موضوع مقاله: فهرست آثار درباره بهرام بیضایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست آثار درباره بهرام بیضایی | مقدمه: آنچنان که باید و شاید او را نشناخته‌اند یا نخواسته‌اند که بشناسند!»زهرا حاتمی، ۱۳۹۷«به نظر من مقوله‌ای به نام بیضایی‌شناسی، بیضایی‌خوانی، خودش یک پژوهش است.»محسن حسینی، ۱۴۰۰ کار و زندگیِ بهرام بیضایی (۱۳۱۷) موضوعِ آثار و تأمّلاتِ بسیاری بوده است. | ## بخش 1: فهرست آثار درباره بهرام بیضایی | سرآغازِ نگارش دربارهٔ بهرام بیضایی و کارش کمابیش به سرآغازِ کارِ نویسندگیِ خودِ بیضایی برمی‌گردد. بعضی از کسانی که نخستین بار در آغازِ دههٔ ۱۳۴۰ در نوشته به بیضایی و کارش اشاره کردند یا درباره‌اش مقاله نوشتند عبارتند از یحیی ذکاء، ژان-ژاک گوتیه، ایرج افشار، اکبر رادی و جلال آل احمد. (شاید نخستین بار که جایی مکتوب به نامِ بیضایی اشاره و منتشر شده باشد نشریهٔ پُست تهران در خردادِ ۱۳۳۳ باشد. برخی گزارش‌های ساواک را نیز می‌توان از نخستین نوشته‌ها دربارهٔ بیضایی به شمار آورد.) سپس‌تر آوازهٔ بیضایی سبب شد تا موضوعِ نوشته‌ها و نقّاشی‌ها و شعرها و فستیوال‌ها و سخنرانی‌های فراوان شود. دانشگاهیان نیز اغلب در مملکت‌های فارسی‌زبان پژوهش‌های فراوانی دربارهٔ بیضایی نوشتند که گاه به صورتِ کتاب نیز چاپ شده. و دیگر هیچ (۱۴۰۳) و محمّد متوسلانی و ایرج پارسی‌نژادیادها و دیدارها (۱۴۰۰) و آیدین آغداشلوروایت زندگی: گفتگو با بیست استاد بزرگ معاصر (۱۳۹۶) و شیدا قره‌چه‌داغی و عنایت‌الله بخشی و منصور اوجیاوجی، منصور. و اسماعیل نوری علاجمعه‌گردی‌های اسماعیل نوری علا (۱۴۰۴) و لیلی گلستانگلستان، لیلی. | ## بخش 2: فهرست آثار درباره بهرام بیضایی | تهران: نشر ثالث و کاظم هژیر آزاددر محضر استاد (۱۴۰۰) و داوود فتحعلی بیگیتقلیدچی عاشقانه‌ها(۱۴۰۳) و علیرضا خمسهمأموریت آقای شادی (۱۴۰۰) و دربارهٔ سینما با علیرضا خمسه (۱۴۰۴) و داریوش فرهنگکافه آپارات، ۱۰۸ و همایون کاتوزیان و امیر نادری و سوسن تسلیمیسوسن تسلیمی در گفت‌وگویی بلند با محمد عبدی و غزاله علیزاده و بهروز غریب‌پوربهروز غریب‌پور (۱۳۹۸) و اکبر زنجانپور و عبّاس میلانیسی چهره (جلدِ دوّم، ۱۴۰۲) و پرویز پورحسینی و اسماعیل جمشیدی و زاون قوکاسیان و سیّد محمّد بهشتی شیرازیگفتگوهای سینمایی و فرشیده نسرین و آناهید آباد و بهاره رهنما. هنگامِ سرآغازِ قرنِ پانزدهمِ هجریِ خورشیدی بیضایی از نامدارترین پارسی‌گویان بوده و «هر گفتارش تفسیر می‌شود». کتاب به تفکیکِ کار دربارهٔ کتاب‌ها مترسکها در شب و عروسکها آرش پهلوان اکبر می‌میرد نمایش در ژاپن نمایش در ایران سُلطان مار دیوان بلخ نمایش در چین عیّار تنها قصه‌های میرِ کفن‌پوش اِشغال روز واقعه فتحنامه‌ی کلات دیباچه‌ی نوین شاهنامه پرده‌ی نئی فیلم در فیلم سیاوش‌خوانی هیچکاک در قاب چشم‌انداز مقصد اَفرا، یا روز می‌گذرد ایستگاه سلجوق مَجلس ضًربت زدن مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین شب هزارویکُم ریشه‌یابیِ درخت کهن هِزاراَفسان کجاست؟ بیضایی در سوگِ مرگش دو شعر سرود.دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی رگبار سفر غریبه و مه کلاغ چریکه‌ی تارا مرگ یزدگرد باشو، غریبه‌ی کوچک شاید وقتی دیگر مسافران گفتگو با باد سگ‌کُشی قالی سخنگو وقتی همه خوابیم دربارهٔ سخنرانی‌ها «در موقعیت تئاتر و سینما» عمومی دفتر نظرزاده، رسول. تن‌پوشی از آینه: ساختمایه‌ی نمایش‌های ایرانی در آثار بهرام بیضایی (۱۳۸۴) یادنامه تواضعی، جابر (گردآورنده). نویسندگانِ کم‌شناخته‌ای چون سهیلا نجمبیضایی از نگاهی دیگر و مصطفی زمانی‌نیادر شبیخون نشابور و ایرج افشاری اصلزبان آرکائیک در نمایشنامه‌های بهرام بیضایی (۱۳۹۶) و آذر مهرابیقدرت نوستالژی (۱۳۹۹) و رضا ترنیانبهرام بیضائی؛ زبان، هویت و قدرت (۱۳۹۹) و محمّد عارفنمادها و نشانه‌ها در ادبیات نمایشی (۱۴۰۳) و شمیم شهلامفهوم تعزیه از نگاه بهرام بیضایی (۱۳۹۹) و مریم افشارتحلیلی بر بازتاب اسطوره در سینمای بهرام بیضایی (۱۳۹۴) و الهام باقریاز اسطوره تا تاریخ، از تاریخ تا اسطوره در آثار بهرام بیضایی و فرشید قلی‌پوراز شعر تا واگویه در آثار بهرام بیضایی و چند کتابِ دیگر و محمود صباحییک تاریخ درام و یک درام تاریخی و سعید رضویثنویت در آثار بهرام بیضایی و اکبر رادی و حسن امیرخانیایجاد اسطوره‌ی قهرمان نمایشی (۱۳۹۶) و آزاده سعیدی مقدمبررسی جایگاه زن در آثار بهرام بیضایی و فاطمه شفیع خانیقهرمان زن در سینمای بیضایی (۱۴۰۰) و منیر کی‌احمدیاستعارهٔ شناختی و روایت‌های استعاری و سارا آصفیچهار زن در دو دهه از سینمای بهرام بیضایی (۱۴۰۱) و مونا عمادLe théâtre iranien en transition: Les œuvres de Bahram Beyzaie و لیلا فیجانیتأثیر خود در نمایشنامه‌های سلطان مار مرگ یزدگرد و شب هزارویک بهرام بیضایی بر اساس نظریه دیگری باختین (۱۴۰۳) نیز کتاب‌هایی دربارهٔ بیضایی منتشر کرده‌اند. منصور خلجنمایشنامه‌نویسان ایران: از آخوندزاده تا بیضایی (۱۳۸۱) و محسن شهرنازدارمهرگان: جشن‌نامه مشاهیر معاصر ایران (۱۳۸۴) و سروش طاهری اولبازتاب حمله مغول در نمایش ایران و صمد رستمی و محمّد بقاییچهره‌ها و ناگفته‌ها (۱۴۰۱) و حسین فرّخینمایشنامه‌نویسان ایران: ۱۳۷۸−۱۳۵۷ (۱۴۰۱) و فریده شیر ژیانجایگاه نمایش سنتی در تئاتر معاصر ایران (۱۳۸۱) و ندا خوینیاز اسطوره تا سینما (۱۴۰۱) و ولی‌اله نصریشعر بی‌پایان (۱۴۰۳) و محمّدسجّاد نجفیسینمای ایران به روایت فلسفهٔ سیاسی (۱۴۰۳) و حمیرا علیزادهآثار سینمایی از منظر ژیلبر دوران (۱۴۰۳) و رسول نظرزادهتک‌گویی در سینمای ایران، جلدِ ۳ (۱۴۰۴) هم از نویسندگانی هستند که در بخش‌هایی از کتاب‌هاشان به بیضایی و کارش پرداخته‌اند. | ## بخش 3: فهرست آثار درباره بهرام بیضایی | همچنین مقالاتِ فراوانی اغلب بی امضا در روزنامهٔ کیهان دربارهٔ بیضایی چاپ شده است. روزنامهٔ کیهان و روزنامهٔ شرق از نشریّاتی هستند که در دورانِ متأخّرِ کارِ بیضایی فراوان به وی پرداخته‌اند، یا بیضایی را بهانهٔ مشاجرهٔ قلمی با همدیگر کرده‌اند. (گفتگوی روبرت صافاریان و امیر پوریا و رضا درستکار و مسعود بهاری) «شناخت بیضایی برای جهان دشوار است». گفتگوی مجلّهٔ آزما با عبّاس جوانمرد گفتگوی امیر پوریا و افشین هاشمی در بیست‌ویکمین برنامهٔ آپاراتچی مجموعهٔ پادکستِ ابدیت و یک روز به مناسبتِ هشتادسالگیِ بیضایی آثارِ تجسّمی یگانه شمایلِ بیضایی در معابرِ عمومی تا سالِ ۱۴۰۰ تصویرِ ابلقِ نیمرخی در بالای شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاهِ متروی تئاترِ شهرِ تهران بوده است. کاریکاتورهای فراوانی نیز از بیضایی کشیده شده که اغلب در مجلّاتِ سینمایی منتشر شده، از جمله از مانا نیستانی. فستیوال‌ها جشنواره‌ها و جایزه‌هایی به نامِ بیضایی برگزار شده است، که از آن میان می‌توان جشنوارهٔ ارغنون به سال ۱۳۹۵ و جشنواره ملّی تئاتر بهرام بیضایی و مجموعه سخنرانی‌های دانشگاهِ سنت اندروز (۲۰۱۷) به افتخار بیضایی را نام برد. | ## جمع‌بندی | به مناسبتِ ده سال مربّی‌گریِ بیضایی در دانشگاهِ استنفورد برنامهٔ ایران‌شناسیِ این دانشگاه کنفرانسی در ژوئیهٔ ۲۰۲۱ میلادی برگزار کرد.