موضوع مقاله: عقلای مجانین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # عقلای مجانین | مقدمه: در قرن‌های دوم و سوم هجری قمری، در جوامع‌ اسلامی شخصیت‌هایی ظهور کردند که به سبب آمیختگی عقل و جنون در گفتار و کردارشان، بعدها «عقلاءالمجانین» یا «دیوانگان دانا» لقب گرفتند. | ## بخش 1: عقلای مجانین | دیوانگیِ عرفیِ عقلای مجانین سبب شده بود تا ایشان از آزادیِ منحصربه­ فردی برخوردار باشند؛ نوعی آزادیِ درونی و بیرونی که اجازه می‌داد از مفاهیم مسلط یا مقدّس روزگار خود عبور کنند و دیدگاهی تازه و انتقادی در مورد شیوۀ معمولِ ارتباط «انسان‌ با خدا»، «انسان‌ با جامعه» و «انسان‌ با نهادِ قدرت» ارائه کنند. در قرن‌های بعد ، این دیوانگان دانا آن‌قدر اهمیت یافته بودند که مؤلفانی را برانگیخت تا در بابِ آنها، کتاب‌ها و رساله‌های مستقلی پدید آرند. ازجملۀ این مؤلفان می‌توان به ابوبشر دولابی (وفات: 310)، ابن ابی‌زهر (وفات: 325)، ابی‌محمد الحسن‌بن اسماعیل الضراب (وفات: 392)، ابوالحسن‌بن ابی‌بکر مقسم (وفات: قرن 4)، ابوالقاسم حسن نیشابوری (وفات: 406) و ابی‌الفرج عبدالرحمان الجوزی (وفات:597) اشاره کرد ). نامدارترین عقلای مجانین در جهان اسلام عبارتند از: بهلول، معشوق طوسی، لقمان سرخسی عقلای مجانین در مثنوی های عطار حکایات دیوانگان در مثنوی‌های عطار برجستگی و بسامدِ ویژه و بی‌نظیری دارد. در هیچ‌یک از آثار فارسی و عربی به اندازۀ آثار عطار این‌همه حکایت و تمثیل که شخصیت‌های آن از دیوانگان باشند، وجود ندارد. دیوانگان با نام‌هایی چون مجنون، بهلول، دیوانه، بیدل، شوریدۀ، شوریدة ایام و شوریده‌حال، شخصیت اصلی بیش از صد و بیست حکایت و تمثیل مثنوی‌های عطار هستند. انواع عقلای مجانین در میان افرادی که در طول تاریخ به­ عنوان «عقلاءالمجانین» نام­بردار شدند، تنوع و تکثر فراوانی دیده می‌شود. درواقع نباید پنداشت «عقلاءالمجانین» افرادی یکدست و یکسان بودند که اندیشه‌ای خاص را ترویج می‌کردند، بلکه تحت این عنوان افراد و اقشار متنوع اجتماعی را مشاهده خواهیم کرد که نقطۀ اشتراکشان برخورداری از نوعی هشیاری و بیداری روحی و صراحت و بی‌باکی در بیان ما‌ فی‌الضمیر بود. | ## بخش 2: عقلای مجانین | در میان این بیدلان همچنان‌که بعضی از صوفیان برجسته را می‌توان یافت، دیوانگانی را نیز می‌توان دید که اقوال و اعمالشان رنگ و بوی صوفیانه ندارد و با آنکه کلام بعضی از آنان حاوی اشارات فلسفی و کلامی است، درعین­ حال بیشتر آنان را باید از طبقۀ عوام پنداشت که ویژگی مشخصشان احساس رنج و درد ناشی از مشکلات معیشت به‌ویژه فقر و بی‌سامانی است. همچنین در میان حکایاتشان علاوه بر مردان، به زنانی نیز برمی‌خوریم که به جنونی حکمت­ آمیز شهره بودند. برای مثال، در کتابِ نیشابوری به ده تن از ایشان اشاره شده‌است (نیشابوری، 1366: 74). از نظر محدودۀ جغرافیایی نیز ما عقلای مجانین را در سرتاسر جهان اسلام می‌یابیم: از ماوراءالنهر و خراسان گرفته تا حجاز و عراق و یمن و شام. همچنان­که در این حکایات از دیوانگان دیگر ادیان مثل یوحنا، دیوانۀ مسیحی، نیز یاد می‌‌شود درمجموع می‌توان چهار گونۀ‌ مختلف را در میان عقلای مجانین تشخیص داد: نخست دیوانگانی که در میدان جذبه و شور الهی، اختیار و آگاهی و خردِ ارتباطی و مصلحت­ اندیش را از کف داده‌اند؛ حالات این گروه بسیار شبیه به حالات اهل سکر و شطح ­گویان در میان صوفیه است. گروه دوم مجانینی‌اند که گرچه همچون گروه نخست بی‌سروسامان‌ و واجدِ رابطه‌ای صمیمی و عاطفی با خداوند هستند، اما درعین ­حال با خداوند درگیرند و با وی سرِ ناسازگاری دارند و دائم بر کارِ وی انگشت می‌نهند؛ این دست از عقلای مجانین را میتوان «دگراندیش» و حکایاتشان را «واسوخت صوفیانه» نامید. گروه سوم، دیوانگانی که با جامعه و نهاد قدرت درگیرند: دیوانگانی هشیارسر و بیداردل که بر ناروایی‌های اخلاقی و سیاسی، بی‌باکانه می‌تازند. این مجانین در شوریده‌سری و پریشانی همچون مجانین دیگرند، اما به ­نظر می‌رسد که بی‌سروسامانی آ‌نها بیشتر ناشی از ناچیز شمردن معیارهای عرفی و هنجارهای اجتماعی باشد، تا بر اثر یک جذبۀ الهی یا عارضۀ روحی؛ یعنی روح آزادۀ آنان - همچون روشنفکران یک جامعه- محدود بودن در چارچوب هنجارهای عرفی و عمومی را برنمی‌تابد و عملاً در حال نقد هنجارهایی است که در جوامع قطعی شمرده شدند. | ## بخش 3: عقلای مجانین | گروه چهارم از کسانی که به عقلای مجانین شهرت یافتند، کسانی‌اند که به آنها «متجانن» (دیوانه‌نما) می‌گفتند؛ یعنی کسانی که آگاهانه و هشیارانه، تظاهر به جنون می‌کردند تا از فشارهای اجتماعی در امان باشند و از امتیازات و آزادیِ دیوانگان در یک جامعۀ بسته بهره برند. به ­نظر می‌رسد از میان چهار گروه یادشده، جنون گروه نخستین -لااقل در لحظاتی- ناآگاهانه و ناشی از اضطرار باشد و جنون سه گروه دیگر همراه با نوعی هشیاری و آگاهی و اختیار. علت علاقه‌مندی و توجه متفکران و نویسندگان به حکایاتِ مجانین را باید در آزادی ویژۀ مجانین جستجو کرد. جنون برای دیوانگان امکان دو نوع آزادی را فراهم می‌کرد: 1- آزادی بیرونی: آزادی از فشارها و محدودیت‌های اجتماعی و سیاسی؛ 2- آزادی درونی: آزادی از فشارها و محدودیت‌های شرعی و دینی. آزادی نخست ایشان را محبوب اندیشمندانی می‌کرد که می‌خواستند به‌وسیلۀ ایشان، از محدودیت‌های اجتماعی و سیاسی عبور کنند و آزادی دوم ایشان را مقبول صوفیانی می‌کرد که در آرزوی ارتباط بی‌واسطه با خداوند، ورای هنجارها و ادب شرعی و دینی بودند. جنبه سیاسی عقلای مجانین عقلای مجانین نیز همچون دلقک در اروپای قرون وسطی، با خارج کردن زبان از حال تعادل و استفاده از رمز، طنز و پارادوکس، مبارزه‌ای در ساحتِ زبان با طبقۀ حاکم ترتیب دادند و زبان را از حلقۀ علما و تحصیل‌کردگان آن دوران به میان مردم کشاندند. به­ویژه در انتقادهای سیاسی - اجتماعی مجانین، طنز و گاه هجو بسیار دیده می‌شود، زیرا «هجو و طنز به این اعتبار مبشر آزادسازی ضمیر انسان‌ از صورت‌های و قالبی کلیشه‌ای زبان و تفکر است و آدمی را از اجبارهای خلاف فطرتش آزاد می‌کند. | ## جمع‌بندی | اجبارهایی که در اصل برای جهت بخشیدن به «مفهوم غالب جهان» به وجود آمده‌است» مع­هذا درین موارد نیز، مثل سایر موارد مشابه، مدعیان جذبه و جنون و کسانی که درواقع «تجنن» می‌کرده‌اند، به این بهانه فرصت اظهار بعضی اقوال را که در حال عادی در جامعۀ سختگیر اهل سنت دم زدن از آنها مجاز محسوب نمی‌شد، به دست می‌آورده‌اند؛ چنان‌که بعضی از بنی‌ساسان - طبقۀ گدایان حرفه‌ای - هم گاه‌گاه با اظهار احوال شبیه این شوریدگان و به بهانۀ آنکه تحت‌تأثیر وساوس اهل جنون واقع شده‌اند و بدانچه می‌گویند و می‌کنند مأخوذ نتوانند بود، در جامعۀ اهل سنت اقوالی را که طبقات شیعه به علت محدودیت‌های عصر و محیط جرأت اظهار آن را نداشته‌اند، بر زبان می‌آورده‌اند و چنان‌که ثعالبی نقل می‌کند، بدین­وسیله از شیعه پول درمی‌آورده‌اند؛ درواقع سخن از زبان شیعه می‌گفته‌اند و با دریافت پول عقاید و دعاوی آنها را بدان وسیله نشر و تبلیغ می‌کرده‌اند.