موضوع مقاله: نکبت مستمر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نکبت مستمر | مقدمه: نکبت مستمر (به عربی: ) یک چارچوب تاریخ‌نگارانه و اصطلاحی است که «نکبت» یا «فاجعه» فلسطین را نه رویدادی تاریخی و پایان‌یافته بلکه پدیده‌ای هنوز در حال تداوم و گسترش تفسیر می‌کند. | ## بخش 1: نکبت مستمر | این عبارت در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی پدید آمد و نخستین کاربرد عمومی آن به‌طور گسترده به حنان عشراوی نسبت داده می‌شود که در سخنرانی خود در کنفرانس جهانی مبارزه با نژادپرستی ۲۰۰۱ به آن اشاره کرد. به‌عنوان یک چارچوب فکری، روایت «نکبت مستمر» بازتاب‌دهنده درک تجربه فلسطینی نه به‌مثابه رشته‌ای از رویدادهای جداگانه بلکه به‌عنوان «تجربه‌ای مداوم از خشونت و سلب مالکیت» است. برخی دیگر از آن با عنوان «فقدان تکرارشونده» (به عربی: ) مردم فلسطین یاد کرده‌اند. این چارچوب روایی به‌ویژه پس از ناکامی پیمان‌های اسلو در تحقق دولت مستقل فلسطینی و تداوم خشونت علیه فلسطینیان اهمیت یافت. پیدایش مفهومی عبارت «نکبت مستمر» در اواخر دهه ۱۹۹۰ و آغاز دهه ۲۰۰۰ میلادی به‌عنوان بخشی از چارچوب روایی برای بیان «احساس رکود و تاریخ‌مندی معلق» در تجربه سلب مالکیت فلسطینیان در طول سده گذشته شکل گرفت. از عوامل مؤثر بر شکل‌گیری این روایت می‌توان به «چرخش سازمان آزادی‌بخش فلسطین از مقاومت ضداستعماری به حکومت‌داری» و نیز ناکامی پیمان‌های اسلوی ۱۹۹۳ در تحقق دولت مستقل فلسطینی اشاره کرد. همچنین این مفهوم واکنشی بود به عادی‌سازی خشونت علیه فلسطینیان هم در داخل اسرائیل و هم در کرانه باختری. نخستین کاربرد اصطلاح «نکبت مستمر» معمولاً به پژوهشگر، فعال و سیاستمدار فلسطینی حنان عشراوی در سخنرانی‌اش در کنفرانس جهانی سازمان ملل متحد علیه نژادپرستی، تبعیض نژادی، بیگانه‌هراسی و تعصبات مرتبط در سال ۲۰۰۱ نسبت داده می‌شود. | ## بخش 2: نکبت مستمر | عشراوی در این سخنرانی به مردم فلسطین به‌عنوان «ملتی در اسارت که گروگان نکبتی مستمر نگاه داشته شده، به‌مثابه پیچیده‌ترین و فراگیرترین نمود استعمار پایدار، آپارتاید، نژادپرستی و قربانی‌سازی» اشاره کرد. پس از آن، این اصطلاح تا سال ۲۰۰۸ کاربرد پراکنده‌ای در زبان‌های انگلیسی و عربی داشت تا اینکه جوزف مسعد در مقاله‌ای در هفته‌نامه الأهرام مفهوم آن را با جزئیات بیشتری تشریح کرد و نکبت را نه رویدادی متعلق به ۱۹۴۸ بلکه فرایندی مستمر تعریف نمود. مسعد بیان داشت که فلسطینیان نه در «جهان پسانکبت» بلکه در دل نکبت به‌عنوان «دوره تاریخی مستمر» زندگی می‌کنند (و در برابر آن مقاومت می‌ورزند). الیاس خوری نیز در مقاله‌ای در سال ۲۰۱۲ به دو زبان عربی و انگلیسی این مفهوم را بازگو کرد و «النکبة المستمرة» یا «نکبت پیوسته» را هم «نظامی از خشونت مادی» و هم «نبردی مداوم در تفسیر، نظامی با هدف خاموش‌سازی و محو کردن داستان فلسطین از راه راندن آن به گذشته» معرفی نمود. شیر آلون «نکبت مستمر» را «ابزاری برای درک حال تاریخی فلسطین» توصیف می‌کند که «معنای اخراج ۱۹۴۸ را بازتنظیم می‌کند: به‌جای گسستی آسیب‌زا که دوره‌ای نو را آغاز کند، نکبت را فرایندی مستمر … تجربه‌ای مداوم از خشونت و سلب مالکیت فرض می‌گیرد.» آلون این چارچوب را «روایتی تاریخ‌نگارانه و نسبتاً نوپدید برای درک دهه‌ها استعمار شهرک‌نشین صهیونیستی و سلب مالکیت فلسطینیان» می‌داند که جایگزین هم روایت نکبت و نکسه (عقب‌نشینی ۱۹۶۷ یا آوارگی مضاعف) و هم مبارزه رهایی‌بخش ضدامپریالیستی شده‌است. به‌مثابه الگوواره‌ای نوظهور، مفهوم «نکبت مستمر» با آنچه اسماعیل ناشف «الفقدان المتکرر» (به عربی: ؛ به معنای فقدان تکرارشونده) فلسطینیان نامیده هم‌عرض است. ایلان پاپه در پایان‌بخش جستار خود با عنوان «شرّ روزمره در فلسطین: نگاه از تپه لوسیفر» که رویدادهای روزانه «استعمار تدریجی، پاک‌سازی قومی و سرکوب» در فلسطین را از منظر رخدادهای مسافر یطا بررسی می‌کند به این اصطلاح اشاره کرده‌است. او یادآور می‌شود که این «فاجعه مستمر فلسطینیان» امروزه بسیار از سوی خود مردم فلسطین نیز «نکبت مستمر» خوانده می‌شود. | ## بخش 3: نکبت مستمر | تجسم‌های روایی یکی از شیوه‌های کلیدی که از رهگذر آن نکبت فرایندی مستمر و پیوسته از سلب مالکیت فهمیده می‌شود، تداوم «خشونت استعماری-شهرک‌نشینی صهیونیستی» تا به امروز، هفتاد سال پس از خشونتی است که صدها هزار فلسطینی را از سرزمینشان راند. رنا بَرَکات می‌پرسد تداوم این فرایند تخریبی برای روستاهای عربی که در ۱۹۴۸ ویران شدند اما در خاطرات آوارگان همچنان زنده‌اند چه معنایی دارد. او اشاره می‌کند که با نکبت، ارزش نمادین «گذشته از دست رفته» نه‌تنها به روایتی شهرک‌نشینانه بلکه به چارچوبی برای درک تجربه فلسطینی تبدیل شد. بَرَکات روستای لیفتا را به‌عنوان نمونه‌ای می‌آورد؛ روستایی عربی تخلیه‌شده که از ۱۹۴۸ نه ویران شده و نه دوباره آبادانی یافته و هم روایت‌های گذشته و هم حال را در خود متجلی می‌سازد. او می‌نویسد: «لیفتا نه‌تنها نمادی ایستا از آرزوی شهرک‌نشینان برای کنار آمدن با گذشته، بلکه نمادی پویا برای فلسطینیانی است که از این گذشته بی‌پایان — نکبت مستمر — جان به در بردند (یا نبردند).» نگاه نهادها و پژوهشگران پژوهشگران پژوهشگاه استرالیایی امور بین‌الملل نکبت را «نقطه آغاز تاریخی برای تجربه‌های همچنان ادامه‌دار اشغال و تبعید» نامیده و سرشت مستمر آن را مستقیماً به ماهیت دولت قوم‌ملی‌گرای اسرائیل پیوند زده‌اند. آن‌ها خاطرنشان کرده‌اند که «استعمار مهاجرنشین رویدادی نیست؛ ساختاری است که در چرخه‌هایی از خشونت، آوارگی و سلب مالکیت جمعیت بومی تجلی می‌یابد … ساختار استعمار شهرک‌نشینی اسرائیل با کشش مداوم برای تسلط و — گاه — حذف جمعیت بومی فلسطین حفظ می‌شود.» اصطلاح «فاجعه مستمر» همچنین به تجربه فلسطینیان در محیط‌های اردوگاه‌های اسکان مجدد مربوط شده‌است؛ جایی که نکبت همچنان پدیده‌ای تلقی می‌شود که هرگز متوقف نشده و نقش «اسطوره ملی وارونه، چهره‌ای از نا-شدن» را به خود گرفته که پیامد آن در فرسایش زندگی آوارگان ادامه دارد. کرمه نابلسی اشاره کرده‌است که به دلیل «سرشت بی‌امان و پویای فاجعه» و تجربه روزمره زیسته نکبت، «تلاش‌های کنونی برای نابودی جمع فلسطینی، این نسل را مستقیماً به نسل پیشین و تبعید را به هسته سیاست بدنی فلسطینی پیوند می‌زند.» نابلسی در سال ۲۰۰۶ خاطرنشان کرد که سال‌های پیش از آن «شاهد مرحله‌ای از شتاب خشونت‌بار در این فرایند تلاش برای نابودی» بوده‌اند که تنها احساس تداوم نکبت را تقویت کرده‌است. آوارگی اجباری و انزوای جغرافیایی یکی از جنبه‌های محوری نکبت مستمر «آوارگی اجباری نظام‌مند، مستمر و خودسرانه فلسطینیان» است که دربرمی‌گیرد آنچه گتوسازی جمعیت فلسطینی از راه جابه‌جایی‌ها، مصادره زمین و متمرکز و محصور کردن «بیشترین شمار ممکن از بازماندگان در کمترین مساحت ممکن از زمین» خوانده شده‌است. | ## جمع‌بندی | نمونه‌ای از این رویه، ایجاد هفت «شهرک تمرکزی» از سوی اسرائیل برای بدوی‌های فلسطینی نقب بود که همراه با اعلام غیرقانونی بودن ۴۵ اجتماع دیگر (از سال ۲۰۰۸) و فشار بر ساکنانشان (گاه به‌صورت خشونت‌آمیز) برای انتقال به آن شهرک‌ها صورت گرفت.