موضوع مقاله: چاپ امنیتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # چاپ امنیتی | مقدمه: چاپ امنیتی زمینه‌ای از صنعت چاپ است که با چاپ اقلامی مانند اسکناس‌ها، چک‌ها، گذرنامه‌ها، برچسب‌های ضدّ دستکاری، نوارهای امنیتی، اصالت‌سنجی محصولات، برگه‌های سهم، تمبرها و کارت‌های شناسایی سروکار دارد. | ## بخش 1: چاپ امنیتی | در سال‌های اخیر بسیاری از فناوری‌هایی که برای حفاظت از اسناد پرارزش به کار می‌رفتند، در دسترس چاپخانه‌های تجاری نیز قرار گرفته‌اند و کسب‌وکارها از این ویژگی‌ها برای محافظت از اسناد کم‌ارزش‌تر مانند رونوشت‌ها، کوپن‌ها و نسخه‌های دارویی بهره می‌گیرند. این ویژگی‌ها به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: ویژگی‌هایی که انسان می‌تواند بدون ابزار تشخیص دهد (ویژگی‌های انسانی) و ویژگی‌های ماشین‌خوان که از دهه ۱۹۷۰ با گسترش پردازش ماشینی اسکناس توسعه یافتند. تنها بخشی از این ویژگی‌ها عمومی است؛ زیرا بانک‌های مرکزی اطّلاعات مربوط به با ارزش‌ترین ویژگی‌های امنیتی را محرمانه نگه می‌دارند. چاپ امنیتی بیشتر روی کاغذ امنیتی انجام می‌شود، امّا می‌تواند بر بسترهای پلیمری نیز صورت گیرد. بانک مرکزی اروپا روش «لمس، نگاه و کج‌کردن» را توصیه می‌کند: نخست باید بافت و حسّ لامسه‌ای اسکناس (از جمله بستر آن) بررسی شود، سپس طرّاحی بصری و سرانجام رفتار برخی ویژگی‌های نوری هنگام کج‌کردن اسکناس در برابر نور. جاعلان معمولاً از نظر اقتصادی تنها برخی ویژگی‌ها را با دقّت بازسازی می‌کنند و ویژگی‌هایی را که به نظرشان کمتر بررسی می‌شود نادیده می‌گیرند. از این رو، روش چندمرحله‌ای بررسی، احتمال پذیرش ناآگاهانه اسکناس تقلبی را به‌شدّت کاهش می‌دهد. بسیاری از بانک‌های مرکزی اپلیکیشن‌های موبایل رایگان ارائه می‌دهند که ویژگی‌های قابل مشاهده را با پویانمایی و جلوه‌های تعاملی شرح می‌دهند. این اپلیکیشن‌ها معمولاً از دوربین دستگاه همراه برای توضیح تعاملی ویژگی‌ها بهره می‌گیرند و چون اصالت‌سنجی مستقیم انجام نمی‌دهند، با تصاویر چاپی ساده یا نمایشگر نیز کار می‌کنند. نمونه‌هایی از این اپلیکیشن‌ها عبارتند از: از بانک ملی سوئیس برای فرانک سوئیس با جلوه‌های پویانمایی از بانک ذخیره مالاوی برای کواچا مالاویا با شبیه‌سازی کج‌کردن و لمس و جلوه‌های واقعیت افزوده از بانک ذخیره آفریقای جنوبی برای رند آفریقای جنوبی به‌صورت برون‌خط با واقعیت افزوده از بانک مرکزی اسواتینی برای لیلانگنی سوازی با شبیه‌سازی کج‌کردن و واقعیت افزوده بستر (زیرلایه) کاغذ بستر بیشتر اسکناس‌ها از کاغذ ساخته می‌شود که تقریباً همیشه از الیاف پنبه تهیه می‌گردد تا استحکام و دوام بالایی داشته باشد. الیاف پنبه‌ای مورد بهره‌گیری معمولاً از پسماند صنعت نساجی (لینتر) به دست می‌آیند و از نظر زیست‌محیطی مناسب هستند. در برخی موارد، الیاف کتان (برای دلار آمریکا) یا الیاف آباکا (برای ین ژاپن) نیز به کار می‌رود. ترکیب دقیق کاغذ به‌عنوان ویژگی امنیتی محرمانه نگه داشته می‌شود و کاغذ تنها به چاپخانه‌های اسکناس فروخته می‌شود. بستر کاغذی همچنین می‌تواند شامل پنجره‌هایی باشد که با سوراخ‌کاری لیزری ایجاد و با ورقه امنیتی دارای عناصر هولوگرافی پوشانده شده‌اند. پلیمر برخی کشورها از جمله کانادا، نیجریه، رومانی، مکزیک، هنگ کنگ، نیوزیلند، اسرائیل، سنگاپور، مالزی، بریتانیا و استرالیا اسکناس‌های پلیمری (پلاستیکی) تولید می‌کنند تا عمر مفید اسکناس افزایش یابد و جعل دشوارتر شود. اسکناس‌های پلیمری می‌توانند شامل پنجره‌های شفّاف، توری پراشی و چاپ برجسته باشند. در اروپا اسکناس‌های پلیمری از سال ۱۹۹۹ برای لئوی رومانی و از سال ۲۰۱۶ برای پوند استرلینگ بریتانیا در گردش‌اند. یکی از معایب بسترهای پلیمری حسّاسیت به گرما و هزینه تولید بالاتر است؛ همچنین حسّ لامسه‌ای ویژه کاغذ و برجستگی ناشی از چاپ گراوور فولادی در آن‌ها از دست می‌رود. بسترهای ترکیبی پیشرفت‌های پس از سال ۲۰۱۰ بر بسترهای چندلایه‌ای متمرکز شده‌اند که کاغذ و پلاستیک را ترکیب می‌کنند تا از مزایای هر دو بهره‌مند شوند. نمونه‌هایی از این نوع بستر عبارتند از ساخت شرکت سوئیسی که سری نهم فرانک سوئیس از سال ۲۰۱۶ بر روی آن چاپ می‌شود و بستر ترکیبی کارخانه کاغذ . این تفاوت ابعاد، بازبهره‌گیری از بستر اسکناس‌های کم‌ارزش برای جعل اسکناس‌های پرارزش‌تر را دشوار می‌سازد و به نابینایان و کم‌بینایان نیز در تشخیص تراکنش‌ها کمک می‌کند. دلار آمریکا از اندازه یکسان ۶۶ × ۱۵۶ میلی‌متر برای همه تراکنش‌ها بهره می‌گیرد که جعل از طریق تغییر عدد ارزش را آسان‌تر می‌کند. ویژگی‌های لامسه‌ای و صوتی حسّ کاغذ حسّ لامسه‌ای کاغذهای امنیتی به دلیل ترکیب ویژه الیاف پنبه‌ای در بستر ایجاد می‌شود و به‌وضوح از کاغذهای معمولی سلولزی متمایز است. در این روش، جوهر با فشار چند هزار بار بر کاغذ منتقل می‌شود و برجستگی قابل لمسی ایجاد می‌کند. خطوط حادّ و ضخامت لایه جوهر، این نوع چاپ را هم از نظر بصری و هم از نظر لامسه‌ای آشکار می‌سازد. تعداد سازندگان دستگاه‌های چاپ گراوور فولادی در جهان بسیار اندک است و خریدوفروش آن‌ها تحت نظارت دولت‌ها قرار دارد. | ## بخش 2: چاپ امنیتی | صدا صدای کاغذ اسکناس هنگام مچاله‌کردن یا مالیدن تحت تأثیر الیاف بستر و فرایند چاپ قرار دارد. اسکناس‌ها به‌ویژه وقتی از هر دو سو با گراوور فولادی چاپ شده باشند، صدایی «سخت‌تر» تولید می‌کنند. ویژگی‌های دیداری ته‌نقش (واترمارک) ته‌نقش واقعی ته‌نقش واقعی تصویر یا الگویی قابل‌تشخیص در کاغذ است که به دلیل تفاوت چگالی کاغذ، هنگام قرارگیری در برابر نور از پشت، روشن‌تر یا تاریک‌تر از بخش‌های اطراف دیده می‌شود. ته‌نقش با فشردن قالب فلزی مرطوب یا غلتک «دندی» بر کاغذ در فرایند ساخت ایجاد می‌شود. برای سنجش اصالت، بخش نازک‌تر ته‌نقش با نور پس‌زمینه روشن‌تر و با پس‌زمینه تاریک، تاریک‌تر به نظر می‌رسد. ته‌نقش فنّاوری اثبات‌شده‌ای برای مبارزه با جعل است؛ زیرا بیشتر نسخه‌های تقلبی تنها ظاهر آن را با الگوی چاپی شبیه‌سازی می‌کنند. ته‌نقش شبیه‌سازی‌شده ته‌نقش شبیه‌سازی‌شده با جوهر سفید چاپ می‌شود و بازتاب متفاوتی نسبت به کاغذ پایه دارد و در زاویه قابل مشاهده است. پیامد مشابهی با لاک ایریودین به دست می‌آید که تنها در زوایای خاصّ بازتاب ایجاد می‌کند و در غیر این صورت شفّاف است. ثبت دوسویه (ریجستر عبوری) ثبت دوسویه بر الگوهای مکمّل در روی و پشت اسکناس استوار است که تنها در زیر نور پس‌زمینه الگوی کامل را تشکیل می‌دهند. نمونه‌هایی از آن عبارتند از حرف «D» در مارک آلمان (سری ۱۹۸۹) و عدد ارزش در سری نخست اسکناس‌های یورویی (ES1). جعل این ویژگی دشوار است زیرا دقّت بسیار بالایی در هم‌راستایی چاپ هر دو سو لازم است و انحراف‌های کوچک به‌آسانی آشکار می‌شوند. پنجره عبوری در اسکناس‌های پلیمری که بر بستر اساساً شفّاف چاپ می‌شوند، با حذف پوشش سفید در نواحی مشخّص، پنجره‌های شفّاف ایجاد می‌شود. این ویژگی در نسل‌های نخست اسکناس‌های پلیمری به‌عنوان ویژگی امنیتی اصلی به کار می‌رفت؛ امّا با پیشرفت فنّاوری چاپ بر بسترهای پلاستیکی، حفاظت کافی نداشت. از این رو طرّاحی‌های جدید این پنجره را با ورقه امنیتی فوق‌نازک هولوگرافی لایه‌بندی می‌کنند؛ برای نمونه، اسکناس‌های دلار کانادایی سری ۲۰۱۱ و دلار استرالیایی سری دوم (از ۲۰۱۶). پیامد بسیار مشابهی در اسکناس‌های کاغذی نیز به دست می‌آید: ناحیه‌ای تا ۳۰۰ میلی‌متر مربّع از بستر بریده شده و از هر دو سو با ورقه امنیتی نازک پوشانده می‌شود. سری اروپای اسکناس‌های یورویی (ES2) از این ویژگی برای تراکنش‌های ۲۰ یورو و بالاتر با نام «پنجره پرتره» بهره می‌گیرد. سوراخ‌های بسیار ریز با پانچ یا حکّاکی لیزری بدون ایجاد «دهانه» در بستر یا ورقه کاربردی ایجاد می‌شوند و در نور عبوری الگویی مانند عدد ارزش را تشکیل می‌دهند. کارگراوور هندسی (گیوشه) گیوشه الگوی تزئینی‌ای است که از دو یا چند نوار منحنی درهم‌بافته تشکیل شده و طرح دایره‌ای را تکرار می‌کند. این الگوها با تراش هندسی ساخته می‌شوند و بازآفرینی دقیق آن‌ها بدون شناخت پیکربندی دقیق دستگاه دشوار است. جوهر متغیّر نوری جوهر متغیّر نوری (, OVI) بسته به زاویه نگاه رنگ‌های متفاوتی نشان می‌دهد و از براق‌دانه‌های پایه میکایی بهره می‌گیرد. برای نمونه، اسکناس‌های یورویی سری ES2 از این ویژگی به‌صورت «عدد زمرّدی» بهره می‌گیرند: هنگام کج‌کردن اسکناس، عدد درخشان در گوشه پایین چپ جلوه نوری بالا و پایین را نشان می‌دهد و رنگ آن از سبز زمرّدی به آبی تیره تغییر می‌کند. جوهرهای مغناطیسی رنگی با افزودن رنگ‌دانه‌های فامی پرقدرت به مواد مغناطیس‌پذیر تهیه می‌شوند. مغناطش همگن با ذرّات کروی به‌راحتی به دست می‌آید و بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که پسماند و میدان وادارنده بسیار کم و مغناطش اشباع بالا باشد. هولوگرام هولوگرام را می‌توان با داغ‌فشاری ورقه (که لایه بسیار نازکی به ضخامت چند میکرومتر با چسب حرارتی به کاغذ یا بستر پلاستیکی متّصل می‌شود) یا با نقش‌برجسته مستقیم بر کاغذ هولوگرافی و یا بر لایه روکش کارت جاسازی کرد. هولوگرام‌ها پس از داغ‌فشاری عملاً قابل جداسازی یا بازسازی نیستند و از این رو ابزار امنیتی برتری به‌شمار می‌آیند. نخ امنیتی نخ‌ها و ورقه‌های فلزی از ویژگی‌های ساده ایریدسانی تا ورقه‌هایی با جلوه‌های متغیّر نوری به کار می‌روند. | ## بخش 3: چاپ امنیتی | دو گونه نخ امنیتی وجود دارد: یکی فیلم نازک پلی‌استری با پوشش آلومینیومی و ریزچاپ که در کاغذ امنیتی جاسازی می‌شود و دیگری نخ دوختنی تک‌رنگ یا چندرنگ از الیاف پنبه یا مصنوعی (غالباً فرابنفش‌تاب) برای صحافی دفترچه گذرنامه. در طرّاحی‌های نوین، نخ امنیتی با ویژگی‌های دیگری مانند هولوگرام یا جلوه‌های سه‌بعدی هنگام کج‌کردن تقویت شده‌است. نمونه‌ای از شکست امنیتی نخ: در دهه ۱۹۹۰ اسکناس‌های بریتانیایی نوار فلزی «پنجره‌دار» داشتند که بازسازی آن دشوار پنداشته می‌شد؛ امّا یک باند جنایی با فرایند ارزان داغ‌فشاری و چاپ نوارهای سفید موفّق شد ده‌ها میلیون پوند اسکناس جعلی تولید کند. با ترکیب دو یا چند رنگ در پس‌زمینه و آمیختن تدریجی آن‌ها، جلوه منشوری ایجاد می‌شود. هنگام فتوکپی از چنین سندی، بازسازی رنگ‌ها نادقیق است و معمولاً نوارکشیدگی یا لکّه‌ای شدن پدید می‌آید که به‌سرعت کپی‌بودن سند را آشکار می‌سازد. فنّاوری‌های ضدّ کپی پانتوگراف باطل پانتوگراف باطل الگویی از خطوط، نقاط و خط‌تیره‌هاست که بر سند اصلی تقریباً نامرئی است، امّا هنگام اسکن یا فتوکپی واژه‌ای (معمولاً ) یا نمادی را آشکار می‌سازد و کپی‌بودن سند را مشخّص می‌کند. این فنّاوری هم بر پرس‌های سنّتی (چاپ افست و چاپ فلکسو) و هم بر سکّوهای دیجیتال قابل اجراست. شبکه بازبینی فنّاوری شبکه بازبینی واکنشی وارونه نسبت به پانتوگراف باطل دارد: خطوط یا نمادهای ظریفی بر سند اصلی دیده می‌شوند ولی هنگام فتوکپی ناپدید می‌شوند. ترکیب پانتوگراف باطل و شبکه بازبینی به دلیل واکنش معکوس، اطمینان بالاتری از اصل‌بودن سند فراهم می‌کند. جوهر امنیتی با دمای تحریک معمول نزدیک به ۳۱ درجه سلسیوس (۸۸ درجه فارنهایت) هنگام مالیدن با انگشت ناپدید شده یا تغییر رنگ می‌دهد. شماره سریال شماره‌های سریال ردیابی و حسابرسی اسناد قانونی را آسان‌تر می‌کنند، هرچند به‌عنوان ویژگی امنیتی چندان قوی نیستند زیرا شناسایی شماره‌های تکراری دشوار است. در بیشتر ارزها، شماره سریال در دو لبه اسکناس چاپ می‌شود تا ساخت «اسکناس‌های ترکیبی» از بخش‌های اسکناس‌های مختلف دشوارتر شود. ویژگی‌های ماشین‌خوان در کنار ویژگی‌های انسانی، بسیاری از اسکناس‌ها دارای ویژگی‌هایی هستند که تنها با دستگاه‌های ویژه قابل شناسایی‌اند. جوهر فرابنفش‌تاب جوهرهایی که زیر تابش فرابنفش فلورسانس نشان می‌دهند و در نور عادی نامرئی‌اند. کاغذ امنیتی اسکناس فاقد سفیدکننده نوری است و در زیر نور فرابنفش نمی‌درخشد؛ در حالی که کاغذ معمولی فلورسانس آبی نشان می‌دهد. جوهر مغناطیسی جوهرهای حاوی ذرّات فرومغناطیسی، ویژگی‌های مغناطیسی قابل خوانش با دستگاه به اسکناس می‌بخشند. جوهرهای متامری مغناطیسی در نور مرئی یکسان به نظر می‌رسند امّا در طیف فروسرخ نزدیک رفتار متفاوتی دارند و بخشی از تصویر ناپدید می‌شود. صورت فلکی اوریون و حلقه‌های اُمرون الگوی تکرارشونده‌ای از حلقه‌هایی به قطر نزدیک به ۱ میلی‌متر که سازندگان چاپگر، کپی‌کننده و نرم‌افزار آن را شناسایی کرده و در صورت یافتن، چاپ را مسدود می‌کنند تا از جعل غیرحرفه‌ای جلوگیری شود. حفاظت‌های چاپی ویژه چاپ ایریسی چاپ ایریسی روشی است که در آن چندین جوهر روی فرم چاپ اعمال شده و گذار رنگی هموار بدون گسستگی خطوط ایجاد می‌کنند. بازآفرینی گذار هموار رنگ خطوط روی تجهیزات چاپ رنگی معمولی به دلیل تفکیک رنگ بسیار دشوار است. چاپ اورلوفی چاپ اورلوفی روشی برای اعمال چندین جوهر با ایجاد گذار رنگی تند و ناگهانی و در عین حال حفظ پیوستگی خطوط است. حفاظت شیمیایی در فرایند ساخت کاغذ، مواد شیمیایی ویژه‌ای می‌توانند به خمیر کاغذ افزوده شوند که در تماس با حلال‌ها تغییر رنگ می‌دهند. همچنین کاغذ می‌تواند با ریزکپسول‌های حاوی لومینوفور آغشته شود که با فشار مکانیکی آزاد می‌شوند. این حفاظت‌ها هرگونه تلاش برای تراشیدن یا پاک‌کردن شیمیایی متن را قابل‌تشخیص می‌سازند. | ## جمع‌بندی | فنّاوری مقابله: راهنمای ضدّ جعل دفتر مالکیت فکری اتّحادیه اروپا (EUIPO) راهنمای فنّاوری ضدّ جعل را منتشر کرده که شیوه‌های فنّی گوناگون مورد بهره‌گیری در صنعت چاپ امنیتی را شرح می‌دهد.