موضوع مقاله: ریشه (نویسه‌های چینی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ریشه (نویسه‌های چینی) | مقدمه: ریشه ، یا مؤلفهٔ نمایه‌سازی، عنصری بصری-برجسته از یک نویسهٔ چینی است که نویسه به‌طور سنتی در فرهنگ‌نامه‌های چینی زیر آن فهرست می‌شود. | ## بخش 1: ریشه (نویسه‌های چینی) | ریشهٔ یک نویسه معمولاً یک عنصر معنایی است، اما می‌تواند عنصری ساختاری یا بخشی مصنوعاً استخراج‌شده از نویسه نیز باشد. در برخی موارد، پیوند معنایی یا آوایی اصلی به‌دلیل دگرگونی در معنا یا تلفظ نویسه در طول زمان، مبهم شده‌است. کاربرد واژهٔ انگلیسی «radical» (ریشه) بر پایهٔ قیاسی میان ساختار نویسه‌های چینی و تصریف واژه‌ها در زبان‌های اروپایی استوار است. ریشه‌ها گاهی «رده‌بندها» نیز نامیده می‌شوند، اما این نام بیشتر برای کلمات اندازه‌گیری دستوری در زبان چینی به‌کار می‌رود. ریشه‌های نویسه‌های چینی ابزارهایی فرهنگ‌نویسانه و کمک‌آموزشی در نگارش نویسه‌ها هستند. اگرچه دستگاه ۲۱۴ ریشه‌ای که در فرهنگ‌نامهٔ کانگ‌شی استانداردسازی شد همچنان پایهٔ بیشتر فرهنگ‌نامه‌های چینی مدرن است، اصلاحات خط در جمهوری خلق چین شکل‌های جدیدی از ریشه‌ها را پدیدآورده و نظام‌های نمایه‌سازی نوینی ایجاد کرده‌است. پیشینه در نخستین فرهنگ‌نامه‌های چینی، همچون اریا (سدهٔ سوم پیش از میلاد)، نویسه‌ها در دسته‌های معنایی گسترده گردآوری می‌شدند. از آنجا که اکثریت بزرگی از نویسه‌ها ترکیباتی آوایی-معنایی هستند که یک عنصر معنایی را با یک عنصر آوایی می‌آمیزند، هر عنصر معنایی گرایش داشت در بخش ویژه‌ای از فرهنگ‌نامه تکرار شود. شو شن در سدهٔ دوم میلادی فرهنگ‌نامهٔ ریشه‌شناختی شئوون جیزی را با انتخاب ۵۴۰ عنصر گرافیکی تکراری که آن‌ها را می‌نامید سازمان داد. بیشتر آن‌ها عناصر معنایی رایج بودند، اما عناصر گرافیکی مشترک مانند نقطه یا ضربهٔ افقی را نیز دربرمی‌گرفتند. برخی حتی گروه‌هایی از ضربه‌های مصنوعاً استخراج‌شده بودند که سِروئیس آن‌ها را «نقوش» می‌نامد،(Serruys 1984, p.657) که هیچ‌گاه جز در فهرست شوِن‌وِن وجود مستقلی نداشتند. برای نمونه، نویسه‌های حاوی یا اغلب در بخش‌های مربوط به آن ریشه‌ها گردآوری می‌شوند. وی شمار ریشه‌ها را به ۲۱۴ کاهش داد و نویسه‌ها را زیر هر ریشه به‌ترتیب افزایش شمار اضافی مرتب کرد — روش ریشه-و-ضربه که هنوز در اکثریت بزرگ فرهنگ‌نامه‌های چینی امروزی به‌کار می‌رود. بدین‌ترتیب ۲۱۴ ریشهٔ استاندارد معرفی‌شده در زیهوئی معمولاً با نام ریشه‌های کانگ‌شی شناخته می‌شوند. اگرچه در این فهرست‌ها تفاوت‌هایی وجود دارد — که عمدتاً بستگی دارد به اینکه کدام ریشه‌های فرعی نیز نمایه‌سازی می‌شوند — این ۲۱۴ ریشهٔ قانونی فرهنگ‌نامهٔ کانگ‌شی همچنان پایهٔ بیشتر فرهنگ‌نامه‌های چینی مدرن هستند. برخی ریشه‌های از نظر گرافیکی مشابه در بسیاری از فرهنگ‌نامه‌ها ادغام می‌شوند، مانند و شکل (به چینی: ) از . پس از اصلاح دستگاه نگارشی در سرزمین اصلی چین، مجموعهٔ سنتی ریشه‌های کانگ‌شی برای نمایه‌سازی نویسه‌های چینی ساده‌شده نامناسب شد. در سال ۱۹۸۳، کمیتهٔ اصلاح خط چینی و ادارهٔ دولتی انتشارات چین جدول مؤلفه‌های یکپارچهٔ نمایه‌سازی نویسه‌های چینی (پیش‌نویس) (به چینی: ) را منتشر کردند. در سال ۲۰۰۹، وزارت آموزش جمهوری خلق چین و کمیسیون دولتی زبان جدول مؤلفه‌های نمایه‌سازی نویسه‌های چینی (GF 0011-2009 ) را صادر کردند که شامل ۲۰۱ مؤلفهٔ نمایه‌سازی اصلی و ۱۰۰ مؤلفهٔ نمایه‌سازی وابسته است. در اسناد هنجاری چین، «ریشه» به‌عنوان هر مؤلفه یا پیان‌پانگ از نویسه‌های چینی تعریف می‌شود، در حالی که بوشو به «مؤلفهٔ نمایه‌سازی» ترجمه می‌شود. | ## بخش 2: ریشه (نویسه‌های چینی) | عناصر معنایی گرایش دارند در بالا یا سمت چپ نویسه قرار گیرند، و عناصر آوایی در سمت راست یا پایین. ترکیب‌های پیچیده‌تری نیز وجود دارد، مانند = + — که ریشه در چهارک پایین-راست قرار دارد. در بسیاری از نویسه‌ها، مؤلفه‌ها (از جمله ریشه‌ها) برای جا گرفتن در یک بلوک با عناصر دیگر تغییر شکل می‌یابند یا اصلاح می‌شوند. شکل بسته به جایی که در نویسه قرار می‌گیرد به‌عنوان دو ریشهٔ متفاوت نمایه‌سازی می‌شود. هنگامی که در سمت راست قرار می‌گیرد، مانند دو (که به‌صورت نیز خوانده می‌شود)، شکل مخففی از یی را نشان می‌دهد. هنگامی که در سمت چپ قرار می‌گیرد، مانند لو ، شکل ریشهٔ مخففی از فو را نشان می‌دهد. برخی از مهم‌ترین شکل‌های ترکیبی متغیر (جدا از → و → که در بالا گفته شد) عبارتند از: ← هنگامی که در سمت راست عناصر دیگر قرار می‌گیرد: نمونه‌ها: ضد-نمونه: ← در سمت چپ: ضد-نمونه: ← در سمت چپ: (*) گاهی هنگامی که در پای نویسه نوشته می‌شود به تبدیل می‌شود. ← در سمت چپ: ضد-نمونه: ← در سمت چپ: ضد-نمونه: ← 灬 در پایین: ضد-نمونه: ← در سمت چپ: ضد-نمونه: مؤلفه‌های معنایی بیش از ۸۰٪ از نویسه‌های چینی ترکیبات آوایی-معنایی هستند: یک مؤلفهٔ معنایی دستهٔ گسترده‌ای از معنا می‌دهد، در حالی که مؤلفه‌ای آوایی صدا را پیشنهاد می‌دهد. بنابراین، اگرچه برخی نویسندگان اصطلاح «ریشه» را برای مؤلفه‌های معنایی به‌کار می‌برند، برخی دیگر آن‌ها را «تعیین‌کننده» یا «نشانه‌گذارها» یا با واژهٔ دیگری متمایز می‌کنند. بسیاری از ریشه‌ها استخراج‌های مصنوعی از بخش‌هایی از نویسه‌ها هستند که برخی از آن‌ها هنگام به‌کارگیری بیشتر تغییر می‌کنند (مانند در )، همان‌طور که سِروئیس (۱۹۸۴) توضیح می‌دهد و از این‌رو اصطلاح استخراج «نقش» را به استخراج گرافیکی ترجیح می‌دهد.Serruys (p.657) این امر در مورد فرهنگ‌نامه‌های مدرن، که تعداد ریشه‌ها را به کمتر از نیمی از تعداد در شوِن‌وِن کاهش می‌دهند، حتی صادق‌تر است. به این نقطه دیگر غیرممکن است که به‌اندازه‌ای کافی برای پوشاندن عنصر معنایی هر نویسه ریشه داشت. ریشه‌های ساده‌شده ساده‌سازی نویسه‌ها که در جمهوری خلق چین و جاهای دیگر انجام شده، شمار مؤلفه‌ها از جمله آن‌هایی که به‌عنوان ریشه به‌کار می‌روند را اصلاح کرده‌است. برای نمونه، نویسهٔ هنگامی که به‌عنوان ریشه به‌کار می‌رود، در نگارش سنتی به‌صورت (یعنی با همان تعداد ضربه و تنها تفاوتی جزئی) نوشته می‌شود، اما در نویسه‌های ساده‌شده به‌صورت نوشته می‌شود. این بدان معناست که نگارش ساده‌شده به تفاوت‌های چشمگیری منجر شده که در نگارش سنتی وجود ندارد. جستجو در فرهنگ‌نامه بسیاری از فرهنگ‌نامه‌ها از طبقه‌بندی بر اساس ریشه برای نمایه‌سازی و جستجوی نویسه‌ها پشتیبانی می‌کنند، اگرچه بسیاری از فرهنگ‌نامه‌های امروزی آن را با روش‌های دیگر تکمیل می‌کنند. برای نمونه، فرهنگ‌نامه‌های مدرن در جمهوری خلق چین معمولاً از رونویسی پین‌یین برای جستجوی نویسه استفاده می‌کنند. با پیروی از روش «سرعنوان بخش و شمارش ضربه» می ینگ‌زئو، نویسه‌ها بر اساس ریشه‌شان فهرست و سپس بر اساس تعداد ضربه‌های لازم برای نوشتن آن‌ها مرتب می‌شوند. مراحل جستجوی یک نویسه به این شرح است: ریشه‌ای را که نویسه به احتمال بیشتر زیر آن نمایه‌سازی شده تشخیص دهید. صفحاتی را بیابید که نویسه‌های زیر آن ریشه را با آن تعداد ضربهٔ اضافی فهرست می‌کنند. به‌عنوان قاعدهٔ کلی، مؤلفه‌های سمت چپ یا بالای نویسه، یا عناصری که بقیهٔ نویسه را دربرمی‌گیرند، بیشتر احتمال دارد که به‌عنوان ریشه استفاده شوند. | ## بخش 3: ریشه (نویسه‌های چینی) | برای نمونه، معمولاً زیر مؤلفهٔ سمت چپ نمایه‌سازی می‌شود نه سمت راست ؛ و معمولاً زیر بالایی نه پایینی. با این حال، تفاوت‌های ویژه‌ای میان فرهنگ‌نامه‌ها وجود دارد و جز در موارد ساده، نمی‌توان فرض کرد که همان نویسه در دو فرهنگ‌نامهٔ مختلف به یک شیوه نمایه‌سازی شده باشد. برای آسان‌تر کردن بیشتر جستجو در فرهنگ‌نامه، فرهنگ‌نامه‌ها گاهی ریشه‌ها را هم زیر تعداد ضربه‌های شکل قانونی‌شان و هم زیر تعداد ضربه‌های شکل‌های متغیرشان فهرست می‌کنند. برای نمونه، 心 می‌تواند به‌عنوان ریشه‌ای چهارضربه‌ای فهرست شود اما همچنین ممکن است به‌عنوان ریشه‌ای سه‌ضربه‌ای فهرست شود زیرا معمولاً هنگامی که بخشی از نویسهٔ دیگری می‌شود به‌صورت 忄 نوشته می‌شود. این بدان معناست که کاربر فرهنگ‌نامه نیازی ندارد بداند که این دو از نظر ریشه‌شناختی یکی هستند. برای نمونه، بسیاری از فرهنگ‌نامه‌ها را هم زیر و هم (ریشهٔ بخش پایینی‌اش ) فهرست می‌کنند. افزون بر این، با فرهنگ‌نامه‌های دیجیتال، اکنون می‌توان نویسه‌ها را با ارجاع متقاطع جستجو کرد. این روش حدس و گمان در انتخاب ریشهٔ درست و محاسبهٔ شمارش دقیق ضربه را حذف و زمان جستجو را کاهش می‌دهد. می‌توان برای نویسه‌های حاوی هر دو و پرسش کرد و تنها پنج نویسه (به چینی: و به چینی: ) دریافت کرد. پایگاه دادهٔ ساختار نویسه‌های چینی آکادمیای سینیکا نیز به همین شیوه کار می‌کند و تنها هفت نویسه را برای این پرسش بازمی‌گرداند. برخی فرهنگ‌نامه‌های رایانه‌ای مدرن به کاربر اجازه می‌دهند نویسه‌ها را با ماوس، قلم یا انگشت بکشند و در حالت ایدئال درجه‌ای از ناکامل بودن را تحمل کنند، و بدین ترتیب مشکل شناسایی ریشه را کاملاً حذف می‌کنند. مجموعه‌های ریشه‌ها اگرچه ریشه‌ها به‌طور گسترده‌ای به‌عنوان روشی برای دسته‌بندی نویسه‌های چینی و یافتن نویسه‌ای خاص در فرهنگ‌نامه پذیرفته شده‌اند، توافق جهانی دربارهٔ نه تعداد دقیق ریشه‌ها و نه مجموعهٔ ریشه‌هایی که باید استفاده شوند وجود ندارد، به‌دلیل ماهیت گاهی دلبخواهی فرایند انتخاب. ریشه‌های کانگ‌شی استانداردی غیررسمی هستند که اگرچه در هر فرهنگ‌نامهٔ چینی دقیقاً اجرا نمی‌شوند، کمتر گردآورندهٔ فرهنگ‌نامه‌ای می‌تواند آن‌ها را کاملاً نادیده بگیرد. به‌ویژه، نمودارهای ریشه-ضربهٔ استاندارد یونی‌کد بر اساس مجموعهٔ ریشه‌های کانگ‌شی هستند. چند فرهنگ‌نامه نیز ریشه‌های جدیدی را بر اساس اصولی که نخستین بار شو شن به‌کار برد معرفی می‌کنند، که گروه‌هایی از ریشه‌ها را که در بسیاری از نویسه‌های مختلف کنار هم استفاده می‌شوند به‌عنوان نوعی ریشه در نظر می‌گیرند. در کاربرد مدرن، ریشه‌ها در درجهٔ اول به‌عنوان ابزارهای و کمک‌های آموزشی در نوشتن نویسه‌ها استفاده می‌شوند. محدودیت‌ها و انعطاف‌پذیری برخی از ریشه‌های به‌کاررفته در فرهنگ‌نامه‌های چینی، حتی در عصر کانگ‌شی، نویسه‌هایی مستقل با کاربرد جاری نبودند. در عوض، نویسه‌های منحصربه‌فردی را که فاقد واجدان شرایط آشکارتر بودند نمایه‌سازی می‌کردند. فرهنگ‌نامه‌های مدرن گرایش دارند هنگامی که امکان یافتن عنصر گرافیکی پرکاربردتری برای دسته‌بندی نویسه وجود دارد این‌گونه ریشه‌ها را حذف کنند. | ## جمع‌بندی | برخی از نظامی استفاده می‌کنند که نویسه‌ها را زیر بیش از یک ریشه و/یا مجموعه‌ای از عناصر کلیدی نمایه‌سازی می‌کند تا یافتن آن‌ها آسان‌تر شود.