موضوع مقاله: کارل زیگبرت رهبرگ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کارل زیگبرت رهبرگ | مقدمه: او وارث علمی کرسی انسان‌شناسی گلن—که خود در انتهای ده سی تجربه کرسی فلسفه در دانشگاه میراث کانت در کونیگسبرگ را داشت—و شخصیت‌ اصلی گسترش و بازخوانی سنت انسان‌شناسی فلسفی و پیوند آن با جامعه‌شناسیِ فرهنگ به‌شمار می‌رود.Fischer, Joachim (2023). | ## بخش 1: کارل زیگبرت رهبرگ | زندگی و تحصیلات رِهبرگ پس از دوره‌ای فعالیت در کتاب‌فروشی و انجام کار روزنامه‌نگاری، تحصیلات خود را در رشته‌های علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در دانشگاه‌های کلن و آخن آغاز کرد. سهم علمی اهمیت رِهبرگ در پیوند سنت کلاسیک جامعه‌شناسی آلمان — همچون آراء ماکس وبر، گئورگ زیمل و آرنولد گلن — با مسائل فرهنگی و نمادین جهان مدرن است. وی از چهره‌های فعال در بازسازی علوم اجتماعی در آلمان شرقی پس از وحدت آلمان است و کوشید جامعه‌شناسی را بار دیگر به مبحث نهادها، فرهنگ و تاریخ اجتماعی پیوند دهد. آرنولد گلن سال ۱۹۳۸ بر کرسی فلسفه دانشگاه کونیگسبرگ منصوب شده بود؛ که از نظر تاریخی با سنت انتقادی ایمانوئل کانت پیوند داشت. این نسبت هرچند به معنی تداوم مستقیم اندیشه‌های نئوکانتی نبود، اما جایگاه آکادمیک گلن را در بستری قرار داد که حدود «کنش انسانی» و واقعیت بیولوژیکی او را در امتداد پرسش‌ «امکان» قرار می داد. با این تحول چشمگیر که گلن یک «فلسفه تجربی» از ادارکات تازه حول زیست شناسی و دانش عصب شناسی را در کانون توجه قرار داد. محور نقد اجتماعی او در این کتاب، مفهوم «فرااخلاق» (Hypermoral) است؛ وضعیتی که در آن احساسات عاطفی و انسان‌دوستانهٔ برآمده از افق‌های نزدیک (خانواده و فرد) به سطحی انتزاعی تعمیم می‌یابد. رِهبرگ در پژوهش‌های خود، این اثر را نه تنها به‌عنوان صورت‌بندی نهایی پروژهٔ انسان‌شناختی گلن، بلکه به‌عنوان متنی کلیدی برای فهم پیوند میان نهادها، اخلاق اجتماعی و اشکال نمادین نظم در جامعه‌شناسی فرهنگی بازخوانی و در بستر منازعات فکری پس از ۱۹۶۸ مطرح ساخت. در این فضا، رِهبرگِ جوان با نوربرت الیاس به نقل از همکار ایرانی رهبرگ، پس از بازگشت نوربرت الیاس از تبعید ناخواسته جنگ دوم، رِهبرگ رابطه‌ای نزدیک و انسانی با او برقرار کرد. نشانهٔ این پیوند، جشن هفتادسالگی الیاس (سال ۱۹۶۷) در خانهٔ رِهبرگ بود؛ که هم‌زمان با بیست‌وچهارمین سالروز تولد خود او نیز بود. این دیدار به‌ شکل نمادین تقاطع نسل‌های دانشگاهی و انتقال سنت‌های جامعه‌شناسی مدرن را در زندگی شخصی و مسیر علمی رِهبرگ منعکس می‌کند. | ## بخش 2: کارل زیگبرت رهبرگ | The element of time...بازتاب یافته است؛ جایی که او از گفت‌وگوهای خود با رِهبرگ یاد می‌کند: «در یک کنفرانس دانشگاهی که برای گرامیداشت صدمین سالگرد تولد ماکس وبر در هایدلبرگ برگزار شده بود، یک قوم‌شناس از ماینتس ادعا کرد که الیاس را در آکرا زنده دیده است؛ «مربوط به زمانی که الیاس ناچار به ترک آلمان شده و ابتدا به انگلستان و سپس بعدها به‌عنوان استاد مهمان در آن شهر حضور داشت». با این حال بسیاری از جامعه‌شناسان آلمانی با قاطعیت پاسخ داده بودند: “نه، این درست نیست؛ او خیلی وقت پیش درگذشته است.”» به نقل از کیخسرو، رِهبرگ این خاطره را «تصویری کوچک از بازتاب دوره ای می‌دانست که جامعه آلمان؛ عبور، بازگشت و تنش‌های فکری را از سر میگذارند. در جریان نگارش یک پژوهش ادبی–تحقیقی چهارجلدی دربارهٔ عنصر سنتز در تاریخ تطبیقی ایران و آلمان ــ با عنوان اختصار «گلستان الست» و در تمرکز بر مفهوم تنش میان «درون» و «صورت بیرون»؛ ــ کیخسرو سال ۲۰۲۳ به دانشگاه فنی درسدن دعوت شد. به تعبیر کیخسرو، هم انسان آلمانی و هم انسان ایرانی، با وجود نوعی گرایش درونی به گذشته، در تاریخ فرهنگی خود از افقی بیرونی مورد خطاب قرار گرفته‌اند. این وضعیت تاریخی نوعی تجربهٔ زیسته از تنش را پدید آورده است؛ تجربه‌ای که در آن، علاقه به «خود» در مدار نیرومندی جریان دارد؛ اما هم‌زمان آمیخته با فاصله نیز هست. از نظر او، این وضعیت به طرح مسئله‌ای جامعه‌شناختی خاص برای ایرانیان و آلمانی ها انجامیده است؛ دو ملتی که تجربهٔ رویارویی با امرِ دینی را به شیوه‌ای ویژه در تاریخ خود داشته اند. که پیش تر دستیار کارل مانهایم بود، ارتباط برقرار کرد و چشم‌انداز نظری خود را در سال‌های اولیهٔ فعالیتش عمق بخشید. رهبرگ با نیکلاس لومان نیز در تعامل علمی نزدیک قرار داشت و بخشی از دگرگونی‌های مفهومی آن دوره را از خلال این ارتباط تجربه کرد. او همچنین تحولات فکری میان آدورنو و آرنت با آرنولد گلن _به‌عنوان شاگرد و دستیار علمی_ را از نزدیک تجربه کرد و در جریان این دینامیسم نظری قرار داشت. در دهه های بعد؛ تداوم این نسبت دو سویه با هم انگیختگی او و کسانی چون لارس کلاوزن به عنوان گردآور آثار زیمل و یوهانس وایس به عنوان گردآور ماکس وبر دیده شد. این مجموعه تجربه‌های زنده در نوشتار او قابل تشخیص‌اند و او گمانی بر پیوستگی آنها داشت. | ## بخش 3: کارل زیگبرت رهبرگ | از این روست که در نامه گرامیداشت درگذشت (نوشته مشترک با یزدان کیخسرو دولتیاری) یوهانس وایس گردآور آثار ماکس وبر نوشت: «نوشتن درباره مرگ یک انسان به معنای پدید آوردن نوعی مرئیّتِ وجودی است که فراتر از داده‌های صرفِ یک مسیر زندگی است. برای یوهانس وایس این امر به‌گونه‌ای خاص صادق است، به‌ویژه اگر به گفت‌وگوهایی بیندیشیم که او حتی در دوران بیماریِ سخت نیز دست از آن‌ها نکشید. ماکس وبر برای او نه بنیان‌گذار دستگاهی بسته، بلکه گشایندهٔ میدانی از اندیشیدن بود و در نهایت آنچه باقی می‌ماند نه صرفاً یک کارنامهٔ علمی، بلکه حضوری است که در یاد و در نسبت‌های انسانی تداوم می‌یابد». میان او و هابرماس نیز همین گفتگو جاری بود؛ به عنوان تقابل میان انسان‌شناسی فلسفی آرنولد گلن در ضمن استدلال‌های زیستی و بیولوژیکی دربارهٔ نهادها به‌مثابه سازوکارهای مهار «بار اضافی کنش» و نقد اجتماعی تئودور آدورنو بر ایدئولوژی و سلطه در سرمایه‌داری متأخر؛ تقابلی که با ظهور نظریهٔ سیستم‌های نیکلاس لومان و تأکید آن بر خودارجاعی سیستم‌های اجتماعی، رِهبرگ را به سوی تحلیلی تاریخی از نهادها، قدرت و نظم نمادین در جامعهٔ مدرن سوق داد. یک دورهٔ فکریِ پُرکشش که بخشی از آن در تجربه‌های علمی رِهبرگ و بخشی دیگر در دورهٔ پرکارِ نگارشی او بازتاب یافته است. انجمن جامعه‌شناسی آلمان که چهره‌هایی چون فردیناند تُونیس-برای یک دوره طولانی ۱۹۲۱ تا ۱۹۳۳- و تئودور آدورنو از سال 1963 تا 1967 ریاست آن را بر عهده داشتند، در دورهٔ رهبِرگ، بازتاب تازه‌ای از بازخوانی و تحلیل آرای انتقادی در افق جامعه‌شناسی آلمان بود. گردآورِ تفصیلی در مجموعه ده‌جلدی آثار آرنولد گلن (نشر ۹ جلد در انتشارات ویتوریو کلسترمان، فرانکفورت). جوایز ۱۹۹۲ – جایزهٔ فریدریش ویلهلم، دانشگاه RWTH آخن ۲۰۱۱ – جایزهٔ بنیاد Aby-Warburg؛ نشان «شوالیهٔ نخل‌های آکادمیک» ۲۰۲۲ – جایزهٔ دستاوردهای برجسته در اثرگذاری عمومی جامعه‌شناسی از سوی انجمن جامعه‌شناسی آلمان ادبیات یواخیم فیشر و هانس یواس. «هنر، قدرت و نهاد: پژوهش‌هایی در انسان‌شناسی فلسفی، نظریهٔ جامعه‌شناختی و جامعه‌شناسی فرهنگ در دوران مدرن». | ## جمع‌بندی | گزیده‌ مقالاتی برای گرامیداشت تولد شصت سالگی کارل‌-زیگبرت رهبرگ، انتشارات Campus، فرانکفورت آم‌ ماین، ۲۰۰۳.