موضوع مقاله: ضیاءالدین خالقی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ضیاءالدین خالقی | مقدمه: ضیاءالدین خالقی (زاده‌ی ۱۵ مهر ۱۳۴۲ در لنگرود) شاعر، نویسنده، پژوهشگر و منتقد ادبی اهل ایران است. | ## بخش 1: ضیاءالدین خالقی | او فعالیت ادبی خود را از دهه ۱۳۶۰ آغاز کرد و با نشریاتی همچون ''آدینه''، گردون، کلک، گیله‌وا، کارنامه و کتاب هفته خبر همکاری داشته است. وی در دهه ۱۳۷۰ دو مجموعه‌شعر به‌نام‌های رؤیایی به رنگ آتش و آب و بارانی از پریشانی یال منتشر کرد. او در اولین دوره کانون نویسندگان ایران بعد از انقلاب (سال۱۳۷۳) به عضویت کانون درآمد. سمبولیسم به روایت امروز' ' و نگاهی نو به رباعی‌های نیما یوشیج را منتشر کرده است. زندگی خالقی سال‌های کودکی و نوجوانی را در تهران و دوران جوانی و میانسالی را در لنگرود سپری کرد.کتابخانه پدرش در سال‌های نخست زندگی اولین مشوق او در مسیر مطالعه و کسب دانش بود این علاقه به کتاب و کتابخوانی سرانجام در سال ۱۳۶۶ به تاسیس کتابفروشی خالقی در لنگرود انجامید، که تا دهه ۱۳۷۰ یکی از مراکز فرهنگی معتبر استان گیلان و محل رفت‌وآمد شاعران، نویسندگان و هنرمندان برجسته ای چون: بیژن نجدی، شمس لنگرودی، محمود پاینده، محمد تقی صالح‌پور، م.موید، م.پ.جکتاجی و شهدی لنگرودی بود. او دوبار در سال‌های ۱۳۶۲ و ۱۳۹۰ در رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران و دانشگاه ری پذیرفته شد، اما تحصیل دانشگاهی را ادامه نداد و مطالعات آزاد در این زمینه را ترجیح داد. او همچنین نخستین کارگاه شعر لنگرود را راه‌اندازی کرد و نشریهٔ ادبیات امروز/کادح را با پخش کشوری منتشر نمود. در دهه ۱۳۸۰ همراه با همسر و دو فرزندش به تهران مهاجرت کرد و فعالیت خود را به صورت پراکنده در مراکز فرهنگی و نشر، عمدتا در حوزه ویراستاری ادامه داد. به رادیو فرهنگ پیوست و سال‌ها با عنوان نویسنده، سردبیر و کارشناس برنامه‌های ادبی فعالیت داشت. خالقی هم‌اکنون دبیر شعر فصلنامه چامه است و بیشتر وقت خود را به ویراستاری و تدریس در کارگاه‌های ادبی حضوری و مجازی اختصاص می‌دهد سبک شعری خالقی از همان آغاز مسیر شاعری، قالب های گوناگون شعر کلاسیک و شعر نو را آزموده است او پس از سال‌ها تجربه و آزمون در این قالب‌ها، سرانجام به شعر سپید گرایش پیدا کرد؛ شعری که به رغم دوری از وزن عروضی خالی از موسیقی نیست. به باور خودش: «اگر وزن را از شعر بگیریم، باید موسیقی به آن ببخشیم تا شعر عریان نماند».' وی همچنین معتقد است: «شاعر اهل الهام نمی‌تواند تابع موسیقی درونی خود به هنگام سرودن نباشد.» شعر او از سویی به سادگی و سهل‌گیری شعر سپهری نزدیک نیست و از سوی دیگر، از پیچیدگی‌ها و ابهام‌های شعر موج نو و گرایش‌های مشابه آن دوری می‌کند. خالقی با وجود گرایش غالب به شعر سپید، مجموعه‌ای از اشعار کلاسیک و نیز مجموعه‌ای از شعرهای نیمایی نیز در دست انتشار دارد. او همچنین به زبان گیلکی نیز شعر می‌سراید؛ اشعاری کوتاه و نو که در قالبی به نام"هساشعر" شناخته می‌شوند و مجموعه‌ای از این اشعار گیلکی نیز از وی آماده چاپ است. نمونه اشعار اشاره‌ای کوتاه و گذرا به چند نمونه از اشعار شاعر: یک من پنجره را نام دیگرش چیست؟! چشمی که کوچه‌ها را صمیمی می‌کند؛ دیوار را ریخته لب می‌شود لبخند می‌زند؛ دهانی برای گفتن عابران صبح و غروب را آشنا می‌کند پنجره را با چشم‌های توست که با دست‌های تو باز می‌شود پنجره بسته شکوفه‌زار رازهاست با میوه های مجهول کرشمه‌ای از آن کوچه را مست می‌کند پنجره، کتابی‌ست باز که می‌شود تو را می‌خوانم. دو ای مبدا روشنایی ای ذات تخیل تو را به حق نور تو را به حق یکی از شاخه‌های روشن دور به نزدیک‌‌تر از من به نزدیک‌تر از من به نزدیک‌نر از من نزدیک شو! فعالیت رسانه‌ای وی سابقهٔ همکاری با رادیو فرهنگ، مجلات ادبی، و مدیریت کارگاه‌های شعر در فرهنگسراها و کتابخانه‌های عمومی را دارد. همچنین سابقهٔ دبیری در نشریاتی مانند رودکی و سردبیری در نشریه ادبیات امروز/کادح'' را در کارنامه خود دارد. دیدگاه‌ها و نقدها شعر ضیاءالدین خالقی از نگاه برخی منتقدان دارای ویژگی‌هایی چون سادگی، صمیمیت زبانی و پیوند با طبیعت است. یزدان سلحشور با اشاره به آغاز فعالیت شعری خالقی در دهه شصت، معتقد است، شعر وی برخلاف فضای خودانگیخته رایج، از تنفسی خودانگیخته برخوردار است. رضا اسماعیلی، شاعر و پژوهشگر درباره خالقی چنین می‌نویسد: خالقی شاعری است که از گردنه پرخوف و خطر شعر دهه‌ی هفتاد به سلامت گذر کرده و به طرز هوشمندانه‌ای از میدان «معناگریزی»، «زبان پریشی» و «تئوری زدگی»های بی مبنا جان سالم به در برده است. آن چنان که می‌توان گفت «سادگی» و بی پیرایگی از ویژگی‌های ذاتی شعرهای اوست، و سرمنزل غایی و نهایی‌اش کشف «طبیعت صمیمی زبان» که توصیه همیشگی نیما به پیروان خویش است. | ## بخش 2: ضیاءالدین خالقی | او شاعری است که واژه‌ها را از شاخه‌های اندیشه می‌چیند، با بافه‌های خیال می‌آمیزد، و در سبدی از احساس تقدیم مخاطب می‌کند. شاعری فارغ از تکلف و تصنع که در بیداری خجسته کلمات راه می‌رود و با شهودی شرقی از «طبیعت صمیمی زبان» رونمایی می‌کند؛ چراکه از نگاه او، رسالت شاعر چیزی جز همراهی و همدلی با کلمات برای گشودن پنجره‌های شهود و بازآفرینی دنیایی آرمانی نیست. شهودی که تاریکی‌های جهان را روشن می‌کند و پاهای خسته انسان را به سمت روشن دنیا هدایت. خالقی مومنانه به دنبال کشف معنویت کلمات است، و برخلاف بسیاری از شاعران، دنیا را سیاه نمی‌بیند و معصومیت کلمات را با توهمات روان‌پریشانه به بازی نمی‌گیرد. او صورت زشتی‌ها را با تذکر زیبایی‌ها می‌پوشاند و به انسان منتظر و شب‌زده، بشارت سپیده‌دمی پر از شکوفه را می‌دهد. شاعر قدرت کلمات را می‌داند و به مدد شبچراغ کلمات، انسان را از ظلمات زمین می‌رهاند و به آسمان سبزی اشاره می‌کند که پر از باران و بهاران است. حرف آخر این که ضیاءالدین خالقی شاعری است که در طول چهار دهه گذشته، با عبور از گردنه‌های صعب العبور شعر و شاعری، راه خود را یافته و گلیم خود را بافته است‌، و امروز بیشتر به دنبال بستری است که آموخته‌هایش را به نسل نوجوی آینده بسپارد. مزدک پنجه‌ای با تاکید بر وفاداری خالقی به زبان و ساختارهای سنتی، بر نقش او در بازآفرینی آرایه‌های کلاسیک در شعر معاصر اشاره دارد. او مجموعه شعر دلشوره‌های من و خاک کاغذی را نمونه ای ازاین گرایش می‌داند که با زبانی توصیفی و تصویری، به طبیعت و عشق می‌پردازد. غلامرضا کافی، شاعر و پژوهشگر معاصر نیز درباره او در مقاله دریچه هایکو و چاردری طرح این چنین می‌نگارد: سرودن شعر در قالب کوتاه، که غالباً با توجیه ضرورتِ عصرِ سرعت صورت گرفته است، نزدیک به نیم‌قرن تجربه را پشت سر گذاشته است. در این میان، کسانی نظیر بیژن جلالی، قدسی قاضی‌نور، یدالله رؤیایی، محمد زهری، ضیاءالدین خالقی، بیژن نجدی و سیروس نوذری، نامی برآورده‌اند. اما آنان که با ظرایفِ هایکو آشنایی بیشتری داشته‌اند، در کارِ پرداختِ طرح موفق‌تر بوده‌اند. این افراد، غالباً خواسته یا ناخواسته، طرزِ هایکو و هایکوسرایان را پیشوای خود دانسته و از تقلیدِ صوری و روخاستی تا برداشت‌هایِ محتوایی و معنایی، با رعایتِ فصلِ واژه‌هایِ عاریتی، پیش رفته‌اند. از سوی دیگر علیرضا پنجه‌ای با این بیان که جناب ضیاءالدین خالقی هم شاعر با فرهنگی‌ست که نمی‌توان نقش او را نیز در شعر نادیده انگاشت، خاطر نشان می‌کند: که هر کس به اندازه‌ی وسع‌اش به روند شعر نو افزوده است. پنجه ای خالقی را از شاعران جدی طیف لنگرود معرفی می‌کند، و با معرفی شعر شمس لنگرودی به عنوان نسخه‌ی نئوکلاسیک به این نکته اشاره دارد که شعر ضیاءالدین خالقی نسخه روزآمدتر آن ژانراست روایتی و حکایتی ضیاءالدین خالقی از جمله شاعرانی‌ست که در اوایل دههٔ هفتاد خورشیدی با مجموعه‌هایی چون سیب، اتفاقی‌ست که می‌افتد شناخته شد. آثار او نزد علاقه‌مندان به شعر معاصر فارسی جایگاه ویژه‌ای دارد و نام او برای بسیاری از اهالی لنگرود، یادآور کتاب‌فروشی کوچکی در کوچهٔ مسجد جامع است که حالا دیگر وجود ندارد. یاسین نمکچیان، شاعر و نویسنده، در یادداشتی دربارهٔ خالقی می‌نویسد: «ضیاءالدین خالقی یکی از شاعرانی است که در اوایل دهه‌ی هفتاد با انتشار دو مجموعه‌شعر و کتاب سیب اتفاقی‌ست که می‌افتد به شهرت رسید. از طرفی دیگر، ضیاءالدین خالقی برای خیلی از دوستان همشهری من تداعی‌کننده‌ی خاطره روزهای دور لنگرود است؛ با آن کتابفروشی کوچه‌ی مسجد جامع که جایش برای جماعت کتاب‌خوان آنجا بدجوری خالی است. آخرین‌کتاب خالقی زمستان ۸۵ با یک تأخیر ده‌ ـ دوازده ساله منتشر شد که شعرهایش نشان می‌دهند او در طول سال‌های گذشته به شکلی جدی کار کرده است. کاش منتقدان ما بیشتر به خودشان زحمت می‌دادند و کتاب‌های خوب را کشف و به مخاطبان معرفی می‌کردند. البته جماعت روزنامه‌نگار هم می‌توانستند گذشته از دوستی‌ها و نان قرض‌دادن‌ها با ادبیات حرفه‌ای‌تر برخورد کنند. مزدک پنجه‌ای، نویسنده و روزنامه‌نگار نیز در یادداشتی از خالقی اینطور می‌نویسد: «روزی از یک نویسنده‌ی گیلانی پرسیدند چرا دیر به نوشتن روی آوردی؟ | ## بخش 3: ضیاءالدین خالقی | واقعیتی که متأسفانه سال‌های سال است گریبان بسیاری از هنرمندان این مرز و بوم را گرفته. شاید باید اذعان داشت غم نان، استعداد بسیاری از هنرمندان را خشکاند و از ادامه‌ی راه بازشان داشت. او سال‌های سال در شهر لنگرود فروشگاه کتابی دایر کرده بود و از این طریق روزگار می‌گذراند. آخرین اثری که از خالقی پیش از مجموعه‌شعر دل‌شورهای من و خاکِ کاغذی (۱۳۸۵) منتشر شده، به سال ۱۳۷۱ برمی‌گردد. تاریخ انتشار کتاب‌های او مؤید این نکتهٔ مهم است که خالق اثر خواسته، بیش از آن‌که حرفه‌ای‌گری در شعر را پیشه کند، پدر و همسری خوب برای خانواده‌اش باشد.» در پایان، قطعه‌ای از یکی از شعرهای خالقی را چنین نقل می‌کند: دل‌نگرانِ تواَم / گاهی که ستاره‌ای پنج‌پَر / در اوج / به بلندای زیبایی / می‌درخشد / دل‌نگران تواَم / گاهی که سیبی سرخ / از درختی نزدیک / - نزدیک‌تر از حیاطِ خانه به ما - / شیرین و آبدار / بی‌لکی به رخسار و تن حتا / بر سرشاخه‌های زندگی / می‌رسد / دل‌نگران تواَم / آن دم که ستاره‌ای فرو می‌افتد / برای خاکستر شدن / آن دم که سیبی فرو می‌غلطد / برای پوسیدن / دل‌نگران تواَم / که این چنین بی‌مهابا می‌درخشی و / هیچ دل‌گران من نیستی. محسن فرجی، نویسنده و شاعر، یکی از تأثیرگذارترین روایت‌ها دربارهٔ مواجهه با شعر خالقی را این‌گونه نقل کرده است: کلاغ‌پر در حاشیه‌ی جاده چالوس راه می‌رفتیم، به سختی و با تحقیر و خستگی. ماشین‌های خوشبخت که به سرعت از کنارمان می‌گذشتند از پشت عینک‌های دودی به ما نگاه می‌کردند و می‌خندیدند یا دست تکان می‌دادند. خسته با پوتین‌های سنگین، مثل ردیف مورچگان در حاشیه‌ی جاده کلاغ‌پر می‌رفتیم تا دلشان به رحم بیاید و فرمان استراحت بدهند. بعد؛ بی‌جان رها می‌شدیم در محوطه‌ای سبز که زیبایی‌اش به چشم ما نمی‌آمد الا آن روز که ناگهان همه چیز زیبا شد؛ عرق‌ریزان و نفس‌زنان در کنار جاده رها شده بودیم روی خاک. یکباره در اوج درماندگی، کلماتی از میان همه‌ی آن شعرها جلوی چشمانم رژه رفتند و بهت نشست در گلویم. اسم شاعر آن کلمات ضیاء‌الدین خالقی بود که چند شعر کوتاهش در آن مجله رهاشده در حاشیه‌ی جاده، چاپ شده بود. از میان شعرهای خیلی کوتاه او آنکه آوار شد روی سرم و بغض را به قطره‌ای اشک پنهان بدل کرد، این بود : <شکوفه / لحظه‌ای‌ست که می‌روید / سیب/ اتفاقی‌ست که می‌افتد.> و این شعر هم بود که عمق تنهایی و غربت آن لحظه را معنا می‌کرد: <بیهوده هم قافیه نشده‌اند / شب و تب / هذیان شعر می‌داند.> کادح گل‌آلود را در جیب شلوار سربازی‌ام گذاشتم تا در لحظات کمیاب استراحت، دوباره و صدباره بخوانمش. بعدها فهمیدم که حوالی همان ایام زنده‌یاد بیژن نجدی به کتابفروشی ضیاء‌الدین خالقی در لنگرود رفته و اصرار کرده بود که شعر <سیب اتفاقی‌ست که می‌افتد> در کادح چاپ شود. خالقی موافق نبود و گمان می‌کرد که این شعر، فرم و ساختار خودش را پیدا نکرده، اما نجدی او را مجاب می‌کند که باید شعر را به چاپ بسپارد. اینگونه نجدی با کشف این شعر، واسطه‌ی خیر می‌شود تا در کادح منتشر شود و بعد احیانا به دست خواننده‌ای بی‌ذوق برسد که آن را از پنجره‌ی ماشینش رها کند در جاده چالوس تا من، خسته از راه برسم و در آن روزهای بی‌حاصل و تکراری دوباره کشفش کنم.شاید اگر آن سرباز به نشریات ادبی اواخر دهه‌ی شصت و اوایل دهه‌ی هفتاد برمی‌گشته، می‌توانسته ردپای پررنگی از شعرهای خالقی را در آنها ببیند، اما انگار از همان سال ۷۲ ورق برای شاعر ما برمی‌گردد؛ کتابفروشی‌اش به دلیل رکود و رخوت کتابخوانی در آن سال‌ها بسته می‌شود. جریاناتی انحرافی هم در مطبوعات ادبی رخنه می‌کند که خالقی را از چاپ شعرهایش در آنها بازمی‌دارد. از طرف دیگر ناشری هم پیدا نمی‌شده که کتاب شعر چاپ کند و اساسا فضا و شرایط برای انتشار مجموعه شعر مناسب نبوده. همه اینها به همراه فراز و نشیب‌های زندگی، سال‌ها خالقی را از عرضه شعرهایش دور می‌کند تا سال ۸۵ با دلشوره های من و خاک کاغذی اعلام حضوری دوباره کند؛ سالی که برای اولین‌بار شاعر شفابخش روزهای تلخ چالوس را از نزدیک دیدم. از لنگرود به تهران آمده بود و در روزنامه‌ای که کار می کردیم میهمان یکی از بچه‌ها بود. دیگر دیداری میسر نشد تا بعد که شنیدم امسال با خانواده‌اش - همسر و فرزندانش علی و پریسا - به تهران آمده و ساکن پایتخت شده. حالا او در تهران تنها کار ثابتش اداره دو کلاس شعر است و مابقی ایامش به جز سرودن و خواندن، به ویراستاری و نوشتن برای رادیو می‌گذرد که گاهی هست و گاهی نیست. خالقی مستاجر است، اما اینها مهم نیست و مهم این است که او با "دلشوره‌های من و خاک کاغذی" برگشته و سکوت طولانی‌اش را در صفحه به شعر امروز ایران تقدیم کرده و در میان این تقدیمی‌ها شعری است به اسم گل سرخ که خالقی برای زنده یاد بیژن نجدی و در جواب شعری از او به نام لیلی‌ست گل سرخ سروده: وقتی که شعله برافروخت قامتی گل سرخ / پنداشتم به خواب لیلی رفته‌ای و / بازآمده‌ای/ که این‌گونه از لبت گل سرخ می‌ریزد و / از کلامت لیلی‌ست گل سرخ/ . | ## جمع‌بندی | پنداشتم هاله ای حلقه ها ساخته ای / دایره پشت دایره از نور/ اما دیدم / دنیا، کولی تر از سیبی ست که گاه می شود گل سرخ / یا گل سرخی که سیب / تا / هر کجا / که دلش خواست / عاشقانه جا باز کند/ و دیدم که کولی‌تر از آنیم / که این‌گونه در کلامی خلاصه شویم و خلاص/ و دیدیم سیب، حسرت سرخی‌ست / و از گل خبر سرخی نمی‌رسید/ گاهی مگر دلی که می‌تپید سیب/ گاهی مگر زبانی که شعله می‌گرفت گل سرخ.