موضوع مقاله: بوداگرایی در تایلند | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بوداگرایی در تایلند | مقدمه: بوداگرایی در تایلند بزرگ‌ترین دین در تایلند است و در حدود ۹۲٫۵ درصد از جمعیت این کشور پیرو آن هستند. | ## بخش 1: بوداگرایی در تایلند | تایلند از نظر شمار بوداگرایان با بیش از ۶۷ میلیون پیرو پس از چین و میانمار بزرگ‌ترین جمعیت بوداگرا در جهان را دارد. شاخهٔ ترواده رایج‌ترین شکل بوداگرایی در این کشور است و شباهت‌های بسیاری با بوداگرایی سری‌لانکایی دارد. بوداگرایی در تایلند در طول هزاره‌ها با هندوئیسم از طریق نفوذ فرهنگ هندی و نیز با آیین‌های چینی به سبب جمعیت بزرگ تایلندی‌های چینی‌تبار درآمیخته است. معابد بوداگرایی تایلند با استوپاهای بلند و طلایی شناخته می‌شوند و معماری بوداگرایی این کشور شباهت زیادی به معماری دیگر کشورهای جنوب شرق آسیا به‌ویژه کامبوج و لائوس دارد که میراث فرهنگی و تاریخی مشترکی با تایلند دارند. تایلند، کامبوج، میانمار، سری‌لانکا و لائوس کشورهایی هستند که اکثریت جمعیتشان پیرو مذهب ترواده هستند. باور بر این است که بوداگرایی از اوایل سدهٔ سوم پیش از میلاد و در زمان امپراتور هندی آشوکا به سرزمینی که امروز تایلند نامیده می‌شود رسیده‌است. بوداگرایی و پادشاهی تایلند اغلب در هم تنیده بوده‌اند و پادشاهان تایلندی از دیرباز حامیان اصلی بوداگرایی شمرده می‌شدند. هرچند سیاست و دین در بیشتر دوره‌های تاریخ تایلند از هم جدا بودند، پیوند بوداگرایی با دولت تایلند از اواسط سدهٔ نوزدهم پس از اصلاحات شاه مونکوت افزایش یافت که به پدید آمدن فرقه‌ای بوداگرایی با پشتیبانی شاهانه و تمرکز بیشتر سانگهای تایلند زیر نظر دولت انجامید و پس از کودتای ۲۰۱۴ تایلند نظارت دولتی بر بوداگرایی بیش از پیش تشدید شد. از ویژگی‌های بوداگرایی تایلندی تأکید بر ترهّب کوتاه‌مدت برای هر مرد تایلندی و پیوند نزدیک آن با دولت و فرهنگ تایلند است. دو شاخهٔ رسمی (نیکایه) بوداگرایی تایلند عبارت‌اند از دمّیوتیکا نیکایه که پشتیبانی شاهانه دارد و مَهانیکایه که بزرگ‌تر است. پژوهشگران تایلندی بر این باورند که پادشاهی مون دوارواتی (حدود سدهٔ ششم تا یازدهم میلادی) احتمالاً در این دوره مبلّغان بوداگرایی را پذیرفته‌است؛ زیرا یافته‌های باستان‌شناختی فراوانی در شهرهای کهن دوارواتی مانند ناکون پاتوم بر حضور زودهنگام بوداگرایی دلالت دارد. پادشاهی‌های گوناگون جنوب شرق آسیایی که بر بخش‌هایی از تایلند امروزی فرمان می‌راندند، مانند امپراتوری خمر (حدود ۸۰۲–۱۴۳۱ م) و پادشاهی مون لاوو (حدود ۴۵۰–۱۳۸۸ م)، از گرایش‌های بوداگرایی هندی از جمله بوداگرایی مهایانه و سنّت بوداگرایی سنسکریت تأثیر پذیرفتند.Upendra Thakur (1986). هنرهای دینی پادشاهی اندونزیایی سریویجایا (حدود ۶۵۰–۱۳۷۷ م) که بر بخشی از تایلند جنوبی چیره بود، چهره‌های بسیاری از مهایانه هندی را به تصویر می‌کشد. یافته‌های باستان‌شناختی در جنوب تایلند (مانند پرا فیم و ناکون سی تاممارات) گواه بر رواج بوداگرایی مهایانه در این منطقه است. از حدود سدهٔ یازدهم میلادی، راهبان سنهالی ترواده به‌تدریج بیشتر مناطق جنوب شرق آسیا را به فرقهٔ مَهاویهارهٔ سنهالی ترواده گرویدند. این دگرگونی را پادشاهان نیرومند جنوب شرق آسیا مانند آناوْرَتَه بورمه‌ای (۱۰۴۴–۱۰۷۷ م) پشتیبانی می‌کردند که ترواده را در سراسر پادشاهی پاگان ترویج کرد و آن پادشاهی بخش‌هایی از تایلند را نیز دربرمی‌گرفت.Upendra Thakur (1986). آنان سرانجام پادشاهی‌هایی چون هریپونچای را فتح کردند و بوداگرایی رایج در سرزمین‌های فتح‌شده را پذیرفتند. در سدهٔ سیزدهم راهبان تایلندی برای دریافت ترسیم (اوپاسامپادا) در فرقهٔ مهاویهارهٔ سنهالی ترواده (در تایلند به نام لانکاوَمسا/لانکاوُنگ شناخته می‌شود) و بررسی آموزه‌ها به سری‌لانکا سفر کردند. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که پویاترین منطقه برای گسترش نخستین ترواده سنهالی در ناکون سی تاممارات (جنوب تایلند) بوده‌است.Yoneo Ishii (1986). شاه رام کهامهنگ ( اواخر سدهٔ سیزدهم) از راهبان لانکاوُنگ ترواده در ناکون سی تاممارات پشتیبانی شاهانه کرد. در دوران رام کهامهنگ استوپاهایی ساخته شد که بازتاب‌دهندهٔ نفوذ سری‌لانکایی بود؛ یکی از آن‌ها وَت چَنگ لوم است. پادشاهان تایلندی مفهوم «شاهیِ بوداگرایانه» را نیز از سنّت بوداگرایی به ارث بردند. بر پایهٔ این اندیشه، شاه «دَهَرمه» بر بنیاد دَهَرمه (قانون جهانی و آموزهٔ بودا) و به‌ویژه ده فضیلت شاهانهٔ یادشده در اَگَّنّه‌سوته فرمان می‌راند که شامل بخشندگی، اخلاق، گشاده‌دستی، نرم‌خویی، نیالودگی به خشم و ناآزاری است.Yoneo Ishii (1986). مَهاتَمّراچا یکم (فرمانروایی: ۱۳۴۶–۱۳۶۸ م) پادشاه سوکوتایی بود که دانشوری بزرگ و حامی بوداگرایی شمرده می‌شد و حتی برای چهار ماه خرقهٔ رهبانی بر تن کرد. رساله‌ای دربارهٔ کیهان‌شناسی بوداگرایی به نام «تری‌بومیکَتا» (تری فوم فرا روانگ، «سه جهان به روایت شاه روانگ») به او نسبت داده شده که از کهن‌ترین آثار ادبیات سنّتی تایلند است.Patit Paban Mishra (2010). پادشاهان لان نا وَت‌های (صومعه‌های) بی‌همتایی ساختند که آمیزه‌ای از سبک‌های مون، هندی، بورمه‌ای و خمری را بازمی‌تاباند. از جمله وَت‌های مهم آغازین لان نا، وَت کو خَم (معبد چِدی طلایی، حدود ۱۲۸۸ م) و وَت چیانگ مان (حدود ۱۲۹۷ م) هستند که هر دو به دست نخستین شاه لان نا، مَنگرای (۱۲۳۸–۱۳۱۱ م) ساخته شدند.Patit Paban Mishra (2010). جانشینش، کِوئونا (۱۳۶۷–۱۳۸۵ م)، راهب جنگلی سومدِت فرا مهاسامی را به لان نا فراخواند تا فرقهٔ جنگلی سری‌لانکایی خود را معرفی کند. در دوران فرمانروایی سام فنگ کائن (۱۴۱۱–۱۴۴۲ م) اختلافی میان فرقهٔ سری‌لانکایی سومدِت فرا مهاسامی و فرقهٔ سری‌لانکایی تازه‌رسیده از آیوتایا درگرفت؛ فرقهٔ تازه‌رسیده فرقهٔ قدیمی را به پذیرش پول و مالکیت شالیزار انتقاد می‌کرد. تیلوکرج از فرقهٔ جنگلی نوین و سخت‌گیرتر پشتیبانی کرد و گذاشت تا آن فرقه به فرقهٔ چیره در پادشاهی تبدیل شود. در دوران فرمانروایی او، در حدود ۱۴۷۷ م، شورای بوداگرایی برای بازبینی کانون پالی برگزار شد که در سنّت تایلندی هشتمین شورای بوداگرایی شمرده می‌شود. بوداگرایی لان نا در دوران فرمانروایی نوهٔ تیلوکرج، فرا موئنگ کائو (۱۴۹۵–۱۵۲۸ م) به اوج رسید. در دوران فرمانروایی ایندرَراجای یکم (حدود ۱۴۲۲ م) فرقهٔ تازه‌ای از ترواده سری‌لانکایی به نام واناراتناوُنگ (معروف به پاکائو) از سوی گروهی از راهبان تایلندی که در سری‌لانکا ترسیم یافته بودند پدید آمد. | ## بخش 2: بوداگرایی در تایلند | از آثار ادبی مهم این دوره منظومهٔ حماسی «مهاچات خَم لوانگ» (به تایلندی: ) است که داستان «زادن بزرگ» وِسَنتَره بوداسَف (بوذیستوه) را روایت می‌کند و شعر پالی را با شعر تایلندی آمیخته‌است. جاتکهٔ وسنتره تا به امروز یکی از محبوب‌ترین داستان‌های زندگانی‌های پیشین گوتاما بوداست و سرگذشت شاهزاده‌ای بسیار بخشنده و دلسوز به نام وسنتره را بازمی‌گوید که هرآنچه دارد می‌بخشد. در اواخر سدهٔ هفدهم بازدیدکنندگان فرانسوی از دستگاه آزمون دولتی در زمان شاه نارای گزارش دادند که از راهبان بوداگرایی دانش‌شان در زبان پالی و آموزه‌های بوداگرایی آزمایش می‌شد. کسانی که نمی‌توانستند بگذرند از سوگندهای رهبانی آزاد می‌شدند و به زندگی عادی بازمی‌گشتند و آنان که سرآمد بودند از پایگاه اجتماعی بالا و رتبه‌های رسمی (بَریان) برخوردار می‌شدند.Yoneo Ishii (1986). از دیگر پادشاهان تأثیرگذار واپسین بورومَکوت (فرمانروایی: ۱۷۳۳–۱۷۵۸ م) بود که در دورانی آرام فرمان می‌راند و حامی بزرگ بوداگرایی بود و معابد بسیاری بنیاد نهاد. در دوران او تایلند ۲۵ راهب به سری‌لانکا فرستاد تا ترسیم عالی (اوپاسامپادا) را که بر اثر جنگ‌های داخلی آن جزیره از میان رفته بود دوباره برپا سازند.Yoneo Ishii (1986). از جمله «افسانهٔ فرا مالای» (به تایلندی: ) منظومهٔ حماسی بوداگرایی‌ای است که شاهزاده تمّتیبِت در ۱۷۳۷ م سرود. دیگر آثار بوداگرایی این دوره شامل «سوئوکو خَم چان» (به تایلندی: ، حدود ۱۶۵۷ م) و «سَموتّکوت خم چان» (به تایلندی: ، حدود ۱۶۵۷ م) اثر فرا مَها راجَکرو هستند که هر دو منظومه‌هایی بر پایهٔ پَنّاسَه‌جاتَکه‌اند. هرچند دین اصلی آیوتایا در سراسر تاریخش ترواده بوداگرایی بود، بسیاری از عناصر نظام سیاسی و اجتماعی از سنّت‌های هندویی برگرفته شده بود و آیین‌های فراوانی به دست برهمنان برگزار می‌شد. پادشاهی آیوتایا همچنین خانهٔ اقلیت‌های دینی پیرو بوداگرایی مهایانه، اسلام و کاتولیسم بود. سرچشمه‌های سنّتی بوداگرایی تایلندی سه سرچشمهٔ اصلی بر رشد بوداگرایی در تایلند اثر گذاشته‌است. مهم‌ترین آن‌ها بوداگرایی ترواده برآمده از شمال هند (و سری‌لانکا) است که گاه با دگرگونی‌های بومی و منطقه‌ای چشمگیری همراه بوده. پالی زبان آیینی سنّتی تایلند است و نوشته‌های مقدس به پالی نگاشته شده‌اند؛ خواه به خط تایلندی نوین، خواه به خط کهن خوم یا خط تَم. پالی همچنین زبان نیایشی در آیین‌هاست هرچند بیشتر تایلندی‌ها این زبان هند میانهٔ کهن را جز اندکی نمی‌فهمند. سرچشمهٔ دوم برهمنگرایی برآمده از هند (و کامبوج) است که به‌ویژه در دورهٔ سوکوتای گسترش یافت. برهمنگرایی ودایی نقش مهمی در شاهیِ نخستین تایلند و نیز در کامبوج ایفا کرد و به بنیاد نهادن قانون و نظم در جامعهٔ تایلندی یاری رساند. هرچند برهمنگرایی در دورهٔ سلسلهٔ چاکری از سدهٔ هجدهم عمدتاً از صحنهٔ عمومی تایلند ناپدید شد، عناصر برهمنی—به‌ویژه در شکل زیارتگاه‌های برهما مانند زیارتگاه اِراوان—در نهادهای بوداگرایی و آیین‌ها بر جای ماند. سرچشمهٔ سوم باورهای مردمی است که می‌کوشد خشم ارواح محلی بسیار (فی، ) را فرونشاند و لطف آن‌ها را به دست آورد. در مناطق روستایی نیروی مینوی آیین‌های بوداگرایی برای آرام کردن ارواح طبیعت محلی به‌کار می‌رود. بسیاری از محدودیت‌هایی که راهبان بوداگرایی روستایی بر خود می‌نهند نه از وینَیَه (قواعد فرقه‌ای) بلکه از تابوهای جادوی عامیانه سرچشمه می‌گیرد. ستاره‌شناسی، عددشناسی و تعویذها و خوش‌یمن‌ها نقشی برجسته در آداب و رسوم تایلندی دارند. نمونهٔ بارز آن خانه‌های ارواح کوچک (به تایلندی: ) است که کنار ساختمان‌های تازه‌ساز نهاده می‌شود و با پیشکش‌های خوراکی به ساکنانشان احترام گذاشته می‌شود. با این همه بازنمایی بوذیسَتوه لوکِشوَره در هنر دینی و باور به اینکه شاه تایلند خود بوذیسَتوه‌ای است بر ادامهٔ نفوذ اندیشه‌های مهایانه بر جامعهٔ تایلندی دلالت دارد. تنها چهرهٔ بوذیسَتوهٔ دیگری که در تایلند اهمیت بیشتری دارد «بودای آینده» مَیتریه است. نفوذ تازه‌تر مهایانه بر جامعهٔ تایلندی از مهاجران چینی برون‌مرزی سرچشمه می‌گیرد. رواج روزافزون بوذیسَتوه (الههٔ) کوان‌یین در تایلند—که صورتی از اَوَلوکیتِشوَره است—به نفوذ پیروان مهایانه چینی در تایلند بازمی‌گردد. تا پایان سدهٔ بیستم بیشتر راهبان تایلندی دوران آموزش خود را با خدمت به عنوان «دِک‌وَت» (به تایلندی: ، یعنی «کودک معبد») آغاز می‌کردند. انگیزهٔ اصلی این کارورزی دریافت آموزش پایه به‌ویژه خواندن و نوشتن و حفظ کردن متون مقدسی است که در مراسم آیینی خوانده می‌شود. پیش از برپایی مدارس دولتی، معبد روستایی تنها جایگاه آموزشی بیشتر پسران تایلندی بود. پس از دست‌کم چهار سال خدمت به عنوان دِک‌وَت، نامزد رهبانیت معمولاً به عنوان نوچه (سامَنِرَه در پالی یا نِن در تایلندی) ترسیم می‌یابد. نوچه‌ها مانند راهبان بر پایهٔ قواعد مندرج در پاتیموکّه (قواعد فرقه‌ای بوداگرایی) زندگی می‌کنند ولی رسماً به پیروی از همهٔ قواعد ملزم نیستند. تفاوت اساسی دیگر میان نوچه‌ها و راهبان آن است که نوچه‌ها معمولاً پیوند نزدیک‌تری با خانواده‌شان دارند. نوچه‌ها در خواندن قواعد فرقه‌ای که در روزهای اوپوسَتَه (به تایلندی: ) انجام می‌شود شرکت نمی‌جویند و رسماً در وعده‌های غذایی راهبان در معبد نیز حضور نمی‌یابند. | ## بخش 3: بوداگرایی در تایلند | در بیست‌سالگی نوچه‌ها شایستگی ترسیم عالی اوپاسامپادا را می‌یابند که آنان را به بیکّوی تمام‌عیار تبدیل می‌کند. نوچه رسماً از سوی والدینش پشتیبانی می‌شود ولی در روستا همهٔ مردم ده با فراهم آوردن خرقه، کاسهٔ صدقه و دیگر ابزارهای زندگی رهبانی مشارکت می‌کنند. بیشتر مردان جوان سنّتاً برای یک فصل بارش (وَسّا در پالی، فَنسا در تایلندی) ترسیم می‌یابند. کسانی که پس از نخستین وَسّا راهب می‌مانند معمولاً یک تا سه سال در رهبانیت به‌سر می‌برند. در این مدت راهب در آیین‌های دینی روستاهای پیرامونی شرکت می‌جوید و ممکن است مهارت‌های بیشتری در خواندن و نوشتن و شاید خط خَم یا تَم (زبان سنّتی متون دینی) بیاموزد. پس از این دوره بیشتر راهبان جوان به زندگی پیشین خود بازمی‌گردند، همسر می‌گزینند و خانواده تشکیل می‌دهند. گذراندن دوره‌ای در رهبانیت پیش‌نیاز بسیاری از جایگاه‌های رهبری در سلسله‌مراتب روستایی شمرده می‌شود. راهبان دانش‌پژوه و راهبان مراقبه‌گر راهبانی که به زندگی عادی بازنمی‌گردند یا در دانش‌پژوهی تخصص می‌یابند یا در مراقبه. دسته‌ای که دانش‌پژوهی را برمی‌گزینند معمولاً به مراکز آموزشی منطقه‌ای می‌روند تا زبان پالی و متون مقدس را بیاموزند و ممکن است سپس در دانشگاه‌های صومعه‌ای بانکوک ادامه دهند. راهبانی که به مراقبه روی می‌آورند به استادی شناخته‌شده در سنّت مراقبه‌ای می‌پیوندند و چند سال نزد او می‌آموزند. «راهبان مراقبه‌ای» در جامعهٔ تایلند دارندهٔ فضایل والا و سرچشمهٔ نیروهای فراطبیعی شمرده می‌شوند. شگفت آنکه راهبان جنگلی به سبب اصرار پرستندگان شوریده‌حال که نزدشان برکت و توجه می‌جویند اغلب باید برای یافتن زمان و آرامش برای مراقبهٔ خویش بکوشند. در پی آن، تایلندی‌ها اندیشهٔ فرقه‌های زنانه را نمی‌پذیرند؛ در عوض انتظار می‌رود زنان به عنوان شاگردان غیرروحانی زندگی کنند و با امید باززایی به عنوان مرد بوداگرا در زندگانی آینده ثواب بیندوزند. شمار اندکی از زنان راه «مای‌چی» را در پیش می‌گیرند: متخصصان دینی غیرمرسوم که هشت یا ده فرمان (سیلَه، ) را با سخت‌گیری رعایت می‌کنند. مای‌چی‌ها به‌طور کلی از پشتیبانی یکسان با راهبان مرسوم برخوردار نیستند و جایگاهشان در جامعهٔ تایلند مورد بحث است. کوشش‌های اخیر برای معرفی سنّت بیکّونی به بوداگرایی تایلندی و بهبود جایگاه زنان با مقاومت شدید روبه‌رو شده‌است. زنانی که خواستار ترسیم بودند به تلاش برای تقلید ناروا از زندگی رهبانی (که در تایلند جرم شمرده می‌شود) متهم شدند و کنش آنان از سوی بسیاری از اعضای سلسله‌مراتب روحانی محکوم گردید. ایراد اصلی بر بازآوری فرقهٔ زنانه آن است که قواعد فرقه‌ای حضور پنج راهب و پنج راهبهٔ مرسوم را برای هر ترسیم بیکّونی لازم می‌شمارد و بدون چنین حد نصابی، ترسیم بیکّونی‌های تازه ناممکن است. گروهی از زنان به رهبری راهبهٔ دمّانَندا بیکّونی می‌کوشند ترسیم بیکّونی را در سری‌لانکا بگیرند تا شاید در چند سال حد نصاب لازم از زنان تایلندی برای ترسیم در خود تایلند فراهم شود. ممنوعیت ترسیم بیکّونی به‌طرز متناقضی شامل زنانی نیز می‌شود که در کشورهای غربی به فرقهٔ جنگلی پیوسته‌اند. ترسیم چهار زن به عنوان بیکّونی در پاییز ۲۰۰۹ به اخراج راهب انگلیسی‌تبار آجان برَهمَوَمسو از سنّت جنگلی برای خود او و صومعهٔ استرالیایی‌اش انجامید. دورهٔ نوین: سلسلهٔ چاکری پادشاهان سلسلهٔ چاکری از سدهٔ هجدهم میلادی به تقویت بوداگرایی ترواده به عنوان دین رسمی کوشیدند و با انتشار متون مقدس و بنیاد نهادن وَت‌ها زیر سرپرستی شاهانه آموزش و پرستش را پیش بردند. اصلاحات او به بنیاد نهادن فرقهٔ دمّیوتیکا نیکایه در ۱۸۳۳ م انجامید که با پشتیبانی شاهانه همراه بود و بر رعایت دقیق‌تر وینیه و بازگشت به متون پالی تأکید می‌ورزید. این فرقه در کنار مَهانیکایه که فرقهٔ سنّتی بزرگ‌تر است و نزدیک به ۹۰ درصد راهبان بوداگرایی تایلند را دربرمی‌گیرد تا به امروز یکی از دو شاخهٔ رسمی بوداگرایی تایلند باقی مانده‌است. در دوران فرمانروایی شاه رامای پنجم چولالونگکُرن (فرمانروایی: ۱۸۶۸–۱۹۱۰ م) تأکید ویژه‌ای بر آموزش راهبان نهاده شد و دو دانشگاه بوداگرایی کشور—دانشگاه مَهاچولالونگکُرن‌راجَویدیالایَه و دانشگاه مَهامَکوت—بنیاد گذاشته شد. شاه بومیبُل آدولیَدِج (رامای نهم، فرمانروایی: ۱۹۴۶–۲۰۱۶ م) در اکتبر ۱۹۵۶ به مدت ۱۵ روز در وَت بووُنّیوِت خلوت گزید. شاه کنونی مَها واجیرالونگکُرن (فرمانروایی: از ۲۰۱۶ تاکنون) در ۱۹۷۸ م همچون پدرش ۱۵ روز به عنوان نوچه در وَت بووُنّیوِت خلوت گزید. تایلند در حدود ۴۰ هزار معبد بوداگرایی (وَت) دارد و شمار راهبان آن نزدیک به ۳۰۰ هزار تن برآورد می‌شود. بوداگرایی و دولت پس از کودتای ۲۰۱۴ تایلند نظارت دولت بر نهادهای بوداگرایی تشدید شد. سلسله‌مراتب روحانیت بوداگرایی بارها به سوءاستفادهٔ مالی متهم شده و رسوایی‌های فساد و اخلاقی آن را فراگرفته است. در سال‌های ۲۰۱۷–۲۰۱۸ م موجی از بازداشت‌ها در صومعه‌ها صورت گرفت و حکومت نظامی عملاً «پاکسازی» روحانیت بوداگرایی را دنبال کرد. هرچند سیاست و دین در بیشتر تاریخ تایلند از یکدیگر جدا بودند، قانون اساسی تایلند پادشاه را حامی همهٔ ادیان می‌شمارد ولی الزام می‌کند که شاه پیرو بوداگرایی باشد. | ## جمع‌بندی | دو نهاد رسمی—دفتر ملی بوداگرایی و شورای عالی سانگها—بر امور اداری و انضباطی سانگها نظارت دارند.