موضوع مقاله: پنج‌گنج نظامی (تبریز ۱۴۸۱) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پنج‌گنج نظامی (تبریز ۱۴۸۱) | مقدمه: 316a) پنج‌گنج نظامی (تبریز، ۱۴۸۱) نسخه‌ای خطی از پنج‌گنج نظامی است که عمدتاً به سفارش یعقوب بیگ، حاکم آق قویونلو، در سال ۱۴۸۱، در شهر تبریز نوشته شده است. | ## بخش 1: پنج‌گنج نظامی (تبریز ۱۴۸۱) | نگارش این نسخه خطی بسیار قبل از آن، در سال‌های ۱۴۴۹–۵۷ در دربار تیموریان هرات آغاز شد و در طول قرن‌های ۱۵ و ۱۶ بارها دست به دست شد. در طول این جابجایی سبک‌های مختلفی در این کتاب به کار گرفته شدند تا اینکه در نهایت شاه اسماعیل حاکم جدید صفوی، یازده مینیاتور در سال ۱۵۰۵ به آن اضافه کرد. بخش عمده‌ای از این نسخه خطی اکنون در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی در استانبول با کد موجودی H.762 قرار دارد، اما چند برگ دیگر جدا شده و اکنون بخشی از مجموعه کییر در لندن هستند. این نسخه خطی در ترکیب نهایی خود در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی، از ۳۱۷ برگ (ارتفاع ۰٫۳۰۰ × عرض ۰٫۱۹۵) تشکیل شده است. دو تکمیل روی برگ‌های ۱۴۸ و ۳۱۶ نشان می‌دهد که عبدالرحیم بن عبدالرحمن خوارزمی السلطانی الیعقوبی ("متعلق به سلطان یعقوب بیگ ") آن را خوشنویسی کرده و در ماه محرم ۸۸۶ هجری (مارس ۱۴۸۱) در محله دارالسلطنه تبریز تکمیل کرده است. همچنین سه نقاشی دیگر از این نسخه خطی شناخته شده است که برداشته شده‌اند و اکنون در مجموعه کییر در لندن هستند. گاه‌شناسی آغاز حکومت تیموریان (۱۴۴۹–۵۷) این نسخه خطی در ابتدا به سفارش شاهزاده تیموری ابوالقاسم بابر (حکومت: ۱۴۴۹–۱۴۵۷) در پایتخت تیموریان، هرات، نوشته شد که برای نوشتن آن به خوشنویس ازهر تکیه داشت. تصرف قراقویونلوها یک سال بعد، جهان شاه، حاکم قراقویونلو، هرات را (۱۴۵۸) از تیموریان گرفت و شش ماه شهر را در اشغال خود داشت. پسر جهانشاه، پیر بداق، هنگام عقب‌نشینی آنها از شهر هرات، این نسخه خطی را با خود به شیراز برد. | ## بخش 2: پنج‌گنج نظامی (تبریز ۱۴۸۱) | تصرف آق قویونلو (۱۴۶۷–۱۴۸۱) پس از آنکه آق‌قویونلوها در سال ۱۴۶۷ میلادی قراقویونلوها را شکست دادند، شهر شیراز را سلطان خلیل اداره می‌کرد که او نیز علاقه زیادی به این کتاب داشت و به خوشنویس عبدالرحمن خوارزمی، معروف به انیسی، مأموریت داد تا نسخه‌برداری از متن را به پایان برساند و دو مینیاتوریست، شیخی و درویش محمد، را برای تصاویر به کار گمارد. سلطان خلیل در سال ۱۴۷۸ میلادی تاج و تخت را به ارث برد، هنرمندان کارگاه کتاب‌خانه شیراز خود را با خود به پایتخت آق‌قویونلوها، تبریز، برد و راه را برای تبدیل تبریز به بهترین کارگاه سلطنتی آق‌قویونلوها هموار کرد. سپس یعقوب بیگ با همکاری دو مینیاتوریست شیخی و درویش محمد، تلاش‌هایی را برای تکمیل نسخه خطی و به ویژه برنامه مینیاتورسازی انجام داد. مینیاتورهایی که در زمان یعقوب بیگ خلق شده‌اند و اکنون در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی نگهداری می‌شوند و عبارتند از: برگ‌های 51 v، ۶۹، 82v، 163v، ۱۶۷، 171v، 177v، 180v، ۱۸۳ و 187. یکی از مشهورترین مینیاتورهایی که یعقوب بیگ اضافه کرده است، «بهرام گور در غرفه سبز» است که هنرمند هرات، شیخی، آن را نقاشی کرده است. در مقایسه با سبک متعادل هرات بهزاد، به عنوان مثال، این سبک مینیاتور از پالت رنگی بسیار شدیدتری استفاده می‌کند، با سبزهای اسیدی و آبی‌های زنده و پوشش گیاهی فراوان که به نظر می‌رسد قهرمانان داستان را در خود فرو می‌برد. تصور می‌شود که خود یعقوب بیگ در چندین مینیاتور، مانند بازدید بهرام گور از کاخ سبز و بهرام گور در کاخ زرد، در نقش بهرام گور به تصویر کشیده شده است. یکی دیگر از نقاشی‌های معروف یعقوب بیگ که اکنون در مجموعه کییر در لندن نگهداری می‌شود، نقاشی کاخ هشت بهشت در تبریز است، کاخی که اوزون حسن ساخت آن را آغاز و پسرش یعقوب بیگ آن را تکمیل کرد. در اینجا، کاخ یعقوب در تبریز به عنوان صحنه‌ای برای ترکیب‌بندی صحنه عاشقانه خسرو زیر پنجره‌های شیرین استفاده شده است. | ## بخش 3: پنج‌گنج نظامی (تبریز ۱۴۸۱) | پنج‌گنج نظامی (تبریز، ۱۴۸۱) نمایانگر برخی از بهترین سبک‌های درباری است و باید آن را از بسیاری از نسخه‌های خطی هم‌زمان با آن که متعلق به سبک تجاری ترکمن‌ها با محوریت شهر شیراز بودند، متمایز کرد. الحاقات صفوی (حدود ۱۵۰۵ میلادی) این نسخه خطی را اسماعیل اول (حکومت ۱۵۰۱–۱۵۲۴)، که تازه تبریز را در ۱۵۰۱–۱۵۰۲ فتح کرده بود و سلسله صفوی را تأسیس می‌کرد، تکمیل کرد. شاه اسماعیل تصویرگری این یازده مینیاتور را به نقاش جوان ، سلطان محمد، که بعدها به هنرمند کلیدی مکتب صفوی تبدیل شد، سپرد. مینیاتورهایی که در زمان شاه اسماعیل خلق شده‌اند و اکنون در کتابخانه موزه کاخ توپکاپی قرار دارند، شامل صفحات ۱۲، 38v، ۴۶، 89v، ۱۹۲، ۱۹۶، ۲۳۳، ۲۴۴ و ۲۸۵ هستند. معیاری که برای تمایز مینیاتورهای صفوی از مینیاتورهای آق‌قویونلو به کار می‌رود، تا حد زیادی بر اساس شمایل‌نگاری است؛ زیرا قهرمانان نقاشی‌های شاه اسماعیل عموماً عمامه مخصوص او، تاج حیدری، را که هنگام اشغال تبریز در سال‌های ۱۵۰۱–۱۵۰۲ معرفی کرد، بر سر دارند. برخی از نقاشی‌های سلطان محمد برای این نسخه خطی، بسیار بدیع تلقی می‌شوند، مانند معراج حضرت محمد (که اکنون در مجموعه کییر در لندن قرار دارد). در این اثر می‌توان پیامبر اسلام را در حال طلوع بر فراز مسجد جامع مکه، کعبه و مقبره‌اش، سوار بر توده‌ای از ابرهای آسمانی به همراه فرشتگان فراوان، دید. | ## جمع‌بندی | کتیبه‌ای کوچک با حروف طلایی بر روی سردر ساختمانی کوچک روی تراس، تاریخ ایجاد این تصویر را ۱۵۰۵ میلادی نشان می‌دهد.