موضوع مقاله: ادبیات بنگالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات بنگالی | مقدمه: ادبیات بنگالی (به بنگالی: ) به مجموعه آثار نوشته‌شده به زبان بنگالی گفته می‌شود که دوره‌های بنگالی کهن، بنگالی میانه و بنگالی نو را دربرمی‌گیرد. | ## بخش 1: ادبیات بنگالی | کهن‌ترین اثر بازمانده از ادبیات بنگالی است؛ گردآیه‌ای از سرودهای عرفانی بودایی به بنگالی کهن که به سده هشتم میلادی بازمی‌گردد. گاه‌شمار ادبیات بنگالی به سه دوره بخش می‌شود: باستانی (۶۵۰–۱۲۰۰)، میانه (۱۲۰۰–۱۸۰۰) و نو (پس از ۱۸۰۰). ادبیات بنگالی دوره میانه دربرگیرنده گونه‌های شعری گوناگونی است، از جمله متون دینی هندو (مانند )، حماسه‌های اسلامی (مانند آثار و )، متون (مانند زندگینامه‌های چایتانیا ماهاپرابهو)، ترجمه‌هایی از زبان عربی، زبان فارسی و زبان سانسکریت و نیز آثار غیردینی شاعران مسلمان (مانند آثار ). رابیندرانات تاگور، برنده جایزه نوبل ادبیات، شناخته‌شده‌ترین چهره ادبیات بنگالی در جهان است و قاضی نذرالاسلام که به «شاعر شورشی» نامبردار شد، شاعر ملی بنگلادش به‌شمار می‌رود. دوره باستانی نخستین آثار به زبان بنگالی میان سده‌های هشتم تا دوازدهم میلادی پدید آمد. این آثار به‌طور کلی با نام شناخته می‌شوند و شامل ۴۷ سرود عرفانی هستند که راهبان بودایی گوناگونی چون ، ، ، چاتیل‌پادا، بوسوکوپادا و دیگران سروده‌اند. دست‌نوشته این سرودها بر روی برگ نخل در کتابخانه دربار سلطنتی نپال نگاه‌داری می‌شد و در سال ۱۹۰۷ میلادی زبان‌شناس بنگالی آن را بازیافت. شاستری زبان این سرودها را که تنها بخشی از آن فهمیده می‌شد «شوندها بهاشا» (সন্ধ্যা ভাষা) به معنای «زبان شامگاهی» نامید. دوره میانه (۱۲۰۰–۱۸۰۰) اوایل دوره میانه / دوره گذار (۱۲۰۰–۱۳۵۰) این دوره زمانی بود که بسیاری از ضرب‌المثل‌ها و ترانه‌های رایج نخست پدیدار شدند. ادبیات ناتهی شاخه‌ای ویژه از ادبیات بنگالی میانه است که ریشه در آموزه‌ها و آیین‌های معنوی یوگیان ناتهی دارد. این ادبیات که از سده دهم میلادی سرچشمه می‌گیرد، عناصری از سنت‌های بودایی، شیوایی و فرهنگ عامه را درهم‌آمیخته و بر درونمایه‌هایی چون یوگا، ارادت به گورو و انضباط عرفانی متمرکز است. آثار برجسته آن شامل «گوراکشا بیجوی» و سرودهایی دربارهٔ مَیناماتی و گوپیچاندرا است که داستان‌های فراطبیعی را با آموزه‌های پارسایی و خویشتن‌داری درمی‌آمیزند. نویسندگان مسلمان در این دوره درونمایه‌های گوناگونی چون دین، فرهنگ، کیهان‌شناسی، عشق و تاریخ را در قالب روایت و حماسه می‌کاویدند و غالباً از آثار ادبی عربی و فارسی مانند هزار و یک شب و شاهنامه الهام می‌گرفتند یا آنها را ترجمه می‌کردند. سنت ادبی عاشقانه با سرودهای دربارهٔ یوسف و زلیخا و آثار و صبیرید خان نمایان بود. شاعر غنایی نامدار هندو در این دوره بود که به ترجمه اثر از سانسکریت به بنگالی و سرودن هزاران شعر دربارهٔ عشق میان رادها و کریشنا مانند شهرت یافت. «سری کریشنا ویجایا» اثر که ترجمه بخش‌های دهم و یازدهم است، کهن‌ترین منظومه روایی بنگالی با تاریخ مشخص به‌شمار می‌رود. | ## بخش 2: ادبیات بنگالی | این اثر میان سال‌های ۱۴۷۳ تا ۱۴۸۰ میلادی سروده شد و کهن‌ترین منظومه روایی بنگالی دربارهٔ افسانه کریشنا نیز هست. آراکان خاستگاه نویسندگان برجسته‌ای بود که در دربار شاهی آراکان حمایت می‌شدند؛ از جمله که را سرود، ، ، قریشی ماگان تاکور و مَردان. دولت قاضی نخستین شاعری بود که زیر حمایت دربار قرار گرفت و نگارش «ستیمینا و لورچاندرانی» را آغاز کرد که نخستین عاشقانه بنگالی شناخته می‌شود. دوره نو (۱۸۰۰ تا کنون) دوره نوین ادبیات بنگالی را می‌توان به شش مرحله بخش کرد: مرحله نخست: دوره نثر (۱۸۰۰–۱۸۵۰). مبلّغان مسیحی و دانشوران سانسکریت‌دان بنگالی با نثرنویسی به نوسازی ادبیات پرداختند. پیشگامانی چون بنکم چاندرا چترجی و رمان‌ها و شعرهایی با تأثیرپذیری از ادبیات غرب نوشتند. پس از تقسیم هند، ادبیات بنگالی در بنگال غربی و پاکستان شرقی/بنگلادش جداگانه رشد کرد. پس از استقلال بنگلادش در ۱۹۷۱، نویسندگانی چون با سبکی ساده و مردم‌پسند ادبیات را پرتوان کردند. مرحله نخست و دوم (۱۸۰۰–۱۹۰۰) نخستین کتاب‌های چاپ‌شده بنگالی آثار مبلّغان مسیحی بودند. رام موهان روی با گردآوری کتاب‌های دینی و آموزشی به غنای ادبیات بنگالی یاری رساند. با انتشار نشریات و روزنامه‌ها به دست مبلّغان و برهمو ساماج، فرهنگ نوشتن برای بیان اندیشه‌های نو رشد شتابانی یافت. نخستین حماسه بنگالی به شعر بی‌قافیه را با عنوان «تیلوتّاما سَمبهاب کاویا» در ۱۸۶۰ سرود. در دهه ۱۸۸۰، چترجی متون مقدس هندو مانند بهگود گیتا و مسائل را از دیدگاه تاریخی بررسی کرد. دوره پیش از تاگور شاهد جریانی از ادبیات عامه‌پسند بود که بر زندگی روزمره در بنگال آن روزگار متمرکز بود. شاهکاری در این زمینه «هوتوم پِچار ناکشا» (طرح جغد) اثر است که فرهنگ «بابو» را در کلکته سده نوزدهم به ریشخند می‌گیرد. رابیندرانات تاگور و قاضی نذرالاسلام شناخته‌شده‌ترین نویسندگان بنگال در سده بیستم هستند. | ## بخش 3: ادبیات بنگالی | تاگور سراینده سرود ملی هند («جانا گانا مانا») و سرود ملی بنگلادش («آمار شونار بانگلا») بود و همچنین الهام‌بخش سرود ملی سری‌لانکا شناخته می‌شود. داستان‌های کوتاه تاگور به خاطر کاوش ژرف در احساسات انسانی و مسائل اجتماعی ستوده شده‌اند. از جمله آثار پرآوازه او «شری‌کانتا»، «چاریتراهین»، «دودَس»، «گریهادَها» و «پاتهِر دابی» است. از داستان‌نویسان کوتاه شناخته‌شده می‌توان به رابیندرانات تاگور، ، تراشنکر باندیوپادهیای، بیبوتیبوشان باندوپادهای، ، و اشاره کرد. مرحله پنجم: دوره پس از تقسیم (۱۹۴۷–۱۹۷۱) (۱۸۸۰–۱۹۶۰) شناخته‌شده‌ترین نویسنده داستان کوتاه طنزآمیز در ادبیات بنگالی بود. او با نام مستعار «پاراشورام» ریاکاری و فرومایگی طبقات گوناگون جامعه بنگالی را به ریشخند می‌گرفت. ترجمه‌های بنگالی او از مهابارته، رامایانا و بهگود گیتا نیز ارجمند شمرده شده‌اند. سه نویسنده دیگر سرشناس این دوره بیبوتیبوشان باندوپادهای، تراشنکر باندیوپادهیای و بودند که با نام «سه‌گانه باندیوپادهیای» شناخته می‌شوند. از سرودهای عرفانی چاریاپادا تا قصاید عاشقانه دوره میانه و سپس نوآوری‌های شعری تاگور و نذرالاسلام، شعر همواره ستون اصلی این ادبیات بوده‌است. در کنار شعر، نثر بنگالی از سده نوزدهم با کوشش مبلّغان مسیحی و دانشوران کالج فورت ویلیام پا گرفت و به‌تدریج رمان، داستان کوتاه و مقاله‌نویسی را شکوفا ساخت. نقش مسلمانان در ادبیات بنگالی نویسندگان مسلمان از دوره میانه نقشی برجسته در پرورش ادبیات بنگالی داشتند. آنان با ترجمه آثار عربی و فارسی و سرودن حماسه‌های اسلامی، واژگان و درونمایه‌های تازه‌ای به زبان بنگالی وارد کردند. فرهنگ «دوبهاشی» که واژه‌های عربی و فارسی را در متن بنگالی می‌گنجاند، یکی از دستاوردهای این دوره بود. جنبش زبان بنگالی و پیامدهای ادبی جنبش زبان بنگالی در ۱۹۵۲ که در آن دانشجویان در داکا برای رسمیت‌بخشی به زبان بنگالی جان باختند، پیامدهای ژرفی بر ادبیات بنگالی داشت. این رویداد هویت فرهنگی بنگالی را تقویت کرد و به پیدایش ادبیات ملی‌گرایانه‌ای انجامید که سرانجام زمینه‌ساز استقلال بنگلادش در ۱۹۷۱ شد. | ## جمع‌بندی | ادبیات بنگالی پس از استقلال بنگلادش پس از پیدایش بنگلادش در ۱۹۷۱، ادبیات بنگالی در دو بستر جداگانه رشد کرد.