موضوع مقاله: خربت ام‌برج | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خربت ام‌برج | مقدمه: خربت ام‌برج روستایی عرب فلسطینی در بخش الخلیل در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود که گاه در نقشه‌های نوین با نام بورگین نیز شناخته می‌شود. | ## بخش 1: خربت ام‌برج | این روستا بر فراز تپه‌ای به بلندای نزدیک به ۴۳۰ متر از سطح دریا قرار داشت و گستره‌ای در حدود ۳۰ دونم (۷٫۴ جریب) را در برمی‌گرفت و چشم‌اندازی گسترده بر منطقهٔ پیرامون داشت. پیشینهٔ سکونت در این محل به عصر آهن بازمی‌گردد و کاوش‌های باستان‌شناختی بازمانده‌هایی از دوره‌های گوناگون از جمله دو کلیسای بیزانسی و سامانهٔ تونل‌های پنهانی را در آن آشکار کرده‌است. ریشه‌شناسی نام به گفتهٔ ادوارد هنری پالمر، «ام‌برج» به معنای «مادر برج» است که احتمالاً به برجی اشاره دارد که در مرکز روستا برپا بوده‌است. باستان‌شناسان اسرائیلی، امیر گانور و بوعاز زیسو، این احتمال را مطرح کرده‌اند که «ام‌برج» صورت تحریف‌شدهٔ نام روستای یهودی سدهٔ نخست میلادی به نام «کِفار بیش» باشد؛ اما ساموئل کلاین این دیدگاه را پیش‌تر رد کرده و معتقد بود که کفار بیش همچنان نام خود را در ویرانهٔ نزدیک «خربت البیس» حفظ کرده‌است. در آن یک گورستان بزرگ باستانی شامل کلیسا یا کنیسه، ساختمان‌های مسکونی و تأسیسات کشاورزی فراوان شناسایی شده‌است. کتیبه‌ای یهودی که احتمالاً به دوران شورش بارکوخبا تعلق دارد، در مجموعهٔ تونل‌های پنهانی این محل یافت شده‌است؛ در این کتیبه نام «شِلامصیون دختر …» آمده‌است. در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی، بازمانده‌های مسیحی گسترده‌ای در پیرامون ام‌برج شناسایی شد. پژوهشگر فنلاندی، آپلی ساریسالو، در آغاز سدهٔ بیستم از این محل دیدن کرد و ویرانه‌های آن را دارای خاستگاه بیزانسی و عربی دانست. در سال ۱۸۶۳، ویکتور گرن هنگام عبور از شمال خربت ام‌برج، روستا را بر فراز کوهی توصیف کرد که بر نواحی پیرامون تسلط داشت. | ## بخش 2: خربت ام‌برج | فهرست روستاهای عثمانی از حدود سال ۱۸۷۰ جمعیت ام‌برج را ۱۵۰ نفر (تنها مردان) در ۲۵ خانه ثبت کرد. شرق‌شناس و باستان‌شناس فرانسوی، شارل کلرمون-گانو، در سال ۱۸۷۴ از این محل بازدید کرد و در نزدیکی آن چاهی به نام «بیر هارون» یافت که سازه‌ای ساده بر آن بنا شده بود و در کنارش آبشخورهایی در بلوک‌های سنگی بزرگ تراشیده شده بود. در سال ۱۸۸۳، «پیمایش فلسطین باختری» وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین ام‌برج را چنین توصیف کرد: «روستایی ویران با برجی مرکزی؛ ظاهراً کهن نیست؛ غارها و آب‌انبارهایی در پیرامون آن و یک چاه». در سدهٔ نوزدهم، خانواده الحسینی زمین‌های روستا را خریداری و در آن ساکن شدند؛ این زمین‌ها پیش‌تر برای خرید توسط یهودیان پیشنهاد شده بود. بر اساس آمار سال ۱۹۴۵، جمعیت روستا ۱۴۰ مسلمان بود و مساحت کل زمین‌های آن ۱۳٬۰۸۳ دونم بود. از این میزان، ۲۸ دونم آبیاری‌شده یا ویژهٔ کاشت درختان، ۳٬۵۴۶ دونم برای کشت غلات و ۱۵ دونم منطقهٔ ساخت‌وساز (شهری) بود. جنگ ۱۹۴۸ و پس از آن تاریخ و علل دقیق تخلیهٔ روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل به‌درستی دانسته نیست. بر پایهٔ گزارش تحقیقی روزنامهٔ هاآرتص (۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۶)، یکی از پرونده‌هایی که برای بازرسی عمومی گشوده شد به کشتار سه عرب سالخورده — دو زن و یک مرد — در این روستا مربوط می‌شد. گزارش بیان می‌دارد که روستا در ژوئیهٔ ۱۹۴۸ تصرف شد و سه ماه پس از آن سربازان دربارهٔ سرنوشت چهار عرب باقی‌مانده بحث کردند. | ## بخش 3: خربت ام‌برج | سرباز آریه بن‌شِم از گردان ۱۴۳ شهادت داد که یکی از آن چهار نفر در آشپزخانه برای سربازان کار می‌کرد و بخشوده شد. دربارهٔ سه تن دیگر، بن‌شِم گواهی داد که ستوان یوسف فیشل به سربازان دستور داد آنان را به ساختمانی ببرند و یک گلولهٔ پیات به آن شلیک کنند و «کارشان را تمام کنند». پس از آنکه گلوله به هدف نخورد، سربازان نارنجک به درون ساختمان انداختند و سپس آن را آتش زدند. پس از پایان جنگ، ویرانه‌های ام‌برج بر پایهٔ توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ میان اسرائیل و اردن زیر نظارت اسرائیل درآمد. موشاو نحوشا در سال ۱۹۵۵ بر زمین‌هایی که به روستا تعلق داشت، در باختر محل روستا بنیاد نهاده شد اما در سال ۱۹۶۸ برچیده شد و در سال ۱۹۸۱ دوباره برپا گردید. باستان‌شناسی در سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۲، پژوهش‌های باستان‌شناختی میدانی به نمایندگی از سازمان باستان‌شناسی اسرائیل در خربت ام‌برج انجام شد. در این کاوش‌ها دو کلیسای بیزانسی و کتیبه‌ای یهودی بر چهارچوب درِ اتاقی زیرزمینی در سامانهٔ تونل‌های پنهانی کشف شد. بر اساس منبع عبری، در کاوش‌ها بقایای استحکامات، مجموعه‌های پنهانی از دوران شورش بارکوخبا، آب‌انبارها، چَرخُشت (کلمبوریوم)، انبارها، روغن‌فشارهای زیرزمینی و غارهای گورستانی نیز یافت شده‌است. انواع گوناگونی از غارهای گورستانی در این محل شناسایی شد، از جمله غار کوخین یهودی از دورهٔ معبد دوم که در آن قطعات استودان (گلوسقما) ویژهٔ تدفین یهودی یافت شد. | ## جمع‌بندی | کارهای باستان‌شناختی در سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ نیز به نمایندگی از همان سازمان ادامه یافت.