موضوع مقاله: فلسفه اقتصاد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فلسفه اقتصاد | مقدمه: این رشته، اقتصاد را نه به عنوان یک حوزه‌ی علمیِ بدیهی، بلکه به عنوان یک پدیده‌ی انسانی و اجتماعی مورد واکاوی قرار می‌دهد و مفروضات پنهان آن را آشکار می‌سازد. | ## بخش 1: فلسفه اقتصاد | این حوزه به سه پرسش اصلی تقسیم می‌شود: هستی‌شناسی: پدیده‌های اقتصادی (مانند ارزش، بازار یا پول) چه نوع "وجودی" دارند؟ مفاهیمی مانند رفاه، کارایی و عدالت چگونه باید تعریف شوند و چه رابطه‌ای با یکدیگر دارند؟ آدام اسمیت، که به عنوان بنیان‌گذار اقتصاد کلاسیک شناخته می‌شود، استاد فلسفه اخلاق بود و کتاب مشهور او، ثروت ملل، در امتداد اثر دیگرش، نظریه احساسات اخلاقی، قابل فهم است. با "چرخش نئوکلاسیک" در اواخر قرن نوزدهم، اقتصاددانان تلاش کردند تا این رشته را به یک علم دقیق و ریاضی شبیه به فیزیک تبدیل کنند و آن را از ریشه‌های فلسفی و اخلاقی‌اش جدا سازند. با این حال، در نیمه دوم قرن بیستم، متفکرانی مانند کارل پوپر با طرح مسئله ابطال‌پذیری، فریدریش هایک با تأکید بر محدودیت‌های دانش، و آمارتیا سن با نقد مفهوم رفاه، دوباره پرسش‌های فلسفی را به قلب مباحث اقتصادی بازگرداندند. قلمرو و پرسش‌های کلیدی روش‌شناسی و معرفت‌شناسی یکی از بحث‌های اصلی در فلسفه اقتصاد این است که آیا اقتصاد یک علم است یا خیر. مدل‌ها و انتزاع: اقتصاددانان به شدت به مدل‌های انتزاعی متکی هستند که اغلب بر مفروضات غیرواقعی (مانند اطلاعات کامل یا عقلانیت بی‌نقص) استوارند. فیلسوفان می‌پرسند که این مدل‌ها چگونه می‌توانند چیزی درباره جهان واقعی به ما بیاموزند؟ | ## بخش 2: فلسفه اقتصاد | ابطال‌پذیری: به پیروی از کارل پوپر، برخی معتقدند که نظریه‌های اقتصادی باید ابطال‌پذیر باشند. هرگاه پیش‌بینی یک نظریه شکست بخورد، طرفداران آن می‌توانند ادعا کنند که "شرایط یکسان" برقرار نبوده است. نظریه انتخاب عقلانی سنگ بنای بسیاری از مدل‌های اقتصادی مدرن، نظریه انتخاب عقلانی است. این نظریه فرض می‌کند که افراد ترجیحات ثابت و کاملی دارند و همیشه گزینه‌ای را انتخاب می‌کنند که مطلوبیت آن‌ها را به حداکثر می‌رساند. این مدل از انسان اقتصادی (Homo economicus) از چند جهت مورد نقد قرار گرفته است: نقد تجربی: اقتصاد رفتاری، به رهبری روانشناسانی مانند دانیل کانمن و آموس تورسکی، نشان داده است که انسان‌ها به طور سیستماتیک از اصول عقلانیت کامل منحرف می‌شوند. فیلسوفان استدلال می‌کنند که این دیدگاه، انگیزه‌های دیگر انسانی مانند تعهد، وفاداری و پایبندی به هنجارهای اجتماعی را نادیده می‌گیرد. آمارتیا سن مفهوم "احمق عقلانی" (rational fool) را برای توصیف فردی به کار می‌برد که کورکورانه مطلوبیت خود را بدون توجه به ملاحظات دیگر به حداکثر می‌رساند. اخلاق و عدالت توزیعی برخلاف ادعای بسیاری از اقتصاددانان مبنی بر "بی‌طرفی ارزشی" (value-free) علم اقتصاد، فلسفه اقتصاد نشان می‌دهد که این رشته سرشار از قضاوت‌های اخلاقی پنهان است. | ## بخش 3: فلسفه اقتصاد | کارایی در برابر عدالت: اقتصاددانان اغلب بر مفهوم کارایی پارتو تمرکز می‌کنند، وضعیتی که در آن نمی‌توان وضعیت کسی را بهتر کرد بدون اینکه وضعیت فرد دیگری بدتر شود. برای مثال، وضعیتی که یک فرد همه چیز را در اختیار دارد و بقیه هیچ، از نظر پارتو کارآمد است. نظریه‌های عدالت: فیلسوفان نظریه‌های مختلفی برای عدالت توزیعی ارائه کرده‌اند که برای اقتصاد پیامدهای مهمی دارند: فایده‌گرایی: سیاستی عادلانه است که "بیشترین خوشی را برای بیشترین تعداد" به ارمغان آورد. لیبرالیسم برابری‌خواهانه: جان رالز در کتاب نظریه‌ای در باب عدالت استدلال می‌کند که نابرابری‌های اقتصادی تنها در صورتی قابل توجیه‌اند که به نفع محروم‌ترین افراد جامعه باشند (اصل تفاوت). ارزش: نظریه ارزش کار (که توسط اقتصاددانان کلاسیک و مارکس مطرح شد) ارزش را به میزان کار صرف‌شده برای تولید یک کالا مرتبط می‌داند. در مقابل، اقتصاد نئوکلاسیک نظریه ارزش ذهنی را مطرح می‌کند که ارزش را به ترجیحات و مطلوبیت افراد گره می‌زند. بازارها: آیا بازارها پدیده‌هایی "طبیعی" هستند که به طور خودجوش ظهور می‌کنند، یا نهادهایی هستند که توسط قوانین، هنجارها و قدرت دولتی شکل می‌گیرند؟ | ## جمع‌بندی | کارل مارکس استدلال می‌کرد که سرمایه یک شیء نیست، بلکه یک "رابطه اجتماعی" است که در آن ارزش از طریق استثمار نیروی کار تولید می‌شود.