موضوع مقاله: چهار حقیقت شریف | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # چهار حقیقت شریف | مقدمه: این چهار اصل، سرشت رنج (دوکهه)، علت آن، توقف رنج، و راهی که به گسست از رنج می‌انجامد را توضیح می‌دهند. | ## بخش 1: چهار حقیقت شریف | چهار حقیقت می‌خواهند بگویند: زندگی پر از رنج است، رنج از وابستگی می‌آید، می‌توان از این رنج آزاد شد، و برای رسیدن به این آزادی، باید راه هشت‌گانهٔ بودا را در زندگی تمرین کرد. این چهار حقیقت شریف عبارتند از: رنج بودا می‌گوید: «زائیده شدن رنج است؛ پیری رنج است؛ بیماری رنج است؛ مرگ رنج است؛ اندوه، زاری و درد، پریشانی و ناامیدی رنج‌اند. دوکَه، نه تنها بر رنج به معنای احساس‌های ناخوشایند دلالت دارد، بلکه اشاره است به هر چیزی، چه مادی و چه روانی، که مشروط است، و دستخوش پیدایش و از میان رفتن است، و شامل پنج انبوهه skandha است، و حالت رهایی نیست. سه نوع تشنگی (میل) قابل بازشناسی است: ۱ - تشنگی کام kama tanha که تشنگی حواس پنج‌گانه و تمایل به لذت‌های جسمانی است. ۲-تشنگیِ بودن bhava tanha تمایل به وجود و بقا و باقی‌ماندن وضعیت حاضر و همچنین تمایل به وجود در وضعیت‌هایی دیگر که با واژه‌هایی چون «ای کاش» بیان می‌شود. ۳- تشنگیِ نبودن vibhava tanha که تمایل به نبودن در وضعیت کنونی و همچنین تمایل به نبودن در وضعیتی دیگر است و با واژه‌هایی چون «ای کاش هیچ‌وقت … نباشم.» تمایل به مرگ نیز در این زمره می‌گنجد. این سه تمایل به نوبه خود در پی ناآگاهی و نادانی به وجود می‌آیند، ناآگاهی‌ای که به تشکیل مفهوم «من» در انسان انجامیده‌است. توقف رنج بریدن از رنج‌ها با بریدن از تمایلات نفسانی دست‌یافتنی است و این حقیقت سوم می‌گوید که هر انسان توان بریدن از رنج‌ها را در خود دارد. گسست از رنج‌ها را در آیین بودا، روشنایی، بیداری، و خاموشی (نیروانا) شعله رنج نیز می‌گویند. برای رسیدن به این حالت، انسان باید درک کند که راه رسیدن به خوشبختی راستین از طریق دنبال کردن تمایلات و تشنگی‌ها میسر نمی‌شود بلکه با پذیرش واقعیت خود و گسست از تشنگی‌ها به‌دست می‌آید. این راه عبارت است از: دیدگاه درست، نیت درست، گفتار درست، کردار درست، معاش درست، کوشش درست، اندیشه درست، و تمرکز درست. چهار حقیقت شریف را در فارسی «چهار حقیقت جلیل» و «چهار حقیقت فاخر» نیز نوشته‌اند اما برابر دقیق‌تر برای واژه «آریه» سانسکریت واژه شریف است. بودا با این آموزه‌ها تلاش کرد توضیح دهد که چرا زندگی سرشار از نارضایتی و رنج است و راه رهایی از آن چیست. | ## بخش 2: چهار حقیقت شریف | اولین نکته‌ای که بودا مطرح می‌کند این است که زندگی همیشه با رنج و ناکامی همراه است. حتی چیزهایی که خوشایندند هم پایدار نیستند و وقتی تغییر می‌کنند یا از دست می‌روند، رنج ایجاد می‌شود. دومین حقیقت این است که سرچشمهٔ این رنج، عطش و وابستگی انسان است: عطش به لذت‌ها، به بودن یا حتی به نبودن. اگر این عطش خاموش شود، رنج هم از میان می‌رود و انسان به آزادی و آرامش دست پیدا می‌کند. این راه شامل شیوه‌هایی مانند درست اندیشیدن، درست گفتن، درست عمل کردن، داشتن شیوهٔ زندگی درست، تلاش و پشتکار درست، توجه و آگاهی درست، تمرکز و مراقبهٔ درست، و در نهایت فهم درست است. این مسیر ترکیبی از اخلاق، انضباط ذهنی و بینش است که باید در زندگی روزمره تمرین شود. برای نمونه، در «تراوادا» باور بر این است که درک عمیق چهار حقیقت خودش می‌تواند انسان را رها کند. در «مهایانه» اما، علاوه بر چهار حقیقت، مفاهیمی مانند «تهیگی» و مسیر بوداسَف (کسی که برای رهایی همهٔ موجودات تلاش می‌کند) نقش پررنگ‌تری دارند. در دوران مدرن، به‌ویژه از قرن نوزدهم به بعد، وقتی غربی‌ها شروع به مطالعهٔ آیین بودا کردند، این چهار حقیقت را به عنوان هستهٔ مرکزی بودیسم معرفی کردند. گاهی هم آنها را با تفسیرهای تازه و مدرن بازخوانی کردند که با سنت‌های تاریخی بودایی در آسیا تفاوت داشت. Cousins، بسیاری از محققان بر این عقیده‌اند که «این گفتار تنها در تاریخ‌های بعد به عنوان اولین خطبه بودا شناخته شد»، و به گفته کارول اس. اندرسون، استاد دین، چهار حقیقت ممکن است در اصل بخشی از این سوره نبوده باشند، بلکه بعداً در برخی نسخه‌ها به آن اضافه شده‌اند. بسیاری از ترجمه‌ها، واژه پالی *Dukkha* را به «رنج» برمی‌گردانند که گرچه نادرست نیست، اما ناقص است. | ## بخش 3: چهار حقیقت شریف | اما این «عطش» سه جنبه مشخص دارد که کمتر به آن‌ها پرداخته می‌شود: Kama-tanha (عطش به لذات حسی):** میل به دیدنی‌ها، شنیدنی‌ها، بوها، طعم‌ها و لامسه‌های خوشایند. **Vibhava-tanha (عطش به نشدن و نابودی):** این جنبه‌ی کمتر شناخته‌شده، میل به نابودی و خلاص شدن از یک موقعیت ناخوشایند یا حتی نابودی «خود» است (مانند افکار خودکشی). تشخیص و درمان یکی از جالب‌ترین تشبیه‌ها که توسط خود بودا و مفسران بعدی به کار رفته، مقایسه چهار حقیقت شریف با روش تشخیص و درمان یک پزشک است. حقیقت اول (Dukkha):** **تشخیص بیماری.** پزشک (بودا) بیماری را شناسایی می‌کند: زندگی ذاتاً با ناخشنودی همراه است. حقیقت دوم (Samudāya):** **یافتن علت بیماری.** پزشک علت بیماری را مشخص می‌کند: این ناخشنودی از عطش و وابستگی ناشی می‌شود. حقیقت سوم (Nirodha):** **پیش‌بینی بهبودی.** پزشک اعلام می‌کند که درمان و بهبودی کامل ممکن است: امکان پایان دادن به این عطش و رسیدن به رهایی (نیروانا) وجود دارد. حقیقت چهارم (Magga):** **تجویز نسخه.** پزشک راه درمان را تجویز می‌کند: این راه، همان راه اصیل هشت‌گانه است. این ساختار نشان می‌دهد که آیین بودا صرفاً یک فلسفه بدبینانه نیست، بلکه رویکردی عمل‌گرایانه و درمانی برای وضعیت بشر ارائه می‌دهد. واژه *Nirodha* به معنای «پایان» یا «توقف» است، اما این به معنای نابودی کامل «خود» یا رسیدن به یک خلأ نیست. رهایی از علت، نه معلول:** نیروانا (Nibbāna در پالی) که نتیجه تحقق حقیقت سوم است، پایانِ *علت* رنج (یعنی عطش و جهل) است، نه پایانِ زندگی یا تجربه. فردی که به نیروانا رسیده (یک اَرهَت)، همچنان زندگی می‌کند، احساس می‌کند و با دنیا در تعامل است، اما دیگر به این تجربیات «وابسته» نیست و از آن‌ها رنج نمی‌برد. یک وضعیت وصف‌ناپذیر:** متون بودایی تأکید دارند که نیروانا یک مفهوم فراتر از زبان و درک عقلانی است. | ## جمع‌بندی | بودا اغلب از توصیف آن با کلمات مثبت یا منفی پرهیز می‌کرد، زیرا هر توصیفی آن را محدود می‌کند.