موضوع مقاله: تاریخ تبت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ تبت | مقدمه: اگرچه فلات تبت از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده است، بیشتر تاریخ تبت تا زمان ابداع دبیره تبتی در قرن هفتم میلادی ثبت نشده بود. | ## بخش 1: تاریخ تبت | متون تبتی به پادشاهی ژانگ ژونگ (حدود ۵۰۰ پیش از میلاد – ۶۲۵ میلادی) به عنوان پیش‌درآمد پادشاهی‌های بعدی تبت و بنیان‌گذاران دین بون اشاره می‌کنند. در حالی که گزارش‌های اسطوره‌ای از فرمانروایان اولیه دودمان یارلونگ وجود دارد، گزارش‌های تاریخی با معرفی دبیره تبتی از سوی امپراتوری تبت یکپارچه در قرن هفتم آغاز می‌شود. به دنبال فروپاشی امپراتوری تبت و یک دوره پراکندگی در قرن‌های ۹ و ۱۰، یک رنسانس بودایی در قرن‌های ۱۰ تا ۱۲ شاهد توسعه سه مکتب از چهار مکتب اصلی بودیسم تبتی بود. پس از دوره‌ای از کنترل توسط امپراتوری مغول و دودمان یوآن، تبت عملاً در قرن چهاردهم مستقل شد و برای ۳۰۰ سال آینده توسط سلسله‌ای از خاندان‌های اشرافی اداره می‌شد. در قرن شانزدهم، عنوان دالایی لاما توسط آلتان خان ایجاد شد و به درخواست خانواده آلتان خان، مهر اقتدار توسط امپراتور وان‌لی به دالایی لاما اعطا گردید.《明实录》又载："万历十五年（1587）十月丁卯... 番僧答赖（即达赖）准升'朵儿只唱名号，仍给敕命、图书..." ترجمه: اسناد مینگ شیلو ثبت کرده است: «در پانزدهمین سال سلطنت وان‌لی (۱۵۸۷)، در ماه اکتبر دینگمائو… به راهب دالایی اجازه داده شد تا به مقام دورر ارتقا یابد و فرمان‌ها و کتب امپراتوری به او اعطا شد…» در قرن هفدهم، لامای ارشد مکتب گلوگ، یعنی دالایی لاما، با کمک خانات خوشوت به ریاست کشور رسید. مهر اقتدار و الواح طلایی توسط امپراتور شون‌ژی در سال ۱۶۵۳ به دالایی لاما و بنیان‌گذار خانات خوشوت، گوشی خان، اعطا شد. ترجمه: امپراتور بهتر از گنج برآورده‌کننده آرزوهاست که همه چیز را آفریده، مهربانی را تا سواحل چهار دریا گسترانیده؛ نیکی را ترویج و بدی را سرکوب کرده تا امید همه موجودات زنده را برآورده سازد. من به لطف آسمان با کتابی طلا و مهری طلا پاداش یافتم و «اوبی ونیی هویمین گو شیهان» نامیده شدم. صمیمانه امیدوارم که زانو زده و رهبر را بپذیرم و برای تشکر از لطف آسمان سجده کنم.Karmay 2014, p. در سال ۱۷۱۷، خانات جونغار به لهاسا حمله کرد و لها-بزانگ خان از خانات خوشوت را کشت که عملاً به نابودی خانات خوشوت منجر شد. دودمان چینگ در همان سال نیروهای نظامی را برای مقابله با جونغارها فرستاد، اما شکست خورد. ترجمه: در دومین روز از اولین ماه قمری سال ۱۷۱۸، آچی تو، یک نگهبان چینگ مستقر در چینگ‌های، هنگام گشت‌زنی در کایدم با همسر سورزا، پسر دوم لها-بزانگ خان، که از لهاسا گریخته بود، ملاقات کرد. او تأیید کرد که لها-بزانگ خان شکست خورده و کشته شده و تبت به دست جونغارها افتاده است. وخامت اوضاع، دودمان چینگ را مجبور کرد تا با عجله تصمیمی برای حل مسئله تبت با توسل به زور اتخاذ کند. در مارس ۱۷۱۸، امپراتور کانگ‌شی به سلنگ و الونته دستور داد تا «ارتش را برای فتح تبت رهبری کنند.» در سال ۱۷۲۰، دودمان چینگ برای دومین بار نیرو اعزام کرد و ارتش جونغار را بیرون راند. ترجمه: در سال ۱۷۱۷، خانات جونغار به لهاسا حمله کرد، لها-بزانگ خان را کشت و خانات خوشوت نابود شد. در سال ۱۷۲۰، دودمان چینگ برای دومین بار اعزام نیرو کرد و ارتش جونغار را بیرون راند. به زودی، دودمان چینگ به سرعت شورش لوبسانگ دانجین را سرکوب کرد و یک سیستم مدیریت مستقیم در چینگ‌های برقرار نمود. یک فرمان امپراتوری برای کتیبه‌های امپراتوری آرام‌سازی تبت نوشته شد و اصطلاح شیزانگ (Xizang) رسماً برای نامیدن این منطقه به کار رفت. پس از آنکه سیزده اصل برای حل و فصل امور چینگ‌های به امپراتور یونگ‌ژنگ پیشنهاد شد، مرزهای بین تبت، چینگ‌های، سیچوآن و یون‌نان مشخص گردید. ترجمه: از طریق چندین مرزبندی در دوره یونگ‌ژنگ، مرزهای بین تبت، چینگ‌های، سیچوآن و یون‌نان اساساً مشخص شد که تأثیر عمیقی بر نسل‌های بعدی داشت. مرزبندی دودمان چینگ سه مزیت عمده داشت: اول، امنیت گذرگاه‌ها از یون‌نان، چینگ‌های و سیچوآن به تبت را تضمین می‌کرد؛ دوم، به جدایی مغولستان و تبت دست یافت که به وحدت کشور کمک می‌کرد؛ سوم، تا حد امکان با شرایط و آداب و رسوم محلی سازگار بود و از کوه‌ها و رودخانه‌های معروف به عنوان خطوط مرزی استانی استفاده می‌کرد تا مدیریت محلی را تسهیل کند. در سال ۱۹۵۹، دالایی لامای چهاردهم در واکنش به خصومت‌ها با جمهوری خلق چین (PRC) به هند تبعید شد. الحاق تبت به جمهوری خلق چین در سال ۱۹۵۱ و فرار دالایی لاما، چندین موج از پناهندگان تبتی را ایجاد کرد و منجر به شکل‌گیری تبتی‌های دور از وطن در هند، ایالات متحده و اروپا شد. منطقه خودمختار تبت در سال ۱۹۶۵ پس از تصویب توافقنامه هفده ماده‌ای برای آزادی صلح‌آمیز تبت در سال ۱۹۵۱ توسط دالایی لاما تأسیس شد؛ دالایی لاما در سال ۱۹۵۹ به تبعید رفت. جنبش استقلال تبت و حقوق بشر به عنوان مسائل بین‌المللی مطرح شدند و در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ در کنار دالایی لامای چهاردهم شهرت قابل توجهی یافتند. مقامات چینی به دنبال اعمال کنترل بر تبت بوده‌اند و به تخریب اماکن مذهبی و ممنوعیت داشتن تصاویر دالایی لاما و دیگر اعمال مذهبی تبتی متهم شده‌اند. جمهوری خلق چین این ادعاها را رد می‌کند و به سرمایه‌گذاری‌های خود در زیرساخت‌ها، آموزش و صنعتی‌سازی تبت به عنوان شاهدی بر جایگزینی یک حکومت فئودالی تئوکراتیک با یک دولت مدرن اشاره می‌کند. رشته‌کوه‌های گسترده در شرق فلات تبت، مرز با سرزمین اصلی چین را مشخص می‌کنند و هیمالیا در جمهوری‌های نپال و هند این فلات را از شبه‌قاره‌ای که در جنوب آن قرار دارد، جدا می‌کند. زبان‌شناسان زبان‌های تبتی و گویش‌های آن را جزو زبان‌های تبتی-برمه‌ای، که اعضای غیرچینی از خانواده بزرگ‌تر زبان‌های چینی-تبتی هستند، طبقه‌بندی می‌کنند. برخی داده‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهند که انسان‌های باستانی در زمانی که هند برای اولین بار مسکونی شد، یعنی نیم میلیون سال پیش، از تبت عبور کرده‌اند. نقش‌های دست و پا نشان می‌دهد که انسان‌تباران بین ۱۶۹٬۰۰۰ تا ۲۲۶٬۰۰۰ سال پیش در ارتفاعات بالای ۴۰۰۰ متر از سطح دریا در فلات تبت حضور داشته‌اند. این جمعیت عمدتاً حدود ۳۰۰۰ سال پیش توسط مهاجران دوران نوسنگی از شمال چین جایگزین شد. با این حال، «یک تداوم ژنتیکی جزئی بین ساکنان پارینه‌سنگی و جمعیت‌های معاصر تبت» وجود دارد. اکثر قریب به اتفاق اجزای دی‌ان‌ای میتوکندریایی مادری تبتی‌ها را می‌توان هم به دوران پارینه‌سنگی و هم به دوران نوسنگی در اواسط هولوسن ردیابی کرد. آثار مگالیتی در سراسر فلات تبت پراکنده‌اند و ممکن است در پرستش اجداد به کار رفته باشند. اخیراً تپه‌قلعه‌ها و مجموعه‌های تدفین از عصر آهن پیش از تاریخ در فلات تبت یافت شده‌اند، اما موقعیت دورافتاده و مرتفع، تحقیقات باستان‌شناسی را دشوار می‌سازد. تاریخ اولیه (حدود ۵۰۰ پیش از میلاد – ۶۱۸ میلادی) پادشاهی ژانگ ژونگ (حدود ۵۰۰ پ.م. – ۶۲۵ م) به گفته نامخای نوربو، برخی متون تاریخی تبتی، فرهنگ ژانگ ژونگ را به عنوان مردمی معرفی می‌کنند که از منطقه آمادو به منطقه‌ای که اکنون پادشاهی گوگه در غرب تبت است، مهاجرت کرده‌اند. ژانگ ژونگ خاستگاه اصلی دین بون محسوب می‌شود.Helmut Hoffman in تا قرن اول پیش از میلاد، پادشاهی همسایه‌ای در دره یارلونگ به وجود آمد و پادشاه یارلونگ، دریگوم تسنپو، تلاش کرد تا با بیرون راندن کاهنان بون ژانگ ژونگ از یارلونگ، نفوذ ژانگ ژونگ را از بین ببرد. تسنپو ترور شد و ژانگ ژونگ به سلطه خود بر منطقه ادامه داد تا اینکه در قرن هفتم توسط سونگتسن گامپو ضمیمه شد. قبایل تبتی (قرن دوم میلادی) در سال ۱۰۸ میلادی، «کیانگ‌ها یا تبتی‌ها، قومی کوچ‌نشین از جنوب غربی دریاچه چینگ‌های، به پایگاه‌های چینی گانسو حمله کردند و تهدید به قطع جاده دون‌هوانگ نمودند. لیانگ کین، با بهای نبردهای شدید، آنها را عقب راند.» تهاجمات مشابهی در سال‌های ۱۶۸–۱۶۹ میلادی توسط ژنرال چینی، دوآن گونگ، دفع شد. پادشاهان اولیه دودمان پیشا-امپراتوری یارلونگ (قرن دوم تا ششم) فرمانروایان دودمان پیشا-امپراتوری یارلونگ اسطوره‌ای تلقی می‌شوند زیرا شواهد کافی برای وجود آنها یافت نشده است.; . در تاریخ‌های سنتی، نیاتری تسنپو به عنوان نخستین پادشاه دودمان یارلونگ در نظر گرفته می‌شود. این دودمان به نام دره رودخانه‌ای که پایتخت آن در آنجا قرار داشت، یعنی تقریباً پنجاه و پنج مایل در جنوب شرقی لهاسای امروزی، نامگذاری شده است. برخی متون تبتی سال ۱۲۶ پیش از میلاد و برخی دیگر ۴۱۴ پیش از میلاد را ذکر می‌کنند. گفته می‌شود نیاتری تسنپو از موجودی یک‌پا به نام «تئورانگ» که انگشتانی پره‌دار و زبانی آن‌قدر بزرگ داشت که می‌توانست صورتش را بپوشاند، تبار یافته است. به دلیل ظاهر وحشتناکش، در زادگاهش پووو از او می‌ترسیدند و توسط بون‌ها به تبت تبعید شد. گفته می‌شود پادشاهان تبت از طریق یک طناب «دمو» (dmu thag) به آسمان‌ها متصل بودند، به طوری که به جای مردن، هنگامی که پسرانشان به سن بلوغ می‌رسیدند، مستقیماً به آسمان صعود می‌کردند. پس از آن، دریگوم تسنپو و پادشاهان بعدی جسد از خود به جای گذاشتند و بون‌ها مراسم تدفین را انجام می‌دادند. در یک اسطوره متأخرتر که برای اولین بار در مانی کابوم گواهی شده است، مردم تبت از نسل میمون فا ترلگن چانگچوب سمپا و دیو صخره‌ای «ما دراگ سینمو» هستند. او تا سال ۶۳۰ کنترل تمام منطقه اطراف لهاسای امروزی را به دست گرفت و ژانگ ژونگ را فتح کرد. دولت نامری سونگتسن در سال‌های ۶۰۸ و ۶۰۹ دو سفیر به چین فرستاد که نشان‌دهنده ظهور تبت در صحنه بین‌المللی بود. از قرن هفتم میلادی، مورخان چینی به تبت با نام توفان اشاره می‌کردند، هرچند چهار نویسه متفاوت برای آن استفاده می‌شد. تاریخ سنتی تبت فهرست بلندی از فرمانروایان را حفظ کرده است که اعمال آنها در تاریخ‌های چینی تا قرن هفتم مورد تأیید خارجی قرار می‌گیرد. از قرن هفتم تا یازدهم، سلسله‌ای از امپراتوران تبت بر این سرزمین حکومت کردند که سه تن از مهم‌ترین آنها در سنت‌های دینی بعدی، سونگتسن گامپو، تریسونگ دتسن و رالپاکان بودند. سونگتسن گامپو (حدود ۶۰۴–۶۵۰) نخستین امپراتور بزرگی بود که قدرت تبت را فراتر از لهاسا و دره یارلونگ گسترش داد و به‌طور سنتی، معرفی بودیسم به تبت به او نسبت داده می‌شود. در طول قرن‌ها از زمان امپراتور، قدرت امپراتوری به تدریج بر سرزمینی متنوع افزایش یافت، به طوری که در دوران سلطنت امپراتور در سال‌های آغازین قرن نهم، نفوذ آن تا جنوب بنگال و شمال مغولستان گسترش یافت. اسناد تبتی ادعا می‌کنند که امپراتوری پالا فتح شد و امپراتور پالا، دارماپالا، تسلیم تبت شد، هرچند هیچ مدرک مستقلی این موضوع را تأیید نمی‌کند. قلمرو متنوع امپراتوری و دشواری حمل‌ونقل، همراه با ایده‌های جدیدی که در نتیجه گسترش آن وارد امپراتوری شد، به ایجاد تنش‌ها و بلوک‌های قدرتی کمک کرد که اغلب با فرمانروای مرکز امپراتوری در رقابت بودند. به این ترتیب، برای مثال، پیروان دین بون و حامیان خانواده‌های اشرافی باستانی به تدریج خود را در رقابت با بودیسم تازه معرفی شده یافتند. این دوره تحت سلطه شورش‌ها علیه بقایای امپراتوری تبت و ظهور جنگ‌سالاران منطقه‌ای بود. پس از مرگ لانگدارما، آخرین امپراتور یک امپراتوری تبت متحد، بر سر جانشینی او اختلاف نظر به وجود آمد که آیا وارث ادعایی او، یومتن (Yum brtan)، جانشین او شود یا پسر دیگرش (یا برادرزاده‌اش)، اوسونگ (Od-srung؛ یا ۸۴۳–۹۰۵ یا ۸۴۷–۸۸۵). متحدان اوسونگ موفق شدند کنترل لهاسا را حفظ کنند و یومتن مجبور شد به یارلونگ برود و در آنجا سلسله جداگانه‌ای از پادشاهان را تأسیس کند. پسر ارشد کییده نییگون فرمانروای منطقه ماریول (لداخ) شد و دو پسر کوچک‌تر او بر غرب تبت حکومت کردند و پادشاهی گوگه–پورانگ و زانسکار–اسپیتی را تأسیس نمودند. او محققان جوانی را برای آموزش به کشمیر فرستاد و مسئول دعوت آتیشا به تبت در سال ۱۰۴۰ بود که بدین ترتیب، مرحله چیدار (Phyi dar) بودیسم در تبت را آغاز کرد. در غرب، رینچن زانگپو (۹۵۸–۱۰۵۵) به عنوان مترجم فعال بود و معابد و صومعه‌هایی را تأسیس کرد. در سال ۱۰۴۲، آتیشا (۹۸۲–۱۰۵۴ م) به دعوت پادشاهی از غرب تبت به این سرزمین وارد شد. این مفسر مشهور شکل پالایی بودیسم از دانشگاه هندی ویکراماشیلا، بعدها به تبت مرکزی نقل مکان کرد. در آنجا، شاگرد اصلی او، درومتونپا، مکتب کادم بودیسم تبتی را تأسیس کرد که تحت تأثیر آن مکاتب ترجمه جدید امروزی تکامل یافتند. مکتب ساکیا، مکتب «خاکستری زمین»، توسط خون کونچوک گیلپو (، ۱۰۳۴–۱۱۰۲)، شاگرد لوتساوای بزرگ، دروگمی شاکیا ، تأسیس شد. این مکتب توسط ساکیا تریزین رهبری می‌شود، نسب خود را به ماهاسیدای ویروپا می‌رساندBerzin. یکی از مفسران مشهور آن، ساکیا پاندیتا (۱۱۸۲–۱۲۵۱ م)، نوه بزرگ خون کونچوک گیلپو بود. دیگر معلمان تأثیرگذار هندی تیلوپا (۹۸۸–۱۰۶۹) و شاگردش ناروپه (احتمالاً حدود ۱۰۴۰ م. کاگیو، «نسب کلام (بودا)»، یک سنت شفاهی است که بسیار به بعد تجربی مراقبه می‌پردازد. اولی، داگپو کاگیو، شامل آن دسته از مکاتب کاگیو است که از طریق مارپا لوتساوا، میلارپا و گامپوپا به استاد هندی ناروپه بازمی‌گردند. نخستین تماس مستند بین تبتی‌ها و مغول‌ها زمانی رخ داد که مبلغ مذهبی، تسانگ-پا دونگ-خور (gTsang-pa Dung-khur-ba) و شش شاگردش با چنگیز خان، احتمالاً در مرز تانگوت که ممکن است در آنجا اسیر شده باشد، در حدود سال‌های ۱۲۲۱–۱۲۲۲ ملاقات کردند. او مغولستان را زمانی ترک کرد که فرقه کوآنژن دائوئیسم دست بالا را پیدا کرد، اما دوباره با چنگیز خان ملاقات کرد زمانی که مغول‌ها اندکی پیش از مرگ خان، تانگوت را فتح کردند. تماس‌های نزدیک‌تر زمانی برقرار شد که مغول‌ها به‌طور متوالی به دنبال عبور از مناطق مرزی چین و تبت برای حمله به دودمان جین و سپس سونگ جنوبی بودند و به مناطق دورافتاده تهاجم می‌کردند. یک روایت سنتی تبتی ادعا می‌کند که طرحی برای حمله به تبت توسط چنگیز خان در سال ۱۲۰۶ وجود داشته است، که این موضوع نابه‌هنگام تلقی می‌شود زیرا هیچ مدرکی دال بر رویارویی مغول و تبت پیش از لشکرکشی نظامی در سال ۱۲۴۰ وجود ندارد. | ## بخش 2: تاریخ تبت | این اشتباه ممکن است ناشی از لشکرکشی واقعی چنگیز علیه تانگوت‌های شیای غربی باشد.: "در شناسایی تبت به عنوان کشوری که چنگیز آن لشکرکشی اولیه را علیه آن آغاز کرد، اشتباه شده است. هدف نظامی او پادشاهی تانگوت شیا غربی بود." مغول‌ها در سال ۱۲۴۰ با یک لشکرکشی کوچک به رهبری ژنرال مغول دوردا دارخان که متشکل از ۳۰٬۰۰۰ سرباز بود، به تبت حمله کردند. مغول‌ها سربازان خود را در سال ۱۲۴۱ از تبت خارج کردند، زیرا تمام شاهزادگان مغول برای آماده‌سازی جهت انتصاب جانشین اوگتای خان به مغولستان فراخوانده شدند. آنها در سال ۱۲۴۴ به منطقه بازگشتند، زمانی که گودان خان اولتیماتومی صادر کرد و راهب بزرگ ساکیا (Kun-dga' rGyal-mtshan) را به عنوان پیشوای روحانی شخصی خود فراخواند و تهدید کرد که در صورت امتناع، تهاجم بزرگ‌تری صورت خواهد گرفت. ساکیا پاندیتا تقریباً ۳ سال طول کشید تا به این احضار پاسخ دهد و در سال ۱۲۴۶ به کوکونور رسید و سال بعد در لانژو با شاهزاده کوتن ملاقات کرد. مغول‌ها آمادو و خام را در شرق ضمیمه کرده بودند و در سال ۱۲۴۹ توسط دربار مغول، ساکیا پاندیتا را به عنوان نایب‌السلطنه تبت مرکزی منصوب کردند. تبت در امپراتوری مغول ادغام شد و قدرت اسمی بر امور مذهبی و سیاسی منطقه‌ای را حفظ کرد، در حالی که مغول‌ها یک حکومت ساختاری و اداری را بر منطقه مدیریت می‌کردند که با مداخلات نظامی نادر تقویت می‌شد.: "برای ایجاد توازن در برابر قدرت سیاسی لاما، قوبیلای مدیران مدنی را در ساکیا منصوب کرد تا بر نیابت مغول نظارت کنند." این ساختار به صورت یک «دوگانه‌سالاری» تحت امپراتور مغول وجود داشت و قدرت عمدتاً به نفع مغول‌ها بود. در شاخه‌ای از امپراتوری مغول در چین که به عنوان دودمان یوآن شناخته می‌شود، تبت توسط دیوان امور بودایی و تبتی یا شوان‌ژنگ یوآن، جدا از سایر استان‌های یوآن مانند استان‌هایی که بر دودمان سونگ سابق چین حکومت می‌کردند، اداره می‌شد. یکی از اهداف این دیوان، انتخاب یک پونچن (dpon-chen) بود که معمولاً توسط لاما منصوب و توسط امپراتور یوآن در پکن تأیید می‌شد. هنگامی که اختلافی بین پونچن کونگ-دگا بزاری-پو و یکی از بستگان فاگپا در ساکیا به وجود آمد، سربازان چینی برای اعدام پونچن اعزام شدند.» در سال ۱۲۵۳، دروگون چوگیال فاگپا (۱۲۳۵–۱۲۸۰) جانشین ساکیا پاندیتا در دربار مغول شد. قوبیلای خان در سال ۱۲۶۰، سالی که خاقان شد، چوگیال فاگپا را به عنوان نایب‌السلطنه امپراتوری خود (در اصل نایب‌السلطنه ایالتی) منصوب کرد. فاگپا مفهوم رابطه حامی و کشیش را توسعه داد که از آن پس مشخصه روابط تبت و مغول بود.F. با حمایت قوبیلای خان، فاگپا خود و فرقه‌اش را به عنوان قدرت سیاسی برجسته در تبت تثبیت کرد. لاماهای تبتی از طریق نفوذ خود بر حاکمان مغول، نفوذ قابل توجهی در طوایف مختلف مغول، نه تنها بر قوبیلای، بلکه به عنوان مثال، بر ایلخانان نیز به دست آوردند. در سال ۱۲۶۵، چوگیال فاگپا به تبت بازگشت و برای اولین بار تلاش کرد تا با انتصاب شاکیا بزانگ-پو، خدمتکار و متحد دیرینه ساکیاها، به عنوان پونچن ('مدیر بزرگ') بر تبت در سال ۱۲۶۷، هژمونی ساکیا را تحمیل کند. سرشماری در سال ۱۲۶۸ انجام شد و تبت به سیزده میریارشی (ناحیه اداری که اسماً شامل ۱۰٬۰۰۰ خانوار بود) تقسیم شد. تا پایان قرن، تبت غربی تحت کنترل مؤثر مقامات امپراتوری (تقریباً به‌طور قطع تبتی‌ها) وابسته به 'مدیر بزرگ' قرار گرفت، در حالی که پادشاهی‌های گوگه و پو-ران استقلال داخلی خود را حفظ کردند. هژمونی ساکیا بر تبت تا اواسط قرن چهاردهم ادامه یافت، هرچند که در سال ۱۲۸۵ با شورش فرقه دریگونگ کاگیو با کمک دوا خان از خانات جغتای به چالش کشیده شد. این شورش در سال ۱۲۹۰ سرکوب شد، زمانی که ساکیاها و مغولان شرقی صومعه دریگونگ را سوزاندند و ۱۰٬۰۰۰ نفر را کشتند. بین سال‌های ۱۳۴۶ و ۱۳۵۴، در اواخر دودمان یوآن، خاندان فاگمودرو ساکیا را سرنگون کرد. حکومت بر تبت توسط سلسله‌ای از لاماهای ساکیا در سال ۱۳۵۸ به پایان قطعی رسید، زمانی که تبت مرکزی تحت کنترل فرقه کاگیو قرار گرفت. «تا دهه ۱۳۷۰، مرزهای بین مکاتب بودیسم مشخص شده بود.» ۸۰ سال یا بیشتر پس از آن، دوره‌ای از ثبات نسبی بود. این دوره همچنین شاهد تولد مکتب گلوگ (که به کلاه زردها نیز معروف است) توسط شاگردان تسونگخاپا و تأسیس صومعه‌های گاندن، درپونگ و سرا در نزدیکی لهاسا بود. 98–104 استقلال تبت (قرن ۱۴ تا ۱۸) با افول دودمان یوآن، تبت مرکزی از قرن چهاردهم تا هفدهم توسط خانواده‌های متوالی اداره می‌شد و پس از آن در قرن‌های هفدهم و هجدهم، حکومت دالایی لاما جانشین آنها شد. علی‌رغم تضعیف قدرت مرکزی، دودمان مینگ همسایه در چین تلاش چندانی برای تحمیل حکومت مستقیم نکرد، هرچند با تأسیس کمیسیون نظامی منطقه‌ای یو-تسانگ و کمیسیون نظامی منطقه‌ای دو-خام در دهه ۱۳۷۰، ادعاهای اسمی بر قلمرو تبت داشت. آنها همچنین روابط دوستانه‌ای با برخی از رهبران مذهبی بودایی معروف به شاهزادگان دارما حفظ کردند و عناوین دیگری از جمله معلم بزرگ امپراتوری را به رهبران محلی اعطا نمودند.Tucci, G. این منطقه پیش از این با خانواده لانگ (Rlang) مرتبط بود و با کاهش نفوذ ایلخانان، توسط این خانواده در چارچوب مغول-ساکیا به رهبری پونچن (dpon-chen) منصوب شده از سوی مغولان در ساکیا اداره می‌شد. مناطق تحت اداره لانگ در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم به‌طور مداوم مورد تجاوز قرار می‌گرفت. پس از مبارزات حقوقی طولانی، این مبارزه زمانی به خشونت کشیده شد که فاگمودرو در سال ۱۳۴۶ مورد حمله همسایگان خود قرار گرفت. هنگامی که او بعداً از حضور در دادگاه امتناع کرد، قلمروهای او در سال ۱۳۴۸ توسط پونچن مورد حمله قرار گرفت. چانگچوب گیالتسن توانست از فاگمودرو دفاع کند و به موفقیت‌های نظامی خود ادامه داد تا اینکه در سال ۱۳۵۱ به قوی‌ترین چهره سیاسی کشور تبدیل شد. خصومت‌های نظامی در سال ۱۳۵۴ با پیروزی بی چون و چرای چانگچub گیالتسن به پایان رسید و او در همان سال دودمان فاگمودروپا را تأسیس کرد. او تا زمان مرگش در سال ۱۳۶۴ به حکومت بر تبت مرکزی ادامه داد، اگرچه تمام نهادهای مغولی را به عنوان تشریفات توخالی حفظ کرد. در این دوره، محقق اصلاح‌طلب تسونگخاپا (۱۳۵۷–۱۴۱۹) فرقه گلوگ را تأسیس کرد که تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر تاریخ تبت داشت. خانواده رینپونگپا (قرن ۱۵ تا ۱۶) درگیری‌های داخلی در دودمان فاگمودروپا و محلی‌گرایی شدید تیول‌های مختلف و جناح‌های سیاسی-مذهبی منجر به یک سری طولانی از درگیری‌های داخلی شد. خانواده وزیر رینپونگپا، مستقر در تسانگ (تبت مرکزی غربی)، پس از سال ۱۴۳۵ بر سیاست تسلط یافتند. دودمان تسانگپا (قرن ۱۶ تا ۱۷) در سال ۱۵۶۵، آنها توسط دودمان تسانگپا از شیگاتسه سرنگون شدند که در دهه‌های بعد قدرت خود را در جهات مختلف تبت گسترش داد و از فرقه کارما کاگیو حمایت کرد. آنها نقش محوری در رویدادهایی داشتند که منجر به به قدرت رسیدن دالایی لاما در دهه ۱۶۴۰ شد. لهاسا در آغاز این دوره پایتخت تبت شد و تمام قدرت دنیوی توسط گوشی خان در شیگاتسه به دالایی لامای پنجم واگذار گردید. ظهور مکتب گلوگپا و دالایی لاما ظهور دالایی لاماها ارتباط تنگاتنگی با قدرت نظامی طوایف مغول داشت. آلتان خان، پادشاه مغولان تومد، ابتدا سونام گیاتسو، رئیس مکتب گلوگ بودیسم تبتی (که بعدها به عنوان سومین دالایی لاما شناخته شد)، را در سال ۱۵۶۹ و بار دیگر در سال ۱۵۷۸، در دوران حکومت خانواده تسانگپا، به مغولستان دعوت کرد. آنها در محل پایتخت جدید آلتان خان، کوکو خوتان (هوهوت)، ملاقات کردند و دالایی لاما در آنجا به جمعیت زیادی آموزش داد. سونام گیاتسو علناً اعلام کرد که او تناسخ راهب ساکیای تبتی دروگون چوگیال فاگپا (۱۲۳۵–۱۲۸۰) است که قوبیلای خان را به دین خود درآورد، در حالی که آلتان خان تناسخ قوبیلای خان (۱۲۱۵–۱۲۹۴)، حاکم مشهور مغولان و امپراتور چین بود و آنها دوباره گرد هم آمده‌اند تا در ترویج دین بودایی همکاری کنند. اگرچه این امر بلافاصله منجر به گرویدن گسترده مغولان به بودیسم نشد (این اتفاق تنها در دهه ۱۶۳۰ رخ داد)، اما منجر به استفاده گسترده از ایدئولوژی بودایی برای مشروعیت بخشیدن به قدرت در میان اشراف مغول شد. برخی می‌گویند او مسموم شده بود اما هیچ مدرک واقعی برای تأیید یا رد این موضوع وجود ندارد. نخستین نایب‌السلطنه دالایی لامای پنجم، سونام راپتن، به خاطر متحد کردن قلب تبت تحت کنترل مکتب گلوگ بودیسم تبتی، پس از شکست دادن فرقه‌های رقیب کاگیو و جونانگ و حاکم سکولار، شاهزاده تسانگپا، در یک جنگ داخلی طولانی، شناخته شده است. تلاش‌های او تا حد زیادی به دلیل کمک نظامی گوشی خان، رهبر اویراتها از خانات خوشوت، موفقیت‌آمیز بود. دالایی لامای پنجم و نزدیکانش، به ویژه سونام راپتن (تا زمان مرگش در ۱۶۵۸)، یک اداره مدنی را تأسیس کردند که مورخان آن را «دولت لهاسا» می‌نامند. این اداره تبتی به نام گاندن پودرنگ نیز شناخته می‌شود که از نام اقامتگاه دالایی لامای پنجم در صومعه درپونگ گرفته شده است. با این حال، پیش از ترک تبت به مقصد چین در سال ۱۶۵۲، دالایی لاما اعلامیه یا فرمانی به سونام راپتن صادر کرد که تمام این سیاست‌های فرقه‌ای را که پس از جنگ داخلی ۱۶۴۲ توسط دولت او اجرا شده بود، ممنوع کرد و دستور لغو آنها را داد. به گفته فیتزهربرت، پس از مرگ سونام راپتن و گوشی خان در دهه ۱۶۵۰، «کنترل روزمره دالایی لامای پنجم بر … دولت او» افزایش یافت. در دوران حکومت پنجمین بزرگ، دو مبلغ یسوعی، آلمانی یوهانس گروبر و بلژیکی آلبرت دورویل، در راه خود از پکن به گوای امپراتوری پرتغال در هند، به مدت دو ماه، اکتبر و نوامبر ۱۶۶۱، در لهاسا اقامت کردند. از او خواسته نشد مانند سایر بازدیدکنندگان کوتو کند، اما همچنان مجبور بود در برابر امپراتور زانو بزند؛ و بعداً یک مهر رسمی برای او فرستاده شد. مرگ دالایی لامای پنجم در سال ۱۶۸۲ به مدت پانزده سال توسط دستیار و محرم او، دسی سانگیه گیاتسو، پنهان نگه داشته شد. دالایی لامای ششم، تسانگیانگ گیاتسو، در ۷ یا ۸ دسامبر ۱۶۹۷ در پوتالا بر تخت نشست. در سال‌های ۱۷۰۵–۱۷۰۶، درگیری بین نایب‌السلطنه دالایی لامای ششم و خانات خوشوت منجر به تصرف لهاسا توسط لها-بزانگ خان شد که نایب‌السلطنه را به قتل رساند و دالایی لامای ششم را خلع کرد. یک مدعی، یشی گیاتسو، توسط لها-بزانگ نصب شد تا اینکه خانات جونغار در سال ۱۷۱۷ حمله کرد و خان خوشوت و مدعی را از قدرت برکنار کرد. دالایی لامای هفتم نصب شد اما جونغارها مردم را به وحشت انداختند که منجر به از دست دادن حسن نیت تبتی‌ها شد. فتح چینگ و حکومت اداری (۱۷۲۰–۱۹۱۲) حکومت چینگ بر تبت پس از آنکه نیروهای اعزامی چینگ جونغارها را که تا سال ۱۷۲۰ تبت را اشغال کرده بودند، شکست دادند، برقرار شد. آنها به همراه نیروهای تبتی تحت فرمان پولهانه سونام توبگیه (که پولهانی نیز نوشته می‌شود) از تسانگ و کانگچنه (که گانگچنی نیز نوشته می‌شود)، فرماندار تبت غربی، جونغارها را در سال ۱۷۲۰ از تبت بیرون راندند. در سال ۱۷۲۰، امپراتور کانگ‌شی فرمانی امپراتوری برای کتیبه‌های امپراتوری آرام‌سازی تبت نوشت و شیزانگ (چینی: 西藏) رسماً برای نامیدن این منطقه استفاده شد. در سال ۱۷۲۴، پس از اینکه سیزده اصل برای حل و فصل امور چینگ‌های (چینی: 青海善后事宜十三条) به امپراتور یونگ‌ژنگ پیشنهاد شد، مرزهای بین تبت، چینگ‌های، سیچوآن و یون‌نان مشخص و تعیین گردید. چینگ‌ها کلزانگ گیاتسو را از کومبوم به لهاسا آوردند و او به عنوان هفتمین دالایی لاما منصوب شد. در سال ۱۷۲۱، چینگ دولتی را در لهاسا متشکل از یک شورا (کاشاگ) از سه وزیر تبتی به ریاست کانگچنه تأسیس کرد. نقش دالایی لاما در این زمان صرفاً نمادین بود، اما به دلیل اعتقادات مذهبی مغولان همچنان بسیار تأثیرگذار بود. پس از جانشینی امپراتور یونگ‌ژنگ در سال ۱۷۲۲، کاهش نیروهای چینگ در تبت به صورت مرحله‌ای رخ داد. با این حال، اشراف لهاسا که با جونغارها متحد بودند، کانگچنه را کشتند و کنترل لهاسا را در سال ۱۷۲۷ به دست گرفتند و پولهانه به نگاری که زادگاهش بود، گریخت. سربازان چینگ در سپتامبر به لهاسا رسیدند و با اعدام کل خانواده‌های جناح ضد چینگ، از جمله زنان و کودکان، آنها را مجازات کردند. پنچن لاما به لهاسا آورده شد و به او قدرت دنیوی بر تسانگ و نگاری داده شد و به این ترتیب یک تقسیم سرزمینی بین دو لامای عالی‌رتبه ایجاد شد که به یکی از ویژگی‌های دیرپای سیاست چین در قبال تبت تبدیل شد. در دهه ۱۷۳۰، سربازان چینگ دوباره کاهش یافتند و پولهانه قدرت و اقتدار بیشتری به دست آورد. دالایی لاما در سال ۱۷۳۵ به لهاسا بازگشت، اما قدرت دنیوی در دست پولهانه باقی ماند. چینگ، پولهانه را یک مأمور وفادار و حاکمی مؤثر بر یک تبت باثبات یافت، بنابراین او تا زمان مرگش در سال ۱۷۴۷ حاکم بود. در مکان‌های متعددی مانند لهاسا، باتانگ، دارتسندو، لهاری، چامدو و لیتانگ، سربازان ارتش استاندارد سبز در طول جنگ جونغار مستقر بودند. سربازان ارتش استاندارد سبز و پرچمداران مانچو هر دو بخشی از نیروی چینگ بودند که در جنگ علیه جونغارها در تبت جنگیدند. گفته می‌شود که فرمانده سیچوآن، یو ژونگ‌چی (از نوادگان یو فی)، زمانی که ۲٬۰۰۰ سرباز استاندارد سبز و ۱٬۰۰۰ سرباز مانچوی «مسیر سیچوآن» لهاسا را تصرف کردند، اولین کسی بود که وارد لهاسا شد. الیوت، پس از سال ۱۷۲۸، چینگ به جای پرچمداران، از سربازان ارتش استاندارد سبز برای پادگان لهاسا استفاده کرد. راوسکی، هم ارتش استاندارد سبز و هم پرچمداران، پادگان چینگ در تبت را تشکیل می‌دادند. به گفته سابینه دابرینگهاوس، بیش از ۱٬۳۰۰ سرباز چینی استاندارد سبز توسط چینگ در تبت مستقر شدند تا از ارتش ۳٬۰۰۰ نفری تبت پشتیبانی کنند. خبر این حادثه به بیرون درز کرد و شورش در شهر به وقوع پیوست و مردم با کشتن آمبانها انتقام مرگ نایب‌السلطنه را گرفتند. امپراتور چیان‌لونگ (جانشین یونگ‌ژنگ) نیروهای چینگ را برای اعدام خانواده گیورمه نامگیال و هفت نفر از اعضای گروهی که آمبانها را کشته بودند، فرستاد. امپراتور بار دیگر دولت تبت (کاشاگ) را سازماندهی کرد و ظاهراً قدرت دنیوی را به دالایی لاما بازگرداند، اما در واقع قدرت را در دستان آمبانهای (جدید) تثبیت کرد. آمبانها در مسئولیت امور سیاسی تبت، بالاتر از کاشاگ و نایب‌السلطنه‌ها قرار گرفتند. | ## بخش 3: تاریخ تبت | دالایی لاما و پنچن لاما دیگر اجازه نداشتند مستقیماً به امپراتور چینگ عریضه بنویسند، بلکه فقط می‌توانستند از طریق آمبانها این کار را انجام دهند. آمبانها فرماندهی پادگان چینگ و ارتش تبت (که قدرت آن ۳٬۰۰۰ نفر تعیین شده بود) را بر عهده گرفتند. تجارت نیز محدود شد و سفر فقط با اسنادی که توسط آمبانها صادر می‌شد، امکان‌پذیر بود. با این حال، به گفته وارن اسمیت، این دستورالعمل‌ها یا هرگز به‌طور کامل اجرا نشدند یا به سرعت کنار گذاشته شدند، زیرا چینگ بیشتر به یک ژست نمادین از اقتدار علاقه‌مند بود تا حاکمیت واقعی. در سال ۱۸۴۱، دودمان دوگرای هندو تلاش کرد تا اقتدار خود را بر او-تسانگ برقرار کند، اما در جنگ چین و سیک (۱۸۴۱–۱۸۴۲) شکست خورد. در اواسط قرن نوزدهم، جامعه‌ای از سربازان چینی از سیچوآن که با یک آمبان وارد شده بودند و با زنان تبتی ازدواج کرده بودند، در محله لوبوی لهاسا ساکن شدند. هبالین محلی بود که سربازان مسلمان چینی و فرزندانشان در آن زندگی می‌کردند، در حالی که لوبو محلی بود که سربازان چینی هان و فرزندانشان در آنجا ساکن بودند. آنها به تدریج با مخالفت لاماهای تبتی روبرو شدند که سرانجام در سال ۱۷۴۵ آنها را از تبت اخراج کردند. بازدیدکنندگان دیگر عبارت بودند از یک نجیب‌زاده اسکاتلندی به نام جورج بوگل در سال ۱۷۷۴ که برای بررسی تجارت برای کمپانی هند شرقی بریتانیا به شیگاتسه آمد و اولین سیب‌زمینی‌ها را به تبت معرفی کرد. پس از سال ۱۷۹۲، تبت تحت نفوذ چین، مرزهای خود را به روی اروپایی‌ها بست و در طول قرن نوزدهم، تنها سه غربی، انگلیسی توماس منینگ و دو مبلغ فرانسوی هوک و گابت به لهاسا رسیدند، اگرچه تعدادی توانستند در حاشیه تبت سفر کنند. در طول قرن نوزدهم، امپراتوری بریتانیا از شمال هند به هیمالیا و افغانستان در حال پیشروی بود و امپراتوری روسیهی تزارها در حال گسترش به سمت جنوب به آسیای مرکزی بود. در سال ۱۸۴۰، شاندور کوروشی چوما به دارجلینگ رسید، به این امید که بتواند منشأ گروه قومی مجار را ردیابی کند، اما پیش از آنکه بتواند وارد تبت شود، درگذشت. جاسوسان-نقشه‌برداران هندی آموزش‌دیده که به عنوان زائر یا تاجر درآمده بودند و پاندیت نامیده می‌شدند، گام‌های خود را در سفرهایشان در سراسر تبت می‌شمردند و شب‌ها اندازه‌گیری می‌کردند. ناین سینگ، مشهورترین آنها، طول جغرافیایی، عرض جغرافیایی و ارتفاع لهاسا را اندازه‌گیری کرد و مسیر رود یارلونگ تسانگپو را ردیابی کرد. بریتانیا که قادر به برقراری تماس‌های دیپلماتیک با دولت تبت نبود و نگران گزارش‌هایی از معاملات آنها با روسیه بود، در سال‌های ۱۹۰۳–۰۴، یک هیئت اعزامی بریتانیایی به رهبری کلنل فرانسیس یانگهاسبند را به لهاسا فرستاد تا یک توافقنامه تجاری را تحمیل کند و از برقراری رابطه تبتی‌ها با روس‌ها جلوگیری نماید. در پاسخ، وزارت خارجه چینگ ادعا کرد که چین بر تبت حاکمیت دارد، که این اولین بیانیه واضح چنین ادعایی بود.Michael C. پیش از رسیدن هیئت اعزامی بریتانیا به لهاسا، دالایی لامای سیزدهم به مغولستان بیرونی گریخت و سپس در سال ۱۹۰۸ به پکن رفت. لشکرکشی بریتانیا یکی از محرک‌های شورش تبت در ۱۹۰۵ در صومعه باتانگ بود، زمانی که لاماهای تبتی ضد خارجی، مبلغان فرانسوی، مقامات مانچو و هان چینگ و مسیحیان تازه گرویده را قتل‌عام کردند تا اینکه نیروهای چینگ شورش را سرکوب کردند. پیمان لهاسای انگلیس و تبت در سال ۱۹۰۴ با پیمان چین و بریتانیا در سال ۱۹۰۶ دنبال شد. پکن موافقت کرد که ۲٫۵ میلیون روپیه به لندن بپردازد که لهاسا مجبور شده بود در پیمان انگلیس و تبت در سال ۱۹۰۴ با آن موافقت کند.Melvyn C. 140f دالایی لاما بار دیگر گریخت، این بار به هند، و بار دیگر توسط چینی‌ها از مقام خود خلع شد. با این حال، وضعیت به زودی تغییر کرد، زیرا پس از سقوط دودمان چینگ در اکتبر ۱۹۱۱، سربازان ژائو شورش کردند و سر او را بریدند. برای سی و شش سال بعد، تبت از استقلال دفاکتو برخوردار بود در حالی که چین دوره جنگ‌سالاران، جنگ داخلی و جنگ جهانی دوم را تحمل می‌کرد. برخی دیگر از نویسندگان استدلال می‌کنند که تبت پس از پیمان تبت و مغولستان در سال ۱۹۱۳، دوژور نیز مستقل بود، که پیش از آن مغولستان توسط روسیه به رسمیت شناخته شده بود.Kuzmin, S.L. Dharamsala, LTWA, 2011 تبت در سال‌های ۱۹۱۳–۱۹۴۹ به تماس‌های بسیار محدودی با بقیه جهان ادامه داد، اگرچه نمایندگان بریتانیا پس از مأموریت یانگهاسبند در گیانتسه، یاتونگ و گارتوک (تبت غربی) مستقر بودند. این به اصطلاح «مأموران تجاری» در واقع نمایندگان دیپلماتیک دولت هند بریتانیا بودند و در سال‌های ۱۹۳۶–۳۷ بریتانیا یک هیئت دائمی نیز در لهاسا تأسیس کرد. این در پاسخ به یک «هیئت تسلیت» چینی بود که پس از درگذشت دالایی لامای سیزدهم به پایتخت تبت فرستاده شد و در لهاسا به عنوان یک پست دیپلماتیک جمهوری‌خواه چین باقی ماند. پس از سال ۱۹۴۷، هیئت بریتانیا به کنترل دولت مستقل جدید هند منتقل شد، اگرچه آخرین نماینده بریتانیا، هیو ریچاردسون تا سال ۱۹۵۰ در لهاسا ماند و به دولت هند خدمت کرد. بریتانیایی‌ها، مانند چینی‌ها، تبتی‌ها را تشویق می‌کردند که خارجی‌ها را از تبت دور نگه دارند و هیچ خارجی بین خروج هیئت یانگهاسبند در سال ۱۹۰۴ و ورود یک افسر تلگراف در سال ۱۹۲۰ از لهاسا بازدید نکرد. تنها کمی بیش از ۹۰ اروپایی و ژاپنی در سال‌های ۱۹۲۰–۱۹۵۰ از لهاسا بازدید کردند که بیشتر آنها پرسنل دیپلماتیک بریتانیا بودند. تعداد بسیار کمی از دولت‌ها کاری شبیه به یک به رسمیت شناختن دیپلماتیک عادی تبت انجام دادند. در سال ۱۹۱۴، دولت تبت پیمان سیملا را با بریتانیا امضا کرد و چندین منطقه کوچک در سمت جنوبی حوضه آبریز هیمالیا را به هند بریتانیا واگذار کرد. در سال ۱۹۳۲، ارتش انقلابی ملی، متشکل از سربازان مسلمان و هان، به رهبری ما بوفانگ و لیو ونهوی، ارتش تبت را در جنگ چین و تبت شکست داد، زمانی که دالایی لامای سیزدهم تلاش کرد تا قلمروهایی را در چینگهای و شیکانگ تصرف کند. همچنین گزارش شد که دولت مرکزی چین این حمله را تشویق کرده بود، به این امید که «وضعیت تبت» را حل کند، زیرا ژاپنی‌ها به تازگی منچوری را تصرف کرده بودند. دالایی لاما زمانی که ارتشش شکست خورد، به بریتانیا در هند تلگراف زد و درخواست کمک کرد و شروع به تنزل درجه ژنرال‌های خود کرد که تسلیم شده بودند. در سال ۱۹۴۹، کاشاگ با دیدن اینکه کمونیست‌های چینی با حمایت قاطع ژوزف استالین در حال به دست گرفتن کنترل چین هستند، تمام چینی‌هایی را که با دولت چین در ارتباط بودند، اخراج کرد که این امر اعتراضات کومینتانگ و کمونیست‌ها را برانگیخت. جمهوری خلق چین (PRC) که در اکتبر ۱۹۴۹ توسط کمونیست‌های پیروز تحت رهبری مائو تسه‌تونگ تأسیس شد، زمان زیادی را برای تحمیل حضور جدید چین در تبت از دست نداد. در اکتبر ۱۹۵۰، ارتش آزادی‌بخش خلق وارد منطقه تبتی چامدو شد و مقاومت پراکنده ارتش تبت را شکست داد. این توافقنامه در سال ۱۹۵۹ توسط دالایی لاما تصویب شد، اما در سال ۲۰۲۱ توسط دولت فعلی تبت در تبعید رد شد. از همان ابتدا، آشکار بود که الحاق تبت به چین کمونیستی، دو نظام اجتماعی متضاد را رو در روی هم قرار خواهد داد. با این حال، در تبت، کمونیست‌های چینی تصمیم گرفتند که اصلاحات اجتماعی را در اولویت فوری خود قرار ندهند. برعکس، از سال ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۹، جامعه سنتی تبت با اربابان و املاک اربابی خود بدون تغییر به فعالیت ادامه داد. علی‌رغم حضور بیست هزار سرباز چینی در تبت مرکزی، به دولت دالایی لاما اجازه داده شد تا نمادهای مهم دوره استقلال دفاکتو خود را حفظ کند. آنها همچنین ادعا می‌کنند که مالیات‌ها، بیکاری و گدایی را کاهش داده و پروژه‌های کاری را آغاز کرده‌اند. آنها مدارس سکولار تأسیس کردند و به این ترتیب انحصار آموزشی صومعه‌ها را شکستند و سیستم‌های آب لوله‌کشی و برق را در لهاسا ساختند.به گرین، پرده‌ای از جهل، ۲۴۸ و صفحات دیگر؛ و گرونفلد، ساخت تبت مدرن، صفحات دیگر مراجعه کنید. این اصلاحات شامل تعیین «زمین‌داران» توسط آشوبگران کمونیست — که گاهی به صورت خودسرانه انتخاب می‌شدند — برای تحقیر عمومی در جلسات تامزینگ یا «جلسه مبارزه»، شکنجه، نقص عضو و حتی مرگ بود. تا سال ۱۹۵۶، ناآرامی‌هایی در خام شرقی و آمادو، جایی که اصلاحات ارضی به‌طور کامل اجرا شده بود، وجود داشت. در سال‌های ۱۹۵۶–۵۷، چریک‌های مسلح تبتی به کاروان‌های ارتش آزادی‌بخش خلق چین کمین کردند. این قیام کمک‌های گسترده‌ای از سوی آژانس اطلاعات مرکزی ایالات متحده (سیا) دریافت کرد، از جمله آموزش نظامی در کمپ هیل، اردوگاه‌های پشتیبانی در نپال و چندین عملیات هوابرد.به کنت کانبوی و جیمز موریسون، جنگ مخفی سیا در تبت (لارنس، کانزاس: انتشارات دانشگاه کانزاس، ۲۰۰۲)؛ و ویلیام لیری، «مأموریت مخفی به تبت»، ایر اند اسپیس، دسامبر ۱۹۹۷/ژانویه ۱۹۹۸ مراجعه کنید. در همین حال، در ایالات متحده، «انجمن آمریکایی برای آسیای آزاد»، یک جبهه مالی شده توسط سیا، با انرژی علت مقاومت تبت را تبلیغ می‌کرد و برادر بزرگتر دالایی لاما، توبتن جیگمه نوربو، نقش فعالی در آن سازمان داشت. برادر دوم دالایی لاما، گیالو توندوپ، از اوایل سال ۱۹۵۱ یک عملیات اطلاعاتی با سیا تأسیس کرد. او بعداً آن را به یک واحد چریکی آموزش‌دیده توسط سیا ارتقا داد که نیروهای تازه‌وارد آن با چتر به تبت بازمی‌گشتند.در مورد پیوندهای سیا با دالایی لama و خانواده و اطرافیانش، به لورن کلمن، تام اسلیک و جستجوی یتی (لندن: فابر و فابر، ۱۹۸۹) مراجعه کنید. بسیاری از کماندوها و مأموران تبتی که سیا به کشور فرستاد، رؤسای قبایل اشرافی یا پسران رؤسا بودند. بر اساس گزارشی از خود سیا، از نود درصد آنها دیگر هرگز خبری نشد، به این معنی که به احتمال زیاد دستگیر و کشته شده‌اند.Leary, "Secret Mission to Tibet" گینزبورگ و ماتوس به این نتیجه رسیدند که «تا آنجا که می‌توان مشخص کرد، بخش عمده‌ای از مردم عادی لهاسا و حومه اطراف، چه در آغاز و چه در ادامه، در جنگ علیه چینی‌ها شرکت نکردند.»جورج گینزبورگ و مایکل ماتوس، چین کمونیست و تبت (۱۹۶۴)، به نقل از دین، جنگ سرد در تبت. آرشیوهای از طبقه‌بندی خارج شده شوروی داده‌هایی را ارائه می‌دهند که نشان می‌دهد کمونیست‌های چینی، که کمک‌های نظامی زیادی از اتحاد جماهیر شوروی دریافت می‌کردند، به‌طور گسترده از هواپیماهای شوروی برای بمباران صومعه‌ها و دیگر عملیات‌های تنبیهی در تبت استفاده می‌کردند. در سال ۱۹۵۹، سرکوب نظامی شورشیان توسط چین در خام و آمادو منجر به «قیام لهاسا» شد. از ترس دستگیری دالایی لاما، تبتی‌های غیرمسلح اقامتگاه او را محاصره کردند و دالایی لاما به هند گریخت.Jackson, Peter, "شاهد: گزارش فرار دالایی لاما به هند"، رویترز، ۲۷ فوریه ۲۰۰۹"جنگ مخفی سیا در تبت"، سیاتل تایمز، ۲۶ ژانویه ۱۹۹۷، پل سالوپک I دوره ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۲ با قحطی گسترده در طول قحطی بزرگ چین که ناشی از خشکسالی و سیاست‌های چینی جهش بزرگ به پیش بود، مشخص شد که کل چین و نه فقط تبت را تحت تأثیر قرار داد. پانچن لامای دهم ناظر دقیقی بر تبت در این دوره بود و طومار ۷۰٬۰۰۰ کلمه‌ای را برای تشریح رنج‌های تبتی‌ها نوشت و آن را در مه ۱۹۶۲ برای چو ان‌لای فرستاد. اگرچه چین در جنگ پیروز شد، اما نیروهای چینی به شمال خط مک‌ماهون عقب‌نشینی کردند. خودمختاری مقرر می‌داشت که رئیس دولت باید از قومیت تبتی باشد؛ با این حال، قدرت واقعی در TAR در دست دبیر اول کمیته منطقه‌ای خودمختار تبت حزب کمونیست چین است که هرگز یک تبتی نبوده است. تخریب بیشتر از ۶٬۰۰۰ صومعه تبت بین سال‌های ۱۹۵۹ و ۱۹۶۱ توسط حزب کمونیست چین رخ داد. در طول انقلاب فرهنگی، گاردهای سرخ کمپینی از خرابکاری سازمان‌یافته علیه مکان‌های فرهنگی در کل جمهوری خلق چین، از جمله میراث بودایی تبت، به راه انداختند. هنگامی که دبیرکل هو یائوبانگ در سال‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۸۲ از تبت بازدید کرد، با آنچه که او به عنوان روش‌های سختگیرانه می‌دید، مخالفت کرد. جمهوری خلق چین همچنان حکومت خود بر تبت را به عنوان یک بهبود کامل به تصویر می‌کشد، اما برخی از دولت‌های خارجی همچنان به جنبه‌هایی از حکومت PRC در تبت اعتراض می‌کنند، زیرا گروه‌هایی مانند دیده‌بان حقوق بشر نقض‌های ادعایی حقوق بشر را گزارش می‌دهند. با این حال، اکثر دولت‌ها امروز حاکمیت جمهوری خلق چین بر تبت را به رسمیت می‌شناسند و هیچ‌کدام حکومت تبت در تبعید را در هند به رسمیت نشناخته‌اند. بسیاری از هان‌ها و هوئی‌های قومی در این شورش مورد حمله قرار گرفتند و مغازه‌هایشان تخریب یا سوزانده شد. دولت چین به سرعت واکنش نشان داد و مقررات منع رفت و آمد وضع کرد و دسترسی به مناطق تبتی را به شدت محدود نمود. واکنش بین‌المللی نیز فوری و شدید بود، به طوری که برخی از رهبران این سرکوب را محکوم کردند و اعتراضات گسترده‌ای صورت گرفت و برخی نیز از اقدامات چین حمایت کردند. در سال ۲۰۱۸، شرکت خودروسازی آلمانی مرسدس-بنز یک تبلیغ را پس گرفت و به دلیل «جریحه‌دار کردن احساسات» مردم چین با نقل قولی از دالایی لاما عذرخواهی کرد. از سال ۲۰۰۹، حداقل ۱۶۰ تبتی، از جمله راهبان، راهبه‌ها و مردم عادی، در اعتراض به سیاست‌های چین در تبت خودسوزی کرده‌اند. هند زمینی را در منطقه کوهستانی دارمسالا، هیماچال پرادش، هند برای پناهندگان در نظر گرفت، جایی که دالایی لاما و دولت تبت در تبعید اکنون در آنجا مستقر هستند. دالایی لاما این جایزه را به دلیل تعهد تزلزل‌ناپذیر خود به اعتراض مسالمت‌آمیز علیه اشغال تبت توسط چین دریافت کرد. او در نتیجه این امر بسیار مورد احترام قرار گرفت و از آن زمان توسط رهبران دولتی در سراسر جهان پذیرفته شده است. از جمله جدیدترین مراسم و جوایز، او در سال ۲۰۰۷ مدال طلای کنگره را از رئیس‌جمهور بوش دریافت کرد و در سال ۲۰۰۶ یکی از تنها هفت نفری بود که شهروندی افتخاری کانادا را دریافت نمود. جمهوری خلق چین به‌طور مداوم به هرگونه تماس رسمی با رهبر تبعیدی تبت اعتراض می‌کند. جامعه تبتیان در تبعید که در دارمسالا و بیلاکوپه نزدیک میسور در کارناتاکا، جنوب هند، تأسیس شده، از سال ۱۹۵۹ گسترش یافته است. تبتی‌ها صومعه‌های تبتی را در هند بازسازی کرده‌اند و این صومعه‌ها اکنون ده‌ها هزار راهب را در خود جای داده‌اند. آنها همچنین مدارس و بیمارستان‌های تبتی ایجاد کرده و کتابخانه آثار و بایگانی‌های تبتی را تأسیس کرده‌اند—که همگی با هدف ادامه دادن سنت و فرهنگ تبت انجام شده است. جشنواره‌های تبتی مانند رقص‌های لاما، جشن لوسار (سال نوی تبتی) و جشنواره دعای مونلام، در تبعید ادامه دارد. در سال ۲۰۰۶، تنزین گیاتسو، دالایی لامای چهاردهم اعلام کرد که «تبت خودمختاری می‌خواهد، نه استقلال». (در اصل در تایم) با این حال، چینی‌ها به او بی‌اعتماد هستند و معتقدند که او واقعاً از تلاش برای استقلال تبت دست نکشیده است. | ## جمع‌بندی | مذاکرات بین نمایندگان دالایی لاما و دولت چین در مه ۲۰۰۸ دوباره آغاز شد اما نتیجه چندانی نداشت."نمایندگان دالایی لاما با چینی‌ها مذاکره خواهند کرد.