موضوع مقاله: آرامگاه یوسف | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آرامگاه یوسف | مقدمه: آرامگاه یوسف (به عبری: ، قِوِر یوسف؛ ، قبر یوسف) یادمانی تدفینی در روستای در ورودی شرقی دره‌ای میان کوه گریزیم و کوه عیبال در حاشیهٔ شهر نابلس در کرانه باختری است. | ## بخش 1: آرامگاه یوسف | این بنا در نزدیک به ۳۰۰ متری شمال‌غربی قرار دارد و در درازای سده‌ها مورد احترام سامری‌ها (که آن را دومین مکان مقدس خود می‌شمارند)، یهودیان، مسیحیان و مسلمانان بوده‌است. برخی مسلمانان آن را مقام شیخی محلی به نام یوسف الدویکات می‌دانند که در سدهٔ هجدهم میلادی درگذشته‌است. یکی از سنت‌های کتاب‌مقدسی ناحیهٔ عمومی شکیم را آرامگاه یوسف پسر یعقوب و دو پسرش افرایم و مناسه دانسته‌است. بنای کنونی اتاقکی مستطیلی با یک گور نمادین است که در پی بازسازی سال ۱۸۶۸ ساخته شده و هیچ عنصر معماری کهن‌تر از آن تاریخ ندارد. هیچ مدرک باستان‌شناختی‌ای هویت آرامگاه را به‌عنوان مدفن یوسف تأیید نمی‌کند و پژوهشگران معاصر هنوز نتوانسته‌اند پیوند میان گور نمادین کنونی و جایگاه کتاب‌مقدسی باستانی را اثبات کنند. پس از تسخیر کرانه باختری توسط اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷ فلسطینیان از عبادت در آنجا بازداشته شدند و مکان به‌تدریج به نمازخانهٔ یهودی تبدیل شد. در آغاز انتفاضه دوم در سال ۲۰۰۰ بنا توسط فلسطینیان معترض غارت و ویران شد و پس از آن بارها تخریب و بازسازی شده‌است. نقشه همچنین و را نشان می‌دهد منبع کتاب‌مقدسی و سنت‌های دینی نخستین تورات چهار جزئیات دربارهٔ بازماندهٔ یوسف ارائه می‌دهد. بر پایهٔ سفر پیدایش یوسف پیش از مرگ از برادرانش سوگند گرفت که استخوان‌هایش را از مصر به کنعان ببرند.. در سفر خروج آمده که موسی این پیمان را با بردن استخوان‌های یوسف هنگام ترک مصر به‌جا آورد. در کتاب یوشع گزارش شده که استخوان‌های یوسف توسط بنی‌اسرائیل از مصر آورده و در شکیم به خاک سپرده شد: استخوان‌های یوسف را که بنی‌اسرائیل از مصر آورده بودند، در شکیم در قطعه زمینی دفن کردند که یعقوب از پسران حمور پدر شکیم به بهای صد قسیطه خریده بود. پیدایش ربا، متنی یهودی نوشته‌شده در حدود ۴۰۰ تا ۴۵۰ میلادی، بیان می‌کند که گورگاه شکیم یکی از سه مکانی است که ملت‌های جهان نمی‌توانند اسرائیل را به دزدیدن آن سرزنش کنند زیرا یعقوب آن را خریده بود. ربّی‌ها همچنین می‌گویند که یوسف از برادرانش خواست او را در شکیم دفن کنند زیرا از همان‌جا ربوده و به بردگی فروخته شده بود. این ابهام در سنت اسلامی نیز بازتاب یافته‌است: برخی جغرافی‌دانان نخستین اسلامی غار مخپلا در الخلیل را جایگاه آرامگاه یوسف شمرده‌اند. علی هروی (۱۱۱۹ میلادی)، یاقوت حموی (۱۲۲۹) و ابن بطوطه (۱۳۶۹) هر دو سنت نابلس و الخلیل را حفظ کرده‌اند. | ## بخش 2: آرامگاه یوسف | پژوهش نوین دربارهٔ روایت استخوان‌های یوسف هرچند تاریخ‌گذاری سنتی کتاب‌مقدسی زندگی یوسف را هم‌زمان با دودمان دوازدهم مصر و تقریباً هم‌عصر با تهاجم هیکسوس می‌داند، پژوهش معاصر چنین تاریخ‌گذاری کهنی را نمی‌پذیرد. بیشتر پژوهشگران معاصر بر این باورند که تاریخیت رویدادهای داستان یوسف قابل اثبات نیست. در پی پژوهشگرانی چون ، و گرهارد فون راد که داستان یوسف را عمدتاً اثری ادبی شناسایی کردند، این روایت اکنون به‌طور گسترده به سنخ رمان کوتاه (novella) یا رمانس ادبی تعلق داده می‌شود. بسیاری از بن‌مایه‌ها به‌ویژه دفن مجدد در کنعان با اسطورهٔ خدای مصری اوزیریس مقایسه شده‌است و برخی دفن استخوان‌هایش در شکیم را با نهادن استخوان‌های دیونیزوس در دلفی سنجیده‌اند. بیشتر پژوهشگران سرایش این روایت را به دورهٔ سدهٔ هفتم تا ششم پیش از میلاد بازمی‌گردانند. شنکه معتقد است سنت دفن یوسف در شکیم تنها به‌مثابه تفسیری ثانویهٔ اسرائیلی بر پرستشگاهی کهن‌تر کنعانی قابل فهم است. نکتهٔ شگفت‌انگیز متن انجیل برای پژوهشگران اشاره به شهری ناشناخته در آن حوزه و نبود اشاره به آرامگاه یوسف است با آنکه از مزرعهٔ یعقوب و چاه او سخن رفته‌است. به باور شنکه، از آغاز عصر هلنیستی تا سدهٔ نخست میلادی آرامگاه یوسف در کنار چاه یعقوب قرار داشت و پس از آن تاریخ و پیش از نخستین گواهی مکتوب در (۳۳۳ میلادی) به جایی دیگر نزدیک شکیم/تل بلاطه جابه‌جا شد.. اینجا آرامگاهی است که یوسف در آن نهاده شده، در قطعه زمینی که پدرش یعقوب به او داده بود.» یوسبیوس قیصریه در سدهٔ چهارم در اونوماستیکون خود به مکان اشاره کرده‌است.. مارک تواین در سال ۱۸۶۹ نوشت: «کمتر آرامگاهی بر روی زمین چنین احترامی از نژادها و پیروان ادیان گوناگون برمی‌انگیزد.» دورهٔ بیزانسی و کشمکش‌های فرقه‌ای در دورهٔ بیزانسی پیشین سامری‌ها و مسیحیان بارها بر سر دسترسی و مالکیت این مکان درگیر شدند.. بنای کنونی بنای فعلی اتاقکی مستطیلی با یک گور نمادین است که برآیند بازسازی سال ۱۸۶۸ میلادی است و هیچ عنصر معماری کهن‌تری ندارد. پس از ۱۹۶۷ و درگیری‌های اسرائیلی-فلسطینی پس از تصرف کرانه باختری توسط اسرائیل در جنگ شش‌روزه (۱۹۶۷)، فلسطینیان از عبادت در این مکان بازداشته شدند و بنا به‌تدریج به نمازخانهٔ یهودی تبدیل شد. در سال ۱۹۷۶ ارتش اسرائیل پایگاه نظامی دائمی‌ای در کنار مقام برپا کرد و در ۱۹۸۴ مدرسهٔ تلمودی «اود یوسف تشای» در آنجا گشایش یافت. هرچند مکان بر پایهٔ پیمان‌های اسلو زیر صلاحیت تشکیلات خودگردان فلسطین قرار گرفت، نیروهای دفاعی اسرائیل همچنان از آن پاسداری می‌کردند و مسلمانان از نماز خواندن در آنجا بازداشته می‌شدند.. انتفاضه دوم و تخریب سال ۲۰۰۰ در آغاز انتفاضه دوم در اکتبر ۲۰۰۰ درگیری‌های سختی پیرامون مقام میان فلسطینیان و ارتش اسرائیل درگرفت. | ## بخش 3: آرامگاه یوسف | تشکیلات خودگردان فلسطین سپس آن را بازسازی کرد و گنبد آن سبز رنگ شد ولی پس از اعتراض اسرائیل به سفید خنثی بازگشت. بازگشت اسرائیلی‌ها و رویدادهای پسین پس از اشغال مجدد نابلس در جریان عملیات دیوار دفاعی (۲۰۰۲)، گروه‌های یهودی به‌طور متناوب به آنجا بازگشتند.. میان سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ بنا بازسازی شد و گنبدک تازه‌ای بر آن نصب گردید و بازدید نیایشگران یهودی از سر گرفته شد.. در ۲۰۱۵ فلسطینیان معترض به یورش‌های شهرک‌نشینان به مسجد الاقصی بنا را آتش زدند و پرچم فلسطین بر آن افراشتند؛ تشکیلات خودگردان مقام را دوباره بازسازی کرد. در آوریل ۲۰۲۲ نیز بنا بار دیگر توسط جوانان فلسطینی تخریب شد و ارتش اسرائیل آن را بازسازی کرد. دگرگونی‌های اسرائیلی در بنا وزارت گردشگری و آثار باستانی فلسطین گزارش می‌دهد که شهرک‌نشینان اسرائیلی دگرگونی‌های متعددی در درون آرامگاه ایجاد کرده‌اند: در سال ۲۰۰۳ جهت‌گیری قبر را تغییر دادند، در ۲۰۱۱ سنگ‌های بزرگی با کامیون به درون آوردند و در ۲۰۲۱ پلکان‌هایی پنهانی به زیر قبر و حوضچهٔ آیینی ساختند. دیدگاه فلسطینی فلسطینیان روایت اسرائیلی را نفی می‌کنند و بر آن‌اند که بنا به دورهٔ عثمانی بازمی‌گردد و بر مقام شیخ مسلمانی به نام یوسف دویکات ساخته شده‌است. استادان پیشینه در تأکید دارند که مردم در گذشته نام پیامبران را بر مقام‌ها می‌نهادند و این مقام وقف اسلامی ثبت‌شده در آرشیو عثمانی است و قدمتش بیش از دویست سال نیست. بطریرکیه ارتدوکس روم نیز بر آن است که آرامگاه یوسف پیامبر در مصر است و استخوان‌هایش هرگز به فلسطین منتقل نشده‌است. هیچ مدرک باستان‌شناختی‌ای آرامگاه را به یوسف پیوند نمی‌دهد و پژوهش نوین هنوز نتوانسته یکسانی گور نمادین کنونی با گورگاه باستانی کتاب‌مقدسی را تعیین کند. اختلاف روایات اسلامی در سنت اسلامی دست‌کم سه مکان برای آرامگاه یوسف نام برده شده‌است. روایت نخست بر پایهٔ گزارش ابن بطوطه آرامگاه را در غار مخپلا در الخلیل می‌داند.محمد بن بطوطه (۱۴۱۷ ق)، رحلة ابن بطوطة، رباط: آکادمی پادشاهی مراکش، ص۲۴۲–۲۴۳، ج۱. جایگاه نزد ادیان گوناگون آرامگاه یوسف از معدود مکان‌هایی است که پیروان چهار سنت دینی بزرگ — سامری‌ها، یهودیان، مسیحیان و مسلمانان — آن را گرامی داشته‌اند. وضعیت حقوقی بر پایهٔ توافقنامه‌های امضاشده میان فلسطینیان و اسرائیلی‌ها، مقام یوسف اثری تاریخی-باستانی است که برای پیروان همهٔ ادیان با هماهنگی و نظارت تشکیلات خودگردان فلسطین آزاد شمرده می‌شود. | ## جمع‌بندی | با این حال مکان همچنان کانون تنش میان دو سو باقی مانده و هفتگی صدها شهرک‌نشین با حفاظت ارتش اسرائیل شبانه به آنجا می‌روند و آیین‌های دینی برپا می‌کنند.