موضوع مقاله: زبان نیا-بانتو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان نیا-بانتو | مقدمه: حدود ۶٬۰۰۰ سال پیش، هم‌زمان با آغاز گسترش بانتو به سمت جنوب و شرق، نیابانتو از نیا-بانتومانند جنوبی جدا شد.Newman (1995), Shillington (2005) دو نظریه دربارهٔ نحوهٔ گسترش این زبان‌ها مطرح شده است: نخست اینکه گویشوران بانتو ابتدا به منطقهٔ کنگو کوچ کردند و سپس شاخه‌ای از آن‌ها جدا شده و به شرق آفریقا رفتند؛ نظریهٔ دوم (که محتمل‌تر است) بر این باور است که این دو گروه از همان ابتدا از هم جدا شدند، گروهی روانهٔ منطقهٔ کنگو و گروه دیگر راهی شرق آفریقا شدند. | ## بخش 1: زبان نیا-بانتو | از واژگان مشترکی که بر پایهٔ زبان‌های امروزی بانتو بازسازی شده‌اند، چنین برمی‌آید که بانتوها پیش از آغاز روند گسترش خود، با کشاورزی، ماهیگیری و بهره‌گیری از قایق آشنا بوده‌اند، اما هنوز فلزکاری را نمی‌شناختند. دیدگاهی در اقلیت وجود دارد که دربارهٔ موجودیت نیابانتو به‌عنوان یک زبان یکپارچه پیش از آغاز گسترش بانتوها تردید ایجاد می‌کند و بر این باور است که نیابانتو یک زبان واحد نبوده، بلکه گروهی از گویش‌های خویشاوند بوده است. پژوهشگری به نام راجر بلنچ در این باره می‌نویسد: «[...] استدلال مبتنی بر زبان‌شناسی تطبیقی که زبان‌های بسیار متنوع منطقهٔ ای را به یک بازسازی واقعی پیوند دهد، وجود ندارد. بیشترِ آنچه نیا-بانتو نامیده می‌شود، یا محدود به زیرگروه‌های خاصی است، یا به‌طور گستردهٔ خارج از محدودهٔ بانتوی اصلی گواهی شده است.»Blench, Roger . بر پایهٔ این فرضیه، بانتو در واقع یک گروه چندتبار است که شماری از خانواده‌های زبانی کوچک‌تر را در بر می‌گیرد که همگی در نهایت به خانواده زبانی (بسیار بزرگ‌تر) بانتومانند جنوبی تعلق دارند. خاستگاه زبانی خاستگاه نیابانتو به‌احتمال فراوان در حاشیهٔ جنگل‌های مرتفع پیرامون رود ساناگا و رود نیونگ در جنوب کامرون بوده است. پیش‌تر گمان می‌رفت که نیابانتو در جایی در منطقهٔ مرزی میان نیجریه و کامرون شکل گرفته است. با این حال، پژوهش‌های تازه نشان داده‌اند که این منطقه به احتمال زیاد خاستگاه نیا-بانتومانند جنوبی بوده است، پیش از آنکه مدت‌ها پیش از پیدایش نیابانتو، به سمت جنوب تا کامرون گسترش یابد. همخوان‌ها همخوان لبی همخوان تیغه‌ای همخوان کامی همخوان نرم‌کامی همخوان خیشومی *m *n *ɲ (*ŋ) بی‌واک *p *t *c *k واک‌دار *b *d *j *g واج‌های یادشده در بالا، دارای واجگونه‌های چشمگیری بوده‌اند و شیوهٔ دقیق ادای بسیاری از آن‌ها نامشخص است. همخوان‌های بی‌واک *p، *t و *k تقریباً به‌طور قطع به‌عنوان همخوان‌های انفجاری سادهٔ ، و تولید می‌شدند. همخوان‌های واک‌دار *b و *g نیز ممکن است در برخی جایگاه‌ها به‌صورت سایشی (یا ) و تلفظ شده باشند. همخوان *d پیش از واکه‌های افراشته (*i و *u) به‌صورت انفجاری و پیش از سایر واکه‌ها به‌صورت کناری بوده است. همخوان‌های *c و *j ممکن است انفجاری‌های و ، انسایشی‌های و یا حتی صفیری‌های و بوده باشند. از این رو، ساختار هجا عموماً V (واکه) یا CV (همخوان-واکه) بود و تنها هجاهای باز وجود داشتند. | ## بخش 2: زبان نیا-بانتو | خوشه‌های همخوانی کاربردی نداشتند، مگر همخوان‌های پیش‌خیشومی‌شده، که زنجیره‌ای از یک خیشومی و به دنبال آن یک همخوان گرفته بودند. آن‌ها می‌توانستند در هر جایی که یک همخوان منفرد مجاز بود، از جمله در آغاز واژه، ظاهر شوند. جایگاه تولید همخوان خیشومی با جایگاه تولید همخوانِ پس از خود همگون می‌شد، بنابراین می‌توان بخش خیشومی را یک واج خیشومیِ نامشخصِ منفرد (که با *N نشان داده می‌شود) در نظر گرفت که دارای چهار واجگونهٔ احتمالی بود. این آوا همچنان در همخوان‌های پیش‌خیشومی‌شده از نظر آوایی شنیده می‌شد، اما دیگر یک واج مستقل نبود. واکه‌ها واکه پیشین واکه پسین واکه بسته *i *u تقریباً بسته *ɪ *ʊ نیم‌باز *e *o واکه باز *a نمایش واکه‌ها ممکن است به‌ویژه در مورد دو سطح میانی از نظر میزان بسته‌بودن، متفاوت باشد. برخی ترجیح می‌دهند مجموعهٔ تقریباً بسته را به‌صورت *e و *o نشان دهند و مجموعهٔ بازتر با *ɛ و *ɔ نمایش داده شود. گاهی واکه‌ها به‌صورت پی‌درپی می‌آمدند اما واکه مرکب نمی‌ساختند؛ دو واکهٔ کنار هم، هجاهای جداگانه‌ای به‌شمار می‌رفتند. اگر دو واکهٔ یکسان در کنار هم قرار می‌گرفتند، یک واکهٔ بلند می‌ساختند، اما این حالت کمیاب بود. نواخت زیر به‌طور معمول با یک اکسان اگو (´) نشان داده می‌شود و نواخت بم یا با اکسان گراو (`) نمایش داده می‌شود یا اصلاً نشانه‌گذاری نمی‌شود. ریخت‌شناسی رده‌های اسمی نیابانتو، همانند زبان‌های بازماندهٔ خود، دارای یک دستگاه پیچیده از رده‌های اسمی بود. سایر واژه‌هایی که به آن اسم مربوط می‌شدند یا به آن اشاره داشتند، مانند صفت‌ها و فعل‌ها، نیز پیشوندی متناسب با ردهٔ آن اسم می‌گرفتند («تطابق» یا سازگاری). نوع الف: سنتی، کاملاً صوری نوع ب: سنتی با تطابق‌های جاندار عمومی نوع پ: نشانه‌گذاری مفرد/جمع بر پایهٔ جانداری نوع ت: فقط نشانه‌گذاری مفرد/جمع نوع ث: بدون هیچ‌گونه تطابق جدول زیر بازسازی دستگاه رده‌های اسمی را نشان می‌دهد. مفرد (شماره) مفرد (شکل) جمع (شماره) جمع (شکل) معناشناسی ۱ *mù- ۲ *βà- انسان‌ها ۳ *mù- ۴ *mì- درختان، گیاهان ۵ *lì- ۶ *mà- ترکیبی/ردهٔ ۶ مایعات ۷ *kì- ۸ *βì̧- ترکیبی ۹ *nì- ۱۰ *lì̧-nì- جانوران، ترکیبی ۱۱ *lù- ترکیبی ۱۲ *kà- ۱۳ *tù- بزرگ‌کننده، مصغر و غیره. ۱۴ *βù- انتزاعی ۱۵ *kù- مصدر ۱۶ *pà- جایگاه روی ۱۷ *kù- جایگاه در ۱۸ *mù- جایگاه درون ۱۹ *pì̧- مصغر بازسازی ویلهلم بلیک از شانزده پیشوند اسمی تشکیل شده بود. | ## بخش 3: زبان نیا-بانتو | کارل ماینهوف پیشوندهای بلیک را تطبیق داد، برخی ویژگی‌های آوایی را تغییر داد و پیشوندهای بیشتری افزود و شمار آن‌ها را به ۲۱ رساند. میوسن پیشوندهای بازسازی‌شدهٔ ماینهوف را به ۱۹ کاهش داد، اما یک پیشوند جایگاهی دیگر با شمارهٔ ۲۳ افزود. مالکوم گاتری نیز بعدها همان ۱۹ ردهٔ میوسن را بازسازی کرد، اما پیشوند جایگاهی شمارهٔ ۲۳ را حذف نمود. شماره‌هایی که رده‌های اسمی را در جدول زیر مشخص می‌کنند، به جدول پیشین که بازسازی رده‌های اسمی را نشان می‌داد، ارجاع دارند. اسم‌ها → اسم‌های صفت‌گونه → اسم‌های قیدگونه → اسم‌های فعل‌گونه ۱/۲، ۳/۴، ۹/۱۰ ۵/۶، ۷/۸، ۱۱ ۱۲/۱۳، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲ ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۲۳ ۱۴ ۱۵ عینیت (پنج حس) انتساب (دو حس) جهت‌گیری فضایی (یک حس) انتزاعی‌بودن (بدون حس) این آرایش، امکان دسته‌بندی رده‌های اسمی را از طریق عوامل غیرزبانی مانند ادراک و شناخت فراهم می‌کند. هندریکسه و پولوس رده‌های مفرد و جمع (مانند رده‌های ۱ و ۲) را در کنار هم گروهینه‌بندی کرده‌اند و جایگاه‌هایی ترکیبی میان مقوله‌های گوناگون (مانند جایگاه ردهٔ ۱۴) پدیدآورده‌اند. جفت‌شدگی رده‌های اسمی رده‌های ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰ و ۱۳ عموماً به‌عنوان صورت‌های جمع رده‌های اسمی در نیابانتو پذیرفته شده‌اند. میوسن جفت‌شدگی‌های ۱/۲، ۳/۴، ۵/۶، ۷/۸، ۹/۱۰، ۱۱/۱۰، ۱۲/۱۳، ۱۴/۶، ۱۵/۶ و احتمالاً ۱۹/۱۳ را پیشنهاد کرد. ماهو جفت‌شدگی‌های دی ولف، میوسن و گاتری را در هم آمیخت و جفت‌شدگی‌های جایگزینی مانند ۳/۱۰، ۳/۱۳، ۹/۴، ۱۱/۴، ۱۲/۴، ۱۴/۴، ۱۴/۱۰، ۱۵/۴، ۱۹/۴ و ۱۹/۱۰ را ارائه داد. واژگان طی صد سال گذشته، با آغاز از پژوهش‌های کارل ماینهوف و شاگردانش، تلاش‌های فراوانی برای بررسی واژگانِ حدود ۵۵۰ زبان کنونی بانتو و تلاش برای بازسازی صورت‌های نیایی آن‌ها انجام گرفته است. اگرچه برخی واژه‌ها تنها در مناطق خاصی از دسته‌بندی گاتری یافت می‌شوند، اما شماری دیگر در هر منطقه‌ای به چشم می‌خورند. (ستاره‌ها نشان می‌دهند که این‌ها صورت‌های بازسازی‌شده هستند و نشان‌دهندهٔ شیوهٔ تلفظ فرضی آن‌ها پیش از آغاز گسترش بانتوهاست). سایر اقلام واژگانی تمایل دارند یا در این یا در آن گروه اصلی از گویش‌های بانتو حضور داشته باشند؛ یعنی گروه غربی (که عمدتاً شامل مناطق A, B، C, H، K, L و R می‌شود) یا گروه شرقی (شامل مناطق D, E، F, G، M, N، P و S). | ## جمع‌بندی | واژگان بازسازی‌شده برای این دو گروه، به‌ترتیب «نیابانتوی الف» (پی‌بی-ای) و «نیابانتوی ب» (پی‌بی-بی) نامیده می‌شوند، درحالی‌که واژگانی که در سراسر محدودهٔ بانتو رواج دارند، «نیابانتوی ایکس» (پی‌بی-ایکس) نام گرفته‌اند.Bostoen & Bastin (2016), p.