موضوع مقاله: روابط آلمان شرقی و اسرائیل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # روابط آلمان شرقی و اسرائیل | مقدمه: روابط آلمان شرقی و اسرائیل به مناسبات میان دولت اسرائیل و جمهوری دموکراتیک آلمان اشاره دارد. | ## بخش 1: روابط آلمان شرقی و اسرائیل | این دو کشور هیچ‌گاه در طول نزدیک به چهار دهه موجودیت آلمان شرقی روابط دیپلماتیک رسمی برقرار نکردند و حتی پس از فروپاشی دیوار برلین نیز سفیری میان دو طرف مبادله نشد. این رویکرد که ریشه در نظریه‌های مارکس و لنین دربارهٔ ملی‌گرایی، تضاد طبقاتی و «ستیز آشتی‌ناپذیر میان سوسیالیسم و امپریالیسم» داشت، همچنین برای مقابله با اتهامات یهودستیزی به کار می‌رفت. در این چارچوب، هرگونه رابطه یا مسئولیت ویژه مردم آلمان در قبال دولت یهودی انکار می‌شد. روابط میان دو کشور را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد: بی‌طرفی مثبت (۱۹۴۸–۱۹۵۶)، رویارویی (۱۹۵۶–۱۹۸۵) و حرکت به سوی نزدیکی (۱۹۸۶–۱۹۹۰). آلمان شرقی تنها کشور بلوک شرق بود که هرگز روابط دیپلماتیک با اسرائیل برقرار نکرد، در حالی که نخستین کشور این بلوک بود که سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به رسمیت شناخت. بی‌طرفی مثبت (۱۹۴۸–۱۹۵۶) حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان از تصمیم سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷ برای تقسیم فلسطین به دولت‌های عربی و یهودی استقبال کرد. در بیانیه‌ای ویژه که در آغاز سال ۱۹۴۸ منتشر شد، کمیته مرکزی حزب اعلام کرد: «ما تأسیس دولت یهودی را کمکی مهم برای توانمندسازی هزاران نفر که در دوران فاشیسم هیتلری رنج‌های عظیمی کشیده‌اند، در ساختن زندگی نو می‌دانیم.» پاول مرکر، عضو دفتر سیاسی حزب، نیز در ۲۴ فوریه ۱۹۴۸ در روزنامه «نویس دویچلاند» نوشت که «یهودیان از همدلی و یاری فعال همه نیروهای مترقی بهره‌مند شده‌اند و به‌ویژه نیروهای دموکراتیک آلمان ناگزیرند همدلی و آمادگی خود را برای کمک نشان دهند.» نخستین تماس‌های رسمی میان اسرائیل و آلمان شرقی دربارهٔ برقراری روابط در سال ۱۹۵۰ انجام شد، اما اسرائیل پیش از آنکه آلمان شرقی رسماً مسئولیت هولوکاست را بپذیرد، حاضر به ادامه مذاکرات نبود و آلمان شرقی نیز نخست خواستار شناسایی موجودیت خود از سوی اسرائیل بود. ادعای رسمی حکومت آلمان شرقی این بود که جنایات نازی‌ها پیش از تأسیس این کشور رخ داده و مسئول آن‌ها نه مردم آلمان بلکه نمایندگان سرمایه‌داری بوده‌اند که در آلمان غربی باقی مانده‌اند؛ از این رو آلمان شرقی از پرداخت غرامت به قربانیان هولوکاست سرباز زد. تیرگی روابط بر پایه ترجمه آلمانی آثار کامل ژوزف استالین با عنوان که در سال ۱۹۵۰ در برلین شرقی منتشر شد، صهیونیسم «جنبشی ملی‌گرای ارتجاعی» معرفی می‌شد «که پیروانش را در میان بورژوازی یهودی، نخبگان فکری و لایه‌های عقب‌مانده توده کارگران یهودی داشت. صهیونیست‌ها می‌کوشیدند توده کارگران یهودی را از پیکار جمعی پرولتاریا جدا سازند.» اما دلیل فوری‌تر و بین‌المللی‌تری نیز برای مشی ضدصهیونیستی حکومت آلمان شرقی در آغاز دهه ۱۹۵۰ وجود داشت: اتهامات علیه رودلف سلانسکی، مقام ارشد حزب کمونیست چکسلواکی. در ۲۰ دسامبر ۱۹۵۲ کمیته مرکزی حزب اتحاد سوسیالیستی آلمان «درس‌های محاکمه گروه توطئه‌گران پیرامون سلانسکی» را اعلام کرد و در بیانیه‌ای چنین آمد: در ۳۰ نوامبر ۱۹۵۲ اشتازی پاول مرکر را که از تأسیس دولت یهودی و پرداخت غرامت حمایت کرده بود، بازداشت کرد. او به سرکردگی یک «هسته صهیونیستی» متهم و در دادگاهی سرّی به هشت سال زندان محکوم شد. پس از درگذشت استالین در ۱۹۵۳، دولت اسرائیل اندکی به برقراری روابط عادی با بلوک شرق علاقه نشان داد. اما در مورد آلمان شرقی، نه‌تنها مسئله حل‌نشده آلمان—وجود دو دولت آلمانی در دو اردوگاه شرق و غرب—مانع رویکردی مثبت بود، بلکه امتناع حزب از مذاکره با نمایندگان یهودی و اسرائیلی دربارهٔ غرامت نیز بر آن افزوده می‌شد. گفت‌وگوهای دوجانبه از ۱۹۵۴ تا ۱۹۵۶ در مسکو برگزار شد و همه مذاکرات با موضوع جبران مادی جنایات نازی‌ها علیه یهودیان پیوند تنگاتنگ داشت. در گزارشی داخلی وزارت خارجه آلمان شرقی در ژانویه ۱۹۶۳ آمده بود: «روابط نسبتاً خوب با برخی کشورهای عربی نباید در مرحله کنونی مبارزه برای شناسایی بین‌المللی جمهوری دموکراتیک آلمان، با تلاش برای برقراری روابط رسمی با اسرائیل تیره شود.» رویارویی (۱۹۵۶–۱۹۸۵) دهه ۱۹۶۰ از اواخر دهه ۱۹۵۰ موضع رهبری آلمان شرقی نسبت به درگیری خاورمیانه و مسئله فلسطین به‌شدت عرب‌گرا و ضداسرائیلی شد. این چرخش به‌ویژه در جریان بحران سوئز، جنگ شش‌روزه، جنگ یوم کیپور و جنگ ۱۹۸۲ لبنان آشکار گردید. پس از جنگ شش‌روزه همه کشورهای بلوک شرق به‌جز رومانی روابط دیپلماتیک خود را با اسرائیل قطع کردند و آلمان شرقی «تجاوز امپریالیستی اسرائیل» را محکوم و «ایالات متحده و آلمان غربی را همدست متجاوز» خواند. | ## بخش 2: روابط آلمان شرقی و اسرائیل | در ۱۴ ژوئیه ۱۹۶۷ کاریکاتوری در روزنامه برلینر تسایتونگ منتشر شد که موشه دایان را در حال پرواز با دست‌های دراز به سوی غزه و اورشلیم نشان می‌داد؛ کنار او آدولف هیتلر در حالتی متلاشی ایستاده و او را با این عبارت تشویق می‌کرد: «ادامه بده، همکار دایان!» در ۱۹۶۸ سیمون ویزنتال اعلام کرد که خبرگزاری آلمان شرقی به‌مراتب ضداسرائیلی‌تر از دیگر کشورهای کمونیستی است. در فوریه ۱۹۶۵ والتر اولبریخت از قاهره دیدن کرد و بیانیه‌ای مشترک با جمال عبدالناصر منتشر کرد که در آن «نقشه‌های تجاوزکارانه امپریالیسم که اسرائیل را به‌عنوان سرنیزه‌ای علیه حقوق ملت‌های عرب ساخته» محکوم شد. دهه ۱۹۷۰ از آغاز دهه ۱۹۷۰ آلمان شرقی با کشورهای عربی و سازمان آزادی‌بخش فلسطین در سطح نظامی همکاری می‌کرد. نخستین توافق‌نامه رسمی میان حزب اتحاد سوسیالیستی و سازمان آزادی‌بخش فلسطین در اوت ۱۹۷۳ هنگام دیدار یاسر عرفات از برلین شرقی امضا شد. این توافق شامل گشایش دفتر سازمان آزادی‌بخش فلسطین در برلین شرقی—نخستین دفتر آن در اروپای شرقی—و تدارک ارسال «کالاهای غیرغیرنظامی» به سازمان بود. سندی داخلی دبیرخانه دولتی امور کلیسایی در سال ۱۹۷۲ مفهوم صهیونیسم را از دیدگاه حزب چنین خلاصه کرده بود: «ایدئولوژی ملی‌گرایانه ارتجاعی بورژوازی بزرگ یهودی». همکاری نزدیک آلمان شرقی با سازمان آزادی‌بخش فلسطین از دلایل مخالفت اسرائیل با عضویت آلمان شرقی در سازمان ملل متحد در سال ۱۹۷۳ بود. یوسف تکوآ، سفیر اسرائیل در سازمان ملل، در ۱۸ سپتامبر ۱۹۷۳ در مجمع عمومی گفت: «اسرائیل با تأسف و انزجار یادآور می‌شود که دولت آلمانی دیگر (آلمان شرقی) مسئولیت تاریخی آلمان در قبال هولوکاست و تعهدات اخلاقی برخاسته از آن را نادیده گرفته و همچنان نادیده می‌گیرد. این دولت با ارائه حمایت و کمک عملی به پویش خشونت و کشتار سازمان‌های تروریستی عرب علیه اسرائیل و مردم یهود، خطر این رویکرد را دوچندان کرده‌است.» در جریان جنگ یوم کیپور آلمان شرقی ۷۵٬۰۰۰ نارنجک، ۳۰٬۰۰۰ مین زمینی، ۶۲ تانک و ۱۲ جنگنده به سوریه ارسال کرد. در سال ۱۹۷۵ آلمان شرقی به قطعنامه سازمان ملل مبنی بر محکوم‌کردن صهیونیسم به‌عنوان شکلی از نژادپرستی رأی مثبت داد. اتحادیه معلمان آلمان شرقی اعلام کرد: «پایگاه ایدئولوژیک مشترکی میان صهیونیسم و فاشیسم وجود دارد و آن نژادپرستی است.» در سال ۱۹۷۶ هرگونه داد و ستد تجاری با اسرائیل رسماً ممنوع شد. در ۱۹۷۸ ودیع حداد، عضو سازمان آزادی‌بخش فلسطین، در برلین شرقی درگذشت؛ گمان می‌رود که مرگ او نتیجه ترور توسط موساد بوده باشد. تهاجم اسرائیل به لبنان در ۱۹۸۲ از سوی دولت آلمان شرقی به‌عنوان پنجمین جنگ اسرائیل علیه کشورهای عرب محکوم شد. ارتش ملی خلق جمهوری دموکراتیک آلمان در اوت ۱۹۸۲ مقاله‌ای مفصل منتشر کرد که تجاوز اسرائیل به مردم فلسطین و لبنان را با جنایات نازیسم آلمان در جنگ جهانی دوم و امپریالیسم آمریکا در ویتنام مقایسه می‌کرد. در سال ۱۹۸۲ دفتر سازمان آزادی‌بخش فلسطین در برلین به سفارت تمام‌عیار ارتقا یافت. حرکت به سوی نزدیکی (۱۹۸۶–۱۹۹۰) پس از ۱۹۸۵ نشانه‌هایی از تغییر در رویکرد آلمان شرقی پدید آمد که بخشی از آن ناشی از فضای نوین میخائیل گورباچف در اتحاد جماهیر شوروی بود. اما در ۹ نوامبر ۱۹۸۸ برای نخستین بار مراسم یادبود «شب بلور» در برلین شرقی با حضور یهودیان از جمله میهمانانی از اسرائیل و آمریکا برگزار شد. آلمان شرقی نخستین بار میهمانان رسمی اسرائیلی را دعوت کرد، کارکنان «یاد واشم» به بایگانی‌های این کشور دسترسی یافتند و اریش هونکر سنگ بنای بازسازی کنیسه بزرگ را گذاشت. | ## بخش 3: روابط آلمان شرقی و اسرائیل | در پایان ژانویه ۱۹۸۹ کورت لوفلر، دبیر دولتی آلمان شرقی در امور مذهبی، در رأس هیأتی از دیپلمات‌های وزارت خارجه به اسرائیل سفر کرد و در اورشلیم توافق‌نامه همکاری با «یاد واشم» امضا نمود. در ۵ نوامبر ۱۹۸۹ اتحادیه جوامع یهودی آلمان شرقی بیانیه‌ای صادر کرد که بر پیوند یهودیان با اسرائیل تأکید داشت و از حکومت خواست روابط دیپلماتیک با اسرائیل برقرار کند. دو روز پس از سقوط دیوار برلین، جامعه یهودی گردهمایی‌ای برپا کرد و برای نخستین بار پس از دهه‌ها پرچم اسرائیل را برافراشت. در ۲۲ ژانویه نخستین مراسم اعطای نشان «پارسایان ملل» به شهروندان آلمان شرقی در برلین شرقی برگزار گردید. مذاکرات برای برقراری روابط دیپلماتیک در کپنهاگ آغاز شد، اما پس از سه دور بدون نتیجه پایان یافت. در ۱۲ آوریل ۱۹۹۰ پارلمان آلمان شرقی (لشکه‌العم) با حمایت همه فراکسیون‌ها قطعنامه‌ای تصویب کرد که در آن آلمان شرقی بخشی از مسئولیت «تحقیر، اخراج و کشتار زنان، مردان و کودکان یهودی» را بر عهده گرفت و اعلام داشت: «ما از یهودیان سراسر جهان پوزش می‌خواهیم. ما از مردم اسرائیل برای ریاکاری و دشمنی سیاست رسمی آلمان شرقی نسبت به دولت اسرائیل و برای آزار و تحقیر شهروندان یهودی در کشورمان حتی پس از ۱۹۴۵ عذرخواهی می‌کنیم.» این قطعنامه خواستار برقراری روابط دیپلماتیک و پرداخت غرامت به قربانیان نازیسم شد. در ۲۲ ژوئیه ۱۹۹۰ پارلمان آلمان شرقی حمایت خود از قطعنامه سازمان ملل مبنی بر برابرانگاری صهیونیسم با نژادپرستی را لغو کرد. در پایان ژوئن ۱۹۹۰ سابینه برگمان-پوهل، رئیس پارلمان آلمان شرقی، همراه با همتای آلمان غربی‌اش ریتا زیسموت به اسرائیل سفر کرد تا نگرانی‌های اسرائیل از اتحاد دوباره آلمان را کاهش دهد. با شتاب‌گرفتن فرایند اتحاد، برقراری روابط دیپلماتیک بی‌موضوع شد و آلمان شرقی هرگز اسرائیل را به رسمیت نشناخت. غرامت نخستین واکنش روزنامه نویس دویچلاند به توافق غرامت (توافق لوکزامبورگ میان اسرائیل و آلمان غربی) دو ماه دیرتر و سه روز پس از انتشار بخش‌هایی از کیفرخواست محاکمه سلانسکی منتشر شد. مقاله زیر عنوان «غرامت—برای چه کسی؟» از «معامله‌ای میان سرمایه‌داران نیرومند آلمان غربی و اسرائیلی» سخن می‌گفت. لئو تسوکرمان در چندین نشست با الیاهو لیونه، کنسول اسرائیل در آلمان غربی، شرکت جست. وی در دسامبر ۱۹۵۲ به برلین غربی گریخت و اعلام کرد که قرار بود به اتهام «توطئه صهیونیستی» بازداشت شود. پس از مرگ استالین در مارس ۱۹۵۳ اسرائیل امیدوار بود با حکومت آلمان شرقی دربارهٔ غرامت مذاکره کند، اما آلمان شرقی امتناع ورزید. بر اساس توافق لوکزامبورگ ۱۹۵۲ یک‌سوم کل غرامت یعنی یک‌میلیارد و ۱۵۰ میلیون مارک باید توسط آلمان شرقی پرداخت می‌شد که هرگز پرداخت نگردید. ارزش این مبلغ تا سال ۲۰۱۷ نزدیک به ۴ میلیارد دلار برآورد شده‌است؛ اسرائیل هرگز از آن چشم‌پوشی نکرد اما آن را نیز مطالبه ننمود. اشتازی و کارشکنی در تعقیب جنایتکاران نازی در مصاحبه‌ای در سال ۱۹۹۱ با جک کوهلر، سیمون ویزنتال با خشم فاش ساخت که پس از انقلاب مسالمت‌آمیز ۱۹۸۹ و اتحاد دوباره آلمان دریافته است چگونه پژوهش‌هایش برای ردیابی جنایتکاران نازی بارها توسط اشتازی و حکومت آلمان شرقی سنگ‌اندازی شده بود. | ## جمع‌بندی | ویزنتال آلمان شرقی را «یهودستیزترین و ضداسرائیلی‌ترین کشور در تمام بلوک شرق» خواند و گفت: «آن‌ها هیچ کاری برای کمک به غرب در شناسایی جنایتکاران جنگی نازی نکردند و همه درخواست‌های مراجع قضایی آلمان غربی را نادیده گرفتند.