موضوع مقاله: یهودیان اسپانیایی و پرتغالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # یهودیان اسپانیایی و پرتغالی | مقدمه: یهودیان اسپانیایی و پرتغالی که با نام‌های سفاردی‌های غربی، یهودیان ایبری یا یهودیان شبه‌جزیره‌ای نیز شناخته می‌شوند، زیرگروهی متمایز از یهودیان سفاردی هستند که عمدتاً از نسل یهودیانی‌اند که در سده‌های پس از اخراج اجباری یهودیان نامسیحی‌شده از اسپانیا در سال ۱۴۹۲ و از پرتغال در سال ۱۴۹۷ به عنوان نومسیحیان در شبه‌جزیره ایبری زندگی می‌کردند. | ## بخش 1: یهودیان اسپانیایی و پرتغالی | این گروه هم از بازماندگان یهودیان اخراج‌شده در ۱۴۹۲ و هم از جوامع یهودی کنونی اسپانیا و پرتغال متمایز است. جوامع اصلی کنونی یهودیان اسپانیایی و پرتغالی در هلند، بریتانیا، ایالات متحده آمریکا و کانادا وجود دارند. چندین جامعه یهودی دیگر در قاره آمریکا نیز ریشه‌های یهودی اسپانیایی و پرتغالی دارند، هرچند دیگر آداب و رسوم ویژه این گروه را دنبال نمی‌کنند. ویژگی شاخص این گروه آن است که در دوران نومسیحی بودنشان، بسیاری از آنان آیین یهودی خود را به‌صورت پنهانی حفظ کردند و پس از مهاجرت به سرزمین‌های رواداری‌تر در اروپای غربی و قاره آمریکا، رسماً به یهودیت بازگشتند و آیین ویژه‌ای بر پایه بازمانده‌های یهودیت پیش از اخراج اسپانیا پدیدآوردند. گرچه اخراج یهودیان نامسیحی‌شده از اسپانیا در ۱۴۹۲ و از پرتغال در ۱۴۹۷ رویدادهایی جدا از تفتیش عقاید اسپانیا و پرتغال بودند — که بیش از یک دهه پیشتر در ۱۴۷۸ برپا شده بودند — سرانجام این دو پدیده به هم پیوند خوردند، زیرا تفتیش عقاید سرانجام موجب فرار بسیاری از بازماندگان یهودیان مسیحی‌شده از ایبری در نسل‌های بعدی شد. فرمان الحمرا و اخراج از اسپانیا فرمان الحمرا (که به «فرمان اخراج» نیز شناخته می‌شود) فرمانی بود که در ۳۱ مارس ۱۴۹۲ از سوی پادشاهان کاتولیک اسپانیا — ایزابل یکم و فرناندوی دوم آراگون — صادر شد و اخراج همه یهودیان نامسیحی‌شده از پادشاهی کاستیا و پادشاهی آراگون و همه قلمروها و متصرفات آنها را تا ۳۱ ژوئیه همان سال فرمان داد. هدف اصلی این اخراج از میان بردن نفوذ یهودیان نامسیحی‌شده بر جمعیت بزرگ کونورسوی نومسیحی با ریشه یهودی در اسپانیا بود تا از بازگشت آنان به یهودیت جلوگیری شود. بیش از نیمی از جمعیت یهودی‌تبار اسپانیا پیشتر بر اثر آزار و پوگروم‌های ضدیهودی ۱۳۹۱ به کاتولیک گرویده بودند. برآورد می‌شود از مجموع جمعیت یهودی‌تبار اسپانیا در آن زمان، بیش از ۲۰۰٬۰۰۰ تن به کاتولیک گرویدند و نخست در اسپانیا ماندند. شمار نامعلومی از اخراج‌شدگان نیز پس از خروج از اسپانیا به دلیل سختی‌های مهاجرت، سرانجام به کاتولیک گرویدند و به اسپانیا بازگشتند. بسیاری از یهودیان اسپانیایی نخست به پرتغال رفتند و در آنجا در ۱۴۹۷ به‌اجبار به کلیسای کاتولیک گروانده شدند. مهاجرت به امپراتوری عثمانی بیشتر یهودیانی که اسپانیا را به عنوان یهودی ترک کردند، مهمان‌نوازی سلطان بایزید دوم را پذیرفتند و پس از فرمان الحمرا به امپراتوری عثمانی مهاجرت کردند. آنان در قلمرو عثمانی جوامعی بنیان نهادند که آشکارا آیین یهودی را به‌جا می‌آوردند؛ این گروه و بازماندگانشان به سفاردی‌های شرقی شناخته‌اند. شکل‌گیری سفاردی‌های غربی در سده‌های پس از فرمان‌های اسپانیا و پرتغال، برخی از نومسیحیان کونورسوی یهودی‌تبار آغاز به مهاجرت از پرتغال و اسپانیا کردند و تا دهه‌های ۱۷۰۰ میلادی در مناطقی از اروپای غربی و قلمروهای غیرایبری قاره آمریکا — بیشتر قلمروهای هلندی از جمله کوراسائو در هند غربی هلند، رسیفی در مناطق هلندی برزیل استعماری و نیو آمستردام که بعداً نیویورک شد — ساکن شدند و جوامعی تشکیل داده، رسماً به یهودیت بازگشتند. مجموعه این جوامع و بازماندگانشان همان کسانی‌اند که سفاردی‌های غربی نامیده می‌شوند. نومسیحیان یهودی‌تبار از نظر رسمی مسیحی شمرده می‌شدند و تحت صلاحیت نظام تفتیشی کلیسای کاتولیک قرار داشتند؛ اگر آیین یهودی نیاکانی خود را ادامه می‌دادند، مشمول قوانین سخت ارتداد و بدعت می‌شدند. آن دسته از نومسیحیان که سرانجام از حوزه فرهنگی ایبری و صلاحیت تفتیش عقاید گریختند، توانستند پس از رسیدن به محیط‌های رواداری پناهگاه‌شان، رسماً به یهودیت و پایبندی آشکار به آیین یهودی بازگردند. تکوین آیین ویژه سفاردی‌های غربی به عنوان کونورسوهای پیشین یا بازماندگان آنها، آیین متمایزی بر پایه بازمانده‌های یهودیت اسپانیای پیش از اخراج پدیدآوردند که برخی‌شان در دوران نومسیحی بودن پنهانی آن را به‌جا می‌آوردند. این آیین همچنین از یهودیت جوامعی چون یهودیان سفاردی امپراتوری عثمانی و یهودیان اشکنازی تأثیر پذیرفت که در بازپذیرش یهودیت هنجاری به آنان یاری رساندند. همچنین آیین‌های یهودی اسپانیایی-مراکشی و ایتالیایی که ربی‌ها و حذان‌های برگزیده از آن جوامع برای آموزش عملی آنها به کار بسته بودند، در شکل‌گیری این آیین نقش داشت. بخشی از ویژگی آنان به عنوان یک گروه یهودی نیز از این واقعیت سرچشمه می‌گرفت که خود را ناگزیر از «بازتعریف هویت یهودی و ترسیم مرزهای آن [...] با ابزارهای اندیشگانی‌ای که در جامعه‌پذیری مسیحی‌شان به دست آورده بودند» می‌دیدند. | ## بخش 2: یهودیان اسپانیایی و پرتغالی | پوگروم لیسبون و دیاسپورای پرتغالی با پوگروم لیسبون در ۱۵۰۶، موج تازه‌ای از مهاجرت یهودیان پرتغالی آغاز شد. گروهی به جنوب فرانسه (بوردو و بیاریتز) و شماری اندک به انگلستان و ایتالیا مهاجرت کردند. برخی نیز به خاور نزدیک بازگشتند و در جوامع سفاردی شرقی زیر حاکمیت امپراتوری عثمانی جذب شدند. یهودیان پرتغالی همراه هلندی‌ها به پرنامبوکو در برزیل نیز رسیدند و در رسیفی، پایتخت هلند نو، نخستین کنیسه قاره آمریکا — کنیسه کاهال تسور اسرائیل — را بنیان نهادند. پس از بازپس‌گیری شمال‌شرق برزیل به دست پرتغال و ممنوعیت آیین یهودی، این جامعه پراکنده شد؛ برخی به آمستردام بازگشتند، گروهی به دیگر مستعمرات هلندی در آمریکا مهاجرت کردند و شماری نیز در نواحی دوردست شمال‌شرق برزیل ماندند و به یهودیان مخفی تبدیل شدند. در سپتامبر ۱۶۵۴ گروهی ۲۳ نفره از یهودیان از رسیفی به نیوآمستردام (نیویورک بعدی) رسیدند و نخستین جامعه یهودی آن شهر را بنیان نهادند. یهودیان ملت پرتغال جوامع دیگری نیز در مونترئال، نیوپورت، فیلادلفیا و نیواورلئان برپا کردند و نقش پرکنشی در جامعه آمریکا ایفا نمودند. جوامع اصلی سفاردی غربی در اروپای غربی، ایتالیا و مناطق غیرایبری قاره آمریکا شکل گرفتند. افزون بر اصطلاح «سفاردی‌های غربی»، این زیرگروه با نام‌هایی چون «یهودیان اسپانیایی و پرتغالی»، «یهودیان اسپانیایی»، «یهودیان پرتغالی» و «یهودیان ملت پرتغال» نیز شناخته می‌شوند. چرایی کاربرد نام «پرتغالی» کاربرد اصطلاح «یهودیان پرتغالی» و «یهودیان ملت پرتغال» در مناطقی چون هلند، هامبورگ، اسکاندیناوی و لندن، عمدتاً راهی بود برای فاصله‌گرفتن از اسپانیا در دوره تنش سیاسی و جنگ میان اسپانیا و هلند در سده هفدهم. ملاحظات مشابهی دربارهٔ یهودیان سفاردی نواحی فرانسوی‌زبان بایون و بوردو نیز با توجه به نزدیکی‌شان به مرز اسپانیا وجود داشت. دلیل دیگر این نام‌گذاری آن بود که نسبت بالایی از خانواده‌های مورد بحث، پرتغال را به عنوان آخرین نقطه عزیمت از شبه‌جزیره ایبری داشتند، حتی اگر ریشه دورتر خانوادگی‌شان اسپانیایی بود؛ زیرا پرتغال نخستین پناهگاه و نقطه ترانزیت بسیاری از یهودیان اسپانیایی بلافاصله پس از اخراج‌شان بود. از آنجا که واژه «سفاردیم» (در معنای قومی) ضرورتاً پیوندی با اسپانیا را می‌رساند، ویژگی متمایزکننده زیرگروه غربی، پیوند افزوده با پرتغال بود؛ بنابراین به عنوان زیرمجموعه‌ای از سفاردیم، «پرتغالی» و «اسپانیایی و پرتغالی» به‌جای یکدیگر به کار می‌رفتند. سرانجام، تقریباً همه جوامع سازمان‌یافته این گروه به‌طور سنتی زبان پرتغالی — و نه اسپانیایی — را به عنوان زبان رسمی یا کاری به کار می‌بردند. کاربرد در ایتالیا و ونیز در ایتالیا، اصطلاح «یهودیان اسپانیایی» (به ایتالیایی: ) رایج است اما بازماندگان یهودیان اخراج‌شده از پادشاهی ناپل را نیز دربرمی‌گیرد. در ونیز، یهودیان اسپانیایی و پرتغالی اغلب «پونتینی» (غربی) خوانده می‌شدند تا از سفاردی‌های «لوانتینی» (شرقی) از مناطق مدیترانه شرقی متمایز شوند. گاه یهودیان ایتالیایی میان «یهودیان پرتغالی» پیزا و لیوورنو و «یهودیان اسپانیایی» ونیز و مودنا تمایز می‌نهند. سفاردیم سده‌میانی و سفاردیم رنسانسی پژوهشگر یوزف دان میان «سفاردی‌های سده‌میانی» — تبعیدیان اسپانیایی سده‌های پانزدهم و شانزدهم در امپراتوری عثمانی که به عنوان یهودی وارد شدند — و «سفاردی‌های رنسانسی» — جوامع کونورسوی پیشین اسپانیایی و پرتغالی که به عنوان نومسیحی وارد شدند — تمایز می‌گذارد. پیوند با دیگر جوامع سفاردی واژه سفاردی به معنای «اسپانیایی» است و از سفارد — جای‌نامی کتاب‌مقدسی — برگرفته شده‌است. جایگاه سفارد کتاب‌مقدسی محل بحث است، اما یهودیان متأخر آن را با هیسپانیا یعنی شبه‌جزیره ایبری یکی دانسته‌اند. «سفاردیم» به‌درستی به همه یهودیانی اطلاق می‌شود که خانواده‌هایشان پیشینه‌ای درازمدت در اسپانیا و پرتغال دارند، در تمایز با یهودیان اشکنازی و دیگر تقسیم‌های قومی یهودی. | ## بخش 3: یهودیان اسپانیایی و پرتغالی | با این حال، یهودیان مزراحی که پیشینه‌ای درازمدت در خاورمیانه بزرگ و شمال آفریقا دارند، در زبان عامیانه و دینی اغلب «سفاردی» نامیده می‌شوند — به دلیل شباهت سبک‌های آیینی و میزانی از وصلت‌های میان آنان و سفاردی‌های اصلی. عامل اصلی تمایز «یهودیان اسپانیایی و پرتغالی» (سفاردی‌های غربی) از دیگر سفاردی‌ها این است که تاریخ آنان به عنوان اعضای فعال جوامع یهودی با ریشه ایبری، با دوره‌ای از نومسیحی بودن — به عنوان کونفرسوس (واژه اسپانیایی به معنای «گرویدگان» به کاتولیک)، («نومسیحیان» در پرتغالی) یا آنوسیم (واژه عبری برای کسانی که به‌اجبار از یهودیت به دین دیگری درآمده‌اند) — گسسته شده‌است. در دوران نومسیحی بودن، بسیاری از کونورسوها آیین یهودی خود را تا حد ممکن پنهانی به‌جا می‌آوردند. نومسیحیان یهودی‌تباری که رسوم یهودیت پنهانی را حفظ می‌کردند، از سوی مسیحیان کهن‌مسیحی اسپانیایی و پرتغالی مارانو خوانده می‌شدند. در مقابل، آن دسته از نومسیحیان کونورسو که تا به امروز در وضعیت نومسیحی باقی مانده‌اند — هم در شبه‌جزیره ایبری و هم کسانی که در دوره استعمارگری اسپانیا در قاره آمریکا به متصرفات ایبری مهاجرت کردند — «بنی‌آنوسیم سفاردی» را تشکیل می‌دهند. بنی‌آنوسیم سفاردی بازماندگان کنونی و عمدتاً مسیحی آنوسیم سفاردی جذب‌شده سده پانزدهم‌اند و امروزه زیرگروهی کاملاً جذب‌شده در جمعیت‌های مسیحی ایبری‌تبار اسپانیا، پرتغال، آمریکای اسپانیایی‌زبان و برزیل به‌شمار می‌روند. به دلایل تاریخی، بنی‌آنوسیم سفاردی در پنج سده گذشته به آیین یهود بازنگشته‌اند، هرچند در دوره معاصر شماری از آنان در دو دهه اخیر آشکارا پدیدار شده‌اند. پیوند با بنی‌آنوسیم سفاردی و نوسفاردی‌های غربی ویژگی مشترک سفاردی‌های غربی با بنی‌آنوسیم سفاردی و نوسفاردی‌های غربی آن است که هر سه از نسل کونورسوها هستند. سفاردی‌های غربی بازماندگان کونورسوهای پیشین سده‌های گذشته‌اند؛ بنی‌آنوسیم سفاردی بازماندگان هنوز اسماً مسیحی کونورسوها هستند؛ و نوسفاردی‌های غربی شمار روزافزونی از بنی‌آنوسیم‌اند که در دوره معاصر به یهودیت بازمی‌گردند. تفاوت میان سفاردی‌های غربی و نوسفاردی‌های غربی در بازه زمانی، مکان و شرایط حقوقی و دینی بازگشت آنان به یهودیت نهفته‌است. بازماندگان کونورسویی که سفاردی‌های غربی شدند، میان سده‌های شانزدهم تا هجدهم و پیش از لغو تفتیش عقاید در سده نوزدهم، به یهودیت بازگشتند و این بازه زمانی مهاجرت آنان از حوزه فرهنگی ایبری را ناگزیر ساخت. برعکس، بازماندگان کونورسویی که امروزه نوسفاردی‌های غربی می‌شوند، از اواخر سده بیستم و آغاز سده بیست‌ویکم — یعنی پس از لغو تفتیش عقاید — به یهودیت بازمی‌گردند و این بازه زمانی مهاجرت از حوزه فرهنگی ایبری را ضروری نمی‌سازد. نمونه‌های معاصر در ایبری مدرن، جامعه یهودی پورتو نمونه‌ای از نوسفاردی‌های غربی است. بازگشت این جامعه به یهودیت به رهبری آرتور کارلوش ده باروش باستو (۱۸۸۷–۱۹۶۱) — ملقب به «رسول مارانوها» — صورت گرفت. او در ۱۹۲۱ به فکر ساخت کنیسه افتاد و در ۱۹۲۳ جامعه یهودی پورتو و مرکز الهیات اسرائیلی را رسماً در شورای شهر پورتو ثبت کرد. از دیگر نمونه‌های نوسفاردی‌های غربی می‌توان به یهودیان بلمونته در پرتغال و چوئتاهای اسپانیا اشاره کرد. در مورد چوئتاها، همه جامعه بازمانده کونورسو به دلیل شرایط تاریخی ویژه‌شان در جزیره — که عملاً به انزوای اجتماعی شدید آنان از سوی همسایگان غیریهودی‌تبار انجامیده بود — از سوی مراجع خاخامی اسرائیل به‌صورت یکجا یهودی شناخته شدند. در پنج تا ده سال اخیر، «گروه‌های سازمان‌یافته بنی‌آنوسیم [سفاردی] در برزیل، کلمبیا، کاستاریکا، شیلی، اکوادور، مکزیک، پورتوریکو، ونزوئلا و در خود سفارد [شبه‌جزیره ایبری]» تأسیس شده‌اند و برخی از اعضای این جوامع رسماً به یهودیت بازگشته‌اند. یهودیان پرتغالی‌تبار کنیسه بزرگ آمستردام (اسنوگا) را برپا کردند و این کنیسه به مرکز مرجع جامعه یهودی تبدیل شد. آنان حتی گویش ویژه‌ای به نام زبان یهودی-پرتغالی پدیدآوردند که تا زمان آموزش سکولار دوره ناپلئونی به کار می‌رفت. | ## جمع‌بندی | جنگ جهانی دوم با جنگ جهانی دوم یهودیان ملت پرتغال آسیب سختی دیدند و جمعیت‌شان در جوامع اروپای قاره‌ای به‌شدت کاهش یافت.