موضوع مقاله: یهودیان یثرب | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # یهودیان یثرب | مقدمه: یهودیان یثرب مدت‌ها پیش از ظهور اسلام در منطقهٔ حجاز در شبه‌جزیرهٔ عربستان سکونت داشتند.ماکس مارجولیز والکسندر مارکس، تاریخ الشعب الیهودی، دار ومکتبة بیبلیون، بیروت، 2014، ص30 یثرب شهری زیبا با دیواری کهن و نخلستان‌های گسترده در پیرامون آن بوده است. | ## بخش 1: یهودیان یثرب | خرماهای این شهر از کیفیتی بسیار عالی و طعمی شیرین برخوردار بوده و دارای دژها و قلعه‌های مستحکمی بوده است.ابن الوردی، خریدة العجائب وفریدة الغرائب، ط الأولى، مکتبة الثقافة الاسلامیة، القاهرة، 2008، ص148 برخی از مورخان بر این باورند که یثرب به دست یهودیان بنیان‌گذاری شده است.ماکس مارجولیز والکسندر مارکس، تاریخ الشعب الیهودی، دار ومکتبة بیبلیون، بیروت، 2014، ص31 مهاجرت یهودیان به یثرب مهاجرت یهودیان به یثرب در موج‌های متوالی و در دوره‌های زمانی مختلف صورت گرفت.بطرس البستانی، دائرة المعارف، دار المعرفة، بیروت، ج11 ص672توفیق برو، تاریخ العرب القدیم، ط الثانیة، دار الفکر، بیروت، 2001، ص186 زمان دقیق نخستین سکونت یهودیان در یثرب به‌طور قطعی مشخص نیست. سمهودی در این‌باره دو دیدگاه را مطرح کرده است: نخست، حضور یهودیان در یثرب را به دوران موسی نسبت می‌دهد و دوم، آن را به زمان نبوکدنصر پیوند می‌زند. السمهودی، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1419هـ، ج1 ص128 پس از این دوره، مهاجرت دیگری به یثرب روی داد. یاقوت حموی در این باره می‌گوید: «سپس رومیان در شام پدیدار شدند و بسیاری از بنی‌اسرائیل را کشتند؛ از این‌رو، بنی‌قریظه، بنی‌نضیر و هُدَل از شام گریختند و قصد داشتند به حجاز، جایی که بنی‌اسرائیل پیش‌تر در آن سکونت داشتند، بروند تا در کنار آنان زندگی کنند».یاقوت الحموی، معجم البلدان، ط الثانیة، دار صادر، بیروت، 1995، ج5 ص84 تبار برخی از پژوهشگران، از جمله ولفنسون، بر این باورند که یهودیان یثرب از تبار اسرائیلی بوده‌اند. ولفنسون، تاریخ الیهود فی بلاد العرب، ط الأولى، مکتبة النافذة، الجیزة، 2006، ص29 در مقابل، گروهی دیگر، از جمله فیلیپ هیتی، معتقدند که یهودیان یثرب عمدتاً از قبایل عربی بوده‌اند که به دین یهودیت گرویده بودند، هرچند هستۀ اصلی این جماعت را افراد اصالتاً اسرائیلی تشکیل می‌دادند. فیلیب حتی، تاریخ العرب، ط الثالثة عشر، دار الکشاف، بیروت، 2009، ص 153 قبایل سمهودی یادآور شده است که قبایل یهودی در یثرب بیش از بیست و چند قبیله بوده‌اند،السمهودی، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1419هـ، ج1 ص142 از جمله: بنی عکرمه، بنی ثعلبه، بنی محمّر، بنی زعورا، بنی قینقاع، بنی نضیر، بنی قریظه، بنی هدل، بنی عوف، بنی قصیص و بنی ماسله. این قبایل در شهر و پیرامون آن سکونت داشتند.جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، ط الرابعة، دار الساقی، 2001، ج12 ص95 از میان آنان، بنی قریظه و بنی نضیر به «کاهنین» شهرت یافته بودند که این نسبت را به جدّشان «کاهن» می‌رساندند، و «کاهن» همان کاهن بن هارون بن عمران است.جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، ط الرابعة، دار الساقی، 2001، ج12 ص98 درباره قبیله بنی قینقاع، سمهودی به نقل از حافظ ابن حجر آورده است که آنان از نسل یوسف هستند.السمهودی، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1419هـ، ج1 ص131 در خصوص قبیله بنی هدل آمده است که «بنی هدل نه از بنی قریظه‌اند و نه از بنی نضیر، بلکه نسب‌شان فراتر از آن است و آنان پسرعموهای آن قوم‌اند».السهیلی، الروض الأنف، ط الأولى، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 2000، ج6 ص230 بر این اساس، احتمال دارد بنی هدل از نسل داوود باشند، زیرا در میان یهود، پادشاهی و ریاست تا امروز در نسل داوود ادامه داردابن حزم، جمهرة أنساب العرب، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1983، ص506 و این جایگاه از نسل کاهن برتر دانسته می‌شود. همچنین ممکن است آنان نیز از نسل کاهن باشند، اما از نظر نسب، مرتبه‌ای بالاتر داشته‌اند که این تفاوت می‌تواند ناشی از اختلاف در جایگاه و منزلت باشد، همان‌گونه که میان نضیر و قریظه در میزان دیه تفاوت وجود داشت.جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، ط الرابعة، دار الساقی، 2001، ج10 ص265 یا شاید مقصود این باشد که جدّی که به او انتساب دارند، از نظر تاریخی در مرتبه‌ای بالاتر بوده است، چنان‌که سُهیلی یاد کرده که «در نسب قریظه و نضیر، عمرو که همان هدل است، ذکر شده».عبد الرحمن السیهلی، الروض الأنف، ط الأولى، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 2000، ج1 ص86 بنی ثعلبه نیز طایفه‌ای بودند که پادشاه آنان فُطیون نام داشت. ابن اثیر یاد کرده است که آنان از بنی‌اسرائیل بوده‌اند.ابن الأثیر، الکامل فی التاریخ، دار صادر، بیروت، 1966، ج1 ص656 بر این اساس، احتمال می‌رود که بنی فطیون از نسل داوود باشند، چراکه مطابق کتاب مقدس، پادشاهی در میان یهود تنها در نسل داوود جایز است، چنان‌که آمده است: «زیرا خداوند گفته است پادشاهی که بر تخت اسرائیل می‌نشیند، همواره باید از نسل داوود باشد».الکتاب المقدس، سفر إرمیا، ترجمة شریف، الإصحاح 33 الفقرة 17 ویژگی‌ها یهودیان یثرب پیش از اسلام با ویژگی‌های متعددی شناخته می‌شدند که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ۱. اکثر ساکنان مدینه برای رفع نیازهای مالی خود به آنان مراجعه می‌کردند، از ایشان وام می‌گرفتند و بهره می‌پرداختند، و بدین‌وسیله یهودیان کنترل مالی منطقه را در دست داشتند. از دیرباز یهودیان یثرب به‌ویژه به دلیل مهارت در ساخت سلاح‌هایی مانند شمشیر، تیر، سپر، پیکان و تیغه شهرت داشتند و از این راه تجارت اسلحه در حجاز پیش از اسلام را رهبری می‌کردند. | ## بخش 2: یهودیان یثرب | آنان همچنین گردنبندهایی از جواهرات گرانبها و مهره‌های ارزشمند عقیق ظفاری تولید می‌کردند. بازار بنی‌قینقاع در مرکز یثرب، در نزدیکی پل بطحان، قرار داشت و محل تولید محصولات آنان و فروش جواهراتی همچون دستبند، گوشواره، خلخال، النگو و انگشتر بود. آنان اهل کتاب بودند و در علوم و معارف گوناگون دینی و امور دنیوی مهارت داشتند؛ از این‌رو پیش از ظهور اسلام، نفوذ فکری و فرهنگی قابل توجهی در مدینه داشتند. یهودیان یثرب با برخی از قبایل عرب در نجد و اطراف مدینه ارتباط و اتحاد داشتند و خود را محدود به مرزهای داخلی شهر نمی‌کردند. آنان در هنر معماری برتری چشمگیری داشتند و در ساخت قلعه‌ها و سقف‌ها خلاقیت ویژه‌ای نشان می‌دادند. این قلعه‌ها در روزگار خود به‌عنوان استحکامات نظامی محسوب می‌شدند و به‌گونه‌ای طراحی می‌گردیدند که آب، غذا، سوخت و سایر نیازمندی‌های ضروری برای اقامت‌های طولانی یا شرایط محاصره در آنها ذخیره شود. قلعه‌ها با سنگ‌های محکم تراشیده‌شده به اشکال هندسی ساخته می‌شدند و ضخامت دیوارهایشان به یک متر یا بیشتر می‌رسید و غالباً در دو یا سه طبقه بنا می‌گردیدند. در میان یهودیان یثرب، نجارانی ماهر وجود داشتند که در نجاری معماری همچون ساخت درها، پنجره‌ها و سقف‌ها مهارت فراوانی داشتند. خانه‌های بنی‌نضیر دارای درها، پنجره‌ها و سقف‌های ظریف و مزین به حکاکی‌های زیبا بودند. بسیاری از ثروتمندان یثرب خانه‌هایی مبله و آراسته داشتند و استفاده از صندلی در میان آنان رایج بود؛ این صندلی‌ها از چوب ساخته شده و پایه‌هایشان از آهن بود. این شواهد بیانگر آن است که جامعه عرب در یثرب در سطحی از تمدن و پیشرفت قرار داشته است که محمد حسنین هیکل نیز آن را «جامعه‌ای بسیار پیشرفته و متمدن» توصیف کرده است: «ساکنان این خانه‌ها از یهودیان و قبیله اوس، در منطقه حرّه آثاری بر جای گذاشتند که نشان‌دهنده تمدن و نظم آنان است. | ## بخش 3: یهودیان یثرب | آن‌ها کارگاه‌ها و مخازن آب ساخته بودند که امروزه جز ویرانه‌های فرسوده‌ای از آن‌ها باقی نمانده است.» زبان زبان یهودیان در حجاز، عربی بود؛ اما نه به صورت عربی خالص، بلکه آمیخته با اصطلاحات عبری. آنان زبان عبری را به‌طور کامل کنار نگذاشته بودند، بلکه همچنان در نمازها و آموزش‌های دینی خود از آن استفاده می‌کردند. اوضاع سیاسی در منطقه حجاز و سایر بخش‌های شبه‌جزیره عربستان، اشکالی از اقتدار و سازمان سیاسی شکل گرفت.برهان الدین دلو، جزیرة العرب قبل الاسلام، ط الأولى، دار الفارابی، بیروت، 1989، ج2 ص355 البستانی اظهار می‌دارد که «قبایل و امارت‌های یهودی مستقلی در حجاز و یمن وجود داشتند که همچون پادشاهی‌های مستقل عمل می‌کردند.» برخی شرق‌شناسان حامی نظریه وستنفلد بر این باورند که در یثرب یک دولت یهودی شکل گرفت که اقتدار سیاسی آن گستره تمام شمال حجاز را شامل می‌شد.ولفنسون، تاریخ الیهود فی بلاد العرب، ط الأولى، مکتبة النافذة، الجیزة، 2006، ص68 یهودیان یثرب پادشاهی به نام «فیطون» یا «فطیون» داشتند؛ یاقوت حموی بیان کرده است: «هنگامی که یهودیان در دوران باستان بر مدینه تسلط یافتند و آن را تحت کنترل درآوردند، پادشاهی به نام فطیون داشتند.»یاقوت الحموی، معجم البلدان، ط الثانیة، دار صادر، بیروت، 1995، ج2 ص242 وی همچنین افزود: «پادشاه بنی‌اسرائیل، فیطوان نامیده می‌شد و در کتاب ابن کلبی، فطیون نوشته شده است. یثرب در مسیر کاروان‌های تجاری میان شام و یمن واقع بود و به‌عنوان واحه‌ای حاصلخیز با خاک مناسب برای کشاورزی شناخته می‌شد. این شهر به همت یهودیان ساکن آن، به‌ویژه قبایل بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، به یکی از مراکز مهم کشاورزی منطقه تبدیل گردید. افزون بر این، یهودیان در حوزه تجارت، به‌ویژه تجارت جواهرات و طلا، نقش فعالی ایفا می‌کردند و در صنایعی همچون زرگری و ساخت سلاح نیز مهارت داشتند. بدین ترتیب، آنان کنترل بخش قابل‌توجهی از امور اقتصادی شهر را در دست داشتند، به‌ویژه از آن جهت که فعالیت‌های بانکداری و وام‌دهی با بهره‌های سنگین را نیز بر عهده داشتند.توفیق برو، تاریخ العرب القدیم، ط الثانیة، دار الفکر، بیروت، 2001، ص188 افراد سرشناس سلام بن مشکم، از بزرگان و سید بنی‌نضیر و صاحب خزانه آنان بود.الطبری، تاریخ الرسل والملوک، ط الثانیة، دار التراث، بیروت، 1387هـ، ج2 ص484 وی از پذیرش منصب ریاست یهودیان خودداری کرد،ابن عساکر، مختصر تاریخ دمشق، ط الأولى، دار الفکر، دمشق، 1984، ج2 ص197 شاعری توانا بودابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ط الأولى، دار الجیل، بیروت، 1992، ج4 ص1871 و از وفاداران به پیمان میان یهود و مسلمانان به شمار می‌رفت.ابن سعد، الطبقات الکبرى، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1990، ج2 ص44 ابن عباس روایت کرده است که گروهی از یهود، از جمله سلام بن مشکم، نعمان بن اوفی، شاس بن قیس و مالک بن صیف، نزد رسول خدا آمدند و گفتند: «چگونه از تو پیروی کنیم، در حالی که قبله ما را ترک کرده‌ای و نمی‌گویی عزیر پسر خداست؟» در این باره، آیه «وَقَالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّه» نازل شد. حُیَیّ بن أخطب، از سران بنی‌نضیرالحلبی، إنسان العیون فی سیرة الأمین المأمون، ط الثانیة، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1427هـ، ج2 ص288 و ملقب به «سید الحاضر و البادی»،الطبری، تاریخ الرسل والملوک، ط الثانیة، دار التراث، بیروت، 1387هـ، ج2 ص590 از سرسخت‌ترین دشمنان مسلمانان بودابن هشام، السیرة النبویة، شرکة الطباعة الفنیة المتحدة، ج2 ص141 و در نگاه یهود، عامل اصلی شعله‌ور شدن جنگ با مسلمانان به شمار می‌رفت.الواقدی، المغازی، ط الثالثة، دار الأعلمی، بیروت، 1989، ج2 ص530 کعب بن اسد، سید بنی‌قریظه،الحلبی، إنسان العیون فی سیرة الأمین المأمون، ط الثانیة، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1427هـ، ج2 ص423 چهره‌ای زیبا داشت تا آنجا که گفته می‌شد: «صورتش چون آینه‌ای صیقلی بود که دختران قبیله تصویر خود را در آن می‌دیدند».ابن الأثیر، تاریخ الکامل فی التاریخ، دار صادر، بیروت، 1966، ج2 ص218 کعب بن اشرف، از بنی‌نضیر، شاعری مشهورالصالحی الشامی، سبل الهدى والرشاد، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1993، ج 6 ص 25 و از ثروتمندان بزرگ یهود حجاز بود که با دارایی فراوان خود در میان آنان سروری می‌کرد.الزرقانی، شرح الزرقانی على المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، 1996، ج 2 ص 368 رفاعه بن زید، از بزرگان بنی‌قینقاع.المقریزی، إمتاع الأسماع، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، 1999، ج8 ص370 فنحاص بن عازورا، سید بنی‌قینقاعالثعلبی، تفسیر الثعلبی، ط الأولى، دار إحیاء التراث العربی، 2002، ج3 ص225 و از عالمان و احبار یهود بود که یهودیان در «بیت المدارس» گرد او جمع می‌شدند.الصالحی الشامی، سبل الهدى والرشاد، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1993، ج3 ص400 شاس بن قیس، از اشراف و بزرگان بنی‌قریظهالزرقانی، شرح الزرقانی على المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، 1996، ج3 ص76 و از زبردست‌ترین سیاستمداران آنان بود، تا جایی که درباره‌اش گفته‌اند: «مردی حیله‌گر و دگرگون‌کننده اوضاع بود که هیچ جمعی را رهبری نکرد مگر آنکه پراکنده‌شان ساخت و هیچ گرهی را محکم ندید مگر آنکه آن را گشود».الواقدی، المغازی، ط الثالثة، دار الأعلمی، بیروت، 1989، ج2 ص519 درباره او نیز آیه «وَقَالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّه» نازل شد. عَزّال بن شموئیل، پهلوان بنی‌قریظه بود که در شجاعتش گفته‌اند: «او پیشرو ما در یورش و نگهبان ما در هنگام عقب‌نشینی بود» مُخَیریق، از بنی ثعلبه بن الفیطون، که پیامبر اسلام درباره‌اش فرمود: «مخَیریق، بهترین یهود است».الذهبی، تاریخ الاسلام، ط الأولى، دار الکتاب العربی، بیروت، 1987، ج2 ص205 ریحانه بنت زید، از بنی‌قریظه و از ام‌المؤمنین‌ها و همسران پیامبر اسلام، که به زیبایی مشهور بود.ابن الأثیر، أسد الغابة، دار الفکر، بیروت، 1989، ج6 ص120ابن حجر العسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415هـ، ج 8 ص 146 اُسَید بن الفیطون، از بنی ثعلبه بن الفیطون، که پیامبر اسلام درباره‌اش دعا کرد: «خدایا، زیبایی او را پایدار گردان».ابن حجر، الإصابة فی تمییز الصحابة، ط الأولى، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415هـ، ج1 ص232 عُقبه بن زید، از بزرگان بنی‌قریظه که به کارهای نیک شهرت داشت، تا آنجا که گفته می‌شد: «والی رفاده یهود و پدر یتیمان و بیوه‌زنان یهود». | ## جمع‌بندی | وهب بن زید، فرمانده سپاه بنی‌قریظه که درباره‌اش گفته می‌شد: «پرچم یهود در میدان جنگ».