موضوع مقاله: روابط اسرائیل و اردن | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # روابط اسرائیل و اردن | مقدمه: این دو کشور دارای مرز زمینی مشترک هستند و سه گذرگاه مرزی آنها را به یکدیگر پیوند می‌دهد: گذرگاه وادی عربه (اسحاق رابین)، گذرگاه رود اردن و گذرگاه پل آلنبی (پل ملک حسین) که کرانه باختری را به اردن متصل می‌سازد. | ## بخش 1: روابط اسرائیل و اردن | این پیمان به‌صورت رسمی به وضعیت جنگی میان دو کشور که از سال ۱۹۴۸ و پس از تأسیس کشور اسرائیل برقرار بود پایان داد و بستری برای روابط دیپلماتیک و بازرگانی فراهم آورد. با این حال، امیدهای آغازین برای رشد اقتصادی چشمگیر و نزدیکی بیشتر دو ملت به دلیل ناحل ماندن مناقشه اسرائیل و فلسطین تحقق نیافت. از آنجا که نزدیک به نیمی از جمعیت اردن تبار فلسطینی دارند، نگرش انتقادی گسترده‌ای نسبت به اسرائیل در جامعه اردن وجود دارد. در آوریل ۲۰۲۴ نیروی هوایی اردن به رهگیری پهپادهای ایرانی که در مسیر حمله به اسرائیل از حریم هوایی اردن می‌گذشتند کمک کرد. عوامل گوناگونی برای این رویکرد برشمرده شده‌اند: نزدیکی جغرافیایی، گرایش غربی ملک حسین و خواسته‌های سرزمینی محدود اردن. خاطره‌نگاران و تحلیلگران سیاسی مجموعه‌ای از ارتباطات محرمانه و «کانال‌های پنهان» را میان دو کشور شناسایی کرده‌اند که حتی در دوران جنگ نیز به همکاری انجامید. اردن (در آن زمان امارت ماوراء اردن) هنگام رأی‌گیری دربارهٔ طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین در نوامبر ۱۹۴۷ عضو سازمان ملل نبود؛ اما پس از اعلام تأسیس اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸ یکی از کشورهای اتحادیه عرب بود که به سرزمین نوبنیاد حمله کرد و کنترل کرانه باختری و اورشلیم شرقی را به دست آورد. در جنگ شش‌روزه سال ۱۹۶۷ اردن با مصر جمال عبدالناصر هم‌پیمان شد و کنترل کرانه باختری و اورشلیم شرقی را از دست داد، ولی تا سال ۱۹۸۸ ادعای حاکمیت خود بر این سرزمین‌ها را کنار نگذاشت. در سال ۱۹۷۰ ملک حسین جنگ سپتامبر سیاه را علیه سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) آغاز کرد و سرانجام این سازمان و هزاران فلسطینی را که حکومت وی را تهدید می‌کردند از اردن بیرون راند. در پاسخ، نیروی هوایی اسرائیل پروازهایی بر فراز نیروهای سوری انجام داد و آنها را واداشت تا به سوریه بازگردند. گفته می‌شود موساد ملک حسین را از یک تلاش برای ترور آگاه ساخت و حسین نیز پیش از جنگ یوم کیپور ۱۹۷۳ در دیداری محرمانه و رودررو با نخست‌وزیر گلدا مئیر دربارهٔ تهدیدهای مصر و سوریه هشدار داد. در سال ۱۹۸۷ وزیر امور خارجه اسرائیل شیمون پرز و ملک حسین به‌صورت محرمانه طرح صلحی تدوین کردند که بر اساس آن اسرائیل کرانه باختری را به اردن واگذار می‌کرد. آن دو «توافقنامه لندن (۱۹۸۷)» را امضا کردند که چارچوبی برای کنفرانس صلح خاورمیانه تعریف می‌کرد. سال بعد اردن رسماً ادعای خود بر کرانه باختری را به نفع راه‌حل صلح‌آمیز میان اسرائیل و ساف رها کرد. در سال ۱۹۹۴ اسرائیل و اردن به مذاکرات صلح پرداختند و بیانیه واشینگتن در ۲۵ ژوئیه ۱۹۹۴ از سوی اسحاق رابین، ملک حسین و بیل کلینتون در واشینگتن امضا شد. این بیانیه اعلام کرد که اسرائیل و اردن به وضعیت رسمی دشمنی پایان می‌دهند و برای دستیابی به «پایان خونریزی و اندوه» و صلحی عادلانه و پایدار مذاکره خواهند کرد. در ۲۶ اکتبر ۱۹۹۴ اردن و اسرائیل پیمان صلح را امضا کردند که روابط را عادی‌سازی کرد و اختلافات سرزمینی از جمله تقسیم آب را حل‌وفصل نمود. این پیمان شامل تعهدی بود که هیچ‌یک از دو کشور اجازه نخواهند داد قلمرو آنها پایگاهی برای حملات نظامی کشور ثالث شود. مرز نهایی در امتداد مرز سنتی قیمومت تعیین شد: از رود یرموک از راه دریای مرده تا دریای سرخ. اسرائیل دو منطقه پیشین اردنی (باقوره/نهاراییم و غمر/صوفر) را برای بهره‌برداری ۲۵ ساله در اختیار گرفت که در سال ۲۰۱۹ به‌طور کامل به اردن بازگردانده شدند. در مقابل، اسرائیل حقوق آبی گسترده‌ای (از جمله سالانه ۵۰ میلیون مترمکعب آب دریاچه) و کمک مالی برای پروژه‌های آبی به اردن اعطا کرد. پس از پیمان، مرزها گشوده شد و چندین گذرگاه مرزی ایجاد گردید که به گردشگران، بازرگانان و کارگران امکان رفت‌وآمد میان دو کشور را می‌داد. در ۸ اکتبر ۲۰۲۰ اسرائیل و اردن قراردادی برای اجازه پرواز بر فراز حریم هوایی یکدیگر امضا کردند. | ## بخش 2: روابط اسرائیل و اردن | ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ در سال ۲۰۱۰ هنگامی که دولت اردن از دولت‌های جهان برای تولید سوخت هسته‌ای جهت نیروگاه‌های خود درخواست مجوز کرد، اسرائیل با استناد به بی‌ثباتی سیاسی خاورمیانه مخالفت نمود و درخواست اردن برای تأیید ایالات متحده رد شد. عبدالله دوم پادشاه اردن در دیداری با مرکز امور اسرائیل و یهود در کانادا اعلام کرد که اسرائیل را متحد منطقه‌ای حیاتی می‌شناسد و اسرائیل به درخواست‌های وی برای از سرگیری مذاکرات مستقیم صلح میان اسرائیل و تشکیلات خودگردان فلسطین پاسخ مثبت داده‌است. اردن از تلاش‌های ایالات متحده برای میانجی‌گیری حمایت می‌کند و بر این باور است که توافق نهایی باید بر پایه ابتکار صلح عربی ۲۰۰۲ باشد. در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۷ معاون مدیر امنیتی سفارت اسرائیل در امان دو شهروند اردنی را به ضرب گلوله کشت. پلیس اردن اعلام کرد که نگهبان اسرائیلی مورد حمله یکی از آنها قرار گرفته بود، در حالی که وزارت امور خارجه اسرائیل مدعی شد جوان اردنی با پیچ‌گوشتی حمله کرده‌است. در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹ ملک عبدالله روابط اردن با اسرائیل را در «پایین‌ترین سطح تاریخی» توصیف کرد که عمدتاً ناشی از مسائل سیاسی داخلی اسرائیل بود. در مارس ۲۰۲۱ اردن تأیید پرواز بنیامین نتانیاهو بر فراز خاک خود به‌سوی امارات متحده عربی را به تأخیر انداخت. اسرائیل ادعا کرد اردن عمداً این کار را در واکنش به اختلاف بر سر مجوز ورود تیم امنیتی ولیعهد اردن حسین بن عبدالله دوم برای سفر به مسجد اقصی انجام داده‌است. در آوریل ۲۰۲۱ اردن حمله اسرائیل به مسجد اقصی و خاموش کردن بلندگوی مناره را محکوم کرد. با این حال، در ژوئیه ۲۰۲۱ گزارش شد که نخست‌وزیر نفتالی بنت با ملک عبدالله دیدار کرده و دو طرف برگشودن «صفحه‌ای تازه» در روابط توافق کرده‌اند. در ۵ ژانویه ۲۰۲۲ ملک عبدالله با وزیر دفاع اسرائیل بنی گانتس در امان دیدار کرد و دربارهٔ ثبات منطقه‌ای و پیوندهای دوجانبه گفت‌وگو شد. این نخستین میزبانی رسمی یک مقام اسرائیلی از سوی ملک عبدالله در بیش از چهار سال بود و ناظران آن را بخشی از بازنشانی روابط دوجانبه دانستند. در ۳۰ مارس ۲۰۲۲ ملک عبدالله با هرتزوگ در امان دیدار کرد؛ این نخستین بازدید رسمی یک رئیس‌جمهور اسرائیل از اردن بود. در دسامبر ۲۰۲۲ پس از روی کار آمدن دولت جدید اسرائیل، ملک عبدالله در مصاحبه با سی‌ان‌ان هشدار داد که اسرائیل نباید جایگاه اماکن مقدس مسلمانان و مسیحیان را تغییر دهد و گفت: «اگر آنها بخواهند با ما درگیر شوند، ما کاملاً آماده‌ایم». در آوریل ۲۰۲۳ عماد العدوان نماینده مجلس اردن پس از تلاش برای قاچاق سلاح و طلا به کرانه باختری از سوی مقامات اسرائیلی بازداشت شد. جنگ غزه (۲۰۲۳ تاکنون) در اکتبر ۲۰۲۳ با آغاز جنگ غزه، ملک عبدالله محاصره نوار غزه و «مجازات دسته‌جمعی» فلسطینیان را محکوم کرد. در ۱ نوامبر ۲۰۲۳ اردن سفیر خود در اسرائیل را فراخواند و اسرائیل را به ایجاد «فاجعه بشردوستانه بی‌سابقه» متهم کرد. اردن همچنین اعلام کرد سفیر اسرائیل که پس از حمله حماس امان را ترک کرده بود اجازه بازگشت نخواهد داشت. بشر خصاونه نخست‌وزیر اردن در نوامبر ۲۰۲۳ گفت اردن همه گزینه‌های موجود را در واکنش به تجاوز اسرائیل به غزه بررسی می‌کند. وی استدلال کرد که محاصره نوار غزه پرجمعیت را نمی‌توان دفاع مشروع نامید و حمله بی‌تفاوت اسرائیل را که مناطق امن و آمبولانس‌ها را هم هدف گرفته بود نکوهش کرد. شهروندان اردنی (از جمله نزدیک به ۲ میلیون آواره فلسطینی و دیگر اردنی‌های با ریشه فلسطینی) اعتراضاتی علیه اقدامات اسرائیل در غزه برگزار کردند که فشار بر دولت را برای واکنش افزایش داد. همچنین نشانه‌هایی وجود دارد که همدلی با حماس در میان اردنی‌ها در سال‌های اخیر افزایش یافته‌است. ملک عبدالله و ملکه رانیا (با ریشه فلسطینی از شهر نابلس) اقدامات اسرائیل در غزه را محکوم کردند و خواستار آتش‌بس شدند. | ## بخش 3: روابط اسرائیل و اردن | متحدان غربی اردن این پادشاهی را میانجی بالقوه‌ای در صورت توافق اسرائیل و حماس برای مذاکره می‌دانند. در نوامبر ۲۰۲۳ اردن اعلام کرد قرارداد برنامه‌ریزی‌شده «انرژی در ازای آب» با اسرائیل را با توجه به اوضاع نظامی به حالت تعلیق درمی‌آورد. با وجود این تنش‌ها، پیمان صلح ۱۹۹۴ از نظر حقوقی همچنان برقرار است، هرچند اردن هشدار داده که حفظ صلح مشروط به پایبندی اسرائیل به تعهداتش است. رهگیری پهپادهای ایرانی (آوریل ۲۰۲۴) در جریان حملات ایران به اسرائیل در آوریل ۲۰۲۴ نیروی هوایی سلطنتی اردن پرتابه‌های ایرانی را که حریم هوایی اردن را نقض کرده بودند رهگیری و سرنگون کرد. شرکت‌هایی که در این مناطق درصدی از داده‌های اسرائیلی را به کار می‌بردند می‌توانستند بدون تعرفه به ایالات متحده صادرات کنند. تا سال ۲۰۱۰ این مناطق ۳۶ هزار شغل پدیدآورده بودند و به نیرومندترین موتور رشد اقتصادی اردن تبدیل شده بودند. جنبش مخالف اخوان‌المسلمین خواستار تعطیلی آنها شد اما دولت اردن بر حفظ این مناطق پای فشرد. حجم بازرگانی دوجانبه (صادرات و واردات کالا) در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۱ از ۲۰۰ میلیون دلار فراتر رفت که افزایش چشمگیری نسبت به سال پیش بود. مهم‌ترین گروه‌های کالایی دربرگیرنده کالاهای صنعتی، فراورده‌های شیمیایی و خوراکی‌های صادراتی اسرائیل و نیز مواد معدنی (مانند فسفات و کود) از اردن است. بر اساس پیمان صلح، اسرائیل تحویل سالانه ۵۰ میلیون مترمکعب آب از دریاچه طبریه به اردن را تضمین کرد. در سال ۲۰۱۵ دو کشور بر سر پروژه‌ای ۹۰۰ میلیون دلاری شامل آب‌شیرین‌کن در عقبه و خط لوله از دریای سرخ به دریای مرده توافق کردند. در سال ۲۰۱۶ اردن قراردادی برای واردات گاز از اسرائیل منعقد کرد و در سال ۲۰۲۱ اردن، اسرائیل و امارات تفاهم‌نامه‌ای برای مبادله «انرژی در ازای آب» (برق خورشیدی در برابر آب شیرین‌شده) امضا کردند. پس از آغاز جنگ غزه در ۲۰۲۳ دولت اردن خواستار بازنگری در قراردادهای موجود شد اما تاکنون هیچ‌یک از پیمان‌ها را به‌طور رسمی لغو نکرده‌است. از آنجا که اسرائیل به‌واسطه تأسیسات آب‌شیرین‌کن مازاد آب تولید می‌کند، اردن به دلیل کمبود شدید آب در وضعیت آسیب‌پذیری قرار دارد. روابط امنیتی با وجود فاصله‌گذاری عمومی و تنش‌های سیاسی دوره‌ای، اسرائیل و اردن پس از پیمان صلح ۱۹۹۴ همکاری امنیتی نزدیکی برقرار کرده‌اند که بیشتر محرمانه و دور از دید افکار عمومی اردن صورت می‌گیرد (زیرا در اردن بسیار ناخوشایند است). دو کشور مرز مشترکی بیش از ۳۰۰ کیلومتر دارند که پس از پیمان صلح به‌صورت مشترک تأمین امنیت می‌شود. دو دولت به‌طور منظم داده‌های اطلاعاتی دربارهٔ گروه‌های تندرو مانند داعش و هسته‌های سلفی مبادله می‌کنند. زمینه حساس دیگر بیت‌المقدس است: نقش اردن به‌عنوان نگهبان اماکن مقدس اسلامی و مسیحی در بخش شرقی شهر، به‌ویژه حرم شریف (کوه معبد)، در پیمان صلح ۱۹۹۴ به‌صراحت تأیید شده‌است. اسرائیل تدابیر امنیتی در این حوزه را تا اندازه‌ای با مقامات اردنی هماهنگ می‌کند تا از تشدید تنش جلوگیری شود، هرچند بارها در این زمینه اختلاف پیش آمده‌است. آوارگان فلسطینی اردن بیشترین شمار آوارگان فلسطینی را در میان کشورهای جهان میزبانی می‌کند. بر پایه برآوردهای آنروا، نزدیک به ۱٫۸ میلیون آواره فلسطینی در اردن زندگی می‌کنند که حدود ۴۱ درصد کل آوارگان فلسطینی را تشکیل می‌دهند. | ## جمع‌بندی | مسئله آوارگان از مهم‌ترین موضوعاتی است که اردن در مذاکرات وضعیت نهایی میان فلسطینیان و اسرائیل پیگیری می‌کند و تأثیر مستقیمی بر روابط دوجانبه دارد.