موضوع مقاله: مجدل یابا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مجدل یابا | مقدمه: مجدل یابا روستایی عرب فلسطینی در بخش رمله بود که در فاصله ۱۸٫۵ کیلومتری شمال شرق رمله و ۴ کیلومتری شرق یافا قرار داشت. | ## بخش 1: مجدل یابا | شهرک یهودی دیوارداری به نام میگدال آفِک (؛ به معنای «برج آفِک») از سده دوم پیش از میلاد در همین مکان وجود داشت که در جریان نخستین جنگ یهود-روم در سال ۶۷ میلادی به دست رومیان ویران شد. در دوره عثمانی، نام روستا برای مدتی به مجدل الصادق تغییر یافت و سپس به مجدل یابا بازگشت. این روستا در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل در ۱۲ ژوئیه ۱۹۴۸ به دست نیروهای اسرائیلی تصرف شد و ساکنان آن در پی حمله نظامی آواره شدند. شهر اسرائیلی روش هاعین در ۱۹۵۰ و کیبوتص گیوات هشلوشا در ۱۹۵۳ بر روی زمین‌های این روستا بنا شدند. بنا بر گزارش یوسف فلاوی، در جریان نخستین جنگ یهود-روم (۶۶–۷۰ میلادی)، یهودیان آنتیپاتریس با نزدیک شدن سستیوس گالوس به میگدال آفِک گریختند. این شهرک در جریان شورش ویران شد و تا سده دوم میلادی بازسازی نشد و در سال ۳۶۳ زلزله‌ای شهر را با خاک یکسان کرد. این دژ ابتدا در اختیار مانسس هیژر بود و سرانجام به بالدوین ابلین رسید که از ۱۱۶۲ تا ۱۱۷۱ آن را به‌عنوان ارباب‌نشین پادشاهی اورشلیم اداره کرد. در ۱۱۶۶ زمین‌های وابسته به دژ و محصول کشتزارهای آن به کلیسای یوحنای تعمیددهنده در نابلس واگذار شد. دیپلمات مسلمان اسامة بن منقذ گزارش داد که اربابِ صلیبی بر مسلمانان این ارباب‌نشین ستم می‌کرد؛ در ۱۱۵۶ مالیات سنگینی بر مسلمانان تحمیل شد که چهار برابر مالیات مسیحیان محلی بود. ساکنان هشت روستا از جمله خاندان ابن قدامه خانه‌های خود را ترک کردند و به دمشق مهاجرت نمودند و در آنجا محله صالحیه را بنیاد گذاشتند. در ۱۱۷۷ ارتش مسلمان به فرماندهی صلاح‌الدین ایوبی از جنوب فلسطین به سوی شمال حرکت کرد و از کنار عسقلان گذشت و به دژ میرابل رسید که از جاده میان یافا و اورشلیم دفاع می‌کرد. در ژوئیه ۱۱۸۷ برادر کوچک‌تر صلاح‌الدین، العادل یکم، میرابل را فتح کرد اما دژ را ویران نکرد. گاه‌نگار بهاءالدین بن شداد نوشته‌است که در سال‌های ۱۱۹۱–۱۱۹۲ صلاح‌الدین از این دژ به‌عنوان پایگاهی برای یورش به صلیبیون بهره می‌برد، هرچند خود در بیرون دژ چادر می‌زد. در ۱۲۲۶ در دوره حکومت ایوبیان، جغرافی‌دان یاقوت حموی از این مکان با نام «مجدل یافا» یا «برج یافا» یاد کرد که احتمالاً به دلیل نزدیکی به شهر یافا بوده‌است. در ژوئن ۱۲۴۰ لشکرکشی انگلیسی به فرماندهی ریچارد، نخستین ارل کورنوال به فلسطین رسید. سلطان ایوبی مصر، الصالح ایوب، پیشنهاد عهدنامه‌ای تازه داد که بر پایه آن یافا، اشکلون، تمام اورشلیم شامل بیت‌لحم و مجدل یابا، همچنین طبریه، صفد، کوه تابور و چند دژ دیگر در قلمرو پادشاهی اورشلیم قرار می‌گرفتند. در ۱۲۶۶ پس از سقوط یافا به دست ممالیک، سلطان بیبرس رؤسایی از دیر غسانه را برای حفاظت از دژ مجدل یابا فرستاد. | ## بخش 2: مجدل یابا | دوره عثمانی با ادغام فلسطین در امپراتوری عثمانی در اوایل سده شانزدهم، مجدل یابا دوباره مسکونی شد. بر پایه دفاتر مالیاتی ۱۵۹۶، این روستای کوچک در ناحیه جبل قُبَل از توابع سنجاق نابلس بود. روستاییان مالیاتی ثابت به میزان ۳۳٫۳ درصد بر گندم، جو، کندوهای عسل و بز می‌پرداختند؛ جمعاً ۹۰۰ آقچه که همه به وقف اختصاص داشت. در سده‌های هجدهم و نوزدهم، مجدل یابا غربی‌ترین روستای منطقه کوهستانی موسوم به جورة عَمره یا بلاد جماعین بود. این منطقه میان دیر غسانه در جنوب و مسیر کنونی جاده ۵ در شمال و میان مجدل یابا در غرب و جماعین و مردا و کفل حارس در شرق قرار داشت و به گفته مورخ روی ماروم «منطقه حائلی میان واحدهای سیاسی-اقتصادی-اجتماعی مناطق اورشلیم و نابلس» بود. او در ۶ مارس به ژنرال ژان لان دستور داد در کوه‌های جبل نابلس شناسایی انجام دهد، اما عثمانیان از پشت صخره‌ها آتش گشودند و ستون کوچک فرانسوی با تلفات سنگین—شصت کشته و بیش از دو برابر آن زخمی—ناگزیر عقب نشست و بازوی لان نیز شکست. در سده نوزدهم نام روستا به «مجدل الصادق» تغییر یافت؛ این نام برگرفته از شیخ محمد الصادق جماعینی، رئیس روستا از طایفه سرشناس ریّان بود. ریّان شاخه‌ای از قبیله عرب بنی‌غازی بودند که در سده هفدهم از ماوراء اردن به فلسطین مهاجرت کرده بودند. متن کتیبه: ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΗΡΥΚΟΥ «زیارتگاه شهادت قدیس کیریکوس» در ۷ نوامبر ۱۸۵۰ جیمز فین، کنسول بریتانیا در اورشلیم، از روستا دیدن کرد و آن را در وضعیت بسیار مخروبه یافت. او با خانواده شیخ الصادق دیدار کرد، شبی در قلعه خوابید، بقایای کلیسای درون قلعه را بررسی کرد و کتیبه یونانی بر سردر را دید. کلرمون-گانو بعدها این کتیبه را «زیارتگاه شهادت قدیس کیریکوس» از شهدای طرسوس ترجمه کرد. هنگامی که ادوارد رابینسون در ۱۸۵۲ از آنجا دیدار کرد، گزارش داد که قلعه بازسازی شده و به‌عنوان کاخ شیخ حاکم نیز کاربرد دارد؛ اما شیخ الصادق از سوی عثمانیان تبعید شده بود. در دهه ۱۸۵۰ طایفه ریّان ۲۲ تا ۲۵ روستا را در ناحیه جماعین غربی سنجاق نابلس زیر فرمان خود داشتند و مجدل یابا روستای اصلی آنها بود. اما در همین زمان درگیر جنگ با رقیبان خود، طایفه قاسم، بودند که منطقه جماعین شرقی را در دست داشتند و آنها نیز از قبیله بنی‌غازی بودند. در ۱۸۵۹ سلیمان ریّان بر مجدل یابا فرمان می‌راند و تا ۱۸۶۰ طایفه ریّان پس از شکست از قاسم‌ها نفوذ خود را در سنجاق از دست دادند. بر پایه گزارش صندوق اکتشاف فلسطین، خاندان ریّان «به دست حکومت عثمانی نابود شدند». در سرشماری عثمانی ۱۸۷۰/۱۸۷۱ روستا در ناحیه جماعین الثانی زیرمجموعه نابلس ثبت شده بود. | ## بخش 3: مجدل یابا | در ۱۸۸۲ روستا این‌گونه توصیف شد: «روستایی بزرگ و مهم بر زمینی بلند بالاتر از جلگه که آشکارا محوطه‌ای باستانی است و گورهای کهن و بقایای کلیسا دارد.» در ۱۸۸۸ مدرسه‌ای در مجدل یابا تأسیس شد. دوره قیمومت بریتانیا مجدل یابا در ۹ نوامبر ۱۹۱۷ به دست نیروهای بریتانیایی تصرف شد. نقشه روستا به شکل متوازی‌الاضلاع بود و خانه‌ها از گل و کاه یا سنگ و سیمان ساخته شده بودند و کوچه‌های باریک آنها را از هم جدا می‌کرد. هر محله جایگاه یک حَمولَه (طایفه) بود و دیوانی برای نشست‌های عمومی و پذیرایی از مهمانان داشت. خاندان ریّان تا آغاز دوره قیمومت همچنان تهی‌دست بودند؛ دهقانان هنگام گذر از کنار کُرسی‌های (مقرهای قدرت) آنها می‌گفتند: «دار الظالمین خراب». کشاورزی بنیاد اقتصاد روستا بود و کشاورزان گندم، ذرت، جو، سبزیجات و کنجد می‌کاشتند و باغ‌های میوه به‌ویژه مرکبات را نگهداری می‌کردند. بر پایه آمار ۱۹۴۵، جمعیت مجدل یابا ۱٬۵۲۰ مسلمان بود و مساحت کل زمین‌ها ۲۶٬۳۳۲ دونوم بود. از این میزان، ۲٬۴۸۱ دونوم برای مرکبات و موز، ۱۱۰ دونوم باغ یا زمین آبی، ۱۳٬۹۰۶ دونوم برای غلات و ۵۹ دونوم ساخت‌وساز شهری بود. جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن مجدل یابا در قلمروی بود که بر پایه طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین در ۱۹۴۷ به کشور عربی اختصاص یافته بود. در جریان جنگ، گردان دوم تیپ الکساندرونی در ۱۲ ژوئیه ۱۹۴۸ در عملیات دنی روستا را از ارتش عراق که از آن دفاع می‌کرد گرفت. تصرف مجدل یابا کنترل تپه‌های شمال منطقه عملیات و چشمه‌های رود العوجا را نیز به همراه داشت. در ۲۸ اوت ۱۹۴۸ نیروهای عراقی کوشیدند روستا را بازپس گیرند اما ناچار از کناره‌گیری شدند. شهر اسرائیلی روش هاعین—که امروز یک شهر بزرگ است—در ۱۹۵۰ بر زمین‌های روستا بنا شد و در ۱۹۵۳ کیبوتص گیوات هشلوشا بر این زمین‌ها تأسیس گردید. به گفته مورخ فلسطینی ولید خالدی، قلعه ریّان هنوز بر فراز محل روستا برجاست و آرامگاه شیخ محمد الصادق و بخشی از گورستان روستا باقی مانده‌است. ویرانه‌های دژ میرابل اخیراً بازسازی شده و به‌عنوان بخشی از پارک ملی اسرائیلی میگدال آفِک در دسترس بازدیدکنندگان قرار گرفته‌است. داده‌های جمعیتی + جمعیت مجدل یابا در دوره‌های گوناگون سال جمعیت یادداشت ۱۵۹۶ ≈ ۴۴ ۸ خانوار مسلمان ۱۹۲۲ ۷۲۶ ۷۲۳ مسلمان و ۳ یهودی ۱۹۳۱ ۹۶۶ همگی مسلمان، ۲۲۷ خانه ۱۹۴۵ ۱٬۵۲۰ همگی مسلمان ۱۹۴۸ (برآورد) ۱٬۷۶۳ برآورد شمار آوارگان بر پایه دفاتر مالیاتی عثمانی در ۱۵۹۶، جمعیت روستا تنها ۸ خانوار مسلمان (نزدیک به ۴۴ نفر) بود. سرشماری ۱۹۲۲ بریتانیا ۷۲۶ نفر را ثبت کرد و سرشماری ۱۹۳۱ این رقم را ۹۶۶ نفر نشان داد. | ## جمع‌بندی | در آمار ۱۹۴۵ جمعیت ۱٬۵۲۰ نفر بود و شمار آوارگان در ۱۹۴۸ حدود ۱٬۷۶۳ نفر برآورد شده‌است.