موضوع مقاله: بوداگرایی در ویتنام | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بوداگرایی در ویتنام | مقدمه: بوداگرایی در ویتنام (به ویتنامی: یا ) که ویتنامی‌ها آن را پاس می‌دارند، شاخه‌ای از بوداگرایی آسیای شرقی از سنت مهایانه است. | ## بخش 1: بوداگرایی در ویتنام | بر پایه سرشماری ملی جمعیت و مسکن ویتنام در سال ۲۰۱۹ میلادی، نزدیک به ۴٫۶ میلیون تن خود را بودایی دانستند که نزدیک به ۴٫۸ درصد جمعیت کل کشور را تشکیل می‌داد. با این حال، گزارش آزادی مذهبی بین‌المللی وزارت امور خارجه ایالات متحده در سال ۲۰۲۳ با استناد به «کتاب سفید» ویتنام اعلام کرد که شمار بوداییان این کشور از نزدیک به ۱۰ میلیون نفر در سال ۲۰۰۸ به نزدیک به ۱۴ میلیون نفر در سال ۲۰۲۱ افزایش یافته که ۱۳٫۳ درصد کل جمعیت ویتنام را دربرمی‌گیرد. بوداگرایی احتمالاً نخستین بار در سده سوم یا دوم پیش از میلاد از شبه‌قاره هند یا در سده نخست یا دوم میلادی از چین به ویتنام رسید. بوداگرایی ویتنامی پیوندی تلفیقی با پاره‌ای از عناصر تائوئیسم، باورهای سنتی چینی و آیین‌های بومی ویتنامی داشته‌است. بوداگرایی ترواده نیز در این کشور حضور دارد و گونه‌های بومی ویتنامی مانند بوو سون کی هوونگ و هوآ هاو نیز وجود دارند. تاریخ این آیین در ویتنام دوره‌های گوناگونی را دربرمی‌گیرد؛ از ورود نخستین آن در سده‌های آغازین هزاره نخست میلادی تا دوران معاصر. گروه‌های پژوهشی ویتنامی با بهره‌گیری از یافته‌های باستان‌شناختی و اسناد کهن آرشیوی، داده‌های تازه‌ای را برای تحلیل تاریخی و تفسیر فرهنگی فراهم آورده‌اند. پیشینه نخستین دیدگاه‌های گوناگونی دربارهٔ زمان ورود بوداگرایی به ویتنام وجود دارد؛ برخی بر این باورند که بوداگرایی در سده سوم یا دوم پیش از میلاد از راه هیئت‌های هندی وارد شد و برخی دیگر ورود آن را از چین در سده نخست یا دوم میلادی می‌دانند. در هر دو صورت، تا پایان سده دوم میلادی، ویتنام به یک مرکز بزرگ منطقه‌ای بوداگرایی مهایانه تبدیل شده بود که کانون آن لوی‌لائو (Luy Lâu) در استان باک نین کنونی، در شمال شرقی هانوی، بود. لوی‌لائو پایتخت ناحیه هان در جیائوجی (Jiaozhi) بود و مقصد بسیاری از راهبان بودایی هندی مبلغ در راه چین به‌شمار می‌رفت. این راهبان از مسیر تجاری دریایی شبه‌قاره هند به چین که بازرگانان هندی از آن بهره می‌بردند پیروی می‌کردند. شماری از سوتراهای ماهایانه و آگمه‌ها در آنجا به زبان چینی کلاسیک ترجمه شد؛ از جمله «سوترای چهل و دو فصل» و «آناپاناسمرتی‌سوترا». این دو راهب هندی در اواخر فرمانروایی امپراتور لینگ‌دی هان (۱۶۸–۱۸۹ میلادی) به لوی‌لائو، مقر فرماندار شی‌شی (Si Nhiep) رسیدند. کالاچاریه در گیائوچائو (جیائوجو کنونی) ماند و مهاجیوکه راه خود را به سوی چین ادامه داد. نام کالاچاریه که ممکن است آوانویسی سنسکریت «حکیم سیاه» باشد نشان می‌دهد که وی شاید دراویدی و از جنوب هند بوده باشد. موزی پس از آشفتگی‌های چین در پی مرگ امپراتور لینگ‌دی به گیائوچائو پناه برده بود. وی با وجود دعوت فرماندار شی‌شی به پذیرش مقام بلندپایه، ترجیح داد به پژوهش بپردازد و پس از درگذشت مادرش به بوداگرایی و تائوئیسم روی آورد و نوشتارهایی در دفاع از بوداگرایی در برابر منتقدان تدوین کرد. در سده‌های سوم تا پنجم میلادی، چهره‌هایی مانند کاراروچی و دائو تان به گسترش «مراقبه نیلوفری» پرداختند. در این دوره، راهب هوئه‌لام رساله «باخ هاک لوان» (بحث میان سیاه و سفید) را نگاشت که در آن مکتب سرزمین پاک را رد کرد. خودسوزی راهب دام‌هوانگ و روایت عروج آشکار او به سرزمین پاک، دفاعی راهبانه از آموزه سرزمین پاک و ردی بر هوئه‌لام تفسیر شده‌است. وینیتاروچی، راهبی هندی‌تبار که در چین تراشیده شده بود، ذن چینی را در حدود سال ۵۸۰ میلادی به ویتنام آورد. وی در مارس ۵۸۰ به پاگودای فاپ‌وان رسید و تا هنگام درگذشتش در سال ۵۹۱ در آنجا به آموزش پرداخت. آموزه‌های وی بر سنت پرجنا (حکمت تهیگی) و «انتقال مستقیم» بودی (روشنگری) از استاد به شاگرد تأکید داشت. وو یان‌تونگ، راهبی چینی بود که در سال ۸۲۰ میلادی به ویتنام رسید و «مُهر دل بودا» را پیش از درگذشتش در سال ۸۲۶ به کام‌تان منتقل کرد. در طول هجده سده پس از آن، ویتنام و چین به دلیل نزدیکی جغرافیایی و دوبار الحاق بخش‌های شمالی ویتنام به چین، میراث فرهنگی، فلسفی و دینی مشترک فراوانی یافتند. از این رو بوداگرایی ویتنامی به‌طور کلی با بوداگرایی چینی پیوند دارد و تا حدی بازتاب شکل‌گیری بوداگرایی چینی پس از دودمان سونگ است. همچنین در سال ۸۷۵ میلادی، شاه نو چَم چامپا، ایندراوارمان دوم، که بودایی مهایانه‌ای سرسخت بود، مهایانه را دین رسمی چامپا کرد و مجموعه صومعه بزرگ دونگ‌دوونگ را بنا نهاد. رشد بوداگرایی در این دوره به جذب راهبان دانشمند به دربار نسبت داده می‌شود؛ زیرا دولت نوبنیاد مستقل به پایه‌ای ایدئولوژیک برای کشورسازی نیاز داشت. همه شاهان سلسله لی بوداگرایی را آشکارا پذیرفتند و آن را دین رسمی کشور اعلام کردند. این روند با سلسله تران (۱۲۲۵–۱۴۰۰) ادامه یافت؛ اما بوداگرایی ناگزیر بود میدان را با رشد فزاینده کنفسیوس‌گرایی به اشتراک بگذارد. | ## بخش 2: بوداگرایی در ویتنام | آیین‌ها و جشن‌های بودایی ویژگی‌های فرهنگی یگانه‌ای آفریدند و پاگوداها و برج‌های فراوانی به دستور دولت و نیز به‌صورت محلی ساخته شدند. امپراتور تران نیان تونگ پس از ترک خانواده‌اش در سال ۱۲۹۹ میلادی این فرقه را بنیاد نهاد و نخستین نیای آن شد. امپراتور تران تای تونگ (حکومت: ۱۲۲۶–۱۲۵۸) نیز چهره‌ای برجسته بود که چندین رساله و نوشتار بودایی نگاشت که در مجموعه «کوا هو لوک» (آموزه‌هایی دربارهٔ تهیگی) گرد آمدند. دیدگاه‌های تای‌تونگ دربارهٔ مراقبه با مفهوم روشنگری هم‌زمان هوئی‌ننگ تفاوت داشت و وی راه تدریجی را ترجیح می‌داد. در سده پانزدهم، سلسله لی متأخر (۱۴۲۸–۱۷۸۹) به پیروی از شاهنشاهان چینی، نئوکنفوسیونیسم را برتری داد و بوداگرایی را بیشتر در نظام دولتی ادغام و مهار کرد. در این دوره مقامات نوکنفوسیوسی مانند لی‌کوات بوداگرایی را بدعت خواندند؛ هرچند بوداگرایی همچنان در میان توده‌ها محبوبیت داشت. بوداگرایی بر اندیشه برخی روشنفکران نیز تأثیر نهاد؛ از جمله نگوین بین خیم (۱۴۹۱–۱۵۸۵)، شاعر و فیلسوف بانفوذی که از تائوئیسم، بوداگرایی و نئوکنفوسیونیسم بهره می‌گرفت و «سه آموزه» را راه‌های گوناگون پرورش دائو (راه) می‌دانست. امپراتور لی تان تونگ (زاده ۱۶۰۷) نیز با نگارش «تاپ گیوی کو هون کوک نگو ون» دربارهٔ ارواح سرگردان، تأثیرپذیری از بوداگرایی را نشان داد. این آثار نشان می‌دهند که حتی هنگامی که بوداگرایی نفوذ سیاسی خود را از دست داد، همچنان بر اندیشه مردمی و نوشتارهای دانشگاهی و عامه‌پسند تأثیر ژرفی داشت. دوره پایانی تاریخ سلسله‌ای ویتنام (سده شانزدهم تا آغاز سده نوزدهم) با پراکندگی اقتدار مرکزی و کشاکش مداوم میان سلسله لی ناتوان و دیگر نیروهای سلسله‌ای ویتنامی مانند سلسله ماک، اربابان‌ترین و اربابان نگوین نشان‌دار است. در این دوره بوداگرایی همچنان از سوی برخی اربابان منطقه‌ای و روشنفکران پشتیبانی می‌شد و در سطح محلی به‌طور گسترده به کار بسته می‌شد. دانشمند نگو تی نام کوشید این ترکیب را پدیدآورد؛ هرچند اندیشه‌هایش بر پایه کنفسیوس‌گرایی استوار ماند. راهب بودایی توان نیات با نگارش اثر «حکایت هوا سو» در این زمینه کامیاب‌تر انگاشته شده‌است. این اثر که به چهار بخش تقسیم می‌شود، اندیشه‌های بودایی را با درونمایه‌هایی بی‌سابقه در ادبیات ویتنام درمی‌آمیزد؛ از جمله ضدشاهی‌گرایی (استاد را مهم‌تر از شاه یا والدین دانستن)، پیوند ضروری کار با راستی و رحم و پیوند ضروری پیکار مسلحانه با شفقت راستین. تا سده نوزدهم بوداگرایی دوباره زیر سلسله نگوین (۱۸۰۲–۱۹۴۵) جایگاهی یافت و از پشتیبانی شاهانه بهره‌مند شد. هرچند سلسله نگوین با رستاخیز کنفسیوس‌گرایی شناخته می‌شود، بوداگرایی همچنان در این دوره شکوفا بود و تأثیرش در ادبیات نخبگان دیده می‌شد. راهبان بودایی نیز به گردآوری، تدوین و چاپ قانون بودایی ویتنامی (شامل آثار و تاریخ‌نگاری‌های یگانه ویتنامی) پرداختند. در دوره نگوین به‌عنوان تحت‌الحمایه فرانسه (۱۸۸۷–۱۹۵۴)، بوداگرایی گرایشی «بوداگرایی متعهد» به سوی یافتن راه‌حل برای دشواری‌های اجتماعی-سیاسی پیدا کرد. با وجود تمرکز سنتی بوداگرایی بر رهایی از جهان مادی، راهبان سهم‌های دلیرانه‌ای در شورش‌های ضداستعماری داشتند. برای نمونه، وونگ کوک چین و ون ترو شورش ۱۸۹۸ را رهبری کردند و کائو ون لونگ حمله ۱۹۱۶ به سایگون را سرکردگی کرد. جنبش نوزایی بودایی (Chấn hưng Phật giáo) در دهه ۱۹۲۰ با هدف اصلاح و نیرومندسازی بوداگرایی نهادی پدید آمد؛ بوداگراییی که در دوره تحت‌الحمایگی فرانسه در برابر گسترش مسیحیت و رشد آیین‌های دیگر زمین باخته بود. این جنبش نوزایی از زبان ویتنامی محاوره‌ای برای ارتباط بهره می‌برد و اندیشه‌هایش را به‌جای تکیه صرف بر متون چینی سنتی، در روزنامه‌ها و مجله‌ها منتشر می‌کرد. اصلاح‌طلبان بودایی دربارهٔ پرسش‌های آموزه‌ای و رابطه دین با جامعه، ملت و دانش به بحث می‌پرداختند. چهره‌هایی مانند تین چیئو برای اصلاح تلاش کردند و در سال ۱۹۲۹ کتاب «فات هوک تونگ یو» (خلاصه‌ای کلی از بوداگرایی) را منتشر ساختند. میان سال‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۳۳، چهار انجمن پژوهش بودایی در جنوب تأسیس شد که مجله‌ها منتشر و مدرسه‌ها بنیاد نهادند. انجمن‌های بودایی در شمال و مرکز ویتنام نیز شکل گرفتند و اعضایشان به‌سرعت افزایش یافت. در کشوری که بررسی‌های ترکیب دینی، اکثریت بودایی را نزدیک به ۵۰ تا ۷۰ درصد برآورد می‌کردند، سیاست‌های رئیس‌جمهور نگو دین دیم ادعاهای تبعیض دینی را برانگیخت. دیم که از اقلیت کاتولیک ویتنام بود، سیاست‌های کاتولیک‌گرایانه‌ای در پیش گرفت که بسیاری از بوداییان را خشمگین ساخت. در ۲۲ دسامبر ۱۹۵۳، دولت ویتنام «انجمن بوداییان خانگی سرزمین پاک ویتنام» را به رسمیت شناخت. در مه ۱۹۶۳ در شهر مرکزی هوئه که برادر بزرگ‌تر دیم، نگو دین توک، اسقف اعظم آنجا بود، بوداییان از برافراشتن پرچم‌های بودایی در جشن‌های وساک بازداشته شدند؛ حال آنکه چند روز پیش‌تر کاتولیک‌ها اجازه یافته بودند پرچم‌های دینی را در مراسم تکریم اسقف اعظم تازه برافرازند. | ## بخش 3: بوداگرایی در ویتنام | این امر به اعتراض‌های گسترده انجامید؛ نیروها به میان فرستاده شدند و نه غیرنظامی کشته شدند. این درگیری‌ها با خودسوزی تچ کوانگ دوک در اعتراض به سرکوب بوداییان به اوج خود رسید. برادر کوچک‌تر دیم، نگو دین نو، از تاکتیک‌های سرکوبگرانه هواداری می‌کرد و نیروهای ویژه ارتش جمهوری ویتنام در یورش پاگودا ژا لوی شرکت کردند و صدها تن کشته شدند. ناخشنودی از این خشونت، حکومت آمریکا را برآن داشت تا پشتیبانی خود را از رژیم پس بکشد. نیروی سیاسی بوداییان در دهه ۱۹۶۰ با گردهمایی مکتب‌ها و فرقه‌های گوناگون و تشکیل «کلیسای بودایی متحد ویتنام» (سنگهه) رشد کرد. رهبران آن مانند تیک تری کوانگ نفوذ چشمگیری در سیاست ملی داشتند و گاه حکومت را به چالش می‌کشیدند. دوره کمونیستی و معاصر با سقوط سایگون در سال ۱۹۷۵، سراسر کشور زیر فرمانروایی کمونیستی درآمد. در شمال، حکومت «سنگهه بودایی متحد ویتنام» را بنیاد نهاد و روحانیان را زیر نظر دولت گماشت؛ اما در جنوب، سنگهه بودایی متحد ویتنام همچنان قدرت داشت و آشکارا در برابر حکومت کمونیستی ایستاد. بدین‌سان رهبران سنگهه بازداشت و زندانی شدند، دارایی‌های نهاد مصادره و خود سنگهه غیرقانونی اعلام شد. از زمان اصلاحات اقتصادی دُوی مُوی (Đổi Mới) در سال ۱۹۸۶، بسیاری از اصلاحات اجازه کنش نسبتاً آزاد بوداگرایی را برای افراد فراهم ساخت. تا سال ۲۰۰۷ بود که بوداگرایی سرزمین پاک، رایج‌ترین گونه بوداگرایی در ویتنام، رسماً به‌عنوان دین از سوی حکومت شناخته شد. تیک کوانگ دو، پدرسالار سنگهه بودایی متحد، پس از زندانی شدن همچنان زیر نظارت باقی ماند و رفت‌وآمدهایش محدود شد. هرچند حزب کمونیست ویتنام رسماً بی‌دینی را ترویج می‌کند، معمولاً به سود بوداگرایی گرایش دارد؛ زیرا بوداگرایی با تاریخ دیرینه و ژرف ویتنام پیوند خورده و حکومت کمونیستی بوداگرایی را نمادی از ملی‌گرایی ویتنامی می‌انگارد. از آن زمان، جامعه بودایی ویتنامی در آمریکای شمالی نزدیک به ۱۶۰ معبد و مرکز را دربرمی‌گیرد. شناخته‌شده‌ترین کنشگر شاخه تین (Thiền) بوداگرایی ویتنامی در باختر، تیک نات هان است که ده‌ها کتاب نوشته و مرکز دَرمه «دهکده آلو» (Plum Village) را در فرانسه با همکاری راهبه و استاد ذن چان کونگ بنیاد نهاده‌است. به گفته نگوین و باربر، شهرت تیک نات هان در جهان غرب به‌عنوان مدافع «بوداگرایی متعهد» و سبک نوین تین «نه هم‌خوانی و نه پایه‌ای در کنش‌های سنتی بودایی ویتنامی» دارد. بر پایه نظر الکساندر سوسی (۲۰۰۷)، سبک ذن تیک نات هان بازتاب بوداگرایی ویتنامی راستین نیست. آموزه‌های بودایی تیک نات هان اکنون به ویتنام بازگشته‌اند و چشم‌انداز بودایی ویتنام را با آمیزه‌ای از بوداگرایی ویتنامی و غربی‌شده و تمرکز بیشتر بر کنش‌های مراقبه‌ای شکل می‌دهند. هرچند بوداگرایی ویتنامی ساختار متمرکز نیرومندی ندارد، کنش‌های آن در سراسر کشور و در نزدیک به همه معابد و پاگوداها همانند است. کسب شایستگی (ثواب) رایج‌ترین و بنیادی‌ترین کنش در بوداگرایی ویتنامی است با این باور که رهایی با یاری بوداها و بودیسَتوَه‌ها دست می‌دهد. راهبان بودایی معمولاً سوتراها را تلاوت می‌کنند، نام بوداها (به‌ویژه آمیتابا) را می‌خوانند، توبه می‌کنند و برای زاده شدن دوباره در سرزمین پاک دعا می‌کنند. «سوترای نیلوفر»، «سوترای آمیتابا» و گونه کوتاه «نیلاکانتا دارانی» (به ویتنامی: Chú Đại Bi) پرکاربردترین سوتراهای تلاوتی هستند. بیشتر سوتراها و متون که به زبان چینی کلاسیک نگاشته شده‌اند، تنها با تلفظ هان-ویت (تلفظ چینی-ویتنامی) خوانده می‌شوند و برای بیشتر کنشگران نافهمیدنی‌اند. آن‌ها دربرگیرنده خواندن سوتراها با نیم فات (خواندن نام بودا)، تلاوت دارانی و کین هان (مراقبه در راه‌رفتن) هستند. شهروندان عادی گاه به نیایش‌ها در معبد می‌پیوندند و برخی بوداییان دین‌دار نیایش‌ها را در خانه به‌جا می‌آورند. مراسم ویژه مانند سام نگوین / سام هویی (اعتراف-توبه) در ماه‌نو و ماه‌کامل هر ماه برگزار می‌شود. معابد بودایی نقشی مهم نیز در آیین‌های مرگ و خاکسپاری میان ویتنامیان برون‌مرزی ایفا می‌کنند. با این حال، در کنش عملی این تمایز دشواری‌ای پدیدنمی‌آورد؛ زیرا این دو فضا اغلب نزدیک به هم جای دارند و باورمندان بسیاری در روزهای نخست و پانزدهم ماه‌های قمری به هر دو سر می‌زنند. | ## جمع‌بندی | در بسیاری از شهرها و روستاها، ساختمان آیینی هم‌زمان کارکرد پاگودا (ورودی اصلی از نما) و معبد (ورودی جداگانه از کنار یا پشت) را دارد.