موضوع مقاله: استعمار آفریقا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استعمار آفریقا | مقدمه: استعمار آفریقا دسته‌ای از فرایندهای استعماری است که از دوران باستان تا دوران مدرن بر قارهٔ آفریقا تحمیل شد. | ## بخش 1: استعمار آفریقا | یونانیان باستان و رومیان نخستین مستعمره‌ها را در شمال آفریقا بنیان گذاشتند، همان‌گونه که در بخش‌هایی از اوراسیا نیز مستعمره‌نشین‌هایی برپا کردند. با این حال در گفتمان رایج، استعمار آفریقا بیشتر به تسخیر اروپاییان در دورهٔ تقسیم آفریقا (۱۸۸۴–۱۹۱۴) و عصر امپریالیسم نو اشاره دارد که پس از جنگ جهانی دوم با روند تدریجی استعمارزدایی از آفریقا همراه شد. قدرت‌های اصلی درگیر در استعمار نوین آفریقا بریتانیا، فرانسه، آلمان، پرتغال، اسپانیا، بلژیک و ایتالیا بودند. حکومت استعماری اروپایی پیامدهای ژرفی بر ساختار جوامع آفریقایی گذاشت؛ سرکوب خودمختاری جوامع محلی، رسوم بومی را برهم زد و دگرگونی بازگشت‌ناپذیری در نظام‌های اقتصاد اجتماعی آفریقا پدیدآورد. امروزه در تقریباً همهٔ کشورهای آفریقایی، زبان رسمی دولت و رسانه‌ها همان زبانی است که قدرت استعمارگر تحمیل کرده بود، هرچند بیشتر مردم همچنان به زبان‌های بومی آفریقایی خود سخن می‌گویند. در زمان فرعون مصری آماسیس (۵۷۰–۵۲۶ پیش از میلاد) یک مستعمرهٔ بازرگانی یونانی در ناوکراتیس در فاصلهٔ نزدیک به ۵۰ مایلی از اسکندریه پسین تأسیس شد. در سال ۵۱۳ پیش از میلاد تلاشی برای برپایی مستعمره‌ای یونانی میان کورنا و کارتاژ صورت گرفت که دو سال پس از آن با همکاری بومیان و کارتاژیان، مستعمره‌نشینان یونانی اخراج شدند. اسکندر مقدونی (۳۵۶–۳۲۳ پیش از میلاد) شهر اسکندریه را در جریان فتح مصر بنیان نهاد. این شهر به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای دوران هلنیستی و رومی تبدیل شد و کارکردهای بازرگانی، فرهنگی و نظامی داشت. برخی از این مستعمره‌ها بسیار کهن بودند؛ برای نمونه اوتیکا حدود ۱۱۰۰ پیش از میلاد بنیان شد. این شهر در تونس کنونی تأسیس شد و تا سدهٔ چهارم پیش از میلاد به نیرویی بزرگ در دریای مدیترانه بدل گشت. کارتاژیان هیئت‌هایی برای اکتشاف و تأسیس مستعمره در سواحل اقیانوس اطلس آفریقا فرستادند؛ گزارشی از سفر حانون به حدود ۴۲۵ پیش از میلاد بازمی‌گردد. کارتاژ پس از سومین جنگ پونی (۱۵۰–۱۴۶ پیش از میلاد) به‌طور کامل به دست رومیان ویران شد. طرح‌هایی از سوی گایوس گراکوس در اواخر سدهٔ دوم پیش از میلاد، ژولیوس سزار و آگوستوس در سدهٔ نخست پیش از میلاد برای بازبنیاد کردن مستعمره‌ای رومی در همان مکان ریخته شد. سرانجام این مستعمره برپا گردید و در زمان آگوستوس به پایتخت ایالت رومی آفریقا تبدیل شد. وندال‌های گوتی در سدهٔ پنجم میلادی پادشاهی کوتاهی در آنجا تشکیل دادند که اندکی پس از آن به دست بیزانسیان افتاد. اسپانیایی‌ها در سدهٔ پانزدهم جزایر قناری را در سواحل شمال آفریقا تسخیر کردند که به نسل‌کشی جمعیت بومی گوانچه انجامید. کهن‌ترین شهر نوین بنیان‌گذاری‌شده توسط اروپاییان در قارهٔ آفریقا کیپ‌تاون است که در سال ۱۶۵۲ توسط کمپانی هند شرقی هلند به‌عنوان ایستگاهی میان‌راهی برای کشتی‌های اروپایی در مسیر شرق تأسیس شد. تقسیم آفریقا امپراتوری‌های استقراریافته‌ای همچون بریتانیا، فرانسه، اسپانیا و پرتغال پیش‌تر مناطق ساحلی را مطالبه کرده بودند، اما ژرفای سرزمین‌های درونی را فتح نکرده بودند. تا ۱۸۷۰ اروپاییان تنها یک‌دهم آفریقا را کنترل می‌کردند که عمدتاً در امتداد مدیترانه و جنوب دور قاره بود. از نخستین پیشگامان نفوذ به درون سرزمین، لئوپولد دوم، پادشاه بلژیک بود که حوضه کنگو را به‌عنوان قلمرو شخصی خود تا ۱۹۰۸ زیر ستم نگه داشت. کنفرانس برلین (۱۸۸۴) به ابتکار اتو فون بیسمارک برای تعیین رهنمودهای بین‌المللی و جلوگیری از درگیری میان قدرت‌های اروپایی برگزار شد و «امپریالیسم نو» را رسمیت بخشید. | ## بخش 2: استعمار آفریقا | این کنفرانس به امپریالیست‌ها اجازه داد بدون رویارویی چشمگیر با یکدیگر به درون قاره پیش بروند. تنها تهدید جدی خشونت بین‌امپراتورایی بحران فاشودا در ۱۸۹۸ میان بریتانیا و فرانسه بود که بدون درگیری نظامی قابل‌توجهی حل شد. میان ۱۸۷۰ و ۱۹۱۴ اروپا نزدیک به ۲۳ میلیون کیلومتر مربع — یک‌پنجم خشکی‌های زمین — را به دارایی‌های استعماری فرامرزی خود افزود. شیوه‌های اداری فرانسوی‌ها، پرتغالی‌ها، آلمانی‌ها و بلژیکی‌ها از شیوهٔ اداری بسیار متمرکزی به نام «حکومت مستقیم» بهره می‌بردند. بریتانیایی‌ها در مقابل با شناسایی قدرت‌مداران محلی و وادار کردن یا تشویق آنان به اداره از سوی امپراتوری، از «حکومت غیرمستقیم» بهره می‌گرفتند. فرانسه از پاریس فرمان می‌راند، رؤسای محلی را بدون توجه به معیارهای سنتی و تنها بر پایهٔ وفاداری به فرانسه منصوب می‌کرد و دو فدراسیون بزرگ استعماری در آفریقا برپا کرد: آفریقای غربی فرانسه و آفریقای استوایی فرانسه. متحدان جنگ‌های جهانی اول و دوم به‌گستردگی از نیروی کار و سربازان آفریقایی در جنگ‌ها بهره بردند. شورش‌ها و مقاومت گروه‌های محلی در آفریقای خاوری آلمان در برابر کار اجباری و مالیات‌ستانی آلمانی‌ها مقاومت کردند. این شورش در آغاز پیروز بود، اما ظرف کمتر از یک سال با نیروهای کمکی مجهز به مسلسل سرکوب شد. تلاش آلمان برای تسلط بر آفریقای جنوب‌غربی نیز با مقاومت سرسختانه‌ای روبه‌رو شد که سرکوب خشن آن به نسل‌کشی هرِرو و ناماکوا انجامید. رفتار وحشیانهٔ او با آفریقاییان اعتراض شدید بین‌المللی برانگیخت و قدرت‌های اروپایی او را ناگزیر کردند کنترل مستعمره را به پارلمان بلژیک واگذارد. اقتصاد استعمار وینسنت خاپویا بر توجه چشمگیر قدرت‌های استعماری به اقتصاد استعمار تأکید می‌کند. این امر دربرمی‌گرفت: تصرف زمین، کار اجباری، رواج کشت محصولات نقدی — گاه به بهای نادیده‌گرفتن محصولات خوراکی — دگرگونی الگوهای بازرگانی میان‌آفریقایی پیش از استعمار، آوردن کارگران هندی و ادامهٔ بهره‌برداری از آفریقا به‌عنوان منبع مواد خام صنایع اروپایی. قدرت‌های استعماری بعدها بر لغو بردگی، توسعهٔ زیرساخت‌ها و بهبود بهداشت و آموزش تمرکز کردند. آفریقاییان هوادار استقلال ارزش آموزش اروپایی را در رویارویی با اروپاییان دریافتند؛ برخی کلیساهای مستقل خود را بنیاد گذاشتند و نابرابری‌هایی را که در ازای حمایتشان از کشورهای امپریالیست در جنگ‌های جهانی دریافت کردند، آشکارا نکوهش نمودند. هرچند مرزهای تحمیل‌شدهٔ اروپایی با سرزمین‌های سنتی همخوانی نداشت، همین واحدهای سرزمینی جدید بسترهایی فراهم آوردند که جنبش‌های سیاسی در آنها رشد کردند. گروه‌های حرفه‌ای مانند وکیلان و پزشکان، اعضای خرده‌بورژوازی (کارمندان، آموزگاران، بازرگانان خُرد)، کارگران شهری و کشاورزان نقشی کلیدی ایفا کردند. الگوی فرانسوی بریتانیایی‌ها روند انتقال تدریجی قدرت را پی گرفتند، اما سیاست جذب فرانسه به‌ویژه در شمال آفریقا با مقاومت روبه‌رو شد. اعطای استقلال به مراکش و تونس در مارس ۱۹۵۶ امکان تمرکز بر الجزایر را فراهم کرد که در آنجا پیکاری خونین و درازمدت (۱۹۵۴–۱۹۶۲) برای رسیدن به استقلال درگرفت. هنگامی که شارل دو گل در ۱۹۵۸ همه‌پرسی برگزار کرد، تنها گینه به استقلال کامل رأی داد. با این حال فرانسه در ۱۹۵۹ قانون اساسی را اصلاح کرد تا این گزینه را به سایر مستعمره‌ها نیز بدهد. مستعمره‌های بریتانیا در آفریقای شرقی کشاورزان آفریقای شرقی بریتانیا از تصرف زمین‌هایشان و تحمیل روش‌های کشاورزی ناخواسته خشمگین بودند. | ## بخش 3: استعمار آفریقا | در تانگانیکا، ژولیوس نایرره نفوذ خود را نه‌تنها میان آفریقاییان متحد شده با زبان سواحیلی بلکه بر برخی رهبران سفیدپوست نیز گسترش داد و در ۱۹۶۱ رهبر تانگانیکای مستقل شد. در کنیا، مستعمره‌نشینان سفیدپوست کشاورزان مستأجر آفریقایی را در دههٔ ۱۹۳۰ بیرون رانده بودند؛ از دههٔ ۱۹۴۰ درگیری‌ها شدت گرفت و در ۱۹۵۲ اوج یافت. بریتانیا تا ۱۹۵۵ شورش را سرکوب کرد و تا ۱۹۶۰ اصل حکومت اکثریت آفریقایی را پذیرفت. نتیجهٔ استعمارزدایی دورهٔ اصلی استعمارزدایی در آفریقا پس از جنگ جهانی دوم آغاز شد. جنبش‌های استقلال‌طلبانه، احزاب سیاسی بومی و اتحادیه‌های صنفی به همراه فشار ایالات متحده و اتحاد شوروی، استعمارزدایی بخش بزرگی از قاره را تا دههٔ ۱۹۸۰ تضمین کردند. برخی مناطق، به‌ویژه آفریقای جنوبی و نامیبیا، همچنان جمعیت بزرگی از تبار اروپایی دارند. تنها درون‌بوم‌های اسپانیایی سبته و ملیلیه هنوز زیر فرمان یک کشور اروپایی هستند، در حالی که رئونیون، مایوت، سنت هلنا، اسنشن و تریستان دا کونا، جزایر قناری و مادیرا به ترتیب زیر نظارت فرانسه، بریتانیا، اسپانیا یا پرتغال باقی مانده‌اند. والتر رادنی تاریخ‌نگار و کنشگر گویانایی والتر رادنی در کتاب چگونه اروپا آفریقا را توسعه‌نیافته کرد بر پایهٔ تحلیل مارکسیستی استدلال می‌کند که آفریقا از راه بهره‌کشی اقتصادی به دست غرب غارت شده‌است. او ساختار کنونی آفریقا و اروپا را از رهگذر تحلیلی تطبیقی به تجارت برده در اقیانوس اطلس و استعمار بازمی‌گرداند و همچنین کاهش بیشتر حقوق زنان آفریقایی در دوران استعمار را بررسی می‌کند. محمود ممدانی محمود ممدانی در کتاب (۱۹۹۶) استدلال می‌کند که دولت استعماری در آفریقا «دوپاره» بود: «دو شکل قدرت زیر یک اقتدار هژمونیک واحد». یک دولت برای جمعیت اروپایی مستعمره‌نشین با حکومت انتخابی در شهرها و دولتی دیگر برای بومیان در روستاها با اقتدار قبیله‌ای. در مناطق شهری نهادهای بومی به رسمیت شناخته نمی‌شد و بومیان که اروپاییان آنان را «غیرمتمدن» می‌خواندند از حقوق شهروندی محروم بودند. کتاب او (۲۰۰۰) زندگی پسااستعماری در آفریقا را به‌گونه‌ای انتقادی می‌کاود و اثری مهم در حوزهٔ پسااستعمارگرایی به‌شمار می‌آید. مبمبه نشان می‌دهد که خشونت در مستعمره عمدتاً برای استخراج نیروی کار و ساختن هویت‌های فرمانبر بر بدن آفریقاییان اعمال می‌شد. استعمارگران این خشونت را «ضروری و نیک» می‌شمردند زیرا آفریقایی را به کارگری مطیع بدل می‌ساخت. زندگی روزمرهٔ آفریقایی به نمایشی از تسلیم تبدیل می‌شد که در قالب پروژه‌های فواید عامه و خدمت وظیفه عمومی نمود می‌یافت. استفانی ترنی براون استفانی ترنی براون در جستار ۲۰۱۴ خود بررسی می‌کند که چگونه گفتمان‌های بهداشت و آلودگی در روایت‌های استعماری از نمونهٔ کامپالا به‌کار گرفته شدند. او مفهوم آلوده‌انگاری را به‌عنوان سازوکاری توضیح می‌دهد که یک گروه گروه دیگر را «غیرانسانی» می‌سازد. استعمارگران پاکیزگی را به خود و آلودگی را به بومیان نسبت می‌دادند و بدین ترتیب غیاب زیرساخت‌های بهداشتی در بخش‌های آفریقایی شهر را نشانهٔ «وحشی‌گری» جلوه می‌دادند تا فرایند «متمدن‌سازی» را توجیه کنند. براون این میراث مادی استعمار را در کامپالا و دیگر شهرهای آفریقایی هنوز زنده می‌داند. نقد نظریه‌های انتقادی دربارهٔ استعمار آفریقا عموماً در محکومیت فعالیت‌های امپریالیستی هم‌داستان‌اند. کتاب از سوی منتقدانی همچون مردیث ترتا به دلیل تمرکز بیش از حد بر کشورهای خاص آفریقایی مانند کامرون انتقاد شده‌است. | ## جمع‌بندی | نقد مشابهی بر نظریه‌های ممدانی وارد آمده‌است مبنی بر اینکه تعمیم‌هایش دربارهٔ آفریقایی که در واقع به شیوه‌های بسیار متفاوت و توسط ایدئولوژی‌های امپریالیستی گوناگون مستعمره شده بود، نادقیق است.