موضوع مقاله: دستور زبان فارسی تاجیکی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دستور زبان فارسی تاجیکی | مقدمه: این مقاله دستور زبان فارسی تاجیکی معیار را که در تاجیکستان و ازبکستان رایج است توصیف می‌کند. | ## بخش 1: دستور زبان فارسی تاجیکی | اندکی از سامانه حالتی باقی مانده‌است و روابط دستوری اساساً از طریق واژه‌بست‌ها، ترتیب کلمات و سایر ساختارهای تحلیلی بیان می‌شوند. دستور زبان تاجیکی تقریباً یکسان با دستور زبان فارسی است، اگرچه در برخی از زمان‌های فعلی تفاوت‌هایی وجود دارد. گرچه در مواردی جنسیت معمولاً با تغییر کلمه متمایز می‌شود همانند мурғ (مرغ) و хурӯс (خروس). همچنین جنسیت در مواردی با افزودن нар (نر) و мода (ماده) به پیش و پس از اسم‌ها مشخص می‌شود همانند хар-и нар (خر نر) و хар-и мода (خر ماده). در تاجیکی نیز حرف تعریف وجود ندارد و تنها مفعول با افزودن پسوند ро- (را) نشان داده می‌شود. استفاده از این پسوند هنگام سخن در مورد چیزی که پیشتر دربارهٔ آن سخن گفته شده، اجباری است. از میان این پسوندها، ابتدا نشانگر جمع افزوده می‌شود و به دنبال آن هر نشانگر صرفی به دنبال نشانگر مستقیم چیز می‌آید. جمع با پسوند ҳо- (-ها) یا он– (-ان) نشان داده می‌شود، اگرچه ممکن است وام‌واژگان عربی از جمع‌های عربی استفاده کنند. ه مانند فارسی -ها با هر اسمی قابل استفاده است ولی -ان معمولاً برای اسم‌های جاندار استفاده می‌شود و دارای انواع ён- (-یان) برای واژگانی که به ای، او یا آ ختم می‌شوند، вон- (-وان) برای کلماتی که به اُ ختم می‌شوند و гон- (-گان) برای کلماتی که به -ـه ختم می‌شوند است. | ## بخش 2: دستور زبان فارسی تاجیکی | پسوند -ان در مورد اعضای بدن که به صورت دوتایی قرار می‌گیرند، مانند даст (دست) و чашм (چشم) نیز کاربرد دارد و این دو به ترتیب به صورت дастон (دستان) و чашмон (چشمان) جمع بسته می‌شوند. این موارد در فارسی تاجیکی کمتر از سایر گونه‌های فارسی کاربرد دارند که به دلیل تأثیر کمتر فرهنگ و آموزش عربی-اسلامی در تاجیکستان و ازبکستان است. صفت‌ها در تاجیکی همانند سایر گونه‌های فارسی بین صفت و موصوف مطابقتی وجود ندارد و آن‌ها نشانه‌های جمع موصوفشان را نمی‌پذیرند برای نمونه китоби хуб (کتاب خوب) و китобҳои хуб (کتاب‌های خوب). صفت‌ها پس از اسمی که آن را توصیف می‌کنند می‌آیند و بین آن‌ها نقش‌نمای اضافه قرار می‌گیرد. برای نمونه: кӯҳи баланд (کوه بلند) кӯҳи баландтар (کوه بلندتر) баландтарин кӯҳ (بلندترین کوه) ساختار اضافه نقش‌نمای اضافه واژه‌بستی است که برای نشان دادن یک ترکیب اضافی یا ترکیب وصفی از آن استفاده می‌شود و با افزودن یک کسره به حرف آخر موصوف یا مضافٌ‌الیه ساخته می‌شود. این ساختار با توجه به الفبا و آوایش تاجیکی در همه حال به‌صورت حرف (и-) نوشته می‌شود و در این گویش برخلاف فارسی ایران یای میانجی و دیگر ساختارهای استثنا وجود ندارند. برای نمونه: духтари хушрӯй (دخترِ خوشروی) духтарони хушрӯй (دخترانِ خوشروی) ضمیرهای پیوسته و یای نکره نیز در پایان ساختار اضافه می‌آیند. برای نمونه китоби хубам (کتابِ خوبم) ضمیرها ضمیرها در تاجیکی همانند سایر گونه‌های فارسی شش عدد در دو ساختار گسسته و پیوسته وجود دارند. شخص مفرد جمع گسسته پیوسته گسسته پیوسته اول ман (من) ам- (ـَم) мо (ما) амон- (ـِمان) دوم ту (تو) -ат (ـَت) шумо (شما) -атон (ـِتان) سوم ӯ (او) -аш (ـَش) онҳо (آن‌ها) -ашон (ـِشان) دوم شخص جمع یعنی шумо (شما) گاهی برای احترام برای یک فرد نیز به کار می‌رود. | ## بخش 3: دستور زبان فارسی تاجیکی | البته در گویش شمالی تاجیکی، شکل جمع شما به صورت шумоён (شمایان) است و شما فقط برای مفرد به کار می‌رود؛ برای نمونه؟ حروف اضافه حروف اضافه تاجیکی نیز همانند سایر گونه‌های فارسی و به شرح زیرند: تاجیکی غربی аз از бо با бар بر ба به бе بی дар در чун چون то تا فعل‌ها ساختار فعلی تاجیکی بسیار شبیه به فارسی ایران است با این حال تفاوت‌هایی در برخی از زمان‌های فعل‌ها وجود دارد. همانند فارسی غربی دو بن ماضی و مضارع در دستور تاجیکی وجود دارند که بن ماضی از زدودن ан- (ـَن) از مصدر به دست می‌آید. кардан (کردن) - кард (کرد) доштан (داشتن) - дошт (داشت) пазируфтан (پذیرفتن) - пазируфт (پذیرفت) بن‌های مضارع گوناگون‌ترند ولی آن‌ها نیز تاحدودی به مصدر و بن شبیه هستند و از زدودن بـ آغازین فعل امر آن مصدر به دست می‌آیند: кардан (کردن) - кун (کن) доштан (داشتن) - дор (دار) пазируфтан (پذیرفتن) - пазир (پذیر) وجه‌ها در تاجیکی نیز دو وجه صرفی ماضی و مضارع وجود دارد. وجه ماضی با افزودن а- (ـه) به بن ماضی ساخته می‌شود: кардан (کردن) - карда (کرده) доштан (داشتن) - дошта (داشته) пазируфтан (پذیرفتن) - пазируфта (پذیرفته) وجه مضارع نیز با افزودن анда- (ـَنده) به بن مضارع ساخته می‌شود: кардан (کردن) - кунанда (کننده) доштан (داشتن) - доранда (دارنده) пазируфтан (پذیرفتن) - пазиранда (پذیرنده) شناسه‌ها شخص‌ها در تاجیکی نیز با افزودن شناسه به بن ساخته می‌شوند. این شناسه‌ها عبارتند از: شناسه تاجیکی غربیاول شخص مفرد ам- ـَمدوم شخص مفرد ӣ- یسوم شخص مفرد ад- (برای زمان‌های غیر از گذشته) ـَد تهی (برای زمان‌های گذشته) تهیاول شخص جمع ем- یمدوم شخص جمع ед- یدسوم شخص جمع анд- ـَند در گویش‌های شمالی برای دوم شخص مفرد از ед- (ید) و برای دوم شخص جمع از едетон- (یدتان) استفاده می‌شود. زمان‌ها دستور ساخت زمان‌های مختلف در زیر با مثال فعل кардан (کردن) آورده شده‌است. | ## جمع‌بندی | در تاجیکی دو زمان گذشته مستمر (مانند داشتم می‌کردم) و مضارع مستمر (مانند دارم می‌کنم) که در فارسی ایران رایج هستند وجود ندارند و به جای آن دو زمان گذشته معین (مانند کرده ایستاده‌ام) و مضارع معین (مانند کرده ایستاده بودم) وجود دارند.