موضوع مقاله: مافیای آب | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مافیای آب | مقدمه: مافیا به‌طور عمده در دوران جمهوری اسلامی (از سال ۱۹۷۹ به بعد) فعال بوده و از پشتیبانی و پشتیبانی مقامات بلندپایه حکومتی برخوردار است. | ## بخش 1: مافیای آب | حتی برخی از مقامات دولتی ایالات متحده نیز به‌طور علنی از آن به‌عنوان یکی از دلایل بحران آب در ایران یاد کرده‌اند. در گفتمان داخلی ایران، این اصطلاح بیش از یک دهه است که برای اشاره به شبکه‌ای غیررسمی و قدرتمند از مقامات دولتی – شامل وزیران، معاونان، مدیران شرکت‌های عمرانی دولتی و مشاوران – رایج شده است. این افراد با سوءاستفاده از جایگاه خود در حوزه آب، برنامه‌های عظیم و پرهزینه‌ای را برای اهداف سیاسی و اقتصادی خود پیش می‌برند. این شبکه تحت چتر نهادهای رسمی مانند «شورای عالی آب» (که نهاد سیاست‌گذاری کلان آب در کشور است) فعالیت می‌کند، اما در عمل با اتکا به پیوندهای میان ثروت و قدرت و فساد سازمان‌یافته، از نظارت قانونی عبور می‌کند. اگرچه واژه «مافیای آب» خاستگاهی ایرانی دارد، اما در سال‌های اخیر به سطح بین‌المللی نیز راه یافته است. از پایان جنگ ایران و عراق به بعد، مدیران این شرکت و همچنین مقامات بلندپایه وزارت نیرو به بازیگران کلیدی این مافیا بدل شدند، به‌طوری‌که سیاست‌گذاری‌های کلان برنامه‌های زیرساختی در حوزه آب اغلب به‌نفع منافع آنان انجام می‌شود، حتی اگر این سیاست‌ها به قیمت نابودی زیست‌بوم‌های طبیعی کشور تمام شود. اعضای این شبکه با بهره‌گیری از خلأهای قانونی، امتیازهای ساخت‌وساز، مجوزهای حفاری و کاربری زمین را به خود و نزدیکانشان اختصاص می‌دهند؛ گاه از طریق رشوه و گاه با نفوذ سیاسی در ساختارهای تصمیم‌گیر. بسیاری از برنامه‌ها بدون ارزیابی علمی یا زیست‌محیطی آغاز و اجرا می‌شوند – در مواردی، تنها پس از اعتراضات مردمی، نهادهای مسئول ناچار به تهیه گزارش اثرات محیط‌زیستی شده‌اند، آن‌هم زمانی‌که خسارت‌ها برگشت‌ناپذیر شده‌اند. یکی از نمونه‌های بارز، سدهایی است که بدون نظارت کافی ساخته شدند و در نتیجه به خشک‌شدن دریاچه‌ها و تخریب زیست‌بوم‌های حیاتی منجر گردیدند. از دیگر اقدامات منسوب به مافیای آب می‌توان به تخصیص آب یارانه‌ای با قیمت‌های پایین به صنایع وابسته به حکومت، صدور مجوزهای غیرقانونی برای چاه‌های عمیق، و دور زدن حقوق سنتی آبِ جوامع محلی از طریق تغییرات مقرراتی به نفع برنامه‌های خصوصی اشاره کرد. اعضای این شبکه به‌طورعملی از مصونیت برخوردارند: حتی هنگامی‌که دادگاه‌های محلی احکامی علیه برنامه‌های مخرب آبی صادر می‌کنند، این احکام در سطوح بالاتر – که وابسته به ساختارهای قدرت هستند – لغو می‌شوند، و افشاگران فساد در حوزه آب با تهدید، فشار و آزارهای نهادهای امنیتی مواجه می‌گردند. به‌این‌ترتیب، «مافیای آب» توانسته است به‌طور تقریبی بدون مانع و با کسب سودهای کلان، بر حساب محیط زیست و امنیت آبی کشور، به حیات خود ادامه دهد. ارتباط نهادهای حکومتی و سپاه پاسداران یکی از عناصر کلیدی در «مافیای آب» ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و بازوهای عمرانی و اقتصادی وابسته به آن است. در سال ۱۹۸۹، آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، دستور تأسیس «قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء» را صادر کرد – یک نهاد مهندسی و عمرانی وابسته به سپاه – با هدف به‌کارگیری توان فنی و انسانی این نهاد در برنامه‌های زیرساختی بزرگ. | ## بخش 2: مافیای آب | در همین راستا، در سال ۱۹۹۲، شرکت زیرمجموعه‌ای به نام «سپاسد» (ترکیب واژگان «سپاه» و «سد») تأسیس شد که تمرکز آن بر ساخت سدها و تونل‌های انتقال آب بود (۱). این شرکت‌ها با دریافت بودجه‌های سخاوتمندانه از دولت، به‌سرعت دامنه فعالیت خود را در زمینه آب، برق و نفت در سراسر کشور گسترش دادند. سپاه پاسداران با تکیه بر نفوذ خود توانست جریان مستمر قراردادهای عمرانی عظیم را تضمین کند – ازجمله برنامه‌های ساخت سد، کانال و طرح‌های انتقال بین‌حوضه‌ای – که سهم بودجه‌ای قابل‌توجهی را سالانه برای این نهاد به همراه داشت. این فرآیند همراه بود با پیوندهای گسترده میان ثروت و قدرت: شرکت «مه‌آب قدس» (یک شرکت مشاوره مهندسی نزدیک به حاکمیت) به‌طور مستمر با شرکت «سپاسد» در طراحی و اجرای برنامه‌ها همکاری می‌کرد و این دو در دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ هسته مرکزی «مافیای آب» را تشکیل دادند. آن‌ها از طریق لابی‌گری و نفوذ سیاسی، ساخت سدهای بزرگی مانند سد کارون ۳ و سد گتوند در استان خوزستان – یکی از مناطق آسیب‌دیده جنگ – را پیش بردند. در این برنامه‌ها، بودجه‌های کلانی تضمین شد و سودهای حاصل میان پیمانکاران و مقامات تقسیم شد، در حالی که هرگونه نظارت یا انتقاد عمومی از این طرح‌ها به‌شدت سرکوب می‌شد. هیچ‌یک از مسئولان بابت شکست‌ها یا خسارات ناشی از این برنامه‌ها پاسخ‌گو نبودند، که بخشی از آن ناشی از مصونیت عملی نیروهای وابسته به سپاه پاسداران بود. به‌طور کلی، سپاه از طریق «مافیای آب» پایگاه قدرت اقتصادی قدرتمندی برای خود ایجاد کرده است: بخش قابل‌توجهی از بودجه‌های عمرانی کشور به برنامه‌هایی اختصاص می‌یابد که سپاه در آن‌ها نقش دارد، و این نهاد از دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی خود برای بازداشتن منتقدان و پیشگیری از مخالفت‌ها استفاده می‌کند. پیامدهای زیست‌محیطی و فجایع فعالیت‌های «مافیای آب» در ایران به مجموعه‌ای از بحران‌های گسترده زیست‌محیطی منجر شده است. احداث بیش از ۴۰ سد بر روی رودخانه‌های تغذیه‌کننده این دریاچه، جریان طبیعی آب به آن را به‌شدت محدود کرد. امروزه بخش‌هایی از بستر خشک‌شده دریاچه به شوره‌زار تبدیل شده‌اند که منشأ طوفان‌های نمکی و گردوغبار هستند و موجب آسیب به کشاورزی، زیرساخت‌ها و سلامت عمومی در منطقه می‌شوند. خشک شدن رودخانه زاینده‌رود در اصفهان – رودخانه زاینده‌رود که زمانی در قلب شهر اصفهان جاری بود و نقش حیاتی در حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن داشت، امروزه در اغلب ایام سال خشک است. در دهه ۱۳۸۰، بخش‌های بزرگی از آب این رودخانه به صنایع و کشاورزی در استان‌های هم‌جوار (مانند برنامه‌های فولاد و چغندر قند در استان یزد) منتقل شد – گاه با نادیده‌گرفتن نیازهای مردم محلی. این اقدام منجر به بحران آبی شدید در اصفهان شد: جریان رود متوقف شد، سطح آب‌های زیرزمینی کاهش یافت و زمین زیر بستر رودخانه شروع به فرونشست کرد. | ## بخش 3: مافیای آب | پل‌های تاریخی شهر اکنون در معرض خطر آسیب سازه‌ای ناشی از فرونشست زمین قرار دارند. بر اساس آمار دولت ایران، حدود ۵۰۰ دشت از ۶۰۹ دشت کشور در وضعیت بحرانی بهره‌برداری بیش از حد قرار دارند و دچار فرونشست تدریجی هستند. در برخی مناطق مانند جنوب تهران و استان اصفهان، نرخ فرونشست زمین تا ۳۱ سانتی‌متر در سال ثبت شده است – رقمی بسیار بالا که می‌تواند به تخریب زیرساخت‌ها، آسیب به پی‌ ساختمان‌ها و ترک‌خوردگی جاده‌ها و لوله‌ها منجر شود. این پدیده به «زلزله خاموش» شهرت یافته و از نشانه‌های نگران‌کننده بحران آبی ایران برشمرده می‌شود. هم‌زمان، افت سطح آب‌های زیرزمینی باعث خشک‌شدن هزاران حلقه چاه و کاهش ظرفیت تولید کشاورزی در مناطق روستایی شده است. دولت برای جبران آسیب، تلاش کرده است با انتقال آب از حوضه‌های دوردست، نیاز مناطق آسیب‌دیده را فراهم کند، اما این اقدام‌ها در مواردی موجب تشدید آسیب‌های زیست‌محیطی در حوضه‌های مبدأ شده‌اند. جلیل مختار، نماینده آبادان در مجلس شورای اسلامی، طرح‌های انتقال آب از خوزستان را طرح‌های مافیای آب می‌داند و آنها را چالش بزرگ خوزستان عنوان می‌کند. بر اساس گزارش نشریه «نیچر»، بخش عمده خشکسالی در ایران عامل انسانی دارد، کاهش آب آبخوان‌ها در مقطع ۱۴ ساله حدود ۷۴ میلیارد مترمکعب بوده‌است این اضافه برداشت ۷۷ درصدی، شوری و خشکسالی گسترده در ایران را در پی داشته است. پیوند با بحران آب در ایران بحران‌های محلی آب که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد، در مجموع به یک بحران فراگیر ملی در ایران انجامیده‌اند. این برنامه‌های بزرگ به‌طور عمده به سود شبکه‌های وابسته به «مافیای آب» تمام شده‌اند، در حالی که پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی عمیقی برای مناطق وسیعی از کشور به‌جا گذاشته‌اند. برای نمونه، در استان‌هایی مانند خوزستان و چهارمحال و بختیاری، انتقال آب به سمت طرح‌های صنعتی و شهرهای دورافتاده، باعث کمبود شدید آب برای جوامع محلی شده است. وی معتقد است مافیا سیستمی مخفیانه و زیرزمینی است؛ ولی این پروژهای نادرست، علنی و روی زمین انجام می‌شود و بنابراین نمی‌شود انجام دهندگان آن را مافیا نامگذاری کرد. | ## جمع‌بندی | تحقیق و تفحص مجلس مهرداد ویس‌کرمی نماینده خرم‌آباد در مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۰ خواستار تحقیق و تفحص از مافیای آب در وزارت نیرو شده بود.