موضوع مقاله: ادبیات مراکش | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات مراکش | مقدمه: این آثار را مردمانی پدیدآورده‌اند که در سرزمین مراکش و دولت‌هایی که در گستره جغرافیایی مراکش کنونی وجود داشته‌اند زیسته‌اند. | ## بخش 1: ادبیات مراکش | ادبیات مراکش افزون بر گونه‌های مختلف ادبیات شفاهی، ژانرهای گوناگونی از جمله شعر، نثر، نمایشنامه و آثار غیرداستانی شامل نوشته‌های فلسفی و دینی را دربرمی‌گیرد. ادبیات مراکش عمدتاً به زبان عربی و زبان فرانسوی نوشته شده و در مرتبه‌های بعدی به زبان‌های بربری، یهودی-عربی، زبان اسپانیایی و از اواسط سده نوزدهم به انگلیسی نیز آثاری پدید آمده‌است. بیشتر آثار ادبی مراکشیان از زمان ورود اسلام در سده هشتم میلادی به بعد نگاشته شده‌است؛ پیش از آن جوامع بومی بربر عمدتاً سنت‌های ادبی شفاهی داشتند. ادبیات مراکش از رهگذر ترجمه به زبان‌های گوناگون از جمله انگلیسی در دسترس خوانندگان سراسر جهان قرار گرفته‌است. سیر تحول مفهوم ادبیات مراکش نخستین آثار پیشینه‌نگاری ادبی ملی مراکش در پی تثبیت جایگاه و سهم ادبیات عربی مراکش در درون سنت ادبیات عربی بود. گزیده‌نگاری در سال ۱۹۳۷ با عنوان (به عربی: ) — که عموماً نخستین اثر دربارهٔ پیشینه ادبی مراکش شمرده می‌شود — خاستگاه ادبیات مراکش را در زمان ورود عربی و اسلام به شمال آفریقا قرار می‌دهد. همچنین گزیده‌نگاری در سال ۱۹۸۲ با عنوان «الوافی فی الأدب العربی فی المغرب الأقصی» تا حد زیادی از همین الگو پیروی کرد. در دهه ۱۹۷۰ نویسندگانی مانند ، نخستین استاد ادبیات مراکش در دانشگاه‌های مراکشی و نویسنده کتاب «الأدب المغربی من خلال ظواهره و قضایاه» (۱۹۷۹)، اندیشه «ادبیات مراکش» را به مثابه مفهومی جغرافیایی-ملی و متمایز از «ادبیات عربی در مراکش» مطرح کردند. جراری دامنه ادبیات مراکش را گسترش داد تا فرهنگ شفاهی و مردمی مراکش پیشااسلامی، فرهنگ صحرای غربی و را نیز دربربگیرد. درهم‌تنیدگی سنت‌های ادبی مراکش و اندلس نقطه پیوند میان نویسندگان نخستین مانند گنون و القباج و نویسندگان متأخر مانند جراری بود. اصطلاح «مغربی» (Maghrébin) در دهه ۱۹۶۰ برای اشاره به پدیده نویسندگان شمال‌آفریقایی فرانسه‌نویس رواج یافت. در میان آنان نویسندگان مراکشی وابسته به مجله ادبی به رهبری عبداللطیف لعبی بودند که از جمله‌شان می‌توان به و اشاره کرد. این جریان روحیه فراگیرتری در نگرش به ادبیات داشت و در برابر تک‌زبانی و هژمونی هویت ملی عربی-اسلامی که نخبگان فکری قدیم وابسته به ترویج می‌کردند ایستادگی می‌کرد. ادبیات به زبان آمازیغی و عربی مراکشی (داریجه) که دربرداشت‌های پیشین نادیده گرفته می‌شد، به بازشناسی و جایگاه برتر دست یافت. به‌ویژه پس از ، فرهنگ مردمی صحراوی — شامل شعر، موسیقی و فولکلور به عربی حسانی — در ساخت هویت مراکشی اهمیت یافت. آمار نشر نشر کتاب در مراکش در اواخر دهه ۲۰۱۰ گسترش یافت و آثار ادبی بخش چشمگیری از آن را تشکیل می‌داد. در سال ۲۰۱۶ ناشران مراکشی ۷۱۰ اثر ادبی-هنری منتشر کردند که ادبیات نزدیک به ۲۶ درصد بخش نشر مراکش را تشکیل می‌داد. داده‌های نشر داستان نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۶ تعداد ۲۳۸ رمان (۱۵۹ عربی، ۹ آمازیغی، ۶۸ فرانسوی و ۲ به زبان‌های دیگر) منتشر شد، در برابر ۲۰۵ رمان در ۲۰۱۷ و ۲۵۴ رمان در ۲۰۱۸. مجموعه‌های داستان کوتاه در سال ۲۰۱۶ به ۱۵۲ عنوان و مجموعه‌های شعر به ۲۸۵ عنوان رسید. توزیع زبانی عنوان‌های سال ۲۰۱۸ نشان می‌دهد که ۲٬۸۷۵ عنوان عربی (۷۸٫۱۸ درصد)، ۶۷۵ عنوان فرانسوی (۱۸٫۳۵ درصد)، ۶۸ عنوان انگلیسی (۱٫۸۵ درصد)، ۴۵ عنوان آمازیغی (۱٫۲۲ درصد) و ۱۲ عنوان اسپانیایی (۰٫۳۶ درصد) منتشر شده‌است. | ## بخش 2: ادبیات مراکش | تولید کلی کتاب در این دوره افزایش یافت و از ۲٬۴۴۸ کتاب در سال ۲۰۱۵ به ۶٬۰۰۰ کتاب در سال ۲۰۱۸ رسید و سپس در سال ۲۰۱۹ به ۴٬۲۱۹ کاهش یافت. دوره مغربی-اندلسی در گزیده‌نگاری خود از ، خطبه جمعه طارق بن زیاد در هنگام فتح ایبری، به عنوان سرآغاز سنت ادبی عربی در مغرب الأقصی یاد کرد و در پاسخ به دانشوران مشرقی که اصالت این سخنرانی را زیر پرسش می‌بردند نوشت: «طارق بن زیاد، حتی اگر اصلیتی بربری داشته باشد، در فضای عروبت و اسلام پرورش یافته‌است.» آن را در جستار ۱۹۴۰ خود «قدیمی‌ترین متن ادبی مراکشی» نامید. به گفته و اریک کالدروود، استناد به سخنرانی طارق بن زیاد به عنوان خاستگاه ادبیات مراکش «راهبردی بلاغی» در تلاش برای درهم‌بافتن ادبیات مراکش با پیشینه اندلس بوده‌است. مدعیان چنین دیدگاهی به وحدت سیاسی این سرزمین‌ها در دوره امپراتوری‌های مرابطون و موحدون استناد کرده‌اند. افزون بر این، شماری از نویسندگان اندلس سده‌های میانه به دلایل گوناگون به مراکش مهاجرت کردند؛ برخی مانند معتمد بن عباد، ابن میمون، لسان‌الدین خطیب و لئو آفریکانوس ناگزیر از ترک وطن شدند و برخی دیگر مانند ابن رشد در جستجوی فرصت آمدند. ، دانشور مسلمان با تبار بربر و نوه یکی از فاتحان اندلس، مسئول گسترش فقه مالکی در اندلس و مغرب بود و مهم‌ترین ناقل موطأ مالک بن انس (مجموعه حدیث) شمرده می‌شود. دوره ادریسیان سبته، طنجه، (شهرکی که ادریسیان نزدیک قصر الکبیر بنا کردند) و اصیله مراکز فرهنگی مهم دوره ادریسیان بودند. بورغواطه ابوعبید البکری در خود ذکر کرده که ، پادشاه بورغواطه، ادعای پیامبری کرد و مدعی شد قرآن تازه‌ای بر او نازل شده‌است. ابن خلدون نیز در کتاب العبر خود از «قرآن صالح» یاد می‌کند و می‌نویسد که آن دربردارنده سوره‌هایی به نام پیامبرانی چون آدم، نوح و موسی و نیز حیواناتی چون خروس، شتر و فیل بوده‌است. دانشگاه قرویین فاطمه فهری دانشگاه قرویین را در فاس در سال ۸۵۹ میلادی بنیان نهاد. به‌ویژه از آغاز سده دوازدهم، این دانشگاه نقشی مهم در پیشرفت ادبیات مراکش ایفا کرد و دانشوران و نویسندگان سراسر مغرب، اندلس و حوضه مدیترانه را به خود جذب کرد. از جمله کسانی که در آنجا آموختند یا آموزاندند ابن خلدون، لسان‌الدین خطیب، ، نورالدین بطروجی، و لئو آفریکانوس بودند و نیز ابن میمون الهی‌دان یهودی و پاپ سیلوستر دوم. نوشته‌های رهبران صوفی از همین دوره آغازین نقش مهمی در زندگی ادبی و فکری مراکش داشتند، از جمله آثار ابوالحسن شاذلی و محمد جزولی. ادبیات یهودی-مراکشی نمونه‌ای آغازین از ادبیات یهودی-مراکشی، «رساله» در سده نهم میلادی خطاب به یهودیان فاس است که به زبان یهودی-عربی و با الفبای عبری نگاشته شده‌است. مبادله فرهنگی میان مراکش و اندلس با وحدت سیاسی دوره مرابطون شتاب گرفت و سلاطین مرابطی فرهنگ را در دربار و سراسر کشور برانگیختند. این فرایند هنگامی آغاز شد که یوسف بن تاشفین پس از پیروزی در نبرد زلاقه بر اندلس چیره شد و معتمد بن عباد، شاعر-شاه ، به طنجه و سرانجام اغمات تبعید شد. مورخ ابن حیان پایان عمر خود را در امپراتوری مرابطون گذراند، همچنین ابوعبید البکری نویسنده . ابن خلدون در مقدمه خود به تحول زجل در اندلس در عصر مرابطون می‌پردازد و از و ابن زهر و دیگران نام می‌برد. هرچند زجل اندلسی در اصل به عربی محلی قرطبه سروده می‌شد، ابن خلدون از اهمیت زجل در شهرهای مراکشی مانند فاس نیز یاد می‌کند. 41 دوره موحدون در دوره خلافت موحدون (۱۱۴۷–۱۲۶۹) مراکش دوره‌ای دیگر از شکوفایی و دانش‌اندوزی را تجربه کرد. | ## بخش 3: ادبیات مراکش | امام ابن تومرت، رهبر بنیان‌گذار جنبش موحدون، کتابی با عنوان (به عربی: «والاترین خوانش») نوشت. حاکمان موحدون مسجد الکتبیه را در مراکش بنا کردند که گنجایش دست‌کم ۲۵٬۰۰۰ نمازگزار را داشت و به کتاب‌ها، نسخه‌های خطی، کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌هایش شهره بود و نامش نیز از همین ویژگی گرفته شده‌است. او کتابخانه بزرگ خصوصی بنیان نهاد که سرانجام به قصبه مراکش منتقل و به کتابخانه عمومی تبدیل شد. در دوره موحدون، فرمانروایان ساخت مدارس را تشویق و از دانشوران هر رشته حمایت کردند. ابن رشد، ابن طفیل، ، و بسیاری شاعران، فیلسوفان و دانشوران دیگر در کنف حمایت فرمانروایان موحدون پناه یافتند و به خدمتشان درآمدند. ابن خلدون، لسان‌الدین خطیب و شاعرانی چون و از چهره‌های برجسته ادبی این عصر بودند. ابن خلدون بخشی از عمر خود را در فاس گذراند و همان‌جا نگارش مقدمه ابن خلدون را آغاز کرد. از رهگذر سفرنامه‌نویسی، ابن بطوطه (۱۳۰۴–۱۳۶۸) با اثر پرآوازه «رحله» یکی از مهم‌ترین نویسندگان این دوره شمرده می‌شود. همچنین محمد جزولی، صوفی شلح‌تبار، کتاب دعای «دلائل الخیرات» را نگاشت که از پرآوازه‌ترین کتاب‌های نیایش در جهان اسلام است. دوره سعدیان و علویان سعدیان در دوره سعدیان (۱۵۰۹–۱۶۴۹) چهره‌هایی مانند شاعر صوفی مردمی و احمد المنصور سلطان شاعر در عرصه ادبیات درخشیدند. احمد بن خالد الناصری (۱۸۳۵–۱۸۹۷) با اثر بزرگ «الاستقصا» برجسته‌ترین مورخ این دوره شمرده می‌شود. ادبیات نوین مراکش ادبیات فرانسه‌زبان ادبیات مراکشی فرانسه‌زبان ریشه در دوره حمایت‌نامه فرانسه بر مراکش دارد. احمد صفریویی (۱۹۱۵–۲۰۰۴) با رمان «صندوقچه شگفتی‌ها» (۱۹۵۴) نخستین رمان‌نویس مراکشی فرانسه‌زبان شناخته می‌شود. ادریس شرایبی، محمد خیرالدین، طاهر بن جلون و فاطمه مرنیسی از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان مراکشی فرانسه‌زبان در عرصه جهانی هستند. ادبیات عربی معاصر در سده بیستم، ادبیات عربی مراکش نیز دگرگونی‌های مهمی را تجربه کرد. (۱۹۰۸–۱۹۸۹) دانشمند، الهی‌دان و نویسنده در شکل‌دهی پیشینه ادبی ملی مراکش نقشی بنیادین ایفا کرد. ادبیات آمازیغی با تأسیس در سال ۲۰۰۱ و رسمیت یافتن زبان آمازیغی در قانون اساسی ۲۰۱۱ مراکش، ادبیات آمازیغی به جایگاه بالاتری دست یافت. از شاعران پیشین آمازیغی‌زبان می‌توان به (۱۶۷۰–۱۷۴۸) اشاره کرد که از شاعران شلح‌تبار برجسته بود. آمازیغی، اسپانیایی، یهودی-عربی و انگلیسی نیز هر یک سهمی در میراث ادبی این کشور دارند. | ## جمع‌بندی | ترجمه آثار مراکشی به انگلیسی و زبان‌های دیگر، این ادبیات را در دسترس خوانندگان جهان قرار داده‌است.