موضوع مقاله: محاصره مرو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محاصره مرو | مقدمه: در سال ۱۲۱۹ چنگیزخان، فرمانروای امپراتوری مغول، به امپراتوری خوارزمشاهیان که از سوی سلطان محمد خوارزمشاه گردانده می شد، حمله کرد. | ## بخش 1: محاصره مرو | در حالی که سلطان محمد خوارزمشاه می‌خواست از شهرهای بزرگ خود تکی‌تکی دفاع کند و ارتش خود را در چندین پادگان بخش کرد، مغول‌ها شهرها را یکی پس از دیگری در ژرفای خراسان، دل امپراتوری خوارزمشاهیان، محاصره کردند. شهر مرو کانون دانش، بازرگانی و فرهنگ خراسان و در آن زمان بخشی از امپراتوری گسترده خوارزمشاهیان بود. یک نیروی مغول که شمارش میان سی هزار تا پنجاه هزار تن برآورد می شود و به رهبری تولوی پسر چنگیزخان پس از ویران کردن پایتخت امپراتوری گرگانج در شمال ، بیابان قره‌قوم را به سوی مرو پیمودند. به گفته چندین تاریخنگار هم‌روزگار ما، نیروهای پدافندی مرو طی ۷ تا ۱۰ روز از مغولان شکست خوردند. گزارش‌های تاریخی میگویند که همه مردم مرو، از جمله پناهندگانی که پیشتر از دیگر شهرهای تحت محاصره خوارزمشاهیان گریخته بودند، کشته شدند. گفته شده مغول ها هفتصد هزار تن را پوست کندند، در حالی که تاریخ نگار ایرانی، جوینی، این شمار را بیش از یک میلیون و سیصد هزار تن بازگو کرده است، که آن را یکی از خونین ترین گشایشهای یک شهر در تاریخ جهان کرده است. پیش زمینه مرو که پیشتر با نام‌های «اسکندریه»، «آنتیوکیه در مارجیانا» و «مرو شاهیجان» نیز شناخته می‌شد، یکی از شهرهای بزرگ ایران در راه جاده ابریشم بود که در خراسان جای اشت. مرو پایتخت چندین کشور در درازنای تاریخ سرافراز خود، پایگاه مأمون و پایتخت کل خلافت اسلامی در آغاز سده نهم شد. در همین زمان مرو کانوان بنیادین دانش و فرهنگ اسلامی شد و سرایندگان، موسیقی دانان، پزشکان، ریاضیدانان و ستاره شناسان نامی را به سوی خود کشاند و همچنین نوآفرینی کرد. عمر خیام دانشمند بزرگ ایرانی مانند برخی از دیگر بزرگان چند سالی در رصدخانه مرو کار می کرد. آنگونه گیتاشناس و گردشگر ایرانی اصطخری درباره مرو نوشته است: «در میان همه شهرهای ایران، مردم مرو به هوش و دانش نامور بودند. گیتاشناس عرب یاقوت حموی ۱۰ کتابخانه بزرگ را در مرو برشمرده است، از جمله یکی در مسجد بزرگی که دربردارنده ۱۲۰۰۰ پوشینه است. در درازنای سده های ۱۲ و ۱۳ درست پیش از تازش مغول، مرو گویا بزرگترین شهر جهان با جمعیتی بیش از پانصد هزار تن بوده است. بالاترین شمار از سوی تاریخنگاران کلاسیک مسلمان مانند جوزجانی و رشیدالدین فضل‌الله همدانی بازگو شده است. | ## بخش 2: محاصره مرو | پژوهشگران امروزی مانند موریس روسابی نشان داده‌اند که همه نیروهای تازنده مغول روی هم نمی‌توانست بیش از دویست هزار تن بوده باشد. ارتش مغول موج موج به سرزمین خوارزمیشاهیان رسیدند: در آغاز یک سپاه پیشتاز به رهبری جوچی پسر بزرگ چنگیز و سردار جبه نویان از گذرگاه های تین شان گذشتند و ویران کردن شهرهای دره فرغانه خاوری را آغاز کردند. چنگیز به زودی با کوچکترین پسرش تولوی از راه رسید و نیروی تازنده را به چهار گروه بخش کرد: در حالی که چغتای و اوگدی میبایست در محاصره اترار میمانند، جوچی باید رو به شمال باختری سوی گرگانج به راه می افتاد. یک گروه کوچک نیز برای گرفتن خجند فرستاده شد ولی خود چنگیز، تولوی و نزدیک نیمی از ارتش - میان سی تا پنجاه هزار تن - را برداشت و سوی باختر به راه افتاد. پادشاهی او گسترده و نوبنیاد بود، با مدیریتی که هنوز در حال گسترش بود افزون بر این، مادرش ترکان خاتون همچنان توانمندی چشمگیری در کشور داشت. پیتر بنیامین گلدن تاریخ‌نگار، پیوند میان شاه و مادرش را "دوسالاری ناآرام" نامید که کارکردش بیشتر به زیان محمد بود. شاه به بیشتر فرماندهان خود ناباوری داشت، یگانه استثناء پسر بزرگ و وارثش جلال‌الدین بود که چیره‌دستی لشگری اش در درگیری سال پیش در رودخانه ایرغیز بسیار به چشم آمده بود. اگر خوارزمشاه در پی نبردی آشکار بود، چنانکه بسیاری از فرماندهانش می‌خواستند، از لشکر مغول، هم از دید شمار نیروها و هم از دید چیره‌دستی، پیشی می‌گرفت. پس شاه بر آن شد نیروهای خود را در جایگاه نیروهای پادگانی در برجسته ترین شهرهای امپراتوری پخش کند. پادگان مرو دربردارنده تنها پیرامون ۱۲۰۰۰ تن بود و شهر پر از پناهندگان خاور خوارزم بود. در آوریل ۱۲۲۱ تولوی پسر چنگیز خان شهر را شش روز محاصره کرد و در روز هفتم به مرو تاخت. با این همه، همینکه شهر تسلیم شد تولوی نزدیک به همه تسلیم شدگان را در کشتاری که گویا بزرگتر از کشتار در گرگانج بود از دم تیغ گذراند. بخش‌های افغان و خلج ارتش مغول، شکنجه‌های ناپنداشتنی‌ای را انجام می‌دادند که «هیچ‌کسی مانند آن را ندیده است». ابن اثیر تاریخ نگار عرب این رویداد را بر پایه گفتار پناهندگان مرو نگاشته است: چنگیزخان بر تختی زرین نشست و دستور داد نیروهایی را که دستگیر شده بودند نزد او بیاورند. | ## بخش 3: محاصره مرو | آنگاه که نوبت به عوام رسید، مرد و زن و بچه و دارایی را از هم جدا کردند روزی به یاد ماندنی برای فریاد و گریه و زاری بود. آنها سرمایه داران را گرفتند کتک زدند و در جستجوی سرمایه شان با با روشهای گوناگون شکنجه شان کردند. سپس شهر را آتش زدند و آرامگاه سلطان سنجر را سوزاندند و گور او را به دنبال پول کندند. سپس چنگیزخان دستور داد که مردگان را بشمارند نزدیک هفتصد هزار پیکر آنجا بود.» یک تاریخ نگار ایرانی به نام جوینی این شمار را بیش از یک میلیون و سیصد تن بازگو کرده است. هر یک از سربازان ارتش گشاینده «سه تا چهارصد تن را میکشتند» که بسیاری از آن سربازان از سرخس بودند که چون شهرشان دشمن مرو بود «در کشتار وحشیانه هم میهنان مسلمانشان بر مغولان بت پرست پیشی گرفتند» نزدیک به همگی مردم مرو و پناهندگانی که از دیگر شهرهای خوارزمشاهیان می‌آمدند، کشته شدند. پیامد پس از اندکی در سال ۱۲۲۱، جلال الدین خوارزمشاه به یک دسته از مغولان در نزدیکی ویلان تاخت که در پی آن چنگیزخان لشکری دربردارنده از ۳۰۰۰۰ نیرو به فرماندهی شیگی قوتوقو بفرستد. در پی فنی که جلال الدین خوارزمشاه در پیش گرفت، ارتش مغول در نبردی دو روزه نابود شد. خوارزمشاهیان پس از پخش خبر شکست شیگی قوتقو در جنگ پروان در سراسر پادشاهی شورش کردند. «کوش تگین پهلوان» با پیروی از پیروزی های پشت سر هم جلال الدین در برابر ارتش مغول شورشی را در مرو رهبری کرد و این شهر را با کامیابی گرفت و به دنبال آن تاختن کامیاب به بخارا انجام شد. کنده کاری ها نشان از بازسازی برج و باروها پس از ویرانی شان دارد ولی آبادانی شهر دیگر برنگشت. تازش مغول کمرنگ شدن فروغ مرو و دیگر کانونهای برجسته برای بیش از یک سده را در پی داشت. پس از پیروزی مغول، مرو بخشی از فرمانروائی ایلخانیان شد و پیوسته از سوی دیگر فرمانرواییِ مغول خانات جغتای تاراج شد. | ## جمع‌بندی | در سالهای آغازین سده چهاردهم، این شهر پایگاه یک اسقف اعظم مسیحی کلیسای خاوری زیر فرمانروایی دست نشاندگان ایلخانیان کرتیان شد.