موضوع مقاله: پیشینه زبان مغولی در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیشینه زبان مغولی در ایران | مقدمه: کمتر از نیم سده بعد و با استقرار ایلخانان، زبان مغولی که زبان مادری آنان و بخشی از نیروی نظامی‌شان بود در ایران تثبیت گردید. | ## بخش 1: پیشینه زبان مغولی در ایران | برخی شواهد مبنی بر تداوم پیدا کردن زبان مغولی در ایران پس از فروپاشی حکومت ایلخانان عبارت‌اند از: محبوبیت سرودهای مغولی در دربار تیمور و وجود عبارت مغولی üge manu (سخن ما) بر برخی سکه‌های او.این عبارت بر سکه‌ها با املای «اکمنو» آمده است. برای نمونه نگاه کنید به سکه‌ای ضرب سمرقند به‌تاریخ سال ۷۸۵ ه‍.ق علاوه بر این‌ها، ابن عربشاه نوشته که تیمور از زبان مغولی آگاهی داشت. وجود وام‌واژه‌های مغولی تازه‌ای در نوشته‌های مورخانی به‌مانند عبدالرزاق سمرقندی، نظام‌الدین شنب غازانی و معینی نطنزی که در میان وام‌واژه‌های مغولی آثار کهن‌تر نظیر تاریخ جهانگشای عطاملک جوینی و جامع‌التواریخ فضل‌الله همدانی شناخته نشده‌اند."MONGOLS ii. همچنین وجود اشتراکات تاریخی و فرهنگی بیشتر میان دو قوم مذکور در مقایسه با سایر اقوام ایران، از دیگر دلایل آمیختگی بیشتر بین آن‌ها بود.I. 141–153.Academia.edu به‌عنوان یکی از اشارات متأخر به کاربرد زبان مغولی در ایران، اولیا چلبی، جهانگرد نامدار اهل عثمانی، هنگام بازدید از نخجوان در سال ۱۰۵۷ ه‍. ق، در توصیف زبان‌های مورد اهالی شهر نخجوان از گروهی از مردم با عنوان «شاعرانِ عارف و ظریفانِ ندیم» یاد می‌کند که به زبان‌های پهلوی (آذری کهن) و مغولی سخن می‌گفتند. چلبی، این دو زبان را باستانی خوانده و آن‌ها را متمایز از زبان‌های مورد کاربرد در میان عامه مردم نخجوان معرفی کرده است. آثار سکه‌ها سکه‌ها ازجمله مهم‌ترین شواهد برجای‌مانده از زبان مغولی در ایران هستند. تا اواخر حکومت اباقا خان، ایلخانان استاندارد خاصی برای ضرب سکه نداشتند و هر ایالت سبک خاصی برای ضرب سکه داشت. نخستین کوشش برای یکسان‌سازی مسکوکات، همان زمان و با ترویج سکه‌های مغولی-عربی صورت گرفت. سکه‌های مذکور نخستین‌بار در سال ۶۷۴ ه‍.ق (۱۲۷۵ م) در تبریز ضرب شدند و در ابتدا نیز تنها سکه محلی تبریز محسوب می‌شدند، اما در طول دو دهه بعد از این تاریخ، به‌تدریج ضربشان در بیشتر ایران رواج یافت و در زمان غازان خان همه‌گیر شد. پایزه‌ها پایزه، پائزه یا پاییزه، لوح کوچک و قابل‌حملی بود که بسته به نوع و درجه آن، از موادی چون طلا، نقره و چوب ساخته می‌شد. | ## بخش 2: پیشینه زبان مغولی در ایران | از پایزه‌ها به‌عنوان نشان ابلاغ مأموریت، معرفی‌نامه شغلی و نیز نشان افتخار استفاده می‌کردند. امروزه تنها دو نمونه پایزه ایلخانی باقی‌مانده که در موزه ملی ایران و موزه بنیاد مستضعفان نگهداری می‌شوند. هر دو نمونه نیز با توجه به کتیبه‌هایشان به زمان زمامداری ابوسعید بهادرخان تعلق دارند. کتاب‌ها رشیدالدین فضل‌الله همدانی در نوشتن بخش تاریخ مغول از کتاب جامع‌التواریخ، از کتابی به زبان مغولی با نام آلتان دبتر (کتاب زرین) استفاده کرده است. هنگام تکمیل نسخه فارسی کتاب جامع‌التواریخ، ترجمه‌هایی از آن به عربی، ترکی و مغولی نیز صورت گرفت. بااین‌حال امروزه به‌جز بخشی از جلد دوم نسخه عربی، از آن ترجمه‌ها چیز دیگری باقی نمانده است. امروزه یک متن چند خطی دربارهٔ وصیت قوبلای قاآن در کتابخانه دانشگاه استانبول نگهداری می‌شود که گمان می‌رود به دوره تیموری تعلق داشته باشد. این متن شامل دو بخش با محتوایی یکسان است؛ یکی به زبان مغولی میانه و خط فاگس‌پا، و دیگری به زبان پیش-جغتایی و خط اویغوری. 280-285 (6 pages).JSTORلاتین‌نویسی متن مغولی:در لاتین‌نویسی مغولی، گاما (Γ γ) برابر با «غ»، č برابر با «چ» و ǰ شکل دیگری از لاتین‌نویسی «ج» است. این سه سند بین سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۳ توسط فرانسیس وودمن کلیوز، تاریخ‌نگار و زبان‌شناس آمریکایی بررسی و ترجمه شدند. یک فرمان به زبان فارسی به‌سال ۷۷۳ ه‍.ق (۱۳۷۲ م) و مربوط به دوره جلایریان نیز موجود است که پشت فرمان یک سطر به زبان مغولی و خط اویغوری نوشته شده است.فرمان منسوب به سلطان احمد جلایر. ترجمه‌ها در دوره امپراتوری مغول تعدادی از آثار علمی و ادبی مردمان تابع به زبان مغولی ترجمه شدند. | ## بخش 3: پیشینه زبان مغولی در ایران | وام‌واژه‌ها زبان فارسی حاکمیت به‌نسبت طولانی‌مدت مغولان بر ایران طی سده‌های ۷ و ۸ ه‍.ق (۱۳ و ۱۴ م)، باعث ورود شمار قابل‌ملاحظه‌ای وام‌واژه مغولی به زبان فارسی شد. پوربهای جامی شاخص‌ترین شاعر فارسی‌سرایی است که اشعارش را با بهره‌گیری از واژگانی با ریشه ترکی-مغولی سرود. امروزه ایجاد تمایز میان وام‌واژه‌های ترکی و مغولی در زبان فارسی تا حدودی دشوار است و گاهی در واژه‌نامه‌های شناخته‌شده نیز در این‌باره نوعی سردرگمی وجود دارد. ازجمله وام‌واژه‌های مغولی که امروزه در فارسی کاربرد دارند می‌توان به «جلو»، «مَرال (مارال)» و «نوکر» اشاره نمود. ولی واژه «تومان» که به‌طور عمومی یک وام‌واژه مغولی شناخته می‌شود، در اصل یک وام‌واژه تخاری (با منشأ به‌احتمال زیاد چینی) است که در ابتدا به ترکی و مغولی و سپس از طریق آن‌ها به فارسی راه پیدا کرده است.Brill: Tūmān. ورود وام‌واژه‌ها یک‌طرفه نبود و طی دوره حکمرانی مغول‌ها، تعدادی واژه فارسی مانند «باغ»، «زندان» و «دانشمند» به مغولی میانه راه یافتند. بنابر یک ارزیابی، ۱۰ درصد واژگان موجود در گویش فارسی هزارگی دارای منشأ مغولی هستند. موضوعی که از نقش تاریخی مغولان در شکل‌گیری هویت قومی و زبانی مردم هزاره امروزی متأثر است.Л. زبان ترکی آذربایجانی تعداد واژه‌هایی که از زبان مغولی به زبان ترکی آذربایجانی و دیگر گویش‌های ترکی موجود در ایران راه یافته‌اند، کم نیستند. شناخته‌شده‌ترین این موارد، نام‌های «جغاتو» و «تاتائو» هستند که به‌ترتیب برای زرینه‌رود و سیمینه‌رود به‌کار می‌روند. شبه‌جزیره آب‌شوران در خاک جمهوری آذربایجان امروزی، که زمانی سکونتگاه قشلاقی قبایل مغول بود نیز چند جای‌نام مغولی دارد. | ## جمع‌بندی | واژگان مغولی در کتاب مقدمه الادب: متن لاتین‌نویسی‌شده همراه فهرست واژگان (به انگلیسی).