موضوع مقاله: متصرفه قدس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # متصرفه قدس | مقدمه: متصرفه قدس (به ترکی عثمانی: ، ؛ ، ؛ ) که با نام سنجاق اورشلیم نیز شناخته می‌شود، بخشی اداری در سوریه عثمانی با جایگاه ویژه بود که در سال ۱۸۷۲ میلادی پدید آمد. | ## بخش 1: متصرفه قدس | از دید اداری، این بخش به‌طور مستقیم زیر نظر دولت مرکزی عثمانی در قسطنطنیه اداره می‌شد و از نظر تراکم جمعیت هفتمین منطقه پرجمعیت در میان ۳۶ ولایت امپراتوری عثمانی به‌شمار می‌رفت. ساکنان این ناحیه خود را نخست بر پایه باورهای دینی بازمی‌شناساندند؛ نزدیک به ۸۴ درصد آنان مسلمانان عرب بودند. روستاهای این بخش به‌طور معمول کشاورزنشین بودند و شهرهایش را بازرگانان، پیشه‌وران، زمین‌داران و وام‌دهندگان تشکیل می‌دادند. نخبگان منطقه از رهبران دینی، زمین‌داران توانگر و کارگزاران بلندپایه دولتی فراهم آمده بودند. پیش از ۱۸۷۲، متصرفه اورشلیم رسماً یک سنجاق در ولایت سوریه (بنیادگذاری‌شده در ۱۸۶۴ پس از اصلاحات تنظیمات) بود. پژوهشگران دلایل گوناگونی برای این جدایی برشمرده‌اند، از جمله افزایش توجه اروپاییان به منطقه و نیاز به تقویت مرز جنوبی امپراتوری در برابر خدیونشین مصر. یکی دیگر از انگیزه‌ها افزایش حضور دولت‌ها و نهادهای مسیحی غربی در سرزمین مقدس بود. در سال ۱۸۴۲ نخستین اسقف پروتستان اورشلیم به کار گمارده شد و این رویداد اُسقُف‌های ارتدوکس و کاتولیک اورشلیم را نیز واداشت تا از استانبول و رم به اورشلیم بازگردند؛ کشورهای اروپایی یکی پس از دیگری کنسولگری خود را در اورشلیم بر پا کردند. صدراعظم محمود ندیم‌پاشا در ژوئیه ۱۸۷۲ سنجاق‌های عکا، اورشلیم و نابلس را گرد هم آورد و ایالتی واحد پدید ساخت که در دفتر ثبت دادگاه شرع اورشلیم «ایالت قدس» نامیده شد. کنسول بریتانیا نیز از این اقدام به عنوان ایجاد «فلسطین در قالب یک ایالت مستقل» یاد کرد. با این حال پس از کمتر از دو ماه، سنجاق‌های نابلس و عکا از این مجموعه جدا شده و به ولایت بیروت پیوستند و تنها متصرفه اورشلیم باقی ماند. توجه اروپاییان و رقابت مذهبی جایگاه مقدس اورشلیم و سرزمین فلسطین در نزد یهودیان، شاخه‌های گوناگون مسیحیت و اسلام، یکی از پیچیده‌ترین مسائل پرسش شرق بود. در سال ۱۸۴۰ بریتانیا از باب عالی حمایت از یهودیان عثمانی و اجازه مهاجرت یهودیان اروپایی به فلسطین را خواستار شد. فرانسه نیز در ۱۸۴۱ حق نظارت بر اورشلیم را مطالبه کرد و روسیه هم حمایت از مسیحیان ارتدوکس را پی گرفت. سازمان‌ها و دولت‌های مسیحی غربی با کمک‌های مالی، یتیم‌خانه‌ها، بیمارستان‌ها، مدارس و مهمان‌خانه‌های زیارتی در اورشلیم و پیرامون آن بنیاد نهادند؛ این کمک‌ها سرچشمه‌ای بی‌مانند از درآمد برای ساکنان منطقه پدیدآورد. در سال ۱۸۵۶ شورشی در نابلس بر پایه مخالفت با فرمان آزادسازی مسیحیان و برافراشته شدن پرچم‌های بیگانه بر کنسولگری‌ها رخ داد، هرچند دستگاه حکومتی عثمانی توانست از گسترش خشونت جلوگیری کند. | ## بخش 2: متصرفه قدس | از ۱۸۸۲ تا جنگ جهانی اول از ۱۸۸۲ متصرفه اورشلیم همچنین نقش پیشانی مرزی در برابر خدیونشین مصر تحت کنترل بریتانیا را ایفا می‌کرد. در سال ۱۹۰۶ مرز جنوبی متصرفه به خواست بریتانیا که در پی پاسداری از منافع امپراتورانه خود بود بازکشیده شد تا مرزی کوتاه‌تر و قابل گشت‌زنی‌تر پدید آید. همچنین در ۱۹۰۶ قضای ناصره از سنجاق عکا جدا و به عنوان برون‌بومی به متصرفه اورشلیم افزوده شد، تا با صدور یک مجوز سفر واحد، زائران مسیحی بتوانند هم اورشلیم و هم ناصره را ببینند. در پایان سده نوزدهم، اندیشه تشکیل نهادی سیاسی مستقل از متصرفه اورشلیم (یا همان منطقه فلسطین) در میان طبقات تحصیل‌کرده عرب گسترش یافت. در سال ۱۹۰۴ نجیب عازوری، مقام پیشین عثمانی در اورشلیم، در پاریس «جامعه وطن عربی» را بنیاد نهاد. پس از انقلاب ترکان جوان در ۱۹۰۸، عازوری پیشنهاد ارتقای متصرفه به «ولایت» را به مجلس عثمانی برد، اما مجلس آن را تصویب نکرد. فتح متفقین و پایان دوره عثمانی در جریان نبرد سینا و فلسطین در جنگ جهانی اول، نیروهای متفقین تا دسامبر ۱۹۱۷ سراسر متصرفه را تصرف کردند. حکومت نظامی اداره سرزمین‌های اشغالی دشمن (بخش جنوبی) جایگزین نظام اداری عثمانی شد و سنجاق‌های اورشلیم، نابلس و عکا را دربرگرفت. در ۱۹۲۰ فرمانروایی نظامی جای خود را به فرمانروایی غیرنظامی بریتانیا داد و سرانجام در ۱۹۲۳ این سرزمین در چارچوب قیمومت بریتانیا بر فلسطین قرار گرفت. مرزها متصرفه در باختر به دریای مدیترانه، در خاور به رود اردن و دریای مرده، در شمال به خطی از دهانه رود عوجا تا پل بر روی اردن نزدیک اریحا و در جنوب به خطی از نیمه راه غزه و عریش تا عقبه محدود می‌شد. نقشه‌ها در زیر مجموعه‌ای از نقشه‌های عثمانی هم‌دوره نشان داده شده که «قدس الشریف سنجاغی» یا «قدس الشریف متصرفلغی» را به تصویر می‌کشند. نقشه‌های ۱۹۰۷ مرزهای ۱۸۶۰ میان سوریه عثمانی و خدیونشین مصر را نمایش می‌دهند، هرچند مرز در ۱۹۰۶ به مرز کنونی اسرائیل و مصر جابه‌جا شد و ناحیه شمالی بیابان نقب «فلسطین» نام‌گذاری شده‌است. خاندان شوا در غزه نزدیک به ۱۰۰٬۰۰۰ دونم زمین داشت، خاندان عبدالهادی نزدیک به ۶۰٬۰۰۰ دونم در پیرامون نابلس و جنین، خاندان شریف حسینی اورشلیم ۵۰٬۰۰۰ دونم و خاندان تیان در یافا ۴۰٬۰۰۰ دونم. خاندان‌های شریف شهرنشین مانند حسینی، خالدی و علمی بیشتر مناصب بلندپایه دینی (مفتی، قاضی و عالمان دین) را در دست داشتند و بر زمین‌های وقفی نظارت می‌کردند. پرجمعیت‌ترین نواحی، تپه‌ماهورهای مرکزی (کوه‌های یهودا) بودند که کشت پله‌ای در آنها رواج داشت، در حالی که دشت‌های پست به سبب مالاریا کمتر بهره‌برداری می‌شدند. در اواسط سده نوزدهم تقریباً همه زمین‌های کشاورزی زیر نظام بهره‌برداری دسته‌جمعی روستایی (مشاع) بودند و هر سال میان خانوارها بازتوزیع می‌شدند. | ## بخش 3: متصرفه قدس | اما قانون اراضی عثمانی ۱۸۵۸ راه را برای تملک زمین‌ها به دست زمین‌داران بزرگ هموار کرد و تا ۱۹۱۸ نظام مشاع تنها ۶۰ درصد زمین‌ها را دربرمی‌گرفت. روغن زیتون نیز تا دهه ۱۸۷۰ به صورت خام صادر می‌شد اما سپس صنعت صابون‌سازی (به‌ویژه در نابلس) پدید آمد. در ۱۸۸۸ یوسف ناوون، کارآفرین یهودی عثمانی، امتیاز ساخت راه‌آهن یافا به اورشلیم را گرفت. این خط باریک در ۱۸۹۲ به دست شرکتی فرانسوی به بهره‌برداری رسید و نخستین قطار در ۲۶ سپتامبر ۱۸۹۲ به اورشلیم رسید، اما شرکت سال بعد ورشکست شد و در ۱۹۰۴ بازسازی مالی گردید. بازرگانی خارجی که بیشتر از راه بندر یافا شناخته می‌شد به‌سرعت رشد کرد، اما با نابرابری فزاینده همراه بود: بر پایه شاخص ۱۰۰ در سال ۱۸۷۵، صادرات تا ۱۹۰۹–۱۹۱۰ به ۲۶۶ و واردات به ۵۴۹ رسید. متصرفه تقریباً جز فراورده‌های کشاورزی خام و صابون چیزی صادر نمی‌کرد و همه کالاهای ساخته‌شده را وارد می‌کرد. کسری بازرگانی با درآمد زیارت‌ها، کمک‌های بنیادهای دینی سه‌گانه و حواله‌های مهاجران فلسطینی در آمریکا جبران می‌شد. جمعیت‌شناسی در اواسط سده نوزدهم ساکنان فلسطین خود را نخست بر پایه وابستگی دینی بازمی‌شناساندند. جمعیت بیش از ۸۰ درصد مسلمان عرب، نزدیک به ۱۰ درصد مسیحی (بیشتر عرب)، ۵ درصد یهودی و ۱ درصد دروز بود. بر پایه آمار تصحیح‌شده موتلو (۲۰۰۳) جمعیت متصرفه در ۱۸۹۷ نزدیک به ۲۹۸٬۶۵۳ تن بود و تا ۱۹۱۴ به نزدیک ۴۰۰٬۰۰۰ تن رسید. این ناحیه در سال ۱۸۶۲ مساحتی در حدود ۱۲٬۴۸۶ کیلومتر مربع داشت و از نظر تراکم جمعیت رتبه هفتم را در میان ولایات عثمانی داشت. متصرف‌های اورشلیم متصرف‌های اورشلیم از سوی باب عالی برای اداره بخش گمارده می‌شدند. آنان معمولاً کارگزاران باتجربه‌ای بودند که عربی کم می‌دانستند یا نمی‌دانستند اما به یک زبان اروپایی — بیشتر فرانسه — افزون بر زبان ترکی عثمانی آشنا بودند. با این حال جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) جان نزدیک به ۱۰٬۰۰۰ سرباز فلسطینی را گرفت. سربازان فلسطینی همچنین برای سرکوب شورش دروزیان حوران (۱۸۹۵)، شورش کرت عثمانی (۱۸۹۶–۱۸۹۷) و چندین لشکرکشی به یمن (۱۸۹۱، ۱۸۹۸ و ۱۹۰۵) فراخوانده شدند. | ## جمع‌بندی | میان سال‌های ۱۸۹۸ تا ۱۹۱۷ حضور ارتش و پرچم‌های عثمانی در مراسم سالانه مسلمانان «نبی موسی» میان اورشلیم و آرامگاه منسوب به حضرت موسی افزایش یافت که نشانه تقویت کنترل عثمانی بر استان بود.