موضوع مقاله: عملیات سنگ داغ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # عملیات سنگ داغ | مقدمه: این عملیات شامل استفاده از بلوک‌های بتنی برای تغییر مسیر جریان‌های گدازه و دور کردن آن‌ها از تزافرانا اتنئا، شهری در سیسیل، ایتالیا بود. | ## بخش 1: عملیات سنگ داغ | پرسنل نیروی دریایی آمریکا و تفنگداران دریایی آمریکا از بلوک‌های بتنی ۸۰۰۰ پوندی برای تحقق این هدف استفاده کردند. مقدمه در طول فوران ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۳ کوه اتنا، شهر به‌طور جدی توسط جریان‌های پیش‌رونده گدازه تهدید شد. در آوریل ۱۹۹۲، مقامات حفاظت مدنی ایتالیا با کمک تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا و نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا، عملیات «سنگ داغ» را انجام دادند؛ مأموریتی مشترک که شامل استفاده از مواد منفجره و بلوک‌های بتنی برای تغییر مسیر گدازه و دور کردن آن از زافرانا بود. مقامات ایتالیایی از کمک ارتش ایالات متحده برای محافظت از شهر زافرانا اتنا در برابر جریان گدازه پیش‌رونده بهره گرفتند. یک گروه مشترک از کارشناسان دفاع مدنی ایتالیا و پرسنل تفنگداران و نیروی دریایی ایالات متحده مأموریت بلندپروازانه تغییر مسیر گدازه را اجرا کردند که به‌طور غیررسمی «شکست‌دهندهٔ آتشفشان» (و در اسناد نظامی ایالات متحده با نام عملیات سنگ داغ) نامیده شد. این عملیات شامل استفاده از بالگردهای سنگین‌بر برای انتقال هوایی و رها کردن بلوک‌های بتنی بزرگ درون جریان مذاب، همچنین انجام انفجارهای کنترل‌شده و سایر اقدامات مهندسی برای کند یا منحرف کردن مسیر گدازه بود. در نهایت، این مداخله با موفقیت موجب انحراف گدازه و نجات زافرانا اتنا از نابودی شد و نمونه‌ای نادر از کاهش موفقیت‌آمیز جریان گدازه از طریق مداخله انسانی را به نمایش گذاشت. این فوران جریان‌های عظیمی از گدازه تولید کرد که به سمت دامنهٔ جنوب‌شرقی کوه و به سوی مناطق پرجمعیت پیشروی نمود. شهر زافرانا اتنا با حدود ۷۰۰۰ نفر جمعیت، در حدود ۹ کیلومتری پایین‌دست دهانهٔ فوران قرار داشت و به‌عنوان منطقه‌ای با خطر جدی شناسایی شد. در اوایل ژانویه ۱۹۹۲، تیم‌های امداد یک سد بزرگ خاکی (به طول تقریبی ۲۳۴ متر و ارتفاع ۲۱ متر) در منطقهٔ وال کالانا، یک حوضهٔ طبیعی بالای زافرانا، ساختند به امید آن‌که گدازه را در آن فرورفتگی محصور کنند. این سد که توسط مقامات حفاظت مدنی ایتالیا و ارتش با استفاده از ۳۷۰٬۰۰۰ متر مکعب خاک و سنگ ساخته شد، توانست برای حدود یک ماه گدازه را مهار کند. با این حال، در ۱۴ مارس، شاخهٔ جدیدی از گدازه از روی گدازه‌های انباشته‌شده پشت سد عبور کرد و در ۸ تا ۱۰ آوریل، جریان مذاب از روی سد اصلی گذشت و آن را شکست. با خروج جبههٔ گدازه از حوضه، مسیر تند و مستقیم آن به سوی زافرانا باعث نگرانی شد. با وجود ساخت سه سد خاکی کوچک‌تر در اوایل آوریل برای کند کردن جریان، گدازه به‌تدریج این موانع ثانویه را نیز از بین برد. در ۱۴ آوریل ۱۹۹۲، جریان به حومهٔ زافرانا رسید و نخستین ساختمان — خانه‌ای منفرد در پیانو دل آکوا (که صاحبش به‌طور نمادین نان و شراب را به‌عنوان هدیه‌ای به آتشفشان گذاشته بود) — را دربر گرفت. تا اواسط آوریل، گدازه تا کمتر از ۱ کیلومتری لبهٔ شهر پیشروی کرده بود و جبههٔ بلندی از جریان (~۹ متر ارتفاع) با سرعت ۴ تا ۵ متر در ساعت حرکت می‌کرد. اوضاع بحرانی شد؛ مقامات محلی طرح‌های تخلیهٔ ساکنان زافرانا را آماده کردند و نیکولا کاپریا، وزیر حفاظت مدنی ایتالیا، تلاش برای نجات شهر را «نبردی نابرابر» در برابر یک «هیولای» قدرتمند طبیعت توصیف کرد. با رویارویی با این تهدید فوری، آتشفشان‌شناسان و مهندسان ایتالیایی به رهبری پروفسور فرانکو باربری از گروه ملی آتشفشان‌شناسی، به بررسی روش‌های تهاجمی‌تر برای تغییر مسیر گدازه پرداختند. نخستین تلاش‌ها توسط مهندسان نیروی دریایی و ارتش ایتالیا برای کند کردن جریان با استفاده از مواد منفجره در اوایل آوریل انجام شد. در ۱۳ آوریل، مواد منفجره بر روی پوستهٔ سخت‌شدهٔ گدازه منفجر شد تا آن را فرو بریزد و یک سد مصنوعی ایجاد کند؛ با این حال، این اقدام تنها تأثیری محدود و موقت داشت. با ادامهٔ پیشروی گدازه، باربری و همکارانش تصمیم گرفتند جریان را بالادست مختل کنند — با هدف قرار دادن لولهٔ اصلی گدازه که سنگ مذاب را به سوی زافرانا هدایت می‌کرد. از آنجا که این محل در ارتفاع ~۲۰۰۰ متری در دامنهٔ ناهموار دره دل بووه قرار داشت، نیاز به پشتیبانی هوایی سنگین برای انتقال مواد و تجهیزات بود. دولت ایتالیا از ایالات متحده که دارای امکانات نظامی در سیسیل (مانند پایگاه هوایی دریایی سیگونلا) بود، درخواست کمک کرد. در میانهٔ آوریل ۱۹۹۲، فرماندهی اروپایی ایالات متحده با اعزام بالگردها و پرسنل تفنگداران و نیروی دریایی آمریکا برای پیوستن به عملیات تغییر مسیر گدازه موافقت کرد. جزئیات مأموریت بالگردهای سنگین‌بر نظامی ایالات متحده در پایگاه هوایی دریایی سیگونلا در سیسیل، آوریل ۱۹۹۲، در حال آماده‌سازی برای کمک به مقامات ایتالیایی در تلاش برای مهار گدازه‌های کوه اتنا. بالگردهای سی‌اچ-۵۳ئی سوپر استالیون از اسکادران بالگرد متوسط تفنگداران دریایی ۲۶۶ برای انتقال هوایی بلوک‌های بزرگ بتنی به‌عنوان بخشی از «عملیات سنگ داغ» به‌کار گرفته شدند. مشارکت تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا در وضعیت اضطراری توسط اسکادران بالگرد متوسط دریایی ۲۶۶ (HMM-266) هدایت شد که در آن زمان همراه با یگان اعزامی دریایی بیست‌وچهارم (24th MEU) در سواحل ایتالیا مستقر بود. HMM-266 بالگردهای سی‌اچ-۵۳ئی سوپر استالیون را به پرواز درآورد که از بزرگ‌ترین و قدرتمندترین بالگردهای ترابری در ارتش آمریکا به‌شمار می‌روند. این بالگردهای سنگین‌بر (هر کدام با قابلیت حمل ۱۶٬۰۰۰ پوند بار خارجی) به‌خوبی برای جابه‌جایی بلوک‌های عظیم بتنی و سایر تجهیزات لازم جهت مداخله در جریان گدازه مناسب بودند. تفنگداران توسط یگان‌های هوانوردی نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا همراهی شدند؛ برای نمونه، اسکادران پشتیبانی رزمی بالگرد ۴ (HC-4) مستقر در سیگونلا، بالگردهای سی‌اچ-۵۳ و سی‌اچ-۴۶ سی نایت را برای افزایش ظرفیت حمل در اختیار گذاشت. در مجموع، دست‌کم دوازده هواگرد آمریکایی و ده‌ها پرسنل ایالات متحده در کنار نیروهای ایتالیایی و تیم‌های دفاع مدنی در عملیات شرکت کردند. این تلاش مشترک در زمین توسط مقامات حفاظت مدنی ایتالیا و آتشفشان‌شناسان هماهنگ می‌شد که نقاط هدف روی جریان گدازه را شناسایی می‌کردند، در حالی‌که خلبانان آمریکایی و تیم‌های ایتالیایی مأموریت‌های هوایی را اجرا می‌کردند. | ## بخش 2: عملیات سنگ داغ | بر اساس گزارش مأموریت، تفنگداران به‌طور طنزآمیز این اعزام را «عملیات شکست‌دهندهٔ آتشفشان» نامیدند و حتی یک لوگوی کارتونی روی بالگردهایشان نقاشی کردند که نشان‌دهندهٔ ماهیت بی‌سابقهٔ «مبارزه با یک آتشفشان» بود. بعدها در اسناد وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا از آن با نام عملیات «سنگ داغ» یاد شد. برای خلبانان و خدمهٔ پروازی تفنگداران — که بسیاری از آنان کهنه‌سرباز جنگ خلیج فارس ۱۹۹۱ و دیگر بحران‌های اخیر بودند — این مأموریت انسان‌دوستانه منحصربه‌فرد بود. یکی از افسران نیروی دریایی در سیگونلا به شوخی گفت: «وقتی کسی به سمتت تیراندازی نمی‌کند همه‌چیز آسان‌تر است»، و اشاره کرد که با وجود نبود آتش دشمن، پرواز در نزدیکی آتشفشانی در حال فوران خطرات خاص خود را داشت. خدمه مجبور بودند با بادهای شدید، جریان‌های صعودی گاز داغ و خاکستر آتشفشانی مقابله کنند که گاهی پروازها را زمین‌گیر و دید در کوه را مختل می‌کرد. با این حال، در زمان‌های مساعد جوی، بالگردهای سنگین بارها از پایگاه برخاسته و بارهای خارجی متشکل از بتن و فولاد را به محل رهاسازی در دامنه‌های اتنا منتقل می‌کردند. مقامات ایتالیایی بلوک‌های بزرگ سیمانی («بورسلی» یا موانع بتنی) را که هرکدام چندین تُن وزن داشتند، فراهم کردند. در مجموع بیش از ۲۰۰٬۰۰۰ پوند (≈۹۰ تُن متریک) بتن توسط تفنگداران دریایی در طول عملیات به‌صورت هوایی منتقل شد. کشتی‌های ناوگان ششم ایالات متحده آمریکا در منطقه نیز پشتیبانی ارائه دادند؛ برای نمونه، مهندسان نیروی دریایی به ساخت سکوهای توری فلزی برای حمل گروهی از بلوک‌های بتنی کمک کردند و سیبیزهای نیروی دریایی (گردان‌های مهندسی ساختمانی) تخصص خود در تخریب و ساخت‌وساز را در صورت نیاز ارائه دادند. همکاری بین نیروهای ایتالیایی و آمریکایی همچنین شامل ایمنی و ارتباطات بود: اسکورت‌های نظامی ایتالیایی بالگردهای آمریکایی را هدایت می‌کردند و مراکز فرماندهی مشترک برای هماهنگی زمان رهاسازی‌های هوایی با انفجارهای زمینی ایجاد شد. استراتژی مهندسی استراتژی انحراف گدازه، چندین تکنیک مهندسی را که به ترتیب اجرا شدند، ترکیب کرد. هدف اصلی، کاهش میزان گدازه‌ای بود که به جبهه آتشفشان در نزدیکی زعفرانا می‌رسید، با قطع مسیر آن به سمت بالای دامنه. برای دستیابی به این هدف، دانشمندان یک نورگیر (روزنه در سقف لوله اصلی گدازه) را در ارتفاع حدود ۲۰۰۰ متری در دامنه کوه اتنا شناسایی کردند که از طریق آن گدازه‌های جاری قابل مشاهده بودند. این نورگیر که در منطقه‌ای ناهموار از دره دل بووه واقع شده بود، اساساً یک «دریچه» یا پنجره به سمت جریان گدازه بود. اگر بتوان مجرای آتشفشان را در آن نقطه مسدود یا منحرف کرد، بخش زیادی از گدازه ممکن است از کانال خود خارج شده و از مناطق آسیب‌پذیر در پایین دامنه دور نگه داشته شود. بالگردهای CH-53E ایالات متحده بر فراز دهانهٔ هدف (تقریباً در ارتفاع ۲۱۰۰ متر) پرواز کرده و بلوک‌های بزرگ بتنی را مستقیماً در جریان گدازه رها کردند. در یکی از نخستین تلاش‌ها، چهار قطعه بلوک بتنی (هرکدام حدود ۲ تُن وزن داشتند) در یک کانال گدازه در ارتفاع تقریبی ۶۹۳۰ پا پایین آورده شدند. گرمای شدید و شناوری گدازه باعث شد بلوک‌ها روی گدازهٔ مذاب شناور شوند، به‌جای آنکه لوله را مسدود کنند. فرانکو باربری پس از بازرسی هوایی گزارش داد: «دیدم این بلوک‌های بزرگ بتن روی گدازه شناورند، که ثابت می‌کند به‌اندازه کافی سنگین نیستند.» در آن تلاش، گدازه به‌سادگی دور بلوک‌ها یا زیر آنها جریان یافت. در پاسخ، تیم تصمیم گرفت از توده‌های بزرگ‌تر و تاکتیکی متفاوت استفاده کند: انباشتن حجم بحرانی از آوار در یک نقطه. در طول هفتهٔ بعد، بالگردها بارهای بیشتری آوردند و گاهی با استفاده از یک سکوی فلزی چندین بلوک را همزمان در دهانهٔ لوله رها کردند. در یک مورد، وزش باد شدید یک بالگرد را مجبور کرد بار خود را زودتر از موعد رها کند که دشواری‌های جای‌گذاری دقیق در چنین شرایطی را نشان داد. مهندسان رزمی ارتش ایتالیا مواد منفجره‌ای را در دیواره‌های لولهٔ گدازه و سدهای جریان قرار دادند. هدف این بود که دیواره‌های سخت‌شدهٔ گدازه منفجر شده و فرو بریزند و جریان را سد کنند. باربری توضیح داد که با انفجار لبه‌های کانال سخت‌شده، تکه‌های گدازهٔ جامد فرو می‌ریزد و می‌تواند مانند یک سد آوار جریان را متوقف کند. در ۱۶ آوریل و دوباره در ۲۱ آوریل، انفجارهای کنترل‌شده روی لوله و دیواره‌های کانال در نزدیکی دهانهٔ هدف انجام شد. برای مثال، در ۲۱ آوریل، بالگردها بلوک‌های بتنی را اطراف دهانهٔ لوله قرار دادند و سپس انفجاری انجام شد تا آنها با نیروی بیشتری به داخل تونل گدازه رانده شوند. یکی از خلبانان نیروی تفنگداران دریایی توصیف کرد که چگونه بالگرد CH-53E خود را هدایت کرد تا بلوک معلق ۷ تُنی را «مثل یک آونگ» تاب دهد و آن را به شکاف لولهٔ گدازه بکوبد، حرکتی که او آن را به بازی کروکت تشبیه کرد. تا ۲۲ آوریل، ناظران گزارش دادند که بخشی از جریان گدازه مسدود شده است: انباشت قابل‌توجهی از آوار لولهٔ گدازه را تا حدی مسدود کرده و موقتاً جریان گدازه را کند کرده بود. در واقع، یک تیم مشترک آمریکایی–ایتالیایی موفق شد در ۲۱ تا ۲۲ آوریل در مجموع ۹۲ تُن بتن و آوار را به داخل یک شکاف لولهٔ گدازه بریزد که به نظر می‌رسید برای مدتی کوتاه پیشروی گدازه را متوقف کرده است. با وجود این مداخلات اولیه، فوران کوه اتنا بدون وقفه ادامه یافت و گدازه مسیرهای تازه‌ای پیدا کرد. تا اوایل ماه مه، جریان جدیدی از گدازه بخش مسدودشده را دور زد و دوباره به سوی حومهٔ زافرنا اتنه پایین آمد و تا ۵۰۰ متری شهر در ۱۱ مه رسید. | ## بخش 3: عملیات سنگ داغ | مقامات ایتالیایی با مشورت متخصصان آمریکایی، طرحی چهارمرحله‌ای برای منحرف کردن تمام گدازهٔ لولهٔ اصلی به داخل یک کانال مصنوعی در دامنهٔ کوه طراحی کردند. بولدوزرها و مواد منفجره در ارتفاعات شیب (در بخش بالایی درهٔ بُوو) به‌کار گرفته شدند تا کانالی جدید ایجاد کنند که از لولهٔ طبیعی گدازه دور شود. این کانال در اصل یک مسیر انحرافی ساخته‌شده توسط انسان بود که هدف آن هدایت گدازه به منطقه‌ای امن (بخش غیرمسکونی دره) پس از باز شدن بود. مهندسان بخشی از دیوارهٔ جانبی لولهٔ گدازه را به‌صورت سیستماتیک حفاری کرده و ضخامت آن را در نقطه‌ای انتخابی به حدود ۲ تا ۳ متر کاهش دادند. در ۲۷ مه ۱۹۹۲، یک بار انفجاری قدرتمند به وزن ۷ تُن در بخش آماده‌شدهٔ لولهٔ گدازه منفجر شد. انفجار، حفرهٔ بزرگی در دیوارهٔ لوله باز کرد که باعث شد حدود ۸۰٪ گدازه از شکاف بیرون بریزد. پس از انفجار، تیم‌ها به مدت دو روز کار کردند تا لولهٔ اصلی گدازه را کاملاً مسدود کنند تا دیگر گدازه از مسیر قدیمی جریان نیابد. با استفاده از ماشین‌آلات سنگین، بلوک‌های گدازهٔ فرو ریخته، آوار بولدوزرشده و بلوک‌های بتنی اضافی را به دهانهٔ لوله راندند. تا ۲۹ مه، جریان اصلی گدازه کاملاً به کانال مصنوعی جدید منحرف شد و لولهٔ طبیعی بسته شد. زمانی که گدازه به کانال مصنوعی منحرف شد، بدون تهدید به مناطق مسکونی، به‌طور بی‌خطر در پهنهٔ وسیع و غیرمسکونی درهٔ بُوو جریان یافت و توانست در آنجا پخش و سرد شود. انحراف نهایی در عمل «منبع تغذیه» جریان پیش‌روندهٔ گدازه را قطع کرد و باعث شد جبههٔ جریان نزدیک زافرنا اتنه متوقف شود و دیگر پیشروی نکند. آتشفشان‌شناس ایتالیایی لوئیجی ویلارّی خاطرنشان کرد که این نتیجه وضعیت را به «چند روز پس از آغاز فوران» بازگرداند – به عبارت دیگر، گدازهٔ فعال در بالای شیب، بیش از ۶ کیلومتر دورتر از شهر، محدود شد، همان‌طور که در اوایل فوران بود. تا پایان ماه مه ۱۹۹۲، جریان گدازه‌ای که تنها چند صد متر از شهر فاصله داشت، قطع و شروع به سرد شدن کرد. در ۳۰ مه، ناظران تأیید کردند که گدازه دیگر به سمت زافرانا جریان ندارد، بلکه در داخل دره دل بووه در بالا محصور شده است. در روزهای پس از انحراف موفقیت‌آمیز، گدازه مذاب همچنان از دریچه اتنا فوران می‌کرد، اما منحصراً در داخل کانال مصنوعی حرکت می‌کرد و در دامنه‌ها به دور از هر منطقه مسکونی پخش می‌شد. فوران ۱۶ ماهه در نهایت تا ۳۰ مارس ۱۹۹۳ ادامه یافت و یک میدان گدازه بزرگ در کوه ایجاد کرد، اما پس از انحراف ماه مه ۱۹۹۲، دیگر مناطق مسکونی را تهدید نکرد. در نهایت، تنها یک خانه در حومه زعفرانا توسط جریان گدازه و همچنین برخی از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی در دامنه کوه ویران شد. تنها سازه از بین رفته که در ۱۴ آوریل مورد هجوم قرار گرفت، به نمادی از فرار باریک تبدیل شد؛ عکس‌ها نشان می‌دهند که گدازه درست در نزدیکی خانه دوم در همان نزدیکی متوقف شده است که دست نخورده باقی مانده است. زیرساخت‌های زعفرانا (مانند خانه‌ها، جاده‌ها، کلیسای روستا) از هرگونه آسیب جدی در امان ماندند. سد خاکی عظیم ساخته شده در ژانویه و تاکتیک‌های تأخیری بعدی، زمان کافی را به شهر داده بود تا انحراف نهایی حاصل شود. هیچ مرگ یا جراحت جدی به فوران نسبت داده نشد - گواهی بر برنامه‌ریزی مؤثر تخلیه و تلاش‌های انحراف. آتشفشان‌شناسان مداخله در اتنا در سال ۱۹۹۲ را یکی از موفق‌ترین تلاش‌های انحراف گدازه در تاریخ می‌دانند. به هر حال، این عملیات به‌طور قابل توجهی پیشروی گدازه را در مواقع ضروری کند کرد و سپس در لحظه بحرانی آن را به‌طور کامل تغییر مسیر داد. گزارشی از سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده خاطرنشان کرد که حدود ۵ ماه تلاش فشرده برای کنترل گدازه در طول بحران اتنا در سال‌های ۱۹۹۱–۱۹۹۲ مورد نیاز بود و اگر فوران بسیار بیشتر از این مدت طول می‌کشید، نتیجه ممکن بود بسیار متفاوت باشد. موفقیت به مداخلات مداوم و پر زحمت (ساخت موانع متعدد، بمباران مکرر جریان و غیره) بستگی داشت تا زمانی که خروجی طبیعی فوران شروع به کاهش کند. بنابراین، مورد اتنا نشان داد که اگرچه جریان‌های گدازه می‌توانند توسط اقدامات انسانی تغییر کنند، اما چنین تلاش‌هایی باید پایدار باشند و تضمینی برای آنها وجود ندارد، مگر اینکه خود فوران مدت زمان محدودی داشته باشد. بسیاری از ساکنان، که ماه‌ها را زیر سایه گدازه‌های در حال پیشروی گذرانده بودند، توانستند تا تابستان ۱۹۹۲ به زندگی عادی بازگردند. جریان‌های گدازه سرد شده از آن زمان به بخشی از چشم‌انداز بالای شهر تبدیل شده‌اند و یک پلاک یادبود در زافرانا، این انحراف موفقیت‌آمیز را گرامی می‌دارد. این رویداد در محافل آتشفشان‌شناسی و مهندسی عمران به عنوان نمونه‌ای قابل توجه از کاهش بلایای طبیعی مورد مطالعه قرار گرفته است. سازمان‌های حفاظت مدنی ایتالیا درس‌های اتنا ۱۹۹۲ را در برنامه‌ریزی احتمالی خود برای فوران‌های آینده گنجانده‌اند. | ## جمع‌بندی | برای تفنگداران دریایی ایالات متحده، این مأموریت نیز خاطره‌انگیز بود: HMM-266 به دلیل واکنش سریع خود مورد ستایش قرار گرفت و منظره غیرمعمول «مبارزه» هلیکوپترهای تفنگداران دریایی با یک آتشفشان به بخشی از تاریخ این واحد تبدیل شد.