موضوع مقاله: مسجد خان شکی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مسجد خان شکی | مقدمه: مسجد خان شکی بنای تاریخی باقی مانده از دوران ایران قاجاری در شهر شکی آذربایجان واقع شده است. | ## بخش 1: مسجد خان شکی | این مسجد با تصمیم شماره ۱۳۲ در تاریخ ۲ اوت سال ۲۰۰۱ توسط هیئت وزیران جمهوری آذربایجان در فهرست آثار غیرمنقول تاریخی و فرهنگی با اهمیت محلی قرار گرفت. در ۷ جولای سال ۲۰۱۹، «مرکز تاریخی شکی همراه با کاخ خان» در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. تاریخ دوران اولیه مسجد در سال ۱۱۸۳ هجری در دوران قاجاری و سلطنت آغا محمد خان قاجار در عصر قجر به درخواست خان شکی، محمدحسین خان ساخته شده است. پس از اتمام بنای مسجد، به همین مناسبت، شاعر حاجی محمد چلبی افندی زاری که در آن زمان زندگی می‌کرد، غزلی مشتمل بر ۹ بیت نوشت. سلمان ممتاز منتقد ادبی دربارهٔ این غزل گفت که کلمه «ریاض العلما» تاریخ ساخت این مسجد بر اساس حساب ابجد است. هر دو تاریخ بر اساس حساب ابجد برابر با ۱۱۸۳ است که مربوط به سال ۱۷۷۰–۱۷۶۹ میلادی است. در سال ۱۷۸۰ محمد حسین خان در نبرد با حاجی عبدالقادر مجروح شد و مجبور به تسلیم شد. در ۱۴ آوریل ۱۸۵۳ (در بسیاری از ماده‌تاریخ‌ها ۱۸۴۲/۴۳)، مسجد خان شکی همراه با بازار نوخا در آتش سوخت. به گفته مصطفی آقا شکیخانف، در آن زمان همراه با مسجد جمعه و بازار، خانه‌های اطراف مسجد نیز به آتش کشیده شد. پس از آتش‌سوزی، پدر مصطفی آقا، کریم آقا شکیخانف، اقدام به مرمت این مسجد کرد، اما به دلیل فوت شدن نتوانست این کار را به پایان برساند. تحت اشغال شوروی پس از اشغال شوروی، از سال ۱۹۲۸ با سرعت به مبارزه با مذهب شروع شد. در دسامبر همان سال، کمیته مرکزی حزب کمونیست آذربایجان بسیاری از مساجد، کلیساها و کنیسه‌ها را برای استفاده در امور آموزشی به باشگاه‌ها واگذار کرد. | ## بخش 2: مسجد خان شکی | اگر در سال ۱۹۱۷ در آذربایجان ۳۰۰۰ مسجد وجود داشت، در سال ۱۹۲۷ این تعداد ۱۷۰۰ مسجد و در سال ۱۹۳۳ به ۱۷ مسجد می‌رسید.مسجد خان شکی هم در این زمان به عنوان انبار پیله و «خانه روشنفکران» مورد استفاده قرار گرفت. در ۶ مارس ۱۹۶۸ به دستور شورای وزیران اتحاد جماهیر شوروی آذربایجان، «ذخیره‌گاخ تاریخی-معماری دولتی یوخاری باش» در محله تاریخی یوخاری باش شکی تأسیس شد. اگرچه پروژه مرمت مسجد در سال ۱۹۸۱ آماده شد، اما در سال‌های بعد هیچ کاری در این راستا انجام نشد. بعد از استقلال جمهوری آذربایجان این مسجد با تصمیم شماره ۱۳۲ در تاریخ ۲ اوت سال ۲۰۰۱ توسط هیئت وزیران جمهوری آذربایجان در فهرست آثار غیرمنقول تاریخی و فرهنگی با اهمیت محلی قرار گرفت. از سال ۲۰۰۱، بخش تاریخی شهر شکی به عنوان کاندیدای فهرست میراث جهانی یونسکو انتخاب شده است. در ۷ جولای سال ۲۰۱۹، «مرکز تاریخی شکی همراه با کاخ خان» در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. این تصمیم در چهل و سومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو که در مرکز کنگره باکو برگزار شد، اتخاذ شد. قبل از مرمت، کارهای تحقیقاتی در اینجا توسط کارکنان مؤسسه باستان‌شناسی و قوم نگاری AMEA انجام شد. کار مرمت در اینجا متوقف شد و پس از بررسی‌های هیئت باستان‌شناسی شکی، قبری در آن قسمت کشف شد. کشف ۵۲ منجوق و یک سر تسبیح برنزی در قبر، این احتمال را تأیید می‌کند که مدفون، فردی دارای مقام مذهبی یا دولتی بوده است. اشاره سلمان ممتاز به دفن خانِ شکی، محمد حسین خان مشتاق در زیر محراب مسجد خان در آثار خود و همچنین حقایق دیگر، منجر به بازرسی از بقایای آن شد. نمونه‌هایی از اسکلت کشف شده گرفته شد و برای تجزیه و تحلیل رادیوکربن و ژنتیک به آزمایشگاه دانشگاه آکسفورد فرستاده شد. | ## بخش 3: مسجد خان شکی | تحقیقات و آنالیزهای ژنتیکی در بریتانیا، اتریش، استونی و ترکیه بر اساس نمونه‌های اسکلت کشف‌شده و نمونه‌های برگرفته از گورهای دیگر متعلق به خاندان خان در محوطه مسجد انجام شد. بر اساس نتایج تجزیه و تحلیل‌های آزمایشگاهی و نظر علمی مؤسسه باستان‌شناسی، قوم نگاری و مردم‌شناسی AMEA، تأیید شد که گور کشف شده متعلق به خانِ شکی، محمد حسین خان است. کارهای مرمتی در حریم مجموعه مسجد با سفارش آژانس دولتی گردشگری بر اساس پروژه تهیه شده توسط دانشگاه معماری انجام شد. برای به دست آوردن تصویر اولیه از مجموعه مسجد، اندازه‌گیری‌های سه بعدی در مجموعه انجام شد. در حین مرمت، آجرهایی که به دلیل تأثیرات اقلیمی غیرقابل استفاده شده بودند، با آجرهای جدید جایگزین شدند. به منظور محافظت از آجرهای مناره در برابر فرسایش، یک لایه عایق با مصالح مخصوص ایجاد شد. پنجره‌ها و درهایی که محمدحسین خان در ساخت اولیه مسجد از آن استفاده کرده بود، مرمت شد. از آنجایی که هیچ عکسی از سقف مسجد وجود ندارد، بر اساس تصمیم مشترک آژانس دولتی گردشگری و طراحان، سقف جدیدی در ساختار شبکه ای در سقف کاخ خان شکی نصب شد. دروازه ورودی قدیمی و پلکان مسجد و سنگ قبرهای قبرستان خان واقع در قسمت جنوبی مسجد مرمت شد. در طبقه اول موزه، ظروف مسی، لباس‌های ملی، جواهرات مربوط به دوره خانات شکی، آینه‌های دیواری تزئین‌کننده خانه‌های تجار شکی در قرن هجدهم، صندوقچه و نمونه‌هایی از هنر کلاغایی به نمایش گذاشته شده است. در طبقه دوم، فرش شکی، انواع لوازم قالی‌سازی، کتاب «تاریخ خان‌های شکی» عبداللطیف افندی و ادبیات مکتوب دورهٔ خانات شکی، نمونه‌ای از ارسی‌ها، سکه‌های مورد استفاده در دوره خانات شکی در قرن ۱۸ و نمونه‌هایی از سلاح‌های قرن ۱۸–۱۹ نمایش داده شده است. | ## جمع‌بندی | در ساخت آن از مصالح ساختمانی محلی مانند سنگ رودخانه، آجر پخته، آهک، کاشی، بلوط، راش و صنوبر استفاده شده است.