موضوع مقاله: سلامت در تاجیکستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سلامت در تاجیکستان | مقدمه: این کشور فقیرترین عضو در میان کشورهای منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت محسوب می‌شود و کمترین میزان سرانه هزینه‌های بهداشت و درمان را دارد. | ## بخش 1: سلامت در تاجیکستان | تاجیکستان در شاخص توسعه انسانی در میان ۱۸۸ کشور، رتبه ۱۲۹ را با شاخص توسعه انسانی ۰٫۶۲۷ در سال ۲۰۱۶ کسب کرده است. شاخص‌های سلامت در تاجیکستان، مانند نرخ مرگ و میر نوزادان و مادران، از بالاترین‌ها در میان جمهوری‌های سابق شوروی است. ابتکار سنجش حقوق بشر (HRMI) اعلام کرده است که تاجیکستان تنها ۷۸٫۱ درصد از آنچه را که بر اساس سطح درآمد خود باید در زمینه تحقق حق بر سلامت انجام دهد، برآورده کرده است. در مورد حق سلامت کودکان، تاجیکستان با توجه به سطح درآمد فعلی خود، به ۹۶٫۲ درصد از میزان مورد انتظار دست یافته است. در ارتباط با حق سلامت در میان جمعیت بزرگسال، این کشور ۹۷٫۵ درصد از میزان مورد انتظار را بر اساس سطح درآمد خود محقق کرده است. در سال ۲۰۰۵، یکی از برنامه‌ریزان دولتی برای بهبود وضعیت، دستمزد کارکنان بهداشتی را دو برابر کرد. وضعیت سلامتی سال‌های پس از استقلال کشور در سال ۱۹۹۱ با افت قابل توجه در سطح سلامت عمومی همراه بود. این وضعیت عمدتاً ناشی از افزایش شیوع بیماری‌های واگیر و غیرواگیر و نیز کاهش دسترسی به خدمات بهداشتی، به‌ویژه در میان اقشار کم‌درآمد بود. تاجیکستان در حال انتقال اپیدمیولوژیکی و انتقال جمعیت است که با افزایش امید به زندگی، کاهش باروری و علت اصلی انتقال مرگ از بیماری‌های قابل انتقال به بیماری‌های غیرقابل انتقال مشخص می‌شود. نموداری با عنوان «رشد جمعیت و نرخ خام تولد و مرگ‌ومیر در تاجیکستان بین سال‌های ۱۹۵۰ تا ۲۰۱۵» روند امید به زندگی در بدو تولد (محور چپ) و نرخ باروری کل (محور راست) را نشان می‌دهد. با این حال، پس از استقلال و در جریان جنگ داخلی، امید به زندگی در میان مردان کاهش یافت و برای زنان در سطحی ثابت باقی ماند. از اواخر دهه ۱۹۹۰، امید به زندگی دوباره در هر دو گروه رو به افزایش گذاشت و تا سال ۲۰۱۴ به ۶۶ سال برای مردان و ۷۳ سال برای زنان رسید. نرخ باروری کل بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ روندی افزایشی داشت و به اوج ۶٫۹ فرزند برای هر زن رسید. این رقم با عنوان "ترایندهای انتظارات زندگی در زمان تولد و نرخ باروری کل در تاجیکستان بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۴" رشد جمعیت (محور راست) و نرخ مرگ و میر خام و نرخ تولد خام (محور چپ) را نشان می‌دهد. در همین دوره نرخ مرگ و میر خام به آرامی کاهش یافته است در حالی که نرخ تولد خام به سرعت و با تنوع بیشتر کاهش یافته است. در سال ۱۹۹۰، اصلی‌ترین علت مرگ‌ومیر در تاجیکستان بیماری‌های واگیردار بود (به‌ویژه اسهال و عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی). اما تا سال ۲۰۱۳، مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر به بیماری‌های غیرواگیردار تغییر یافت و عمدتاً شامل سکته مغزی و بیماری‌های ایسکمیک قلبی بود. سال‌های زندگی متناسب با ناتوانی در سال ۲۰۱۶، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر افزایش سال‌های زندگی همراه با ناتوانی (DALY) در میان شهروندان تاجیکستان – در تمام گروه‌های سنی و هر دو جنس – شامل موارد زیر بود: اسهال، عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی و سایر بیماری‌های مشابه با مجموع ۵٬۴۲۱٫۲۲ سال از دست‌رفته به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر؛ بیماری‌های قلبی‌عروقی در رتبه دوم با ۳٬۹۴۳٫۹۶ سال؛ اختلالات نوزادی در رتبه سوم با ۳٬۶۵۵٫۶۹ سال؛ سایر بیماری‌های غیرواگیر با ۲٬۵۵۶٫۶۸ سال؛ و در نهایت، آسیب‌های غیرعمدی در رتبه پنجم با ۲٬۱۲۳٫۴۳ سال به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت. در مقیاس جهانی در همان سال، بیماری‌های قلبی‌عروقی در جایگاه نخست، اسهال و عفونت‌های تنفسی پایین در رتبه دوم، نوپلاسم‌ها (تومورها) در رتبه سوم، سایر بیماری‌های غیرواگیر در جایگاه چهارم و اختلالات نوزادی در رتبه پنجم قرار داشتند. سلامت کودک و مادر جمهوری تاجیکستان برخی از بالاترین نرخ مرگ و میر کودکان را در آسیای مرکزی (آرمینیا، آذربایجان، گرجستان، قزاقستان، قرغزستان، تاجیکستانی، ترکمنستان، ازبکستان) دارد. نرخ مرگ و میر زیر پنج سال (نمره ۱) در سال ۲۰۱۵ برای هر هزار تولد زنده ۴۵ بود و در حالی که این کاهش‌ها از اهداف توسعه هزاره ای برای منطقه برای سال ۲۰۱۵ کم شده‌اند، برخی از پیشرفت‌ها در کاهش مرگ و میر کودکان انجام شده است. تعداد مرگ و میر کودکان زیر پنج سال در تاجیکستان از ۱۰۸ مرگ و میر در هر تولد زنده در سال ۱۹۹۰ به ۴۵ در سال ۲۰۱۵ کاهش یافته است. نرخ مرگ و میر نوزادان از ۸۵ مرگ و میر در هر ۱۰۰۰ تولد زنده در سال ۱۹۹۰ به ۳۹ در سال ۲۰۱۵ کاهش یافته است و نرخ مرگ و موری نوزادان از ۳۲ مرگ و میر بر هر ۱۰۰۰ تولد زندگی به ۲۱ در سال ۲۰۱۵ (نمره ۲) کاهش یافته است. طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، در تاجیکستان، اکثر مرگ و میر کودکان به دلیل بیماری‌هایی است که «به راحتی قابل پیشگیری یا درمان با مداخله‌های اثبات شده، مقرون به صرفه و با کیفیت انجام می‌شود. بیماری‌های عفونی مسئول اکثریت قریب به اتفاق مرگ و میر زیر پنج سال در سراسر جهان هستند». | ## بخش 2: سلامت در تاجیکستان | «در تاجیکستانی، بیش از ۴۰ درصد از جمعیت دسترسی به آب تمیز ندارند و تنها ۲۰ درصد از آب از یک سیستم تأمین مرکزی آب مصرف می‌کنند. تا ۶۰ درصد بیماری‌های روده در تاجیکستان از طریق آب منتقل می‌شوند که ۱۶ درصد از مرگ و میر کودکان زیر ۵ سال را تشکیل می‌دهد. در گزارش پیشرفت اهداف توسعه هزاره با عنوان «تاجیکستان»، سازمان ملل متحد اشاره می‌کند که سلامت مادران «یکی از حوزه‌های مهم بهداشت عمومی است و ارتباط نزدیکی با وضعیت خانواده، امنیت مالی، شرایط زندگی و روابط خانوادگی دارد.» آمارهای رسمی وزارت بهداشت نشان می‌دهد که مرگ‌ومیر مادران کاهش چشمگیری داشته است؛ از بیش از ۱۱۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۱۹۹۵ به ۴۴ مورد در سال ۲۰۱۲ رسیده است. در تاجیکستان تنها حدود ۳۳ درصد از زنان در سن باروری از روش‌های نوین پیشگیری از بارداری استفاده می‌کنند و تقریباً یک‌پنجم زنان باردار در زمان زایمان از مراقبت پرستار یا مامای ماهر بهره‌مند نیستند. مرگ‌ومیر مادران در این کشور عمدتاً به ضعف کیفیت خدمات مراقبتی در دوران بارداری و پس از زایمان، نبود نظام ارجاع کارآمد، کمبود وسایل حمل‌ونقل به‌ویژه در مناطق روستایی و دسترسی محدود به مراقبت‌های اضطراری زایمان (EOC) مرتبط است. همچنین، تفاوت‌های منطقه‌ای در ظرفیت نیروی انسانی، آموزش و مهارت ناکافی کارکنان حوزه سلامت و کمبود مواد و تجهیزات ضروری از دیگر عوامل تأثیرگذار محسوب می‌شوند. بیماری‌های غیرقابل انتقال اگرچه نرخ مرگ و میر ناشی از بیماری‌های غیرقابل انتقال (NCD) در منطقه اروپا سازمان بهداشت جهانی در حال کاهش است، اما در تاجیکستان در حال رکود است. تاجیکستان در حال حاضر در هدف برای رسیدن به هدف مجمع جهانی بهداشت سال ۲۰۱۲ از کاهش ۲۵٪ مرگ زودرس از بیماری‌های غیرمستقیم تا سال ۲۰۲۵ برای کشورهای عضو نیست. بر اساس سازمان بهداشت جهانی، بر اساس تخمین‌ها بیماری‌های غیرمستقیم ۶۲ درصد از کل مرگ و میر در تاجیکستان را تشکیل می‌دهند. بیماری قلبی عروقی علت اصلی مرگ و میر و بزرگ‌ترین عامل ایجاد شکاف در میزان مرگ و میر بین آسیا مرکزی و کشورهای صنعتی است، با نرخ حدود پنج برابر بیشتر از اروپا غربی. بیماری‌های قلبی عروقی شامل ۳۸٪ از تمام مرگ و میر در تاجیکستان است، در مقایسه با ۸٪ برای سرطان، ۴٪ برای بیماری‌های تنفسی، ۱٪ برای دیابت و ۱۱٪ برای سایر بیماری‌های غیرمستقیم است. از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۳، سه علت اصلی مرگ از بیماری‌های غیرمستقیم در تاجیکستان یکسان باقی مانده است: بیماری قلبی اسکیمی، بیماری مغزی و عروق عروق و COPD.Global Burden of Disease, 2013 اصلی‌ترین عوامل خطر مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های غیرواگیر در تاجیکستان شامل رژیم غذایی نامناسب، فشار خون بالا و شاخص توده بدنی زیاد است. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۴۰ درصد از جمعیت تاجیکستان دارای اضافه‌وزن و ۹ درصد چاق هستند. رژیم غذایی سنتی در این کشور معمولاً حاوی مقادیر زیادی چربی، نمک و شکر است و در عین حال میزان آنتی‌اکسیدان‌های آن پایین است. سایر شرایط بهداشتی آسیب‌ها در سال ۲۰۱۲، آسیب‌ها عامل حدود ۸ درصد از مرگ‌ومیرها در تاجیکستان بودند. بیشتر موارد مربوط به آسیب‌های غیرعمد، به‌ویژه تصادفات جاده‌ای، سهم عمده‌ای در سال‌های از دست‌رفته زندگی همراه با ناتوانی (DALY) داشتند. بر اساس آمار سال ۲۰۱۳ از بازرسی خودروی دولتی وزارت امور داخلی، قربانیان حوادث جاده‌ای در تاجیکستان شامل ۳۳ درصد عابران پیاده، ۳۶ درصد مسافران وسایل نقلیه، ۲۷ درصد رانندگان و ۴ درصد دوچرخه‌سواران بودند. در زمینه آسیب‌های عمدی، میزان قتل و خودکشی از دهه ۱۹۹۰ به‌طور چشمگیری کاهش یافته است. بر اساس گزارش دفتر مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، نرخ قتل عمد در تاجیکستان از بیش از ۸ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر در سال‌های ۱۹۹۶ تا ۱۹۹۸ به کمتر از ۱٫۵ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر در سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۳ کاهش یافته است. این در حالی است که میانگین جهانی برای کشورهای با درآمد متوسط پایین‌تر در سال ۲۰۱۲ حدود ۵٫۲ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر بوده است. همچنین از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۲، نرخ مرگ‌ومیر ناشی از خودآزاری و خشونت میان‌فردی در تاجیکستان از ۱۸٫۶ به ۸٫۷ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر کاهش یافته است. این کشور تا سال ۲۰۱۴ سیاست یا برنامه مستقلی برای سلامت روان نداشت، هرچند در سال ۲۰۰۲ برخی قوانین مرتبط با دستورالعمل‌ها، مقررات و استانداردهای سلامت روان تصویب شده بود. در سال ۲۰۱۴، میزان شیوع موارد درمان‌شده اختلالات شدید روانی ۸۱٫۱ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بود؛ اما این آمار نشان‌دهنده تعداد واقعی اختلالات روانی نیست، زیرا بسیاری از آن‌ها تشخیص داده نمی‌شوند یا تحت درمان قرار نمی‌گیرند. در میان انواع اختلالات روانی، بیشترین سهم در سال‌های ازدست‌رفته به دلیل ناتوانی (DALY) در سال ۲۰۱۲ مربوط به اختلالات افسردگی یک‌قطبی بود، و پس از آن اختلالات اضطرابی و اختلالات ناشی از مصرف مواد قرار داشتند. سوءمصرف مواد یکی از مهم‌ترین عوامل رفتاری است که در افزایش سال‌های زندگی همراه با ناتوانی (YLD) نقش دارد. | ## بخش 3: سلامت در تاجیکستان | اعتیاد به مواد مخدر از اواخر دهه ۱۹۹۰، حجم بالای مواد مخدر غیرقانونی که در کشور قاچاق می‌شود باعث افزایش سریع اعتیاد به مواد مخدر شده است که به یک مشکل سلامتی بزرگ تبدیل شده است. در سال ۲۰۱۳، مصرف مواد مخدر در کشور به‌طور رسمی ثبت شده نسبتاً کم بود که در ۷۴۷۰ مدمن بود، اما سازمان ملل و صلیب سرخ تخمین می‌زنند که تا ۱٫۲ درصد از جمعیت یا ۱۰۰ هزار نفر مصرف‌کنندگان عادی افیات هستند. اچ آی وی/ایدز اگرچه آمار HIV قابل اطمینان در دسترس نیست، اما در سال ۲۰۰۵ سازمان ملل تخمین زده بود که تاجیکستان حدود ۵۰۰۰ نفر با HIV/AIDS زندگی می‌کند. از اواخر دهه ۱۹۹۰، شیوع HIV به سرعت در مناطق مانند استان مستقل ولایت خود مختار کوهستان بدخشان افزایش یافته است، جایی که جریان مواد مخدر زیاد است و فقر انتهاکی است. بر اساس برآوردهای UNAIDS در سال ۲۰۱۵ تاجیکستان بیش از ۱۶ هزار نفر با HIV/AIDS زندگی می‌کند که عمدتاً مردان بالغ بالای ۱۵ سال و ۶ هزار یتیم به دلیل ایدز در سنین ۰–۱۷ سال هستند. بر اساس آمار رسمی، تا ۱ ژانویه ۲۰۱۶، ۷۷۰۹ مورد ثبت HIV در کشور وجود داشت که ۶۸٫۴ درصد از آنها در میان مردان بود. تخمین زده می‌شود که حدود ۶۰ درصد از افرادی که با HIV زندگی می‌کنند تشخیص داده نشده‌اند. اگرچه از تاجیکستان از طریق همجنس انتقال HIV گزارش نشده است، اما فرضیه‌هایی وجود دارد که انتقال از مرد به مرد به عنوان «هترجنس گرایی» یا «نامعلوم» گزارش می‌شود، زیرا همجنس گرایانه در تاجیکستانه به شدت تبعیض شده است. افزایش اخیراً گزارش شده در انتقال جنسی در میان مردان می‌تواند به ماهیت پنهان بیماری MSM در تاجیکستان اشاره کند. از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی تاجیکستان افزایش سریع و قابل توجهی در مهاجرت فصلی داشته است که بر تمام جنبه‌های جامعه تاجیک تأثیر می‌گذارد. بر اساس آمار، تا ۲ میلیون تاجیکستان در خارج از کشور، عمدتا در فدراسیون روسیه زندگی و کار می‌کنند. چنین سطوحی از مهاجرت به روسیه (دولت شیوع بالا) ممکن است منجر به افزایش تعداد HIV در تاجیکستان شود. در مجموع، ۷۹ درصد از پاسخ دهندگان گزارش دادند که در طول آخرین رابطه جنسی آنال از کاندوم استفاده کرده‌اند و ۱۶ درصد از MSMها در طول سال گذشته علائم بیماری‌های متلاشی جنسی را نشان داده‌اند. در طول ۱۳ سال گذشته، کار پیشگیری از اچ‌آی‌وی در تاجیکستان با حمایت GFATM اجرا شده است؛ بودجه نیز از سوی دولت ایالات متحده و آژانس‌های سازمان ملل متحد در دسترس بوده است. خدمات پیشگیری از اچ‌آی‌وی، و همچنین مراقبت و پشتیبانی از طریق شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد و در مراکز محلی ایدز قابل دسترسی است. ارائه کاندوم و توزیع مطالب اطلاعاتی خدماتی بود که اغلب توسط مردان همجنسگرا گزارش شده است. در مجموع، ۸۹٪ از پاسخ‌دهندگان IBBS به دریافت کاندوم در ۱۲ ماه گذشته و دانستن محل انجام آزمایش اچ‌آی‌وی اشاره کردند. گرسنگی و سوء تغذیه تاجیکستان با چالش‌های قابل توجهی در زمینه تغذیه و امنیت غذایی مواجه است، همان‌طور که در چشم‌انداز امنیت غذایی و تغذیه برای اروپا و آسیای مرکزی سازمان ملل متحد برای سال ۲۰۲۴ مشخص شده است. سوء تغذیه مزمن همچنان بر کشور تأثیر می‌گذارد، با ۱۳٫۱ درصد از کودکان زیر پنج سال در سال ۲۰۲۲ دچار کاهش زمان و ۹٫۹ درصد از ضایع شدن، که بسیار بالاتر از اهداف جهانی است. در عین حال چاقی کودکان افزایش یافته است، با افزایش وزن بیش از حد کودکان از ۴٫۶ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۲۱ درصد در سال ۲۰۱۲. کشاورزی که برای اقتصاد حیاتی است، به‌طور فزاینده ای در معرض تغییرات آب و هوایی و کمبود آب است. با وجود اصلاحات مانند قانون آب ۲۰۲۰ و مدیریت خط مشرق آب در سال ۲۰۲۶، مدیریت آب همچنان یک مسئله مهم است. علاوه بر این، زنان در کشاورزی با تفاوت‌های جنسیتی قابل توجهی مواجه هستند و به‌طور عمده بدون محافظت غیررسمی کار می‌کنند. | ## جمع‌بندی | این مسائل با چالش‌های منطقه ای گسترده‌تر مانند بی‌ثباتی غذایی و افزایش چاقی، پیچیده‌تر می‌شوند و از سازمان ملل متحد می‌خواهند از راه حل‌های یکپارچه در زمینه تغذیه، سازگاری با آب و هوا و مدیریت آب حمایت کنند.