موضوع مقاله: ستون پارسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ستون پارسی | مقدمه: ستون پارسی یا ستون تخت جمشیدی شکل متمایزی از ستون است که در دوره معماری هخامنشیان در ایران باستان توسعه یافت و احتمالاً شروع آن اندکی پیش از ۵۰۰ سال قبل از میلاد بوده است. | ## بخش 1: ستون پارسی | این گونه ستون‌ها عمدتاً از بازمانده‌های تخت جمشید شناخته می‌شوند، جایی که ستون‌های اصلی عظیم دارای یک پایه، بدنه شیاردار و یک سرستون با دو جانورِ پشت به پشت هستند که اکثراً نماد گاو دارند.Curtis, 52–54; Boardman, 13–14 کاخ‌های هخامنشی دارای تالار ستون‌دار عظیمی به نام آپادانا بودند که توسط چندین ردیف ستون در داخل نگهداری می‌شدند. تالار تخت یا «تالار صدستون» در تخت جمشید با ابعاد ۷۰ × ۷۰ متر توسط شاهنشاه هخامنشی، اردشیر یکم ساخته شد. اینها اغلب شامل یک تخت سلطنتی برای پادشاه بودند و برای مجالس بزرگ تشریفاتی استفاده می‌شدند. تالارهای ستون‌دار بزرگ مانند تالارهای تخت جمشید و شوش می‌توانستند همزمان ده هزار نفر را در خود جای دهند.Schmitt هخامنشیان تجربه کمی در معماری سنگی داشتند، اما توانستند هنرمندان و صنعتگرانی را از سراسر امپراتوری گستردهٔ خود گرد هم آورند تا یک سبک ترکیبی-امپراتوری ایجاد کنند که از تأثیرات میان‌رودان، مصر و لیدیه در آناتولی، و همچنین تمدن ایلام در خود ایران برخوردار بود. این سبک احتمالاً در کاخ آپادانای شوش توسعه یافته اما بیشترین و کامل‌ترین آثار به جا مانده از آن را در تخت جمشید می‌یابیم، جایی که چندین ستون هنوز پابرجا هستند. ساخت‌وساز بناهای شاهنشاهی به این سبک با حمله اسکندر مقدونی به ایران در سال ۳۳۰ قبل از میلاد و آتش زدن تخت جمشید به طور ناگهانی متوقف شد. به‌طور کلی سرستون‌ها با دو حیوان به شدت تزئین شده و پشت به پشت تراشیده می‌شوند که از ستون بیرون زده‌اند. اینها به عنوان براکت (در معماری) برای حمایت از فرسب یا تیرهای سقف عمل می‌کنند، در حالی که پشت صاف حیوانات نیز تیرهایی که در زوایای قائم قرار می‌گیرند را نگه می‌دارند (بازسازی ستون در موزه لوور در تصویر زیر را ببینید). از آنجایی که حیوانات بیرون زده هستند، می‌توان آنها را نوعی پیش‌قراولی به حساب آورد. | ## بخش 2: ستون پارسی | گاو نر رایج‌ترین حیوان در این ستون‌هاست، اما شیر، گاو نر با سر انسان به سبک گاو بال‌دار آشوری، و شیردال با سر عقاب و بدن شیر نیز در این سبک معماری دیده شده‌اند.Curtis, 51 گاو و شیر ممکن است منعکس‌کنندهٔ نمادپردازی‌های نوروز، سال نوی ایرانی در اعتدال بهاری، از نبردی ابدی بین گاو نر به‌عنوان تجسم ماه، و یک شیر به‌عنوان تجسم خورشید باشند. نوروز روزی بود که ملل خراجگزار، هدایای سالانه خود را به پادشاه تقدیم می‌کردند، همان‌طور که در نقش برجسته‌های پلکان‌های تخت جمشید به تصویر کشیده شده است. در حالی که برخی از ستون‌های کوچکتر به سرعت از مجسمه حیوانات به بدنه ساده و بدون نقش و نگار در پایین منتقل می‌شوند، نمونه‌های بزرگتر و باشکوه‌تر دارای یک بخش میانی بلند با پیچکهای دوگانه در بالا و به‌طور معکوس در پایین با ناحیهٔ مربع‌شکلی با شیارهای طولی هستند. در بالای بدنهٔ اصلی و گرد، دو بخش با طرح‌هایی شُل و آزاد با الهام از گیاهان وجود دارد. بخش بالایی شکلی شبیه به «سرستون نخل» دارد که با بالا رفتن پهن می‌شود و بخش پایینی یادآور برگ‌هایی است که به سمت پایین خم شده‌اند. سرستونهای دیگر حیوانات و دو عنصر پایینی مبتنی بر گیاه را دارند، اما فاقد بخش میانی با پیچک‌ها هستند. قالب‌بندی‌های کوچک متنوعی بین عناصر مختلف به چشم می‌خورد که بازتاب‌دهندهٔ سبک یونانی است. شاخ‌ها و گوش‌های حیوانات اغلب قطعات جداگانه‌ای هستند که با گیره‌های مربع‌شکل به سر متصل می‌شوند. این سبک بازتاب‌دهنده تأثیرات فرهنگی گوناگونی است که امپراتوری پارس آنها را فتح کرده بود، از جمله مصر، بابل، و لیدیه، و همچنین یونان که پارس‌ها در آنجا موفقیت موقت و کوتاه‌مدتی داشتند. | ## بخش 3: ستون پارسی | نتیجه نهایی به شکلی واضح و متمایز، سبکی پارسی است.Curtis, 51; Schmitt تصور می‌شود ستون‌های سنگیِ به‌جامانده، پیش‌درآمدی از نسخه‌های چوبی بوده‌اند که همچنان مورد استفاده داشته‌اند. شاید زمانی که تهیه درختان به اندازه کافی بزرگ برای بزرگ‌ترین ساختمان‌ها دشوار یا غیرممکن شد، حرکت به سمت ساخت ستون سنگی روی داد. حتی در ستون‌های چوبی هم پایه از سنگ ساخته می‌شد و گاهی کتیبه‌ای حک شده بود که نام پادشاه سازنده آن ساختمان بر روی آن قرار داشت. کاربرد و نفوذ به نظر می‌رسد شکل کامل ستون پارسی فقط در چند مکان خارج از ایران، در سراسر امپراتوری و در دوران هخامنشیان استفاده شده است. احیای ستون‌های پارسی از قرن نوزدهم میلادی، شکل کامل ستون‌های تخت جمشید توسط پارسیان هند و معماران التقاطی در اروپا احیا شد. استفاده از این ستون‌ها در بناهای عمومی ایران فقط در دوره پهلوی (از ۱۹۲۵) رواج پیدا کرد، اگرچه کاخ سلطنتی سابق در باغ عفیف‌آباد (۱۸۶۳) به‌طور آزمایشی از برخی عناصر سرستون‌ها استفاده می‌کند. رضاشاه، اولین پادشاه پهلوی، به روش‌های مختلف علاقه به هخامنشیان را برای ترویج ملی‌گرایی ایرانی و حمایت از مشروعیت رژیم خود ترویج می‌کرد. بناهای مهمی در تهران تحت نظارت باستان‌شناسان اروپایی، به‌ویژه آندره گدار، ماکسیم سیرو و ارنست هرتسفلد، از نظر اصالت سبکشان مورد بررسی قرار گرفتند. | ## جمع‌بندی | اگرچه ایران در جمهوری اسلامی بناهایی را ترجیح می‌دهد که به معماری اسلامی مربوط باشند، اما ستون‌های کوچک پارسی همچنانچهارطاقی موسوم به «دانشمند ایرانی» اهدایی به دفتر سازمان ملل متحد در وین در سال ۲۰۰۹ را پشتیبانی می‌کنند.