موضوع مقاله: ابتکار صلح اسرائیلی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ابتکار صلح اسرائیلی | مقدمه: ابتکار صلح اسرائیلی طرحی سازشکارانه است که از سوی جناح چپ سیاسی اسرائیل در پاسخ به ابتکار صلح عربی صادرشده از سوی اتحادیه عرب در سال ۲۰۰۲ و سپس در سال ۲۰۰۷ ارائه شد. | ## بخش 1: ابتکار صلح اسرائیلی | این طرح در ۶ آوریل ۲۰۱۱ (۱۷ فروردین ۱۳۹۰) منتشر گردید و بر سازش با فلسطینیان در راستای برقراری صلح تأکید دارد. یکی از تفاوت‌های کلیدی این طرح با دیگر طرح‌های صلح، پیشنهاد عقب‌نشینی نیروهای اسرائیلی از نوار غزه و کرانه باختری است. همچنین این طرح خواستار تبدیل کوه معبد به منطقه‌ای بی‌طرف میان فلسطین و اسرائیل و حفظ محله یهودی شهر قدیم اورشلیم در چارچوب حاکمیت اسرائیل است. افزون بر مسئله فلسطین، این طرح صلح به روابط اسرائیل با همسایگان عرب خود نیز می‌پردازد؛ از جمله حل‌وفصل مناقشه بر سر بلندی‌های جولان که اسرائیل در جنگ شش‌روزه از سوریه تصرف کرد. ابتکار صلح اسرائیلی را چهل تن از شخصیت‌های برجسته اسرائیلی وابسته به جناح چپ سیاسی امضا کردند و گروهی غیرحزبی به نام «اسرائیل یوزمت» پشتیبان آن بوده‌است. این گروه پس از انتشار طرح اولیه، کوشید از طریق گفت‌وگو با طرف‌های مختلف در اسرائیل، کشورهای عربی و جامعه بین‌المللی یک «بسته معامله منطقه‌ای» را پیش ببرد. پیشینه و تأسیس ابتکار صلح اسرائیلی در ۶ آوریل ۲۰۱۱ از سوی جنبش «اسرائیل یوزمت» در واکنش به ابتکار صلح عربی مارس ۲۰۰۲ ارائه شد. این جنبش را یووال رابین (پسر نخست‌وزیر پیشین اسحاق رابین)، کوبی هوبرمن، یعقوب پری (رئیس پیشین شاباک) و آمنون لیپکین-شاهاک (رئیس ستاد پیشین ارتش اسرائیل) بنیان‌گذاری کردند. نزدیک به ۵۰ تن از چهره‌های پیشرو در حوزه‌های کسب‌وکار، امنیت، دانشگاه و فعالیت اجتماعی به آنان پیوستند و تا سال ۲۰۱۵ بیش از ۱٬۸۰۰ حامی دیگر نیز به این جنبش ملحق شدند. این ابتکار بر بُعد اقتصادی به‌عنوان بنیان صلح منطقه‌ای تأکید داشت و به رهبری بازرگانان ارشد و فرماندهان پیشین نظامی و امنیتی اسرائیل پیش برده شد. کوبی هوبرمن، از بنیان‌گذاران سازمان، اعلام کرد هدف پیشبرد «بسته معامله منطقه‌ای» شامل جداسازی تدریجی از فلسطینیان به دو کشور در کنار همکاری‌های امنیتی و اقتصادی با کشورهای منطقه است. از جمله امضاکنندگان می‌توان به رؤسای پیشین شاباک یعنی یعقوب پری و آمی آیالون، رئیس پیشین موساد دانی یاتوم، رئیس ستاد پیشین ارتش اسرائیل آمنون لیپکین-شاهاک، ژنرال بازنشسته عمرام میتسنا، وزیر پیشین موشه شاهال و یووال رابین (پسر نخست‌وزیر فقید اسحاق رابین) اشاره کرد. تفاوت‌های برجسته با دیگر طرح‌ها ابتکار صلح اسرائیلی در چند نکته کلیدی از سایر طرح‌های صلح متمایز است: متن طرح به آوارگان فلسطینی و یهودی هر دو اشاره می‌کند، هرچند تنها راه‌حل‌هایی برای آوارگان فلسطینی ارائه می‌دهد. مسئله آوارگان یهودی از کشورهای عربی و اسلامی دهه‌هاست در اسرائیل مسئله‌ای مهم بوده اما هرگز در هیچ مذاکره‌ای به‌طور رسمی مطرح نشده بود. طرح از «عقب‌نشینی اسرائیلی» سخن می‌گوید اما واژه «کامل» یا «تمام» را به کار نمی‌برد؛ همان‌گونه که قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت به عقب‌نشینی «از سرزمین‌ها» اشاره می‌کند نه «از همه سرزمین‌ها». در این طرح مشخص شده که تبادل زمین باید با نسبت ۱:۱ باشد و از ۷ درصد کرانه باختری فراتر نرود. اورشلیم بر اساس خطوط جمعیتی یهودی-عربی تقسیم می‌شود؛ اسرائیل محله یهودی شهر قدیم را حفظ می‌کند اما کوه معبد بدون حاکمیت مشخص (یا «زیر حاکمیت خداوند») باقی می‌ماند. این ایده پیش‌تر در پیمان‌های اسلو و پیمان کمپ دیوید مطرح شده بود، اما وضعیت کنونی یعنی حاکمیت اسرائیلی با مرجعیت دینی اردنی را مورد توجه قرار نمی‌دهد. | ## بخش 2: ابتکار صلح اسرائیلی | اماکن مقدس اسلامی زیر نظر «وقف اسلامی» قرار می‌گیرد اما مشخص نشده کدام وقف؛ در حال حاضر وقف اردنی مدیریت آن‌ها را بر عهده دارد. حق بازگشت تنها در چارچوب کشور فلسطینی و سرزمین‌های واگذارشده از سوی اسرائیل قابل تحقق است و تنها شمار نمادینی از آوارگان اجازه ورود به اسرائیل را خواهند داشت. متن ابتکار صلح اسرائیلی (۶ آوریل ۲۰۱۱) اعلامیه کشور اسرائیل بر اساس این طرح، کشور اسرائیل اعلام می‌دارد که هدف راهبردی آن دستیابی به سازش تاریخی است که به ترتیبات رسمی منطقه‌ای منجر شود و به همه ادعاها و درگیری‌ها پایان دهد، صلح و امنیت و رشد اقتصادی در خاورمیانه را تحقق بخشد و روابط عادی کامل میان اسرائیل و همه کشورهای عربی و اسلامی برقرار سازد. همچنین: رنج آوارگان فلسطینی از سال ۱۹۴۸ و رنج آوارگان یهودی از کشورهای عربی را به رسمیت می‌شناسد و بر لزوم حل مسئله آوارگان فلسطینی از راه توافق متقابل و راه‌حل‌های واقع‌بینانه تأکید می‌کند. همکاری همه طرف‌ها را برای تضمین شکوفایی اقتصادی، کیفیت بالای محیط زیست و آینده‌ای مرفه در خاورمیانه ضروری می‌داند. ابتکار صلح عربی مارس ۲۰۰۲ را گامی تاریخی از سوی کشورهای عربی ارزیابی می‌کند و این طرح را به‌عنوان اعلامیه شریک پیشنهاد می‌دهد، زیرا «راه‌حل نظامی برای مناقشه نه صلح به ارمغان می‌آورد و نه امنیت همه طرف‌ها را تضمین می‌کند.» بر این بنیاد، اسرائیل ابتکار صلح عربی را به‌عنوان چارچوب مذاکرات صلح منطقه‌ای می‌پذیرد و ابتکار صلح اسرائیلی را در پاسخ ارائه می‌دهد. درگیری اسرائیل و فلسطین بر پایه دو کشور برای دو ملت حل خواهد شد: کشور فلسطین به‌عنوان کشور ملی مردم فلسطین و کشور اسرائیل به‌عنوان کشور ملی یهودیان (که در آن اقلیت عرب از حقوق مدنی برابر کامل برخوردار خواهد بود). پارامترهای وضعیت نهایی مسئله اسرائیل-فلسطین کشور فلسطینی – کشور فلسطین مستقل، دارای حاکمیت و توانمند در کرانه باختری و نوار غزه تأسیس خواهد شد و اسرائیل از آن عقب‌نشینی می‌کند. این کشور غیرنظامی خواهد بود با حقوق و مسئولیت‌های کامل برای نیروهای امنیت داخلی. جامعه بین‌المللی نقش فعالی در تأمین امنیت مرزها و مبارزه با تهدیدهای تروریستی ایفا خواهد کرد. اصول عبارتند از: ایجاد پیوستگی سرزمینی میان بخش‌های کشور فلسطینی؛ تبادل زمین با نسبت ۱:۱ (حداکثر ۷ درصد از کرانه باختری) همراه با منطقه‌ای برای گذرگاه امن میان کرانه باختری و نوار غزه که تحت کنترل عملی فلسطین باشد. محله‌های یهودی‌نشین تحت حاکمیت اسرائیل و محله‌های عرب‌نشین تحت حاکمیت فلسطین قرار می‌گیرند. ترتیبات ویژه‌ای برای شهر قدیم وضع خواهد شد تا دیوار ندبه و محله یهودی تحت حاکمیت اسرائیل باقی بمانند. اماکن مقدس اسلامی توسط وقف اسلامی و اماکن و منافع مقدس یهودی توسط اسرائیل اداره خواهد شد و کمیته نظارتی اسرائیلی-بین‌المللی برای تحقق این ترتیبات تشکیل خواهد شد. آوارگان – حل مسئله آوارگان از راه توافق متقابل میان همه عناصر منطقه صورت می‌گیرد: بسته غرامت مالی از سوی جامعه بین‌المللی و اسرائیل به آوارگان ارائه خواهد شد؛ آوارگانی که بازگشت به خانه‌هایشان را (بر اساس قطعنامه ۱۹۴ سازمان ملل) برگزینند تنها به سرزمین‌های کشور فلسطینی بازمی‌گردند، به‌جز شمار نمادینی که بر سر آن توافق شود. پارامترهای وضعیت نهایی مسئله اسرائیل-سوریه مرزها – اسرائیل از بلندی‌های جولان عقب‌نشینی کرده و به مرزی بر پایه خطوط ۴ ژوئن ۱۹۶۷ با تعدیلات محدود و نسبت تبادل ۱:۱ بازخواهد گشت که مرز بین‌المللی ۱۹۲۳ را بازتاب دهد. اجرای توافق در چند مرحله، مشابه الگوی اعمال‌شده در شبه‌جزیره سینا و در بازه زمانی حداکثر پنج سال انجام خواهد شد. ترتیبات امنیتی – دو طرف بر بسته‌ای از ترتیبات امنیتی شامل میزان زمین غیرنظامی‌شده در هر سوی مرز و شرایط استقرار نیروهای حافظ صلح بین‌المللی توافق خواهند کرد. | ## بخش 3: ابتکار صلح اسرائیلی | پارامترهای وضعیت نهایی مسئله اسرائیل-لبنان مرزها – اسرائیل و لبنان تسویه دائمی را بر اساس قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت برقرار خواهند کرد که در چارچوب آن اسرائیل عقب‌نشینی خود تا مرز بین‌المللی را تکمیل کرده‌است. حاکمیت لبنانی – افزون بر اجرای کامل قطعنامه ۱۷۰۱، لبنان حاکمیت کامل خود بر سرزمینش را از طریق ارتش لبنان اعمال خواهد کرد. وضعیت صلح در هر یک از توافق‌نامه‌های وضعیت نهایی میان اسرائیل و فلسطینیان، اسرائیل و سوریه و اسرائیل و لبنان، طرف‌ها دستورالعمل‌های منشور سازمان ملل و اصول حقوق بین‌الملل حاکم بر روابط کشورها در زمان صلح را اجرا خواهند کرد. آن‌ها همه اختلافات را از راه‌های مسالمت‌آمیز حل می‌کنند، روابط حسن همجواری را توسعه می‌دهند و از تهدید یا بهره‌گیری از زور علیه یکدیگر و پیوستن به هر ائتلاف یا سازمان نظامی علیه طرف دیگر خودداری خواهند کرد. ایجاد امنیت منطقه‌ای طرف‌ها سازوکارهای امنیت منطقه‌ای برای مقابله با خطرها و تهدیدهای مشترک از جانب کشورها، سازمان‌های تروریستی، گروه‌های دزدان دریایی و سازمان‌های چریکی ایجاد خواهند کرد تا صلح و امنیت همه ملت‌های منطقه تضمین شود. همچنین چارچوب‌های منطقه‌ای برای مبارزه با جرم و رویارویی با خطرهای زیست‌محیطی برپا خواهد شد. این پروژه‌ها به بهبود زیرساخت حمل‌ونقل، کشاورزی، صنعت و گردشگری منطقه‌ای کمک خواهد کرد. در آینده طرف‌ها برای تأسیس «بلوک اقتصادی خاورمیانه» تلاش خواهند کرد تا جایگاه ویژه‌ای نزد اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا و کل جامعه بین‌المللی کسب کنند. روابط دیپلماتیک عادی در سطح منطقه اسرائیل، کشورهای عربی و کشورهای اسلامی باید گام‌های تدریجی به سوی برقراری روابط عادی میان خود بردارند. این گام‌ها با آغاز مذاکرات صلح شروع شده و به‌تدریج ژرف‌تر و گسترده‌تر می‌شوند تا با امضای توافق‌نامه‌های وضعیت نهایی به سطح روابط عادی کامل شامل روابط دیپلماتیک، مرزهای باز و پیوندهای اقتصادی ارتقا یابند. ابتکار هفت‌بندی برای پیشرفت سیاسی در نوامبر ۲۰۱۵ (آبان ۱۳۹۴) گروه «اسرائیل یوزمت» با نمایندگان تشکیلات خودگردان فلسطین بر سر پیشنهادی برای ایجاد پیشرفت سیاسی بر پایه مذاکرات منطقه‌ای به توافق رسید. از جمله مفاد این پیشنهاد: اسرائیل پذیرش ابتکار صلح عربی را به‌عنوان مؤلفه اصلی چارچوب مذاکرات اعلام کند. همه طرف‌ها با راه‌اندازی سازوکار مذاکره منطقه‌ای شامل سه کانال موافقت کنند: کانال اسرائیلی-فلسطینی برای بحث دربارهٔ مسائل محوری؛ کانال اسرائیلی-منطقه‌ای برای بحث دربارهٔ گام‌های عادی‌سازی سیاسی و اقتصادی؛ و کانال اجرایی متمرکز بر تغییر واقعیت‌های میدانی برای اعتمادسازی. کشورهای عربی و اتحادیه عرب نقش بارزی در حمایت از تصمیم‌های دشواری که هر دو طرف باید بگیرند ایفا کنند. رویدادهای عمومی گردهمایی نوزدهمین سالگرد ترور رابین گردهمایی مرکزی به مناسبت نوزدهمین سالگرد ترور اسحاق رابین در نوامبر ۲۰۱۴ (آبان ۱۳۹۳) در میدان رابین تل‌آویو با شرکت ده‌ها هزار نفر برگزار شد. این گردهمایی را جنبش «اسرائیل یوزمت» به رهبری یووال رابین سازمان‌دهی کرد و پیام آن فراخوان به دولت برای ارائه ابتکار صلح منطقه‌ای با بهره‌گیری از ابتکار صلح عربی بود. نشست در کنفرانس هرتزلیا در ۱۶ ژوئن ۲۰۱۶ (۲۷ خرداد ۱۳۹۵) نشستی از سوی «اسرائیل یوزمت» در چارچوب شانزدهمین کنفرانس هرتزلیا برگزار شد. در این نشست سفیر مصر، سفیر اردن و نمایندگانی از طرف فلسطینی و آمریکایی سخنرانی کردند. | ## جمع‌بندی | سفیر مصر اعلام کرد که مصر از کنفرانس پاریس و تلاش‌های بین‌المللی برای حل مناقشه حمایت می‌کند و «راه‌حل دو کشور تنها راه پایان‌دادن به مناقشه است.» سفیر اردن نیز تأکید کرد که ابتکار صلح عربی ابتکار اصلی صلح منطقه‌ای است و از سوی ۵۸ کشور اسلامی نیز پشتیبانی می‌شود.