موضوع مقاله: واژه‌نامه زیست‌شناسی تهاجم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # واژه‌نامه زیست‌شناسی تهاجم | مقدمه: واژه‌نامه زیست‌شناسی تهاجم مجموعه‌ای از تعاریف و مفاهیم بنیادی است که در حوزه بوم‌شناسی و زیست‌شناسی تهاجم به کار می‌روند. | ## بخش 1: واژه‌نامه زیست‌شناسی تهاجم | نیاز به یک دستگاه واژه‌شناسی روشن و یکدست در این حوزه از سوی پژوهشگران بسیاری مورد تأکید قرار گرفته‌است. گونه‌های مهاجم یا بیگانگان مهاجم، واژه‌ای است که برای توصیف جانوران و گیاهانی به کار می‌رود که در فرآیندهای بازسازی و حفاظت از زیستگاه‌های بومی اهمیت ویژه‌ای دارند. زیست‌شناسی تهاجم شاخه‌ای از علوم زیستی است که به بررسی ارگانیسم‌های غیربومی و فرآیندهای ورود آن‌ها به اکوسیستم‌های جدید می‌پردازد. این واژه‌نامه افزون بر واژگان زیست‌شناسی تهاجم، برخی واژگان بوم‌شناختی را نیز دربرمی‌گیرد تا زبان مقالات مرتبط را روشن‌تر سازد. پرسشی که مطرح می‌شود این است که آیا زبان کنونی می‌تواند «کنش مؤثر و متناسب» در برابر گونه‌های مهاجم را از رهگذر زبانی یکپارچه پیش ببرد.Larson, 2005. امروزه زیست‌شناسان به دلیل گسترش سریع، هزینه‌های اقتصادی و پیامدهای اکولوژیک گونه‌های مهاجم، زمان و تلاش بیشتری را به این حوزه اختصاص می‌دهند و اهمیت ارتباط مؤثر دربارهٔ آن‌ها آشکار است. جدل در واژگان زیست‌شناسی تهاجم از کاربرد گذشته و گرایش به واژگان خاص ناشی می‌شود. حتی برای زیست‌شناسان، تعریف یک گونه به‌عنوان بومی ممکن است بسیار دور از یک مسئله ساده طبقه‌بندی زیستی باشد.Helmreich, 2005. تهاجم‌های زیستی طبیعی که عموماً گسترش دامنه پراکنش تلقی می‌شوند و معرفی‌هایی که با دخالت انسان همراه‌اند، می‌توانند فرآیندی عادی اکولوژیک به‌شمار آیند.Vermeij, 2005. شمار زیاد و پیچیدگی کنونی واژگان، تفسیر برخی از ادبیات زیست‌شناسی تهاجم را دشوار و هراس‌انگیز می‌کند. واژه‌هایی چون بیگانه، غریبه، پیوندی، معرفی‌شده، غیربومی و مهاجم همه برای توصیف گیاهان و جانورانی به کار رفته‌اند که توسط انسان از دامنه بومی‌شان جابجا شده‌اند. واژگان در جملات این بخش، واژه‌هایی که در جای دیگری از این مقاله نیز تعریف شده‌اند با حروف کج نشان داده می‌شوند. گونه بیگانه (نگاه کنید به گونه معرفی‌شده) این واژه در ادبیات علمی کمتر رایج است اما در نشریات عمومی، تابلوهای اطلاعاتی و ادبیات آموزشی اغلب به کار می‌رود. این واژه به گونه‌هایی اشاره دارد که از دامنه بومی خود فراتر می‌روند، لزوماً زیان‌بار نیستند، یا گونه‌هایی که به دامنه جدیدی معرفی شده و در آنجا مستقر و گسترش می‌یابند؛ واژگان مشابه شامل گونه بیگانه، گونه خارجی، گونه معرفی‌شده، گونه غیربومی و گونه ناآشنا می‌شوند.Jeschke and Strayer, 2005. گونه غیربومی که پایداری اکولوژیک آب‌های آلوده، تنوع یا فراوانی گونه‌های بومی، یا فعالیت‌های تجاری، کشاورزی، آبزی‌پروری یا تفریحی وابسته به آن آب‌ها را تهدید می‌کند.EPA, 1990. گونه آبزی با اثرات نامطلوب بر انسان‌ها، به‌طور مستقیم (مانند گونه‌هایی که سموم مضر برای انسان تولید می‌کنند) یا غیرمستقیم (مانند گونه‌هایی که ذخایر طبیعی را آلوده می‌کنند). کنترل زیستی یا بیوکنترل به‌طور کلی، کنترل شمار یک ارگانیسم در نتیجه شکار طبیعی توسط یک یا چند ارگانیسم دیگر. یا بیوتهاجم واژه‌ای فراگیر برای هر دو معرفی با کمک انسان و گسترش طبیعی دامنه پراکنش. تنوع زیستی برای توصیف غنای گونه‌ای، پیچیدگی بوم‌سازگان و گوناگونی ژنتیکی به کار می‌رود. زیاگان ارگانیسم‌های (گیاهان، جانوران، قارچ‌ها، باکتری‌ها، جلبک‌ها و غیره) یک منطقه یا دوره زمین‌شناختی خاص، یا مجموعه کل ارگانیسم‌های کره زیستی. جامعه زیستی هر گروه‌بندی از جمعیت‌های ارگانیسم‌های مختلفی که در یک محیط خاص با یکدیگر زندگی می‌کنند. رقم زراعی واریته‌ای از گیاه که توسط فنون باغبانی تولید و نگهداری می‌شود و معمولاً در جمعیت‌های وحشی یافت نمی‌شود. آشفتگی رویداد یا تغییری در محیط که ترکیب و وضعیت توالی یک جامعه زیستی را تغییر می‌دهد و ممکن است توالی را به مسیری جدید هدایت کند؛ مانند آتش‌سوزی جنگل یا طوفان، یخچال‌سازی، کشاورزی و شهرنشینی.Art, H. بوم‌سازگان یک واحد مجزا، یا جامعه‌ای از ارگانیسم‌ها و محیط فیزیکی آن‌ها (اجزای زنده و غیرزنده)، که با یکدیگر کنش متقابل دارند و یک سامانه پایدار می‌سازند. بوم‌زاد گونه یا گروه آرایه‌شناختی که به دلیل عواملی مانند انزوا یا واکنش به شرایط خاک یا آب‌وهوا، به یک منطقه جغرافیایی خاص محدود است؛ این گونه بوم‌زاد آن منطقه گفته می‌شود. گونه بیگانه (نگاه کنید به گونه معرفی‌شده) این واژه در نشریات و ادبیات علمی رایج است و مشابه واژگان گونه بیگانه، گونه خارجی، گونه معرفی‌شده، گونه غیربومی و گونه ناآشنا است. | ## بخش 2: واژه‌نامه زیست‌شناسی تهاجم | تعاریف دیگر عبارت‌اند از: گونه معرفی‌شده یا گونه غیربومی، یا گونه‌ای که نتیجه معرفی مستقیم یا غیرمستقیم، عمدی یا تصادفی توسط انسان است و این معرفی به گونه اجازه داده تا یک مانع طبیعی در برابر پراکنش را عبور کند.Noss and Cooperrider, 1994. در آمریکای شمالی، اغلب به گونه‌هایی اشاره دارد که پیش از ورود اروپاییان در سده شانزدهم در یک بوم‌ناحیه حضور نداشتند یا در بخش‌های دیگری از آن ناحیه حضور داشتند و سپس توسط مکانیسم‌های با واسطه انسانی به یک بوم‌سازگان معرفی شدند. گونه خارجی (نگاه کنید به گونه معرفی‌شده) گونه‌ای که به یک منطقه یا کشور جدید معرفی شده‌است. واژگان همانند شامل گونه بیگانه، گونه بیگانه، گونه معرفی‌شده، گونه غیربومی و گونه ناآشنا می‌شوند. زیستگاه مکانی شامل شرایط فیزیکی و زیستی که یک گیاه یا جانور معمولاً در آن زندگی می‌کند. دورگه‌زایی تولید ژنوتیپ‌های جدید از طریق آمیزش بین گونه‌ها یا اکوتیپ‌های متمایز. بومی (نگاه کنید به گونه بومی) گونه‌ای که به‌طور طبیعی در یک منطقه وجود دارد؛ مترادف گونه بومی. گونه‌ای که برای هدف خاصی به یک منطقه، کشور یا بوم‌ناحیه جدید آورده می‌شود؛ مانند گیاهان باغی یا چمنی، گونه‌های زراعی، گونه‌های محوطه‌آرایی، گونه‌هایی که مواد غذایی تأمین می‌کنند، پوشش خاک، تثبیت خاک یا کنترل آب، یا دلایل دیگر. گونه معرفی‌شده این واژه به همراه گونه غیربومی یکی از رایج‌ترین واژگان برای توصیف گیاه یا جانوری است که در منطقه‌ای که در آن یافت می‌شود بومی نیست. این واژه به گونه‌هایی اشاره دارد که توسط فعالیت‌های انسانی، عمداً یا غیرعمداً، به منطقه‌ای منتقل شده‌اند که در زمان تاریخی در آن وجود نداشتند و اکنون در طبیعت تولیدمثل می‌کنند. واژگان همانند گونه بیگانه، گونه بیگانه، گونه خارجی، گونه غیربومی و گونه ناآشنا را در بر می‌گیرند. تهاجم (نگاه کنید به گونه معرفی‌شده و گونه مهاجم) گسترش یک گونه به منطقه‌ای که پیش از این در آن حضور نداشته‌است. گونه مهاجم این واژه به زیرمجموعه‌ای از گیاهان یا جانورانی اشاره دارد که به یک منطقه معرفی شده‌اند، بقا می‌یابند، تولیدمثل می‌کنند و فراتر از منطقه اولیه معرفی گسترش می‌یابند. صفتی برای گونه‌های غیربومی که مناطق طبیعی را استعمار کرده‌اند؛ #تمایز گونه‌های غیربومی مستقر در زیستگاه‌های کشت‌شده (به‌عنوان «غیرمهاجم») از آن‌هایی که در زیستگاه‌های طبیعی مستقر شده‌اند؛ #گونه‌های غیربومی گسترده‌یافته؛ یا گونه‌های غیربومی گسترده‌یافته با اثرات نامطلوب بر زیستگاه مورد تهاجم قرار گرفته. تعاریف دیگر: مدیریت یکپارچه آفات مدیریت یکپارچه آفات بر پیشگیری یا سرکوب بلندمدت آفات تمرکز دارد. رویکرد یکپارچه به مدیریت علف هرز، مناسب‌ترین کنترل‌های فرهنگی، زیستی و شیمیایی را که کمترین تأثیر را بر محیط‌زیست و مردم دارند، دربرمی‌گیرد. برداشتی که از ابزارهایی چون بیل، تبر، چنگک، کلنگ و قیچی دستی برای آشکارسازی، برش و حذف گل‌ها، میوه‌ها، ساقه‌ها، برگ‌ها و/یا ریشه‌ها از گیاهان هدف بهره می‌گیرد. برداشتی که از تجهیزات موتوری چون ماشین‌های چمن‌زنی، «علف‌زن‌ها» و شخم‌زن‌های تراکتوری، دیسک‌ها و جاروها بهره می‌گیرد. گونه بومی (نگاه کنید به گونه بومی) مترادف گونه بومی گونه‌ای که به‌طور طبیعی در یک منطقه وجود دارد و نه عمداً و نه غیرعمداً توسط انسان معرفی نشده‌است.Allaby, 2005. علف هرز بومی (مهاجم بومی) گونه‌ای که به یک منطقه یا بوم‌ناحیه بومی است و شمارش آن به‌شدت افزایش یافته‌است. در موارد آشفتگی یا تغییر در چشم‌انداز، یک گونه پیشتاز می‌تواند در پوشش افزایش یابد و با سایر گیاهان بومی رقابت کند و تنوع یک جامعه را تهدید سازد. گونه طبیعی‌شده (نگاه کنید به گونه معرفی‌شده) گونه‌ای که در اصل از کشور، بوم‌ناحیه یا منطقه جغرافیایی دیگری معرفی شده اما اکنون مانند یک گونه بومی رفتار می‌کند؛ بدین معنا که بدون دخالت بیشتر انسان خود را حفظ می‌کند و در جوامع بومی رشد و تولیدمثل می‌کند. نئوبیوتا واژه‌ای فراگیر برای مجموعه همه گونه‌های غیربومی، صرف‌نظر از رتبه آرایه‌شناختی، وضعیت طبیعی‌شدن یا زمان معرفی، بدون تعریف آن‌ها بر اساس نفی (غیربومی) یا رویکرد ارزیابانه.Kowarik, 2002. گونه غیربومی این واژه رایجی است که به همراه گونه ناآشنا و گونه معرفی‌شده در ادبیات و نشریات کنونی به کار می‌رود؛ واژگان مشابه دیگر شامل گونه بیگانه، گونه بیگانه و گونه خارجی می‌شوند. هر گونه یا ماده زیستی قابل زیستی که به اکوسیستمی فراتر از دامنه تاریخی خود وارد می‌شود، از جمله هر ارگانیسمی که از یک کشور به کشور دیگر منتقل می‌شود. گیاه یا جانوری که به طور طبیعی در منطقه‌ای که در آن یافت می‌شود وجود ندارد و به‌طور عمدی یا غیرعمدی معرفی شده‌است. | ## بخش 3: واژه‌نامه زیست‌شناسی تهاجم | گونه ناآشنا این واژه به همراه گونه معرفی‌شده و گونه غیربومی یکی از رایج‌ترین واژگان برای توصیف گونه گیاهی یا جانوری است که در منطقه‌ای که در آن یافت می‌شود اصالتاً از آنجا نیست. این واژه همچنین به‌عنوان: گونه‌ای که حضور آن ناشی از معرفی عمدی یا غیرعمدی در نتیجه فعالیت انسانی است. علف هرز سمی این واژه بیشتر یک واژه حقوقی در قوانین ایالتی است که وضعیت خاصی از گیاه را نشان می‌دهد، مانند «ممنوع» یا «محدود». اثرات نامطلوب گونه بر انسان‌ها را نشان می‌دهد، به‌طور مستقیم (مانند گونه‌هایی که سموم مضر برای انسان تولید می‌کنند) یا غیرمستقیم (مانند گونه‌هایی که ذخایر طبیعی را آلوده می‌کنند). هر گونه‌ای از گیاهان، یک‌ساله، دوساله یا چندساله؛ که از طریق بذر، ریشه، ساقه زیرزمینی یا پیازک تولیدمثل می‌کند؛ و وقتی مستقر شود مخرب است یا ممکن است مخرب شود و کنترل آن با روش‌های معمول کشت یا شیوه‌های دیگر مزرعه دشوار باشد. مسیر (نگاه کنید به مسیر) برای بیان ناقل، هدف (دلیل جابجایی گونه) و مسیر (کریدور جغرافیایی از یک نقطه به نقطه دیگر) به کار می‌رود. روشی که گونه از طریق آن در یک محیط جدید مستقر می‌شود و به بقای خود ادامه می‌دهد. آفت جانوری که با انسان رقابت می‌کند؛ با مصرف یا آسیب رساندن به غذا، الیاف یا مواد دیگر مورد نظر برای مصرف یا کاربرد انسانی، مانند حشره‌ای که یک مزرعه محصول را می‌خورد. آفت‌کش عامل شیمیایی یا زیستی که برای پیشگیری، از بین بردن، دفع یا کاهش حیات گیاهی یا جانوری در نظر گرفته شده‌است، و هر ماده‌ای که برای کاربرد به‌عنوان تنظیم‌کننده گیاهی، برگ‌زدا یا خشک‌کننده، از جمله حشره‌کش‌ها، قارچ‌کش‌ها، جوندگان‌کش‌ها، علف‌کش‌ها، نماتودکش‌ها و زیست‌کش‌ها مورد نظر است. جمعیت (زیست‌شناسی) گروهی از افراد بالقوه آمیزشی از همان گونه که در همان مکان و همان زمان یافت می‌شوند. واژه حقوقی خاصی که به گیاه یا بخشی از گیاه اطلاق می‌شود که ممکن است وارد یک ایالت نشود. واژه حقوقی خاصی که به گیاه یا بخشی از گیاه اطلاق می‌شود که ممکن است فقط در مقادیر محدود وارد یک ایالت شود. گونه پیشتاز گیاهی که با سکونتگاه‌های انسانی، ساخت‌وساز یا کشاورزی مرتبط است و معمولاً زمین‌های آشفته یا بایر را استعمار می‌کند. گونه‌های پیشتاز اغلب علف‌های هرز هستند که نیاز بالایی به مواد مغذی دارند و نسبت به رقابت ناتاب‌اند. گونه گروهی از ارگانیسم‌ها که رسماً به‌عنوان متمایز از گروه‌های دیگر شناخته می‌شوند؛ رتبه تاکسونومیک در سلسله‌مراتب طبقه‌بندی زیستی زیر جنس؛ واحد پایه طبقه‌بندی زیستی که با انزوای تولیدمثلی گروه از همه گروه‌های دیگر ارگانیسم‌ها تعریف می‌شود. توصیف می‌کند که چگونه تقریباً ده درصد از گونه‌ها در هر گذار از وارد شدن به موقتی شدن، سپس مستقر شدن و در نهایت علف هرز شدن، عبور می‌کنند. ده درصد از گونه‌های معرفی‌شده در قاره غیربومی مستقر می‌شوند و ده درصد از این‌ها به نوبه خود گسترش می‌یابند یا آفت می‌شوند، هرچند استثناهای بسیاری برای این قانون ثبت شده‌است. معرفی گونه‌های غیربومی که در نتیجه فعالیت‌هایی غیر از معرفی هدفمند یا عمدی گونه مربوطه رخ می‌دهد؛ مانند حمل گونه‌های غیربومی در آب توازن یا در آب مورد استفاده برای حمل ماهی، نرم‌تنان یا سخت‌پوستان برای آبزی‌پروری یا اهداف دیگر. ناقل (نگاه کنید به ناقل) وسیله یا عامل فیزیکی که گونه‌ای توسط آن منتقل می‌شود؛ مانند آب توازن، بدنه کشتی‌ها، قایق‌ها، خودروها، مواد بسته‌بندی یا خاک در نهالستان‌ها. گونه‌ای بومی یا معرفی‌شده که اثر منفی اکولوژیک یا اقتصادی درک‌شده‌ای بر اکوسیستم‌های کشاورزی یا طبیعی دارد. تعاریف قانونی گونه مهاجم (ایالات متحده) فرمان اجرایی ۱۳۱۱۲ (۱۹۹۹) این واژّ را به‌عنوان گونه بیگانه‌ای تعریف می‌کند که معرفی آن آسیب اقتصادی یا زیست‌محیطی یا آسیب به سلامت انسان را ایجاد می‌کند یا احتمالاً ایجاد خواهد کرد. فرمان اجرایی ۱۳۱۱۲ (۱۹۹۹) این واژه را به‌عنوان فرار عمدی یا غیرعمدی، رهاسازی، انتشار یا استقرار گونه‌ای در یک اکوسیستم در نتیجه فعالیت انسانی تعریف می‌کند. گونه بومی (ایالات متحده) فرمان اجرایی ۱۳۱۱۲ (۱۹۹۹) این واژه را به‌عنوان گونه‌ای تعریف می‌کند که در رابطه با یک اکوسیستم خاص، به‌طور تاریخی در آن اکوسیستم رخ داده یا در حال حاضر در آن وجود دارد، نه به‌عنوان نتیجه یک معرفی. گونه غیربومی (ایالات متحده) قانون پیشگیری و کنترل آفات آبزی غیربومی ۱۹۹۰ (قانون عمومی ۱۰۱–۶۴۶، ۱۶ USC 4701-4741) این واژه را به‌عنوان هر گونه یا ماده زیستی قابل زیستی تعریف می‌کند که به اکوسیستمی فراتر از دامنه تاریخی خود وارد می‌شود، از جمله هر ارگانیسمی که از یک کشور به کشور دیگر منتقل می‌شود. گونه (ایالات متحده) فرمان اجرایی ۱۳۱۱۲ (۱۹۹۹) این واژه را به‌عنوان گروهی از ارگانیسم‌ها تعریف می‌کند که همگی شباهت فیزیکی و ژنتیکی بالایی دارند، به‌طور کلی فقط در بین خود آمیزش می‌کنند و تفاوت‌های پایداری از اعضای گروه‌های مرتبط نشان می‌دهند. | ## جمع‌بندی | قانون پیشگیری و کنترل آفات آبزی غیربومی ۱۹۹۰ (قانون عمومی ۱۰۱–۶۴۶، ۱۶ USC 4701-4741) این واژه را به‌عنوان معرفی گونه‌های غیربومی تعریف می‌کند که در نتیجه فعالیت‌هایی غیر از معرفی هدفمند یا عمدی گونه مربوطه رخ می‌دهد؛ مانند حمل گونه‌های غیربومی در آب توازن یا در آب مورد استفاده برای حمل ماهی، نرم‌تنان یا سخت‌پوستان برای آبزی‌پروری یا اهداف دیگر.