موضوع مقاله: منبع‌شناسی تاریخ ایران در زمان خلفای عرب | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # منبع‌شناسی تاریخ ایران در زمان خلفای عرب | مقدمه: در وقایع نگاری دورة اسلامی، رویدادهای گوناگون به صورت سالشمار یا بر اساس دوران حکومت خلفا شرح می‌شود. | ## بخش 1: منبع‌شناسی تاریخ ایران در زمان خلفای عرب | در این روش، رویدادی که دوره‌ای چندساله را دربر می‌گیرد، معمولاً تقطیع می‌شود و ضمن وقایع سال‌های متعدد یا دورة خلفای پیاپی می‌آید. شماری از آثار مهم تاریخی ایران پیش از اسلام، مانند خداینامه (سیرالملوک) و تاجنامه و آیین‌نامه، را کسانی همچون ابن مُقفَّع (متوفی ۱۴۴) به عربی ترجمه کردند. به‌علاوه علمای مسلمان احتمالاً از تاریخ نگاری مسیحی اطلاعاتی داشتند، اما به عقیدة روزنتال هیچ‌یک از نوشته‌های ایرانی دورة ساسانی یا آثار تاریخی یونانی و بیزانسی، الهام بخش وقایع نگاران مسلمان نبوده‌است. بعضی دیگر، اطلاعات مهم مستقل به دست می‌دهند که از دوره ساسانی گرفته شده است و در عین حال که بعضی از متون مانند نامه تنصر یا شاهنامه شاید شامل مطالبی از دوره ساسانی است. با این حال، بیشتر این متون حاصل دانش‌پژوهی مسلمین بوده، برخی نظریه های متفاوت نسبت به گذشته دارند و این متون مهم هستند. آثار مورخین معاصر در مورد تاریخ ساسانیان، فصلی که فردیناند یوستی دربارهٔ تاریخ ایران باستان در کتاب «اساس فقه‌الغه ایرانی» نوشته، کاملترین گزارشی است که در سال‌های آغازین قرن بیستم نوشته شده‌است. مطالب کتاب فرای دربارهٔ اواخر عهد ساسانی، مهم‌ترین گزارش از وضعیت اجتماعی و فکری فارس در قرن هفتم میلادی است. وی سپس، تالیف قبلی خود را تکمیل کرد و به خصوص، شرح مبسوطی در مورد ولایت فارس به دست داد. | ## بخش 2: منبع‌شناسی تاریخ ایران در زمان خلفای عرب | در این کتاب، دیوان‌سالاری، حکومت مذهبی و روابط متقابل زرتشتیان و مسلمین، با جزئیات مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده در عین آگاهی، در اظهارات خود دقیق بوده، از تائیر پندارها بر کار خود جلوگیری کرده است. از آن زمان تا کنون، مدارک و اسناد دیگری به دست آمده که لزوم این تحقیق را ضروری می سازد. شاید بتوان گفت که کتاب ایران در قرون نخستین اسلامی اشپولر کامل‌ترین تالیف درباره این دوره از تاریخ ایران است. مورنی نیز در کتاب خود، بیشتر از پیامد فتح عراق بحث کرده است و هر دوی این نوشته‌ها، بر متون متکی هستند. مورنی در این کتاب از ساکنان مختلف عراق در عصر ساسانی و از جمله زرتشتیان و وضع آنها سخن رانده است. این نویسنده بیشتر به مساله پیروزی اعراب و روابط مسلمین با ایرانیان تحت سلطه پرداخته، و نمونه‌های مختلفی از استقرار اعراب و روابط آنها با ساکنان بومی فلات ایران را بیان کرده است. عزیزی در کتاب استیلای اعراب و حس ملی‌گرایی ایرانیان و نیز عبدالحسین زرینکوب در دو قرن سکوت و نیز مقاله «فتح ایران توسط اعراب و نتایج آن» گسترده ترین تحقیق را در دورۀ فتوحات - اگرچه با دیدی ملی‌گرایانه - به دست داده‌اند. | ## بخش 3: منبع‌شناسی تاریخ ایران در زمان خلفای عرب | همچنین موقعیت زرتشتی‌های اواخر دوره ساسانی و نیز شرایط ایرانی‌های تحت حکومت مسلمین نیز مورد توجه قرار گرفته است. ایرانی در مقاله «ایالت خراسان بعد از فتح اعراب» مقاومت ایرانیان در برابر مهاجم های عرب را شرح داده است. داور شاید یک جانبه‌ترین مقاله را - بدون ذکر هیچ منبعی - دربارۀ پیامد تسخیر ایران به وسیله مسلمین نوشته باشد. و اخیرا چوکسی به تحقیق بسیار جدی و دقیقی درباره روابط زرتشتیان و مسلمین در دوره اسلامی پرداخته و چگونگی از دست رفتن قدرت زرتشتیان و تبدیل مسلمانان به نیروی غالب در ایران را مورد مطالعه قرار داده است. همۀ مواردی که در بالا ذکر شده، به جز مورد آخر، دیدگاه بس تیره‌ای از پیامد شکست ساسانیان و آنچه به ناچار برای زرتشتیان اتفاق افتاد، به دست می دهد. او همانند سایر محققان، هنگام نگارش این کتاب برای اثبات نظریه ها و مباحث خود، بیشتر به متون متاخر متکی بوده است. وی همچنین معتقد است که دقت و تمرکز بر روی مهرها و جای مهرهای به جا مانده، می تواند برای درک جغرافیای اداری دورۀ ساسانی به عنوان منبع اصلی مورد استفاده قرار گیرد. | ## جمع‌بندی | ریکا گیزلن همۀ مهرها و یا جای مهرها را یکجا جمع کرده، و الگوی کاملی از جغرافیای اداری عهد ساسانی به دست داده است.