موضوع مقاله: کلیسای جامع بورژ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کلیسای جامع بورژ | مقدمه: این کلیسا که بین سال‌های ۱۱۹۵ تا ۱۲۳۰ میلادی و روی بقایای یک کلیسای رومی دیگر ساخته شده، بیشتر به سبک معماری گوتیک فرانسوی و تقریباً همزمان با کلیسای جامع شارتر ساخته شده است. | ## بخش 1: کلیسای جامع بورژ | این کلیسای جامع، به‌ویژه به‌خاطر بزرگی و یکپارچگی فضای داخلی، تزئینات مجسمه‌ای درگاه‌های آن و نیز مجموعه بزرگ پنجره‌های شیشه‌ای رنگی سده سیزدهمی‌اش شناخته شده است. به دلیل داشتن معماری گوتیک منحصربفرد، این کلیسا در سال ۱۹۹۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. تاریخچه کلیساهای جامع پیشین شهر دیوارکشی‌شدهٔ آوریکوم، پایتخت قبیلهٔ بیتوریژها، در سال ۵۴ پیش از میلاد به‌دست ژولیوس سزار فتح شد و به پایتخت استان گالو-رومی آکیتن بدل گشت. مسیحیت در حدود سال ۳۰۰ میلادی به‌وسیلهٔ اورسینوس بورژ به این شهر آورده شد؛ او نخستین اسقف بورژ به‌شمار می‌رود. همانند کلیساهای پیشین، این بنا هم به دیوار شهر چسبیده بود و بخشی از بقایای آن هنوز زیر کلیسای کنونی قابل مشاهده است. در حدود سال ۱۱۰۰، فیلیپ یکم فرانسه بورژ و استان پیرامون آن را به قلمرو در حال گسترش خود افزود. در سال ۱۱۴۵، پسر او لوئی هفتم فرانسه همسر تازه‌اش الئونور آکیتن را به این شهر آورد و او رسماً در کلیسای جامع کهن بورژ به ملکهٔ فرانسه تاج‌گذاری شد. از حدود ۱۱۵۰، اسقف اعظم پیر دو لا شاتر کلیسای جامع را با افزودن دو رواق جانبی تازه در دو سوی ساختمان ــ هر یک با دو درگاه رومانِسک ــ گسترش داد و بازسازی نمای غربی را نیز برنامه‌ریزی کرد. کلیسای جامع گوتیک (سده‌های ۱۲–۱۳) با روی کار آمدن اسقف اعظم تازه، آنری دو سولی، برنامه‌ای بلندپروازانه‌تر آغاز شد. در سال‌های ۸۲–۱۱۸۱ فیلیپ اوگوستوس دوم اجازه داد تا ساخت‌وساز در بخش‌هایی از باروی کهن که مشرف به شهر بود انجام شود. نخستین کار، ساخت یک کلیسای زیرزمینی در فضایی به عمق شش متر در محل باروهای کهن بود. این سازه با رواق دوگانه، حدود سال ۱۲۰۰ به پایان رسید و پایه‌ای برای بخش بعدی، یعنی محراب شرقی، فراهم آورد که در حدود سال ۱۲۰۶ تکمیل شد. این کلیسا تقریباً هم‌زمان با کلیسای جامع شارتر آغاز شد، اما طرح اصلی آن بسیار متفاوت بود. در حالی‌که در شارتر و دیگر کلیساهای گوتیک والا رواق‌های جانبی هم‌ارتفاع با شبستان مرکزی بودند، در بورژ رواق‌های جانبی در ارتفاع‌های متفاوت ساخته شدند و از بیرون به‌سوی مرکز پلکانی بالا می‌رفتند. شبستان کهن برای مدتی حفظ شد تا عبادت ادامه یابد تا اینکه سرودخانهٔ تازه حدود سال ۱۲۱۴ کامل شد. تا سال ۱۲۲۵ بنا به‌اندازه‌ای کامل شده بود که بتواند شورای بزرگی را برای محکوم‌کردن بدعت کاتاریسم در خود جای دهد. کار عمده بر روی شبستان تا سال ۱۲۳۵ پایان یافت، با نصب تیرک صلیبی که سرودخانه را از شبستان جدا می‌کرد. ساخت برج جنوبی متوقف شد، احتمالاً از سر احتیاط، و کار بر برج شمالی نیز متوقف شد. سده‌های ۱۴–۱۶ تا سال ۱۲۵۹ کلیسای جامع تقریباً پایان یافته بود، تنها در ۶۳ سال؛ که زمان رکوردی برای یک کلیسای جامع گوتیک بود. در سال ۱۳۱۴، فیلیپ لوبل کمک مالی ارائه کرد، نما تقویت شد و پشت‌بندی به برج جنوبی افزوده شد. میان ۱۴۰۶ تا ۱۴۹۱، یازده نمازخانهٔ تازه در کناره‌های کلیسا میان پشت‌بندها ساخته شد که به‌سبک گوتیک متأخر پرزرق‌وبرق آراسته بودند. در ۱۴۲۴، کلیسا مجهز به نوآوری فناورانه‌ای شد: ساعت نجومی بورژ، که پس از چندین تعمیر هنوز کار می‌کند. برج شمالی، که مدت‌ها مسئله‌ساز بود، سرانجام کامل شد اما پی‌ریزی آن همچنان معیوب بود و در ۳۱ دسامبر ۱۵۰۶ فروریخت. برای گردآوری بودجهٔ بازسازی، اسقف اعظم گیوم دو کامبره به کسانی که در دوران روزهٔ چهل‌روزه کره می‌خوردند در ازای کمک مالی بخشایش می‌داد. پس از فروریختن برج در ۱۵۰۶، بخش مرکزی نمای غربی بالای درگاه‌های میانی، معروف به «گراند اوستو»، به سبک گوتیک شعله‌گون بازسازی شد. نمای بازسازی‌شده دارای گروهی از شش پنجرهٔ بلند نوک‌تیز و دو مدور در زیر یک پنجرهٔ بزرگ گل‌سرخی بود که با یک مثلث نوک‌تیز و یک گل‌سرخ کوچک کور تکمیل می‌شد. در ۱۵۴۹ آتش‌سوزی در تیرهای بام رواق‌های شمالی، شیشه‌های زیرین را آسیب زد و ارگ را نیز نابود کرد. ارتشی پروتستان به رهبری گابریل دو لورژ، کنت مونتمورانسی، در ۲۷ مه ۱۵۶۲ ناگهانی شهر را گرفت. آن‌ها خزانهٔ کلیسا را غارت کردند، مجسمه‌ها را واژگون کردند و برخی از تندیس‌های برجسته‌کاری را شکستند. لورژ در صدد انفجار کلیسا بود اما دیگران او را منصرف کردند چون می‌خواستند آن را به کلیسای پروتستانی بدل کنند. سده‌های ۱۷–۱۸ ارگ تازه‌ای در سال ۱۶۶۷ نصب شد که بخش‌هایی از آن هنوز مورد استفاده است. در سدهٔ هجدهم، کل کلیسا دگرگونی جدی‌تری یافت تا با آموزه‌های تازهٔ واتیکان سازگار شود. بسیاری از شیشه‌های رنگی با شیشه‌های سفید گریزای جایگزین شدند تا نور بیشتری فراهم کنند. در ۱۷۶۰ حفاظ شبستان تازه‌ای از نُه نردهٔ آهنی ساخته شد و در ۱۷۶۷ محراب مرمرین تازه‌ای نصب گردید. بسیاری از ضریح‌ها و اشیای ارزشمند خزانه برای طلا ذوب شدند و ده ناقوس از دوازده ناقوس کلیسا نیز برای ریخته‌گری توپ ذوب گردیدند. پس از نابودی بیشتر کاخ دوک و نمازخانهٔ آن در انقلاب، تندیس آرامگاه ژان دو بری به سرداب کلیسا منتقل شد، همراه با شماری از شیشه‌های رنگی طراحی‌شده توسط آندره بونوو که پیامبران ایستاده را نشان می‌دادند. سده‌های ۱۹–۲۱ در سدهٔ نوزدهم، کلیسا به کلیسای کاتولیک بازگردانده شد و میان سال‌های ۱۸۲۹ تا ۱۸۴۷ مرمت طولانی‌ای را گذراند. معماران تازه دگرگونی‌ها و افزوده‌های بسیاری ایجاد کردند که گاه مبنای تاریخی مشکوکی داشت. ۱۷۵۰–۱۷۶۷ – برداشتن تزئینات قرون وسطایی و جایگزینی با دکور باروک و کلاسیک فرانسوی. بیرون بنا نمای غربی نمای غربی یا سردر اصلی کلیسا در مقایسه با کلیساهای هم‌دوره در ابعادی باشکوه ساخته شده است؛ این نما پنج درگاه برای راهروی مرکزی و چهار درگاه برای رواق‌های جانبی دارد، بیش از کلیسای نوتردام پاریس یا هر کلیسای هم‌دورهٔ دیگر. درگاه‌های نمای غربی تندیس‌های درگاه مرکزی صحنه‌های داوری واپسین را نشان می‌دهند. درگاه نزدیک به سمت راست مرکز، زندگی سنت استفان، قدیس حامی کلیسا را به تصویر می‌کشد. مجسمه‌های روی درگاه بالای درِ دوردستِ سمت راست، صحنه‌هایی از زندگی سنت اُرسَن، یک قدیس محلی و نخستین اسقف این ناحیه را نشان می‌دهد. این صحنه‌ها شامل تصویر اُرسَن در حال تقدیس کلیسا (در مرکز) و غسل تعمید سناتور رومی لئوکادوس و پسرش لودر (در بالا) هستند. تندیس وادار درگاه که اُرسَن را نشان می‌دهد، در سال ۱۸۴۵ توسط کودرون ساخته شد، پس از آنکه نمونهٔ اصلی از میان رفت. سینه‌های سردر اصلی درگاه‌های شمالی، هنگام فروریختن برج شمالی در سال ۱۵۰۶ نابود شدند و در سدهٔ شانزدهم با سبکی اندکی متفاوت بازسازی شدند. سینهٔ سردر دوردستِ سمت چپ به گیوم دونژون اختصاص دارد و صحنه‌هایی از زندگی او را به تصویر می‌کشد. این درگاه با یک مثلث‌افراز مشبک پوشیده شده و در مرکز آن یک منارهٔ غنی از تزیینات تقسیم‌بندی ایجاد کرده است. قوس‌های مکرر بالای درگاه، فرشتگانی را نشان می‌دهند که بسیاری از آنان در حال نواختن سازهای موسیقی هستند. | ## بخش 2: کلیسای جامع بورژ | رواق زیرین شامل مجموعه‌ای از شصت‌وچهار نقش‌برجسته است که نمونه‌هایی از مداخلات الهی را نشان می‌دهد و بر پایهٔ تفسیرهای توراتی در تلمود شکل گرفته‌اند. این نقش‌ها در سدهٔ سیزدهم کنده‌کاری شدند و نگاره‌پردازی یگانهٔ آن‌ها احتمالاً به‌دست یکی از اعضای جامعهٔ بزرگ یهودیان بورژ طراحی شده بود. نمونه‌های معماری رمانسک که حدود سال‌های ۱۱۶۰–۷۰ برای درگاه‌های کنده‌کاری شده بودند و احتمالاً برای نمای کلیسای قدیمی‌تر در نظر گرفته شده بودند، در درهای جنوبی و شمالی دوباره به‌کار گرفته شدند (در جاهایی که معمولاً برای درگاه‌های تقاطع صحن پیش‌بینی می‌شد). برج‌ها و ورودی بزرگ برج شمالی تنها برجی است که به پایان رسیده و بلندتر از دو برج است. این برج تزئینات پرکار از نوع گوتیک شعله‌سان دارد، از جمله انبوهی از مناره‌های تزیینی و تزیینات جوانه‌ای، و همچنین نسخه‌هایی از تندیس‌های سدهٔ سیزدهم که در طاقچه‌ها نصب شده‌اند. این برج شش زنگ کلیسا را در خود جای داده است که جایگزین زنگ‌هایی شدند که در انقلاب ذوب شده بودند. بزرگ‌ترین آن‌ها «بوردون» گیوم-اتین یا «گروس گیوم» است که ۲٫۱۳ متر قطر و ۶٫۰۸ تُن وزن دارد و در سال‌های ۱۸۴۱–۴۲ ریخته‌گری شد. این پشت‌بند، علاوه بر پشتیبانی از برج، شامل یک راه‌پله و زندان کوچکی بود که توسط هیئت کلیسا اداره می‌شد. اتاق بالایی پشت‌بند دفتر معمار بود و نقشه‌های دهانه‌ها و پنجرهٔ گل‌سرخی روی کف سنگی حک شده بود، جایی که سازندگان کلیسا می‌توانستند به آن مراجعه کنند. در سدهٔ هجدهم، برای مدتی به‌عنوان کارگاه فرانسوا بوشه نقاش مورد استفاده قرار گرفت. این بخش پس از دیگر قسمت‌های نمای غربی و در سدهٔ شانزدهم، در سبک گوتیک شعله‌سان بازسازی شد، پس از آنکه برج شمالی فروریخت. بلندی استثنایی گراند اوستو و پنجرهٔ گل‌سرخی آن، بلندی عظیم صحن را که پشت آن است نوید می‌دهد. ناقوس‌ها کلیسای جامع بورژ دارای شش ناقوس در برج شمالی است: چهار ناقوس کوچک‌تر و دو بورْدون. + ناقوس‌های کلیسای جامع بورژ شماره نام ناقوس وزن (کیلوگرم) سال ریخته‌گری نُت ۱ گیوم-اِتین (بوردون) ۶۰۸۰ ۱۸۴۲ فا ۲ آنری-زیتا (بوردون دوم) ۳۴۷۱ ۱۹۳۳ لا ۳ ماری-ترز ۱۸۳۰ ۱۸۲۸ دو ۴ دانیل-ماتیلد ۱۴۶۳ ۱۹۳۳ رِ ۵ سلستن-مارتین ۸۴۶ ۱۹۳۳ فا ۶ لوییز ۶۱۳ ۱۹۳۳ سل جناح‌های شمالی و جنوبی دیوارهای شمالی و جنوبی با پشت‌بند معلقی پوشیده شده‌اند که از روی راهروهای کناری عبور می‌کنند تا دیوارهای بالایی را پشتیبانی کنند و امکان پنجره‌های بزرگ بالایی را فراهم آورند. در سده‌های بعدی میان تعدادی از پشت‌بندها نمازخانه‌های کوچک ساخته شد، اما در دهانه‌هایی که نمازخانه‌ای ندارند، هنوز دیوارهای کلیسای رمانسک قدیمی نمایان است. برخلاف بیشتر کلیساهای جامع گوتیک متعالی، بورژ رواق تقاطعی ندارد، اما در سمت جنوبی ایوان و درگاهی وجود دارد که در اصل فقط برای روحانیون استفاده می‌شد. این بخش شامل آثار باقی‌مانده از کلیسای رمانسک قدیمی‌تر است، به‌ویژه شش مجسمهٔ ستونی که به حدود سال‌های ۱۱۵۰–۶۰ بازمی‌گردند و در سدهٔ سیزدهم زیر ایوان نصب شدند تا یادآور تاریخ طولانی کلیسا باشند. برخی از مجسمه‌ها دارای نقش قلب و حرف J هستند، نماد خانوادهٔ ژاک کر، بازرگانان برجستهٔ بورژ و از اهداکنندگان بزرگ کلیسا. مانند ایوان جنوبی، درگاه‌های ایوان شمالی با مجسمه‌های ستونی و پیکره‌های دیگر تزئین شده‌اند که به کلیسای رمانسک بازمی‌گردند. این مجسمه‌های ستونی ظاهراً بلقیس و یک سیبیل را نشان می‌دهند، در حالی‌که مجسمهٔ طاق‌ها بالای درگاه‌ها، مریم و کودکی را به تصویر می‌کشد. صحنه‌های معماری کوچک، تصاویری از مغ‌ها، یک عید بشارت و صحنهٔ دیدار را شامل می‌شوند که روایت کتاب مقدس از مریم را نشان می‌دهد. بر بالای درِ شمالی پنجره‌ای گرد بدون شیشه قرار دارد که با مجسمه‌های سرهای جانوران اسطوره‌ای تزئین شده است. جبههٔ شرقی جبههٔ شرقی یا جبههٔ پشت محراب که در فرانسوی اصصلاحاً «شِوه» (Chevet) نامیده می‌شود، نمای بیرونی محراب کلیسا، در انتهای شرقی کلیسا، با حلقه‌ای از نمازخانه‌های شعاعی است. جبههٔ شرقی بورژ با دیگر کلیساهای جامع گوتیک متعالی تفاوت دارد، زیرا راهروهای پایینی ارتفاع‌های متفاوتی دارند و جبههٔ شرقی در سه پله بالا می‌رود، در حالی که دیوارهای بالایی با شش پشت‌بند همگرا که از روی طبقات پایینی می‌گذرند، پشتیبانی می‌شوند و قوس‌های جداگانه‌ای دیوارهای پایینی و بالایی را تقویت می‌کنند. عمودگرایی بیشتر با بام‌های نوک‌تیز نمازخانه‌های شعاعی، مناره‌های دوتایی هر پشت‌بند، و مناره‌های اطراف جان‌پناه بام افزایش یافته است. هر دهانهٔ دیوارهای بلند با دو پنجرهٔ نیزه‌ای و یک پنجرهٔ گل‌سرخی شش‌پر کوچک تزئین شده است که در قاب قوس‌های کور قرار دارند. شبستان اصلی کلیسا پهنا و بلندا دارد؛ رواق آن بلندا دارد؛ راهروی درونی و راهروی بیرونی بلندا دارد. بلندای شبستان از کف تا طاق‌ها است؛ در سنجش با در کلیسای نوتردام پاریس، در کلیسای جامع آمیان و در کلیسای جامع بووه. کلیسای جامع بورژ به‌خاطر سادگی نقشه‌اش چشمگیر است؛ در آن از بازوی عرضی خبری نیست، اما از طرحِ دو راهرویی بهره گرفته شده که در کلیساهای کهن‌سال‌تری مانند بازیلکای نخستین‌مسیحی کلیسای سن پیترو در رم یا در کلیسای نوتردام پاریس دیده می‌شود. راهروهای دوتایی، بی‌وقفه از جای دیوار جداکنندهٔ مزینِ (که اکنون تا حد زیادی از میان رفته، هرچند پاره‌هایی از آن در گورابه محفوظ است) فراتر می‌روند و یک غلام‌گردشِ دوتایی پیرامونِ جایگاه سرودخوانان پدیدمی‌آورند. شبستان و جایگاه سرودخوانان شبستان، میانِ انتهای غربی و جایگاه سرودخوانان، جایی که نیایشگران عادی می‌نشستند، بخش عمدهٔ فضای درونی را دربر می‌گرفت. جایگاه سرودخوانان، ناحیهٔ ویژهٔ روحانیان، چهار دهانهٔ پیش از انتهای شرقی را اشغال می‌کرد. کلیسای جامع بورژ به‌سبب فضای درونیِ یکپارچه و بس‌گسترده‌اش شناخته می‌شود؛ درون بنا از نمای غربی تا جبههٔ شرقی هیچ‌گونه گسستی ندارد. هر ستون از یک تنهٔ مرکزی و ستونک‌هایی باریک تشکیل شده که در بالا پخش می‌شوند و به طاق‌های جناغی می‌پیوندند. ستون‌های پی‌درپی به‌سوی غرب، بسته به نقشی که در نگه‌داری طاق‌های بالادست دارند، به‌صورت متناوب میانِ ستون‌های «نیرومند» با پنج ستونک و ستون‌های «کم‌مایه» با چهار ستونک جابه‌جا می‌شوند. بدنهٔ مرکزیِ شبستان سه تراز دارد: رواقِ بسیار بلند در تراز همکف؛ طاقنمای سه‌چشمه، یعنی رواقِ باریک، در بالا؛ و در فرازِ آن، دهانه‌های بالادست که عمدتاً از پنجره‌ها پُر شده‌اند. دیوارهای راهروهای کناری به آن بلندی نیست، اما آن‌ها نیز در هر دهانه پنجره دارند و طاق‌های جناغی‌شان بر ستون‌های باریک تکیه دارد. در قرون میانه، جایگاه سرودخوانان منحصراً در اختیار روحانیان بود و با یک حصار تزیینیِ جداکنندهٔ مزین از شبستان جدا می‌شد. یک حصارِ تزئینیِ نئوگوتیکِ آهن‌کوب، که در ۱۸۵۵ نصب شد، اکنون پیرامون جایگاه سرودخوانان را دربر گرفته است. ستون‌های جایگاه سرودخوانان اندکی باریک‌تر از ستون‌های شبستان‌اند، اما با دیگر بخش‌های درونی به‌خوبی درهم می‌نشینند. در تراز بالایی، پنجره‌های بلند با روزن‌های گِرد در فرازِ قوس‌ها جا می‌گیرند و حسِ بلندای بی‌گسست را می‌افزایند. جایگاه سرودخوانان در سدهٔ هجدهم، در پی آموزه‌های تازهٔ واتیکان مبنی بر آذین‌بندیِ غنی‌ترِ باروک، به‌طور چشمگیری بازآرایی شد. این دگرگونی‌ها شامل صندلی‌های کنده‌کاری‌شدهٔ تازه به‌دستِ رنه-میشل سلوتس، کفسازیِ مرمریِ شطرنجی و محرابِ اصلیِ نو به طرحِ لوئی واسه بود که در ۱۷۶۷ رسماً تقدیس شد. نمازخانه‌ها کلیسا با نمازخانه‌هایی که در طی سده‌ها ساخته شده‌اند حلقه شده است؛ این نمازخانه‌ها در میانِ پشت‌بندهای دو پهلو جاگذاری شده و به‌شکل نیم‌دایره پیرامونِ جبههٔ شرقی شعاعی می‌تابند. در آپسید پنج نمازخانه، در غلام‌گردشِ شرقی یا راهروی بیرونیِ انتهای شرق شش نمازخانه، در سمت جنوبی شش نمازخانه و در سمت شمالی چهار نمازخانه هست. برخی آرامگاه در خود دارند و معمولاً به نامِ اهداکنندگانِ ویژه یا قدیسان نامیده شده‌اند. یکی از پرآذین‌ترین نمازخانه‌ها، نمازخانهٔ یوحنا تعمیددهنده، میانِ سال‌های ۱۴۶۷ تا ۱۴۷۹ در غلام‌گردشِ سمتِ شمال ساخته شد. این نمازخانه مجموعه‌ای پُربار از دیوارنگاره‌ها و شیشه‌نگاره‌های بسیار نفیسِ سدهٔ پانزدهم دارد. نمازخانهٔ سنت آن، در سوی جنوبیِ غلام‌گردش، به‌دست یکی از اعضای توانگرِ هیئت کلیسا، پی‌یر تولیه، اهدا شد. | ## بخش 3: کلیسای جامع بورژ | این نمازخانه در غلام‌گردشِ بیرونیِ سوی شمال جای دارد و در ۱۴۴۸ برای جای‌دادنِ آرامگاهِ کر ساخته شد. پنجرهٔ شگرف آن، از برترین آثارِ شیشه‌نگاریِ سدهٔ پانزدهم، در ۱۴۵۳ ساخته شد و جبرئیل فرشته را نشان می‌دهد که به مریم خبر می‌دهد مادرِ مسیح خواهد شد. خانوادهٔ او ناچار شدند خانه و حقِ دفنِ او در نمازخانه را به نجبای توانگرِ دیگری به نامِ شارل دُ لُبِسپین بفروشند. نمونه‌های ارزنده‌ای از پیکره‌تراشیِ سدهٔ پانزدهم در نمازخانهٔ «نوتردام لا بلانش»، در میانهٔ آپسیدِ شرقیِ کلیسا، دیده می‌شود. این‌ها شامل سردیس‌های ژان، دوک بری ــ که آرامگاهش در کلیسای زیرین است ــ و همسرش ژانِ بوئلون است که ژان دُ کامبره در حدودِ ۱۴۰۳ ساخت. کلیسای زیرین و آرامگاهِ دوکِ بری کلیسای زیرین نخست بر فراز باروی کهن ساخته شد تا شیبِ تندِ شش‌متری را هموار کند و شالوده‌ای برای جبههٔ شرقی و نخستین دهانهٔ انتهاییِ کلیسای بالایی باشد. سقفِ قوسیِ آن بر ستون‌های سترگ و هفت رواقِ قوسی تکیه دارد و دیواری به ستبریِ سه متر، که با پنجره‌های نیزه‌ای شکافته شده، پیرامونش را گرفته است. در دوره‌ای، آشکارا دفترِ معمارِ بنا بوده است؛ نقشِ طرحِ پنجرهٔ گل‌سرخیِ نمای غربی بر کف سنگی کَنده شده است. امروز مجموعه‌ای از شیشه‌نگاره‌های ساخته‌شده میانِ ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷ را در خود دارد که پیش‌تر در پنجره‌های نمازخانهٔ «سن‌ت‌شاپل» ِ ساختهٔ ژان، دوک بری نصب بود و آن نمازخانه در ۱۷۵۷ ویران شد. خودِ آرامگاه از آثارِ مهمِ هنر در این نمازخانه است؛ سازه‌ای که میانِ ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷ پدید آمد و از مهم‌ترین کارهای پیکره‌تراشیِ قرونِ میانه است؛ بخشی از آن را ژان دُ کامبره در سال‌های ۱۴۲۲ تا ۱۴۲۸ ساخت. این مجموعه، آرامگاهِ مرمریِ دوک را ــ با جانورِ نمادینش، خرسی زنجیرشده و پوزه‌بنددار، در پای او ــ دربر می‌گیرد. در نزدیکی، پیکره‌های دوک و ژانِ بوئلون دیده می‌شود که بازسازی‌هایی هستند منسوب به پیکره‌تراش ژان کوکس در حدودِ ۱۷۱۰. آرامگاه در آغاز، مجموعه‌ای از چهل سوگوارِ پیکره‌تراشی‌شده از مرمر و سنگِ مرمرینِ سفید داشت که امروز بیشترشان در میان موزه‌های گوناگون پراکنده‌اند. از دیگر دیدنی‌های کلیسای زیرین، پاره‌هایی از پیکرهٔ حصار سرودخوانانِ اصلی است که در دههٔ ۱۲۳۰ در پاریس ساخته شد و تا سدهٔ هجدهم، جایگاه سرودخوانان را از شبستان جدا می‌کرد. این جداکننده در ۱۵۶۲، در جریانِ جنگ‌های مذهبی فرانسه، سخت آسیب دید و در ۱۷۵۷، هنگام بازسازیِ جایگاه سرودخوانان، ویران شد. بخشی از تزئیناتِ پیکره‌ایِ نزدیکِ جایگاهِ پیشینش ــ با تصویرِ فرشتگانِ نوازنده و ستون زن‌پیکر ــ یادآورِ حضورِ آن است. اُرگِ کنونی پنجاه «ایست» یا صدادهیِ ویژه، بیش از ۲۵۰۰ لوله، چهار کلاویه و یک مجموعه پدال برای نواختنِ نُت‌های افزوده دارد. ساعت نجومی ساعت نجومی کلیسای جامع بورژ نخستین‌بار در نوامبرِ ۱۴۲۴، در دورانِ پادشاهیِ شارل هفتم ــ هنگامی که دربار در بورژ مستقر بود ــ به مناسبتِ غسلِ تعمیدِ پسرش دوفَن (پادشاهِ آینده، لوئی یازدهم) نصب شد. طرح را کشیش و ریاضی‌دان ژان فوزوریس داد و «آندره کاسار» آن را ساخت؛ ساعت در جعبه‌ای زنگوله‌خانه‌مانند جا دارد که ژان گرانژیه (یا ژانِ اورلئان) آن را رنگ‌آمیزی کرد. این ساعت دو صفحه دارد: صفحهٔ بالایی که در سدهٔ نوزدهم افزوده شد و زمان را نشان می‌دهد، و صفحهٔ پایینی که ساعت، فاز و سنِ ماه و جایگاهِ خورشید در بُرج‌های فلکی را نمایش می‌دهد. صفحهٔ بالایی، دقیقه و ساعت را با دقتِ بسیار نشان می‌دهد؛ با حاشیهٔ خطای یک ثانیه در هر صد و پنجاه سال. صفحهٔ پایینی، صورتِ فلکیِ شاخصِ آسمانِ شب، فازِ ماه و نشانِ بُرجِ فلکی را نمایش می‌دهد. ساعت در سال‌های ۱۷۸۲، ۱۸۲۲ و ۱۸۴۱ مرمت شد و در ۱۸۷۲ بازنگریِ کامل یافت؛ در همان سال صفحهٔ بالاییِ نمودارِ زمان نصب شد. ساعت در ۱۹۸۶ در آتش آسیبِ بسیار دید؛ پس از مرمتی کامل، در ۱۹۹۴ با سازوکارِ همتای بازسازی‌شده دوباره نصب شد. شیشه‌نگاره‌ها کلیسای جامع بورژ به‌ویژه به‌سبب شیشه‌نگاره‌های سدهٔ سیزدهمش نامبردار است، به‌خصوص پنجره‌های نمازخانه‌های غلام‌گردشِ جبههٔ شرقی که حدودِ ۱۲۱۵ میلادی ساخته شده‌اند، هم‌دوره با پنجره‌های کلیسای جامع شارتر (پنجره‌های نمازخانهٔ محوری در انتهای جبههٔ پشت محراب جدیدترند). پنجره‌های نامدار بورژ عمدتاً در تراز همکف‌اند و برخلاف بسیاری از کلیساهای گوتیک، فرصتِ دیدن از نزدیک را بهتر فراهم می‌کنند. (برای دیدنِ پنجره‌ها به گالری پایانِ مقاله رجوع کنید) ورودی بزرگ و جبههٔ شرقی نمای غربی بر فرازِ درگاه‌های مرکزی یک پنجرهٔ گل‌سرخیِ کور دارد؛ بالاتر از آن، یک پنجرهٔ بزرگ با شش پنجرهٔ نیزه‌ای و دو نورگیر گِرد، زیرِ یک پنجرهٔ گل‌سرخیِ بزرگ‌تر؛ و در کمان نوک‌تیزِ بالایی نیز یک گل‌سرخیِ کوچک‌تر دیگر. پنجرهٔ گل‌سرخیِ گراند اوستو (بخش مرکزی و بلندِ نمای جلوی کلیسا) به حدودِ ۱۳۹۲ میلادی بازمی‌گردد و دارای نقش‌های هندسی پیرامون پنجره‌ای است که کبوترِ نمایندهٔ روح‌القدس را نشان می‌دهد. نمای بیرونیِ این بخش که گراند اوستو (ورودی بزرگ) نامیده می‌شود، در سبک گوتیک شعله‌سان است و به اوایلِ سدهٔ شانزدهم تعلق دارد. پنجره‌های بلندِ جبههٔ شرقی، در انتهای شرقی، نیم‌دایره‌ای پدیدمی‌آورند؛ در هر دهانه دو پنجره که با یک نورگیر مدور تاج‌گذاری شده‌اند. پنجرهٔ مرکزی مریم را در حالی نشان می‌دهد که نوزادِ سنت استفان را ــ با مدلِ کلیسا در دست ــ بغل گرفته است. در سوی شمالی، پنجره‌های بالادست نوزده پیامبر را به‌ترتیب زمانی به تصویر می‌کشند و از یوحنای تعمیددهنده در شرقِ مریم آغاز می‌شوند. در سوی جنوبی، به‌سمتِ غربِ مریم، نوزده پنجرهٔ دیگر رسولان و شاگردان را می‌نمایانند. پنجره‌های غلام‌گردشِ جبههٔ شرقی (سدهٔ ۱۳) یکی از نام‌آورترین پنجره‌های این دوره، «پنجرهٔ یوسف» است، در غلام‌گردش، سمت راستِ نمازخانهٔ «فرانسیس ده‌سال». مُدال‌یون‌های آن رویدادهای زندگیِ یوسف، پسرِ یعقوب، را در جست‌وجوی برادرانش نشان می‌دهند. همچنین خمّارها (بشکه‌سازان) و نجّاران را در کار نمایش می‌دهد؛ این دو انجمنِ صنفی بانیانِ آن پنجره بودند. پنجرهٔ «مثلِ لازاروس و مردِ ثروتمند» (دیوِس و لازاروس) هم بانیِ سنگ‌تراشان را نشان می‌دهد که هزینهٔ آن را پرداخته بودند. در غلام‌گردش چندین نمونهٔ گونه‌شناسی (الهیات) (همسان با نمونه‌هایی در کلیسای جامع سنس و کلیسای جامع کنتربری) و چندین قدیس‌نگاری دیده می‌شود؛ همچنین روایتِ زندگیِ یوسفِ عهدِ عتیق و نمودهای نمادین از مکاشفه یوحنا و روز حساب. پنجره‌های دیگر مصائب عیسی و سه مثل‌های عیسی را نشان می‌دهند: سامری نیکوکار، پسر ولخرج و داستانِ مردِ ثروتمند و لازاروس. تاریخ‌نگارِ هنر، لوئی گرودِسکی، سه استاد یا کارگاهِ متمایز را در آیینه‌چینیِ این مجموعه بازشناخت که یکی از آن‌ها احتمالاً بر روی پنجره‌های کلیسای جامع پوآتیه نیز کار کرده است.Louis Grodecki. 87–111 شیشه‌نگاره‌های غلام‌گردش (سدهٔ ۱۳) پنجره‌های شبستان و جایگاهِ سرودخوانان تقریباً همهٔ پنجره‌های بالادستِ شبستان و راهروی کناری با شیشه‌نگارهٔ خاکستریِ گریزال پُر شده‌اند تا نورِ حداکثری فراهم آید. تنها پنجره‌های گل‌سرخیِ کوچکِ بالادستْ پیکره دارند که عمدتاً آمیزه‌ای از اسقفان و کاردینالانِ قدیس‌اند. پنج گل‌سرخیِ کوچکِ نخست، در راهروی کناریِ درونی و به‌سمتِ شرقِ نما، بیست‌وچهار پیرِ مکاشفه را نشان می‌دهند که برخی در حال نواختنِ سازند؛ از جمله گونه‌ای آکاردئون ــ از کهن‌ترین بازنمایی‌های این ساز. شیشه‌نگاره‌های سده‌های ۱۵ و ۱۶ در نمازخانه‌ها، چندین پنجره از سده‌های پانزدهم و شانزدهم دیده می‌شود. این‌ها زیرِ نفوذِ رنسانس‌اند و در قیاس با نمونه‌های کهن‌تر، به نقاشی نزدیک‌تر: واقع‌نماییِ بیشتر و بهره‌گیری از پرسپکتیو. یکی از بهترین نمونه‌ها «پنجرهٔ بشارت» است در نمازخانهٔ ژاک کر؛ این پنجره در اصل در «سن‌ت‌شاپلِ بورژ» بود که در انقلاب فرانسه ویران شد. نمازخانهٔ «ژان دارک» در ۱۴۶۸ ساخته شد و پنجره‌ای شاخص از سدهٔ شانزدهم دارد که زندگیِ ژان دارک را در شانزده صحنه با ریزه‌کاری و رنگ‌پردازیِ دقیقِ رنسانسی بازمی‌نماید؛ این پنجره در ۱۵۱۷ نصب شد. نمازخانهٔ «نوتردام دُ سال» یا «نمازخانهٔ پادشاه»، در سوی جنوبیِ شبستان نزدیکِ نمای غربی، پنجره‌ای دارد با نمایشِ دوازده رسول در زیرِ آرایه‌بندی‌های معماریِ مفصل (۱۴۷۳–۱۴۷۴). | ## جمع‌بندی | نمازخانهٔ محوریِ «نوتردام‌لا بلانش»، در انتهای شرقیِ جبههٔ شرقی، مجموعه‌ای از پنجره‌های سدهٔ شانزدهم دارد که در اصل در «سن‌ت‌شاپلِ بورژ» بودند.