موضوع مقاله: فهرست آثار ابوالحسن صبا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست آثار ابوالحسن صبا | مقدمه: صبا در طول زندگی و فعالیت‌های هنری خود در آثار موسیقی متعدد و متنوعی حضور داشته‌است. | ## بخش 1: فهرست آثار ابوالحسن صبا | این آثار مجموعه‌ای از کتاب‌ها، مقاله‌ها، آثار آهنگسازی و آثار نوازندگیِ صبا را دربردارد. کتاب دورهٔ عالی ویلن، ردیف استاد ابوالحسن صبا، آخرین نوشتهٔ صبا در زمینهٔ آموزش موسیقی است که در سال ۱۳۹۵ توسط رحمت‌الله بدیعی تهیه، تنظیم، ویرایش و منتشر شد. آثار شنیداری که از صبا به صورت رسمی برجای مانده بین سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۳۶ ضبط شده‌اند. این قطعات را می‌توان به دو بخشِ آثار ضبط شده بر روی صفحه‌های گرامافون «۷۸ دور» که به صفحه‌های سنگی شهرت داشتند و آثار ضبط شده بر روی نوارهای مغناطیسی طبقه‌بندی کرد. این صفحه‌ها شامل تک‌نوازی‌ها، همنوازی‌ها، ساخت و اجرای چند ترانهٔ طنز و چند مورد خوانندگی می‌شود. صبا در این آثار نمونه‌هایی از تکنوازی منطبق با ردیف موسیقی ایرانی، اجرای برخی از نغمه‌های موسیقی محلی، تکنوازی و همنوازی همراه با «ارکستر مدرسهٔ عالی موسیقی»، اجرای ترانه‌های عامیانهٔ تهران از آثار اسماعیل مهرتاش، جواب آواز نخستین اثر ضبط شده از آواز بیات تهران با صدای جواد بدیع‌زاده، اجرای برخی از تصنیف‌های طنز و جدی و همچنین همنوازی همراه با «ارکستر انجمن موسیقی ملی» در اجرای برخی تصنیف‌ها و پیش‌پرده‌های تئاتر را ارائه داده‌است. خ به کوشش لطف‌الله مفخم پایان، چاپخانه فردوسی مؤلف۲دورهٔ دوم ویلن (ردیف ابوالحسن صبا برای ویلن، جلد دوم) ۱۳۲۴ ه‍.خ به کوشش لطف‌الله مفخم پایان، با خوشنویسی ابراهیم بوذری، چاپخانه فردوسی۳دورهٔ سوم ویلن (قطعات ضربی برای ویلن) ۱۳۲۵ ه‍.خ به کوشش لطف‌الله مفخم پایان، چاپخانه فردوسی۴دورهٔ اول سنتور ۱۳۲۸ ه‍.خ به کوشش هوشنگ امیری، چاپخانه فردوسی، تصویر غلطنامه به خط صبا ضمیمه است چاپ ۱ وزارت فرهنگ، چاپ ۱۳ منتخب صبا (۱۳۷۲)۵دورهٔ دوم سنتور ۱۳۳۵ ه‍.خ چاپ اول به کوشش فرامرز پایور، چاپ چهارم به کوشش فرامرز پایور، محمد بهارلو و داریوش صفوت مؤلف (۱۳۳۵)، منتخب صبا (۱۳۷۱)۶آموزش تار و سه‌تار ۱۳۶۹ ه‍.خ به کوشش داریوش صفوت و محمد بهارلو منتخب صبا۷دورهٔ سوم سنتور ۱۳۷۱ ه‍.خ به کوشش فرامرز پایور، محمد بهارلو و داریوش صفوت۸دورهٔ چهارم سنتور ۱۳۷۵ ه‍.خ۹دوره‌های سنتور، ردیف استاد ابوالحسن صبا ۱۳۷۸ ه‍.خ به کوشش و ویرایش فرامرز پایور مؤسسه فرهنگی هنری ماهور۱۰دورهٔ عالی ویلن، ردیف استاد ابوالحسن صبا ۱۳۹۵ ه‍.خ تهیه، تنظیم و ویرایش رحمت‌الله بدیعی سرود مقاله‌ها شمارهنام مقالهسال انتشارتوضیحاتناشرمنبع۱سنتور ۱۳۳۲ ه‍.خ سلسله مقاله‌هایی در هفت قسمت موزیک ایران۲حلزون: ساز جدید موزیک ایران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۹۳بحث و انتقاد دربارهٔ اختلاف ربع‌پرده ۱۳۳۳ ه‍.خ موزیک ایران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۳۴اگر گرد نقطه‌دار مأخذ و واحد کشش می‌بود موزیک ایران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۸۵تمبک (ضرب) ۱۳۳۷ ه‍.خ در دو شماره موزیک ایران دورهٔ ۷، شماره‌های ۱ و ۲۶میزان‌های پنج ضربی و هفت ضربی ۱۳۳۹ ه‍.خ موزیک ایران دورهٔ ۹، شمارهٔ ۱ آهنگسازی و تنظیم، منتشر شده به‌صورت مکتوب شمارهنام قطعهنام کتاب یا مجلهتوضیحاتسالناشرمنبع۱نوبهاردورهٔ اول ویلن مطابق برنامه هنرستان موسیقی ملی۱۳۲۹چاپخانه فردوسی۲چهارمضراب ساده در ماهور۳نوید بهار۴آهنگی در سل کوچک دورهٔ دوم ویلن برای سال اول هنرستان موسیقی ملی، مطابق برنامه هنرستان موسیقی ملی۱۳۳۱۵چهارمضراب سه‌گاه (زنگ شتر) کتاب ششم آموزش موسیقی ایرانی برای ویلن، نوشتهٔ محمد بهارلو۱۳۳۹۶قطعه‌ای در سل کوچک دستور مقدماتی تار و سه‌تار (کتاب دوم) ۱۳۳۱ مطابق برنامه هنرستان موسیقی ملی۱۳۳۱۷رنگ بیات ترک مجلهٔ چنگ و کتاب بیست و پنج قطعه ضربی به کوشش لطف‌الله مفخم پایان شماره اول۱۳۲۵۱۳۲۷انجمن موسیقی ملی، مفخم پایان۸رنگ بیات ترک صد رنگ رِنگ به کوشش ارشد تهماسبیماهور۹رقص چوبی (رنگ افشاری)۱۰رنگ چهارگاه۱۱زرد ملیجه دستور مقدماتی تار و سه‌تارعنوان اصلی: از آهنگ‌های محلی گیلان که آقای صبا به ارمغان آورده‌اند، برای سال اول هنرستان موسیقی ملی۱۳۳۰چاپخانه فردوسی۱۲در قفسدستور سنتورنوشتهٔ فرامرز پایور۱۳۴۰واحد سرود و موسیقی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اصفهان۱۳رقص چوبی۱۴تمرین دشتی هم‌سازجزوهٔ تخصصی برای نوازندگان تار و سه‌تار، شماره ۱۰۱۳۷۶ماهور۱۵به یاد گذشته۱۶سامانی۱۷به زندان۱۸دوضربی بیات ترکجزوهٔ تخصصی برای نوازندگان تار و سه‌تار، شماره ۱۸۱۹شرفشاهی مجله موسیقیمنسوب به «شرفشاه گیلانی»، آوانویسی ابوالحسن صبا، خط نت موسی معروفی. دوره ۲ شماره ۳۱۳۲۰۲۰شوشتری شوشتری (برای ویلن و ارکستر) تنظیم حسین دهلوی، ۱۳۳۸۱۳۶۵ حسین دهلوی۲۱چهارمضراب شور شیوهٔ کمانچه‌نوازی نوشتهٔ مهدی آذرسینا۱۳۷۱ انتشارات سروش۲۲چهارمضراب دشتی ردیف مقدماتی تار و سه‌تار دورهٔ سوم، به کوشش حسین علیزاده۱۳۷۲ ماهور۲۲چهارمضراب بیات ترک آموزش ابتدایی تار نوشتهٔ فرامرز پایور، (قسمتی از چهارمضراب)۱۳۷۳ کارگاه موسیقی۲۴هفت‌ضربی در آواز ابوعطا۲۵ضربی مخالف سه‌گاه آموزش سه‌تار نوشتهٔ جلال ذوالفنون، دفتر چهارم۱۳۷۸ انتشارات هستان۲۶ضربی سه‌گاه۲۷زنگ شتر (سه‌گاه)۲۸کوهستانی تکنیک و نی تألیف و تنظیم فریبرز حمیدی۱۳۵۷ پردیس۲۹ضربی بیات ترک دلنوازان مجموعه‌ای از آثار بزرگان موسیقی ایران، به کوشش مجید واصفی۱۳۷۴ تندیس۳۰کاروان (دشتی)۳۱بهارمست (سه‌گاه)۳۲پیش‌درآمد بیات ترک هجده قطعه پیش‌درآمد برای ویلن به کوشش لطف‌الله مفخم پایان۱۳۲۴ مؤلف۳۳سُلوی ای وطن دستور ویلن نوشتهٔ علینقی وزیری، جلد اول و جلد دوم، صفحهٔ ۷۶۳۴سُلو نوشتهٔ علینقی وزیری، جلد اول و جلد دوم، صفحهٔ ۷۸۳۵چهارمضراب سه‌گاه نوشتهٔ علینقی وزیری، جلد اول و جلد دوم، صفحهٔ ۲۴۸۳۶تصنیف مدتی در ره عشق تو تصنیف‌های ابوالحسن صبا نوشتهٔ رامتین نظری‌جو۱۳۹۹ماهور۳۷تصنیف درد عشق۳۸تصنیف تنها نه منم جانا۳۹تصنیف صبح است و صبا۴۰تصنیف گَلبَندَک۴۱تصنیف مردیکه باز نیومد۴۲تصنیف می‌خوام برم بال پشتِ‌بوم۴۳تصنیف سالَک۴۴تصنیف آشِ رشته آهنگسازی و نوازندگی، ضبط شده بر روی صفحه‌های گرامافون ۷۸ دور، به ترتیب ضبط دورهٔ اول این دوره شامل صفحه‌هایی است که توسط کمپانی پولیفونِ آلمان در زمستان سال ۱۳۰۷ ه‍.ش در تهران ضبط شده‌اند. آثار موسیقی برجای مانده در این مجموعه، نخستین آثار ضبط شدهٔ ارکستر مدرسهٔ عالی موسیقی، شامل تکنوازی‌ها، قطعات بدون کلام و چند تصنیف از ساخته‌های علینقی وزیری با صدای روح‌انگیز است. صبا در تمامی این آثار (غیر از تکنوازی‌های وزیری) نوازندهٔ ویلن اول ارکستر بوده‌است.شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع۱ مارش مدارسعلینقی وزیریبدون کلامارکستر کوچک مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا) ۱۳۰۷ ه‍. خپولیفونV ۴۱۶۰۶۲ مارش ورزشکارانV ۴۱۶۰۷۳ وصال دوست ۱، چهارگاهروح‌انگیزارکستر به سبک معمول (ویلن اول: صبا)V ۴۱۶۰۸۴ وصال دوست ۲، چهارگاهV ۴۱۶۰۹۵ سوز منارکستر کوچک مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)V ۴۱۶۱۰۶ رنگ بدون کلامV ۴۱۶۱۱۷ اسرار عشق ۱، ماهورروح‌انگیزارکستر به سبک معمول (ویلن اول: صبا)V ۴۱۶۱۶۸ اسرار عشق ۲، ماهورV ۴۱۶۱۷۹ بستهٔ دام، دشتیV ۴۱۶۱۸۱۰ رنگ بدون کلامV ۴۱۶۱۹ دورهٔ دوم این دوره شامل آثار ضبط شده توسط کمپانی بدافون (بایدافون) آلمان را شامل می‌شود که در سال ۱۳۰۸ ه‍.ش در تهران تولید شده‌است. در این مجموعه نیز آثار دیگری از علینقی وزیری همراه با ارکستر مدرسهٔ عالی موسیقی اجرا شده‌است. برای نخستین بار تکنوازی ویلن صبا در بخش‌هایی از دو صفحهٔ ضبط شده در این دوره شنیده می‌شود. در صفحهٔ سرود (تصنیف) «ای وطن» و «رنگ دشتی» که بر دو روی یک صفحه ضبط شده‌اند، ابوالحسن صبا قطعهٔ «زرد ملیجه» را در میانِ اثر علینقی وزیری، به صورت تکنوازی اجرا کرده‌است که روی برچسب صفحه به انگلیسی نوشته شده «سولوی ویلن آقای صبا». در صفحهٔ دیگر نیز که مربوط به تصنیف «بهار» است، درآمد افشاری در مقدمهٔ تصنیف با ویلن اجرا شده‌است که برخی این تکنوازی را از نواخته‌های صبا و برخی دیگر از نواخته‌های سایر هنرجویان مدرسهٔ عالی موسیقی، نظیر روح‌الله خالقی می‌دانند. بیشتر تصنیف‌های موجود در صفحه‌های این دوره را روح‌انگیز خوانده‌است که در برخی موارد به همراه علینقی وزیری به صورت دوصدایی اجرا شده‌اند. صبا در تمامی این آثار نیز نوازندهٔ ویلن اول ارکستر بوده‌است.شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع۱ بهار ۲، افشارعلینقی وزیریروح‌انگیزارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا) ۱۳۰۸ ه‍. خبدافونB ۰۹۰۲۳۰۲ حسن عهد ۱، افشارارکستر (ویلن اول: صبا)، جوابِ آوازِ تار حسین سنجریB ۰۹۰۲۳۱۳ حسن عهد ۲، افشارB ۰۹۰۲۳۲۴ موسم گل ۱، سه‌گاهارکستر (ویلن اول: صبا)، تارِ حسین سنجریB ۰۹۰۲۳۳۵ موسم گل ۲، سه‌گاهB ۰۹۰۲۳۴۶ پیش‌درآمد سه‌گاهبدون کلامارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)B ۰۹۰۲۳۵۷ رنگ سه‌گاهB ۰۹۰۲۷۰۸ رنگ ماهورB ۰۹۰۲۷۱۹ رنگ چهارگاه (رنگ ناز)B ۰۹۰۲۷۲۱۰ صحبت دل ۱، بیات ترکروح‌انگیزB ۰۹۰۲۷۴۱۱ صحبت دل ۲، بیات ترکB ۰۹۰۲۷۵۱۲ جور فلک ۱، بیات اصفهانروح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۰۳۱۰۱۳ جور فلک ۲، بیات اصفهانB ۰۹۰۳۱۱۱۴ کنار گلزار ۱، نواB ۰۹۰۳۱۲۱۵ کنار گلزار ۲، نواB ۰۹۰۳۱۳۱۶ بندهٔ عشق ۱، ماهورروح‌انگیزارکستر (ویلن اول: صبا)، تارِ حسین سنجریB ۰۹۰۳۱۴۱۷ بندهٔ عشق ۲، ماهورB ۰۹۰۳۱۵۱۸ مارش حرکتبدون کلامارکستر (ویلن اول: صبا)، گروه کر و آوازB ۰۹۰۳۱۶۱۹ مارش اصفهانارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)B ۰۹۰۳۱۷۲۰ دوست (بخش اول)روح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۰۳۱۸۲۱ دوست (بخش دوم)B ۰۹۰۳۱۹۲۲ ای وطن - زرد ملیجهوزیری، ابوالحسن صباروح‌انگیزارکستر، سولوی ویلن ابوالحسن صباB ۰۹۰۳۲۰۲۳ رنگ دشتیعلینقی وزیریبدون کلامB ۰۹۰۳۲۱۲۴ بهار ۱، افشارروح‌انگیزارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)B ۰۹۰۳۳۸ دورهٔ سوم این آثار مجموعه صفحه‌های گرامافونی است که در سال ۱۳۱۰ ه‍.ش توسط کمپانی بدافون آلمان با برچسب «پارلوفون» ضبط شده‌است. در این دوره آثار متعددی همراه با ارکستر مدرسهٔ عالی وزیری به ضبط رسید که شامل برخی از تصنیف‌های علینقی وزیری، ترانه‌های کودکان، دو قسمت از اپرت گل‌رخ و چند سرود است که با خوانندگی روح‌انگیز و در برخی موارد با همراهی وزیری به اجرا درآمده است. صبا در روی دوم صفحهٔ «به یاد گیلان» با عنوان «همایون» که شامل اجرای قسمت‌هایی از دستگاه همایون و در روی اول آن، قطعاتی در آواز دشتی است، به تکنوازی پرداخته که به احتمال زیاد این نخستین صفحهٔ تکنوازیِ ویلن اختصاصی او است. ابوالحسن صبا در آثار این مجموعه نیز نوازندگی ویلن اول ارکستر مدرسهٔ عالی موسیقی را بر عهده داشته‌است.شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع۱ خاک ایران (از سروده‌های کودکان)علینقی وزیریروح‌انگیز، علینقی وزیریارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا) ۱۳۱۰ ه‍. | ## بخش 2: فهرست آثار ابوالحسن صبا | خپارلوفونB ۰۹۲۳۲۱۲ تاتی تاتی (از سروده‌های کودکان)روح‌انگیزB ۰۹۲۳۲۲۳ مادر (از سروده‌های کودکان)روح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۲۳۲۳۴ کودک یتیم (از سروده‌های کودکان)روح‌انگیزB ۰۹۲۳۲۴۵ لالایی ۱؟۶ لالایی ۲؟۷ دل‌زار ۱، همایونروح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۲۳۴۴۸ دل‌زار ۲، همایونB ۰۹۲۳۴۵۹ پیمان وفا ۱، شوشتریB ۰۹۲۳۴۶۱۰ پیمان وفا ۲، شوشتریB ۰۹۲۳۴۸۱۱ عاشق‌ساز ۱روح‌انگیزB ۰۹۲۴۱۰۱۲ عاشق‌ساز ۲B ۰۹۲۴۱۱۱۳ منقل وافور، از اپرت گل‌رخروح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۲۴۱۵۱۴ بوی تریاک، از اپرت گل‌رخB ۰۹۲۴۱۶۱۵ اهل دل، ابوعطاروح‌انگیزB ۰۹۲۴۱۷۱۶ به یاد گیلان، دشتیابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباB ۰۹۲۴۵۷۱۷ همایونB ۰۹۲۴۵۸ دورهٔ چهارم آثار این دوره شامل صفحه‌هایی است که توسط کمپانی کلمبیای انگلستان در خرداد و تیر سال ۱۳۱۲ ه‍.ش در تهران ضبط شده‌اند. در این مجموعه چهار روی صفحه، تکنوازی ویلن صبا و سه روی صفحه، تصنیف‌های طنز با صدای خودش اجرا شده‌است. سایر آثار این دوره نیز شامل همراهیِ آواز رضاقلی‌میرزا ظلی، چند تصنیف جدی و فکاهی با صدای عزت روح‌بخش و فرح‌انگیز با همراهی ارکستر مشیر همایون شهردار می‌شود. صفحه‌های این دوره در دو اندازهٔ ۲۵ سانتی‌متری با مدت زمان حدود ۳ دقیقه و ۳۰ سانتی‌متری با مدت زمان بیش از ۴ دقیقه منتشر شده‌اند. صدابردار این صفحه‌ها «هورس فرانک چاون» بوده‌است.شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع۱ تصنیف اصفهان، بخش ۱؟فرح‌انگیز(ایران خانم مطبوعی)صبا (ویلن)، مشیرهمایون (پیانو)، معروفی (تار)، ساغری (بم تار)، روح‌افزا (ویولا)، وزیری (درامز) ۱۳۱۲ ه‍. خکلمبیاGP-15/WO-۳۹–۱۲ خوشحال (ماهور)GP-15/WO-۴۰–۱۳ تصنیف شوشتری، بخش ۱صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، معروفی (تار)، ساغری (بم تار)، روح‌افزا (ویولا)، مهدی غیاثی (تمبک)GP-16/WO-۴۰–۱۴ تصنیف اصفهان، باغبان گلGP-16/WO-۴۲–۱۵ تصنیف چهارگاه، بخش ۱GP-9/WO-۴۳–۱۶ تصنیف چهارگاه، بخش ۱GP-9/WO-۴۴–۱۷ تصنیف پنج‌گاه، ماهور بخش ۱صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)GP-2/WO-۵۷–۱۸ تصنیف پنج‌گاه، ماهور بخش ۲GP-2/WO-۵۸–۱۹ فاکستروت آش رشتهابوالحسن صباابوالحسن صباابوالحسن صبا (ویلن)، ضیاء مختاری (پیانو)GP-33/WO-۷۱–۱۱۰ فاکستروت سالکرکن‌الدین مختاریGP-33/WO-۷۲–۲۱۱ تصنیف چهارگاه (رشک پری ۱)؟عزت روح‌بخشابوالحسن صبا (ویلن)، حسین استوار (پیانو)GP-13/WO-۸۵–۱۱۲ تصنیف چهارگاه (رشک پری ۲)GP-13/WO-۸۶–۱۱۳ کوهستانیابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباGP-17/WO-۸۷–۱۱۴ ابوعطاGP-22/WO-۸۸–۱۱۵ حجازGP-22/WO-۸۹–۱۱۶ بیات ترکGP-1/WO-۹۰–۱۱۷ گلبندکعلینقی وزیریابوالحسن صباابوالحسن صبا (ویلن)، ضیاء مختاری (پیانو)GP-11/WO-۹۱–۱۱۸ تصنیف سه‌گاه (بُتِ بی‌قرین ۱)؟فرح‌انگیز(ایران خانم مطبوعی)صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)GP-6/WO-۹۲–۱۱۹ تصنیف سه‌گاه (بت بی‌قرین ۱)GP-6/WO-۹۳–۱۲۰ مردیکه باز نیامدابوالحسن صبا (ویلن)، ضیاء مختاری (پیانو)GP-11/WO-۹۴–۱۲۱ تصنیف شور (بلبل ۱)صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)، وزیری (درامز)GPX-2/WOX-۱۱–۲۲۲ تصنیف شور (بلبل ۲)GPX-2/WOX-۱۲–۲۲۳ تصنیف ابوعطا (مرغ حق، بخش ۲)صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، موسی معروفی (تار)، ساغری (بم تار)، روح‌افزا (ویولا)GPX-7/WOX-۱۶–۱۲۴ تصنیف ماهور، بخش ۱صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)GPX-1/WOX-۱۹–۱۲۵ تصنیف ماهور، بخش ۲GPX-1/WOX-۲۰–۱۲۶ آواز سه‌گاهرضاقلی میرزا ظلی، صبارضاقلی میرزا ظلیویلن ابوالحسن صباGPX-4/WOX-۲۷–۱۲۷ مخالف سه‌گاهGPX-4/WOX-۲۸–۱ دورهٔ پنجم این دوره شامل مجموعه صفحه‌هایی است که در زمستان سال ۱۳۱۴ ه‍.ش توسط کمپانی سودوا (سوسیته اورینتاله دو دیسک) در کشور سوریه ضبط شده‌اند. در این دوره آثاری همچون تعدادی سرود، تصنیف عامیانه، جدی و کمیک، آواز، آثار بدون کلام و تکنوازی اجرا شده‌است. تکنوازی‌های صبا در این مجموعه شامل سه‌گاه و چهارمضراب زنگ شتر، همایون و چکاوک، بیات اصفهان و ماهور و دلکش است. بر روی برچسب برخی از این صفحه‌ها علاوه بر «ویلن صبا»، عبارت «کمانجه» نیز به اشتباه درج شده‌است. صدای صبا در برخی ترانه‌های طنز یا عامیانهٔ این مجموعه به صورت همخوان شنیده می‌شود. نمایندگی فروش این صفحه‌ها را کمپانی آغاسی (لاله‌زار) در تهران بر عهده داشته‌است.شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع۱ آلاگارسون (جامعه باربد)اسماعیل مهرتاشجواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م) ۱۳۱۴ ه‍. خسودواW ۱۱۶۱۲ زالزالک (جامعه باربد)W ۱۱۶۲۳ شوفر (جامعه باربد)W ۱۱۶۵۴ والده مشهدی ماشاالله (جامعه باربد)W ۱۱۶۱۵ سلام شاهنشاهی ۱جواد بدیع‌زادهW ۱۱۷۱۶ سلام شاهنشاهی ۲W ۱۱۷۲۷ قربون آن خدا برم (جامعه باربد)اسماعیل مهرتاشمادام پریW ۱۱۷۵۸ باز جای شکرش باقیه (جامعه باربد)W ۱۱۷۶۹ رنگ شور (جامعه باربد)بدون کلامW ۱۱۷۷۱۰ رنگ ماهور (جامعه باربد)W ۱۱۷۸۱۱ مارش ؟W ۱۱۸۳۱۲ گل پونه (جامعه باربد)اسماعیل مهرتاشجواد بدیع‌زادهW ۱۱۸۴۱۳ بیکار (جامعه باربد)W ۱۱۸۵۱۴ رنگ اصفهان (جامعه باربد)بدون کلامW ۱۱۸۶۱۵ هرگز نمی‌خواهمجواد بدیع‌زادهمادام پری، بدیع‌زادهW ۱۱۸۷۱۶ بازآمدمW ۱۱۸۸۱۷ خیلی قشنگه ۱جواد بدیع‌زادهW ۱۱۸۹۱۸ خیلی قشنگه ۲W ۱۱۹۰۱۹ کیه؟ وا کن (جامعه باربد)اسماعیل مهرتاشمادام پریW ۱۱۹۱۲۰ پرچم ایرانجواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زادهW ۱۱۹۴۲۱ به‌یادگار رفع حجاب نسوان ایرانW ۱۱۹۵۲۲ تریاکی (جامعه باربد)اسماعیل مهرتاشW ۱۲۰۰۲۳ دستگاه ماهورابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباW ۱۲۰۱۲۴ دلکشW ۱۲۰۲۲۵ زنگ شتر، سه‌گاهW ۱۲۰۹۲۶ دستگاه سه‌گاهW ۱۲۱۰۲۷ پیش‌درآمد شور ۱؟ابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م) و نوازندگان عربی (به‌یاد جامعه باربد با شرکت موسیقی عرب)W ۱۲۱۲۲۸ پیش‌درآمد شور ۲W ۱۲۱۳۲۹ خزان عشق ۱جواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م)W ۱۲۱۴۳۰ خزان عشق ۲W ۱۲۱۵۳۱ داد دل ۱W ۱۲۱۶۳۲ داد دل ۲W ۱۲۱۷۳۳ آواز زابلW ۱۲۱۹۳۴ آواز سه‌گاهW ۱۲۲۰۳۵ دستگاه همایونابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباW ۱۲۲۱۳۶ چکاوکW ۱۲۲۲۳۷ بیات اصفهان ۱ (به یاد غزاله)? W۳۸ بیات اصفهان ۲? W۳۹ آواز منصوریجواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م)W ۱۲۲۳۴۰ آواز اشکW ۱۲۲۴۴۱ آواز شکستهW ۱۲۲۵۴۲ آواز دلکشW ۱۲۲۶۴۳ والنسیا (جامعه باربد)اسماعیل مهرتاشW ۱۲۲۷۴۴ لحیم کردن (جامعه باربد)W ۱۲۳۱۴۵ رنگ ۱؟بدون کلامارکستر ایرانیW ۱۲۳۲۴۶ رنگ ۲W ۱۲۳۳ دورهٔ ششم این دوره آثار ضبط شده توسط کمپانی سودوا را دربردارد که در زمستان سال ۱۳۱۷ ه‍.ش در سوریه ضبط شده‌اند. در برخی از آثار این مجموعه، صدای ساز عود سامی ملاح (نوازندهٔ عرب مقیم حلب) و در برخی دیگر صدای تارِ آشود آرستمیان، تسولاک، ساشا و کمانچه یا ویلن موسیو هایکو (نوازندگان ارمنی‌تبار که در آن سفر به گروه هنرمندان ایرانی اضافه شده بودند) نیز شنیده می‌شود. صفحه‌های این دوره در اندازهٔ ۲۵ سانتی‌متری با مدت زمان حدود ۳ دقیقه تولید شده و توسط کمپانی آغاسی (لاله‌زار) در تهران به فروش رسیدند. در تعدادی از صفحه‌های این مجموعه که خوانندگی آن‌ها را ملکه برومند بر عهده داشته، نغمه‌های محلی استفاده شده‌است. صفحهٔ «آواز صدری» (با روایت صبا از خوانندهٔ مشهور مذهبی، صدر اصفهانی)، صفحهٔ «دل بردی از من»، قطعهٔ «در قفس» و «آواز دیلمان» در صفحهٔ «پایبند مهر» از جملهٔ این آثار هستند.شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع۱ تصنیف ابوعطا (جفای گلچین ۱)؟تاج اصفهانیابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود) ۱۳۱۷ ه‍. خسودوا۲۸۱۳۲ تصنیف ابوعطا (جفای گلچین ۲)۲۸۱۴۳ به‌افتخار ورود والاحضرت فوزیه به کشور ایران ۱جواد بدیع‌زاده۲۸۱۵۴ به‌افتخار ورود والاحضرت فوزیه به کشور ایران ۲۲۸۱۶۵ عیش مدام ۱ملوک ضرابیابوالحسن صبا (ویلن)، حسینقلی طاطایی (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۸۴۹۶ عیش مدام ۲۲۸۵۰۷ ضربی اصفهان۲۸۵۱۸ ضربی افشار۲۸۵۲۹ افشار (بهار زندگانی ۱)تاج اصفهانی۲۸۶۳۱۰ افشار (بهار زندگانی ۲)۲۸۶۴۱۱ تصنیف ابوعطا (پیام عاشق ۱)عبدالحسین برازندهملکه برومند (م-ب)ابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۸۶۷۱۲ تصنیف ابوعطا (پیام عاشق ۲)۲۸۶۸۱۳ تصنیف سه‌گاه (عشق خالص ۱)؟۲۸۷۳۱۴ تصنیف سه‌گاه (عشق خالص ۲)۲۸۷۴۱۵ دل بردی از من (صدری)صدر اصفهانی، صباابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۸۹۳۱۶ پایبند مهر (در قفس و دیلمان)ابوالحسن صبا۲۸۹۴۱۷ تصنیف اصفهان (ز دست محبوب)؟ابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۸۹۵۱۸ تصنیف ماهور (شیدا)۲۸۹۶۱۹ تصنیف ترک (پری‌رو ۱)تاج اصفهانیابوالحسن صبا (ویلن)، حسینقلی طاطایی (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۹۰۳۲۰ تصنیف ترک (پری‌رو ۲)۲۹۰۴۲۱ بلبل پربسته ۱جواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۹۲۹۲۲ بلبل پربسته ۲۲۹۳۰۲۳ لای لای لای ۱ملکه برومند (م-ب)۲۹۴۷۲۴ لای لای لای ۲۲۹۴۸۲۵ رَنگ به‌رَنگ ۱جواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۹۴۹۲۶ رَنگ به‌رَنگ ۲۲۹۵۰۲۷ تصنیف ابوعطا (آه سوزان)ابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۹۶۰۲۸ دو دلدادهتاج اصفهانی، م-ب۲۹۶۱۲۹ آواز (صدای عشق)تاج اصفهانی۲۹۶۲۳۰ تصنیف آی ننه، وای ننه ۱ملکه برومند (م-ب)۲۹۷۵۳۱ تصنیف آی ننه، وای ننه ۲۲۹۷۶۳۲ شب عاشق ۱۲۹۷۷۳۳ شب عاشق ۲۲۹۷۸۳۴ من مال تو - تو مال من ۱جواد بدیع‌زاده، م-ب۲۹۷۹۳۵ من مال تو - تو مال من ۲۲۹۸۰۳۶ پیراهن شیک ۱ملکه برومند (م-ب)۲۹۸۷۳۷ پیراهن شیک ۲۲۹۸۸۳۸ بیات طهران (دعای عاشق)جواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زاده۲۹۹۳۳۹ بیات طهران (نفرین عاشق)۲۹۹۴۴۰ هروایهمحلی کُردیملکه برومند (م-ب)۲۰۰۷۴۱ نای دروان۲۰۰۸۴۲ شکایت از مادر شوهر ۱؟۲۰۱۳۴۳ شکایت از مادر شوهر ۲۲۰۱۴۴۴ موش و گربه۲۰۲۷۴۵ مرد دو زنهجواد بدیع‌زاده۲۰۲۸ دورهٔ هفتم آثار این دوره شامل صفحه‌هایی است که در سال ۱۳۲۶ ه‍.ش توسط کمپانی هیزمسترزویس انگلستان در تهران تولید شده‌اند. در این دوره آخرین آثار ضبط شدهٔ صبا بر روی صفحه‌های گرامافون «۷۸ دور» به یادگار باقی مانده‌است. قطعات موسیقی این مجموعه همراه با «ارکستر معروفی» که منتخبی از اعضای انجمن موسیقی ملی بودند و صبا به‌عنوان نوازندهٔ ویلن اول، به خوانندگی غلامحسین بنان، اسماعیل ادیب خوانساری، مرتضی احمدی و دلربا اجرا شده‌است. صفحه‌های این دوره در اندازهٔ ۲۵ سانتی‌متری با مدت زمان حدود ۳ دقیقه تولید شده‌اند.شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع۱ شلیلمحلی بختیاریادیب خوانساریارکستر معروفی (ویلن اول: صبا) ۱۳۲۶ ه‍. | ## بخش 3: فهرست آثار ابوالحسن صبا | دستگاه‌های ضبط و پخش نوار مغناطیسی به تدریج از سال ۱۳۳۰ رواج پیدا کردند و به دلیل امکانات بیشترشان، جای گرامافون را گرفتند. صبا در این دوره بیشتر تمایل به حضور در جمع‌های دوستانه و خصوصی پیدا کرده بود، به همین سبب غیر از ویلن‌نوازی، آثاری با سه‌تار و آوازش نیز روی نوار ضبط شده‌است. ابوالحسن صبا از زمان تأسیس رادیو تا پایان زندگی‌اش با این سازمان همکاری داشت و در برنامه‌های مختلف به عنوان تکنواز، همنواز، تنظیم‌کننده و سرپرست ارکستر حضور داشت. با این‌حال به علت عدم امکانات ضبط، اجرای برنامه‌ها به صورت زنده انجام می‌شد و تا پیش از دههٔ ۱۳۳۰، اثر ضبط شده‌ای از آثار صبا در رادیو وجود ندارد. آثار صوتیِ صبا که بر روی نوارهای مغناطیسی باقی مانده‌اند را می‌توان به دو بخش طبقه‌بندی کرد؛ آثار ضبط خصوصی در خانهٔ دوستانش ضبط شده‌اند، و آثار اجرا شده در برنامه‌های رادیویی که بین سال‌های ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۶ ضبط شده‌اند. سایر آثار صبا آثار ضبط خصوصی شمارهعنوانخوانندهتوضیحاتسال انتشارمنبع۱ آثار بدون عنوان بدون کلام، ابوالحسن صبا صبا این آثار را با سه‌تار، ویلن یا آواز اجرا کرده‌است. خ۲ حسین قوامی صبا این آثار را با کمانچه نواخته‌است.۳ اجرا در مایهٔ بیات اصفهان علی‌محمد قاضی عسگر قاضی عسگر از خوانندگان سرشناس اصفهان بود.۴ اجرا در دستگاه سه‌گاه علی مستوفیاندر این اجرا علی تجویدی با تمبک، صبا را همراهی کرده‌است.۵ آثار بدون عنوان ادیب خوانساری، خاطره پروانه، منوچهر همایون‌پور و آذر عظیما صبا در این اجراها گاهی با سه‌تار و گاهی با ویلن نواخته‌است.۶ ویلن‌نوازی‌های خصوصی بدون کلام این آثار در دستگاه‌ها و آوازهای چهارگاه، همایون، ماهور، دشتی، سه‌گاه، راست‌پنجگاه، نوا، افشاری، بیات ترک، ابوعطا، شور، بیات اصفهان، شوشتری و گوشهٔ منصوری اجرا شده‌است.۷ سه‌تارنوازی‌های خصوصی صبا در این اجراها در مایه‌های چهارگاه، بیات اصفهان، ماهور، نوا، ابوعطا، افشاری و شور نواخته‌است. آثار ضبط رادیویی شمارهعنوانخوانندهتوضیحاتسال انتشارمنبع۱ تک‌نوازی‌ها بدون کلام بخشی از این اجراها شامل تک‌نوازی‌های ۱۵ دقیقه‌ای هستند. یکی از این هم‌نوازی‌ها در دستگاه شور است که در ابتدای آن گفتگوی کوتاهی نیز با صبا انجام شده‌است.۳ یک‌شاخه گل (برنامهٔ شماره ۱) آذر عظیما از مجموعه برنامه‌های گل‌ها، با کوشش داوود پیرنیا، همراه با ویلن صبا و سنتور پایور۴ گل‌های رنگارنگ عبدالعلی وزیری، غلامحسین بنان، مرضیه برنامه‌های شمارهٔ ۱۰۷، ۱۰۹، ۱۱۸، ۱۲۵، ۱۳۴، ۱۳۶، ۱۵۵ و ۱۷۲ که صبا به عنوان تکنواز، همنواز، تنظیم‌کننده یا سرپرست ارکستر گل‌ها حضور داشته‌است. برنامهٔ شماره ۱۷۲، آخرین حضور و اجرای صبا در برنامهٔ «گل‌های رنگارنگ» پیش از درگذشتش بوده‌است. در این برنامه تصنیف «ای امید دل من کجایی» با آهنگسازی پرویز یاحقی و خوانندگی غلامحسین بنان در دستگاه شور ضبط شده‌است.۵ نغمهٔ ضربی در دشتی نامشخص این نغمه‌های ضربی آثاری هستند که ابوالحسن صبا به درخواست داوود پیرنیا برای برنامهٔ گل‌های جاویدان ساخته‌است. این صفحه اجرایی از چهارمضراب «زنگ شتر» را دربَر دارد که در سال‌های ابتدایی دههٔ ۱۳۴۰، احتمالاً توسط کمپانی مونوگرام تولید شده‌است. یک صفحهٔ ۳۳ دور با قُطر ۲۵ سانتی‌متر و مدت زمان ۳۰ دقیقه نیز در حدود سال ۱۳۴۰ منتشر شد که در آن اجرایی از قطعهٔ «مشتاق و پریشان» در آواز ابوعطا، اثر علینقی وزیری و خوانندگی غلامحسین بنان، همراه با جواب آواز صبا شنیده می‌شود. آخرین اثر شنیداری مرتبط با ابوالحسن صبا، صفحهٔ ۳۳ دورِ دیگری با قُطر ۲۵ سانتی‌متر و مدت زمان ۳۰ دقیقه است که در سال ۱۳۵۲ توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تهیه و تولید شده‌است. این اثر به زندگی و آثار هنری صبا اختصاص دارد و شامل نمونه‌هایی از ویلن‌نوازی، سه‌تارنوازی گفتگو و برخی اسناد صوتی صبا، همراه با گویندگی فیروزه امیرمعز است. آثار منتشر نشده از ابوالحسن صبا آثار مکتوب یا شنیداریِ بسیاری وجود دارد که هنوز منتشر نشده‌اند. حسینعلی ملاح در مقالهٔ صبا و آثار او، در مورد کتاب دستور ضرب (تمبک) صبا نوشته که آمادهٔ چاپ بوده اما به انتشار نرسیده‌است. او همچنین از گردآوری ردیف کامل آوازهای ایرانی توسط صبا خبر داده که آن‌هم منتشر نشده‌است. جدای از این موارد، حسینعلی ملاح از وجود نوارهایی شامل نواخته‌های ویلن، سه‌تار، سنتور، تار و آوازِ ابوالحسن صبا خبر داده‌است که در صداخانهٔ ادارهٔ کل هنرهای زیبا، هنرستان موسیقی ملی، ادارهٔ رادیو و برخی نزد دوستان و همکارانِ صبا نگهداری می‌شوند. | ## جمع‌بندی | صبا کتابی نیز در ارتباط با «شناسایی سازهای ایرانی و تاریخچهٔ پیدایش هریک از آنان» نوشته بوده‌است.