موضوع مقاله: ابراهیم اسحاق کوک | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ابراهیم اسحاق کوک | مقدمه: آبراهام ایزاک هاکوهن کوک (به عبری: ؛ ۷ سپتامبر ۱۸۶۵ – ۱ سپتامبر ۱۹۳۵)، شناخته‌شده با نام هاراو کوک، خاخام ارتدکس، نخستین خاخام بزرگ اشکنازی قیمومت بریتانیا بر فلسطین و از بنیان‌گذاران فکری صهیونیسم دینی بود. | ## بخش 1: ابراهیم اسحاق کوک | کوک در خانواده‌ای خاخامی در امپراتوری روسیه زاده شد و پس از تحصیل در یشیوای ولوژین، در شهرهای گوناگون لتونی و لیتوانی به خاخامی پرداخت. در سال ۱۹۰۴ به فلسطین عثمانی مهاجرت کرد و خاخام یافا و روستاهای کشاورزی پیرامون آن شد. اندیشه‌های او که بر پایهٔ کابالا و فلسفهٔ یهودی استوار بود، پلی میان یهودیان سکولار صهیونیست و جامعهٔ دین‌دار ایجاد کرد. کوک باور داشت که پیشگامان سکولار استیطان در سرزمین اسرائیل، ناآگاهانه بخشی از نقشهٔ الهی رستگاری را به انجام می‌رسانند. پسر و شاگرد برجستهٔ او، صوی یهودا کوک، پس از مرگش رهبری یشیوای مرکز هاراو را بر عهده گرفت و آثار پدرش را منتشر کرد. بسیاری از شاگردان این مکتب فکری، جنبش صهیونیسم دینی ملی‌گرا را در اسرائیل شکل دادند. زندگی‌نامه کودکی و جوانی کوک در ۷ سپتامبر ۱۸۶۵ در شهر گریوا در ایالت کورلاند امپراتوری روسیه (امروزه بخشی از دوگوپیلس، لتونی) زاده شد و بزرگ‌ترین فرزند از هشت فرزند خانواده بود. پدرش، خاخام شلومو زلمن هاکوهن کوک، از شاگردان یشیوای ولوژین بود که «مادر یشیواهای لیتوانیایی» به‌شمار می‌رفت. پدربزرگ مادری‌اش از پیروان شاخهٔ کاپوست جنبش حسیدی بود که پسر سومین ربی خبد، خاخام مناخم مندل شنئورسون، آن را بنیان نهاده بود. در سال ۱۸۸۴، در هجده‌سالگی، وارد یشیوای ولوژین شد و با رئیس یشیوا، خاخام نفتالی زوی یهودا برلین (معروف به «نتصیو»)، رابطه‌ای نزدیک برقرار کرد. در همین دوران نزد خاخام الیاهو داوید رابینوویتز-تئومیم (معروف به «آدرت»)، خاخام پونووژ (امروزه پانه‌وژیس، لیتوانی) و بعدها خاخام بزرگ اشکنازی اورشلیم، به آموختن پرداخت. آغاز فعالیت خاخامی در سال ۱۸۸۷، در بیست‌وسه‌سالگی، نخستین مسئولیت خاخامی خود را در شهرک زاومِل در لیتوانی بر عهده گرفت. در سال ۱۸۸۸ همسرش درگذشت و پدرزنش او را متقاعد کرد که با دختر عموی همسرش، ریزه-ریوکا، ازدواج کند. در همین دوره کوک نزد یکی از بزرگ‌ترین کابالیست‌های آن نسل، خاخام شلومو الیاشیو، نیز آموخت. میان سال‌های ۱۹۰۱ تا ۱۹۰۴، سه جستار منتشر کرد که پیش‌درآمد فلسفه‌ای بود که بعدها در سرزمین اسرائیل بسط داد. کوک شخصاً از خوردن گوشت جز در روزهای شبات و اعیاد خودداری می‌کرد و مجموعه‌ای از گزیده‌های نوشته‌های او دربارهٔ گیاه‌خواری با عنوان «چشم‌اندازی از گیاه‌خواری و صلح» توسط شاگردش داوید کوهن (معروف به «راو هانازیر») گردآوری شد. در همین دوره آثار مهمی نیز دربارهٔ هلاخای تلمودی نگاشت، از جمله بخش اعظم شرح خود بر هگادوت تلمود (عین آیه) و رسالهٔ «مدبر شور» را به نگارش درآورد. یافا در آن زمان پایتخت غیررسمی نشست‌گاه‌های جدید یهودی در فلسطین بود و عنوان رسمی کوک «خاخام بزرگ یافا و روستاهای کشاورزی پیرامون» بود. در این سال‌ها آثار متعددی نگاشت که بیشتر آن‌ها پس از مرگش منتشر شدند، از جمله شرحی بلند بر آگادوت رساله‌های برخوت و شبات با عنوان «عین آیه» و کتاب کوتاهی دربارهٔ اخلاق و معنویت به نام «موسار آویخا». | ## بخش 2: ابراهیم اسحاق کوک | در سال ۱۹۱۱ کوک مکاتبه‌ای با یهودیان یمن برقرار کرد و بیست‌وشش پرسش را از طریق فرستادهٔ صهیونیست شموئل یاونئلی ارسال نمود. کوک از مدرسهٔ تحکمونی که آموزش سنتی تورات را با آموزش مدرن ترکیب می‌کرد حمایت انتقادی کرد، هرچند خاخام‌های سنتی اورشلیم با این رویکرد مخالف بودند. کوک همچنین پیشگام تلاش برای ترویج بالنگ‌های (اترُج) سرزمین اسرائیل بود و کشرِ آن‌ها را تأیید می‌کرد و خرید آن‌ها را نوعی حمایت از کشاورزی یهودی می‌دانست. او دربارهٔ سال شِمیتا (سال شبات کشاورزی) با خاخام‌های اورشلیم مناقشهٔ شدیدی داشت و از ادامهٔ کاربرد فروش صوری زمین دفاع می‌کرد تا کشاورزی از هم نپاشد. در سال ۱۹۱۳ کوک هیئتی از خاخام‌ها، از جمله خاخام یوسف حاییم زوننفلد، را برای بازدید از موشاووت (نشست‌گاه‌های کشاورزی) تازه‌بنیاد در سامریه و جلیل رهبری کرد. هدف این سفر که «سفر خاخام‌ها» نام گرفت، تقویت پایبندی به شبات، آموزش تورات و پرداخت ده‌یک‌های کشاورزی بود. لندن و جنگ جهانی اول هنگام آغاز جنگ جهانی اول، کوک در آلمان به سر می‌برد و به عنوان تبعهٔ بیگانه بازداشت شد. او از طریق سوئیس به لندن گریخت اما جنگ مانع بازگشتش شد و تا پایان جنگ در بریتانیا ماند. او پس از تردید بسیار، در امید به نزدیک ساختن جناح‌های مختلف یهودی، دعوت را پذیرفت. هایلان (۱۹۲۴) پس از بازگشت از اروپا در سال ۱۹۱۹، کوک به سمت خاخام بزرگ اشکنازی اورشلیم منصوب شد و اندکی پس از آن در سال ۱۹۲۱ نخستین خاخام بزرگ اشکنازی فلسطین گردید. در این مقام، ساختار خاخامی بزرگ اسرائیل (رَبانوت) و دادگاه‌های خاخامی ملی (بِت دین) را بنیان نهاد که با حکومت در زمینه‌هایی چون ازدواج، طلاق و گرویدن همکاری می‌کردند. در مارس ۱۹۲۴، برای گردآوری کمک مالی برای نهادهای توراتی، کوک به همراه خاخام موشه مردخای اپشتاین از یشیوای سلبودکا و خاخام آبراهام دوو بئر کاهانا شاپیرو به آمریکا سفر کرد. پیوندها و مواضع رابطه با جریان‌های مختلف یهودی کوک پیوندهای سیاسی و ارتباطی خود را با بخش‌های گوناگون جامعهٔ یهودی حفظ می‌کرد: رهبری سکولار صهیونیست، صهیونیست‌های دینی و یهودیان ارتدکس سنتی غیرصهیونیست. همدلی او با عناصر غیرمذهبی بدگمانی بسیاری از مخالفان را برانگیخت، به‌ویژه نهاد خاخامی سنتی که از دوران عثمانی فعال بود و رهبرش خاخام یوسف حاییم زوننفلد بود. کوک خود می‌گفت که توانایی کامل رد کردن را دارد اما چون شمار کسانی که رد می‌کنند بسیار است، ترجیح می‌دهد نقش کسی را ایفا کند که در آغوش می‌گیرد. با این حال، در مواردی که سکولارها هلاخا را نقض می‌کردند—مانند عدم رعایت شبات، قوانین کشروت یا بالا رفتن به کوه معبد—از انتقاد دریغ نمی‌کرد. دانشگاه عبری در سال ۱۹۲۸ کوک نامه‌ای به خاخام یوسف مساس (خاخام بزرگ در الجزایر) نوشت و نقل‌قول‌های نادرستی را که از سخنرانی‌اش در مراسم افتتاح دانشگاه عبری منتشر شده بود تصحیح کرد. به گفتهٔ کوک، او در آن سخنرانی صریحاً هشدار داده بود که اگر دانشگاه تورات و خداترسی را کنار بگذارد، ممکن است مایهٔ لغزش شود و تأکید کرده بود که آیهٔ «از صهیون تورات بیرون خواهد آمد» تنها با حمایت از یشیواهای مقدس تحقق می‌یابد. نگرش به صهیونیسم هرچند کوک از مهم‌ترین متفکران صهیونیسم دینی به‌شمار می‌رود، نگرش او به صهیونیسم زمانه‌اش پیچیده بود. | ## بخش 3: ابراهیم اسحاق کوک | او مشتاقانه از استیطان سرزمین حمایت می‌کرد و فلسفه‌اش «بنیانی الهیاتی برای پیوند مطالعهٔ تورات با صهیونیسم و اخلاقی مبتنی بر یهودیت سنتی در تعامل با صهیونیسم و مدرنیته» فراهم می‌آورد. با این حال، از جنبش میزراحی انتقاد می‌کرد زیرا به باور او این جنبش «شور و حرارت دینی را فرومی‌نشاند و آگاهانه جایگاه فرعی را در جنبش صهیونیستی می‌پذیرفت». در سال ۱۹۱۷ بیانیه‌ای با عنوان «دِگِل یروشالایم» صادر کرد که در آن میان «صهیون» (نمایندهٔ حاکمیت سیاسی) و «اورشلیم» (نمایندهٔ قداست) تمایز گذاشت و استدلال کرد که صهیونیسم باید نقشی همکارانه اما سرانجام فرمان‌بردار نسبت به قداست ایفا کند. بر پایهٔ نظام الهیاتی‌اش، کوک پیشگامان جوان و حتی ضددینِ سوسیالیست (حالوتصیم) را بخشی از نقشهٔ بزرگ الهی می‌دانست که از رهگذر آن قوم اسرائیل از تبعید دوهزارسالهٔ خود رهایی می‌یابد. او بر این باور بود که یهودیان باید تا آمدن ماشیح صبر کنند؛ در عین حال بسیار مراقب بود که تأکید کند دیوار ندبه و کوه معبد مکان‌های مقدسی هستند که به مردم یهود تعلق دارند. کوک همچنین با روحیهٔ سکولار سرود هاتیکوا مخالف بود و سرود جایگزینی با مضمون دینی‌تر به نام «هاایمونا» سرود. آموزه‌ها اصل محوری در فلسفهٔ کوک مفهوم «آهاوَت خینام» (عشق بی‌چشمداشت) میان یهودیان بود. نوشته‌های او تأکید دارند که این عشق بی‌قیدوشرط، کلید نوسازی معنوی و اجتماعی است؛ درونمایه‌ای که در کتاب «اوروت هاکودش» به تفصیل بسط داده شده‌است. به باور کوک، ویرانی معبد دوم که معمولاً به «سینَت خینام» (نفرت بی‌دلیل) نسبت داده می‌شود، تنها با پرورش عشق و اتحاد میان همهٔ یهودیان—حتی آنان که از آیین سنتی دور افتاده‌اند—چاره‌پذیر است. از ویژگی‌های آثار کوک آن بود که واحدهای متنی کوتاه و غالباً نامرتبط به سبک یادداشت‌های روزانه می‌نگاشت که سپس توسط ویراستاران موضوع‌بندی و سامان‌دهی می‌شدند. یشیوای مرکز هاراو کوک هم در یافا و هم پس از آن در اورشلیم یشیوای کوچکی بنیان نهاد که بلندپروازی‌های بزرگی داشت. او دو هدف اصلی برای آموزش تعیین کرد: نخست، بازیابی الهام و شور تورات با افزودن فلسفهٔ یهودی و کابالا به برنامهٔ درسی—اقدامی که در آن زمان انقلابی بود زیرا تا آن هنگام تلمود تنها مادهٔ آموزش عمومی در یشیواها بود. دوم، پرورش نسل جدیدی از خاخام‌ها که بتوانند با جامعهٔ نوین یهودی مهاجر ارتباط برقرار کنند. آثار کوک آثار فراوانی نگاشت؛ برخی را خودش منتشر کرد اما بیشتر آن‌ها پس از مرگش به کوشش پسرش صوی یهودا کوک و شاگردش داوید کوهن گردآوری و منتشر شدند. مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از: عین آیه — شرحی مفصل بر آگادوت تلمود موسار آویخا — رسالهٔ اخلاق و معنویت اوروت — دربارهٔ نور معنوی سرزمین اسرائیل و ملت اوروت هاکودش — مهم‌ترین اثر عرفانی و فلسفی اوروت هاتورا — دربارهٔ نور تورات اوروت تشووا — دربارهٔ توبه شبات هاآرتص — دربارهٔ احکام سال شمیتا اِگروت هارائیه — مجموعهٔ نامه‌ها لینووخِی هادور (به ناگمردگان نسل) — اثری که به تقابل با اعتراض‌های مدرنیته به تورات می‌پردازد و تا اوایل سدهٔ بیست‌ویکم به‌صورت کامل منتشر نشده بود میراث موشاوِ کفار هاروئه در اسرائیل که در سال ۱۹۳۳ بنیان نهاده شد، به نام کوک نام‌گذاری شده‌است؛ «هاروئه» سرنام عبری «هاراو آبراهام هاکوهن» است. پسرش صوی یهودا کوک که برجسته‌ترین شاگردش نیز بود، رهبری یشیوای مرکز هاراو را بر عهده گرفت و عمر خود را وقف انتشار آثار پدرش کرد. بسیاری از شاگردان اندیشه و فلسفهٔ کوک سرانجام جنبش «حَردَل» (صهیونیسم دینی ملی‌گرا) را شکل دادند که امروز به دست خاخام‌هایی اداره می‌شود که نزد پسر کوک در مرکز هاراو آموخته‌اند. کوک و پسرش به‌طور مشترک پدران فکری جنبش استیطانی مسیحاباورانهٔ گوش ایمونیم به‌شمار می‌آیند. | ## جمع‌بندی | در سال ۱۹۳۷، یهودا لیب مایمون بنیاد پژوهشی و انتشاراتی «مؤسد هاراو کوک» را در اورشلیم برپا کرد که به نام کوک نام‌گذاری شده و از مهم‌ترین ناشران آثار دینی یهودی است.