موضوع مقاله: بحران رهبری ۱۴۰۴ ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بحران رهبری ۱۴۰۴ ایران | مقدمه: از زمان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و کشته شدن سید علی خامنه‌ای، تا انتخاب سید مجتبی خامنه‌ای، به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی، ایران به دلیل کشته شدن بیش از چهل مقام ایرانی در جریان حملات هوایی، در بحران جانشینی قرار داشته است. | ## بخش 1: بحران رهبری ۱۴۰۴ ایران | طبق اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، یک شورای موقت متشکل از رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان، رئیس قوه قضائیه غلامحسین محسنی اژه‌ای و یک فقیه از شورای نگهبان، علیرضا اعرافی به‌طور موقت وظایف را تا زمان انتخاب رهبر جدید انجام دادند. در ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ سید مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران منصوب شده، در حالی که وضعیت سلامتی او نامشخص است و در انظار عمومی ظاهر نمی‌شود. در پی کشته شدن رهبران ارشد و غیبت مجتبی خامنه‌ای، ساختار قدرت در ایران به‌طور عملی به سپاه پاسداران منتقل شده و نظام از یک حکومت مذهبی به مدلی شبیه حکومت نظامی تغییر یافته است. مذاکرات با ایالات متحده در فروردین ۱۴۰۵ شکاف میان نهادهای دولتی و نهادهای امنیتی را عمیق‌تر کرده است، در حالی که رهبری مشخصی برای تصمیم‌گیری وجود ندارد. به گفته یک مقام آمریکایی: «نمی‌دانیم چه کسی در ایران مسئول است، خودشان هم نمی‌دانند» پیشینه حملات خرداد – تیر ۱۴۰۴ به ایران در ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵، به عنوان بخشی از جنگ دوازده روزه، نیروی هوایی و دریایی آمریکا عملیات مشترکی را که با نام «عملیات چکش نیمه‌شب» نیز شناخته می‌شود، برای از کار انداختن برنامه هسته‌ای ایران انجام دادند. به گفته سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این بمباران‌ها به ۳ سایت هسته‌ای در سراسر ایران آسیب جدی وارد کرد و طبق گزارش‌ها، برنامه هسته‌ای ایران را دو سال به عقب انداخت. حملات اسفند ۱۴۰۴ به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ایران مورد حمله نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل با هدف تغییر رژیم علیه نظام جمهوری اسلامی ایران و سید علی خامنه‌ای قرار گرفت. در ۳ مارس ۲۰۲۶ اسرائیل ساختمان مجلس خبرگان ایران در قم را که اعضای آن در حال جلسه برای انتخاب رهبر بعدی بودند بمباران کرد. خامنه‌ای پیش از مرگ، دربارهٔ جانشین خود صحبتی نکرده بود و تأکید داشت که انتخاب رهبر آینده باید بدون ملاحظات شخصی یا مصلحت‌سنجی و صرفاً بر پایه سه اصل «حقیقت، نیاز کشور و خدا» انجام شود. طبق گزارش‌ها خامنه‌ای نسبت به این‌که سید مجتبی خامنه‌ای، در صورت مرگش جانشین او شود تردید داشت. نگرانی‌های او از این تصور ناشی می‌شد که مجتبی چندان فرد برجسته‌ای نیست و برای رهبری صلاحیت کافی ندارد، و همچنین از این آگاهی که او در زندگی شخصی‌اش با مسائلی روبه‌روست. سید حسن خمینی: سید حسن خمینی، نوه سید روح‌الله خمینی، اولین رهبر ایران، نامزد بالقوه برگزیدن رهبری ایران در سال ۱۴۰۴ و جانشین احتمالی خامنه‌ای بود. سید مجتبی خامنه‌ای: سید مجتبی خامنه‌ای، پسر سید علی خامنه‌ای، نیز یکی از نامزدهای بالقوه در انتخابات رهبری و جانشین احتمالی خامنه‌ای بود. صادق لاریجانی: صادق لاریجانی، برادر رئیس مجلس شورای اسلامی، علی لاریجانی، یکی دیگر از نامزدهای بالقوه در انتخابات رهبری و یکی دیگر از جانشینان احتمالی خامنه‌ای بود. سید محمدمهدی میرباقری: سید محمدمهدی میرباقری، روحانی شیعه و عضو مجلس خبرگان رهبری، یکی دیگر از جانشینان احتمالی و نامزد بالقوه در انتخابات رهبری معرفی شده بود. حسن روحانی: حسن روحانی که از مریدان اکبر هاشمی رفسنجانی محسوب می‌شد، موفق شده بود پیش از این دو دوره ریاست جمهوری ایران را عهده‌دار شود. علیرضا اعرافی: علیرضا اعرافی رئیس حوزه‌های علمیه قم بود که پس از کشته شدن خامنه‌ای به عنوان یکی از سه عضو شورای رهبری منصوب شد. | ## بخش 2: بحران رهبری ۱۴۰۴ ایران | او خود جزو هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری نیز بود و به عنوان یکی از کاندیدای رهبری شناخته می‌شد. احمد خاتمی: احمد خاتمی، عضو هیئت رئیسه خبرگان، اگرچه به دلیل مواضع تند سیاسی مشهورند، اما نفوذ ساختاری بالایی دارند. محسن اراکی: محسن اراکی، دبیرکل سابق مجمع جهانی تقریب مذاهب نیز به عنوان چهره‌ای که دانش فقهی تمدن‌گرا دارد، نام برده می‌شود. در جریان خیزش ۱۴۰۴ ایران، او گفت که به دنبال قدرت سیاسی نیست و در عوض از «بازگشت به یک سیستم آزاد و دموکراتیک» حمایت می‌کند. اندکی پس از تأیید مرگ علی خامنه‌ای، او به‌طور یک‌جانبه «پایان جمهوری اسلامی» را اعلام کرد. رسانه‌های ایران نیز تأیید کردند که این ساختمان در زمان حمله، خالی بوده است و نمایندگان مجلس خبرگان، آسیبی ندیده‌اند. انتخاب مجتبی خامنه‌ای به رهبر پس از ۹ روز تأخیر در تشکیل جلسه مجلس خبرگان رهبری، اطلاعیه مجلس منتشر و در پی آن، سید مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر بعدی جمهوری اسلامی ایران انتخاب شد. مجتبی خامنه‌ای در حمله هوایی که به کشته شدن پدرش انجامید مجروح گردید و انتصاب او با غیبت طولانی‌مدت از انظار عمومی همراه بود که باعث پرسش‌هایی دربارهٔ وضعیت جسمانی و توانایی او برای اداره کشور در شرایط جنگی ایجاد کرده است. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، ادعا کرده که او احتمالاً دچار تغییر شکل در چهره یا بدن شده است. بر اساس یک ارزیابی اطلاعاتی که در ۱۸ فروردین منتشر شد، مجتبی خامنه‌ای در وضعیت جسمی وخیمی قرار دارد و در شهر قم تحت درمان است. طبق این گزارش، او در حالت بی‌هوشی به‌سر می‌برد و قادر به اداره کشور یا مشارکت در تصمیم‌گیری‌های حکومتی نیست. نقش سپاه در رهبری به گفته بسیاری از تحلیل‌گران، در شرایط کنونی قدرت واقعی در ایران در دست سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است و این نهاد عملاً اداره کشور را بر عهده دارد، به‌ویژه در وضعیتی که ساختار رهبری تضعیف شده و اقتدار گذشته را ندارد. طبق اکونومیست، در پی کشته شدن رهبران ارشد و غیبت مجتبی خامنه‌ای، ساختار قدرت در ایران به‌طور عملی به سپاه پاسداران منتقل شده و نظام از یک حکومت مذهبی به مدلی شبیه حکومت نظامی تغییر یافته است. سپاه با تکیه بر شبکه‌ای غیرشفاف از نهادها، کنترل دولت و جنگ را در دست گرفته و از طریق نهادهایی مانند شورای‌عالی امنیت ملی و قرارگاه‌های نظامی، راهبردها و عملیات‌ها را هدایت می‌کند. انتصاب چهره‌های وابسته به سپاه در مناصب کلیدی و نقش پررنگ فرماندهان نظامی نشان می‌دهد که این نهاد اکنون بازیگر اصلی در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور است و رهبر رسمی، در صورت حضور، بیشتر نقشی نمادین خواهد داشت. در ۵ فروردین ۱۴۰۴ گزارش شد که رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکیان، تحت فشار فرماندهان سپاه، به‌ویژه فرمانده کل سپاه، احمد وحیدی، محمدباقر ذوالقدر را به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب کرده است. انتصاب محمدباقر ذوالقدر به‌عنوان دبیر شورای‌عالی امنیت ملی پس از کشته شدن علی لاریجانی و در شرایطی انجام شد که نشانه‌ای از حضور مجتبی خامنه‌ای در روند تصمیم‌گیری دیده نمی‌شود. | ## بخش 3: بحران رهبری ۱۴۰۴ ایران | روند انتصاب ذوالقدر نشان‌دهنده تضعیف جایگاه دولت و تقویت تسلط سپاه پاسداران بر مراکز تصمیم‌گیری، به‌ویژه شورای‌عالی امنیت ملی است. گزارش‌ها حاکی است مسعود پزشکیان در پی تشدید اختلاف با فرماندهان نظامی در «بن‌بست سیاسی» قرار گرفته و سپاه پاسداران با مخالفت با انتصابات او، عملاً کنترل امور اجرایی را در دست گرفته است. تلاش او برای معرفی وزیر اطلاعات نیز تحت فشار احمد وحیدی ناکام مانده و سپاه اعلام کرده در شرایط جنگی، مدیریت پست‌های کلیدی باید مستقیماً در اختیار این نهاد باشد. مذاکرات با ایالات متحده در فروردین ۱۴۰۵ شکاف میان نهادهای دولتی و نهادهای امنیتی را عمیق‌تر کرده است، در حالی که رهبری مشخصی برای تصمیم‌گیری وجود ندارد. به گفته یک مقام آمریکایی: «نمی‌دانیم چه کسی در ایران مسئول است، خودشان هم نمی‌دانند.» محمدباقر قالیباف از مذاکرات دفاع کرده، در حالی‌که فرماندهان و چهره‌های نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از جمله احمد وحیدی با آن مخالف‌اند. همزمان غیبت مجتبی خامنه‌ای خلأیی در رهبری ایجاد کرده که به تشدید این شکاف‌ها انجامیده است. در چنین شرایطی، دشواری دسترسی مقام‌ها به مجتبی خامنه‌ای و تمرکز ارتباطات از طریق احمد وحیدی، به مانعی جدی در ادامه مذاکرات ایران و آمریکا تبدیل شده است. اختلافات در باره مذاکرات در اردیبهشت ۱۴۰۵، دولچه وله گزارش کرد که اختلافات درون حاکمیت ایران بر سر موضوع مذاکره با آمریکا شدت گرفته است. بر اساس این گزارش، مسعود پزشکیان در هفته‌های اخیر تلاش کرده مواضع خود را بیشتر از طریق شبکه اجتماعی ایکس مطرح کند، این به دلیل سانسور یا حذف بخشی از سخنانش در رسانه‌های رسمی است. او با تأکید بر اینکه «گفت‌وگو به معنای تسلیم نیست» از مذاکره به‌عنوان راهی برای عبور از بحران‌های اقتصادی و سیاسی دفاع کرده و درباره مشکلاتی مانند کمبود بنزین، گرانی و بحران انرژی هشدار داده است. در مقابل، جریان‌های تندرو و برخی چهره‌های نزدیک به نهادهای امنیتی و نظامی مخالفت شدید خود با مذاکره را ابراز کرده و حتی از احتمال وقوع جنگ سخن گفته‌اند. تحلیلگران معتقدند این اختلافات نشان‌دهنده کاهش نفوذ دولت و افزایش نقش نیروهای نظامی و جریان‌های تندرو در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور است. واکنش‌ها روزنامه تلگراف در مطلبی نوشت، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران با هدف سقوط رژیم جمهوری اسلامی ایران صورت گرفت و رهبر جمهوری اسلامی نیز با همین هدف ترور شد، اما، با روی کار آمدن مجتبی خامنه‌ای، که رهبری سرسخت‌تر از پدرش شناخته می‌شود، این هدف نه تنها میسر نشد، بلکه دسترسی به آن، سختر نیز شد. این روزنامه با بررسی اینکه روی کار آمدن سید مجتبی خامنه‌ای می‌توانست با اتهام موروثی شدن حکومت در ایران همراه باشد و منجر به اختلافات داخلی و ایجاد آشوب و درگیری گردد، می‌افزاید که با حملات آمریکا به ایران و ایجاد شرایط جنگی، چنین موضوعی به‌طور کلی منتفی شده و عموم مردم با روی کار آمدن فرزند رهبر قبلی، کنار آمده‌اند. درخواست استعفا مسعود پزشکیان پس از پایان جنگ و تحولات, در ۱۰ خرداد مسعود پزشکیان خواستار استفعا شد نامه‌ای را به دفتر مجتبی خامنه‌ای ارسال کرده و در آن خواستار کناره‌گیری از سمت ریاست دولت شده است. در این نامه، او با اشاره به کاهش اختیارات دولت و کنار گذاشته شدن نهاد ریاست‌جمهوری از تصمیم‌گیری‌ های مهم، اعلام کرده است که در شرایط موجود امکان انجام کامل وظایف قانونی خود را ندارد. | ## جمع‌بندی | همچنین پزشکیان دلیل استعفا را افزایش نفوذ سپاه پاسداران در اداره کشور، اختلافات بر سر مدیریت جنگ و پیامدهای اقتصادی آن، محدود شدن اختیارات اجرایی دولت و قرار گرفتن کابینه در بن‌بست سیاسی عنوان کرده است.