موضوع مقاله: فلسفه ایران باستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فلسفه ایران باستان | مقدمه: این مقاله به بررسی فلسفه ایران باستان با تمرکز بر اندیشه های چهره های برجسته و مفاهیم کلیدی می پردازد. | ## بخش 1: فلسفه ایران باستان | در این راستا، ضمن بررسی آراء زرتشت و اصول اعتقادی او، به مسئله ثنویت و دوگانگی در فلسفه ایران باستان پرداخته می شود. علاوه بر این، مقاله به واکاوی زندگی و اندیشه های شهاب الدین سهروردی، فیلسوف نامدار ایرانی، و به ویژه جلسه دادگاه او که منجر به اعدامش شد، می پردازد. هدف از این بررسی، نشان دادن عمق و غنای فلسفه ایران باستان و تاثیر آن بر تفکر فلسفی در جهان است. این مقاله با رویکردی تحلیلی و تاریخی، به خوانندگان کمک می کند تا درک بهتری از میراث فلسفی ایران باستان به دست آورند و جایگاه آن را در تاریخ فلسفه ارزیابی کنند. تصور کنید در گذرگاه تاریخ ایستاده‌اید، جایی که نور اهورامزدا با سایه های اهریمن در نبرد است. این تصویر، نه فقط یک اسطوره، بلکه نمادی از جهان بینی عمیقی است که در فلسفه ایران باستان ریشه دوانده است. از آموزه های زرتشت که ندای خیر و نیکی را در برابر شر و پلیدی سر داد، تا اندیشه های سهروردی که در جستجوی نورالنوار، هستی را به چالش کشید، فلسفه ایران همواره در پی یافتن پاسخ هایی برای پرسش های بنیادین بشر بوده است. سهروردی، فیلسوفی که با اندیشه های نوآورانه خود، سنت های رایج را به چالش کشید، در نهایت قربانی تعصب و تنگ نظری شد. این مقاله، سفری است به اعماق فلسفه ایران باستان، با تمرکز بر اندیشه های زرتشت، مفهوم ثنویت و سرنوشت سهروردی. هدف ما، نه فقط بازخوانی تاریخ، بلکه درک تاثیر این اندیشه ها بر تفکر فلسفی امروز است. بیایید با هم در این سفر همراه شویم و از این میراث غنی، درس هایی برای زندگی بیاموزیم. فلسفه در ایران باستان در ایران باستان گرچه واژه ی «فلسفه» به معنای یونانی آن (دوستدار دانش و خرد) به کار نمی رفت، اما مفاهیم فلسفی بسیار مهمی در آثار دینی، اخلاقی، و فرهنگی ایرانیان وجود داشت. فلسفه در ایران باستان بیشتر به معنای جستجوی حقیقت، شناخت جهان و جایگاه انسان، و دستیابی به زندگی اخلاقی و هماهنگ با طبیعت بود . در باور ایرانیان، جهان بر پایه ی یک نظم و قانون بنیادین (اشا) استوار است و انسان باید با این نظم هماهنگ باشد . سه اصل اخلاقی مهم: اند یشه نیک (وهومن)، گفتار نیک (وهوخشتره) و کردار نیک (وهورشترا). این سه اصل، فلسفه ی عملی زندگی در ایران باستان بودند و هدف آنها، ایجاد یک جامعه ی آرمانی، بر پایه ی راستی، خرد و هماهنگی بود. نقش انسان: در فلسفه ایران باستان، انسان موجودی با آزادی اراده است که باید با انتخابهای آگاهانه، زندگی خود را بر اساس خیر، حقیقت و خرد شکل دهد . تقابل خیر و شر: در جهان‌بینی ایرانیان، جهان محل نبرد دائمی میان خیر و شر، نور و تاریکی، و راستی و دروغ بود. اهورامزدا (خداوند خرد): خدای یگانه: زرتشت به توحید باور داشت و اهورامزدا را به عنوان خدای یگانه، خالق هستی و سرچشمه تمام خوبی ها معرفی می کرد. صفات نیکو: اهورامزدا دارای صفات نیکویی چون دادگری ، مهربانی، بخشندگی و راستی است. امشاسپندان (فرشتگان جاودان): تجلی صفات اهورامزدا: امشاسپندان به عنوان تجلی صفات اهورامزدا و واسطه های بین او و انسان ها عمل می کنند . نمادهای ارزش های اخلاقی: هر یک از امشاسپندان نماد یک ارزش اخلاقی خاص هستند، مانند : وهومن (بهمن): اندیشه نیک؛ اشاوهیشتا (اردیبهشت): بهتر ین راستی و نظم خشتره وئی ریه (شهریور): شهریاری آرمانی و قدرت سپنتا آرمیتی (اسفند): فروتن ی و پارسایی هئورتات (خرداد): رسایی و کمال امرتات (مرداد): بی مرگی و جاودانگی همکاری با اهورامزدا: امشاسپندان در نبرد با نیروهای اهریمنی (دروغ و بدی) با اهورامزدا همکاری می کنند . راستی و دروغ (اشا و دروج): نبرد دائمی: زرتشت بر نبرد دائمی بین راستی (اشا) و دروغ (دروج) تأکید داشت. راستی نماد نظم، هماهنگی و تعادل در جهان است، در حالی که دروغ نماد بی‌نظمی، آشفتگی و فساد است. انتخاب آزاد: انسان ها در انتخاب بین راستی و دروغ آزاد هستند و مسئولیت انتخاب خود را بر عهده دارند . پیروزی نهایی راستی: زرتشت معتقد بود که در نهایت راستی بر دروغ پیروز خواهد شد و جهان به سو ی کمال و روشنایی پیش خواهد رفت. اخلاق و عمل نیک: پایه اصلی: زرتشت بر اهمیت اخلاق و عمل نیک به عنوان پایه اصلی زندگی تأکید داشت. سه اصل بنیادین: سه اصل بنیادین اخلاقی در آیین زرتشت عبارتند از: اندیشه نیک: داشتن افکار مثبت و سازنده گفتار ن یک: بیان سخنان درست و مهربانانه کردار نیک: انجام اعمال نیک و خیرخواهانه تأثیر بر سرنوشت: اعمال نی ک و بد انسانها بر سرنوشت آنها در این دنیا و در جهان پس از مرگ تأثیر دارد. پس از مرگ، روح انسان در دادگاهی مورد داوری قرار می گیرد و بر اساس اعمالش در این دنیا، به بهشت (گرودمان) یا دوزخ (دروغ سرای) فرستاده میشود. رستاخیز: در پایان جهان، رستاخیزی رخ خواهد داد و تمام انسانها دوباره زنده خواهند شد. سپس، نیکوکاران به زندگی جاودانه در کنار اهورامزدا دست خواهند یافت و بدکاران مجازات خواهند شد . بر اساس کتاب ”حکمت خسروانی“، آموزه های زرتشت، به ویژه مفاهیم توحید، نبرد بین راستی و دروغ، اهمیت اخلاق و عمل نیک، و باور به معاد، به عنوان پایه های اصلی حکمت خسروانی در نظر گرفته می شوند . در این نظام، دو نیروی متضاد )اهورا مزدا و اهریمن( در نبرد دائم ی با یکدیگر هستند. او مدعی بود که آخرین پیامبر از سلسله پیامبرانی است که شامل زرتشت، بودا و عیسی مسیح می شوند . رضی در کتاب خود، بر جنبه های ز یر از اند یشه مانی تأکید می کند : دوگانه انگاری:(Dualism( نور و تاریکی: مهم ترین اصل در اند یشه مانی، دوگانه انگار ی یا ثنویت است. نور نماد خوبی ، معنویت و روح است، در حالی که تاری کی نماد بد ی، مادیت و جسم است. او معتقد بود که پیامبران پیشین، تنها بخشی از حقیقت را آشکار کرده اند، اما او حقی قت کامل را آورده است. این کتابها به زبان های مختلف ترجمه شدند و نقش مهمی در گسترش آیین مانوی ایفا کردند . پنج فرمان: پنج فرمان اصلی در آیین مانو ی عبارتند از: راستگویی پرهیز از کشتن پرهیز از دزدی پرهیز از زنا پرهیز از خوردن گوشت و نوشیدن شراب گسترش آیین: تبلیغ: مانی و پیروانش به تبلیغ آیین خود در مناطق مختلف پرداختند. دلیل محبوبیت: دلیل محبوبی ت آیین مانو ی، ترک یبی از عناصر مختلف از ادیان دیگر، پی ام روشن و ساده، و سازماندهی قو ی آن بود. مانی و تأثیر او بر عرفان اسلامی گرچه مانی یک شخصیت بحث برانگیز در تاریخ ایران است، اما پرتو در کتاب خود به تأث یر اند یشه های او بر عرفان اسالمی اشاره می کند . به طور خاص، او معتقد است که برخی از مفاهیم عرفانی ، مانند ”نوراالنوار“ و ”تاریکی ظلمانی“، ریشه در اندیشه های مانوی دارند . پرتو همچنین به تأثیر اند یشه های مانوی بر برخی از فرقه های ش یعه، مانند اسماعیلیه، اشاره می کند . تلفیق گرایی :(Syncretism )مانی یک پیامبر و فیلسوف تلفیق گرا بود که سعی کرد اند یشههای زرتشتی ، مسی حی و بودایی را با هم ترکیب کند . | ## بخش 2: فلسفه ایران باستان | دوگانه انگاری شد ید : نظام فلسفی مانی مبتنی بر یک دوگانهانگاری شد ید بین نور و تار یکی است. تأثیر مانی بر فلسفه های غربی: نویسنده به تأثیر اند یشه های مانی بر برخی از فرقه های مسیحی، مانند مانویان، اشاره می کند . زروان (Zarvan) مفهوم زروان: زروان که در متون غربی به صورت Zurvan آمده (در برخی از شاخه های اند یشه ایران ی به ویژه در مکتب زروانی به عنوان خدای زمان بی پایان و مطلق مطرح می شود. در باور زروانی: زروان ن یرو ی ازل ی و مطلق است که هم خالق نیکی است و هم بد ی ؛ یعن ی هم اهورامزدا )خیر( و هم اهریمن )شر( از او زاده می شوند . داستان آفرینش در مکتب زروانی: در مکتب زروانی، افسانه ای مشهور وجود دارد: زروان هزار سال دعا و ن یایش کرد تا فرزند ی به نام اهورامزدا )نماد خی ر( داشته باشد . همین شک باعث شد که دو فرزند متولد شوند : اهورامزدا خدای نیکی، نور و خرد ( اهریمن )خدای شر و تاریکی ( به این ترتیب، در مکتب زروان ی، هر دو نیروی خیر و شر از دل یک اصل مطلق یعنی زروان زاده می شوند . اهورا مزدا و اهریمن، که در د ین زرتشتی به عنوان دو نیرو ی مستقل شناخته می شوند، در مکتب زروانی دو رو ی یک سکه اند و هر دو از دل زروان بیرون آمدهاند . در نهایت، خیر بر شر پیروز م یشود، اما تا آن زمان، نبرد میان این دو نی رو ادامه دارد. زمینه های ظهور مزدک: نارضایتی های اجتماعی و اقتصادی: در دوران قباد، نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی به شدت افزایش یافته بود. اشراف و روحانیون زرتشتی از ثروت و قدرت زیادی برخوردار بودند، در حالی که توده های مردم در فقر و تنگدستی زندگی م یکردند . این وضعیت، نارضایتی های گسترده ای را در جامعه به وجود آورده بود و زمینه را برا ی ظهور جنبش های اعتراضی مانند جنبش مزدک ی فراهم کرد . فساد در دستگاه اداری: فساد در دستگاه اداری و سوء استفاده از قدرت توسط مقامات دولت ی، یکی د یگر از عوامل نارضایتی مردم بود. این فساد باعث شده بود که مالیات ها به صورت ناعادالنه جمع آور ی شود و به دست نیازمندان نرسد . روحانیون زرتشتی، با انحصار طلب ی و سختگیری های خود، باعث ا یجاد نارضایتی در بین پیروان سایر ادیان شده بودند . شخصیت مزدک: کریستنسن اطلاعات زیادی درباره شخصیت مزدک ارائه نمیدهد، اما او را به عنوان ی ک فرد با نفوذ و دارای جاذبه معرف ی می کند که توانست توده های مردم را به خود جلب کند. مزدک، با استفاده از شرایط نامساعد جامعه و با طرح آموزه های خود، توانست جنبشی بزرگ را رهبری کند. آموزه های مزدک: آموزه های مزدک، در واقع نوع ی تفسیر جد ید از دین زرتشت ی بود که هدف آن، اصالح جامعه و از بین بردن نابرابری ها بود. مهمترین آموزه های مزدک به شرح زیر است: اشتراک در اموال: مزدک معتقد بود که ثروت و اموال باید به صورت عادالنه بین همه مردم تقسیم شود. نفی خشونت: مزدک خشونت را نفی می کرد و معتقد بود که باید با صلح و آرامش به اهداف خود رس ید . پرهیز از کشتن حیوانات: مزدک کشتن حیوانات را جایز نمیدانست و پیروان خود را به گیاهخواری تشویق می کرد. تأثیر آموزه های مزدک بر جامعه: آموزه های مزدک، تأثیر زیادی بر جامعه ایران گذاشت. بسیاری از مردم، به ویژه طبقات پایین جامعه، از این آموزه ها استقبال کردند و به جنبش مزدکی پیوستند . جنبش مزدکی ، باعث ایجاد تحوالت اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی شد و قدرت اشراف و روحانیون زرتشتی را تضعیف کرد. با این حال، این جنبش با مخالفت شدید اشراف و روحانیون مواجه شد و در نهایت توسط قباد و خسرو انوش یروان سرکوب شد . او در دوران پادشاهی قباد یکم ظهور کرد و جنبشی را رهبری کرد که هدف آن اصالحات اجتماعی و اقتصادی بود. مبانی فلسفی: نور و تاریکی: مزدک نیز مانند مانی به دوگانه انگاری نور و تاریکی باور داشت، اما تفسیر او از این دو اصل متفاوت بود. عناصر چهارگانه: مزدک معتقد بود که جهان از چهار عنصر اصلی تشکیل شده است: آتش، آب، باد و خاک. اصلاحات اجتماعی: عدالت اجتماعی: هدف اصلی مزدک، برقراری عدالت اجتماعی و رفع نابرابری بود. بهمنیار 1 .نقش بهمنیار به عنوان شاگرد و مفسر: بهمنیار یکی از نزدیک ترین شاگردان ابن س ینا بود و تفکرات او را به طور مستقیم از استاد خود آموخت . او نه تنها افکار ابن س ینا را فراگرفت، بلکه توانست آن ها را تفسیر و پیاده سازی کند، به طوری که منبع الهام دانشمندان بعد ی شد . 2 .انتقال اند یشه ها: بهمنیار نقش کلید ی در انتقال فلسفه ابن س ینا به نسل ها ی بعد ی داشت. آثار او به عنوان پل ارتباطی م یان ابن س ینا و فالسفه و دانشمندان بعد ی محسوب می شود و به فهم عمیق تری از افکار ابن س ینا کمک کرده است. 3 .تأثیر بر فلسفه طبیعی: در کتاب، بهمنیار به عنوان ی ک اند یشمند تأثیرگذار در فلسفه طب یعی معرفی می شود که نظریات متعددی در این زمینه ارائه کرده است. 4 .نگرش انتقادی: دینانی به نقد و بررس ی آثار بهمنیار پرداخته و توانایی او در انتقاد از ایده های ابن س ینا و ارائه نظرات جد ید را مورد تأکید قرار می دهد . بهمنیار نه فقط مقلد ابن س ینا، بلکه ی ک فلسفه دان با دیدگاههای انتقاد ی و نوآور نیز بود. 5 .نقش ادب ی: بهمنیار همچنین دارای تواناییهای ادبی و نگارش ی بود و در تبیین و توضیح فلسفه از زبان زیبا و مؤثر استفاده کرد . آثار او نشاندهنده تأثی ر هنر ادبی بر فلسفه و توانایی در ارتباطگیری با مخاطبان است. 6 .ترجمه و تفسیر متون: بهمنیار به ترجمه و تفسیر بسیاری از متون فلسف ی پرداخته که به گسترش اند یشه ها ی فلسفی در جهان اسالم کمک کرد. فارابی: حکیم سیاستمدار: فارابی )ابونصر محمد بن محمد بن اوزلغ طرخان( به عنوان ”معلم ثانی“ شناخته می شود. رضی در کتاب خود، فارابی را به عنوان فیلسوفی معرفی می کند که تالش کرد فلسفه یونانی را با اند یشه های اسالمی تطبیق دهد. مد ینه فاضله: فارابی در کتاب ”آراء اهل المد ینة الفاضلة“ به ترس یم یک جامعه آرمانی م یپردازد که بر اساس اصول عقل و عدالت بنا شده است. عقل فعال: فارابی نظریه ”عقل فعال“ را مطرح کرد که بر اساس آن، عقل انسان از طری ق ارتباط با عقل فعال )که منبع تمام دانشها است( به معرفت دست می یابد . تأثیر بر حکمت خسروان ی: رض ی معتقد است که فارابی با ارائه یک نظام فلسف ی منسجم و با تأکید بر اهمیت عقل و س یاست، نقش مهمی در حفظ و تداوم حکمت خسروانی در دوران اسالمی ای فا کرد. او پلی بین فلسفه یونانی و اند یشه های اسالمی ای جاد کرد و زمینه هایی را برای ظهور فالس فه و عارفان بعد ی فراهم کرد. | ## بخش 3: فلسفه ایران باستان | ابن سینا: شیخ الرئیس: ابن سینا )ابوعلی حسین بن عبداهلل بن س ینا( به عنوان ”ش یخ الرئیس“ شناخته می شود و یکی از بزرگترین فالسفه و پزشکان تاریخ است. رضی در کتاب خود، ابن س ینا را به عنوان فیلسوفی معرفی می کند که تالش کرد نظام فلسف ی ارسطو را با آموزه های اسالمی تطبیق دهد و آن را گسترش دهد . وجود و ماهیت: ابن س ینا نظر یه ”وجود و ماهیت“ را مطرح کرد که بر اساس آن، وجود از ماهیت متمایز است. او معتقد بود که خداوند وجود واجب است، در حالی که تمام موجودات دیگر وجود ممکن هستند . نفس: ابن س ینا به بررس ی ماهیت نفس انسان پرداخت و آن را به سه قوه تقسیم کرد: نفس نباتی ، نفس حیوان ی و نفس انسانی. پزشکی: ابن س ینا در زمینه پزشکی نیز آثار مهمی از خود به جای گذاشت که مهم ترین آنها ”قانون در طب“ است. تأثیر بر حکمت خسروان ی: رض ی معتقد است که ابن س ینا با ارائه یک نظام فلسفی جامع و با تأکید بر اهمیت عقل و تجربه، نقش مهمی در تداوم حکمت خسروانی در دوران اسالمی ایفا کرد. سهروردی: ش یخ اشراق: سهروردی )شهابالدین یحیی بن حبش سهرورد ی( به عنوان ”ش یخ اشراق“ شناخته م ی شود و بنیانگذار فلسفه اشراق است. رضی در کتاب خود، سهروردی را به عنوان احیاگر حکمت خسروانی در دوران اسالم ی معرفی می کند . فلسفه اشراق: سهرورد ی با ارائه فلسفه اشراق، تالش کرد حکمت باستانی ایران را با عرفان اسالمی تلفیق کند. نوراالنوار: سهرورد ی نظریه ”نوراالنوار“ را مطرح کرد که بر اساس آن، خداوند منبع تمام انوار است و تمام موجودات دیگر، تجلیات نور او هستند . عالم مثال: سهروردی به وجود ”عالم مثال“ باور داشت که عالمی بین عالم محسوسات و عالم معقوالت است. در این عالم، صور مثالی اش یاء وجود دارند که واسطه ای بین اش یاء مادی و ای دههای مجرد هستند . احیای حکمت خسروانی: رض ی معتقد است که سهروردی با احیای حکمت باستانی ایران و با تلفیق آن با عرفان اسالمی، یک سنت فکری جد ید را بنیان نهاد که تاث یرات عمیق ی بر عرفان و فلسفه اسالمی گذاشت. او با تأکید بر اهمیت اشراق و تجربه عرفانی، به درک عمیقتری از حقی قت و معن ویت کمک کرد. جلسه دادگاه سهروردی جلسه دادگاه سهرورد ی یکی از رازآلودترین و در عین حال مهم ترین رخدادهای تاریخ فلسفه اسالمی-ایرانی است. او در سن حدود ۳۸ سالگ ی در حلب )در سوریه امروزی( به دستور صالح الد ین ایوبی کشته شد، اما این تصمیم از طر یق فتوا ی فقیهان و علما انجام شد که در قالب ی ک نوع دادگاه دی نی برگزار شد. آموزه های غیرمتعارف: سهروردی آموزه هایی داشت که بسیاری از فقیهان آن را خارج از چارچوب شریعت می دانستند؛ از جمله: • باور به امکان دستیابی مستقیم به حقی قت از طریق شهود )نه فقط قرآن و حد یث(. • سخن از حکمتهای پیش از اسالم )به ویژه ایران باستان و یونان( که نوعی بازگشت به فلسفه غیراسالمی تعبیر م یشد . محبوبیت در دربار: او در دربار ملک ظاهر، پسر صالح الد ین ایوبی، مقامی باال یافته بود و شاگردان زیادی داشت. فشار فقیهان سنتی: علمای دی نی حلب، به ویژه فقهای شافعی و حنبلی، او را به زندقه )کفر پنهانی( و انحراف متهم کردند و از صالح الد ین خواستند او را محکوم کند . • او در دفاع از خود، از عقل و اشراق استفاده کرده و از تعالیم حکمای ایران باستان و افالطونیان حمایت کرده بود . نتیجه دادگاه صالح الدین ابتدا با کشتن او مخالف بود، اما تحت فشار شد ید فقیهان و به خاطر پرهیز از شورش یا اختالف مذهبی، حکم به حبس تا مرگ داد. میراث پس از مرگ هرچند سهروردی به ظاهر شکست خورد، اما مرگ او باعث شد نامش جاودانه شود. بعدها فیلسوفان ایرانی مانند می ر داماد، مالصدرا، و حتی متفکران معاصر، راه او را ادامه دادند . این دادگاه نه مانند دادگاه های مدرن، بلکه بیشتر شبیه به محاکمه ای فقهی و ایدئولوژی ک بود، که تحت فشار علمای دینی برگ زار شد . بازسازی جلسه دادگاه سهروردی )حلب، حدود ۵۸۷ ق ( مکان: حلب، دربار ملک ظاهر )فرزند صالح الد ین ایوبی( حضور: سهروردی، چند تن از فق یهان حنبلی و شافعی، مشاوران دربار، و نمایندگانی از حکومت ایوبیان آغاز دادگاه: یکی از قاضیان خطاب به سهرورد ی: –تو را به سبب افکار فاسد، بدعتگذاری، و نشر عقاید گمراهکننده احضار کرده ایم. یکی از علما با خشم می گوید : –گفته ای که پیامبران، تنها راه رس یدن به حقی قت نیستند ! که حکمت خسروانی پیش از بعثت پیامبر اسالم وجود داشته و نور حقیقت را حمل می کرده است! یکی دیگر از فقها می گوی د : –تو جوان ی هستی مغرور، مردم را با سخنانت م ی فریبی، به سحر و اشراق دعوت می کن ی، نه به قرآن و سنت. علما در پایان جلسه، با ذکر ای نکه او انکار نبوت را در کالمش مستتر کرده و خطر گمراهیاش برای جوانان حلب زیاد است، فتوا به اعدام یا حبس ابد او می دهند . ملک ظاهر، حاکم وقت، ابتدا از او حمایت م ی کرد، اما تحت فشار فقیهان و به توصیه صالح الد ین ایوبی، فرمان زندان و نهایتاً مرگ او را صادر می کند . حکمت ایران باستان به عنوان یک جریان فلسفی، دین ی، و عرفانی که ریشه در دوران پ یش از اسالم دارد )نظیر آیی ن زرتشت، مانویت، مکتب مزد یسنا، و اند یشههای فهلو ی(، در شکل اصیل و باستانیاش دیگر به صورت مستقیم و زنده وجود ندارد. اما این به معنای ”پایان کامل“ آن نی ست؛ بلکه می توان گفت: 1 .ادامه در قالب های دگرگونشده: بسیاری از عناصر حکمت ایران باستان در تفکر اسالم ی-ای رانی پس از اسالم جذب شد، مخصوصاً در عرفان، فلسف ه اشراقی )سهروردی(، و حتی در حکمت متعالی ه )مالصدرا(. 2 .تأثیرات فرهنگ ی و زبانی: در ادب یات فارس ی، آثار شاعران بزرگی مانند فردوس ی، حافظ، نظامی، و مولوی، ردپای مفاهیم باستانی مانند نور و ظلمت، نبرد خیر و شر، و مفاهیم اسطوره ای به وضوح دیده می شود. 3 .احیای نوین: در دوران معاصر، برخی از متفکران ایرانی )مانند داریوش شایگان، جالل ستاری، یا هانری کربن( کوش یده اند به احیا ی معنوی و فلسفی این میراث بپردازند، ی ا دستکم آن را بازخوانی کنند . پس می توان گفت: حکمت ای ران باستان در شکل اصیل خود پایان یافته، اما در الیه های فرهنگ ی ، فلسفی، و عرفانی ایرانِ پس از اسالم به حیات خود ادامه داده و بازآفری نی شده است فلسفه ایران باستان، همچون نگ ینی چند وجهی، با درخشش اند یشههای زرتشت، مانی ، مزدک، زروان، بهمنیار و سهرورد ی، نوری بر پهنه تفکر بشر ی تابانده است. این مکتب فکری ، با تکیه بر مفاهیمی چون ثنوی ت، نور و ظلمت، و جستجو ی حقی قت مطلق، تصویر ی منسجم از هستی و جایگاه انسان در آن ارائه م ی دهد . از زرتشت که با پیام آوری خود، نبرد ازلی خی ر و شر را به صحنه آگاهی انسان آورد، تا مانی که با تلف یق ادیان مختلف، در پی ایجاد یک دین جهانی بود، هر یک از این متفکران، سهم بسزایی در غنای فلسفه ایرانی داشته اند. مزدک با طرح ایده های عدالتخواهانه خود، زروان با تاکید بر نقش زمان در آفرینش، بهمنیار با تب یین فلسفه ارسطویی در جهان اسالم، و سهروردی با احیای حکمت اشراق، هر ی ک نقشی بی بد یل در این میان ایفا کرده اند . بررس ی آراء و اند یشه های این فالسفه، نشان م ی دهد که فلسفه ای ران باستان، تنها به ی ک مکتب فکری محدود نمی شود، بلکه مجموعه ای متنوع از دیدگاه ها و تفسیرها را در بر می گیرد. با این حال، آنچه در تمامی ای ن اند یشهها مشترک است، تالش برای درک حقیقت و یافتن راهی برا ی سعادت انسان است. | ## جمع‌بندی | این تالش، همچنان ادامه دارد و فلسفه ای ران باستان، همچنان می تواند الهامبخش ما در این مسیر باشد.