موضوع مقاله: ادبیات قبطی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات قبطی | مقدمه: ادبیات قبطی تنها به آثار اصیل محدود نمی‌شود بلکه ترجمه‌های انجام‌شده به زبان قبطی (بیشتر از زبان یونانی) و نیز آثاری که به احتمال زیاد به قبطی نگاشته شده‌اند اما تنها در ترجمه‌های عربی و حبشی برجای مانده‌اند را نیز دربرمی‌گیرد. | ## بخش 1: ادبیات قبطی | گویش ادبی استاندارد زبان قبطی بوده و بیشتر متون برجای‌مانده به همین گویش نوشته شده‌اند. ادبیات قبطی از سدهٔ سوم میلادی پدید آمد و تا سدهٔ یازدهم میلادی به‌عنوان زبان آفرینش آثار ادبی تازه به کار می‌رفت. این ادبیات دربرگیرندهٔ ترجمه‌های کتاب مقدس، متون گنوسی و مانوی، آثار آبای کلیسا، نوشته‌های رهبانی و حتی داستان‌های حماسی‌ست و جایگاه مهمی در میراث مسیحیت شرقی و زبان‌شناسی تاریخی دارد. تعریف و دامنه از آنجا که اصطلاح «قبطی» می‌تواند بار زبانی، قومی (اشاره به قبطی‌ها) و دینی (اشاره به ) داشته باشد، عبارت «ادبیات قبطی» گاه مبهم به نظر می‌رسد. در معنای گسترده‌تر، «قبطی» ممکن است شامل ادبیات یونانی تولیدشده در مصر نیز بشود که در جامعه قبطی رواج داشته‌است. ادبیاتی که قبطیان به زبان عربی نوشته‌اند معمولاً جداگانه و با عنوان بررسی می‌شود. واژهٔ «ادبیات» نیز ممکن است به معنای خاص به کار رود و متون مستند و نیمه‌ادبی مانند متون جادویی و پزشکی را نادیده بگیرد. گویش‌ها گویش ادبی استاندارد قبطی بود و بیشتر متون برجای‌مانده به این گویش نوشته شده‌اند. تا شش گویش شناخته‌شدهٔ دیگر نیز وجود دارد: ، ، ، ، و به‌همراه گویش‌های فردی دیگر. همهٔ گویش‌ها تا اندازه‌ای در ادبیات قبطی نمایندگی دارند؛ به‌ویژه بحیری در دورهٔ متأخر اهمیت بیشتری یافت. مجموعهٔ مورگان شامل ۵۸ جلد است که در ۱۹۱۰ میلادی از کتابخانهٔ صومعهٔ سنت میکاییل در فیوم کشف شد. مجموعهٔ محلی شامل نزدیک به ۵۰۰۰ جلد است که پاره‌هایی از آن به موزه مصر در قاهره منتقل شده‌است. خاستگاه قبطی کهن تلاش برای نوشتن زبان قبطی با الفبای یونانی احتمالاً از سدهٔ نخست پیش از میلاد آغاز شد. این مرحلهٔ نخست از نوشتار قبطی «قبطی کهن» نامیده می‌شود و تا سدهٔ چهارم یا پنجم میلادی ادامه می‌یابد. نخستین مرحلهٔ آزمایشی نگارش زبان مصری با الفبای یونانی اغلب «پیشاقبطی کهن» یا «یونانی‌ـمصری» خوانده می‌شود. این متون فاقد سبک نگارشی یکپارچه و واژگان وام‌گرفتهٔ یونانی ادبیات قبطی متأخر هستند. پیدایش قبطی ادبی یک نظریهٔ سنتی خاستگاه قبطی ادبی را به جامعهٔ گنوسی اسکندریه پیوند می‌دهد. نظریه‌ای دیگر آن را به صومعه‌های مسیحی و نیاز به ترجمهٔ آموزه‌های یونانی به زبان بومی مرتبط می‌سازد. در سال‌های اخیر پیشنهاد شده که احیای زبان مصری به‌شکل قبطی بخشی از «تلاش برای احیای فرهنگ ملی مصر» بوده‌است. پائولا بوتزی از آن با عنوان «عملیات هویتی» یاد می‌کند که بیانگر تمایز و استقلال فرهنگی بوده‌است. پنج متن ادبی متعلق به سدهٔ سوم همگی کتاب‌مقدسی‌اند: یا حاشیه‌نوشته‌هایی بر کتاب مقدس یونانی یا متون دوزبانهٔ یونانی‌ـقبطی. بر پایهٔ اثر اپیفانیوس سالامیس، نویسندهٔ سدهٔ سوم آثاری در تفسیر کتاب مقدس و مزمورسرایی به یونانی و قبطی نوشت. نخستین نویسنده‌ای که آثارش برجای مانده ممکن است آنتونی بزرگ (درگذشتهٔ ۳۵۶ میلادی) باشد. | ## بخش 2: ادبیات قبطی | این نامه‌ها به لاتین از یونانی ترجمه شدند و معلوم نیست برخی یا همه به اصل یونانی یا قبطی نگاشته شده‌اند. این نامه‌ها آشنایی آنتونی با مناقشات کلیسایی هم‌عصرش از جمله آریانیسم را نشان می‌دهند. نخستین نویسندهٔ اصیل قطعی با آثار برجای‌مانده پاخومیوس بزرگ (درگذشتهٔ ۳۴۶ میلادی) است. تنها پاره‌هایی از نسخهٔ اصلی قبطی قاعده‌نامه بر جای مانده اما چندین نامهٔ قبطی پاخومیوس محفوظ است. پیشینهٔ این ترجمه سه مرحله دارد: میان سده‌های دوم تا چهارم افراد گوناگونی در گویش‌های مختلف ترجمه می‌کردند؛ در سده‌های چهارم و پنجم ترجمهٔ صعیدی استانداردسازی شد؛ و سرانجام تا سدهٔ نهم ترجمهٔ بحیری نیز استاندارد گردید. تا اوایل سدهٔ چهارم، کتاب مقدس قبطی ـ یا دست‌کم مزامیر و عهد جدید ـ رسماً در کلیساها به کار می‌رفت. متون گنوسی و مانوی نه مادی ترجمه‌های قبطی متون گنوسی و مانوی هم‌زمان با ترجمه‌های نخستین کتاب مقدس پدید آمد و تنوع اندیشه و جامعه را در نخستین مرحلهٔ تولید ادبی قبطی نشان می‌دهد. طی چند دهه مانویان آغاز به ترجمهٔ متونشان به قبطی کردند؛ برخی از اصل آرامی و گاه از واسطه‌های یونانی. دست‌نوشته‌های مانوی همگی از سده‌های چهارم و پنجم هستند و در مدینه مادی یافت شده‌اند. از جمله «همرولوگیا» که پیشگویی‌هایی برای هر روز ماه قمری ارائه می‌دهند و «» که بر پایهٔ روز آغازین هفته یا جهت باد در هفتهٔ نخست سال پیش‌بینی‌هایی عرضه می‌کنند. نخستین روز سال روز ششم ماه شمرده می‌شد که با ژانویه ـ آغاز رسمی سال در امپراتوری روم ـ مطابقت داشت. این متون از اصل‌های یونانی برگرفته یا ترجمه شده‌اند و از مفهوم روزهای نیک و بد در گاه‌شماری مصری باستان نیز تأثیر پذیرفته‌اند. آپوکریفای کتاب مقدس ترجمه‌های قبطی منبع مهمی برای آپوکریفای عهد عتیق و عهد جدید هستند. دو مرحلهٔ اصلی در تولید آپوکریفای قبطی وجود داشت: در نخستین مرحله (سدهٔ چهارم) آثار ترجمه‌شده بیشتر با چهره‌های بنیان‌گذاری چون پطرس و پولس مرتبط بودند و در مرحلهٔ دوم (سدهٔ پنجم) ژانر «خاطرات رسولی» پدید آمد. از آپوکریفای عهد جدید می‌توان از انجیل توماس، ، ، انجیل مریم، ، ، ، ، ، ، ، و نام برد. ترجمه‌ها گزینشی بودند و گرایش بیشتری به آثار «آموزنده و شبانی» داشتند تا «الهیاتی و تفسیری».. از دورهٔ متأخرتر، پدران کاپادوکیایی (بازیل قیصریه، گریگوری نیسا و گریگوری نازیانزنوس)، آتاناسیوس اسکندریه، سیریل اسکندریه، افرایم سوری، اپیفانیوس سالامیس و جان کریسوستوم به‌خوبی نمایندگی دارند. غیبت آثار دو تن از برجسته‌ترین نویسندگان مسیحی مصری یعنی کلمنت اسکندرانی و اوریگن چشمگیر است. دست‌نوشتهٔ اصلی ۲۲۰ صفحه و ۳۷ فصل داشت و هر فصل با آیه‌ای از کتاب مقدس آغاز می‌شد. اسکندر در این اثر پیامبری پنداشته می‌شود که پیش‌نشانهٔ مسیح بود و داستان آشکارا برای خوانش راهبان نوشته شده بود. داستان کمبوجیه اثری اصیل به زبان قبطی است و تنها در دست‌نوشته‌ای ناقص برجای مانده. درونمایه‌هایش «ریشه در سنت دیرینهٔ دینی مصر دارد که نیروهای آشوب را در برابر نیروهای نظم قرار می‌دهد». آثار اصیل پاخومیوس و همراهانش نوشته‌های پاخومیوس بزرگ و همراهانش مجموعهٔ ادبی ممتازی را تشکیل می‌دهند که زود به یونانی ترجمه شد. | ## بخش 3: ادبیات قبطی | قواعد پاخومیوس برای زندگی رهبانی گروهی که تا اندازه‌ای از پیشینهٔ او الهام گرفته بود، بر رهبانیت اروپایی تأثیری ژرف نهاد. هورسیسی همچنین کتابی موسوم به «کتاب اورسیسی» نوشت که در آن سبک پاخومیایی به ادبی‌ترین شکل خود می‌رسد. شنوته و همراهانش راهب (درگذشتهٔ ۴۶۵ میلادی)، رئیس صومعهٔ سفید، «احتمالاً پرکارترین نویسنده» به زبان قبطی بود. او «یگانه نویسندهٔ فردی واقعاً برجستهٔ» این ادبیات است و نوشته‌هایش «پیشرفته‌ترین» در ادبیات قبطی به‌شمار می‌رود. با این حال او بیرون از سنت قبطی تقریباً ناشناخته ماند و آثارش هرگز به یونانی ترجمه نشد. شنوته به شیوه‌ای بی‌سابقه از ویژگی‌های دستوری قبطی بهره گرفت که مستقیماً به یونانی قابل ترجمه نبودند. او به‌فراوانی از کتاب مقدس به‌ویژه کتاب‌های حکمت، اناجیل و نامه‌های پائولین نقل‌قول می‌آورد. نوشته‌های شنوته به دو مجموعه تقسیم می‌شوند: «قوانین» (۹ جلد) خطاب به جامعهٔ رهبانی و عمدتاً دربارهٔ نظم و «گفتارها» (۸ جلد) خطاب به بیرونیان و عمدتاً دربارهٔ اخلاق. نوشته‌های بسا بر خلاف شنوته عمدتاً به دوران پس از شورای خلقیدون (۴۵۱ میلادی) تعلق دارند. جادو نزدیک به ۶۰۰ دست‌نوشتهٔ جادویی یا آیینی قبطی از میان سده‌های چهارم تا دوازدهم برجای مانده‌است. نوشتن و رونویسی متون جادویی قبطی با گسترش عربی و اسلام کاهش یافت و در سدهٔ دوازدهم پایان پذیرفت. ادبیات متأخر نوشته‌های قبطی پس از شورای خلقیدون (۴۵۱) بیشتر و از نظر الهیاتی میافیزیتی هستند و از جریان اصلی خلقیدونی جدا افتاده‌اند. مهم‌ترین رویداد پس از خلقیدون فتح اسلامی مصر در سال ۶۴۱ میلادی بود که قبطیان را زیر فرمان اسلامی درآورد و زبان عربی را وارد کرد. نویسندگان مهم قبطی از نیمهٔ دوم سدهٔ هفتم عبارتند از پاتریارک‌های و ، ، ، یوحنای نیکیویی و . اسناد و مکاتبات رسمی گاه تا دورهٔ خلافت عباسی در اواخر سدهٔ هشتم به قبطی نوشته می‌شدند. قبطی احتمالاً تا اوایل سدهٔ نهم به‌عنوان زبان ادبی رو به زوال نهاده بود زیرا آثار اصیل کمتری پس از آن تاریخ به نویسنده‌ای شناخته‌شده قابل انتساب است. متونی چون از دست‌رفتن قبطی را نکوهش می‌کنند اما خود اکنون تنها به عربی برجای مانده‌اند. قبطی در خط عربی استدلال می‌کند که قبطی در تماس با عربی سه مرحله را پشت سر نهاد: نخست واژه‌هایی عربی وام گرفت؛ سپس در حالی که هنوز زبانی زنده بود برخی متون به عربی اما با خط قبطی نوشته شدند؛ و سرانجام پس از جایگزینی کامل زبان گفتاری توسط عربی، قبطی در صورت لزوم با خط عربی نگاشته شد. جایگاه ادبیات قبطی ادبیات قبطی پلی میان فرهنگ مصر باستان و جهان مسیحی شرقی به‌شمار می‌رود. ترجمه‌های قبطی اغلب یگانه گواه آثار گمشده‌ای هستند که اصل یونانی آنها از میان رفته‌است. همچنین متون گنوسی و مانوی قبطی نقشی بنیادین در بازسازی این سنت‌های دینی ایفا کرده‌اند. | ## جمع‌بندی | برای پژوهشگران زبان‌شناسی تاریخی، قبطی آخرین مرحلهٔ زبان مصری و کلید فهم تحول آوایی و دستوری آن از مصری باستان تا دوران اسلامی است.