موضوع مقاله: فهرست حاکمان خانات جغتای | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست حاکمان خانات جغتای | مقدمه: این فهرست دربردارنده اسامی حاکمان و خان هایی است که بر خانات جغتای، از زمان حکومت جغتای، فرزند چنگیز، در سال ۱۲۲۷ تا برکناری آنان توسط جونغارها و خواجه های نقشبندی در سال ١٧٠۵، حکومت کردند. | ## بخش 1: فهرست حاکمان خانات جغتای | حاکمان خانات جغتای از نظر اقتدار و توانایی با یکدیگر تفاوت داشتند حکومت خانات جغتای به عنوان ضعیف ترین دولت مغولان شناخته میشود و اکثر حاکمان آن افراد ضعیفی بودند که بیشتر حکم دست نشاندگان فاتحان بزرگی چون تیمور و کایدو را داشتند. حاکمان خانات جغتای نام مدت سلطنت مذهب جغتای خان ۱۲۲۶–۱۲۴۲ م تنگری‌باوری قراهولاگو ۱۲۴۲–۱۲۴۶ م دوره اول سلطنتتنگری‌باوری یسون منکه ۱۲۴۶–۱۲۵۲ م تنگری‌باوری قراهولاگو ۱۲۵۲ مدوره دوم سلطنت تنگری‌باوری مبارک شاه در این دوره مادر او، ارغنه خاتون، نایب السلطنه وی بود.۱۲۵۲–۱۲۶۰ م دوره اول سلطنت اسلام الغو بن بایدار ۱۲۶۰–۱۲۶۶ متنگری‌باوری مبارک شاه ۱۲۶۶ م دوره دوم سلطنت اسلام غیاث الدین براق ۱۲۶۶–۱۲۷۰ م اسلام کایدو بن کشین و پسرش چپر بن کایدو از سال های ۱۲۷۰ تا ۱۳۰۴ عملا حاکمان حقیقی خانات جغتای بودند. نیکپای تحت سلطه کایدو ۱۲۷۰–۱۲۷۲ متنگری‌باوری بغاتیمور خان تحت سلطه کایدو ۱۲۷?–۱۲۸۲ متنگری‌باوری دوا تحت سلطه کایدو و پسرش چپر۱۲۸۲–۱۳۰۶ متنگری‌باوری خانات جغتای استقلال خود را به‌دست میاورد. دوا ۱۳۰۶–۱۳۰۷ متنگری‌باوری کونچک خان ۱۳۰۷–۱۳۰۸ متنگری‌باوری تالیقو ۱۳۰۸–۱۳۰۹ م اسلام کپک خان ۱۳۰۹–۱۳۱۰ م دوره اول سلطنتتنگری‌باوری ایسن بوقا خان ۱۳۱۰–۱۳۱۸ متنگری‌باوری کپک خان ۱۳۱۸–۱۳۲۵ م دوره دوم سلطنتتنگری‌باوری ایلچیکدای خان ۱۳۲۵–۱۳۲۹ م تنگری‌باوری دواتیمور خان ۱۳۲۹–۱۳۳۰ متنگری‌باوری علاءالدین ترمشیرین ۱۳۳۱–۱۳۳۴ م اسلام بوزان خان ۱۳۳۴–۱۳۳۵ متنگری‌باوری جنگشی ۱۳۳۵–۱۳۳۸ متنگری‌باوری یوسون تیمور خان ۱۳۳۸–۱۳۴۲ متنگری‌باوری علی سلطان ۱۳۴۲ م اسلام محمد بن پولاد ۱۳۴۲–۱۳۴۳ م اسلام قزان سلطان ۱۳۴۳–۱۳۴۶ م اسلام قزان سلطان آخرین حاکم قدرتمند خانات جغتای بود. دانشمندچه تحت سلطه امیر قزغن ۱۳۴۶–۱۳۴۸ م اسلام در دوران امیر قزغن خانات جغتای به یک کنفدراسیون سست قبیله ای تبدیل شد. این امر منجر به تقسیم امپراتوری در سال ۱۳۴۷ م، پس از مرگ قزغن، به دو شعبه غربی و شرقی، معروف به مغولستان تحت حکومت تغلق تیمور، شد. حاکمان خانات جغتای غربی و خانات جغتای شرقی (مغولستان) خانات جغتای (غربی) خانات جغتای شرقیبیان قلی خان تحت سلطه امیر قزغن و پسرش عبدالله۱۳۴۸–۱۳۵۸ متغلق تیمور خان ۱۳۴۷–۱۳۶۰ مشاه تیمور خان تحت سلطه عبدالله بن قزغن۱۳۵۸ متغلق تیمور خان قبایل خانات جغتای علیه عبدالله، که از او در هراس بودند، شورش و او را وادار به عقب نشینی کردند، اما ائتلاف سلدوزها، به رهبری بیان سلدوز، و بارلاس ها، به رهبری حاجی برلاس، فروپاشید و هرج و مرج در خانات چغاتایی حاکم شد. پس از فرار حاجی برلاس، تغلق تیمور، تیمور گورکانی را به عنوان رئیس قبیله برلاس منصوب کرد و به پایتخت خود بازگشت، اما یک سال بعد به منطقه بازگشت و به فکر برکناری بیشتر امیران و حاکمان افتاد. پسر عبدالله بن قزغن، امیر حسین، در برابر پادشاه مقتدر مغولستان مقاومت کرد اما شکست خورد. تغلق تیمور قبل از عزیمت به مغولستان، پسرش الیاس خواجه را به عنوان نایب السلطنه بخش غربی خانات جغتای منصوب کرد. امری که بسیاری از روسای قبایل مغول، از جمله امیرحسین و امیر تیمور گورکانی، با آنها مخالفت کردند. آنها با یکدیگر علیه الیاس خواجه دست به شورش زدند و با لشکری ​​از مغولان و قبایل محلی وفادار به الیاس خواجه روبرو شدند ولی توانستند آنها را شکست دهند. اندکی بعد تغلق تیمور درگذشت و الیاس خواجه برای به دست گرفتن قدرت عازم مغولستان شد. در نتیجه تیمور و امیر حسین کنترل ماوراءالنهر را به‌دست گرفته و عادل سلطان را به عنوان خان اسمی خانات جغتای منصوب کردند. ۱۳۶۰–۱۳۶۳ م عادل سلطان تحت سلطه امیر حسین و امیر تیمور گورکانی۱۳۶۳ مالیاس خواجه ۱۳۶۳–۱۳۶۸ مکابل شاه تحت سلطه امیر حسین۱۳۶۴–۱۳۷۰ مقمرالدین خان دغلت غاصب۱۳۶۸–۱۳۹۲ مسیورغتمش خان تحت سلطه امیر تیمور گورکانی۱۳۷۰–۱۳۸۴ م سلطان محمود خان تحت سلطه امیر تیمور گورکانی. ۱۳۸۴–۱۴۰۲ مخضر خواجه ۱۳۸۹–۱۳۹۹ حاکمان مغولستان عنوان سلطنتی نام مدت سلطنتخان تغلق تیمور خان ۱۳۴۸–۱۳۶۳ مخان الیاس خواجه۱۳۶۳–۱۳۶۸ مخان قمرالدین خان دغلت۱۳۶۸–۱۳۹۲ مخان خضر خواجه۱۳۸۹–۱۳۹۹ مخان شمس جهان۱۳۹۹–۱۴۰۸ مخان محمد خان۱۴۰۸–۱۴۱۵ مخان نقش جهان۱۴۱۵–۱۴۱۸ مخان اویس خان۱۴۱۸–۱۴۲۱ مدوره اول سلطنتخان شیر محمد۱۴۲۱–۱۴۲۵ مخاناویس خان۱۴۲۵–۱۴۲۹ مدوره دوم سلطنتخان ستوق خان۱۴۲۹–۱۴۳۴ مخان ایسن بوقای دوم۱۴۲۹–۱۴۶۲ م مغولستان به دو بخش مغولستان غربی و مغولستان شرقی (اویغورستان) تقسیم میشود. حاکمان مغولستان شرقی و مغولستان غربی مغولستان غربی مغولستان شرقی (اویغورستان)یونس خان۱۴۶۲–۱۴۶۹ مدوست محمد خان۱۴۶۲–۱۴۶۸ مکپک سلطان۱۴۶۹ میونس خان ۱۴۶۹–۱۴۸۷ ممحمد خان۱۴۸۷–۱۵۰۸ ماحمد آلاغ۱۴۸۷–۱۵۰۳ ممنصور خان۱۵۰۳–۱۵۰۸ ممنصور خان ۱۵۰۸–۱۵۱۴ مسلطان سعید خان۱۵۱۴–۱۵۳۳ ممنصور خان۱۵۱۴–۱۵۴۸ معبدالرشید خان۱۵۳۳–۱۵۶۰ مشاه خان۱۵۴۳–۱۵۶۰ معبدالکریم خان۱۵۶۰–۱۵۹۱ م محمد سلطان (یارکند) ۱۵۹۲-۱۶۰۹ م شجاع الدین احمد خان (یارکند) ۱۶۰۹-۱۶۱۸ مابوالمحمد خان (تورفان)۱۵۷۰ م صوفی خان (تورفان)۱۵۷۰ م سلطان سعید خان پس از شکست میرزا ابوبکر دغلت آلتی شهر یا اتحادیه شش شهر را تأسیس کرد. در زمان عبدالرشید خان، استاد صوفی نقشبندی، احمد کاسانی (۱۴۶۲-۱۵۴۲)، معروف به مخدوم اعظم از سمرقند به کاشغر آمد. نوادگان او که به مخدوم زاده ها معروف بودند و لقب «خواجه» را یدک می‌کشیدند، نقش مهمی در تاریخ منطقه در قرون ۱۶ تا ۱۹ م داشتند. محمد امین، پسر ارشد کسانی، معروف به خواجه کلون (متوفی ۱۵۹۸) بنیان‌گذار طریقت نقشبندی خواجگان شد. پسر محمد امین، محمد یوسف (متوفی ۱۶۵۳) در کاشغر ساکن شد و روستای باشکریم در نزدیکی کاشغر توسط عبدالله خان به او اعطا شد. پسر محمد یوسف، خوجه هدایت الله معروف به آفاق خوجه و پیروانش به دلیل نزدیکی محل سکونتشان به تنگری تاغ (تیان شان)، به آق داغلیک ها معروف شدند. پسر دوم مخدوم، محمد اسحاق ولی (متوفی ۱۵۹۹ در سن ۹۴ سالگی)، مؤسس فرقه اسحاقیه صوفی نقشبندی خواجگان، با پیروانش در یارکند مستقر شدند و به دلیل نزدیکی به کوه های پامیر و قره‌قروم به قره داغلیک ها معروف شدند. شجاع الدین احمد خان ١۶١٠–۱۶١٨، پسر محمد سلطان، در سال ١۶١٨، هنگام شکار، کشته شد. | ## بخش 2: فهرست حاکمان خانات جغتای | قریش سلطان ١۶١٨، پسر یونس سلطان، نوه عبدالرشید خان، ٩ روز حکومت کرد و سپس به قتل رسید. عبداللطیف خان ١۶١٨–١۶٣٠، دومین پسر شجاع الدین احمد خان، در سیزده سالگی به سلطنت رسید و در بیست و پنج سالگی درگذشت. سلطان احمد خان ١۶٣٠–١۶٣٣، نخستین فرزند تیمور سلطان، نخستین فرزند شجاع الدین احمد خان که پیش از پدر در سال ١۶١۵ درگذشت. محمود سلطان ١۶٣٣–١۶٣۶، دومین فرزند تیمور سلطان، در سال ١۶٣۶ توسط خواجه یحیی، پسر خواجه اسحاق بنیان‌گذار قره داغلیک ها (نقشبندیه خواجگان)، مسموم شد. سلطان احمد خان ١۶٣۶–١۶٣٨، با کمک خواجه یحیی قدرت را به‌دست گرفت و به پاس خدمت او روستای گوما، در نزدیکی ختن، را به وی واگذار کرد. او در سال ١۶٣٨، با اصرار بزرگان، به نفع برادر خود کناره گیری کرد و در سال ١۶۴٠ درگذشت. عبدالله خان (١۶٣۴/۵–١۶٣٨/٩ در تورفان) ١۶٣٨–١۶۶٩، کوچکترین فرزند عبدالرحیم خان، نوه عبدالرشید خان، در سال ١۶۶٩ خلع و به هند تبعید شد و در آنجا از او توسط اورنگ زیب امپراتور گورکانی استقبال شد. عبدالله خان در سال ١۶٧۵ در سن ۶٧ سالگی درگذشت و در آگره به خاک سپرده شد نورالدین سلطان (١۶۴٩–١۶۶٧ در آق‌سو) ١۶۶٧–١۶۶٨ در کاشغر و ینگیسار، جوانترین پسر عبدالله خان، پس از مدت کوتاهی حکومت در سال ١۶۶٨ در ٣١ سالگی درگذشت. او یک سال با کمک قره یانچوک ها، گروهی متشکل از مزدوران طوایف قرقیز و جونغار که در سالهای آخر سلطنت عبدالله خان به خدمت خانات یارکند درآمدند، سلطنت‌ کرد. اسماعیل خان (در قره‌شهر ١۶۶۶–١۶۶٩، در آق‌سو ١۶۶٩–١۶٧٠) ١۶۶٩ (دوره اول سلطنت‌)، پنجمین فرزند عبدالرحیم خان، مرید رهبر خواجگان قره داغلیک، عبیدالله پسر خواجه یحیی، که پس از برکناری عبدالله خان مدت کوتاهی در آق‌سو و قره‌شهر حکومت کرد. یولبارس خان (در کاشغر ۱۶٣٨–١۶۶٧، از هشت سالگی) ١۶۶٩–١۶٧٠، پسر ارشد عبدالله خان، مرید خواجه یوسف آق داغلیک و پسرش آفاق خواجه. هنگامی که چهل سال داشت در سال ١۶٧٠ توسط ارکا بیک، که حامی سپاهیان جونغار بود، کشته شد. اسماعیل خان ١۶٧٠–١۶٧٨ (دوره دوم سلطنت‌)، توسط قره داغلیک ها به سلطنت بازگردانده شد. عبدالرشید خان دوم (١۶٨٠-١۶٨٢ در تورفان) ١۶٧٨–١۶۸٠، کوچکترین پسر سلطان سعید بابا خان، توسط جونغارها و آق داغلیک ها خلع شد. محمد ایمان (آمین) خان (١۶٨٢-١۶٩٠ در تورفان) ١۶٨٠–١۶٨١ در قره‌شهر، دومین فرزند سلطان سعید بابا خان، توسط جونغارها، با همراهی آق داغلیک ها، خلع شد. محمد ایمان (آمین) خان ١۶٩٠–١۶٩۴، توسط امیران جغتایی از تورفان فراخوانده شد و توسط آنان به خان کاشغر و یارکند منصوب شد. آق‌باش خان ١۶٩۵–١٧٠۵، جوانترین پسر سلطان سعید بابا خان، نوه عبدالرشید خان، مرید قره داغلیک ها. خواجه دانیال، رهبر قره داغلیک ها، را از تبعید بازگرداند تا وفاداری قره داغلیک ها را در برابر آق داغلیک ها و جونغارها به‌دست بیاورد. پس از فرار آق‌باش خان، بقایای خانات یارکند بین دو شاخه رقیب خواجه ها، آق داغایک ها و قره داغلیک ها، تقسیم شد. شاخه آق داغلیک، که مورد حمایت جونغار ها بود، در کاشغر قدرت را به دست گرفت و در آنجا احمد خواجه، پسر یحیی خواجه، خان اعلام شد. از سویی دیگر در یارکند، قره داغلیک ها خواجه دانیال را به عنوان خان یارکند اعلام کردند و قدرت را به‌دست گرفتند. در سال ١٧١٨ بقایای خانات یارکند، آلتی‌شهر، توسط تسوانگ ربتان تحت الحمایه خانات جونغار شد و تمام شهر های آن مجبور به خراج شدند. بنابراین آق داغلیک ها توسط جونغارها به قدرت می‌رسند تا مسئولیت جمع آوری خراج را بر عهده بگیرند. در سال ١٧۵٢ آلتی‌شهر پس از شورش علیه خانات جونغار به رهبری خواجه یوسف، پسر خواجه دانیال و رهبر قره داغلیک ها، استقلال خود را احیا کرد. | ## بخش 3: فهرست حاکمان خانات جغتای | در سال ١٧۵۵، پسران احمد خواجه و نوه‌های آفاق خواجه، برهان الدین خواجه و جهان خواجه توسط سربازان چینی در دره رودخانه ایلی از اسارت زونگارها نجات یافتند و به آلتی‌شهر فرستاده شدند تا پس از پیروزی بر قره داغلیک ها، به چینی ها خراج بدهند. برادران آق داغلیک به آلتی‌شهر بازمی‌گردند و در یک جنگ خونین بر قره داغلیک ها پیروز میشوند و در سال ١٧۵۶ کنترل کامل آلتی‌شهر را به دست میگیرند. در سال ١٧۵٩ آلتی‌شهر توسط چین فتح شد و آلتی‌شهر در سال ١٧۶٠ به استان نانلو (جاده جنوبی) تغییر نام‌ داد و تحت حاکمیت کامل چین درآمد. خانات تورفان جانشینان منصور خان در اویغورستان، به مرکزیت تورفان، به عنوان خان ادامه حکومت دادند. برخلاف خان های یارکند، خان های تورفان دارای اقتدار کمتر و عموما تحت نفوذ و سلطه خانات یارکند بودند. شاه خان ١۵۴٣–١۵٧٠، پسر ارشد منصور خان محمد خان ١۵٧٠، پسر منصور خان قریش سلطان (١۵٣٣-١۵٨٨ در ختن؛ ١۵٧٠-١۵٨٨ در قره‌شهر) ١۵٧٠–١۵٨٨، پسر عبدالرشید خان یارکند. او در هند مورد استقبال اکبر کبیر قرار گرفت و اکبر یکی از مناطق هند را به عنوان سیورغال به او واگذاشت. محمد سلطان (١۵٩١-١۶١٠ در آلتی‌شهر)، ١۵٨٨–١۵٩١، پسر عبدالرشید خان یارکند عبدالرحیم خان ١۵٩١–١۶٣۶، کوچکترین پسر عبدالرشید خان محمد خاشم سلطان (در قره‌شهر) ١۶٠٨–١۶١٠، پسر خدابنده سلطان، نوه قریش سلطان عبدالله خان (در قره‌شهر، ١۶٣٨–١۶۶٩ در کاشغر) ١۶٣۶–١۶٣٨، پسر ارشد عبدالرحیم خان ابوالمحمد خان ١۶٣۶–١۶۵٣، پسر عبدالرحیم خان سلطان سعید بابا خان (١۶٣۶-١۶۵٣ در قومول) ١۶۵٣ (دوره اول سلطنت‌)، چهارمین پسر عبدالرحیم خان *ابراهیم سلطان (١۶٣٨-١۶۵٣ در ختن) ١۶۵٣–١۶۵۵، پسر عبدالرحیم خان، در سال ١۶۵۵ کشته شد. سلطان سعید بابا خان (دوره دوم سلطنت) ١۶۵۵–١۶٨٠ عبدالرشید خان دوم (١۶٧٨–١۶٨٠ در قره‌شهر) ١۶٨٠–١۶٨٢، فرزند ارشد سلطان سعید بابا خان، در سال ١۶٩۴ درگذشت. محمد امین (آمین) خان ١۶٨٢–١۶٩۴، دومین فرزند سلطان سعید بایا خان این خانات توسط جونغارها فتح شد. پس از نابودی خانات جونغار توسط چین در سال ١٧۵۶، بازماندگان این دودمان در خانات خودمختار قومول حکومت خود را تا اوایل قرن بیستم ادامه دادند. خانات قومول خانات قومول یک خان‌نشین خودمختار در قلمروی دودمان چینگ بود که در سال ١۶٩۶ ایجاد شد و حاکمان آن از نسل مستقیم جغتای خان و خان های تورپان بودند و تا سال ١٩۴٩ حکومت کردند. # نام مدت سلطنت‌ توضیحات ١ عبدالله بیگ 額貝都拉 é-bèi-dōu-lā ١۶٩٧－١٧٠٩ در سی و ششمین سال سلطنت کانگ‌شی لقب جاساق ترخان (خان دودمان چنگیزی) درجه اول به او اعطا شد. در چهل و هشتمین سال سلطنت کانگ‌شی لقب جاساق ترخان درجه اول (خان ارشد دودمان چنگیزی) را به او اعطا کردند. در پنجمین سال سلطنت‌ یونگ‌ژنگ به مقام ژنگو گونگ (鎮國公) (حاکم محافظ دولت) منصوب شد: در هفتمین سال سلطنت‌ یونگ‌ژنگ، او به مقام گوشون بیزی (固山貝子) (شاهزاده پرچمدار) ارتقا یافت. در بیست و سومین سال سلطنت کیانلونگ، عنوان بیله پینجی (貝勒品級؛ شاهزاده نجیب) به او اعطا شد. در بیست و چهارمین سال سلطنت‌ کیانلونگ، لقب دولو بیلی (多羅貝勒؛ شاهزاده ارجمند) و لقب جون‌وانگ پینجی (郡王品級؛ فرمانده درجه سوم) را به‌دست آورد. در سی و دومین سال سلطنت کیانلونگ، او عناوین جون‌وانگ، پینجی، جاساغ، دولو و بیله را به ارث برد. در چهل و پنجمین سال سلطنت کیانلونگ، او القاب جون‌وانگ، پینجی، جاساغ، دولو و بیله را به ارث برد و به دستور امپراتور مقرر شد که پس از او همه فرزندانش عنوان او را در بدو به سلطنت رسیدن به ارث ببرند. در دوازدهمین سال سلطنت دائوگوانگ، او لقب دولو جون‌وانگ (多羅郡王؛ شاهزاده عالی مقام) را به‌دست آورد. در سال ششم سلطنت تونگژی درگذشت و پس از مرگ لقب هژو چینگ‌وانگ (和碩親王؛ شاهزاده درجه اول چهار گوشه جهان) را دریافت کرد. در سال ششم سلطنت تونگژی، او عنوان جاساغ هشو چینگ‌وانگ (شاهزاده درجه اول چنگیزی) را به ارث برد. در سال هفتم سلطنت گوانگشو، درگذشت و هیچ پسری از خود را به عنوان جانشین باقی نگذاشت. | ## جمع‌بندی | پس از انقلاب ١٩١١ و سقوط دودمان چینگ در سال چهارم جمهوری چین، حقوق او به عنوان چینگ‌وانگ (شاهزاده درجه اول) دو برابر شد.