موضوع مقاله: فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر | مقدمه: فهرست زیر فهرستی از دانشمندان، فلاسفه و علمای ایران قدیم است که پیش از دوران معاصر می‌زیسته‌اند. | ## بخش 1: فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر | وی بیست و یکمین پادشاه ساسانی و برادر قباد یکم بود.۳هوشتانهشیمی‌دان و فیلسوف دوران هخامنشیان۴آرتاخهمهندس سازه زمان هخامنشیان و از سازندگان کانال آتوس۵بوبراندامهندس سازه زمان هخامنشیان و از سازندگان کانال آتوس۶آزونکسشیمی‌دان و روان‌شناس زمان اشکانیان۷مانیپزشک، نگارگر، شاعر، نویسنده و بنیانگذار آیین مانوی در دوران ساسانیان است.۸مولانابعد از اسلام مشکلی بروز آمده لطفاً به بخش بعد از اسلام مراجعه شود۹پاول پارسی یا پولُسِ پارسیمنطق دان و فیلسوف دوران ساسانیان۱۰مزدکفیلسوف زمان ساسانیان و مؤسس آیین مزدکیه۱۱برزویه پزشکپزشک دوران انوشیروان ساسانی. وی گردآورندهٔ کتاب کلیله و دمنه بوده است.۱۲اثیرالدین ابهریریاضی‌دان و ستاره‌شناس.۱۳ابومحمود حامدبن خضر خجندیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی ثابت کرد، به‌طور ناقص، که مجموع مکعب‌های دو عدد برابر با مکعب عدد سوم نمی‌شود. «یک کتاب درسی هندسه و اثری دربارهٔ مقدار میل دائرةالبروج به خجندی نسبت داده شده است.»۱۴عبدالحمید کاتبزبان‌شناس و ابداع‌کنندهٔ نثر عربی.۱۵ابوداوود سلیمانعالم دینی و نویسندهٔ کتاب سنن ابوداود۱۶ابوحنیفه نعمان بن ثابتبنیان‌گذار مذهب حنفی۱۷بونصر منصوراز مبتکران قضیه سینوس۱۸ابوسعید ضریر گرگانیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی واضع اتحاد مثلثاتی و قضیه سینوس‌ها بود و مشارکت‌های بسیاری در علم ریاضی و نجوم انجام داد.۲۱احمد بن فرخپزشک و نویسندهٔ دانشنامهٔ پزشکی و کتاب فرمول‌های دارویی۲۲احمد بن عماد الدینپزشک و شیمی‌دان. وی نویسندهٔ کتاب فی صناعة اکسیر می‌باشد.۲۳علوی شیرازیپزشک سلطنتی دربار گورکانیان و نادرشاهC.A. در این نمایه، شماری از گام‌های ماه به تصویر کشیده شده است.ریاضی‌دان، ستاره‌شناس، تقویم‌شناس، انسان‌شناس، هندشناس، تاریخ‌نگار، گاه‌نگار و طبیعی‌دان. بیرونی را بزرگ‌ترین دانشمندِ مسلمان و یکی از بزرگ‌ترین دانشمندانِ ایرانی در همهٔ اعصار می‌دانند.D.J. وی آثار زیادی را برجا گذاشت و کتاب معرفت فلاحت وی در سال‌های اخیر به چاپ مجدد رسیده است.۵۴ابوعلی بلعمیتاریخ‌دان و مترجم کتاب تاریخ طبری۵۵اخوینی بخاریپزشک و از صاحب نظران درمانمالیخولیا۵۶ابوالقاسم مقانعیپزشک۵۷ابوحنیفه دینوریهمه‌چیزدان، گیاه‌شناس، ستاره‌شناس، جغرافی‌دان، ریاضی‌دان، تاریخ‌نگار و متخصص ذوب فلزات. وکان ابوه قائد جیش وهو فارسی المنتسب۶۳کمال‌الدین فارسیریاضی‌دان و فیزیک‌دان برجسته. از فعالان فیزیک نور و نظریه اعداد۶۴ابراهیم فزاریریاضی‌دان و منجم۶۵سهل بن بشرریاضی‌دان و منجم یهودی ایرانی. وی نویسندهٔ کتاب المائة فی الصناعة الطبیة از مشهورترین کتاب‌های پزشکی است.۸۱محمدمهدی بن علی نقی شریفپزشک. وی نویسندهٔ کتابی درباهٔ داروهای هندی می‌باشد.۸۶ابوعبدالله حاکم نیشابوریتاریخ‌دان، محدث و عالم دینی۸۷منصور حلاجفیلسوف۸۸میر سید علی همدانیفیلسوف۸۹ابوالفضل هرویریاضی‌دان و ستاره‌شناس۹۰ابو منصور موفق هرویپزشک و داروشناس. وی اشعاری آمیخته با علوم مختلف دارد که در کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا نگهداری می‌شود.۹۳حبش حاسبریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان. وی حبش برای حل مسائل اخترشناسی کروی، تبدیل مختصات، اندازه‌گیری‌های زمان، و بسیاری مسایل دیگر به مثلثات روی آورد و با تعریف جیب (سینوس) و تنظیم جدول مماس و ابداع نسبتی به نام ظلٌ که امروزه تانژانت گفته می‌شود و سرانجام تهیه جداول معادلات اخترشناسی معیار به دست می‌دهد. حاسب اولین کسی است که جداولی برای تابع‌های سینوس و تانژانت تهیه کرد او در حدود سال ۸۵۰ میلادی در زیج خود جدولی برای تابع‌های سینوس و تانژانت تهیه کرد. اختلاف بین دو درجه متوالی برای سینوس‌ها و تانژانت‌ها یک درجه بود و در هر دو مورد نتایج تا سه رقم شصت‌گانی درست بود.۹۴محمد بکتاشفیلسوف، عارف و عالم دینیC. 2004.۹۸همام بن منبهعالم دینی و از تابعین و راویان حدیث۹۹حاسب طبریستاره‌شناس و ریاضی‌دان۱۰۰حمزه اصفهانیتاریخ‌دان و فیلسوفابن ابی صادقپزشک و فیلسوف. وی از شاگردان ابن سینا بود و به خاطر آثار باارزشش به بقراط ثانی معروف شد.۱۰۱ابن خردادبهجغرافی‌دان، تاریخ‌نویس و موسیقی‌شناس. او راهنمایی برای مسافران نوشت و راه دریایی‌ای را که از ریزشگاه دجله به خلیج فارس در نزدیکی ابله آغاز می‌شد و به چین و هندوستان می‌رسید، توصیف کرد. او احتمالاً نویسنده نخستین اثر با عنوان عمومی مسالک و ممالک است و نخستین فردی است که کتابی در جغرافیای اقتصادی گردآوری کرده.۱۰۲ابن رستهجغرافی‌دان. وی اطلاعات زیادی دربارهٔ سرزمین‌های اروپایی و غیرمسلمان آسیایی به مسلمانان منتقل هست و نوشته‌های جغرافیایی زیادی دارد و محاسبات مهمی در نجوم انجام داده است.۱۰۳محمدبن یوسف ایلاقیپزشک. | ## بخش 2: فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر | این کتاب حدود هفت صد سال در اروپا تدریس می‌شده است.همه چیزدان، پزشک، ریاضی‌دان، منجم، فیزیک‌دان، شیمی‌دان، روان‌شناس، جغرافی‌دان، زمین‌شناس، شاعر، منطق دان و فیلسوف. وی هم دورهٔ خیام بوده و با کمک وی تقویم کنونی ایران را اصلاح کرده است.۱۱۳جابر بن حیانهمه چیزدان، شیمی‌دان، ستاره‌شناس، فیزیک‌دان و فیلسوف. کشف مواد شیمیایی متعددی همچون هیدرو کلریک اسید، نیتریک اسید، تیزاب (مخلوطی از دو اسید یاد شده که از جمله اندک موادی است که طلا را در خود حل می‌کند)، سیتریک اسید (جوهر لیمو) و استیک اسید (جوهر سرکه)، همچنین معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو سنگ بنای شیمی امروزی به‌شمار می‌آیند، از جمله یافته‌های اوست. او همچنین یافته‌های دیگری دربارهٔ روش‌های استخراج و خالص سازی طلا، جلوگیری از زنگ زدن آهن، حکاکی روی طلا، رنگرزی و نم ناپذیر کردن پارچه‌ها و تجزیهٔ مواد شیمیایی ارائه داد. (احتمالاً با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده است) در آخر، بذر دسته‌بندی امروزی عنصرها به فلز و نافلز را می‌توان در دست نوشته‌های وی یافت.*William R. وی خلاصه‌ای بر کتاب قانون طب ابن سینا به نام قانون شاه نوشته است.۱۱۵ایدمر جلدکیشیمی‌دان۱۱۶عطاملک جوینیتاریخ‌دان. وی نویسندهٔ کتاب تاریخ جهانگشای می‌باشد.۱۱۷امام‌الحرمین جوینیفیلسوف و عالم دینی۱۱۸ابوعبید جوزجانیپزشک. وی نقش مهمی در راهیابی ستاره‌شناسی اسلامی به چین داشته است.۱۲۰عباس بن سعید جواهریریاضی‌دان. کار دیگر وی تلاش برای اثبات اصل توازی اقلیدس بود.۱۲۱ابوبکر کرجیریاضی‌دان و مهندی حفر قنات. وی مخترع تراز دایره‌ای و اختراع زاویه یاب و ارتفاع یاب بوده و در زمینه معادلات ریاضی با درجه بالای ۲ دستاوردهای مهمی داشته است. وی در زمینهٔ پیدایش آب‌های زیرزمینی و راه‌های استخراج آن‌ها نظریه‌ها و روش‌ها و اختراع‌های بدیعی داشته است.۱۲۲غیاث‌الدین جمشید کاشانیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی عدد پی را تا ۱۶ رقم اعشار و همچنین سینوس زاویه یک درجه را تا ده رقم صحیح شصتگانی حساب کرد. روش‌های کنونی چهار عمل اصلی و محاسبه جذر توسط وی اختراع شده‌اند.۱۲۳سدیدالدین کازرونیپزشک۱۲۴برهان‌الدین کرمانیپزشک. وی از بزرگ‌ترین نویسندگان کتاب‌های پزشکی بوده است.۱۲۵شمس‌الدین کرمانیعالم دینی۱۲۶خازنیستاره‌شناس. وی از شاگردان خیام بوده و در تدوین گاهشمار جلالی نقش مهمی ایفا کرده است.۱۲۷عمر خیامهمه چیزدان. او نخستین کسی بود که نشان داد معادلهٔ درجهٔ سوم ممکن است دارای بیش از یک پاسخ باشد یا این که اصلاً جوابی نداشته باشند. مثلث خیام و بسط دوجمله‌ای خیام - نیوتون، محاسبهٔ مدار گردش کرهٔ زمین به دور خورشید تا ۱۶ رقم اعشار و اصلاح گاهشمار جلالی که امروزه در ایران استفاده می‌شود، از جمله کارهای وی بوده‌اند.۱۲۸سلطان‌علی خراسانیپزشک. وی کتابی با نام دستورالعلاج نوشت.۱۲۹بهاءالدین مروزیریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان. وی به تکمیل نظریه‌ای پرداخت که بر اساس آن سیاره‌ها در دایره‌های موهومی حرکت نمی‌کنند، بلکه در داخل افلاک گردندهٴ جسمانی قرار دارند. این نظریهٴ عجیب پیشتر، توسط ابوجعفر خازن، و ابن هیثم بیان شده بود، تا فرض حرکت در میان اثیر و مشکلات ناشی از آن را حل کند: فشاری در پیش هر سیاره و کمبود فشار یا خلاٴیی در پس آن پدید می‌آید.۱۳۰محمد بن موسی خوارزمیهمه چیز دان، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس، فیلسوف، جغرافی‌دان و تاریخ‌دان. وی نقشه‌های زمین و آسمان را تهیه کرد و نقشه بطلیموس را نیز اصلاح کرد.۱۳۱نجم الدین القزوینی الکاتبیپزشک، ستاره‌شناس، شیمی‌دان و فیلسوف.۱۳۲شمس‌الدین محمد خفریکلامشناس و حکمتدان.۱۳۳ابوسهل بیژن کوهیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی نویسندهٔ کتاب شرایط جراحی می‌باشد.۱۳۶ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانیریاضی‌دان، ستاره‌شناس و مهندس. | ## بخش 3: فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر | معادله درجه سوم را به وی نسبت می‌دهند که در بین دانشمندان اسلامی به معادله ماهانی موسوم است. اثر معروف وی در علم پزشکی کتاب طب ملکی است.۱۳۸ابو طاهر مروزیفیلسوف۱۳۹ابن ماسویهپزشک. آثار کالبدشناسی و طبی زیادی به نام اوست، مخصوصاً دغل‌العین، که قدیمی‌ترین رسالهٴ منظم چشم‌پزشکی موجود به زبان عربی است و کتاب النوادر الطبیة که ترجمهٴ لاتینی آن در قرون وسطی رواج زیادی داشت.۱۴۰ماشاالله بن اثریستاره‌شناس و اختربینIslam and Science, by M. ۱۴۲میرزا علیپزشک۱۴۳ابوعلی مسکویهپزشک، شیمی‌دان، فیلسوف و تاریخ‌دان.۱۴۴شرف‌الزمان طاهر مروزیپزشک و جغرافی‌دان دربار سلجوقی. تألیفات ریاضی، نجومی، و مکانیکی متعددی بدیشان منسوب است، مهم‌ترینشان کتاب الفرسطون، کتاب مساحةالاءکر و قِسمةالزوایا بثلاثة اقسام متساویة و وضع مقدار بین المقدارین لتتوالی علی قسمة واحدة می‌باشد.۱۴۹ابواحمد منجمموسیقی دان و ادیب. نگارندهٔ کتاب رساله فی الموسیقی.۱۵۰ماسرجویهپزشک یهودی ایرانی بود که در دورهٔ امویان می‌زیست و به عنوان نخستین مترجم کتب پزشکی به عربی شناخته می‌شود. او در زمان خلافت مروان بن حکم مجموعهٔ طبی کُنّاش نوشتهٔ اهرن اسکندرانی (هارون اسکندرانی یا هرون اسکندرانی) را به عربی ترجمه کرد. همچنین کتاب‌های الالوان، کتاب الروائح و الطعوم منسوب به ماسرجویه است.۱۵۱علی بن شیخ محمدعبدالرحمنوی دانشنامهٔ پزشکی بزرگی به زبان فارسی نوشته است. از آثار النقوری می‌توان به چند رساله و کتاب پزشکی از جمله واژه نامهٔ دارویی و کتابی در درمان به نام طب شهاب اشاره کرد.۱۵۳بنیامین نهاوندیپزشک. او اساس قرائیم را که عنان ابن داوود آغاز کرده بود (نیمهٴ دوم سدهٴ هشتم) با تأکید بر ارزش تفکر آزاد تکمیل کرد.۱۵۴احمد نهاوندیستاره‌شناس. او در در جندی‌شاپور به رصدهای نجومی پرداخت و زیجی موسوم به مشتمل تألیف کرد.۱۵۵ضیاءالدین نخشبیپزشک۱۵۶ناصرخسرواز حکیم، شاعر، فیلسوف، و جهانگرد. وی بر اغلب علوم عقلی و نقلی زمان خود از قبیل فلسفه و حساب و طب و موسیقی و نجوم و کلام تبحر داشت و در اشعار خویش به کرات از احاطه داشتن خود بر این علوم تأکید کرده است.Milaha, V. وی کتاب گیاهان دارویی د ماتریا مدیکا اثر دیوسکوریدس را به عربی ترجمه نمود.۱۵۸نوبخت اهوازیمعمار و مترجم. وی در دربار هارون الرشید خدمت می‌کرد.۱۶۰حسن بن موسی نوبختیفیلسوف و متکلم شیعه۱۶۱نظام الدین حسن نیشاپوریریاضی‌دان، ستاره‌شناس، فقیه، مفسر و شاعر۱۶۲ابوالعباس نیریزیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. او اولین کسی است که کتانژانت را به کار برد و اولین کسی است که خط سیاه در رنگین کمان را کشف کرد و توضیح داد؛ و برای اولین بار کتابی در هواشناسی و ابزار آن نوشت. وی اثباتی بر قضیه فیثاغورس نوشت.۱۶۳بهاءالدین محمد نقشبندفیلسوف۱۶۴ابوالقاسم حبیب نیشابوریپزشک۱۶۵ابوالقاسم حبیب نیشابوریعالم حدیث. کتاب بالینی بهاء الدوله خلاصةالتجارب می‌باشد.۱۶۸عمر نسفیحقوقدان، مفسر و خداشناس۱۶۹احمد بن شعیب نسائیعالم حدیث. او منشی سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه آخرین شاه خوارزمشاهیان بود.۱۷۱حافظ ابونعیم اصفهانیعالم حدیث۱۷۲زکریای قزوینیپزشک، جغرافی‌دان، تاریخ‌نویس و فیلسوفĀṮĀR AL-BELĀD, C. وی از استادان ابن سینا و نویسندهٔ یکی از نخستین فرهنگ‌های پزشکی بود.۱۷۵علی بن محمد سمرقندیفیزیک‌دان، ریاضیدان، منجم، زبان‌شناس و متکلم۱۷۶علی بن ابراهیم قمیحقوقدان و عالم دینی.۱۷۷عبدالکریم قشیریفیلسوف۱۷۸ابوعبدالله قضاعیتاریخ‌دان۱۷۹زین‌الدین علی بن حسین انصاریپزشک و داروساز. و أما غیره من العجم فلم نر لهم من بعد الإمام ابن الخطیب و نصیر الدین الطوسی کلاما یعول علی نهایته فی الإصابة. | ## جمع‌بندی | فاعتیر ذلک و تأمله تر عجبا فی أحوال الخلیقة؛ و الله یخلق ما یشاء لا شریک له الملک و له الحمد و هو علی کل شیء قدیر و حسبنا الله و نعم الوکیل و الحمد لله.