موضوع مقاله: دگرگونی سرزمینی امپراتوری عثمانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دگرگونی سرزمینی امپراتوری عثمانی | مقدمه: دگرگونی سرزمینی امپراتوری عثمانی روندی هفت‌سده‌ای است که گسترش و سپس کاهش قلمرو امپراتوری عثمانی را از پایان سدهٔ سیزدهم میلادی تا فروپاشی آن در ۱۹۲۳ دربرمی‌گیرد. | ## بخش 1: دگرگونی سرزمینی امپراتوری عثمانی | ریشه‌های عثمانیان به اواخر سدهٔ یازدهم بازمی‌گردد؛ هنگامی که چند امارت‌نشین کوچک مسلمان با خاستگاه ترک و سرشت کوچ‌نشینی به نام بیلیک در بخش‌های گوناگون آناتولی شکل گرفتند. پس از پیروزی سلطنت سلجوقیان روم بر بیزانسیان در نبرد ملازگرد (۱۰۷۱)، بیلیک‌ها فرصت یافتند تا فرمانروایی مستقل خود را اعلام کنند. فرسودگی امپراتوری بیزانس و رقابت سیاسی میان سلطنت روم و فاطمیان مصر و جنوب شام از عوامل اصلی یکپارچگی این امارت‌نشین‌ها بود. در میان آن‌ها قبیله‌ای به رهبری ارطغرل در درهٔ رود سقاریه مستقر شد و پس از درگذشت ارطغرل (حدود ۱۲۸۰)، پسرش عثمان جانشین او گشت و دولتی را پایه‌گذاری کرد که بعدها به امپراتوری عثمانی بدل شد. این بیلیک‌ها نقش مرزبانی سلجوقی در برابر امپراتوری بیزانس را بر عهده داشتند و مهاجرت گستردهٔ ترک‌ها به آسیای کوچک این نقش را تقویت می‌کرد. پیروزی سلطنت سلجوقیان روم در نبرد ملازگرد (۱۰۷۱) سرآغاز برتری ترکان در آناتولی بود. هرچند امپراتوری بیزانس نزدیک به چهار سدهٔ دیگر دوام آورد و جنگ‌های صلیبی نیز بر اوضاع تأثیر نهاد، ناتوانی روزافزون بیزانس و رقابت میان سلطنت روم و فاطمیان مصر زمینه‌ساز اتحاد بیلیک‌ها شد. از میان این امارت‌نشین‌ها، قبیلهٔ ساکن در سوگوت به رهبری ارطغرل در درهٔ رود سقاریه جای گرفت. پس از مرگ ارطغرل (حدود ۱۲۸۰)، پسرش عثمان دولتی بنیان نهاد که سرآغاز امپراتوری عثمانی شد. مراد یکم عثمانی را به امپراتوری واقعی دوقاره‌ای بدل کرد و امپراتوری بیزانس را به حکومتی دست‌نشانده و خراج‌گزار فروکاست. او در ۱۳۶۲ شهر ادرنه را گشود و در ۱۳۷۱ سپاه صربی را در نبرد ماریتسا شکست داد و در ۱۳۸۵ صوفیه را تصرف کرد. او در سن ۲۱ سالگی قسطنطنیه را فتح کرد (۲۹ مه ۱۴۵۳) و به امپراتوری بیزانس پایان داد. لشکرکشی‌های پیروزمندانهٔ او در بالکان، کریمه و آناتولی سبب شد دولت عثمانی برای نخستین بار به‌عنوان امپراتوری شناخته شود. دورهٔ سلیم یکم (۱۵۱۲–۱۵۲۰) سلیم یکم (ملقب به «یاووز»، به معنای «سخت‌گیر») از ۱۵۱۲ تا ۱۵۲۰ سلطان عثمانی بود. سلیم با فتح خاورمیانه، امپراتوری عثمانی را به رهبری شاخهٔ سنّی اسلام رساند و سیاست گسترش امپراتوری را که پیش‌تر بیشتر رو به باختر بود، به‌سوی خاور دگرگون کرد. در آستانهٔ درگذشت سلیم در ۱۵۲۰، قلمرو عثمانی نزدیک به یک میلیارد ایکر (حدود یک میلیون کیلومترمربع) بود که نسبت به آغاز فرمانروایی‌اش سه‌برابر شده بود. | ## بخش 2: دگرگونی سرزمینی امپراتوری عثمانی | در ۱۵۴۱ بخش مرکزی مجارستان را ضمیمه کرد و ترانسیلوانی به حکومتی دست‌نشانده بدل شد؛ اما باختر و شمال پادشاهی مجارستان همچنان در دست هابسبورگ‌ها ماند. سلیمان عراق را نیز در ستیز با دودمان صفوی فتح کرد و ناوگان عثمانی در دوران او بر دریاهای مدیترانه، دریای سرخ و خلیج فارس چیره بود. سرزمین‌هایی که امروزه کویت، عربستان سعودی و قطر را تشکیل می‌دهند نیز در این دوره زیر فرمان عثمانی درآمدند. این پیمان آخرین درگیری در نزدیک به ۱۵۰ سال جنگ‌های پی‌درپی دو دولت بر سر مناقشه‌های سرزمینی بود. بر پایهٔ این عهدنامه، ایروان در جنوب قفقاز به ایران و تمامی بین‌النهرین (از جمله بغداد) به عثمانی واگذار شد. طرفین بر آتش‌بس ۲۰ ساله و مرز بودن رود دنیپر میان قلمرو عثمانی و مسکو توافق کردند. سلطان حاکمیت مسکو بر اوکراین چپ‌رود و قلمرو قزاقان زاپوروژی را پذیرفت، در حالی که بخش جنوبی ناحیهٔ کیف، براتسلاو و پودولیا زیر فرمان عثمانی ماند. نبرد وین در ۱۶۸۳ عملاً به تهدیدهای عثمانی علیه اروپای مرکزی پایان داد؛ هرچند امپراتوری در بالکان یک سدهٔ دیگر نیرومند باقی ماند. پس از کنگره‌ای دوماهه میان عثمانی و اتحاد مقدس ۱۶۸۴ (شامل پادشاهی هابسبورگ، مشترک‌المنافع لهستان-لیتوانی، جمهوری ونیز و روسیهٔ مسکوی)، عثمانیان بیشتر مجارستان، ترانسیلوانی و اسلاوونی را به اتریش واگذار کردند؛ پودولیا به لهستان بازگشت و بیشتر دالماسی به همراه موره (شبه‌جزیرهٔ پلوپونز) و کرت به ونیز رسید. در سال‌های ۱۷۱۴–۱۷۱۸ عثمانیان در یونان و کرت بر ونیز پیروز شده بودند، اما در نبرد پترووارادین (۱۷۱۶) از سپاه اتریشی به فرماندهی اوژن ساووا شکست خوردند. بر پایهٔ این پیمان، عثمانی بانات تمشوار، بیش از نیمی از صربستان (از بلگراد تا جنوب کروشواتس)، نواری باریک از شمال بوسنی و والاخیای کوچک (اولتنیا) را به اتریش از دست داد. ونیز نیز پلوپونز و کرت را که در پیمان کارلویتس به دست آورده بود باخت و تنها جزایر ایونی، پروزا، آرتا و دالماسی را حفظ کرد. شمال بوسنی، صربستان و والاخیای کوچک در ۱۷۳۹ با عهدنامهٔ بلگراد به عثمانی بازگشت. هابسبورگ‌ها شمال صربستان به‌همراه بلگراد و اولتنیا را به عثمانی و والاخیا (تابع عثمانی) بازگرداندند و مرز دو امپراتوری بر رودهای ساوا و دانوب تعیین شد. کناره‌گیری اتریش روسیه را واداشت تا در جنگ روسیه و عثمانی (۱۷۳۵–۱۷۳۹) با عهدنامهٔ نیش (۳ اکتبر ۱۷۳۹ در نیش) صلح کند. روسیه از ادعایش بر کریمه و مولداویا دست کشید و اجازه یافت بندری در آزوف بسازد اما حق استحکام‌سازی و داشتن ناوگان در دریای سیاه را نداشت. | ## بخش 3: دگرگونی سرزمینی امپراتوری عثمانی | عهدنامهٔ کوچوک قینارجه (۱۷۷۴) عهدنامه کوچوک قینارجه در ۲۱ ژوئیهٔ ۱۷۷۴ در کوچوک قینارجه در دوبروجا (امروز کایناردزا، استان سیلیسترا، بلغارستان) میان امپراتوری روسیه و عثمانی پس از شکست عثمانی در جنگ روسیه و عثمانی ۱۷۶۸–۱۷۷۴ امضا شد. عثمانیان بخشی از ناحیهٔ یدیسان میان رود دنیپر و بوگ جنوبی را به روسیه واگذار کردند؛ این سرزمین بندر خرسون را دربرمی‌گرفت و نخستین دسترسی مستقیم روسیه به دریای سیاه را فراهم ساخت. عثمانیان همچنین ناگزیر شدند استقلال خانات کریمه را بپذیرند؛ خانات اگرچه نام‌مستقل بود، وابسته به روسیه ماند و در ۱۷۸۳ رسماً ضمیمهٔ امپراتوری روسیه شد. پیمان یاش (۱۷۹۲) پیمان یاش در ۹ ژانویهٔ ۱۷۹۲ در یاش (مولداویا، امروزه در رومانی) میان روسیه و عثمانی امضا شد و جنگ روسیه و عثمانی ۱۷۸۷–۱۷۹۲ را پایان داد. پیمان الحاق کریمه به روسیه (۱۷۸۳) را تأیید و ناحیهٔ یدیسان را به روسیه منتقل کرد و دنیستر را مرز روسیه و عثمانی در اروپا و رود کوبان را مرز آسیایی تعیین نمود. لشکرکشی فرانسه به مصر (۱۷۹۸–۱۸۰۱) در ۱۷۹۸ فرانسه به رهبری ناپلئون بناپارت به مصر تاخت، اما تا ۱۸۰۰ ناگزیر به ترک آن شد. سپس عثمانیان برای حفظ مصر با جنگ داخلی میان آلبانیایی‌ها، ممالیک و ترکان دست‌وپنجه نرم کردند. پیمان بخارست (۱۸۱۲) پیمان بخارست در ۲۸ مه ۱۸۱۲ در بخارست میان عثمانی و امپراتوری روسیه به امضا رسید و جنگ روسیه و عثمانی ۱۸۰۶–۱۸۱۲ را خاتمه داد. این پیمان را میخائیل کوتوزوف امضا کرد و الکساندر یکم تنها یک روز پیش از تهاجم ناپلئون به روسیه آن را تصویب نمود. در ۱۸۲۹ با پروتکل لندن تشکیل دولت مستقل یونانی (هرچند زیر حاکمیت اسمی عثمانی) به رسمیت شناخته شد و در ۱۸۳۰ یونان به‌عنوان پادشاهی کاملاً مستقل و مستقل‌الحاکم پذیرفته گشت. عهدنامهٔ ادرنه (۱۸۲۹) نیز والاخیا و مولداویا را زیر ادارهٔ نظامی روسیه نهاد و بیشتر کرانهٔ خاوری دریای سیاه و دلتای دانوب را به روسیه واگذار کرد. از دست رفتن الجزایر (۱۸۳۰) و جنگ کریمه (۱۸۵۶) در ۱۸۳۰ فرانسه با بهانه قرار دادن «ماجرای بادبزن» الجزایر را تصرف کرد. پس از ۳۱۳ سال فرمانروایی عثمانی بر این سرزمین (از ۱۵۱۷)، ینی‌چری‌ها الجزایر را ترک گفتند. جنگ کریمه (۱۸۵۳–۱۸۵۶) میان روسیه از یک‌سو و ائتلاف فرانسه، بریتانیا، پادشاهی ساردنی و عثمانی از سوی دیگر درگرفت. بیشتر نبردها در شبه‌جزیرهٔ کریمه روی داد و پیامد آن بازگشت بخشی از سرزمین‌ها به عثمانی و مولداویا بود. سپس در ۵ فوریهٔ ۱۸۶۲ دو امیرنشین رسماً با یکدیگر متحد شدند و رومانی با پایتختی بخارست پدید آمد. | ## جمع‌بندی | بر پایهٔ آن، استقلال کامل رومانی، صربستان و مونته‌نگرو به رسمیت شناخته شد و خودمختاری شاهزاده‌نشین بلغارستان (هرچند زیر حاکمیت رسمی عثمانی) تأیید گشت.