موضوع مقاله: سامان توفیق | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سامان توفیق | مقدمه: سامان توفیق باستان‌شناس ایرانی و پژوهشگر حوزه استحکامات دفاعی و جغرافیای تاریخی ایران است. | ## بخش 1: سامان توفیق | پژوهش‌های او عمدتاً بر غار-دژها، محوطه‌های صخره‌ای و ساختارهای دفاعی تاریخی در نواحی البرز و تبرستان متمرکز بوده‌است. نام او در گزارش‌های پژوهشی و رسانه‌ای مرتبط با حفاظت و مستندسازی محوطه‌های تاریخی شمال ایران، به‌ویژه غار-دژ اسپهبد خورشید، مطرح شده‌است. یادکرد وب|نشانی= |عنوان=منوچهر ستوده راهب خستگی‌ناپذیر دیر ایران‌شناسی بود |ناشر=مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی |تاریخ=خرداد ۱۳۹۵ |بازبینی=۳۰ آوریل ۲۰۲۶ زندگی‌نامه سامان توفیق در ایران متولد شد. او از پژوهشگران حوزه باستان‌شناسی است که تمرکز کاری‌اش بر بررسی و مستندسازی محوطه‌های تاریخی در مناطق کوهستانی البرز مرکزی و شمال ایران قرار دارد. فعالیت‌های او عمدتاً در قالب پروژه‌های میدانی و پژوهش‌های مرتبط با میراث فرهنگی تعریف شده و شامل بررسی استقرارهای انسانی و محوطه‌های صخره‌ای است. بنا بر اطلاعیه انجمن علمی باستان شناسی او از اعضای مهستان باستان‌شناسی کشور است. فعالیت‌های پژوهشی سامان توفیق پژوهشگر حوزه باستان‌شناسی و مطالعات میدانی در شمال ایران است که در برخی بررسی‌ها و مستندنگاری‌های میدانی مرتبط با محوطه‌های صخره‌ای و استحکامات کوهستانی در منطقه البرز مرکزی و شرقی مشارکت داشته است. بخشی از گزارش‌ها و گفت‌وگوهای منتشرشده در رسانه‌های خبری و تخصصی میراث فرهنگی به فعالیت‌های او در شناسایی و بررسی تعدادی از محوطه‌های تاریخی از جمله غار-دژهای منطقه سوادکوه و چهاردانگه اشاره کرده‌اند. همچنین در برخی پروژه‌های پژوهشی، نقش سرپرستی یا همکاری در مستندنگاری محوطه‌های باستانی به او نسبت داده شده است که نتایج آن در قالب گزارش‌های میدانی یا اخبار پژوهشی منتشر شده است. از جمله محورهای اصلی پژوهش‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: * پژوهش‌های باستان‌شناسی غار اسپهبد خورشید در سوادکوه *، پژوهش میدانی در غار-دژ دیوخانه بندبن*، مطالعات مرتبط با گذرگاه‌های تاریخی مانند دربند کولا *، بررسی ساختارهای دفاعی و استقرارهای کوهستانی در البرز مرکزی *، پژوهش بر دژهای اسماعیلیه* و دورۀ اسپهبدان تبرستان. این پژوهش‌ها در قالب پروژه‌های میدانی دارای مجوز از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری انجام شده و نتایج آن در قالب گزارش‌های علمی و رسانه‌ای منتشر شده‌است. برخی از این مطالعات در قالب گزارش‌های پژوهشی و مقالات علمی-پژوهشی در نشریات تخصصی حوزه باستان‌شناسی منتشر شده‌اند. در گزارش‌های منتشرشده، این محوطه در فاصله سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۹ مورد بررسی و مستندسازی قرار گرفته و از سامان توفیق به‌عنوان سرپرست هیأت بررسی و مستندسازی باستان‌شناسی این اثر یاد شده است. غار-دژ کیجاکرچال غار کیجاکرچال در دهه ۴۰ توسط غارنوردان شناسایی شد و زیر و رو شد. علاوه بر دیوار پیشبند غار و بقایای الوار چوب در دهانۀ غار، یک سنگ آسیاب هم وجود دارد. همچنین در پروژۀ بررسی و مستندنگاری از «دژ صخره‌ای کیجا کرچال» تکه‌ای فلز مفرغ از بدنه یک ظرف بسیار فرسوده، پیدا شد که مربوط به دوران ساسانی-پساساسانی است. غار-دژ سه تاق غار-دژ سه تاق یا با نام محلی تاقِ فرامرز یا کِیلی؛ یک سازۀ منحصربفرد است که از سه غار-سازه اصلی به صورت پلکانی در یک بازۀ معین نسبت به هم شکل گرفته که در مجموع یک دژ صخره‌ای را ساخته‌‌اند که در ارتفاعی دست نیافتنی قرار دارد. حدود یک دهه پیش از بررسی‌های باستان‌شناسی برای تشکیل شناسنامه ثبتی اثر متاسفانه اسناد ارزشمند بایگانی تبرستان که مربوط به دوران پساساسانی(صدر اسلام) است از این محوطه غارت شد. فعالیت یک معدن در پای "تاق فرامرز"، گردو غبار و حجم تخریب از یک سمت و آلودگی زیادی که به آسیب های بیشتر در محوطه منجر شده از سوی دیگر وضعیت بدی برای محیط زیست منطقه هم ایجاد کرده است. غار-دژ دیوخانه بندبن در سال ۱۴۰۳، پروژه شناسایی و مستندنگاری غار-دژ دیوخانه بندبن در منطقه چهاردانگه مازندران آغاز شد. در گزارش‌های منتشرشده، سامان توفیق به‌عنوان سرپرست هیأت باستان‌شناسی این پروژه معرفی شده و دیدگاه‌هایی از وی درباره ویژگی‌های محوطه نقل شده است. | ## بخش 2: سامان توفیق | کافرکلی‌های لاریجان در حوزه معماری دست‌کند البرز، در پژوهش‌هایی به کافرکلی‌های لاریجان و ویژگی‌های معماری صخره‌ای آن‌ها پرداخته شده است. در این مطالعات، برخی پیوندهای احتمالی میان این سازه‌ها و روایت‌های اسطوره‌ای ایرانی مورد بررسی قرار گرفته است. دژها و استحکامات سامان توفیق در زمینه مطالعه و مستندسازی دژها و استحکامات کوهستانی رشته‌کوه‌های البرز فعالیت داشته است. این پژوهش‌ها شامل شناسایی و مستندسازی محوطه‌های صخره‌ای و دفاعی در مناطق شمال ایران بوده است. وی در مراسم بزرگداشت چهلمین روز درگذشت منوچهر ستوده که در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد، از منوچهر ستوده به عنوان پیشگام در پژوهش‌های قلاع و استحکامات البرز و همچنین پدر جغرافیای تاریخی ایران نام برده است. قلعه اولاد/دژ قلعه گردن سوادکوه دژ اولاد سوادکوه و استحکامات وابسته به آن مورد شناسایی، بررسی و مستندنگاری معماری قرار گرفته است. استفاده و استقرار در این دژ از اواسط دوره ساسانی تا پایان دوره شاه عباس صفوی ادامه داشته و به عنوان مقر شاهان جبال تبرستان به حساب می‌آمد که به ترتیب شامل دوران اسپهبدان دودمان قارِن، امرای باوندی، خوارزمشاهیان، ایلخانان، تیموریان، مرعشیان و خاندان دیو است که از بیش از 1500 سال قدمت، حکایت دارد. قلعه کنگلو سامان توفیق در پژوهش‌های میدانی خود دربارهٔ قلعه کنگلو، این دژ کوهستانی را از نمونه‌های شاخص معماری دفاعی البرز مرکزی دانسته و با توجه به ساختار هستهٔ مرکزی و دو بازوی جانبی آن، پلان معماری قلعه را در میان استحکامات ایران منحصربه‌فرد توصیف کرده است. او با مقایسه فرم طاق‌ها و عناصر معماری این بنا با آثاری چون غار-دژ اسپهبد خورشید، قلعه دختر فیروزآباد و کاخ سروستان، آن را متعلق به دورهٔ اشکانی–ساسانی دانسته و احتمال داده است که این مجموعه افزون بر کارکرد دفاعی، دارای کاربری‌های آیینی، یادمانی یا نجومی نیز بوده باشد. تپه سرقلعه/شاه دز لواسان شاه‌دژ که به‌عنوان یکی از دژهای مهم اسماعیلی در رشته‌کوه‌های البرز است جایگاهش تا سالها گم شده بود. با بررسی و پژوهش میدانی در منطقۀ لواسان شناسایی شد و با کاوش باستان‌شناسی بر تپه سرقلعه، از زیر خاک بیرون آورده شد. این دربند در میانۀ گذرگاهِ کوهستانی موسوم به کولا(کوه+لا) بود که آغاز این راهِ کولا از دژ باج‌گیران دوآب _که با نامِ قلعه رواتسر به ثبت رسیده است_ در پای غارِ اسپهبد خورشید بود. پس از عبور از گردنۀ بشم با گذر از تنگۀ شیخ چشمه‌سر و پایین شیر قلعه به شهمیرزاد می‌رسید. نیایشگاه قلابن لاریجان یک محوطه باستانی بسیار ارزشمند در دهۀ 60 به دست منوچهر ستوده شناسایی و معرفی شد که بابه باور او یک بنای آیینی یا حکومتی مربوط به دورۀ اشکانی-ساسانی بود. نیایشگاه قلابن در لاریجان که اکنون به یک باغ شخصی تبدیل شده است، به‌عنوان یکی از محوطه‌های مرتبط با معماری آیینی در شمال ایران بازشناسی و معرفی شده و در برخی پژوهش‌ها به زمینه‌های احتمالی اسطوره‌ای و آیینی آن اشاره شده است. آثار از آثار منتشرشده به نام او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: کتاب‌ها سه گنبدان: گوربرج‌ها فریدون، سلم، تور و ایرج، نشر ماتیسا تاریخ مصور ایران، جلد ۵: رستاخیز ایران، نشر سایان (۱۴۰۵)، فصل «اِسپَهبَدان تبرستان» توفیق، سامان (۱۴۰۵). تاریخ مصور ایران، جلد ۶: دوره سلجوقی، نشر سایان (۱۴۰۵)، فصل «فرمانروایان کوهستان (دژهای اسماعیلیان)».توفیق، سامان (۱۴۰۵). «قلعه تاق اسپهبد خورشید»، ۱۳۹۰، مجله علمی-تخصصی باستان‌شناسی دانشگاه آزاد همدان، سال ۳، شماره ۴. «شناسایی، بررسی و مستندسازی ساختار معماری دژ اولاد سوادکوه و استحکامات دفاعی وابسته به آن»، ۱۳۹۲، مجموعه مقالات همایش ملی باستان‌شناسی ایران، دانشگاه بیرجند. «دودمان کارن (قارن): فرمانروایان در سایه»، ۱۳۹۲، مجموعه مقالات همایش تخصصی تاریخ و فرهنگ نهاوند. «مکانیابی، بررسی و معرفی تختگاه‌های اسپهبدان تبرستان»، ۱۳۹۲، همایش ملی باستان‌شناسان جوان، دانشگاه تهران. | ## بخش 3: سامان توفیق | «استحکامات دفاعی تبرستان؛ آمیزه‌ای از تکنیک معماری باستان و بومی»، ۱۳۹۳، دومین همایش ملی هنر تبرستان، دانشگاه مازندران. «گزارش بررسی و مستندسازی باستان‌شناسی غار-دژ اسپهبد خورشید»، ۱۳۹۴–۱۳۹۵، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری. «کافرکِلی‌های لاریجان و ارتباط با اسطوره بیوراسپ»، همایش بین‌المللی معماری دستکند، ۱۳۹۷. «بررسی و مستندسازی غار-دژ اسپهبد خورشید»، ۱۳۹۷، گزارش‌های شانزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران. «دربند کولا؛ آوردگاه راهبردی اسپهبدان تبرستان»، فصلنامه پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، ۱۳۹۷. «گاه‌نگاری غار-دژ اسپهبدان بر اساس پیشینه، وجوه تسمیه و دگرگونی‌های کاربری»، فصلنامه پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، ۱۳۹۹. توفیق، سامان.«غار-دژ اسپهبَدان/دژِ طاق»،از مجموعه مقالات همایش بین المللی دانشگاه سیستان، ۱۳۹۹. «شاه‌دژ؛ دژ گمشده اسماعیلی در البرز»، فصلنامه پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، ۱۴۰۲. بازتاب رسانه‌ای پروژه‌های مرتبط با غار-دژ اسپهبد خورشید و دیوخانه بندبن در رسانه‌هایی مانند خبرگزاری ایسنا، ایرنا و خبرآنلاین بازتاب داشته است. فعالیت‌های رسانه‌ای سامان توفیق عمدتاً در ارتباط با معرفی، مستندسازی و حفاظت از محوطه‌های تاریخی و صخره‌ای شمال ایران، به‌ویژه غار-دژ اسپهبد خورشید، بازتاب داشته است. در مصاحبه‌ها و گزارش‌های رسانه‌ای مختلف درباره تهدیدات ناشی از فعالیت‌های معدنی، انفجارها و آسیب‌های انسانی به این محوطه‌ها اظهار نظر کرده است. بخشی از این گزارش‌ها و مصاحبه‌ها در رسانه‌هایی از جمله خبرگزاری ایسنا، همشهری و رسانه محلی اخبار سوادکوه منتشر شده است که به بررسی وضعیت حفاظتی و چالش‌های میراث فرهنگی این آثار پرداخته‌اند. وی در یک مصاحبه با رسانه «اخبار سوادکوه»، درباره فعالیت‌های پژوهشی و میدانی خود توضیح داده‌است. فعالیت‌های مرتبط با گردشگری و میراث فرهنگی در گزارش‌ها و طرح‌های مرتبط با میراث فرهنگی و گردشگری استان مازندران، نام سامان توفیق در ارتباط با برخی پروژه‌های پژوهشی و میدانی در منطقه سوادکوه و محورهای فرهنگی-تاریخی البرز مرکزی مطرح شده‌است. این فعالیت‌ها عمدتاً در چارچوب پژوهش‌های باستان‌شناسی محوطه‌های تاریخی و معرفی ظرفیت‌های گردشگری منطقه انجام شده‌اند. از جمله محورهای مطرح‌شده در گزارش‌های رسانه‌ای، مشارکت در معرفی و پیگیری ایجاد «پایگاه پژوهشی غار-دژ اسپهبد خورشید» در سوادکوه و ثبت جهانی این محوطه است. این پایگاه با هدف سامان‌دهی مطالعات باستان‌شناسی، حفاظت و تسهیل دسترسی پژوهشگران به این محوطه تاریخی مطرح شده و در برخی گزارش‌های رسمی از سوی اداره کل میراث فرهنگی مازندران به آن اشاره شده‌است. ثبت جهانی راه آهن همچنین در برخی گزارش‌های رسانه‌ای مرتبط با میراث صنعتی ایران، به ثبت جهانی بخشی از راه‌آهن شمال ایران (راه‌آهن سراسری ایران) اشاره شده‌است که به عنوان یکی از محورهای گردشگری تاریخی کشور شناخته می‌شود. در این چارچوب، نقش منطقه سوادکوه به دلیل قرارگیری در مسیر راه‌آهن شمال، در توسعه گردشگری ریلی و میراث صنعتی مورد توجه قرار گرفته‌است. | ## جمع‌بندی | در کنار این موارد، فعالیت‌های مرتبط با گردشگری فرهنگی در سوادکوه شامل معرفی جاذبه‌های طبیعی و تاریخی منطقه، از جمله محوطه‌های کوهستانی و غار-دژها، در قالب گزارش‌ها و بازدیدهای میدانی نیز در رسانه‌های تخصصی و خبری بازتاب داشته‌است.