موضوع مقاله: ادبیات کوبا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات کوبا | مقدمه: ادبیات کوبا مجموعه آثار ادبی است که به زبان اسپانیایی در کوبا یا در خارج از این جزیره به دست نویسندگان کوبایی نگاشته شده‌است. | ## بخش 1: ادبیات کوبا | این ادبیات از آغاز سدهٔ نوزدهم میلادی صدای ویژهٔ خود را یافت و نخستین آثار مهم آن سرشتی ضدبرده‌داری داشت. پس از لغو برده‌داری در ۱۸۸۶، درونمایهٔ ادبیات کوبا دگرگون شد و خوزه مارتی رهبری جنبش را در ادبیات آمریکای لاتین بر عهده گرفت. شاعرانی مانند نیکولاس گیین ادبیات را ابزار اعتراض اجتماعی ساختند و نویسندگانی چون دولس ماریا لویاناز، خوزه لزاما لیما و آلخو کارپانتیه به زمینه‌های شخصی و جهانی پرداختند. رینالدو آرناس و گیلرمو کابررا اینفانته نیز در دوران پس از انقلاب شهرت بین‌المللی یافتند. ادبیات کوبا یکی از پرکارترین و تأثیرگذارترین ادبیات‌های آمریکای لاتین و سراسر جهان اسپانیایی‌زبان به‌شمار می‌رود. از نویسندگان نامدار آن می‌توان به خوزه مارتی، نیکولاس گیین (شاعر ملی کوبا)، آلخو کارپانتیه (نامزد جایزه نوبل ادبیات و برندهٔ جایزه سروانتس در ۱۹۷۷)، گیلرمو کابررا اینفانته (جایزه سروانتس ۱۹۹۷) و دولس ماریا لویاناز (جایزه سروانتس ۱۹۹۲) اشاره کرد. در دوران اخیر موجی از نویسندگان زاده‌شده در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ پدید آمده‌اند که بسیاری از آنان به دلیل سانسور به تبعید رفته‌اند؛ از جمله (ایالات متحده)، (فرانسه)، (مکزیک) و (اسپانیا). کنکیستادورها تاریخ‌نگارانی (کرونیستا) را با خود آوردند که رویدادهای مهم را ثبت می‌کردند، هرچند از دیدگاه اسپانیایی و برای خوانندگان اسپانیایی. نخستین اثر ادبی نوشته‌شده در جزیره به سدهٔ هفدهم بازمی‌گردد؛ در سال ۱۶۰۸ (۱۵۶۳–۱۶۴۷) منظومهٔ حماسی-تاریخی را منتشر کرد که داستان ربوده‌شدن به دست دزدان دریایی را روایت می‌کند. اصالت این اثر گاه زیر پرسش رفته‌است، زیرا دست‌نوشت آن تنها در ۱۸۳۶ کشف شد و ارجاعاتی به اوضاع همان دوره داشت. سدهٔ هجدهم تا سال ۱۷۳۹ نخستین نمایشنامهٔ یک کوبایی با عنوان الپرینسیپه خاردینرو ای فینخیدو کلوریدانو به قلم سانتیاگو پیتا در سویا منتشر نشده بود. سنت شعری راستین کوبا با مانوئل د سکئیرا ای آرانگو و مانوئل خوستو د روبالکابا در پایان سدهٔ هجدهم آغاز شد. سرودهٔ «به آناناس» از سکئیرا و «سیلوای کوبایی» از روبالکابا از بهترین نمونه‌های آغازین شعر کوبایی‌اند که طبیعت بومی را می‌ستودند و سبکی متمایز از اسپانیا داشتند. سدهٔ نوزدهم نوکلاسیسیسم و رمانتیسم نوکلاسیسیسم کوبایی (حدود ۱۷۹۰–۱۸۲۰) با بهره‌گیری از فرم‌های کلاسیک و فراخوان خدایان یونانی-رومی مشخص می‌شد، اما طبیعت بومی جایگاه ویژه‌ای یافته بود تا فاصلهٔ خود را از اروپا نشان دهد. او نخستین شاعر بزرگ رمانتیک و تبعیدی کوبا بود و روزنامهٔ ادبی-انتقادی را در ۱۸۲۶ بنیان نهاد. رمان مهم سسیلیا والدس (۱۸۸۲) را نوشت و آنسلمو سوآرس ای رومرو رمان فرانسیسکو (۱۸۳۸/۳۹) را دربارهٔ نقد برده‌داری پدیدآورد. فلسفه‌دانان و مورخانی چون فلیکس وارلا، خوزه آنتونیو ساکو و خوزه د لا لوس ای کابایرو نیز زمینه‌ساز دوران استقلال شدند. آغاز مدرنیسمو خوزه مارتی (۱۸۵۳–۱۸۹۵) قهرمان جنگ‌های استقلال و بنیادگذار آمریکای لاتین بود. | ## بخش 2: ادبیات کوبا | مجموعهٔ شعر ایسمائلیو (۱۸۸۲) او از نخستین نشانه‌های مدرنیسم مستقل لاتین‌آمریکایی به‌شمار می‌رود. تأثیرات فرانسوی در کار دل کاسال آشکار بود و تولید هنری واژه به‌مثابهٔ هنر، مهم‌ترین ویژگی آثار او بود. سدهٔ بیستم سدهٔ بیستم با جمهوری مستقلی آغاز شد که میانجیگری اشغال آمریکا پدیدآورده بود. کوبا جنگ خونین استقلال از اسپانیا را با کمک ایالات متحده پشت سر نهاده بود و ادبیات نیمهٔ نخست سده همچنان از این میراث تأثیر می‌پذیرفت. انرژی او بر رجینو بوتی و بالاتر از همه خوزه مانوئل پوودا و سپس بر روبن مارتینس ویینا و خوزه ساکاریاس تایت تأثیر گذاشت. در دهه ۱۹۲۰ شعری پدید آمد که ناآرامی اجتماعی و انسانی دههٔ بعد را پیش‌بینی می‌کرد و آگوستین آکوستا با اثرش لا سافرا (۱۹۲۶) مهم‌ترین چهرهٔ آن بود. مدرنیسم با اثر شعرهای در محاق (۱۹۲۸) ماریانو بروی پایان یافت و دو جریان در پیشتازی (آوانگارد) پدیدار شد: ۱) خط رئالیستی با درونمایه‌های آفریقایی و اجتماعی که نیکولاس گیین در آن برتری داشت و ۲) خط درون‌نگر و انتزاعی که دولس ماریا لویاناز و ائوخنیو فلوریت نمایندگان شاخصش بودند. امیلیو بایاگاس میان هر دو جریان قرار داشت و به گفتهٔ لوئیس آلوارز زمینه‌ساز نوباروک خوزه لزاما لیما شد. استعاره‌های متراکم، نحو پیچیده و ابهام مفهومی، فضای شعری باروک لزاما لیما را تعریف می‌کرد. نسل موسوم به «نسل دههٔ پنجاه» (زادگان ۱۹۲۵–۱۹۴۵) به استادان بومی چون لزاما لیما و فلوریت نظر داشتند اما در جریان‌های گوناگونی از جمله نورمانتیسم شاخه زدند و سرانجام در دههٔ ۱۹۶۰ جریان گفتگومحوری (کلوکیالیسم) را پدیدآوردند. با لحن پوچی و اگزیستانسیالیستی خود و الیسئو دیگو با حس کرئولی‌اش از چهره‌های مهم این دوره بودند. در سال‌های آغازین انقلاب، لحن صمیمی دهه‌های پیشین ناکافی به نظر می‌رسید و شعر اجتماعی اعتراضی دیگر با شرایط نوین سازگار نبود. از زنان شاعر شاخص این دوره می‌توان به امیلیا برنال، دولس ماریا لویاناز، و اشاره کرد. کلوکیالیسم دست‌کم تا اواسط دههٔ ۱۹۸۰ در آثار نویسندگانی چون لوئیس روخلیو نوگراس، ، و فلیکس لوئیس ویرا پابرجا ماند. نسل تازه‌ای از شاعران در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۸۰ نمایان شد؛ زادگان پس از ۱۹۵۹ که تنوع سبکی داشتند و تأثیر غالب لزاما لیما و پینیرا را می‌پذیرفتند. در دههٔ ۱۹۹۰ جریان تازه‌ای در شعر غنایی کوبا پدید آمد که با گفتگومحوری نسل پیشین گسست و فرم‌های شعری سنتی و شعر سپید را با امکانات آهنگین و بیانی تازه کاوید. شاعران مهاجر کوبایی نیز عموماً رشته‌های خلاقانهٔ تحول شعر درون کوبا را بازتاب می‌دادند. دو استاد شعر کوبا یعنی ائوخنیو فلوریت و گاستون باکرو نیز بخشی از این مهاجرت بودند. | ## بخش 3: ادبیات کوبا | داستان و رمان آلخو کارپانتیه (۱۹۰۴–۱۹۸۰) بی‌تردید بلندپایه‌ترین چهرهٔ داستان‌نویسی کوبا در سدهٔ بیستم بود. رمان‌نویس، جستارنگار و موسیقی‌شناس، او با سبک نوشتارش که ابعاد گوناگون تخیل — رؤیا، اسطوره، جادو و دین — را درمی‌آمیخت، بر تحول ادبیات آمریکای لاتین تأثیر ژرفی نهاد. خوزه لزاما لیما و گیلرمو کابررا اینفانته دو رمان‌نویس مهم دیگر کوبا با جایگاه جهانی بودند. رمان در پایان سدهٔ نوزدهم با انتشار سسیلیا والدس (۱۸۸۲) اثر سیریلو ویاورده و عمویم کارمند (۱۸۸۷) اثر رامون مسا، رمان کوبایی شکل تازه‌ای یافت. در سی سال نخست سدهٔ بیستم تولید رمان اندک بود و میگل د کاریون با رمان‌های زنان شریف (۱۹۱۷) و زنان ناپاک (۱۹۱۹) شاخص‌ترین داستان‌نویس این دوره بود. رمان کوبایی در اواسط سدهٔ بیستم دگرگونی بزرگی را تجربه کرد؛ اوج آن انتشار پادشاهی این جهان (۱۹۴۹) و سدهٔ روشنایی (۱۹۶۲) هر دو از آلخو کارپانتیه بود. رئالیسم اجتماعی با رئالیسم جادویی، پوچ‌گرایی و «واقعیت شگفت‌انگیز» کارپانتیه درهم آمیخت. میان سال‌های ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸ انفجار ادبی چشمگیری در درون و بیرون کوبا رخ داد؛ از جمله اثر گیلرمو کابررا اینفانته و جهان توهم‌آمیز اثر رینالدو آرناس. دههٔ ۱۹۷۰ دوران افت رمان کوبا بود، اما رمان پیش از آنکه شب فرارسد اثر رینالدو آرناس به‌ویژه با اقتباس سینمایی‌اش تأثیر بین‌المللی داشت. چهار گونهٔ رئالیسم به گفتهٔ آلبرتو گاراندس، ادبیات داستانی دهه‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ با چهار گونهٔ رئالیسم مشخص می‌شود: رئالیسم روستایی تخیلی (به اسپانیایی: ): زندگی ساده روستایی و کشاورزی به سطح کهن‌الگویی رسید. رئالیسم شهری (به اسپانیایی: ): جهان کارگران و کارمندان خُرد؛ نمایندگانش گیلرمو کابررا اینفانته و بودند. رئالیسم متافیزیکی (به اسپانیایی: ): نزدیک به اگزیستانسیالیسم با نمایندگانی چون لابرادور رویس و . رئالیسم اسطوره‌ای-شاعرانه (به اسپانیایی: ): بالابردن اسطوره‌ای واقعیت روزمره که آلخو کارپانتیه شناخته‌شده‌ترین نمایندهٔ آن بود و بنیان رئالیسم جادویی آمریکای لاتین را پی‌ریزی کرد. وضعیت معاصر بررسی‌های همایش بین‌المللی «جهان کارائیب: چالش‌ها و پویایی‌ها» در ژوئن ۲۰۰۳ در نتیجه گرفت که ادبیات کوبا اکنون «ادبیاتی است که سکوت نمی‌کند و از شوخی دست نمی‌کشد؛ ادبیات سرخوردگی و بدبینی طبیعی که بسیار واقع‌گرایانه و گاه خشن است و به درونمایه‌هایی دست می‌زند که پیش‌تر تابو بودند: همجنس‌گرایی، تبعیض مذهبی، حاشیه‌نشینی، رویدادهای جنگ آنگولا، فروپاشی سوسیالیسم، فساد، فحشا و درد تبعید». کشورهای مقصد پیش از انقلاب عمدتاً فرانسه و مکزیک و پس از آن اسپانیا و ایالات متحده بودند. بسیاری از نویسندگان نیز به میهن بازگشتند و همین ویژگی، بُعد فرهنگی فراملیتی به ادبیات کوبا بخشیده‌است. | ## جمع‌بندی | در دهه ۱۹۹۰ شمار زیادی از نویسندگان نسل جوان‌تر به دلیل سانسور از کوبا مهاجرت کردند.