موضوع مقاله: ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش | مقدمه: ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش به مجموعه آثار ادبی گفته می‌شود که به در بنگلادش و میان نوشته شده‌اند. | ## بخش 1: ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش | در محافل دانشگاهی، از این مجموعه با عنوان «نوشتار بنگلادشی به انگلیسی» نیز یاد می‌شود. نویسندگان برجسته پیشین بنگالی‌زبان که به انگلیسی نیز می‌نوشتند عبارت‌اند از رام موهان روی، بنکم چاندرا چترجی، رقیه بیگم و رابیندرانات تاگور. ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش ریشه در دوران حکومت استعماری بریتانیا در شبه‌قاره هند دارد و با گسترش آموزش انگلیسی در منطقه بنگال شکل گرفت. این ادبیات درونمایه‌هایی چون جنگ آزادی‌بخش بنگلادش، هویت فراملی، شهرنشینی شتابان و دگرگونی‌های سیاسی-اجتماعی را بازتاب می‌دهد و در سطح جهانی نیز شناخته شده‌است. پیدایش انگلیسی در منطقه بنگال (۱۷۷۴–۱۸۵۵) پیدایش ادبیات انگلیسی‌محور در شبه‌قاره هند با ورود راج بریتانیا پیوند خورده‌است. از نمونه‌های مهم نخستین، جستارهای انتقادی رام موهان روی، کارهای آموزشی تامس ببینگتن مکولی از جمله «یادداشت دربارهٔ آموزش هندی» و بنیان‌گذاری است. او افزون بر اصلاحات اجتماعی، در گسترش زبان انگلیسی به‌عنوان زبان آموزش نقش مهمی ایفا کرد و نخستین جستارنویس اخلاقی ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش به‌شمار می‌رود. روی با تشویق دولت بریتانیا و نخبگان بومی به تأسیس کالج هندو و معرفی انگلیسی به‌عنوان زبان آموزش، راه را برای آموزش نوین هموار ساخت. دربارهٔ روی نوشته‌است: «راجا رام موهان روی… پدر رنسانس بنگالی، همچنین 'پدر ادبیات هندی به زبان انگلیسی' بود» و افزوده که «او پیشگام جریان ادبی‌ای بود که بر پهنهٔ وسیعی از شبه‌قاره از جمله بنگلادش گسترش یافت». روی در دوران اقامت در رنگ‌پور به تحولات سیاسی انگلستان و اروپا علاقه‌مند شد و با خواندن نشریاتی که از انگلستان می‌رسید، دانش خود از اندیشه سیاسی اروپایی را گسترش داد. پیدایش روی، تأسیس کالج هندو و یادداشت‌های مکولی در مجموع به رشد زبان انگلیسی در منطقه بنگال یاری رساند و نگارش ادبی به انگلیسی را در این منطقه دسترس‌پذیرتر و رایج‌تر کرد. دوره ۱۸۳۰–۱۹۷۶ دوره ۱۸۳۰ تا ۱۹۷۶ با آثار نویسندگان پیشگامی مشخص می‌شود که حساسیت‌های فرهنگی بنگالی را با تأثیرات ادبی-فکری ناشی از حکومت استعماری امپراتوری بریتانیا درآمیختند. (۱۸۲۴–۱۸۷۳) از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های این دوره و نخستین شاعر برجسته‌ای است که در بنگال به انگلیسی شعر سرود. هرچند بیشتر به آثار بنگالی‌اش شناخته می‌شود، سروده‌های انگلیسی او از جمله مجموعه «شعرها» وی را از پیشگامان این مرحلهٔ ادبی ساخت. هنری لوییس ویویان دروزیو (۱۸۰۹–۱۸۳۱) به‌عنوان استاد کالج هندو در کلکته بر اهمیت اندیشه‌های غربی مانند خردگرایی و اومانیسم تأکید داشت. | ## بخش 2: ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش | رابیندرانات تاگور (۱۸۶۱–۱۹۴۱) با نگارش «گیتانجلی» برنده جایزه نوبل ادبیات در سال ۱۹۱۳ شد. آثار قاضی نذرالاسلام (۱۸۹۹–۱۹۷۶) نیز غالباً بازتاب‌دهنده تأثیرات سده نوزدهم است و درونمایه‌هایی چون رادیکالیسم، ضداستعمار و هویت فرهنگی بنگالی را دربر می‌گیرد. نویسندگان و آثار برجسته نویسنده آثار برجسته تامس ببینگتن مکولی (۱۸۰۰–۱۸۵۹) «یادداشت دربارهٔ آموزش هندی» (۱۸۳۵) «شائر و شعرهای دیگر» (۱۸۳۰) رام موهان روی (۱۷۷۴–۱۸۳۳) جستارهای انتقادی (۱۸۲۴–۱۸۷۳) «بانوی اسیر» و «رؤیاهای گذشته» (هر دو ۱۸۴۹) (۱۸۵۵–۱۸۷۶) ترجمه و سرودن شعر به انگلیسی بنکم چاندرا چترجی (۱۸۳۸–۱۸۹۴) نخستین رمان انگلیسی: (۱۸۶۴) رقیه بیگم (۱۸۸۰–۱۹۳۲) (۱۹۰۵) رابیندرانات تاگور (۱۸۶۱–۱۹۴۱) ترجمه انگلیسی «گیتانجلی» به (۱۹۱۲) (۱۸۹۷–۱۹۹۹) نویسنده داستان‌ها و زندگینامه بنگالی به انگلیسی (۱۹۳۶–۲۰۱۱) مجموعه شعر «آرگوس زیر بیهوشی» (۱۹۷۶) و «آوریل بی‌رحم» (۱۹۷۷) (۱۹۴۲–۲۰۲۱) گلچین شعر انگلیسی «گلچین پنجشنبه‌شب» (۱۹۷۷) «ارکیده سیاه» (۱۹۹۶) و «در خیابان‌های داکا: مجموعه اشعار» رمان‌های «تعدیل‌های فصلی» (۱۹۹۴)، «تنهایی توهمات» (۱۹۹۶)، «قصه‌گو» (۲۰۰۰) مونیکا علی (۲۰۰۳) (۲۰۰۷)، (۲۰۱۲)، (۲۰۱۶) نخستین رمان: «مانند الماس در آسمان» (۲۰۰۹) مجموعه: «شب بخیر، آقای کیسینجر و داستان‌های دیگر» (۲۰۱۲) (۲۰۱۳) مجموعه داستان: «پاره‌های آوای رود» (۲۰۱۳) (۲۰۱۴) «شهر جن» (۲۰۱۷) «خطوط روشن» (۲۰۱۵) صحنه معاصر (۲۰۰۰–۲۰۲۲) نویسندگان معاصر بنگلادشی انگلیسی‌زبان دربارهٔ فراملی‌گرایی، جنگ آزادی‌بخش ۱۹۷۱، ناهماهنگی سیاسی، شهرنشینی برنامه‌ریزی‌نشده گسترده و مسائل هویتی می‌نویسند. این نویسندگان یا دانش‌آموختگان ساکن بنگلادش هستند یا نسل‌های مهاجری که در خارج زندگی می‌کنند و نیاز به بیان تجربه‌هایشان را احساس می‌کنند. جنگ آزادی‌بخش، فراز و فرودهای سیاسی، تجربه فراملی و شهرنشینی گسترده بستر مشترک آثار این نویسندگان را تشکیل می‌دهد. مجموعه داستان «هزار و نهصد و هفتاد و یک و داستان‌های دیگر» اثر (۲۰۱۱) به فرانسوی و هندی ترجمه شده‌است. رمان «مانند الماس در آسمان» اثر دنیای روان‌گردان دانشجویان دانشگاهی داکا را به تصویر می‌کشد. همچنین در مجموعه «دعای مردِ دریایی و داستان‌های دیگر» داستان‌هایی آمیخته از واقعیت و خیال نوشت. سهم نویسندگان بومی بنگلادشی فخرالعالم فخرالعالم (زاده ۲۰ ژوئیه ۱۹۵۱) پژوهشگر، نویسنده و مترجم است. او در زمینه ادبیات و پسااستعماری می‌نویسد و آثاری از و رابیندرانات تاگور را به انگلیسی ترجمه کرده‌است. همچنین آثار زندگینامه‌ای شیخ مجیب‌الرحمن شامل و و رمان حماسی اثر میر مصرف حسین را ترجمه کرده‌است. از آثار برجسته او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: «جیبانانادا داس: گزیده اشعار» «اقیانوس اندوه» «گزیده تاگور» «خاطرات ناتمام» «روزنامه‌های زندان» قیصر حمیدالحق در زمینه‌های شعر، ترجمه اشعار شمس‌الرحمان (شاعر برجسته بنگلادش) و نیز ترجمه نثر سهم ارزنده‌ای داشته‌است. از آثار شعری او می‌توان به «خطوط آغازین: اشعار ۱۹۶۸–۱۹۷۵» (۱۹۷۸)، «ارکیده سیاه» (۱۹۹۶) و «ترانه منتقد لوگوپاتیک» (۲۰۰۲) اشاره کرد. در ترجمه نثر نیز «چهارگانه» (ترجمه «چاتورانگا» اثر تاگور، ۱۹۹۳) و «شگفتی‌های ولایت» (سفرنامه یک هندی در سده هجدهم، ۲۰۰۲) از کارهای برجسته اوست. رمان «درختان بی‌ریشه» که بر پایه رمان «لال شالو» اثر نوشته شده، مناظر طبیعی بنگلادش از جمله سیل و طوفان را به تصویر می‌کشد و بهره‌گیری از دین برای امرار معاش توسط مردم را نشان می‌دهد. | ## بخش 3: ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش | صبیحه حق صبیحه حق (زاده ۱ ژانویه ۱۹۷۷) در زمینه مسائل پسااستعماری و جنسیتی، نوشته‌های زنان و پژوهش‌های فرهنگی شهرت دارد. کتاب «مرغزار مغولی» سهم ادبی چهار زن مسلمان در دوران مغول هند پیش‌مدرن را بررسی می‌کند: گل‌بدن بانو، جهان‌آرا بیگم، زیب‌النسا و . این کتاب نزدیک به ۲۰۰ سال از سده‌های شانزدهم و هفدهم را دربر می‌گیرد و لحن ذهنی و خودپردازی شاهدخت‌ها را در قالب زندگینامه، تذکره و شعر بازتاب می‌دهد. گل‌بدن بانو (۱۵۲۳–۱۶۰۳) کوچکترین دختر بابر، جهان‌آرا بیگم (۱۶۱۴–۱۶۸۱) بزرگترین دختر شاه جهان و زیب‌النسا (۱۶۳۸–۱۷۰۲) بزرگترین دختر اورنگ‌زیب از شاهدخت‌های بررسی‌شده در این اثرند. صبیحه حق «همایون‌نامه» (زندگینامه‌ای دربارهٔ همایون نوشته گل‌بدن بانو) را نقد و بررسی کرده‌است. تذکره‌نویسی جهان‌آرا بیگم به بزرگداشت سلطنت مغول گرایش دارد و زیب‌النسا در شعر می‌درخشد. نیز به غنایی‌سرایی کشمیری شهرت دارد و درد جدایی در شعرهایش لحنی سوگوارانه به شعر منطقه‌ای افزوده‌است. درونمایه‌های اصلی ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش گستره‌ای از درونمایه‌ها را دربر می‌گیرد: جنگ آزادی‌بخش ۱۹۷۱: بسیاری از آثار شاخص این ادبیات، از جمله رمان‌های تهمیما انعام و مجموعه داستان رشید عسکری، با محوریت رویدادهای جنگ استقلال ۱۹۷۱ نوشته شده‌اند. فراملی‌گرایی و هویت: نویسندگان مهاجر بنگلادشی تجربه زندگی میان دو فرهنگ و جست‌وجوی هویت را به‌ویژه در آثار داستانی بازتاب می‌دهند. مسائل اجتماعی و سیاسی: شهرنشینی برنامه‌ریزی‌نشده، فقر، نابسامانی سیاسی و حقوق زنان از دیگر زمینه‌های رایج‌اند. ادبیات پسااستعماری و جنسیتی: آثاری مانند «مرغزار مغولی» نقش زنان در تولید ادبی و تاریخی را بازکاوی می‌کنند. اهمیت و جایگاه جهانی ادبیات انگلیسی‌زبان بنگلادش در دهه‌های اخیر جایگاه چشمگیری در عرصه جهانی یافته‌است. نامزدی رمان «بریک‌لین» اثر مونیکا علی برای جایزه بوکر در ۲۰۰۳ و برنده شدن از جایزه یادبود جیمز تیت بلاک در ۲۰۱۵ از نمونه‌های بارز شناخت بین‌المللی این ادبیات‌اند. | ## جمع‌بندی | این ادبیات ابزاری برای بازنمایی فرهنگ، تاریخ و مسائل جامعه بنگلادشی در سطح جهانی است و به نویسندگان بومی و مهاجر بنگلادشی هویتی ادبی متمایز بخشیده‌است.