موضوع مقاله: کشاورزی در تاجیکستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کشاورزی در تاجیکستان | مقدمه: درآمد پایین و وضعیت بالای کشاورزی، تلاش‌ها برای اصلاحات کشاورزی را از سال ۱۹۹۱ به امید بهبود رفاه مردم توجیه و هدایت می‌کند. | ## بخش 1: کشاورزی در تاجیکستان | کشاورزی در تاجیکستان به‌واسطه جغرافیای کشور به دو نظام عمده تقسیم می‌شود: در مناطق کوهستانی، کاشت سیب‌زمینی و گندم همراه با باغداری رواج دارد، در حالی‌که در مناطق پست، کشت آبی پنبه غالب است. تولیدات کشاورزی در تاجیکستان به دلیل کمبود نسبی زمین‌های زراعی، کمبود سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، ماشین‌آلات و تجهیزات کشاورزی با مشکل مواجه است. صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD) از «کمبود دانش فنی در میان دامداران کوچک، مدیریت ضعیف مراتع، مدیریت ناکارآمد دام‌های محلی، کمبود خوراک دام در ماه‌های زمستان، تخریب محیط زیست و عدم دسترسی به بذر علوفه با کیفیت خوب» به عنوان موانع قابل توجه توسعه کشاورزی و دامداری نیز ابراز تاسف می‌کند. تولید کشاورزی تاجیکستان تولید شده در سال ۲۰۱۸:Tajikistan production in 2018, by FAO ۹۶۴ هزار تن سیب‌زمینی؛ ۷۷۸ هزار تن گندم؛ ۶۸۰ هزار تن پیاز؛ ۶۴۱ هزار تن هندوانه؛ ۴۴۳ هزار تن گوجه فرنگی؛ ۳۵۶ هزار تن هویج؛ ۳۰۸ هزار تن سبزیجات؛ ۳۰۰ هزار تن پنبه؛ ۲۴۱ هزار تن انگور؛ ۲۳۸ هزار تن سیب؛ ۲۳۷ هزار تن ذرت؛ ۲۱۱ هزار تن خیار؛ ۱۱۶ هزار تن کلم؛ ۱۰۸ هزار تن جو؛ ۹۰ هزار تن برنج. پس از چند دهه رشد پایدار کشاورزی در دوران اتحاد جماهیر شوروی، که طی آن حجم تولیدات کشاورزی بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۸ سه برابر شد، تاجیکستانِ مستقل – مانند بیشتر کشورهای مستقل همسود (CIS) – با افت شدید در دوران گذار مواجه شد، به‌طوری‌که شاخص تولید ناخالص کشاورزی (GAO) بین سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۷ حدود ۵۵٪ کاهش یافت. با این حال، از سال ۱۹۹۷ به بعد تولیدات کشاورزی به‌طرز چشمگیری بهبود یافته و امروزه GAO تقریباً به سطح سال ۱۹۹۱ بازگشته است، پس از آنکه از پایین‌ترین نقطه خود در سال ۱۹۹۷ بیش از دو برابر شده است. الیاف پنبه کالای صادراتی کشاورزی پیشرو تاجیکستان است که ۱۶٪ از کل صادرات را تشکیل می‌دهد (پس از آلومینیوم، که ۶۰٪ از صادرات کشور را تشکیل می‌دهد، در رتبه دوم قرار دارد). پنبه به دمای بالا و آبیاری شدید نیاز دارد و عمدتاً در دره‌های رودخانه‌ای گرم کشت می‌شود: دره فرغانه در کنار سیر دریا در شمال تاجیکستان (استان سغد)، دره‌های کفارنیهون سفلی و وخش در جنوب غربی ختلان، دره‌های قزل‌سو و پنج در جنوب شرقی ختلان، و دره گیسار که از غرب دوشنبه تا مرز ازبکستان در اطراف مسیر میانی رودخانه کفارنیهون امتداد دارد. استان ختلان منطقه اصلی کشت پنبه در تاجیکستان است که ۶۰٪ از برداشت پنبه را به خود اختصاص می‌دهد. بخش تاجیکی دره زرافشان در جنوب استان سغد برای پنبه بسیار سرد است، که فقط در قسمت غربی‌تر دره ازبکستان در نزدیکی بخارا رشد می‌کند. آبیاری شدید پنبه در دره‌های تاجیکستان، جریان آب در دو رودخانه بزرگ تغذیه‌کننده دریای آرال را کاهش می‌دهد: سیر دریا در دره فرغانه در شمال و آمودریا در امتداد مرز جنوبی با افغانستان که به نوبه خود به شاخه‌های فرعی خود یعنی رودخانه‌های کفارنیهون، وخش و قزل‌سو متکی است. «طلای سفید» تاجیکستان، همچنین ترکمنستان و ازبکستان، ممکن است در خشک شدن فاجعه‌بار دریای آرال در دوران شوروی و پس از آن نقش داشته باشند. در مقابل، برنج در دره‌های رودخانه‌ای کاشته می‌شود، جایی که با ایجاد آب‌بندان‌ها از طریق سیلاب، شرایط مناسب برای کشت فراهم می‌گردد. استان سغد اصلی‌ترین تولیدکنندهٔ برنج در تاجیکستان است؛ به‌طوری‌که ۴۴٪ از برداشت برنج کشور از دره‌های زرافشان و فرغانه در این استان به‌دست می‌آید، ۳۶٪ دیگر در دشت‌های پست و به‌شدت آبیاری‌شدهٔ ختلان تولید می‌شود و ۲۰٪ باقی‌مانده از درهٔ حصار که با رودخانهٔ کوفرنی‌هان آبیاری می‌شود، تأمین می‌گردد. از دیگر محصولات کشاورزی تاجیکستان می‌توان به سیب‌زمینی، سبزیجات و انواع خربزه اشاره کرد که در سراسر کشور کشت می‌شوند. شمال تاجیکستان نیز تولیدکنندهٔ اصلی زردآلو، گلابی، آلو، سیب، گیلاس، انار، انجیر و انواع مغزها است. میوه‌های تازه عمدتاً در داخل کشور مصرف می‌شوند، در حالی‌که میوه‌های خشک از جمله صادرات سنتی تاجیکستان به‌شمار می‌روند (که در سال ۲۰۰۵ بیش از ۱٪ از کل صادرات را تشکیل می‌دادند و روسیه اصلی‌ترین مقصد آن‌ها بود). | ## بخش 2: کشاورزی در تاجیکستان | دام‌هایی که در تاجیکستان پرورش داده می‌شوند، به‌ترتیب اهمیت شامل مرغ، گاو، گوسفند، بز و اسب هستند. گوشت گاو، گوسفند و مرغ از مهم‌ترین فرآورده‌های گوشتی به‌شمار می‌روند؛ همچنین شیر گاو، شیر بز، پنیر و پشم از محصولات مهم دیگر این کشور هستند. تولید ابریشم نیز در تاجیکستان وجود دارد، اما در مقایسه با سایر بخش‌های کشاورزی، صنعتی کوچک و کم‌اهمیت‌تر محسوب می‌شود. از کل مساحت زمین‌های کشاورزی (۴٫۱ میلیون هکتار در سال ۲۰۰۶)، ۲۱٪ زمین‌های زراعی، ۳٪ زیر کشت محصولات چند ساله (باغ‌ها و تاکستان‌ها) و ۷۶٪ مراتع و علفزارهای یونجه است. تاجیکستان با تنها ۰٫۱ هکتار زمین کشت شده به ازای هر نفر، کمترین میزان زمین کشت شده را در آسیای مرکزی دارد (تا سال 2010). مساحت زمین‌های آبیاری‌شده در دوران شوروی به‌طور پیوسته افزایش یافت؛ از ۳۰۰ هزار هکتار در سال ۱۹۵۰ به ۷۱۴ هزار هکتار در سال ۱۹۹۰، یعنی در آستانه استقلال. پس از سال ۱۹۹۰، توسعه چشمگیری در آبیاری صورت نگرفته و در سال ۲۰۰۶ مساحت زمین‌های آبیاری‌شده به ۷۲۴ هزار هکتار رسید. سامانه‌های آبیاری تاجیکستان ۷۳۷٬۷۰۰ هکتار از زمین‌ها را پوشش می‌دهند که از این میان، ۳۰۰ هزار هکتار در مناطق دارای آبیاری ماشینی قرار دارند. این سامانه‌ها بر اساس تجهیزات فنی به چهار دسته تقسیم می‌شوند: (۱) سامانه‌های آبیاری مدرن (۲۸۲ هزار هکتار)، (۲) سامانه‌های آبیاری با کانال‌های اصلی بدون پوشش ضد نفوذ و بدون تأسیسات هیدروتکنیکی (۲۰۲ هزار هکتار)، (۳) سامانه‌های آبیاری با شبکه‌های بازسازی‌شده و کانال‌های اصلی بزرگ (۲۰۰ هزار هکتار)، و (۴) سامانه‌های آبیاری با تجهیزات ناکافی (۵۳٬۷۰۰ هکتار). ایستگاه‌های پمپاژ ۴۰٪ از اراضی آبی را پوشش می‌دهند که ۶۴٪ از آن‌ها در استان سغد واقع شده‌اند. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰٪ از زمین‌های آبی کشور با کمبود آب مواجه‌اند که این مسئله ناشی از تنظیم نامناسب جریان رودخانه‌هاست. در حوضه قیزیل‌سو–یاه‌سو در ناحیه کولاب (۶۰ هزار هکتار)، فقط ۶۵٪ از آب مورد نیاز تأمین می‌شود. فنون آبیاری کشاورزی در سال‌های اخیر تغییر چندانی نکرده و بیشتر به روش جوی‌پشته‌ای انجام می‌شود. پیش از سال ۱۹۹۰، تنها ۳٬۵۰۰ هکتار از زمین‌ها از طریق لوله‌های انعطاف‌پذیر برای رساندن آب به جوی‌ها آبیاری می‌شدند و آبیاری بارانی برای ۲۹۶ هکتار مورد استفاده قرار می‌گرفت. با معرفی فناوری‌های نوین (مانند آبیاری بارانی، زیرزمینی و قطره‌ای)، میزان صرفه‌جویی در آب می‌تواند دو تا سه برابر افزایش یابد. تغییر ساختار مزرعه تا سال ۱۹۹۱، کشاورزی در تاجیکستان (در آن زمان جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان) مانند دیگر جمهوری‌های شوروی، در قالب نظامی دوگانه سازمان یافته بود که در آن، مزارع دولتی و تعاونی بزرگ‌مقیاس در کنار مزارع خرد خصوصی‌مانند در قطعات خانگی به‌صورت همزیستانه فعالیت می‌کردند. روند گذار به اقتصاد بازار که پس از سال ۱۹۹۲ در تاجیکستان مستقل آغاز شد، به ایجاد نوع جدیدی از مزارع متوسط منجر گردید که به نام «مزارع دهقان» (به تاجیکی: хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ)، به روسی: дехканские (фермерские) хозяйства) شناخته می‌شوند. | ## بخش 3: کشاورزی در تاجیکستان | این مزارع از نظر اندازه میان قطعات خانگی کوچک و بنگاه‌های بزرگ کشاورزی قرار دارند. تا سال ۲۰۰۶، حدود ۲۵٬۰۰۰ مزرعه دهقان حدود ۶۰٪ از زمین‌های قابل کشت کشور را، معادل ۵۳۰٬۰۰۰ هکتار، در اختیار داشتند (۴۰٪ باقی‌مانده تقریباً به‌طور مساوی میان قطعات خانگی و مزارع بزرگ تقسیم شده بود). با این حال، بهره‌وری مزارع دهقان نسبتاً پایین بود؛ زیرا تنها ۳۴٪ از ارزش کل تولید محصولات زراعی را در سال ۲۰۰۶ تشکیل می‌دادند، در حالی که قطعات خانگی با کمتر از ۲۰٪ از زمین‌های قابل کشت، ۴۵٪ از کل ارزش محصولات را تولید می‌کردند. با وجود این، مزارع دهقان در سال ۲۰۰۶ حدود ۵۰٪ از کل غلات و نزدیک به ۶۰٪ از پنبه کشور را برداشت کردند. قطعات خانگی اما در بخش دامداری نیروی مسلط به‌شمار می‌آیند، به‌طوری‌که ۸۹٪ از گاوها و ۹۴٪ از ماده‌گاوها در مالکیت آن‌ها قرار دارد. به همین نسبت، آن‌ها ۹۰٪ از ارزش کل تولیدات دامی در سال ۲۰۰۶ را به خود اختصاص دادند. مزارع بزرگ کشاورزی که در دوره شوروی نقش اصلی را ایفا می‌کردند، امروزه اهمیت چندانی ندارند. تحولات اخیر در نوامبر ۲۰۰۴، معاون نخست‌وزیر کشاورزی، قاضی دولت قیمدادوف، خاطرنشان کرد که رشد اقتصادی و افزایش کیفیت محصولات کشاورزی از اجزای کلیدی سیاست ملی تاجیکستان هستند. به گفته وی، مزارع دهقان (واحدهای کشاورزی) در تمام مناطق جمهوری تأسیس شده و ۷۵۰۰۰ هکتار زمین در رژیم او بین کشاورزان توزیع شده است. با این حال، کشاورزان دهقان به دلیل هزینه‌های بالا و پیچیدگی‌های اداری، تمایلی به جدایی از واحد اشتراکی نشان نداده‌اند. در مارس ۲۰۰۸، صندوق بین‌المللی پول اعلام کرد که تاجیکستان بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۶ بیش از ۴۷ میلیون دلار آمریکا از تسهیلات کاهش فقر و رشد بر اساس اطلاعات نادرست در مورد بدهی دولت و ذخایر بانک ملی برداشت کرده است. بانک ملی تاجیکستان وام‌هایی را برای بخش پنبه تضمین کرده بود و در نتیجه تعهدات دولت را بدون اطلاع صندوق بین‌المللی پول افزایش داده بود. صندوق بین‌المللی پول به این کشور دستور داد که این مبلغ را در اقساط شش‌ماهه در طول سال‌های ۲۰۰۸–۲۰۰۹ بازپرداخت کند، در حالی که اقداماتی را برای بهبود و تقویت نظارت بر داده‌های گزارش شده به صندوق انجام می‌دهد. در نوامبر ۲۰۱۱، دولت ژاپن برای تقویت بخش کشاورزی و آموزش در استان شمالی سغد تاجیکستان کمک مالی ارائه داد. در سال‌های اخیر، اقتصاد تاجیکستان به عنوان بخشی از ابتکار عمل عظیم «کمربند و جاده» چین، به شدت به این کشور وابسته شده است. کشت سیب‌زمینی به دلیل بذرهای سیب‌زمینی بی‌کیفیت و فاقد گواهی، عدم آگاهی از فناوری‌های جدیدتر و تکنیک استفاده از آفت‌کش‌ها با مشکل مواجه شده است. بنیاد آقاخان این مشکلات را شناسایی کرد و از سال ۲۰۱۸ به سازماندهی و تأمین مالی آموزش و تعاونی‌های کشاورزان کمک کرد AKF به ویژه از گونه «رز بزرگ» حمایت کرده است. | ## جمع‌بندی | در سال ۲۰۲۱، بانک جهانی پروژه جدیدی را با همکاری وزارت کشاورزی این کشور آغاز کرد تا از توسعه بذر و مواد کاشت، همراه با پروژه‌های تحقیقاتی و توسعه قابلیت‌های مدیریت بخش دولتی، حمایت کند.