موضوع مقاله: قصبه (معماری) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قصبه (معماری) | مقدمه: به‌طور گسترده‌تر، این اصطلاح می‌تواند به محلهٔ قدیمی شهر (مدینه)، به‌ویژه در کشور الجزایر نیز اشاره داشته باشد. | ## بخش 1: قصبه (معماری) | در زبان‌های گوناگون، واژهٔ عربی «قصبه» یا واژگان محلی وام‌گرفته از آن، ممکن است به یک سکونت‌گاه، دژ، برج دیدبانی یا دژ انفرادی نیز اطلاق شود. دژ یا قلعه واژهٔ «قصبه» (qasaba) در گذشته معنایی گسترده‌تر داشت، اما در اصل به معنای یک دژ است—که معمولاً به عنوان قلعه‌ای برای حفاظت از شهر یا منطقه‌ای مسکونی، یا به عنوان مرکز اداری مورد استفاده قرار می‌گرفت. قلعهٔ قصبه معمولاً محل استقرار پادگان نظامی و ساختمان‌های ویژه‌ای چون کاخ سلطنتی بود، و همچنین امکاناتی مانند مسجد و حمام عمومی را در بر می‌گرفت. برخی از قصبه‌ها در موقعیت‌های راهبردی و مرتفع ساخته می‌شدند تا دید خوبی به شهر داشته باشند، مانند قصبهٔ الودایه در رباط، مراکش یا قصبهٔ مالاگا در اسپانیا. قصبه همچنین می‌توانست ناحیه‌ای سلطنتی و وسیع باشد که به‌طور اختصاصی ساخته شده و با دیوارهایی جداگانه محافظت می‌شد و در آن کاخ حاکم و نهادهای اداری دولت قرار داشتند. از نمونه‌های این نوع می‌توان به قصبهٔ مراکش و قصبهٔ شهر تونس اشاره کرد که هر دو توسط موحدون بنیان‌گذاری شدند؛ سلسله‌ای که در بسیاری از شهرهای مهم امپراتوری‌شان محوطه‌های مشابه کاخ سلطنتی ساختند یا بازسازی کردند. در برخی موارد، قصبه‌ها تنها محوطه‌هایی مستحکم‌شده در اطراف شهر بودند که صرفاً محل استقرار نیروهای نظامی بودند، بدون آن‌که لزوماً نقش قلعهٔ اصلی شهر را داشته باشند. در شهر فاس برای نمونه، در دوره‌های مختلف تا سیزده قصبه ساخته شده بود، از جمله قصبهٔ «انوار» و قصبهٔ «شرارده». | ## بخش 2: قصبه (معماری) | به گفتهٔ معمار و مرمت‌گر اسپانیایی، «لئوپولدو تورس بالباس»، قصبهٔ مالاگا نمونهٔ شاخصی از معماری نظامی دورهٔ طوایف در اندلس است، با دیوار دوجداره و استحکامات بسیار. (In Spanish) از دیگر نمونه‌های قصبه در اسپانیا می‌توان به قصبهٔ آلمریا، آنتکرا، باداخوس، گوآدیکس، مریدا، قلعهٔ مولینا د آراگون، قصبه آلکالا لا رئال و همچنین قصبه الحمراء در شهر گرانادا اشاره کرد. کاربردهای دیگر واژهٔ «قصبه» بخش قدیمی شهر واژهٔ «قصبه» گاهی برای اشاره به بخش قدیمی یک شهر نیز به کار می‌رود که در این کاربرد، معادل معنای مدینه است. در شهر الجزیره، نام «قصبه» در اصل به بخش بالایی شهر اطلاق می‌شد که شامل قلعه و اقامتگاه حاکمان بود. پس از اشغال الجزایر توسط فرانسوی‌ها در سال ۱۸۳۰، بیشتر بخش پایینی و تاریخی شهر الجزیره تخریب شد و براساس سبک اروپایی بازسازی گردید. تنها بخش بالایی شهر که نسبتاً دست‌نخورده باقی ماند، همان ناحیه‌ای بود که به «قصبه الجزایر» شهرت یافت. «قصبهٔ دَلس» نیز نمونهٔ دیگری از کاربرد این واژه برای اشاره به بخش تاریخی یک شهر است. در کتابی دیگر، این برج‌ها چنین توصیف شده‌اند: «برج‌های قصبه، که ظاهراً مختص معماری منطقهٔ عسیر هستند، موضوع بحث و اختلاف‌نظر دربارهٔ کارکردشان بوده‌اند—برخی معتقدند که این برج‌ها به عنوان برج‌های دیده‌بانی ساخته شده‌اند، در حالی که دیگران آن‌ها را به منزلهٔ برجک دفاعی یا حتی انبارهای غله می‌دانند. | ## بخش 3: قصبه (معماری) | باستان‌شناسان تصاویری از برج‌هایی مشابه را در ویرانه‌های قریه الفاو در منطقهٔ ربع الخالی عربستان یافته‌اند که قدمت آن‌ها به فاصلهٔ زمانی میان قرن سوم پیش از میلاد تا قرن چهارم میلادی می‌رسد. «خانه‌ها دو طبقه بودند، دیوارهایی سنگی با ضخامت تقریباً دو متر داشتند و از امکاناتی مانند سیستم آب‌رسانی و سرویس‌بهداشتی در طبقهٔ بالا برخوردار بودند. گاهی در زیر پنجره‌ها یا در قاب آن‌ها، نوارهایی از سنگ‌های کوارتز دیده می‌شود—یکی از نمونه‌های خوب و سالم این نوع برج‌ها در بالای منطقهٔ وادی عین قرار دارد. بقایای یک سازهٔ سنگی شبیه به برج‌های مارتلو در کنار یک مسیر خاکی در شمال المصنعه دیده می‌شود. به نظر می‌رسد که این بنا پیش‌نمونه‌ای جالب از خانه‌های سنتی استان عسیر باشد و احتمالاً ارتباط نزدیکی با معماری قصبه دارد. این بنا اکنون در حالت ویران قرار دارد، اما زمانی محل سکونت بوده و از ویژگی‌های دفاعی نیرومندی برخوردار بوده است.» در توصیفی از یک روستای سنتی در استان الباحه در عربستان سعودی آمده است: «حتی جاده‌ای که به این روستا منتهی می‌شود چشمگیر است، و در طول مسیر، چندین برج تاریخی از سنگ و کتیبه دیده می‌شوند. | ## جمع‌بندی | استان الباحه به عنوان منطقهٔ هزار و یک برج شناخته می‌شود—برج‌هایی که زمانی برای محافظت از روستاها، جاده‌ها و مزارع در برابر قبایل رقیب ساخته می‌شدند.