موضوع مقاله: وجه گزاره و وجه شیء | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # وجه گزاره و وجه شیء | مقدمه: وجه گزاره و وجه شیء (به لاتین: de dicto و de re) دو عبارت هستند که برای نشان دادن تمایز در گزاره‌های مفهومی به کار می‌روند و با عملگرهای مفهومی در اغلب این نوع گزاره‌ها مرتبط هستند. | ## بخش 1: وجه گزاره و وجه شیء | دانستن معنای اصلی این اصطلاحات در زبان لاتین، به روشن شدن وجه‌تسمیه این عبارات و فهم کارکرد اصلی‌شان، کمک می‌کند. این تمایز را می‌توان با نمونه‌هایی از ساحت‌های مفهومی‌ای درک کرد که سه مورد از آن‌ها در اینجا مورد بررسی قرار می‌گیرد: ساحت تفکر، ساحت میل، و ساحت وجهی. ساحت تفکر از جملهٔ «پیتر معتقد است کسی قصد آسیب رساندن به او را دارد» دو تعبیر متفاوت می‌توان داشت: در تعبیر وجه گزاره‌ای، مقصد لفظ «کسی» نامشخص است و به عبارتی در این تعبیر، پیتر دچار یک پارانویای عمومی است؛ او معتقد است که این گزاره که فردی قصد آسیب رساندن به او را دارد، صحیح است، اما لزوماً هیچ اعتقادی دربارهٔ اینکه این شخص ممکن است چه کسی باشد، ندارد. آنچه پیتر باور دارد این است که محمول «کسی قصد آسیب رساندن به پیتر را دارد» محقق می‌شود. شخص خاصی در ذهن پیتر وجود دارد و پیتر معتقد است که آن شخص قصد آسیب رساندن به او را دارد. از آنجایی که کلارک کنت همان سوپرمن است، اگر این باور را در وجه شیءای در نظر بگیریم، باور لوئیز غیرقابل دفاع است؛ نام‌های «کلارک کنت» و «سوپرمن» به یک فرد در جهان اشاره دارند و یک انسان (یا حتی ابرانسان، مانند سوپرمن) نمی‌تواند از خودش قوی‌تر باشد. | ## بخش 2: وجه گزاره و وجه شیء | اما، اگر این باور را در وجه گزاره‌ای بفهمیم، این باور می‌تواند باوری کاملاً منطقی باشد، زیرا لوئیز از اینکه کلارک و سوپرمن یکی هستند، آگاه نیست. ساحت میل عبارت «ژاله می‌خواهد با بلندقدترین مرد شهر اصفهان ازدواج کند» را می‌توان به دو صورت وجه گزاره‌ای یا وجه شیءای خواند؛ که هر کدام معانی متفاوتی خواهند داشت؛ یک تعبیر این است که ژاله می‌خواهد با بلندقدترین مرد شهر اصفهان ازدواج کند، هر کس که می‌خواهد باشد. در این تعبیر، آنچه گزاره به ما می‌گوید این است که ژاله یک میل نامشخص دارد؛ آنچه او آرزو می‌کند این است که عبارت «ژاله با بلندقدترین مرد شهر اصفهان ازدواج می‌کند» صحیح باشد. اما تعبیر دیگر این است که ژاله می‌خواهد با مرد خاصی ازدواج کند، که از قضا او بلندقدترین مرد شهر اصفهان است. میل او معطوف به آن مرد خاص است، و او آرزو دارد که خودش را با آن شخص خاص ازدواج کرده ببیند. تعبیر اول، تعبیر وجه گزاره‌ای است، زیرا میل ژاله به ترکیب کلمات «بلندقدترین مرد شهر اصفهان» مربوط می‌شود، و تعبیر دوم، تعبیر وجه شیءای است، زیرا میل ژاله به مردی مربوط می‌شود که آن کلمات به‌طور خاص به او اشاره دارند. | ## بخش 3: وجه گزاره و وجه شیء | راه دیگری برای درک این تمایز این است که بپرسیم اگر یک مهاجر ۲٫۷ متری به شهر اصفهان نقل مکان می‌کرد، آنگاه ژاله چه می‌خواست: اگر او همچنان می‌خواست با همان مرد (مرد قبلی) ازدواج کند – و این را به عنوان عدم تغییر در خواسته‌هایش تلقی می‌کرد – آنگاه می‌توان دریافت که او گزارهٔ اصلی را در وجه شیءای در نظر گرفته بود. اگر او دیگر نمی‌خواست با آن مرد ازدواج کند بلکه در عوض می‌خواست با بلندقدترین مرد جدید شهر اصفهان ازدواج کند، و این را در امتداد میل قبلی خود می‌دانست، آنگاه او گزاره اصلی را در وجه گزاره‌ای در نظر گرفته بود. جمله «تعداد عناصر شیمیایی لزوماً (ضرورتاً) بیشتر از ۱۰۰ است» را در نظر بگیرید؛ باز هم، دو تعبیر بر اساس تمایز وجه گزاره و وجه شیء وجود دارد: تعبیر وجه گزاره‌ای بیان می‌کند که در سایر جهان‌های ممکن قابل دسترس، حتی اگر سازوکار درونی اتم می‌توانست متفاوت باشد (به طوری که مقادیر متفاوتی داشته باشد)، تعداد عناصر همچنان نمی‌توانست ۱۰۰ یا کمتر باشد. تعبیر وجه شیءای بیان می‌کند که سازوکارهای درونی اتم همان است که هست ( در تمام جهان‌های ممکن قابل دسترس)، و عدد ۱۱۸ بزرگتر از ۱۰۰ است. مثال دیگر: «رئیس‌جمهور ایران در سال ۱۳۸۸ نمی‌توانست میرحسین باشد.» تعبیر وجه گزاره‌ای بیان می‌کند که در سایر جهان‌های ممکن قابل دسترس، حتی اگر نتیجه انتخابات ۸۸ می‌توانست متفاوت باشد، رئیس‌جمهور ایران در سال ۸۸ همچنان نمی‌توانست میرحسین باشد. این ادعا نادرست به نظر می‌رسد؛ احتمالاً، در برخی دیگر از جهان‌های ممکن قابل دسترس که اقبال مردم، به‌طور قطعی، به میرحسین بیشتر بود، میرحسین می‌توانست رئیس‌جمهور ایران در سال ۸۸ در آن جهان ممکن باشد. | ## جمع‌بندی | تعبیر وجه شیءای بیان می‌کند که رئیس‌جمهور ایران در سال ۸۸ همان کسی است که هست، و او احمدی‌نژاد در تمام جهان‌های ممکن قابل دسترس است، و احمدی‌نژاد نمی‌توانست میرحسین باشد.