موضوع مقاله: تنش آبی در خاورمیانه و شمال آفریقا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تنش آبی در خاورمیانه و شمال آفریقا | مقدمه: تنش آبی در خاورمیانه و شمال آفریقا به‌طور عمده با سه حوضه رودخانه‌ای بزرگ پیوند دارد: حوضه رود اردن، حوضه دجله–فرات و حوضه رود نیل. | ## بخش 1: تنش آبی در خاورمیانه و شمال آفریقا | منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (که در زبان انگلیسی با سرواژه شناخته می‌شود) در حدود ۱۱٫۱ میلیون کیلومتر مربع گستره دارد و سه بیابان بزرگ در آن واقع شده‌اند: صحرای بزرگ آفریقا در بخش‌های وسیعی از شمال آفریقا، ربع الخالی در جنوب شبه‌جزیره عربستان و بادیه‌الشام در شمال شبه‌جزیره عربستان. میانگین بارش سالانه در ۶۵ درصد از این منطقه کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر، در ۱۵ درصد بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر و در بقیه بیش از ۳۰۰ میلی‌متر است. شرایطی که زمینه‌ساز تنش بر سر آب در این منطقه شده‌اند، با گسترش پیامدهای تغییر اقلیم در سده بیست‌ویکم پیچیده‌تر و دشوارتر خواهند شد. این سه شاخه در دریاچه حوله به هم می‌پیوندند و سپس به سوی جنوب جریان می‌یابند و رود اردن را تشکیل می‌دهند. رود اردن در مجموع نزدیک به ۳۵۰ کیلومتر جریان دارد؛ از دامنه‌های کوه هرمون در شمال آغاز و در دریای مرده در جنوب پایان می‌یابد. آبدهی برآوردی این رودخانه ۱۸۸۰ میلیون مترمکعب در سال است که ۷۳ درصد آن از کشورهای عربی و ۲۷ درصد از اسرائیل سرچشمه می‌گیرد. بر پایه پژوهشی از نیروی هوایی ایالات متحده در سال ۲۰۰۰، بیش از ۹۰ درصد آب‌های سوریه با کشورهای همسایه یعنی عراق، ترکیه، اسرائیل، لبنان و اردن مشترک است. هرچند سرچشمه‌های آن‌ها از نظر جغرافیایی نزدیک‌اند، لیتانی به سوی جنوب و سپس غرب به دریای مدیترانه نزدیک صور جریان می‌یابد و تنها از لبنان می‌گذرد؛ در حالی که رود عاصی به سوی شمال به سوریه رفته و نزدیک شهر انطاکیه به دریای مدیترانه می‌ریزد. آبدهی سالانه برآوردی لیتانی ۴۱۰ میلیون مترمکعب است که هدف راه‌حل‌های آبی پیشنهادی سوریه، اردن و اسرائیل بوده‌است. آبخوان کوهستانی در زیر کرانه باختری قرار دارد و سالانه ۶۷۹ میلیون مترمکعب آب بازتغذیه می‌شود که ۷۸ میلیون مترمکعب آن شور است. سه حوضه اصلی آبخوان کوهستانی عبارت‌اند از حوضه شرقی، حوضه غربی و حوضه شمال‌شرقی. حوضه شرقی از نظر حجم آب شیرین کوچک‌ترین ولی از نظر مساحت بزرگ‌ترین است و نزدیک به ۳۲۶۰ کیلومتر مربع گستره دارد. حوضه غربی از نظر محتوای آب شیرین بزرگ‌ترین است و حدود ۱۷۸۰ کیلومتر مربع مساحت دارد. آبخوان ساحلی در امتداد سواحل مدیترانه با بازتغذیه سالانه ۳۳۰ میلیون مترمکعب قرار گرفته‌است. اسرائیل و شمال‌غربی اردن به‌طور میانگین سالانه ۱۱۰ سانتی‌متر بارندگی دریافت می‌کنند. در مقابل، سوریه و لبنان بارش کافی برای پشتیبانی از کشاورزی و بازتغذیه آبخوان‌های زیرزمینی دریافت می‌کنند. مصرف آب اسرائیل سالانه نزدیک به ۸۵۰ میلیون مترمکعب آب زیرزمینی بهره‌برداری می‌کند که ۴۰۰ میلیون مترمکعب آن از آبخوان کوهستانی تأمین می‌شود. در سال ۱۹۶۴ اسرائیل آغاز به برداشت ۳۲۰ میلیون مترمکعب در سال از رود اردن برای خط انتقال آب ملی کرد. تا سال ۱۹۶۷ این خط انتقال نزدیک به ۷۰ درصد آب رود اردن را پیش از رسیدن به فلسطینیان در کرانه باختری برداشت می‌کرد. در دهه ۱۹۸۰ شهرک‌نشینان اسرائیلی هفت برابر بیشتر از کشاورزان عرب آب مصرف می‌کردند. بر پایه پژوهش سال ۲۰۰۰، اسرائیل ۱۱۸۰ میلیون مترمکعب در سال یعنی ۶۲ درصد از کل آب سالانه خود را در کشاورزی به کار می‌برد. در مقایسه، اردن ۶۷ میلیون مترمکعب در سال یعنی ۷۴ درصد از کل آب خود را در بخش کشاورزی مصرف می‌کند. نزدیک به ۴۸ درصد از میانگین مصرف سالانه آب اسرائیل (۱۹۵۰ میلیون مترمکعب در سال) از سرزمین‌هایی تأمین می‌شود که در سال ۱۹۶۷ تصرف شدند؛ ۴۰۰ میلیون مترمکعب از آب‌های زیرزمینی کرانه باختری و ۴۵۰ میلیون مترمکعب از بالادست رود اردن و بلندی‌های جولان. آبراهه وادی‌القلط سالانه ۳ میلیون مترمکعب آب شیرین از چشمه‌های عین‌فارا، عین‌فوّار و عین‌قلط به اریحا می‌رساند. آبراهه وادی‌عوجا نیز ۷ میلیون مترمکعب در سال آب شیرین از چشمه عین‌عوجا تأمین می‌کرد و آبراهه وادی‌فاریا ۵ میلیون مترمکعب در سال از چشمه‌های عین‌شبلی، عین‌اسکا و عین‌بیدان به منطقه گیفتلیک منتقل می‌نمود. در دوران حکومت روم، آبراهه‌های نابلس و قدس نیز در کوه‌های یهودا و سامریه فعال بودند و مجموعاً ۳ میلیون مترمکعب آب شیرین افزون‌تر به سبسطیه و اورشلیم می‌رسانیدند. در دوره قیمومت، ۲۰۰ چشمه کوچک زیرزمینی نیز بهره‌برداری می‌شد و آب باران از آب‌انبارها گردآوری می‌شد که در سال‌های پرباران ۵ میلیون مترمکعب در سال آب شیرین به دست می‌داد. | ## بخش 2: تنش آبی در خاورمیانه و شمال آفریقا | با بهره‌برداری از دو نیروگاه برق که ۲ میلیون مترمکعب در سال به اورشلیم و رام‌الله می‌افزودند، بیشینه ظرفیت آبی کوه‌های یهودا و سامریه به ۲۵ میلیون مترمکعب در سال می‌رسید. طرح آیونیدس (۱۹۳۹) سه توصیه داشت: نخست، ذخیره‌سازی سیلاب‌های رود یرموک در دریاچه طبریه؛ دوم، انتقال بخشی از آب دریاچه از راه آبراهه غور شرقی برای آبیاری در شرق رود اردن؛ و سوم، محدود کردن بهره‌برداری از آب حوضه رود اردن به درّه رود اردن. هواداران صهیونیسم این طرح را رد کردند زیرا قصد داشتند از آب حوضه رود اردن برای آبادسازی بیابان نقب در جنوب کشور بهره ببرند. در مقابل، طرح لاودرمیلک که از سوی وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا سفارش داده شده بود، آبیاری درّه رود اردن و انحراف رودهای اردن و یرموک برای تولید برق آبی را پیشنهاد کرد. هیز بر پایه یافته‌های لاودرمیلک، طرح هیز را تدوین کرد که بر اساس آن رود یرموک به دریاچه طبریه منحرف می‌شد تا آب‌های از دست رفته بر اثر انحراف رود اردن برای مصارف کشاورزی جبران شود. با حفر چاه‌های تازه در این دوره، بیشینه تأمین آب منطقه به ۶۶ میلیون مترمکعب در سال رسید. با این حال تنها چهار شهر از ۷۰۸ شهر و روستای فلسطینی به شبکه آب‌رسانی متصل بودند. در سال ۱۹۶۵ نیز ۳۵۰ حلقه چاه دیگر حفر شد که مجموعاً ۴۱ میلیون مترمکعب در سال آب تأمین می‌کرد. در جنگ ۱۹۴۷–۱۹۴۹ فلسطین، ارتش یهود نیروگاه برق روتنبرگ را ویران کرد تا از مدیریت انحصاری عرب‌ها بر هر دو رود اردن و یرموک جلوگیری کند. به‌طور مستقیم پس از آن، دولت اردن و آژانس امداد و کار سازمان ملل متحد طرح مک‌دونالد را سفارش دادند که همچون طرح آیونیدس (۱۹۳۹) بهره‌برداری از آب حوضه رود اردن را به درّه رود اردن محدود می‌ساخت و همچنین خواستار انحراف رود یرموک برای ذخیره در دریاچه طبریه جهت پشتیبانی از توسعه کشاورزی در هر دو سوی رود اردن بود. اردن و سوریه از طرح بانگِر پشتیبانی کردند که ساخت سدی بر رود یرموک و ایجاد دو نیروگاه برق آبی برای تأمین برق اردن و سوریه را پیشنهاد می‌داد. در سال ۱۹۵۳ پس از آغاز ساخت‌وساز، فشارهای فزاینده ایالات متحده اردن و سوریه را واداشت تا از طرح خود دست بکشند. طرح جانستون بر پایه بررسی تنسی ولی آتوریتی تنظیم شده بود و سهمیه‌هایی برای توزیع آب حوضه رود اردن تعیین می‌کرد. هرچند هیچ‌یک از طرف‌ها این طرح را نپذیرفتند، ولی از آن پس به‌عنوان پایه بسیاری از گفت‌وگوهای بعدی دربارهٔ تنش آبی به کار رفته‌است. اشغال پیامدهای گسترده‌ای بر زندگی روزمره مردم فلسطین و تأمین آب آنان داشته‌است: از بسیاری جنبه‌ها، اشغال ناقض حقوق بین‌الملل ازجمله حقوق بشر بین‌المللی و حقوق بشردوستانه بین‌المللی شناخته شده‌است. به‌ویژه مصادره زمین و تخریب اموال به دست ارتش اسرائیل و نیز محدودیت‌های اعمال‌شده بر جابه‌جایی افراد و کالاها مورد انتقاد بوده‌است. بخش‌های بزرگی از زیرساخت آبی فلسطینیان شامل آب‌انبارها، چاه‌ها و شبکه‌های آبیاری غیرقانونی اعلام و به‌طور سازمان‌یافته تخریب شده‌اند. از آنجا که توسعه زیرساخت‌های آبی نوین فلسطینی تا حد زیادی ممنوع بوده، شبکه‌های آب‌رسانی فلسطینی در وضعیت بسیار نامناسبی قرار دارند. از آنجا که بیشتر مردم کرانه باختری به کشاورزی وابسته‌اند، کسری آبی فلسطین اقتصاد محلی را نیز تضعیف کرده و به‌شدت در گسترش فقر و بیکاری نقش دارد. با این حال داده‌های دیگری تصویر متفاوتی نشان می‌دهند؛ برای نمونه گویرتسمن (۲۰۱۲) با کنار گذاشتن فاضلاب تصفیه‌شده و آب شیرین‌سازی‌شده و با بهره‌گیری از داده‌های جمعیتی متفاوت استدلال می‌کند که میانگین مصرف آب اسرائیلی و فلسطینی امروزه تقریباً برابر است. تفاوت‌های چشمگیر در داده‌های آبی اسرائیلی و فلسطینی نشان‌دهنده شدت اختلاف و فوریت پرسش تخصیص آب است. در این میان، «در دوره موقت مجموعاً ۲۸٫۶ میلیون مترمکعب در سال» به مردم فلسطین «برای برآوردن نیازهای فوری به آب شیرین مصرف خانگی» اختصاص یافت. افزون بر این، کمیته مشترک آبی اسرائیلی–فلسطینی (به انگلیسی: ) برای اجرای توافقنامه به‌شیوه مشارکتی تأسیس شد. کمیته‌های هیدرولوژی، مهندسی، فاضلاب و قیمت‌گذاری این نهاد به‌طور منظم برای تصویب ساخت شبکه‌های آب‌رسانی یا تأسیسات فاضلاب گرد هم می‌آیند. بر اساس همین توافق، اسرائیل مدیریت آب‌رسانی در سرزمین‌های فلسطینی را به تشکیلات خودگردان فلسطین واگذار کرد. با این حال تشکیلات خودگردان به‌سختی توان انجام مسئولیت‌های خود را دارد زیرا اعضای اسرائیلی کمیته مشترک می‌توانند هر پروژه فلسطینی را وتو کنند. همچنین اعضای تشکیلات خودگردان اجازه دسترسی به بیشتر مناطق را ندارند چون ارتش مانع ورود آنان می‌شود. | ## بخش 3: تنش آبی در خاورمیانه و شمال آفریقا | برآیند این وضعیت آن است که بیش از ۳۳ درصد از آب تأمین‌شده برای سرزمین‌های فلسطینی «از لوله‌های داخلی نشت می‌کند». از آنجا که آب بسنده‌ای به مردم فلسطین تخصیص نیافته، عملکرد کمیته مشترک آبی ناکافی ارزیابی شده‌است. نیل از سودان، سودان جنوبی، بوروندی، رواندا، جمهوری دموکراتیک کنگو، تانزانیا، کنیا، اوگاندا، اتیوپی و مصر عبور می‌کند و درازترین رود جهان شمرده می‌شود. نیل تنها منبع آبی بااهمیت شمال آفریقا است و ۴۰ درصد جمعیت آفریقا در حوضه آن زندگی می‌کنند. دو شاخه اصلی نزدیک پایتخت سودان، خارطوم، به هم می‌پیوندند و به سوی شمال از مصر گذشته و به دریای مدیترانه می‌ریزند. هرچند نیل از بخش شمالی سودان می‌گذرد، این بخش تا حد زیادی از حوضه‌های آبریز جریان‌های تغذیه‌کننده‌ای که در جنوب‌تر به نیل سفید و نیل آبی می‌پیوندند دور است. جنوب کم‌جمعیت‌تر اما بسیار حاصلخیزتر است و بارش کافی دریافت می‌کند و از چشمه‌ها و جریان‌های فراوان بهره‌مند است. جنوبیان که در قالب ارتش آزادی‌بخش خلق سودان (به انگلیسی: ) سازمان یافته بودند، طی نزدیک به سه دهه در برابر تجاوز شمال ایستادگی کردند. یکی از سرشناخته‌ترین کانون‌های درگیری، پروژه کانال جونقلی بود که در سال ۱۹۷۸ آغاز شد. هدف این پروژه زهکشی مرداب‌های سُد برای ایجاد زمین کشاورزی تازه و نگهداشت آبی بود که در مرداب‌ها تبخیر می‌شد؛ حجم آب ازدست‌رفته بر اثر تبخیر ۴۰۰۰ میلیون مترمکعب در سال برآورد شده بود. کانال جونقلی چنان بزرگ است که از فضا دیده می‌شود؛ پهنای میانگین آن ۲۱۰ پا و ژرفای آن ۱۶ پا است. زهکشی تالاب‌ها نزدیک به ۱٫۷ میلیون تن از قبایل بومی را که برای بقا به مرداب‌ها وابسته بودند تهدید کرد و در نوامبر ۱۹۷۴ شورشی در شهر جنوبی جوبا رخ داد. جنوبیان به ارتش آزادی‌بخش خلق سودان پیوستند و حمله‌های خشونت‌باری علیه کارگاه‌های ساخت کانال ترتیب دادند و سرانجام در سال ۱۹۸۴ پروژه را متوقف ساختند؛ تا آن زمان ۲۵۰ کیلومتر از ۳۶۰ کیلومتر کانال حفر شده بود. حکومت عرب‌تبار، توسعه کشاورزی در جنوب را در نظر داشت و کشاورزان شمالی پیوسته به دشت‌های حاصلخیز جنوب دست‌اندازی می‌کردند. این دست‌اندازی قبایل نیلوتیک را که اقتصاد دامداری جنوب را می‌گرداندند تهدید می‌کرد. درگیری دیگری نیز میان حکومت شمال و مردم سودان بر سر تصمیم دولت برای ساخت سد کجبار بر رود نیل درگرفت. بخش بزرگی از سرزمین نوبیان پیش‌تر پس از ساخت سد اسوان در دهه ۱۹۵۰ زیر آب رفته بود. بسیاری از سودانی‌ها به ساخت سد کجبار اعتراض کردند و اعضای اتحاد نوبیان حتی تهدید به خودکشی دسته‌جمعی کردند. در حالی که مصر ۹۹ درصد از آب رود نیل را مصرف می‌کند، اندکی از این آب در مرزهای خود مصر سرچشمه می‌گیرد. در اوایل سده بیستم، کمبود جهانی پنبه فشار بر مصر و سودان افزود تا زمین‌های کشاورزی را به کشت پنبه اختصاص دهند. پنبه اما آبیاری گسترده‌ای می‌طلبد و با اقلیم مصر و سودان سازگاری کمتری نسبت به کشت‌های سنتی دارد. نیاز به آب و مهار سیلاب سبب اجرای پروژه‌های توسعه آبی در امتداد نیل شد که گاه به رویارویی میان دفتر خارجی بریتانیا (سودان در آن زمان تحت هم‌حاکمیتی بریتانیا–مصر بود) و مردم بومی مصر و سودان انجامید. پس از جنگ جهانی اول آشکار شد که پیمان رسمی تخصیص آب برای ساماندهی بهره‌برداری از نیل ضروری است. نمایندگانی از هند، بریتانیا و ایالات متحده این کمیسیون را هدایت کردند و بر پایه میانگین جریان سالانه ۸۴ میلیارد مترمکعب، مصرف ضروری مصر را ۵۸ میلیارد مترمکعب در سال برآورد نمودند؛ در حالی که سودان می‌توانست تنها با آب نیل آبی نیازهای آبیاری خود را برآورد. کمیسیون همچنین پیشنهاد کرد هرگونه انحراف از میانگین جریان سالانه به‌طور برابر میان مصر و سودان تقسیم شود. همچنین در سال ۱۹۲۰ بریتانیا طرح ذخیره‌سازی سده‌ای را پیشنهاد کرد که جامع‌ترین نقشه توسعه آبی در راستای نیل بود. این طرح شامل ساخت تأسیسات ذخیره آب در مرز اوگاندا–سودان، سدی در سنّار سودان برای آبیاری مناطق جنوبی و سدی بر نیل سفید برای نگهداشت سیلاب تابستانی جهت مصرف فصل خشک مصر بود. | ## جمع‌بندی | این طرح بریتانیایی مصریان را نگران ساخت زیرا بیشتر سازه‌های اصلی آبی در بیرون مرزهای مصر ساخته می‌شدند.