنامی پذیرفته شده؛ ویلیام هاناس ادعا می‌کند که همهٔ چنین خوانش‌هایی از همین وام‌گیری‌های اولیه برخاسته‌اند. افزون بر این، یک واژهٔ بومی ویتنامی می‌توانست با نویسهٔ چینی واژه‌ای با آوای مشابه نوشته شود، فارغ از معنای آن نویسهٔ چینی. برای نمونه، (چینی میانهٔ اولیه ) می‌تواند واژهٔ ویتنامی (به معنای «یک») را نشان دهد. گروه سوم به شباهت دارد که در آن نویسه‌ها تنها برای ارزش آوایی‌شان به‌کار می‌روند، یا به خط که خاستگاه هیراگانا و کاتاکانا شد. هنگامی که یک نویسه دو خوانش داشت، می‌توانستند یک نشانهٔ تشخیصی به آن بیفزایند تا خوانش «بومی» را نشان دهند. دو نشانهٔ تشخیصی خوانش جایگزین که بیشتر به‌کار می‌روند عبارت‌اند از (گونه‌ای از ) و . بدین ترتیب هنگامی که باید به‌صورت خوانده شود، به‌صورت نوشته می‌شود، با یک نشانهٔ تشخیصی در گوشهٔ بالا-راست. در مقایسه با چند صد (به ژاپنی: ) ژاپنی و تعداد اندکی (به کره‌ای: ، به کره‌ای: ) کره‌ای که بیشتر نویسه‌هایی نادر برای پدیده‌های طبیعی بومی هستند، کاتبان ویتنامی هزاران نویسهٔ نو آفریدند که در سراسر زبان به‌کار می‌رفتند. همانند دستگاه نوشتاری چینی، رایج‌ترین نوع نویسهٔ ابداعی در نوم، ترکیب آوایی-معنایی است که از ترکیب دو نویسه یا جزء ساخته می‌شود؛ یکی به معنای واژه اشاره دارد و دیگری به آوای تقریبی آن. برای نمونه: (به ویتنامی: به معنای «سه») از جزء آوایی (خوانش سینو-ویتنامی: ) و جزء معنایی به معنای «سه» ساخته شده. (به ویتنامی: به معنای «مادر») دارای به معنای «زن» به‌عنوان جزء معنایی و (خوانش سینو-ویتنامی: ) به‌عنوان جزء آوایی است. گروه کوچک‌تری از ترکیب‌های معنایی تشکیل می‌شوند که از دو نویسهٔ چینی با معنای مشابه ساخته شده‌اند. برای نمونه، (به ویتنامی: یا به ویتنامی: به معنای «آسمان»، «بهشت») از (به معنای «آسمان») و (به معنای «بالا») ساخته شده‌است. برخی نویسه‌ها از راه دگرگون کردن نویسه‌های چینی مرتبط از نظر معنایی یا آوایی به دست آمده‌اند. برای نمونه: نویسهٔ نوم (به ویتنامی: به معنای «آن»، «آن‌ها») گونه‌ای ساده‌شده از نویسهٔ چینی (خوانش سینو-ویتنامی: ) است. نویسهٔ نوم (به ویتنامی: به معنای «کار»، «زحمت») گونه‌ای ساده‌شده از نویسهٔ چینی (خوانش سینو-ویتنامی: ) است ( > > ). نویسهٔ نوم (một به معنای «یک») از بخش راست نویسهٔ چینی (خوانش سینو-ویتنامی: ) گرفته شده‌است. (۱۳۸۰ ش) تهیه شد، بیش از ۴۰۰ نشانه‌نگار را که پیش‌تر مردم در شمال ویتنام به‌کار می‌بردند دربرمی‌گیرد. از آنجا که این نویسه‌ها از پیش بخشی از یونی‌کد بودند، IRG نتیجه گرفت که نمی‌توان آن‌ها را ویرایش کرد و هیچ کد ویتنامی افزوده نشد. به‌صورت پسگرایانه افزوده شده بودند) گروه نوم‌نا به رهبری Ngô Thanh Nhàn، مجموعه‌ای از نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ نویسهٔ نوم را در سال ۲۰۰۵ م. این مجموعه هم نویسه‌های پیشنهادی پیشین و هم گروه بزرگی از نویسه‌های اضافی موسوم به «V6» را دربرمی‌گیرد. نویسه‌هایی که در چینی وجود ندارند دارای خوانش‌های سینو-ویتنامی‌اند که بر پایهٔ نویسه‌های داده‌شده در پرانتز بنا شده‌اند. این ریشه‌نگار به‌صورت مازاد افزوده شده تا را بسازد، گونه‌ای نادر که در جدول بالا نشان داده شده. (خرداد ۱۳۹۴ ش) بخشی از استاندارد بوده، بنابراین پشتیبانی قلم و روش ورودی از آن هنوز بسیار اندک است. این نویسه گونه‌ای از است؛ نویسهٔ معادل در ویتنامی.اطلاعات تفصیلی: V+63830"، بنیاد حفظ نوم ویتنام."فهرست ریشه‌نگارهای یونی‌کد"، VNPF.Kiệm، ۲۰۰۴ م.ص. متون کتابخانه‌ی دیجیتال هان‌نوم، دست‌نوشته‌های دیجیتالی‌شدهٔ کتابخانهٔ ملی ویتنام. نرم‌افزار ابزارهای نرم‌افزاری گوناگونی وجود دارند که با تایپ واژگان ویتنامی به خط چی‌کووک‌نگو می‌توانند نویسه‌های چی‌نوم تولید کنند: HanNomIME، یک درایور صفحه‌کلید ویتنامی مبتنی بر ویندوز که از نویسه‌های هان و چی‌نوم پشتیبانی می‌کند. | ## جمع‌بندی | WinVNKey، یک درایور صفحه‌کلید چندزبانهٔ ویتنامی مبتنی بر ویندوز که علاوه برچینی سنتی و ساده، از تایپ چی‌نوم نیز پشتیبانی می‌کند.