موضوع مقاله: پیکره‌های متنی باستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیکره‌های متنی باستان | مقدمه: این پیکره‌ها برای پژوهش در زمینه‌های ادبیات، تاریخ، زبان‌شناسی و دیگر رشته‌ها اهمیت بسیاری دارند و از بنیادی‌ترین اجزای میراث فرهنگی جهان به‌شمار می‌روند. | ## بخش 1: پیکره‌های متنی باستان | چینی، لاتین و یونانی نمونه‌هایی از زبان‌های باستانی با پیکره‌های متنی چشمگیر هستند، هرچند بخش بزرگی از این پیکره‌ها از راه انتقال نسل‌به‌نسل — اغلب از طریق رونوشت‌های نسخ خطی قرون وسطایی — و نه در قالب اصلی خود به ما رسیده‌اند. این متون — چه منتقل‌شده و چه اصیل — بینش‌های ارزشمندی دربارهٔ تاریخ و فرهنگ مناطق گوناگون جهان فراهم می‌آورند و پژوهشگران قرن‌هاست آنها را بررسی می‌کنند. دیگر متون باستانی — به‌ویژه کتیبه‌های سنگی و طومارهای پاپیروس — پس از پژوهش‌های باستان‌شناختی منتشر شده‌اند؛ از جمله پیکره میخی با ۱۰ میلیون واژه و پیکره مصری باستان با ۵ میلیون واژه. با پیشرفت فناوری و دیجیتالی‌سازی، پیکره‌های متنی باستان بیش از هر زمان دیگری در دسترس پژوهشگران قرار گرفته‌اند. ابزارهایی مانند کتابخانه دیجیتال پرسئوس و دسترسی و تحلیل این متون را برای پژوهشگران آسان‌تر کرده‌اند. از نظر اصولی، هر بار که واژه‌ای در متن آمده جداگانه شمارش می‌شود، اما در مورد انتقال موازی متون ادبی، تنها یک نسخه در نظر گرفته می‌شود. همچنان‌که کتاب مردگان و متون تابوت‌ها تنها یک بار در شمارش مصری لحاظ می‌شوند، آثار ادبی یونانی و لاتین نیز باید بر اساس یک نسخه خطی شمارش شوند. از سوی دیگر، اگر کتیبه‌های آرامگاهی، شاهانه یا اسناد اقتصادی برخی زبان‌های باستانی فرم یکسان یا مشابهی داشته باشند، این وضع به‌منزله «سنت موازی» ارزیابی نمی‌شود. حروف اضافه پیوسته به‌عنوان واژه مستقل شمارش می‌شوند، جز در مورد حرف تعریف معرفه در عبری، آرامی و یونانی، زیرا این حرف در بیشتر زبان‌ها معادلی ندارد و بسامد بالای آن مقایسه‌پذیری اعداد را به‌طور چشمگیری دگرگون می‌کند. زبان‌هایی با برآورد اندازه شناخته‌شده خطزباندوره کاربردشمار متون پیش از ۳۰۰ مشمار واژگان پیش از ۳۰۰ ممنبعباستان‌شناختیانتقالیمجموع هیروگلیف مصری / هیراتیکمصری ۵٬۰۰۰٬۰۰۰— ۵٬۰۰۰٬۰۰۰دموتیک ۱٬۰۰۰٬۰۰۰— ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ که متون دموتیک را میان ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۹ منتشر کرد، بیش از ۲۰۰٬۰۰۰ برگه تهیه کرده‌است. پوست اشاره می‌کند که این تنها بخشی از کل متون دموتیک شناخته‌شده‌است که ممکن است در حدود یک میلیون واژه باشد. یونانی باستان (ادبیات یونانی باستان، عهد جدید، پدران کلیسا و غیره) ۵۷٬۰۰۰٬۰۰۰ که پیش از این بر روی سی‌دی‌رام توسط دانشگاه کالیفرنیا، ارواین منتشر می‌شد، همه متون تا ۶۰۰ م را دربرمی‌گیرد و به مجموع نزدیک به ۷۶ میلیون واژه می‌رسد. پیکره یونانی را می‌توان به‌وضوح بهترین زبان باستانی حفظ‌شده در چارچوب این مشخصات دانست. این مجموعه همه متون تا ۱۵۰ م را به‌طور کامل و متون متأخرتر تا ۶۰۰ م را به‌صورت گزینشی دربرمی‌گیرد. | ## بخش 2: پیکره‌های متنی باستان | جلدهای پیش‌تر منتشرشده پیکره آثار زبانی هوری حاوی حدود ۱۰٬۰۰۰ واژه هوری است.اورارتویی ۴۰۰۱۰٬۰۰۰— ۱۰٬۰۰۰هیتی ۷۰۰٬۰۰۰— ۷۰۰٬۰۰۰فرهنگ هیتی شیکاگو در ۱۹۸۰ حاوی بیش از ۶۰۰٬۰۰۰ برگه فهرست بود که بیش از ۹۰ درصد متون منتشرشده تا آن زمان را پوشش می‌داد (گوتربوک و هوفنر، ۱۹۸۰، ص. xv).حتی ۵۰۰— ۵۰۰مجموع آثار متنی حتی شناخته‌شده از چند هزار واژه فراتر نمی‌رود؛ متون ویراسته‌شده در کتاب کلینگر (۱۹۹۶) حدود ۵۰۰ واژه دارند.لووی میخی ۳٬۰۰۰— ۳٬۰۰۰ایلامی ۲٬۰۸۷۱۰۰٬۰۰۰— ۱۰۰٬۰۰۰ریچارد هلک در انتشار لوح‌های استحکامات تخت جمشید شمار ۲٬۰۸۷ لوح را آورده‌است. بنا بر برآورد متیو استولپر، ممکن است ۱۵٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ یا بیشتر لوح و قطعه وجود داشته باشد. مجموع مهم‌ترین انتشارات نزدیک به ۱۰۰٬۰۰۰ واژه می‌دهد.پروتوایلامی ۱٬۴۳۵۲۰٬۰۰۰— ۲۰٬۰۰۰۱٬۴۳۵ لوح شناخته‌شده به خط پروتوایلامی که تنها به‌صورت جزئی رمزگشایی شده، حاوی نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ نشانه است که بیشتر آنها را می‌توان به‌صورت لوگوگرافیک خواند.ابلایی ۱۶٬۰۰۰۳۰۰٬۰۰۰— ۳۰۰٬۰۰۰۲٬۴۳۶ لوح کامل و ۱۳٬۹۴۷ قطعه از اندازه‌های مختلف. حدود ۳٬۰۰۰ قطعه منتشرشده تاکنون باید حدود ۳۰۰٬۰۰۰ واژه داشته باشند.آموری۷٬۰۰۰۱۱٬۶۰۰— ۱۱٬۶۰۰اوگاریتی ۴۰٬۰۰۰— ۴۰٬۰۰۰متون الفبایی میخی اوگاریتی گردآوری‌شده در دیتریش و دیگران (ویرایش دوم، ۱۹۹۵) حدود ۴۰٬۰۰۰ واژه دارند.فارسی باستان ۷٬۰۰۰۱۰۰٬۰۰۰۱۰۷٬۰۰۰کتیبه‌های میخی فارسی باستان (ویراسته ر.گ. کنت، نیوهیون ۱۹۵۳) حدود ۷٬۰۰۰ واژه دارند؛ متون اوستایی از نظر زبانی بسیار نزدیک به فارسی باستان هستند و تنها در نسخ خطی متأخر بازمانده‌اند و حدود ۱۰۰٬۰۰۰ واژه دارند. عبری باستان (شامل کتاب مقدس عبری) ۳۵٬۰۰۰ ۲۶۵٬۰۰۰ ۳۰۰٬۰۰۰آرامی (باستان، امپراتوری، کتاب‌مقدسی، هاسمونی، نبطی، پالمیری) ۱۰۰٬۰۰۰پوست می‌نویسد پیکره آرامی به گویش‌های متعددی تقسیم شده‌است: کتیبه‌های آرامی کهن از نیمه نخست هزاره اول ق.م. با حدود ۴٬۰۰۰ واژه؛ اسناد آرامی امپراتوری از مصر با حدود ۲۰٬۰۰۰ واژه؛ بخش‌های آرامی عهد عتیق با حدود ۵٬۰۰۰ واژه؛ آرامی هاسمونی در طومارهای دریای مرده با ۱۵٬۰۰۰ واژه؛ و کتیبه‌های نبطی و پالمیری. مجموع پیکره آرامی احتمالاً کمتر از ۱۰۰٬۰۰۰ واژه نیست.فنیقی/پونیکی۱۰٬۰۰۰۶۸ عربستان جنوبی باستان ۱۰٬۵۰۰۱۱۲٬۵۰۰— ۱۱۲٬۵۰۰پیکره زبان‌های عربستان جنوبی باستان در انتشارات پراکنده منتشر شده‌است. پیکره‌های اصلی پیکره مصری پیکره متنی مصری باستان یکی از کهن‌ترین و پرحجم‌ترین پیکره‌های زبانی جهان است. برآورد ولفگانگ شنکل نشان می‌دهد که مجموع واژه‌های موجود در همه متون مصری (هیروگلیفی و هیراتیک) شناخته‌شده امروزی به نزدیک به ۵ میلیون واژه می‌رسد. کتاب مردگان و متون تابوت‌ها از مهم‌ترین نمونه‌های این پیکره به‌شمار می‌روند که در شمارش واژگان تنها یک بار لحاظ می‌شوند. این پیکره شامل آثار ادبیات یونانی باستان، عهد جدید و نوشته‌های پدران کلیسا به زبان یونانی است. که پیش از این توسط دانشگاه کالیفرنیا، ارواین بر روی سی‌دی‌رام منتشر می‌شد، در نسخه کنونی (E) همه متون تا ۶۰۰ م را دربرمی‌گیرد و مجموعاً به ۷۶ میلیون واژه متنی می‌رسد. | ## بخش 3: پیکره‌های متنی باستان | در سال ۱۹۸۵ پایگاه داده حاوی ۵۷ میلیون واژه بود و ۲٬۷۰۰ نویسنده تا ۴۰۰ م را دربرمی‌گرفت. پیکره لاتین پیکره لاتین را می‌توان با سنجید که همه متون تا ۱۵۰ م را به‌طور کامل و متون متأخرتر تا ۶۰۰ م را به‌صورت گزینشی دربرمی‌گیرد. جیمز دی در پژوهش خود یادآور می‌شود که کل بازمانده ادبیات لاتین دوره کلاسیک در حدود ۹ میلیون واژه برآورد می‌شود، در حالی که پیکره ادبیات یونانی کلاسیک معمولاً ده برابر آن تخمین زده می‌شود. پیکره میخی پیکره متنی میخی دربرگیرنده زبان‌های متعددی از جمله اکدی، سومری، هیتی، ایلامی و دیگر زبان‌های منطقه بین‌النهرین و آناتولی است. با بیش از ۱۴۴٬۰۰۰ لوح شناخته‌شده، زبان اکدی با تقریباً ۹٬۹ میلیون واژه بزرگ‌ترین پیکره میخی را تشکیل می‌دهد. پیکره ایلامی اهمیت ویژه‌ای برای پژوهشگران ایرانی دارد زیرا این زبان در ایران باستان — به‌ویژه در دوران هخامنشی — رواج داشت. پیکره فارسی باستان و اوستایی زبان فارسی باستان در مجموع با ۱۰۷٬۰۰۰ واژه شناخته می‌شود: حدود ۷٬۰۰۰ واژه از کتیبه‌های میخی فارسی باستان و حدود ۱۰۰٬۰۰۰ واژه از متون اوستایی که از نظر زبانی با فارسی باستان بسیار نزدیک هستند و تنها در نسخ خطی متأخر بازمانده‌اند. این پیکره برای پژوهش در زبان‌شناسی تاریخی ایرانی و دین زرتشتی از اهمیت استثنایی برخوردار است. مجموع واژه‌های عبری باستان حدود ۳۰۰٬۰۰۰ واژه است که شامل کتاب مقدس عبری (۳۰۵٬۵۰۰ واژه)، طومارهای دریای مرده (۳۸٬۳۴۹ واژه)، حکمت یشوع بن سیراخ (۷٬۰۲۰ واژه) و کتیبه‌ها (۲٬۵۲۸ واژه) می‌شود. پیکره آرامی به گویش‌های گوناگونی از جمله آرامی کهن، ، آرامی کتاب‌مقدسی، هاسمونی، نبطی و پالمیری تقسیم می‌شود و مجموعاً به ۱۰۰٬۰۰۰ واژه می‌رسد. دیجیتالی‌سازی و دسترسی نوین دیجیتالی‌سازی پیکره‌های متنی باستان انقلابی در پژوهش‌های زبان‌شناختی و تاریخی پدیدآورده است. کتابخانه دیجیتال پرسئوس یکی از مهم‌ترین ابزارهای دسترسی آزاد به متون یونانی و لاتین است. چالش‌های روش‌شناختی سنجش اندازه پیکره‌های متنی باستان با دشواری‌های گوناگونی روبه‌روست. دوم آنکه برخی متون هنوز منتشر یا رمزگشایی نشده‌اند؛ برای نمونه، برخی از لوح‌های ایلامی تخت جمشید هنوز به چاپ نرسیده‌اند. | ## جمع‌بندی | سوم آنکه شمارش واژه به تعریف «واژه» در هر زبان وابسته است — برای نمونه حرف تعریف در آرامی، عبری و یونانی معادلی در بسیاری از زبان‌های دیگر ندارد و بسامد بالای آن می‌تواند مقایسه‌پذیری اعداد را دگرگون کند.