موضوع مقاله: ابو زریق | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ابو زریق | مقدمه: ابو زریق (به عربی: ) مجموعه‌ای از محوطه‌های باستانی در لبه غربی دره جزرعیل و گذرگاه آن به ارتفاعات منشه است که در کنار جاده ۶۶ اسرائیل، میان کیبوتص‌های هازوریا و میشمار هایمک جای دارد. | ## بخش 1: ابو زریق | این محوطه دربرگیرنده یک تل باستان‌شناختی به نام تل زریق، چشمه عین زریق و چندین اثر پیرامونی است. بر پایه بررسی‌های سفالی، این مکان از دوره نوسنگی تا دوره عثمانی پیوسته مسکون بوده‌است. در سده بیستم میلادی، ابو زریق روستایی فلسطینی با جمعیت ترکمن‌تبار در بخش حیفا از قیمومت بریتانیا بر فلسطین بود. ساکنان آن که زبان عربی سخن می‌گفتند و خود را عرب می‌دانستند، عمدتاً از تیره توَهشه از قبیله التواطیحه بودند. این روستا در جریان نبرد میشمار هایمک در ۱۲–۱۳ آوریل ۱۹۴۸ از سکنه تخلیه و ویران شد. موقعیت جغرافیایی و دیرین‌بوم‌شناسی روستای ابو زریق در دامنه‌های شمالی منطقه‌ای مشرف بر دره جزرعیل قرار داشت که «بلاد الروحا» (سرزمین خوش‌بو) نامیده می‌شد. این روستا در حدود ۲۴ کیلومتری جنوب شرقی حیفا و در ارتفاع ۱۰۰ متری از سطح دریا جای داشت. محوطه پیش‌ازتاریخ ابو زریق در جنوب تل و بر تراس شرقی دامنه‌های ارتفاعات منشه یافت شده‌است. 129–132 هیئت دوم شامل پژوهشگران ایتالیایی از مرکز کامونو پژوهش‌های پیش‌ازتاریخ و اسرائیلی‌هایی از دانشگاه تل‌آویو و موزه ویلفرید اسرائیل بود که از دسامبر ۱۹۷۰ تا آوریل ۱۹۷۱ در محوطه کاوش کردند. هیئت سوم به سرپرستی اویرام اُشری از سوی سازمان باستان‌شناسی اسرائیل، کاوش نجات‌بخشی را پس از آسیب‌دیدن آثار در اثر نصب تیرهای روشنایی در تقاطع زریق انجام داد. دوره‌های باستان‌شناختی پارینه‌سنگی کاوش‌های پرو چند تراشه سنگ چخماق از دوره پارینه‌سنگی در وضعیت بسیار نامناسب به‌دست داد. نوسنگی و مس‌سنگی هزاره ششم پیش از میلاد هیئت ایتالیایی-اسرائیلی بقایای خوب‌حفظ‌شده‌ای از دوره‌های نوسنگی و مس‌سنگی یافت. امانوئل آناتی یافته‌ها را به دو دوره اصلی تقسیم کرد: «نوسنگی میانه» از هزاره ششم پ.م. نخستین کشاورزان نوسنگی خانه‌هایی گودالی داشتند که تا ۱٫۵ متر زیر سطح زمین کنده شده و سقف آن‌ها از گل سفت‌شده آمیخته با کاه ساخته شده بود. سفال این فرهنگ ضخیم و سخت اما خوب‌پخته بود و بیشتر ظروف بزرگ انبارداری و پخت‌وپز صیقلی (burnished) را دربرمی‌گرفت. اشیای سنگی شامل سنگ آسیاب، هاون و وزنه‌هایی بود که احتمالاً برای تور ماهیگیری به کار می‌رفت. هزاره پنجم پیش از میلاد (فرهنگ وادی ربا) در کاوش‌های ایتالیایی-اسرائیلی دست‌کم هشت لایه سکونتی از فرهنگ «نوسنگی پسین» هزاره پنجم پ.م. معماری این دوره پیشرفته‌تر بود و دیوارهای استوار و کف‌های گچ‌اندود یا سنگ‌فرش داشت. | ## بخش 2: ابو زریق | سفال آغازین این دوره عمدتاً سرخ‌رنگ بود و به‌تدریج تزیینات قالبی و خطی بر آن افزوده شد. سفال‌های غیربومی از جمله سفال فرهنگ یرموکی و نمونه‌هایی از دره عموق و مرسین در کیلیکیه نشانه بازرگانی برون‌منطقه‌ای‌اند. یافته‌ها نشان‌دهنده واحد خودبسنده‌ای بود که بر جانوران و گیاهان اهلی تکیه داشت و مواد خام وارداتی مانند بازالت، صدف دریایی و ابسیدین به آنجا می‌رسید. سفال‌ها به سه رده کیفی تقسیم شدند: ظروف بزرگ از گل خام ناپالوده و کم‌حرارت‌پخته؛ ظروف میانه از گل پالوده‌تر و خوب‌پخته؛ و گروه سوم که نسبت کوچکی از یافته‌ها بود، از گل بسیار پالوده و سرشار از کربنات با نمای سفید ساخته شده بود. از میان اشیای سنگی بیش از یکصد ابزار با کاربردهای گوناگون از جمله کشاورزی و چوب‌تراشی یافت شد. دیگر یافته‌ها شامل سنگ‌های فلاخن، دو پیکرک (یکی سگ‌شکل و دیگری زنانه)، ابزار استخوانی، صدف‌های سوراخ‌دار و قطعه‌ای ماسه‌سنگ رنگ‌شده با اخرا بود. کاوش نجات‌بخش ۱۹۹۶ یک سیلو از فرهنگ وادی ربا به ژرفا و قطر یک متر آشکار کرد که در مقطعی به زباله‌دان تبدیل شده بود. در کنار سیلو گوری با اسکلت انسانی یافت شد که پیش از دفن، استخوان ران از آن جدا شده بود. عصر برنز بر پایه بررسی رابان، در دوره برنز آغازین II–III (هزاره سوم پ.م.)، نخستین دوره شهرنشینی در این سرزمین، سکونتگاهی به وسعت ۰٫۴ تا ۱ هکتار در ابو زریق وجود داشت. در جنوب تل کاوش‌نشده، غاری تدفینی در بستر نرم سنگ آهک با دو اتاقک و درازای کلی ۹ متر کنده شده بود. دست‌کم ده تن در این غار دفن شده بودند و سفال‌های یافت‌شده بازه زمانی سده‌های هفدهم تا چهاردهم پ.م. یک پیکرک تراکوتایی زنانه پرنده‌سان با گوش‌های بزرگ سوراخ‌دار نیز یافت شد که سبکی رایج در قبرس برنز پسین II بود و احتمالاً وارداتی است. تاریخ نوین دوره عثمانی بنونیستی می‌نویسد که آرامگاه ابو زریق العطیلی، ولیّ مسلمان محلی از عتیل، پیش از پیدایش روستا وجود داشته و نام خود را به محل داده‌است. پیش از آغاز جنگ جهانی اول، نخستین خانه روستا را سمیر العیسی ساخت و دومین خانه در جریان جنگ بنا شد. دوره قیمومت بریتانیا: روستای ترکمن‌نشین جنگ جهانی اول به دوره عثمانی پایان داد و پس از دوره‌ای کوتاه حکومت نظامی، قیمومت بریتانیا بر فلسطین آغاز شد. ساکنان آن عمدتاً از تبار ترکمن‌های کوچ‌نشین بودند، هرچند در سده بیستم تنها عربی سخن می‌گفتند و خود را عرب می‌دانستند. آنان بخشی از جامعه ترکمن کوچ‌نشینی بودند که در دشت مرج ابن عامر (دره جزرعیل) زندگی می‌کرد و در گذار به یکجانشینی، روستاهای نزدیک ابو شوشه، المنسی، عین المنسی، خربت لد و الغبیه را نیز تقریباً هم‌زمان بنیان نهادند. تقریباً همه ساکنان از تیره توَهشه از ترکمنان بودند، هرچند یک خانواده خود را از نوادگان ابو زریق نام‌آور و خانواده‌ای دیگر تبار یهودی ادعا می‌کرد. | ## بخش 3: ابو زریق | چهار خانواده آفریقاتبار نیز در روستا بودند که یا با لشکر ابراهیم پاشا در اواسط سده نوزدهم آمده بودند یا از فرزندان بردگان آفریقایی بودند. همه ساکنان مسلمان سنی بودند ولی به‌طور کلی پای‌بندی چندانی به شعائر دینی نداشتند. در جریان شورش بزرگ عربی (۱۹۳۶–۱۹۳۹)، ساکنان ابو زریق در نبرد شرکت نکردند و بیشترشان بی‌سروصدا با شورش مخالف بودند. مختار روستا به نام دهموس در ۱۹۳۷ با عبدالخالق الشَبَش که طرفدار شورشیان بود جایگزین شد. در ۱۹۳۸ مسجدی کوچک و ساده در روستا ساخته شد و امام آن ابتدا ساکن ام‌الزینات و سپس فردی از حیفا بود. کل زمین روستا ۶٬۴۹۳ دونوم بود که ۴٬۴۰۱ دونوم مِلکِ خصوصی عربی و بقیه زمین عمومی بود. از این مقدار ۴٬۰۹۲ دونوم زیر کشت غلات، ۲۸۲ دونوم باغات و زمین آبی و یک دونوم مرکبات و موز بود. خانه‌های روستا از سنگ ساخته شده بودند و سقف‌هایشان بتنی یا از گل، کاه و چوب بود. جنگ ۱۹۴۸ و ویرانی روستا ساکنان ابو زریق به‌طور سنتی روابط دوستانه‌ای با کیبوتص یهودی هازوریا داشتند و همکاری اقتصادی محدودی به‌ویژه در زمینه کشاورزی میانشان برقرار بود. در ۱۲ آوریل ۱۹۴۸ در جریان نبرد میشمار هایمک و در چارچوب تلاش‌های یه‌شو برای پاکسازی منطقه پیرامون میشمار هایمک از فلسطینیان، نیروهای پالماخ از هاگانا ابو زریق را تصرف کردند. روزنامه «فلسطین» گزارش داد که از ۳۰ خانه ویران‌شده، پنج خانه هنوز ساکنانی درون خود داشت. بر پایه گزارش الیعزر باور، پژوهشگر خاورمیانه و ساکن هازوریا، مردان روستا که به هیچ شبه‌نظامی فلسطینی وابسته نبودند و مقاومت نکرده بودند «کوشیدند بگریزند و خود را به دشت‌ها برسانند» اما ساکنان مسلح کیبوتص‌ها و موشاو‌های مجاور راهشان را سد کردند. پس از درگیری مسلحانه‌ای که شمار زیادی از مردان روستا در آن کشته شدند، برخی بازماندگان تسلیم شدند و بیشتر اسیران غیرمسلح کشته شدند. مردانی که در خود روستا پنهان شده بودند نیز اعدام و خانه‌ها پیش از تخریب غارت شدند. بیشتر گریختگان و رانده‌شدگان ابو زریق در اردوگاه‌های موقت اطراف جنین جای گرفتند. آنان به همراه آوارگان روستاهای دیگر از کمیته عالی عرب خواستار کمک بشردوستانه و اعزام نیروی نظامی عرب برای بازگرداندن سرزمین‌هایشان شدند. تا سال ۱۹۹۲ زمین‌ها توسعه‌نیافته باقی مانده بود و نزدیک‌ترین مکان مسکونی کیبوتص هازوریا بود. بخش زیادی از زمین‌ها برای کشاورزی یا چرای دام به کار می‌رفت و درختان کاکتوس، زیتون و انجیر بخش بزرگی از پوشش گیاهی را تشکیل می‌داد. | ## جمع‌بندی | در سال ۱۹۹۸ شمار آوارگان و فرزندان ساکنان اخراج‌شده ابو زریق حدود ۳٬۹۱۸ نفر برآورد شد.