موضوع مقاله: شبه‌جزیره چهارکان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شبه‌جزیره چهارکان | مقدمه: شبه‌جزیره چهارکان (نام‌های دیگر: چله‌کن، نفتونیا، جزیره نفت) شبه‌جزیره‌ای است در غرب ترکمنستان، در سواحل شرقی دریای خزر. | ## بخش 1: شبه‌جزیره چهارکان | شهر خزر (چهارکان سابق) در این شبه‌جزیره واقع شده‌است که از لحاظ اداری به استان بلخان ترکمنستان تعلق دارد. این نام از سوی ترکمن‌ها به صورت چهارکن و چـله‌کن (Çeleken) تلفظ می‌شودگُلی، امین‌الله: سیری در تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها. این شبه‌جزیره در غرب با دریای خزر و از سوی شمال با خلیج ترکمن‌باشی (خلیج کراسنوودسک یا شاه‌قدم سابق) هم‌مرز است. شبه‌جزیره دارای آب و هوای خشک قاره‌ای است که میزان بارش آن ۱۵۰ میلی‌متر در سال است. این منطقه بیابانی است و در قسمت مرکزی شبه‌جزیره زمین مرتفع‌تری با ارتفاع متوسط ۱۰۰ متر قرار دارد. در قسمت مرکزی ساحل غربی صخره‌های ۲۵ متری به چشم می‌خورد اما در حالی که ساحل شرقی کم‌ارتفاع و شنی است. جاده ارتباطی شبه‌جزیره چهارکان از شهر بلخان‌آباد از طریق چهاراهی جبل به شهر چهارکان (خزر) می‌رسد. هر از گاهی، مانند سال ۱۹۹۵، شبه‌جزیره چله‌کن هنگامی که سطح آب دریای خزر بالا می‌رود، تبدیل به جزیره می‌شود. توصیف جغرافیای منطقه توسط توسط ایوان فدوروویچ بلارمبرگ روسی در: «یادداشت‌های نگهداری‌شده در طول سفر برای بررسی کرانه‌های شرقی دریای خزر در سال ۱۸۳۶»,صص۶۶ تا ۷۲. سواحل غربی آن به سوی شمال شرقی و جنوب کشیده شده و دو زبانه خشکی طولانی و باریک به نام‌های کُپالچا (کفلجه) و درویش را شکل داده است. | ## بخش 2: شبه‌جزیره چهارکان | عمق دریا در این بخش‌ها برای کشتی‌های بزرگ مناسب است، اما لنگرگاه‌های آن چندان مطمئن نیستند، زیرا از بیشتر جهات باز و بی‌حفاظند. در مقابل، سواحل جنوبی لنگرگاه مناسبی دارند چون زبانۀ درویش سدی در برابر باد ایجاد کرده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که زلزله‌ها در گذشته شکل سواحل را تغییر داده‌اند؛ برای نمونه، شبه‌جزیرۀ درویش حدود ۴۰ سال پیش یک جزیره بود. ساحل غربی جزیره چهارکان در سمت شمال شرقی و جنوب با دو زبانۀ خشکی طولانی و باریک به نام‌های کفلجه و درویش امتداد می‌یابد. در امتداد این ساحل، عمق دریا کاملاً کافی است، به‌گونه‌ای که حتی کشتی‌های بزرگ می‌توانند تا حد زیادی به آن نزدیک شوند؛ اما لنگرگاه‌ها نامناسب هستند، زیرا تقریباً از تمام جهات باز و بی‌حفاظ‌اند. در مقابل، ساحل جنوبی لنگرگاه مناسبی را فراهم می‌کند، چرا که با زبانۀ درویش پوشیده شده است که در این مکان خلیج بزرگی را شکل می‌دهد. کشتی‌هایی که از دریا به سمت ساحل جنوبی چهارکان می‌آیند، می‌توانند بدون دور زدن جزیرۀ اوگورچینسکی (اغورجه) وارد این خلیج شوند. اعماق اطراف انتهای درویش نشان می‌دهند که در تنگۀ میان این شبه‌جزیره و جزیرۀ اغورجه، آبراه مناسبی حتی برای کشتی‌های بزرگ وجود دارد؛ اما آن‌ها باید به درویش نزدیک‌تر بمانند تا از جزیرۀ زیرآبی یا تپۀ دریایی موجود در تنگه عبور کنند. عمق آب در تمام سمت شرقی درویش بسیار کم است و در شرق آن حتی چندین شیب زیرآبی دیده می‌شود. ساحل جنوب شرقی چهارکان از خلیج‌های کوچکی تشکیل شده است که توسط زبانه‌های خشکی از یکدیگر جدا شده‌اند. | ## بخش 3: شبه‌جزیره چهارکان | ژرفای آب در این مکان بسیار اندک است و اغلب حتی برای شناورهای پارویی نیز کافی نیست. از اینجا تا انتهای شمال شرقی جزیره، دریا پوشیده از تعداد زیادی جزایر کوچک، ماسه‌ای، بی‌حاصل و بدون آب است که ادامۀ زنجیرۀ تپه‌هایی محسوب می‌شوند که از شبه‌جزیرۀ داردژا تا بخش جنوبی خلیج بلخان امتداد یافته‌اند. ساحل شمالی چهارکان مستقیماً از شرق به غرب کشیده شده و خلیجی ندارد؛ بخش غربی آن توسط زبانۀ کفلجه محافظت می‌شود. ژرفای آب در سواحل جنوب شرقی و شرقی چهارکان و همچنین میان جزایر ماسه‌ای مجاور نیز تغییر کرده است؛ در برخی تنگه‌ها آب تقریباً به‌طور کامل از بین رفته است، در حالی که پیش‌تر، کشتی‌های محلی بارگیری‌شده به‌راحتی از میان آن‌ها عبور می‌کردند. طبیعت در چهارکان مرده است و نه در کوه‌ها و نه در دشت‌های آن اثری از سبزی به چشم نمی‌آید. خاک جزیره شور است و چندین دریاچۀ نمک در آن وجود دارد که بزرگ‌ترین آن‌ها آغاشلی‌باشی نام دارد و منبعی برای تجارت نمک با استان‌های ساحلی ایران است. سالانه حدود ۱۰۰ هزار پود نفت از این جزیره به ایران صادر و در مقابل گندم، برنج و پارچه وارد می‌شود. به گفتۀ ترکمن‌ها، بیش از ۳۰۰۰ چاه نفت در این جزیره وجود دارد که نیمی از آن‌ها متعلق به خانوادۀ کیات‌بیک، از ریش‌سفیدان منطقه، است. | ## جمع‌بندی | نفت را با مشک‌های چرمی از چاه‌ها بیرون می‌کشند و در انبارهای زیرزمینی نگهداری می‌کنند.