موضوع مقاله: مقام ترکی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مقام ترکی | مقدمه: مقام ترکی (به ترکی: ، جمع: ؛ برگرفته از واژهٔ عربی «مقام» عربی) دستگاهی از گونه‌های ملودیک است که در موسیقی کلاسیک و موسیقی عامیانهٔ ترکی به کار می‌رود. | ## بخش 1: مقام ترکی | هر مقام ساختار فاصله‌ای یگانه‌ای ( به معنای جنس‌ها) و پیشرفت ملودیک ویژه‌ای ( به معنای سیر) دارد. چه در آثار از پیش ساخته‌شده (مانند بسته، شرقی، پیشرو و آیین) و چه در آثار بداهه‌نوازی (مانند غزل، تقسیم، تلاوت قرآن و مولد)، همهٔ اجراها در پی پیروی از الگوی ملودیک مقام هستند. دستگاه مقام ترکی پیوندهایی با مقام در موسیقی عربی و اکوس در موسیقی بیزانسی دارد و از دور با سنت‌های موسیقایی ترکان آسیای مرکزی مانند مقام اویغوری و شش‌مقام ازبکی خویشاوند است. همهٔ این مفاهیم به‌طور تقریبی با مُد در موسیقی کلاسیک غربی همخوانی دارند، هرچند قواعد آهنگ‌سازی آن‌ها متفاوت است. گفته می‌شود «ملا عثمان الموصلی» که نامش برگرفته از زادگاهش است، در دربار عثمانی در استانبول خدمت کرده و بر موسیقی عثمانی تأثیر گذاشته‌است. عرب‌ها مقام‌های موسیقایی را از ایرانیان پس از فتح اسلامی ایران شناختند و آن‌ها را گسترش دادند و از این راه مقام به ترکان رسید. مقام‌های ترکی، مقام‌های عربی و اکوس بیزانسی همگی به متن‌ها و آثار موسیقایی یونانی بازمی‌گردند که عرب‌ها آن‌ها را ترجمه و بسط دادند. خویشاوندان دورتر مُدال این دستگاه دربرگیرندهٔ مقام اویغوری و شش‌مقام ازبکی در آسیای مرکزی و نیز راگا در موسیقی کلاسیک هند است. برخی پژوهشگران بازتاب مقام ترکی را در ایالت‌های پیشین عثمانی در بالکان یافته‌اند. اندیشهٔ عثمانی کلاسیک دربارهٔ اکتاو ریشه‌ای فیثاغورثی دارد و تمایل به بهره‌گیری از پرده‌ها و نیم‌پرده‌هایی مشابه موسیقی غربی دارد؛ این امر فاصلهٔ آن را از دستگاه ۱۷ فاصلهٔ برابر ایرانی-عربی بیشتر کرده‌است. عثمانیان ترجیح می‌دادند اکتاو را به ۵۳ کما تقسیم کنند تا نزدیکی بیشتری با دستگاه فیثاغورثی داشته باشند. | ## بخش 2: مقام ترکی | در دستگاه غربی، دو دیز و ر بمل — که از نظر کارکردی یک نت‌اند — در دستگاه ترکی هر یک معادل ۴٫۵ کما هستند و درست در میانهٔ خط فاصله قرار می‌گیرند. نکتهٔ مهم آن است که نمادهای رایج ربع‌پرده ( و ) در این دستگاه نه برای ربع‌پرده بلکه برای تنظیم یک «کما» به کار می‌روند — برخلاف مقام عربی. از این رو «مقام راست» در موسیقی عربی و ترکی به‌ظاهر یکسان نت‌نویسی می‌شود، اما سوم راست ترکی یک سوم بزرگ خالص است نه سوم خنثی. افزون بر این، بیشتر مقام‌ها دارای بخشی به نام «گسترش» هستند که می‌تواند بالاتر یا پایین‌تر از نت پایه و/یا بالاترین نت رخ دهد. شش دانگ چهارتایی بنیادین وجود دارد: چارگاه بوسلیک کُردی عشاق حجاز راست همچنین شش دانگ پنج‌تایی بنیادین با همان نام‌ها وجود دارد که یک پردهٔ کامل (T) به انتهای آن‌ها افزوده شده‌است. این الگوها قابل انتقال به هر نتی در گام هستند؛ برای نمونه، نت لا (دوگاه) در دانگ حجاز می‌تواند یک دوم بزرگ (۹ کما) بالاتر به سی (بوسلیک) یا به هر نت دیگری منتقل شود و دیگر نت‌های دانگ نیز همراه آن جابه‌جا می‌شوند تا ویژگی الگو حفظ شود. نظریهٔ پایهٔ مقام مقام تنها گزینشی از نت‌ها و فاصله‌ها نیست، بلکه در اصل راهنمایی برای ساختار آهنگ‌سازی است: هر قطعه‌ای در یک مقام معین، از نت‌های آن مقام به شیوه‌ای کم‌وبیش منظم می‌گذرد. این الگو در ترکی «سیر» ( به معنای «مسیر») نامیده می‌شود و سه گونه دارد: صعودی نزولی نزولی-صعودی در ساختار هر مقام سه نت کلیدی وجود دارد: دوراک (، «پایه»): نت آغازین نخستین دانگ چهارتایی یا پنج‌تایی که هر قطعه‌ای در آن مقام همواره بر روی آن به پایان می‌رسد. گوچلو (، «نمایان»): نخستین نت دانگ دوم که به‌عنوان پایهٔ موقت در میانهٔ قطعه به کار می‌رود. این «نمایان» با نمایان در موسیقی غربی یکسان نیست؛ گوچلو ممکن است درجهٔ پنجم، چهارم یا حتی سوم گام باشد. یدن (، «محسوس»): غالباً نت پیش‌آخر هر قطعه که به نت پایه حل می‌شود؛ گاهی نزدیک به محسوس غربی و گاهی نزدیک به زیرپایه است. | ## بخش 3: مقام ترکی | در شکل نخست (۱) از یک پنج‌تایی بوسلیک به‌اضافهٔ یک چهارتایی کُردی بر نت حسینی (می) تشکیل شده و در اصل همان لا مینور غربی است. در شکل دوم (۲) از پنج‌تایی بوسلیک به‌اضافهٔ چهارتایی حجاز بر نت حسینی (می) ساخته شده و با لا مینور هارمونیک یکسان است. مقام چارگاه از پنج‌تایی چارگاه و چهارتایی چارگاه آغازشده بر نت گردانیه (سل) ساخته شده‌است. در این خطوط حامل و همهٔ نمونه‌های پس از آن، نت پایه با نت گرد و نمایان با نت سفید نشان داده شده‌است. مقام چارگاه در دوره‌هایی از تاریخ به‌دلیل ارتباطش با لهو و خوشگذرانی مورد انتقاد قرار گرفته‌است. مقام حجاز مقام حجاز یکی از مقام‌های ساده و پربسامد در موسیقی ترکی است که بر پایهٔ چهارتایی حجاز ساخته شده‌است. مقام راست این مقام پرکاربرد — که گفته می‌شود شادمانی و آرامش به شنونده می‌بخشد — از یک پنج‌تایی راست به‌اضافهٔ یک چهارتایی راست بر نت نوا (ر) تشکیل شده‌است (۱). هنگام فرود از اکتاو، محسوس همواره ۴ کما بمل شده به نت عجم (فا) تبدیل می‌شود و چهارتایی بوسلیک جای چهارتایی راست را می‌گیرد (۲). مقام عشاق این مقام از یک چهارتایی عشاق به‌اضافهٔ پنج‌تایی بوسلیک بر نت نوا (ر) ساخته شده‌است (۱). پایه لا (دوگاه)، نمایان — که در اینجا در واقع زیرنمایان است — ر (نوا) و محسوس — که در واقع زیرپایه است — سل (راست) می‌باشد. همانندی موسیقی کلاسیک و عامیانهٔ ترکی موسیقی کلاسیک ترکی و موسیقی عامیانهٔ آن هر دو مبتنی بر دستگاه‌های مقامی هستند. | ## جمع‌بندی | آیاق و مقام همانند یکدیگرند؛ برخی نمونه‌ها: آیاق یحیالی کرم: مقام حسینی آیاق غریب: مقام حجاز آیاق کرم ساده: مقام کارجیغار آیاق کرم سوخته: مقام نکریز آیاق مخالف: مقام سه‌گاه آیاق کرم تاتیان: مقام حزام آیاق میسکت: مقام اویج آیاق بوزلاک: مقام کُردی آیاق قلندری: مقام صبا آیاق مستزاد یا بشیری: مقام ماهور ایقاع‌های به‌کاررفته در موسیقی عامیانه و کلاسیک ترکی نیز از نظر شکل، طبقه‌بندی و الگوی ریتمیک شباهت‌هایی دارند.