موضوع مقاله: اکتشاف جنوبگان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اکتشاف جنوبگان | مقدمه: اکتشاف جنوبگان به مجموعه سفرها، کاوش‌ها و پژوهش‌های علمی گفته می‌شود که از سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی تاکنون برای شناخت قاره جنوبگان (آنتارکتیکا) انجام شده‌است. | ## بخش 1: اکتشاف جنوبگان | جنوبگان سردترین قاره زمین است و به همین دلیل آن را «ملکه سرما» و «قاره بی‌سکنه» نامیده‌اند. این قاره تنها خشکی روی کره زمین است که تمام فرایند کشف آن به‌طور مفصل مستند شده‌است؛ از دریانوردی‌های جیمز کوک تا عکسبرداری‌های هوافضایی. امروزه نزدیک به ۴۰ ایستگاه پژوهشی بین‌المللی در جنوبگان فعال است و در حدود ۳۰۰۰ نفر به‌طور میانگین در آن‌ها کار می‌کنند. سطح این قاره پوشیده از لایه‌ای ستبر از یخ است که آن را به بلندترین قاره زمین تبدیل کرده‌است. در ۲۱ ژوئیه ۱۹۸۳ در ایستگاه وستوک پایین‌ترین دمای ثبت‌شده روی زمین، یعنی ۲/۸۹−° سلسیوس، اندازه‌گیری شد. بر پایه پیمان‌های بین‌المللی، هرگونه بهره‌برداری اقتصادی و نظامی در این قاره ممنوع است و شورای علمی پژوهش‌های جنوبگان هماهنگی کار دانشمندان را بر عهده دارد. پیشینه کاوش‌ها پیش از کشف رسمی قاره جنوبگان، دریانوردان اروپایی بر این باور بودند که سرزمین بزرگی در جنوب کره زمین وجود دارد. جیمز کوک در سده هجدهم میلادی نخستین سفرهای مهم را به آب‌های اطراف این قاره انجام داد، اما هرگز به خود قاره نرسید. کاوشگران برجسته شماری از کاوشگران نامدار نقش کلیدی در اکتشاف جنوبگان داشته‌اند: رولد آموندسن (۱۸۷۲–۱۹۲۸)، از نروژ، نخستین کسی که به قطب جنوب رسید. زمین‌شناسی و ساختار قاره شکل‌گیری قاره جنوبگان هم‌زمان با فروپاشی ابرقاره گندوانا آغاز شد. فروپاشی گندوانا و پیدایش قاره‌های جداگانه سبب ایجاد جریان دورتادور جنوبگان گردید که همراه با جایگاه قطبی این قاره، نزدیک به ۳۵ میلیون سال پیش به یخبندان آن انجامید. جنوبگان خاوری از نظر زمین‌ساختی منطقه‌ای پایدار و سکوی قاره‌ای کهن پیش‌کامبرین است که همتای سکوهای هند، برزیل، آفریقا و استرالیا به‌شمار می‌رود. سن بنیاد آن نزدیک به ۵/۲ تا ۳ میلیارد سال برآورد شده و تقریباً به‌طور کامل زیر پوشش یخی به ستبرای ۱ تا ۲ کیلومتر قرار دارد. | ## بخش 2: اکتشاف جنوبگان | جنوبگان باختری سکوی جوان‌تری است که نزدیک به ۵۰۰ میلیون سال پیش بر اثر پیوستن ریزصفحه‌ها شکل گرفته‌است. اگر یخ جنوبگان به‌صورت لایه‌ای یکنواخت بر سطح کره زمین پخش شود، سیاره ما زیر لایه‌ای ۴۰ متری از یخ پنهان می‌شود و در صورت ذوب شدن این یخ، تراز آب اقیانوس‌های جهان ۶۰ متر بالا خواهد آمد. پژوهش‌های ژئودینامیکی امروزه صفحه جنوبگان با روش‌های گوناگون مورد بررسی‌های ژئودینامیکی قرار می‌گیرد. در سال ۱۹۸۸ دانشمندان استرالیایی برای نخستین بار کاربرد روش GPS را برای پایش حرکات سطح زمین در جنوبگان پیشنهاد کردند. پس از موفقیت نخستین مشاهدات، گروه کاری ژئودزی و داده‌های جغرافیایی (WG-GGI) زنجیره‌ای از پویش‌های GPS را زیر نظر ر. در بازه ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ در منطقه سرزمین ویکتوریا، دانشمندان ایتالیایی مشاهدات GPS را در چارچوب پروژه VLNDEF انجام دادند. بررسی‌ها نشان داد که سنگ‌بستر با سرعت میانگین ۴ میلی‌متر در سال در حال بالاآمدن است که علت آن تغییر ستبرای پوشش یخی و جبران ایزوستاتیکی یخچالی دانسته شده‌است. همچنین در بازه ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۶ شبکه GPS باختری جنوبگان (WAGN) ایجاد شد که از دریای راس تا دریای ودل و از ساحل اقیانوس آرام تا رشته‌کوه‌های فراجنوبگانی گسترش یافت. ارتفاع‌سنجی ماهواره‌ای روش ارتفاع‌سنجی ماهواره‌ای به‌عنوان رویکردی نسبتاً نوین در پیمایش ماهواره‌ای پُردقت، آگاهی‌هایی دربارهٔ وضعیت اقیانوس و دگرگونی‌های آن را برای شاخه‌های گوناگون علوم زمین فراهم می‌کند. از دیدگاه ژئودزی، فناوری‌های ارتفاع‌سنجی و GNSS اهمیت ویژه‌ای دارند زیرا با بهره‌گیری از آن‌ها می‌توان بلندی‌های سطح شبه‌ژئوئید را به‌طور مستقیم اندازه‌گیری کرد. بر پایه بیش از ۱۱۰ میلیون داده ارتفاع‌سنجی از شش مأموریت ماهواره‌ای در بازه ۱۹۹۲ تا ۲۰۰۷، مدل رقمی منطقه‌ای توپوگرافی ایستای سطح اقیانوس در پیرامون جنوبگان ساخته شده‌است. پایش فضایی میدان‌های یخی داده‌های اندازه‌گیری ماهواره‌های سنجش از دور قطبی-مداری برای پایش فضایی میدان‌های یخی جنوبگان به کار رفته‌اند. این پایش بیش از ۲۵ سال پیشینه دارد و از هنگام پرتاب نخستین ماهواره اقیانوس‌نگاری سری «اقیانوس» در سال ۱۹۸۳ آغاز شد. | ## بخش 3: اکتشاف جنوبگان | از سال ۲۰۰۲ نقشه‌های مرز گسترش یخ دریایی در جنوبگان بر پایه داده‌های رادار ماهواره آمریکایی کوییک‌اسکت تهیه می‌شود. تحلیل داده‌های رادار ماهواره‌ای بازه ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۷ نشان داده‌است که نوسانات فصلی و میان‌سالانه پوشش یخ دریایی جنوبگان به‌مراتب کمتر از آرکتیک در همان دوره بوده‌است. پایگاه علمی روی جزایر آرژانتینی نزدیک شبه‌جزیره جنوبگان در جریان اکسپدیشن بریتانیایی سرزمین گراهام (۱۹۳۴–۱۹۳۷) بنیان نهاده شده بود. در سال ۱۹۵۷ طیف‌سنج دابسون در این ایستگاه نصب شد و اندازه‌گیری میزان ازون جوّی آغاز گردید. در نوامبر ۱۹۹۳ بریتانیا پیشنهاد واگذاری ایستگاه فارادی را مطرح کرد و در اوت ۱۹۹۴ تصمیم به واگذاری آن به اوکراین گرفته شد. پژوهشگران اوکراینی در ۶ فوریه ۱۹۹۶ پرچم خود را بر فراز ایستگاه برافراشتند و نام آن را به «آکادمیک ورنادسکی» تغییر دادند. پژوهشگران اوکراینی با ادامه طولانی‌ترین رشته‌های مشاهداتی اقلیم، حفره ازون، یونوسپهر و میدان مغناطیسی زمین، برای نخستین بار به جامعه علمی فیزیک لایه ازون پیوستند و پس از چند سال کشف ناقرینگی در پراکنش ازون بر فراز جنوبگان را اعلام کردند. اکسپدیشن‌های اوکراینی مرکز ملی علمی جنوبگان اوکراین اکسپدیشن‌های سالانه‌ای را به ایستگاه «آکادمیک ورنادسکی» سازمان‌دهی می‌کند. در مجموع طی ۲۰ سال، ۱۵۶ پژوهشگر قطبی برای شرکت در این اکسپدیشن‌ها آماده شده‌اند. ترتیاک در هشتمین و دهمین اکسپدیشن شرکت کرد و شبکه ژئودزی پُردقتی را در نزدیکی ایستگاه بنیان نهاد. در هشتمین اکسپدیشن (فوریه–مارس ۲۰۰۳) کارکنان دانشگاه ملی «پلی‌تکنیک لویو» شبکه‌ای ۲۷ نقطه‌ای ایجاد کردند. اندازه‌گیری‌های تکراری GPS در مارس و آوریل ۲۰۰۵ امکان تعیین بردارهای جابه‌جایی و ساخت مدل ژئودینامیکی تنگه پنولا را فراهم آورد. اهمیت پژوهش‌های جنوبگان جنوبگان نقش مهمی در شکل‌دهی چهره سیاره زمین دارد و بر همه عناصر سامانه خشکی–اقیانوس–جوّ–یخبندان اثر می‌گذارد. | ## جمع‌بندی | بسیاری از دانشمندان جنوبگان را کلید پیش‌بینی سیر آینده زمین در کوتاه‌مدت و درازمدت می‌دانند و همین نیاز به ردیابی فرایندهای جاری در این قاره، انگیزه بسیاری از کشورهای جهان برای بنیان‌گذاری ایستگاه‌های پژوهشی بوده‌است.