موضوع مقاله: الگوهای دین‌داری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # الگوهای دین‌داری | مقدمه: الگوهای دینداری ، یا نظریهٔ الگوهای واگرای دینداری (DMR) ، می‌کوشد توضیح دهد که ادیان چگونه پدید می‌آیند، منتقل می‌شوند و دگرگون می‌گردند. | ## بخش 1: الگوهای دین‌داری | این نظریه را انسان‌شناس هاروی وایت‌هاوس پس از سال‌ها پژوهش میدانی در پاپوآ گینه نو مطرح کرد. الگوی تصویری بر مراسمی استوار است که به‌ندرت برگزار می‌شوند اما بسیار شدید و هیجانی‌اند، مثل آیین‌های تشرف؛ این الگو معمولاً در گروه‌های دینی کوچک و بسته دیده می‌شود. در مقابل، الگوی اعتقادی بر مراسمی تکیه دارد که هر روز یا به‌طور مکرر تکرار می‌شوند و آرام‌ترند، مثل تلاوت روزانهٔ متون مقدس؛ این الگو در جوامع دینی بزرگ مثل ادیان جهانی رایج‌تر است. نظریه توضیح می‌دهد که چرا هر کدام از این الگوها در انتقال دین به نسل‌های بعدی موفق‌اند، اما از راه‌های متفاوت. مراسم تصویری چون بسیار شدید و تکان‌دهنده‌اند، در ذهن افراد حک می‌شوند و خاطراتی ماندگار و زنده از خود به‌جا می‌گذارند، شبیه به خاطرات فلاش‌بالب و حافظه رویدادی. اما مراسم اعتقادی چون بارها و بارها تکرار می‌شوند، به‌مرور در حافظهٔ اجرایی و حافظه معنایی فرد جا می‌افتند، درست مثل یادگرفتن یک مهارت که دیگر نیازی به فکر کردن ندارد. در نسخه‌های جدیدتر این نظریه، وایت‌هاوس بر یک تفاوت مهم دیگر هم تأکید می‌کند: نوع پیوندی که این دو الگو میان افراد ایجاد می‌کنند. مراسم تصویری یک «ما» ی عمیق و عاطفی بین شرکت‌کنندگان می‌سازند، یعنی افراد احساس می‌کنند با هم‌گروهی‌هایشان پیوند خونی دارند. اما مراسم اعتقادی نوع دیگری از پیوند ایجاد می‌کنند؛ پیوندی گسترده‌تر و سبک‌تر که افراد را به یک جامعهٔ بزرگ‌تر متصل می‌کند، حتی اگر یکدیگر را نشناسند. | ## بخش 2: الگوهای دین‌داری | این نظریه در یک آزمون تجربی گسترده با داده‌های ۶۴۵ آیین از پایگاه HRAF سنجیده شد و نتایج نشان داد که آیین‌ها واقعاً حول همین دو الگو دسته‌بندی می‌شوند. پژوهشگران مردم‌نگار و تاریخ‌دان نیز این نظریه را در پژوهش‌های خود به‌کار گرفته‌اند و باستان‌شناسان از آن برای توضیح چگونگی شکل‌گیری تمدن‌های پیچیده‌تر استفاده کرده‌اند. تاریخ‌پژوهان و زیست‌شناسان نیز از این نظریه برای تبیین انشعاب فرقه‌ها و اصلاحات دینی سود برده‌اند. با این حال، برخی پژوهشگران به اصل نظریه ایراد گرفته‌اند و برخی مردم‌نگاران و تاریخ‌پژوهان معتقدند که مرز کشیدن این‌قدر تیزبین دو الگو با واقعیت دین در جهان همخوانی ندارد. جالب اینجاست که پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند این الگوها فقط در دین دیده نمی‌شوند. برای مثال، هواداران فوتبال و افراد در گروه‌های شبه‌نظامی نیز همین پویایی‌ها را نشان می‌دهند. این یافته‌ها نشان می‌دهند که این نظریه شاید بتواند به‌عنوان یک نظریهٔ کلی‌تر دربارهٔ آیین و انسجام اجتماعی به‌کار رود، نه فقط در حوزهٔ دین. الگوی تصویری الگوی تصویری به آیین‌هایی گفته می‌شود که به‌ندرت برگزار می‌شوند اما شدت هیجانی بالایی دارند. این مراسم معمولاً دردناک یا ترسناک‌اند و همین شدت هیجانی باعث می‌شود تجربه در حافظه رویدادی حک شود و فرد تا پایان عمر آن لحظه را به‌روشنی به یاد بیاورد، مثل حافظه خودزندگی‌نامه‌ای. | ## بخش 3: الگوهای دین‌داری | این تجربهٔ مشترک و فشرده، میان شرکت‌کنندگان یک پیوند عاطفی بسیار عمیق ایجاد می‌کند که به آن آمیختگی هویتی (هم‌ذوب‌شدگی هویت) می‌گویند؛ یعنی فرد دیگر مرز روشنی میان «من» و «ما» احساس نمی‌کند. این نظریه می‌گوید چنین پیوندی افراد را آماده می‌کند در صورت تهدید گروه، حتی جانشان را فدا کنند، یعنی نوعی نوع‌دوستی محدود به شکل بسیار شدید آن. بنابراین الگوی تصویری بیشتر در جاهایی دیده می‌شود که بقای گروه به همبستگی فوق‌العاده بالایی نیاز دارد. الگوی اعتقادی الگوی اعتقادی یا آموزه‌ای به آیین‌هایی گفته می‌شود که مکرراً تکرار می‌شوند و معمولاً آرام و روتین‌اند. عشای ربانی در مسیحیت و ندای نماز در اسلام نمونه‌های شناخته‌شده‌ای از این الگو هستند. چون این مراسم بارها تکرار می‌شوند، در ذهن افراد مثل یک عادت یا مهارت ذخیره می‌شوند و در حافظه معنایی و حافظهٔ اجرایی جا می‌گیرند، درست مثل دیگر طرحواره‌ها و اسکریپت‌های ذهنی. برخلاف الگوی تصویری که پیوند عمیق شخصی ایجاد می‌کند، این الگو نوعی تعلق گروهی گسترده‌تر اما سبک‌تر پدیدمی‌آورد. این تعلق برای ایجاد اعتماد و همکاری در جوامع بزرگ کافی است، اما معمولاً افراد را به فداکاری‌های بسیار شدید ترغیب نمی‌کند. | ## جمع‌بندی | بر اساس این نظریه، با گسترش کشاورزی و تشکیل جوامع بزرگ‌تر در تاریخ بشر، نیاز به همکاری در مقیاس وسیع‌تر باعث شد این الگو فراگیرتر شود.