موضوع مقاله: خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل | مقدمه: خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل (به عبری: ) نهاد عالی رهبری دینی یهودیت در اسرائیل است که به‌موجب قانون اسرائیلی به عنوان بالاترین مرجع خاخامی شناخته می‌شود. | ## بخش 1: خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل | این نهاد در سال ۱۹۲۱ در دوران قیمومت بریتانیا بر فلسطین بنیان نهاده شد و بر پایه قانون خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل مصوب ۱۹۸۰ (۵۷۴۰ عبری) فعالیت می‌کند. شورای خاخام‌خانه بزرگ به دو خاخام اعظم یاری می‌رساند که به نوبت ریاست شورا را بر عهده دارند. این نهاد دارای اختیار قانونی و اداری برای سازماندهی امور دینی یهودیان اسرائیلی است و همچنین به پرسش‌های هلاخایی نهادهای یهودی دیاسپورا پاسخ می‌دهد. خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل از دو خاخام اعظم تشکیل شده‌است: یک خاخام اشکنازی و یک خاخام سفاردی؛ خاخام سفاردی با عنوان «ریشون لصیون» نیز شناخته می‌شود. خاخام اعظم سفاردی کنونی داوید یوسف و خاخام اعظم اشکنازی کنونی کالمن بر است که هر دو دوره خود را در سال ۲۰۲۴ آغاز کردند. خاخام‌خانه بر بسیاری از جنبه‌های زندگی یهودی در اسرائیل صلاحیت دارد؛ از جمله امور احوال شخصیه مانند ازدواج و طلاق یهودی، تدفین یهودی، گرویدن به یهودیت، کشروت و گواهینامه کوشر، عالیا، نظارت بر اماکن مقدس یهودی، اداره میقواوت (حمام‌های آیینی) و یشیواها و دادگاه‌های خاخامی. در ۱۸۳۵، مقام‌های عثمانی رسماً خاخام بزرگ قسطنطنیه را با عنوان خاخام‌باشی به رسمیت شناختند. در ۱۸۴۱، مقام‌های عثمانی خاخام‌باشی اورشلیم را نیز رسماً به رسمیت شناختند و بدین ترتیب عنوان خاخام‌باشی به ریشون لصیون اعطا شد. در ۱۸۴۲، مقام خاخام‌باشی قسطنطنیه که نماینده یهودیان ترک نزد سلطان بود، و مقام ریشون لصیون که نماینده یه‌شو قدیم نزد سلطان بود، زیر عنوان واحد ریشون لصیون ادغام شدند. این گروه شورای خاخامی فلسطین را انتخاب کرد که آوراهام ایتسخاک کوک به عنوان خاخام اعظم اشکنازی و یعقوب مئیر به عنوان خاخام اعظم سفاردی و دیگر اعضای خاخامی و غیرروحانی را دربر می‌گرفت. دولت اعلام کرد که شورا و هر «بِیت دین» ی که شورا تأیید کند، به عنوان مرجع معتبر در قانون یهود شناخته خواهد شد و اقتدار خاخام‌باشی عثمانی دیگر در فلسطین به رسمیت شناخته نخواهد شد. سر هربرت ساموئل، نخستین کمیسر عالی بریتانیا در فلسطین، کمیسیونی تشکیل داد که ایجاد شورای خاخام‌خانه فلسطین با دو خاخام اعظم منتخب (یکی سفاردی با حفظ عنوان ریشون لصیون و دیگری اشکنازی) را توصیه کرد. این ساختار دوگانه هم نهادهای خاخام‌باشی موروثی از دوران عثمانی و هم اهمیت فزاینده جامعه اشکنازی در فلسطین را در نظر می‌گرفت. توافق وضع موجود و تأسیس دولت در ۱۹۴۷، داوید بن گوریون و احزاب دینی ارتدوکس به توافقی دست یافتند که بر اساس آن امور احوال شخصیه در اسرائیل همچنان توسط مراجع دینی موجود تعیین خواهد شد. این ترتیب که «وضع موجود» نامیده شده، با وجود تغییرات متعدد دولت‌ها از آن زمان تاکنون حفظ شده‌است. در ۱۹۵۳، در دوران نخست‌وزیری بن‌گوریون، قانونی تصویب شد که وظایف خاخام‌خانه بزرگ را تعیین کرد. | ## بخش 2: خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل | به‌موجب این قانون، دادگاه‌های خاخامی با صلاحیت رسیدگی به امور ازدواج و طلاق همه یهودیان اسرائیل تأسیس شد و مقرر گردید که ازدواج و طلاق یهودیان در اسرائیل بر اساس شریعت تورات انجام شود. دو خاخام اعظم توسط مجمع انتخاباتی ۱۵۰ نفره متشکل از ۸۰ خاخام و ۷۰ نماینده مردم انتخاب می‌شوند. در ۲۰۲۴، دادگاه عالی اسرائیل حکم داد که زنان واجد شرایط خدمت در شورای خاخام‌خانه بزرگ و به عنوان خاخام در مجمع انتخاب خاخام اعظم هستند. دادگاه‌های خاخامی دادگاه‌های خاخامی بخشی از نظام قضایی اسرائیل هستند و توسط وزارت خدمات مذهبی اسرائیل اداره می‌شوند. این دادگاه‌ها صلاحیت انحصاری بر ازدواج و طلاق یهودیان دارند و صلاحیت موازی با دادگاه‌های بخشی در امور احوال شخصیه، نفقه، سرپرستی کودکان و ارث دارند. احکام دادگاه‌های دینی همانند نظام دادگاه‌های مدنی توسط پلیس، اداره اجراییات و دیگر نهادها اجرا و اعمال می‌شود. گرویدن به یهودیت دولت اسرائیل خاخام‌خانه بزرگ را تنها مرجع مجاز برای انجام گرویدن به یهودیت در اسرائیل به رسمیت می‌شناسد. در گذشته، فرایند گرویدن اغلب با حساسیت و با درنظرگرفتن سنت‌های هلاخایی انجام می‌شد؛ برای نمونه در دوران بن-صهیون میرهای اوزیل که رویکردی بسیار تشویق‌کننده نسبت به مهتدیان داشت. با این حال، در نسل‌های اخیر معیارهای خاخام‌خانه برای انجام این فرایند سخت‌تر شده‌است، به‌گونه‌ای که خاخام‌خانه اقداماتی بی‌سابقه در تاریخ یهود مانند ابطال گرویدن‌ها انجام می‌دهد. فهرست سیاه خاخامان در تابستان ۲۰۱۷، آشکار شد که خاخام‌خانه بزرگ فهرستی از بِیت دین‌هایی که گرویدن‌هایشان را می‌پذیرد نگهداری می‌کند و همچنین فهرست محرمانه‌ای از خاخامان و بیت‌دین‌هایی دارد که گرویدن‌هایشان را نمی‌پذیرد. این فهرست شامل چندین خاخام ارتدوکس سرشناس مانند آوی وایس و یهوشوا فاس و نیز خاخامان و بیت‌دین‌های غیرارتدوکس بود. فهرست سیاه بر توانایی مهاجرت (عالیا) تأثیری نداشت زیرا مهاجرت بر اساس قانون بازگشت و نه خاخام‌خانه کنترل می‌شود، اما بر دسترسی افراد به ازدواج در اسرائیل به رسمیت‌شناخته‌شده تأثیر می‌گذاشت. وضعیت پیچیده‌تر شد هنگامی که آشکار شد هسکل لوکشتاین، خاخام ارتدوکس در ایالات متحده که مراسم گرویدن ایوانکا ترامپ را برگزار کرده بود، در فهرست سیاه قرار داشت. این امر سبب تنش در روابط اسرائیل و ایالات متحده آمریکا اندکی پس از انتخاب دونالد ترامپ به ریاست‌جمهوری شد. پس از آن، قوانین اصلاح شد تا گرویدن ترامپ پذیرفته شود، اما پرسش‌هایی مطرح شد که آیا این تغییرات صرفاً برای جلب نظر دولت ترامپ انجام شده بود. آزمون دی‌ان‌ای در مارس ۲۰۱۹، تأیید شد که خاخام‌خانه بزرگ از آزمایش دی‌ان‌ای تبارشناسی برای تعیین وضعیت یهودی بودن بهره می‌گیرد. | ## بخش 3: خاخام‌خانه بزرگ اسرائیل | گروهی از سازمان‌های صهیونیست دینی و ارتدوکس مدرن با این اقدام به شدت مخالفت کردند و آن را مغایر با شریعت یهود دانستند. چالش‌های درون‌جامعه‌ای برخی خاخامان بر این باورند که تمرکز فرایند گرویدن تهدیدی برای آینده ملت یهود است. خاخامان صوهار (Tzohar) مسیر مستقلی برای گرویدن ایجاد کرده‌اند و تلاش می‌کنند مشکلاتی را که از سوی خاخام‌خانه پدید آمده کاهش دهند. همچنین تلاش‌هایی از سوی خاخامانی مانند حاییم امسالم و چاک دیویدسون صورت گرفته تا با بازگشت به رویکرد مساعدتر خاخامان اعظم پیشین مانند بن-صهیون میر های اوزیل، مسئله بیش از ۳۰۰٬۰۰۰ اسرائیلی‌تبار شوروی سابق که خاخام‌خانه آنان را یهودی نمی‌شناسد و نیز مسئله ازدواج بین ادیان در یهودیت خارج از اسرائیل را رفع کنند. ازدواج اگرچه دولت اسرائیل هر ازدواجی را که به‌طور قانونی در کشور دیگری انجام شده به رسمیت می‌شناسد، برای ازدواج‌های داخل اسرائیل تنها ازدواج دینی قانونی شناخته می‌شود؛ بنابراین خاخام‌خانه بزرگ بر تمام ازدواج‌های یهودی کنترل دارد. خاخام‌خانه و شوراهای دینی محلی تنها نهادهایی هستند که می‌توانند خاخامان را برای اجرای مراسم عروسی ثبت کنند و بدین ترتیب انحصاری ایجاد کرده‌اند. این کنترل بدان معناست که نزدیک به ۴۰۰٬۰۰۰ مهاجر از اتحاد شوروی سابق که به اسرائیل آمده‌اند و بسیاری از آنان یهودی هستند، اجازه ازدواج در اسرائیل ندارند و باید برای ازدواج قانونی به خارج سفر کنند. از آنجا که خاخام‌خانه وابسته به ارتدوکسی است، هیچ خاخام اصلاح‌گرا یا محافظه‌کاری نمی‌تواند به‌طور قانونی مراسم ازدواج در اسرائیل برگزار کند. طبق قانون اسرائیل، خاخامی که خارج از چارچوب خاخام‌خانه مراسم ازدواج برگزار کند ممکن است به جرم کیفری متهم و تا دو سال زندانی شود. با این حال، افراد و سازمان‌هایی مانند چاک دیویدسون و سازمان هشگاخا پراتیت آشکارا این انحصار را به چالش کشیده‌اند. اسرائیل دارای چارچوب قانونی برای اتحاد مدنی است که از نظر حقوقی همان جایگاه ازدواج را دارد؛ بنابراین فردی که خارج از خاخام‌خانه ازدواج کند می‌تواند اتحاد خود را توسط دولت به رسمیت بشناساند. رویکرد هلاخایی خاخام‌خانه بزرگ رویکرد ارتدوکس نسبت به هلاخا را حفظ می‌کند و گرویدن‌ها و ازدواج‌هایی را که توسط خاخامان محافظه‌کار (مسورتی) یا اصلاح‌گرا (لیبرال) انجام شده باشد به رسمیت نمی‌شناسد. این رویکرد می‌تواند مشکلات بزرگی در احوال شخصیه برای مهاجران به اسرائیل که گواهی‌های ازدواج یا گرویدنشان توسط خاخامان غیرارتدوکس صادر شده ایجاد کند. یهودیان فرااُرتدوکس (حریدی) نیز اقتدار خاخام‌خانه را نمی‌پذیرند و توسط خاخامان خود رهبری می‌شوند، هرچند نمایندگانشان را به عنوان رقیب وارد نهاد خاخام‌خانه بزرگ می‌کنند و تلاش دارند از درون بر آن تأثیر بگذارند. فهرست خاخامان اعظم اسرائیل خاخامان اعظم سفاردی دوره نام ۱۹۴۸–۱۹۵۴ بن-صهیون میر های اوزیل ۱۹۵۵–۱۹۷۳ ایتسخاک نیسیم ۱۹۷۳–۱۹۸۳ عوبدیا یوسف ۱۹۸۳–۱۹۹۳ مردخای الیاهو ۱۹۹۳–۲۰۰۳ الیاهو بقشی دورون ۲۰۰۳–۲۰۱۳ شلومو عمار ۲۰۱۳–۲۰۲۴ ایتسخاک یوسف ۲۰۲۴– داوید یوسف خاخامان اعظم اشکنازی دوره نام ۱۹۴۸–۱۹۵۹ ایتسخاک هَلوی هرتزوگ ۱۹۶۴–۱۹۷۳ ایسر یهودا اونترمن ۱۹۷۳–۱۹۸۳ شلومو گورن ۱۹۸۳–۱۹۹۳ آوراهام شاپیرا ۱۹۹۳–۲۰۰۳ مئیر لائو ۲۰۰۳–۲۰۱۳ یونا متسگر ۲۰۱۳–۲۰۲۴ داوید لائو ۲۰۲۴– کالمن بر خاخامان اعظم دوران قیمومت بریتانیا دوره سفاردی اشکنازی ۱۹۲۱–۱۹۳۵/۱۹۳۹ یعقوب مئیر (۱۹۲۱–۱۹۳۹) آوراهام ایتسخاک کوک (۱۹۲۱–۱۹۳۵) ۱۹۳۶/۱۹۳۹–۱۹۴۸ بن-صهیون میر های اوزیل (۱۹۳۹–۱۹۴۸) ایتسخاک هَلوی هرتزوگ (۱۹۳۶–۱۹۴۸) ساختمان مرکزی ساختمان مرکزی خاخام‌خانه بزرگ در ساختمان بِیت یَهَو در خیابان یرمیاهو شماره ۸۰ در اورشلیم قرار دارد. | ## جمع‌بندی | مقر پیشین این نهاد، ساختمان هِیخال شلومو، از سال ۱۹۹۲ عمدتاً به عنوان موزه بهره‌برداری می‌شود.