موضوع مقاله: ادبیات کوک‌بوروک | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ادبیات کوک‌بوروک | مقدمه: این ادبیات از دوران باستان ریشه‌هایی در تاریخ‌نگاری شفاهی و مکتوب پادشاهان تریپورا دارد و در سدهٔ بیستم میلادی با کوشش خاندان سلطنتی و فرهنگیان تریپوری رشد چشمگیری یافت. | ## بخش 1: ادبیات کوک‌بوروک | کوک‌بوروک در سال ۱۹۷۹ میلادی به‌عنوان زبان رسمی ایالت تریپورا به رسمیت شناخته شد و از آن پس آگهی‌های دولتی به این زبان نیز منتشر می‌شود. ادبیات کوک‌بوروک شامل رمان، داستان کوتاه، شعر، نمایشنامه، واژه‌نامه و آثار ترجمه‌ای است و در سدهٔ بیست‌ویکم با انتشار نخستین فرهنگ سه‌زبانه و ترجمهٔ کامل کتاب مقدس به این زبان به بلوغ تازه‌ای دست یافت. پیشینهٔ تاریخی نشانهٔ مهمی از کهن‌بودن زبان کوک‌بوروک در سطور زیر از «»، تاریخ‌نامهٔ پادشاهان تریپورا که اکنون به زبان بنگالی نوشته شده، یافت می‌شود. دورهٔ نوشتاری پس از نگارش راجمالا، مواد مکتوب اندکی به زبان کوک‌بوروک پدید آمد و تنها از اواخر سدهٔ نوزدهم کوشش‌هایی برای نوشتن این زبان به شکل مکتوب آغاز شد. دولت ایالتی تریپورا در سال ۱۹۷۹ کوک‌بوروک را زبان رسمی ایالت شناخت و از آن زمان آگهی‌های مهم دولتی به این زبان نیز در کنار بنگالی منتشر می‌شود. دورهٔ نخست: آغاز چاپ و دستورنویسی نخستین گام‌ها برای چاپ کتاب و پدیدآوردن ادبیات مکتوب کوک‌بوروک در آغاز سدهٔ بیستم برداشته شد. رادهاموهان تهاکور دستور زبان کوک‌بوروک را با نام «کوک‌بوروکما» نوشت که در سال ۱۹۰۰ میلادی منتشر شد. وی همچنین دو کتاب دیگر به نام‌های «ترایپور کوتهامالا» (کتاب ترجمهٔ کوک‌بوروک-بنگالی-انگلیسی، ۱۹۰۶) و «ترایپور بهاشابیدان» (۱۹۰۷) را منتشر کرد. دولت احمد، هم‌عصر رادهاموهان تهاکور، پیشگام نگارش دستور زبان کوک‌بوروک بود و به همراه محمد عمر کتاب دستور زبان «کوکبوکما» را نوشت که در سال ۱۸۹۷ توسط «آمار جنترا، کومیلا» منتشر شد و مجلهٔ معتبر «اِدوکیشن گَزت» نقد ستایش‌آمیزی دربارهٔ آن نوشت. دورهٔ دوم: سمیتی جناسیکشا و مجلهٔ کوتال کوتهوما پس از آثار رادهاموهان تهاکور و دولت احمد، خوشی‌کریشنا، شاگرد رَتنامَنی، مجموعه‌ای از ۳۳ سرود معنوی به کوک‌بوروک با عنوان «تریپورا کها-خاچانگما خومبر بوی» را گردآوری کرد که در سال ۱۹۴۲ منتشر شد. در ۲۷ دسامبر ۱۹۴۵ «» تأسیس شد و مدرسه‌های بسیاری در نقاط گوناگون تریپورا بنیان نهاد. از آثار برجستهٔ این دوره می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: «چِتهوآنگ»، رمانی از سودهانوا دِب‌بارما «فونوکمونگ»، مجموعه‌ای از چیستان‌های کوک‌بوروک «گاندیجی کوکلام»، سخنرانی دربارهٔ مهاتما گاندی از داسرات دِب‌بارما بانگشی تهاکور (آمارِندرا دِب‌بارما) با سرودن ترانه‌های هولی به کوک‌بوروک در آگارتالا و مناطق روستایی محبوبیت یافت. سودهیر کریشنا دِب‌بارما دو کتاب «کوکتانگ» (۱۹۵۴) و «سورونگما یاخیلی» (۱۹۶۲) را نوشت. آجیت بَندهو دِب‌بارما، نویسنده و روزنامه‌نگار سرشناس، کتاب «کوک-سورونگما» (۱۹۶۳) و فرهنگ کوک‌بوروک «کوکروبام» (۱۹۶۷) را منتشر کرد. آلیندرالال تریپورا بنیان‌گذار «صبحای ادبی کوک‌بوروک» بود و نمایشنامهٔ «لامانی هومچانگ» او در سال ۱۹۷۲ اجرا شد. | ## بخش 2: ادبیات کوک‌بوروک | دورهٔ سوم: جنبش توسعهٔ زبان در دههٔ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در این دوره جنبش ملی‌گرایانه‌ای به رهبری شکل گرفت. دو سازمان مهم پدید آمد: «پریشاد اونایان کوک‌بوروک تریپورا» به بنیان‌گذاری بیر چاندرا دِب‌بارما در سال ۱۹۶۷ که کتاب «تریپورا کوک‌بوروک بهاشار لیکهیتو روپه اوتتاران» (۱۹۷۲) را منتشر کرد؛ و «صبحای ادبی کوک‌بوروک تریپورا» به بنیان‌گذاری سایلِندرالال تریپورا و آلیندرالال تریپورا که کتاب «تریپورا سَمهیتا» (۱۹۶۷) دربارهٔ فلسفهٔ تریپوری و «سرونگساما» (۱۹۷۳) را به چاپ رساند. از آثار شاخص دههٔ ۱۹۷۰ می‌توان «خانی روچاپمونگ» مجموعه‌ای از ۱۷ سرود کوک‌بوروک اثر بودورای، «کوک‌بوروک سورونگ» نوشتهٔ داسارات دِب‌بارما به خط رومی (۱۹۷۷) و «بوبار» نوشتهٔ مونوران‌جان دِب‌بارما (۱۹۷۸) را نام برد. سمای کوتال بزرگ‌ترین اثر ادبی کوک‌بوروک در این سده «سمای کوتال» بود: عهد جدید کتاب مقدس به زبان کوک‌بوروک که در سال ۱۹۷۶ توسط منتشر شد. این اثر معیار سنجش همهٔ آثار بعدی قرار گرفت و نخستین کتاب پرکاربرد روزمره در میان جامعهٔ تریپوری شد. دورهٔ چهارم: دههٔ ۱۹۸۰ در پی آموزش‌های «سمیتی جناسیکشای تریپورا» و کوشش سازمان‌های ادبی، بسیاری از تریپوری‌های تحصیل‌کرده به تعهد اجتماعی خود آگاه شدند و جریان شتابانی در جنبش ادبی کوک‌بوروک پدید آمد. رمان «هاچوک خوریو» (در آغوش تپه‌ها) نوشتهٔ سودهانوا دِب‌بارما نخستین رمان مدرن کوک‌بوروک است که در سال ۱۹۸۷ منتشر شد. همچنین رمان «تونگتهای نایتونگنانی» (در جست‌وجوی بلندی) اثر شیام‌لال دِب‌بارما به‌صورت پیاپی در مجلهٔ ادبی «لاما» منتشر گردید. داستان کوتاه «دوندورکما»، مجموعه‌ای از ۱۲ داستان کوتاه نوشتهٔ شیام‌لال دِب‌بارما (۱۹۸۴)؛ «آدونگ» به ویراستاری همو (۱۹۸۷)؛ «ناخورای»، چهار داستان از بینوی دِب‌بارما (۱۹۸۹) و «اِلِمنی بی‌بی»، هشت داستان از هاریپادا دِب‌بارما (۱۹۸۹) از آثار این دوره‌اند. شعر در دههٔ ۱۹۸۰ مجموعه‌های شعر متعددی منتشر شد، از جمله: «کوک‌بوروک کوکلوب بوچاب» (۱۹۸۳) به ویراستاری و شیام‌لال دِب‌بارما؛ «سیمالونگ ساکائو هولونگنی خوم» (۱۹۸۴) از ؛ «ها کوچاک» (خاک سرخ، ۱۹۸۳) و «نونگ هام‌جاکما رؤیا» (۱۹۸۸) از سودهانیا تریپورا؛ و «سونِت کوکتانگروگ» (۱۹۸۸) از بینوی دِب‌بارما. دیگر آثار کتاب‌های ترجمه‌ای مانند «کوک‌بوروک گیتا» (۱۹۸۸) از ناندا کومار دِب‌بارما و «کوک‌بوروک بای رابیندرانات» (۱۹۸۶) از شیام‌لال دِب‌بارما منتشر شد. دورهٔ پنجم: نوجوانی ادبیات کوک‌بوروک (دههٔ ۱۹۹۰) ادبیات کوک‌بوروک در دههٔ پایانی سدهٔ بیستم به کیفیت و استانداردی درخور ستایش دست یافت. رمان «هاچوک خوریو» بخش دوم (۱۹۹۴) از سودهانوا دِب‌بارما و «خونگ» (۱۹۹۶) از شیام‌لال دِب‌بارما منتشر شد. داستان کوتاه از آثار شاخص: «بِلونیا» (۱۹۹۴) از ؛ «موکول بوسکانگو» (۱۹۹۴)، «بیال» (۱۹۹۷) و «چتهوآنگ تولائو» (۲۰۰۰) از سنِهاموی روی چودهوری؛ «بولونگنی خوم» (۱۹۹۶) و «بوسو» (۲۰۰۰) از سونیل دِب‌بارما؛ و «سوکال جوکما» (۱۹۹۸) از بیجوی دِب‌بارما و دیگران. شعر مجموعه‌های شعری چندی به چاپ رسید، از جمله: «آنی گانائو آنگ» و «آنی روچابمونگ» (۲۰۰۰) از ناندا کومار دِب‌بارما؛ «هیمالای‌نی بِدِک بوپرائو» (۱۹۹۱) و «عشق‌گرایی» (۱۹۹۵) از چاندرامانی دِب‌بارما؛ و «نونو ریکها خومپوئی» (۱۹۹۷) از سودهانیا تریپورا. | ## بخش 3: ادبیات کوک‌بوروک | انتشار واژه‌نامه و ترجمهٔ تاریخ‌نامهٔ راجمالا به کوک‌بوروک از رویدادهای مهم این دوره بود. واژه‌نامه سدهٔ بیست‌ویکم ادبیات کوک‌بوروک با اثر بزرگ «فرهنگ انگلیسی-کوک‌بوروک-بنگالی» گردآوری‌شده توسط بینوی دِب‌بارما آغاز شد که در سال ۲۰۰۲ توسط منتشر گردید. فرهنگ فشردهٔ «کوک‌بوروک-انگلیسی-بنگالی» نیز به همت وی در سال ۲۰۰۱ توسط بخش زبان ادارهٔ آموزش در منتشر شد. آثار عمومی «تویپرانی لایه‌بوما» (راجمالا - پیشینهٔ تریپورا) ترجمه‌شده توسط آر.کِ. دِب‌بارما (۲۰۰۲)؛ «بوباگراتانگ» (راجمالا، ۲۰۰۹) از آتول دِب‌بارما و «مائو تسه‌تونگ» (۲۰۱۴) از شیام‌لال دِب‌بارما از آثار شاخص این دوره‌اند. کتاب «افسانه‌ها و آهنگ‌های تپه‌های تریپورا» گزیده‌ای از سرودهای عامیانه، اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و چیستان‌های کوک‌بوروک، اثر ترجمه‌ای شاعر چاندرا کانتا موراسینگ، نخستین کتاب کوک‌بوروک منتشرشده توسط آکادمی ساهیتیا بود. رمان رمان‌های برجستهٔ این دوره عبارتند از: «رونگ» (۲۰۰۱) از ناندا کومار دِب‌بارما، «مونَکنی پوهور» (۲۰۰۲) از کونجابِهاری دِب‌بارما، «لانگمانی روکونگو» (۲۰۰۳) از سونیل دِب‌بارما، «۱۹۸۰» (۲۰۰۶) از آتول دِب‌بارما، «تونگتهای نایتوگوی» (۲۰۰۷) از شیام‌لال دِب‌بارما، «دولای تویما نارو» (۲۰۰۸) از بیجوی دِب‌بارما و «لوکهوپوتی» (۲۰۱۰) از . داستان کوتاه آثاری مانند «ایمانگنی یاخیلی» (۲۰۰۱) از نارِندرا دِب‌بارما، «یامروکسا» (۲۰۰۲) از بینوی دِب‌بارما، «هولونگ بِسِرنی خوم» (۲۰۰۲) از رِباتی دِب‌بارما، «توکسا تیاری» (۲۰۰۴) و «توکسا هاکایا» (۲۰۰۶) از آتول دِب‌بارما، «نوخایسا کِرانگ کوتهوما» (۲۰۱۱) از بیجوی دِب‌بارما و «خومپوئی بارّورّوک تویونگ تورّورّوک» (۲۰۱۴) و «هاتال خامچورو باهای» (۲۰۱۴) از سفالی دِب‌بارما در این دوره منتشر شد. شعر مجموعه‌شعرهای متعددی در این سده به چاپ رسید، از جمله: «سانا موچونگبو ساجاکیا کوکروک» (۲۰۰۲) از سونا چاران دِب‌بارما؛ «نونو روکها خومبوبار بارسا» (۲۰۰۶) از دکتر سودهانیا دِب‌بارما؛ «مون دودورو مون» (۲۰۱۰) از نارِندرا دِب‌بارما؛ و «چوخرِنگ» (۲۰۱۲) از بینوی دِب‌بارما. ادبیات مسیحی پرفروش‌ترین کتاب سدهٔ بیست‌ویکم جهان، «» نوشتهٔ ریک وارن، در سال ۲۰۰۸ به زبان کوک‌بوروک ترجمه و منتشر شد. بایبِل کوتهار کتاب مقدس کامل به زبان کوک‌بوروک سرانجام برای نخستین بار در سال ۲۰۱۳ توسط منتشر شد. گروه ترجمه از شامل افراد زیر بود: کشیش جونگ بَهادور دِب‌بارما (عضو گروه ترجمهٔ پیشین سمای کوتال) کشیش آنیل دِب‌بارما کشیش نیلمانی دِب‌بارما مارک دِب‌بارما «بایبِل کوتهار» با بیش از ۱۳۰۰ صفحه بزرگ‌ترین اثر منتشرشده به زبان کوک‌بوروک است و اکنون معیار سنجش آثار منتشره به این زبان به‌شمار می‌رود. آثار ترجمه‌ای بخش زبان شورای خودگردان مناطق قبیله‌ای تریپورا در خومولونگ نقش مهمی در ترجمهٔ آثار ادبی از زبان‌های دیگر به کوک‌بوروک ایفا کرده‌است. از ترجمه‌های شاخص: «وِنیسِنی بانیاسا» (۲۰۰۷) ترجمهٔ تاجر ونیزی اثر ویلیام شکسپیر؛ «گورا» (۲۰۰۷) ترجمهٔ اثر رابیندرانات تاگور؛ «سریکانتا - بخش نخست» (۲۰۰۹) ترجمهٔ اثر ؛ رابینسون کروزوئه به کوک‌بوروک (۲۰۰۹)؛ و «بولتایِرنی کاندید» (۲۰۱۴) ترجمهٔ کاندید اثر ولتر. | ## جمع‌بندی | گزیده‌ها در سدهٔ نو گزیده‌های بسیاری از آثار نویسندگان کوک‌بوروک در زمینه‌های شعر، نمایشنامه، داستان کوتاه، جستار و قصه‌های عامیانه در مجلدات واحد گردآوری شد، از جمله: «گزیدهٔ شعر کوک‌بوروک» (۲۰۰۹) از بینوی دِب‌بارما؛ «رانگبوتانگ» (۲۰۱۱) از دیپانکار چاکرابورتی؛ و «تهونگنوک بوچاپ» (۲۰۱۵) از ناندا کومار دِب‌بارما.