موضوع مقاله: سلمه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سلمه | مقدمه: سلمه (به زبان عربی: سلمة) شهرکی عرب فلسطینی بود که در پنج کیلومتری شرق یافا قرار داشت و در آستانه جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه شد. | ## بخش 1: سلمه | این شهرک آرامگاه منسوب به سلمه ابوهاشم، از صحابه پیامبر اسلام محمد، را در خود جای داده بود. آرامگاه او، دو مدرسه و شماری خانه از معدود سازه‌های برجای‌مانده از این سکونتگاه هستند. سلمه در دوره عثمانی روستایی کوچک با کمتر از صد نفر جمعیت بود که در دوره قیمومت بریتانیا رشد چشمگیری یافت و تا سال ۱۹۴۵ جمعیت آن به نزدیک به ۶٬۷۳۰ نفر رسید. در جریان عملیات حامتس در پایان آوریل ۱۹۴۸، بیشتر ساکنان سلمه گریختند و شهرک به دست نیروهای هاگانا افتاد. ریشه‌شناسی نام سنت محلی نام روستا را به سلمه ابوهاشم نسبت می‌دهد که بنا بر روایت در سال ۶۳۴ میلادی در نبرد اجنادین کشته و در همین‌جا به خاک سپرده شد. بر پایه بررسی جای‌نام‌شناختی نوین، واژه «سلمه» از ریشه سامی Š-L-M به معنای «پرداختن» با پسوند آرامی ā- ساخته شده‌است. همچنین جغرافی‌دان مقدسی در سال ۹۸۵ میلادی در کتاب خود از آن با نام «کفر سَلَم» یاد کرده‌است. دوره عثمانی در سال ۱۵۹۶ میلادی، سلمه روستایی در ناحیه رمله (لوای غزه) بود و ۱۷ خانوار مسلمان با جمعیتی حدود ۹۴ نفر داشت. فهرست روستایی عثمانی در حدود ۱۸۷۰ نشان می‌دهد سلمه ۷۳ خانه و ۲۱۶ نفر جمعیت مرد داشت.Socin, 1879, p. 254 بناهای مذهبی و فرهنگی مسجد مرکزی سلمه و آرامگاه گنبددار سلمه ابوهاشم در سال ۱۸۱۰ میلادی به دست محمد ابونبوت، فرماندار یافا، بازسازی شد.Abu ʿAsba, 2025, p. مسجد دومی موسوم به «مسجد افغان‌ها» در سال ۱۹۲۷ به دست اعضای جامعه افغان ساکن روستا ساخته شد.Abu ʿAsba, 2025, p. سنت شفاهی از مسجدها و مقام‌های دیگری نیز یاد می‌کند از جمله مقام شیخ حسن، شیخ مونّس و نعیم بن عبدالله النحّام.Abu ʿAsba, 2025, pp. 15 آموزش در دوره قیمومت گسترش یافت: مدرسه پسرانه دولتی در سال ۱۹۲۰ گشایش یافت و تا سال ۱۹۴۱ شمار دانش‌آموزانش به ۸۸۰ نفر رسید؛ مدرسه دخترانه نیز در سال ۱۹۳۶ بنیان‌گذاری شد و ۲۵۰ دانش‌آموز داشت.Abu ʿAsba, 2025, pp. مدرسه‌های دیگری مانند مدرسه شیخ مرشد سعاده و شیخ احمد الطیبی با کمک مالی محلی تأسیس شدند.Abu ʿAsba, 2025, p. بسیاری از دانش‌آموزان دوره متوسطه را در یافا و به‌ویژه در مدرسه پرآوازه عُمریه پی می‌گرفتند.Abu ʿAsba, 2025, p. زمین‌های بارور از مرکبات، موز، تره‌بار و غلات پشتیبانی می‌کرد و بنگاه‌هایی چون کارخانه‌های نساجی، لبنیاتی‌ها، آسیاب‌های آرد و کارخانه آب‌میوه و نوشابه در آن پا گرفته بود.Abu ʿAsba, 2025, pp. | ## بخش 2: سلمه | شرکت‌های تعاونی مانند «شرکت تأمین و بازرگانی سلمه» و «شرکت سرمایه‌گذاری زمین سلمه» نشان‌دهنده پیوند آن با بازارهای منطقه‌ای بود.Abu ʿAsba, 2025, p. شرکت اتوبوسرانی «سلمه-العباسیه» نیز با مشارکت ساکنان سلمه و العباسیه تأسیس شده بود. کافه‌ها و باشگاه‌ها کانون زندگی سیاسی و اجتماعی بودند و نشست‌های گروه‌هایی چون اخوان‌المسلمین و جنبش جوانان نجاده را میزبانی می‌کردند.Abu ʿAsba, 2025, p. 28 مجموع زمین‌ها ۶٬۷۸۲ دونم بود که ۳٬۲۴۸ دونم مرکبات و موز، ۶۸۴ دونم باغ و زمین آبی و ۲٬۴۰۶ دونم زراعت غلات را دربرمی‌گرفت؛ ۱۱۴ دونم نیز بافت مسکونی بود.Hadawi, 1970, pp. 53, 96, 146 بر پایه اسناد محلی نزدیک به ۸۸۵ دونم از زمین‌ها پیش از ۱۹۴۸ به خریداران یهودی فروخته شده بود.Abu ʿAsba, 2025, p. رزمندگان محلی به شبکه‌های شورشی گسترده‌تر پیوستند و چند تن از ساکنان روستا به جرم مشارکت در مقاومت مسلحانه در زندان عکا اعدام شدند.Abu ʿAsba, 2025, pp. جنگ ۱۹۴۸ سلمه از سوی سکونتگاه‌های یهودی احاطه شده بود: تل‌آویو در غرب، رمت‌گان و پتح‌تیکوا در شمال. در ۴ دسامبر ۱۹۴۷ گروهی ۱۲۰ تا ۱۵۰ نفره از مردان مسلح سلمه به سکونتگاه مجاور رمت عفال حمله بردند اما عقب رانده شدند.Morris, 2008, p. حملات شبانه متعددی از سوی نیروهای یهودی به سلمه صورت گرفت؛ یکی از بزرگ‌ترین آن‌ها در ۱۸ ژانویه ۱۹۴۸ به فرماندهی تیپ الکساندرونی بود. در هفته پایانی آوریل ۱۹۴۸ هاگانا عملیات حامتس را برای تصرف روستاهای شرق یافا آغاز کرد. سلمه میان ۲۸ تا ۳۰ آوریل بدون مقاومت به اشغال تیپ الکساندرونی درآمد؛ بیشتر ساکنان پس از کشمکش میان رهبران محلی بر سر جنگیدن یا کوچیدن، روستا را ترک کرده بودند.Abu ʿAsba, 2025, p. گزارش‌های همزمان حاکی از آن بود که نزدیک به ۱۲٬۰۰۰ نفر از راهرویی که نیروهای یهودی باز گذاشته بودند خارج شدند. وضعیت کنونی زمین‌های سلمه در گسترش شهری تل‌آویو، رمت‌گان و گیواتاییم جذب شده‌اند. از روستا چندین ساختمان برجای مانده‌است: خانه‌هایی چند، چهار کافه، مسجد، مقام سلمه ابوهاشم و دو مدرسه. یکی از دو گورستان روستا متروک و پوشیده از گیاهان وحشی است و دیگری به بوستان اسرائیلی تبدیل شده‌است. خاندان‌ها و تبارشناسی جمعیت سلمه از چند طایفه بزرگ (حمولَه) تشکیل می‌شد از جمله ابوعصبه، ابوفرده، ابولبده، ابوغزاله، ابوکشک، المصری و الطبری.Abu ʿAsba, 2025, pp. | ## بخش 3: سلمه | روایات شفاهی گردآوری‌شده از ریش‌سفیدان روستا ابوعصبه را بزرگ‌ترین دودمان معرفی می‌کند که تبارشان را به قبایل عربی مهاجر به ناحیه یافا در دوره عثمانی می‌رسانند.Abu ʿAsba, 2025, p. خاندان‌های دیگر پیوندهای ازدواج و بازرگانی با روستاهای همسایه مانند یازور، کفرعانه و العباسیه داشتند که بازتاب‌دهنده جایگاه سلمه در پسکرانه گسترده یافا بود.Abu ʿAsba, 2025, p. برخی خاندان‌ها به پیشه‌های ویژه شناخته می‌شدند: ابولبده به‌عنوان زمین‌داران و بازرگانان، ابوغزاله در تولید پارچه و ابوفرده به‌عنوان نگهبانان زیارتگاه‌ها و حافظان سنت شفاهی.Abu ʿAsba, 2025, pp. در دوره قیمومت بسیاری از روستاییان در کشت مرکبات و کسب‌وکارهای شهری سرمایه‌گذاری کردند و ثروت نسلی و پیوندهای نیرومندی با بازارهای یافا پدیدآوردند.Abu ʿAsba, 2025, pp. سنت‌های شفاهی و حافظه فرهنگی روایات شفاهی ساکنان پیشین بر جایگاه محوری آرامگاه سلمه ابوهاشم تأکید دارند که مردم برای دریافت برکت و نذر (زیارت) به آن می‌رفتند.Abu ʿAsba, 2025, p. بزرگان روستا همچنین جشن‌های سالانه (مواسم) در باغ‌ها، رقص‌های محلی و سرودهای سنتی چون عتابا و میجنا را به یاد می‌آورند که همراه عروسی‌ها و کار جمعی در مزارع اجرا می‌شد.Abu ʿAsba, 2025, p. کافه‌های روستا از جمله کافه‌های خاندان ابولبده و المصری محل گردهمایی برای بحث‌های سیاسی، داستان‌سرایی و اجرای شاعران دوره‌گرد بودند.Abu ʿAsba, 2025, pp. روایات شفاهی سلمه را در آستانه ۱۹۴۸ مکانی نسبتاً مرفه با خیابان‌های سنگ‌فرش، مغازه‌ها و باشگاه‌های فرهنگی توصیف می‌کنند. ساکنان پیشین خاطرات دقیقی از زندگی روزمره، کارهای کشاورزی و پیوندهای خویشاوندی را نگاه داشته‌اند که اکنون بخشی از حافظه جمعی فلسطینیان آواره را تشکیل می‌دهد.Khalidi, 1992, pp. چهره‌های سرشناس در شورش ۱۹۳۶–۱۹۳۹ عبدالقادر ابوعصبه و پسرعمویش محمد ابولبده فرماندهان محلی بودند؛ هر دو در زندان عکا اعدام شدند.Abu ʿAsba, 2025, pp. شیخ حسن ابوفرده، نگهبان آرامگاه سلمه ابوهاشم، به‌عنوان مرجع دینی و میانجی‌گر اختلافات روستا شناخته می‌شد.Abu ʿAsba, 2025, pp. علی ابوغزاله، صاحب کارخانه نساجی، در انجمن مرکبات‌کاران یافا فعال بود و خلیل ابوعصبه در سال ۱۹۳۴ شرکت تأمین و بازرگانی سلمه را بنیان‌گذاری کرد.Abu ʿAsba, 2025, pp. در عرصه هنر، مصطفی الحلاج (۱۹۳۸–۲۰۰۲)، نقاش و چاپ‌گر فلسطینی که بعدها در دمشق ساکن شد، زادگاهش سلمه بود و به یکی از برجسته‌ترین هنرمندان گرافیک فلسطینی سده بیستم بدل شد.Khalidi, 1992, pp. از میان آموزگاران و پژوهشگران بازماندگان روستا، نزار احمد ابوعصبه مورخ روستاست که کتاب ۷۴۰ صفحه‌ای «البواسل» را دربارهٔ پیشینه سلمه نوشته‌است. | ## جمع‌بندی | آوارگان ساکنان آواره سلمه به اردوگاه‌های آوارگان فلسطینی در کرانه باختری از جمله اردوگاه بلاطه، عسکر، العین، الامعری، الجلزون و عقبه جبر پناه بردند.