موضوع مقاله: کیهان‌شناسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کیهان‌شناسی | مقدمه: واژه «کیهان‌شناسی» برای نخستین بار در سال ۱۶۵۶ میلادی در زبان انگلیسی، در فرهنگ لغت Glossographia نوشته توماس بلانت (لغت‌نگار) به کار رفت و به معنای «سخن گفتن درباره جهان» بود. | ## بخش 1: کیهان‌شناسی | در سال ۱۷۳۱، فیلسوف آلمانی کریستیان ولف این واژه را به لاتین (cosmologia) به کار برد تا شاخه‌ای از مابعدالطبیعه را که به ماهیت عمومی جهان مادی می‌پردازد، نامگذاری کند. کیهان‌شناسی توسط دانشمندانی از جمله اخترشناسان و فیزیک‌دانان، و نیز در قالب رشته‌های فلسفی چون مابعدالطبیعه، فلسفه فیزیک و فلسفه فضا و زمان مورد پژوهش قرار می‌گیرد. به دلیل این همپوشانی با فلسفه، نظریه در کیهان‌شناسی فیزیکی ممکن است هم شامل گزاره‌های علمی و هم غیرعلمی باشد و بر پیش‌فرض‌هایی تکیه کند که قابل آزمون نیستند. کیهان‌شناسی دینی مجموعه‌ای از باورها است که بر پایه اسطوره، دین و عرفان ادبیات و سنت‌های اسطوره آفرینش و فرجام‌شناسی بنا شده است. به‌طور مشخص‌تر، استانداردسازی مه‌بانگ با ماده تاریک و انرژی تاریک، که به مدل لامبدا-سی‌دی‌ام شناخته می‌شود. اخترفیزیکدان دیوید اسپرگل کیهان‌شناسی را «علمی تاریخی» توصیف کرده است؛ زیرا «هنگامی که به فضا می‌نگریم، به گذشته نگاه می‌کنیم» و این به دلیل محدودیت سرعت نور است. رشته‌ها فیزیک و اخترفیزیک نقش‌های محوری در شکل‌دادن به درک ما از جهان از طریق مشاهده و آزمایش علمی داشته‌اند. به‌طور کلی پذیرفته شده است که جهان با مه‌بانگ آغاز شده، و بلافاصله پس از آن تورم کیهانی رخ داده، یعنی انبساط جهانی که تصور می‌رود جهان ۱۳.۸ میلیارد سال پیش از آن پدیدار شده است. کیهان‌زایی منشأ جهان را مطالعه می‌کند و کیهان‌نگاری ویژگی‌های جهان را نقشه‌برداری می‌کند. در دایره‌المعارف دنی دیدرو، کیهان‌شناسی به اورانولوژی (علم آسمان)، هواشناسی (علم هوا)، زمین‌شناسی (علم قاره‌ها) و هیدرولوژی (علم آب‌ها) تقسیم شده است. کیهان‌شناسی مابعدالطبیعی همچنین به‌عنوان تعیین جایگاه انسان در جهان در نسبت با همه موجودات دیگر توصیف شده است. این دیدگاه در مشاهده مارکوس اورلیوس درباره جایگاه انسان در این نسبت نمود دارد: «کسی که نمی‌داند جهان چیست، نمی‌داند کجاست؛ و کسی که نمی‌داند جهان به چه منظوری وجود دارد، نمی‌داند کیست و جهان چیست.» کشفیات کیهان‌شناسی فیزیکی کیهان‌شناسی فیزیکی شاخه‌ای از فیزیک و اخترفیزیک است که به مطالعه منشأ و تکامل فیزیکی جهان می‌پردازد. در اولیه‌ترین شکل خود، به آنچه امروز «مکانیک سماوی» نامیده می‌شود — یعنی مطالعه کره آسمانی — می‌پرداخت. فیلسوفان یونانی آریستارخوس ساموسی، ارسطو و بطلمیوس نظریه‌های کیهان‌شناختی متفاوتی پیشنهاد دادند. نظریه زمین‌مرکزی تا قرن شانزدهم نظریه غالب بود، تا آنکه نیکلاس کوپرنیک و پس از او یوهانس کپلر و گالیلئو گالیله نظام خورشیدمرکزی را مطرح کردند. اصول ریاضی فلسفه طبیعی آیزاک نیوتن، که در ۱۶۸۷ منتشر شد، نخستین توصیف از قانون جهانی گرانش نیوتن بود. این اثر سازوکار فیزیکی قوانین کپلر را فراهم ساخت و همچنین بی‌نظمی‌های موجود در نظام‌های پیشین — که ناشی از برهم‌کنش گرانشی میان سیاره‌ها بود — را حل کرد. تفاوت بنیادی میان کیهان‌شناسی نیوتن و پیشینیانش اصل کوپرنیکی بود — این ایده که اجسام روی زمین از همان قوانین علمی که همه اجرام آسمانی از آن‌ها پیروی می‌کنند، تبعیت می‌کنند. به‌طور گسترده‌ای پذیرفته شده است که کیهان‌شناسی علمی مدرن در ۱۹۱۷ با انتشار تعدیل نهایی آلبرت اینشتین بر نسبیت عام در مقاله «ملاحظات کیهان‌شناختی نظریه عمومی نسبیت» آغاز شد (هرچند این مقاله تا پایان جنگ جهانی اول خارج از آلمان در دسترس عموم نبود). نسبیت عام کیهان‌شناسانی چون ویلم دو سیتر، کارل شوارتزشیلد و آرتور استنلی ادینگتون را برانگیخت تا پیامدهای اخترشناختی آن را بررسی کنند، که این امر توانایی اخترشناسان را در مطالعه اجرام بسیار دور افزایش داد. در ۱۹۲۲، الکساندر فریدمان ایده جهانی در حال انبساط که شامل ماده متحرک است را معرفی کرد. موازی با این رویکرد پویا به کیهان‌شناسی، یک بحث دیرینه درباره ساختار کیهان به اوج خود می‌رسید — مناظره بزرگ (اخترشناسی) (۱۹۱۷ تا ۱۹۲۲) — که در آن کیهان‌شناسان پیشین چون هبر دوست کرتیس و ارنست اوپیک به این نتیجه رسیدند که برخی سحابی‌های دیده‌شده در تلسکوپ‌ها کهکشان‌های مجزایی هستند که از کهکشان ما بسیار دورند. در حالی که هبر کرتیس از ایده اینکه سحابی‌های مارپیچی دستگاه‌های ستاره‌ای مستقل به‌عنوان «جهان‌های جزیره‌ای» هستند دفاع می‌کرد، هارلو شپلی اخترشناس کوه ویلسون از مدلی حمایت می‌کرد که کیهان را تنها متشکل از دستگاه ستاره‌ای راه شیری می‌دانست. این اختلاف دیدگاه‌ها در مناظره بزرگ (اخترشناسی) در ۲۶ آوریل ۱۹۲۰، در جلسه آکادمی ملی علوم آمریکا در واشنگتن دی‌سی به اوج خود رسید. این مناظره زمانی حل شد که ادوین هابل در سال‌های ۱۹۲۳ و ۱۹۲۴ ستارگان متغیر قیفاووسی را در کهکشان آندرومدا کشف کرد. فاصله آن‌ها ثابت کرد که سحابی‌های مارپیچی بسیار فراتر از لبه راه شیری قرار دارند. سپس مدل‌سازی جهان این احتمال را بررسی کرد که ثابت کیهان‌شناختی، که اینشتین در مقاله ۱۹۱۷ خود معرفی کرده بود، بسته به مقدارش ممکن است منجر به انبساط جهان شود. بدین ترتیب مدل مه‌بانگ توسط کشیش بلژیکی ژرژ لومتر در ۱۹۲۷ پیشنهاد شد که سپس با کشف انتقال به سرخ توسط ادوین هابل در ۱۹۲۹ و بعدها با کشف تابش زمینه ریزموجی کیهانی توسط آرنو آلان پنزیاس و رابرت وودرو ویلسون در ۱۹۶۴ تأیید شد. از حدود سال ۱۹۹۰، چندین پیشرفت چشمگیر در کیهان‌شناسی مشاهداتی کیهان‌شناسی را از علمی عمدتاً گمانه‌زنانه به علمی پیش‌بینی‌کننده با توافق دقیق میان نظریه و مشاهده تبدیل کرده است. این پیشرفت‌ها شامل مشاهدات پس‌زمینه ریزموجی توسط کاوشگر زمینه کیهانی، ماهواره‌های کاوشگر ناهمسان‌گردی ریزموج ویلکینسون و پلانک (ماهواره)، برداشت‌های بزرگ کهکشانی با نقشه‌برداری انتقال به سرخ از جمله نقشه انتقال به سرخ کهکشانی ۲دی‌اف و نقشه‌برداری آسمانی دیجیتال اسلون، و مشاهدات ابرنواخترهای دور و همگرایی گرانشی می‌شود. این مشاهدات با پیش‌بینی‌های نظریه تورم کیهانی — نسخه تعدیل‌یافته مه‌بانگ — و به‌ویژه مدل لامبدا-سی‌دی‌ام مطابقت داشتند. این امر بسیاری را بر آن داشت که دوران کنونی را «عصر طلایی کیهان‌شناسی» بنامند.الن گوت گفته می‌شود این ادعا را در مصاحبه‌ای با بنیاد Edge مطرح کرده است. در سال ۲۰۱۴، همکاری BICEP2 ادعا کرد که رد پای موج‌های گرانشی را در تابش زمینه ریزموجی کیهانی آشکار کرده است. اما این نتیجه بعداً نادرست تشخیص داده شد: شواهد مربوط به موج‌های گرانشی در واقع ناشی از غبار میان‌ستاره‌ای بود. در اول دسامبر ۲۰۱۴، در نشست Planck 2014 در فرارا، ایتالیا، اخترشناسان اعلام کردند که جهان ۱۳.۸ میلیارد سال سن دارد و از ۴.۹٪ ماده معمولی، ۲۶.۶٪ ماده تاریک و ۶۸.۵٪ انرژی تاریک تشکیل شده است. کیهان‌شناسی دینی یا اسطوره‌ای کیهان‌شناسی دینی یا اسطوره‌ای مجموعه‌ای از باورهاست که بر پایه اسطوره، دین و عرفان و سنت‌های اسطوره آفرینش و فرجام‌شناسی بنا شده است. اسطوره‌های آفرینش در اغلب ادیان یافت می‌شوند و معمولاً بر اساس نظامی که میرچا الیاده و همکارش چارلز لانگ ایجاد کردند، به پنج دسته تقسیم می‌شوند. انواع اسطوره‌های آفرینش بر اساس الگوهای مشابه: آفرینش از عدم، که در آن آفرینش از طریق اندیشه، کلام، خواب یا ترشحات بدنی یک موجود الهی صورت می‌گیرد. اسطوره‌های آفرینش با فرو رفتن به دریا، که در آن یک غواص — معمولاً پرنده یا دوزیست — که از سوی آفریننده‌ای فرستاده شده، از طریق اقیانوس کیهانی به بستر دریا می‌رود تا ماسه یا گل بیاورد که به جهان زمینی تبدیل می‌شود. اسطوره‌های ظهور، که در آن‌ها نیاکان از طریق سلسله‌ای از جهان‌ها و دگردیسی‌ها عبور می‌کنند تا به جهان کنونی برسند. | ## بخش 2: کیهان‌شناسی | آفرینش از طریق شکافتن یا نظم‌بخشیدن به یک وحدت نخستین، مانند شکستن یک تخم کیهانی یا برقراری نظم از آشوس (کیهان).. از نظر تاریخی، دامنه‌ای گسترده داشته و در بسیاری موارد با دین درهم‌آمیخته بوده است. برخی پرسش‌ها درباره جهان فراتر از محدوده پژوهش علمی هستند اما ممکن است از طریق رویکردهای فلسفی دیگری چون دیالکتیک مورد بررسی قرار گیرند. (نگاه کنید به یگانه‌گرایی، همه‌خدایی، فیض و صدور و آفرینش‌گرایی) اجزای نهایی مادی جهان چیستند؟ (نگاه کنید به مکانیک‌گرایی، دینامیسم، ماده و صورت، اتم‌گرایی) دلیل نهایی (در صورت وجود) برای هستی جهان چیست؟ کیهان‌شناسی‌های تاریخی نام نویسنده و تاریخ دسته‌بندی توضیحات کیهان‌شناسی هندو ریگ‌ودا (–1100 دوران مشترک) دوره‌ای یا نوسانی، بی‌نهایت در زمان پراکریتی به مدت ۳۱۱.۰۴ تریلیون سال آشکار می‌ماند و پرالایا نیز به همین مدت ادامه دارد. این چرخه‌ها همیشه بوده‌اند و تا ابد ادامه خواهند داشت، و توسط امیال هدایت می‌شوند. مزدیسنا اوستا (–600 پیش از میلاد) کیهان‌شناسی دوگانه‌انگار بر اساس کیهان‌شناسی زردشتی، جهان تجلی ستیز ابدی میان هستی و نیستی، نیکی و بدی، و روشنایی و تاریکی است. جهان ۱۲۰۰۰ سال در این حالت باقی خواهد ماند؛ در زمان رستاخیز، دو عنصر مجدداً از هم جدا خواهند شد. کیهان‌شناسی جین ادبیات جین (نوشته شده حدود ۵۰۰ دوران مشترک بر اساس تعالیم مهاویرا ۵۹۹–۵۲۷ پیش از میلاد) دوره‌ای یا نوسانی، ابدی و متناهی کیهان‌شناسی جین لوکا یا جهان را موجودیتی غیرآفریده می‌داند که از ابتدا وجود داشته است. شکل جهان شبیه انسانی است که با پاهای باز ایستاده و دست‌هایش را روی کمرش گذاشته است. این جهان بر اساس آیین جین در بالا پهن، در میانه تنگ، و در پایین دوباره پهن می‌شود. کیهان‌شناسی بابلی ادبیات اکدی (–500 پیش از میلاد) زمین مسطح شناور در «آب‌های آشوب» بی‌نهایت زمین و بهشت‌ها یک واحد را در درون «آب‌های آشوب» بی‌نهایت تشکیل می‌دهند؛ زمین مسطح و دایره‌ای است و یک گنبد جامد («فلک»)، اقیانوس بیرونی «آشوب» را دور نگه می‌دارد. مکتب الئایی پارمنیدس متناهی و کروی جهان تغییرناپذیر، یکنواخت، کامل، ضروری، بی‌زمان، و نه تولیدشده است و نه نابودشدنی. سامخیا کاپیلا (قرن ششم پیش از میلاد)، شاگرد سامخیا رابطه پراکریتی (ماده) و پوروشا (آگاهی) پراکریتی (ماده) منشأ جهان هستی است. نیروی بالقوه محضی است که خود را پیاپی به بیست و چهار تَتوَه یا اصل تبدیل می‌کند. تحول در خود پراکریتی ممکن است زیرا همیشه در حالت تنش میان رشته‌های سازنده‌اش به نام گوناها (ساتوا (سبکی یا پاکی)، راجاس (شور یا فعالیت)، و تاماس (سستی یا سنگینی قرار دارد. نظریه علت و معلول سامخیا «ساتکاریا-وادا» (نظریه علت‌های موجود) نامیده می‌شود و بر این باور است که «هیچ چیز واقعاً از هیچ آفریده نمی‌شود یا به هیچ نابود نمی‌شود — همه تکامل صرفاً دگرگونی طبیعت آغازین از یک شکل به شکل دیگر است.» کیهان‌شناسی کتاب مقدس روایت آفرینش زمین شناور در «آب‌های آشوب» بی‌نهایت زمین و بهشت‌ها یک واحد را در درون «آب‌های آشوب» بی‌نهایت تشکیل می‌دهند؛ «گنبد آسمان» اقیانوس بیرونی «آشوب» را دور نگه می‌دارد. در آغاز، پس از جدایی گرم و سرد، گلوله‌ای از آتش ظاهر شد که زمین را مانند پوست درخت احاطه کرد. مانند دستگاهی از چرخ‌های هم‌مرکز توخالی بود که پر از آتش بودند و لبه‌هایشان مانند سوراخ‌های فلوت سوراخ داشت؛ هیچ جرم آسمانی به‌عنوان چنین وجود ندارد، فقط نور از طریق سوراخ‌ها. سه چرخ، به ترتیب از زمین به بیرون: ستارگان (از جمله سیاره‌ها)، ماه، و خورشید بزرگ.بیشتر مدل آناکسیماندروس از جهان از شبه‌پلوتارک (II، ۲۰–۲۸) است. اتم‌گرایی آناکساگوراس (۵۰۰–۴۲۸ پیش از میلاد) و بعدها اپیکور بی‌نهایت در وسعت جهان تنها شامل دو چیز است: شمار بی‌نهایتی از دانه‌های ریز (اتم‌ها) و خلاء با وسعت بی‌نهایت. اصل لئوکیپوس درباره علیت را در بر می‌گیرد: «هیچ چیز تصادفی رخ نمی‌دهد؛ همه چیز از روی عقل و ضرورت رخ می‌دهد.» جهان توسط الوهیت اداره نمی‌شد. ۳۹۰ پیش از میلاد) وجود «آتش مرکزی» در مرکز جهان در مرکز جهان آتشی مرکزی وجود دارد که زمین، خورشید، ماه و سیارهها به دور آن به‌طور یکنواخت می‌چرخند. زمین در حرکت خود همیشه همان چهره پنهان را به سمت آتش مرکزی نگه می‌دارد، از این رو دیده نمی‌شود. ۲۵۰ پیش از میلاد یا میان ۳۵۰ و ۲۰۰ پیش از میلاد) جهان دستگاهی است از آسمان و زمین و عناصر موجود در آن‌ها. «پنج عنصر وجود دارد که در کره‌هایی در پنج ناحیه قرار گرفته‌اند و در هر مورد کوچکتر توسط بزرگتر احاطه شده است — یعنی، زمین توسط آب، آب توسط هوا، هوا توسط آتش، و آتش توسط اثیر — که کل جهان را تشکیل می‌دهند.» رواقی‌گری رواقی‌گری (۳۰۰ پیش از میلاد–۲۰۰ میلادی) کهکشان کیهان متناهی است و توسط خلاء بی‌نهایت احاطه شده است. در حالت تغییر است و در اندازه نوسان می‌کند و دوره‌های تکان و سوختگی را تجربه می‌کند. مدل اودوکسوس اودوکسوس کنیدوسی و بعدها کالیپوس نظریه زمین‌مرکزی، نخستین مدل هندسی-ریاضی اجرام آسمانی گویی به تعدادی کره‌های هم‌مرکز نامرئی و زمین‌محور متصلند که هر کدام حول محور خود با سرعت‌های متفاوت می‌چرخند. بیست و هفت کره هم‌مرکز وجود دارد که هر کدام نوعی از حرکت مشاهده‌پذیر را برای هر جرم آسمانی توضیح می‌دهد. اودوکسوس تأکید کرد که این یک ساختار کاملاً ریاضی است به این معنا که کره‌های هر جرم آسمانی وجود ندارند، بلکه صرفاً موقعیت‌های ممکن اجرام را نشان می‌دهند. در آسمان ارسطو (۳۸۴–۳۲۲ پیش از میلاد) نظریه زمین‌مرکزی (بر اساس مدل اودوکسوس)، ایستا، حالت پایدار، وسعت متناهی، زمان بی‌نهایت زمین ایستا و کروی توسط ۴۳ تا ۵۵ کره هم‌مرکز آسمانی مادی و بلورین احاطه شده است. شامل عنصر پنجمی به نام اثیر (عنصر باستانی) است که به چهار عنصر کلاسیک افزوده شده است. جهان آریستارخوسی آریستارخوس ساموسی نظریه خورشیدمرکزی زمین هر روز حول محور خود می‌چرخد و سالانه در مداری دایره‌ای به دور خورشید می‌گردد. نظریه زمین‌مرکزی بطلمیوس (قرن دوم میلادی) زمین‌مرکزی (بر اساس جهان ارسطویی) جهان حول زمینی ساکن می‌چرخد. سیاره‌ها در فلک تدویرهای دایره‌ای حرکت می‌کنند که مرکز هر کدام در مداری بزرگ‌تر (به نام خارج‌المرکز یا حامل) حول نقطه‌ای نزدیک زمین می‌گردد. استفاده از نقطه معادل پیچیدگی بیشتری افزود و به اخترشناسان اجازه داد موقعیت‌های سیاره‌ها را پیش‌بینی کنند. مارتیانوس کاپلا مارتیانوس کاپلا زمین‌مرکزی و خورشیدمرکزی زمین در مرکز جهان آرام است و ماه، خورشید، سه سیاره و ستارگان به دورش می‌گردند، در حالی که عطارد و زهره به دور خورشید می‌گردند.Bruce S. مدل آریابهاتا آریابهاتا (۴۹۹) زمین‌مرکزی یا خورشیدمرکزی حرکت وضعی زمین و سیاره‌ها در مدارهای بیضی حول زمین یا خورشید حرکت می‌کنند؛ به دلیل اینکه مدارهای سیاره‌ای نسبت به هر دو زمین و خورشید بیان شده‌اند، نامشخص است که مدل زمین‌مرکزی است یا خورشیدمرکزی. کیهان‌شناسی قرآن قرآن (۶۱۰–۶۳۲ میلادی) زمین مسطح (گاهی به‌عنوان کره زمین‌مرکزی تفسیر می‌شود) جهان از لایه‌های مسطح روی‌هم‌انباشته تشکیل شده است، از جمله هفت آسمان و در برخی تفاسیر هفت سطح زمین (از جمله جهنم). | ## بخش 3: کیهان‌شناسی | جهان قرون وسطایی فلسفه قرون وسطا (۵۰۰–۱۲۰۰) متناهی در زمان جهانی که در زمان متناهی است و آغازی دارد توسط فیلسوف مسیحی یوحنا فیلوپونوس پیشنهاد شد که در برابر مفهوم یونانی باستان گذشته بی‌نهایت استدلال می‌کرد. استدلال‌های منطقی در حمایت از جهان متناهی توسط فیلسوف اسلامی ابویوسف کندی، فیلسوف یهودی سعدیا گائون، و متکلم غزالی توسعه یافتند. کیهان‌شناسی هندو بهاگاواتا پورانا (۸۰۰–۱۰۰۰) چندجهانی، غیرموازی جهان‌های بی‌شمار قابل مقایسه با نظریه چندجهانی است، با این تفاوت که غیرموازی است و هر جهان متفاوت و منحصربه‌فرد است و جیواها (روح‌های تجسم‌یافته) دقیقاً در یک جهان در یک زمان وجود دارند. همه جهان‌ها از همان ماده ظهور می‌کنند، بنابراین همه از چرخه‌های زمانی موازی پیروی می‌کنند و به‌طور همزمان ظاهر و ناپدید می‌شوند. کیهان‌شناسی اسلامی فخر رازی (۱۱۴۹–۱۲۰۹) چندجهانی، جهان‌های متعدد فضای بیرونی بی‌نهایتی فراتر از جهان شناخته‌شده وجود دارد و خداوند قادر است خلاء را با شمار بی‌نهایتی از جهان‌ها پر کند. مدل‌های مراغه رصدخانه مراغه (۱۲۵۹–۱۵۲۸) زمین‌مرکزی تعدیل‌های گوناگون بر مدل بطلمیوسی و جهان ارسطویی، از جمله رد نقطه معادل و فلک تدویر در رصدخانه مراغه، و معرفی جفت طوسی توسط خواجه نصیرالدین طوسی. مدل‌های جایگزین بعدها پیشنهاد شدند، از جمله نخستین مدل دقیق ماه توسط ابن شاطر، مدلی که زمین ساکن را رد کرده و از حرکت وضعی زمین حمایت می‌کرد توسط علی قوشچی، و مدل سیاره‌ای که «لختی دایره‌ای» را در بر می‌گیرد توسط بیرجندی. نظریه مرکزیت کوپرنیک نیکلاس کوپرنیک (۱۴۷۳–۱۵۴۳) خورشیدمرکزی با مدارهای سیاره‌ای دایره‌ای، وسعت متناهی نخستین بار در درباره گردش اجرام آسمانی توصیف شد. خورشید در مرکز جهان است، سیاره‌ها از جمله زمین به دور خورشید می‌گردند، اما ماه به دور زمین می‌چرخد. نظام تیکویی تیکو براهه (۱۵۴۶–۱۶۰۱) زمین‌مرکزی و خورشیدمرکزی جهانی که در آن سیاره‌ها به دور خورشید و خورشید به دور زمین می‌گردد، مشابه مدل پیشین نیلاکانتا. جوردانو برونو جوردانو برونو (۱۵۴۸–۱۶۰۰) وسعت بی‌نهایت، زمان بی‌نهایت، همگن، ایزوتروپیک، غیرسلسله‌مراتبی ایده جهان سلسله‌مراتبی را رد می‌کند. فضای میان ستارگان پر از اثیر (عنصر باستانی) است و ماده از همان عناصر چهارگانه (آب، خاک، آتش و هوا) تشکیل شده و اتمی، جان‌دار و هوشمند است. دی مگنت ویلیام گیلبرت (۱۵۴۴–۱۶۰۳) خورشیدمرکزی، وسعت نامحدود نظریه مرکزیت کوپرنیک، اما ایده وجود ستارگان ثابت محدودکننده را که هیچ شواهدی برایش ارائه نشده، رد می‌کند. کپلری یوهانس کپلر (۱۵۷۱–۱۶۳۰) خورشیدمرکزی با مدارهای سیاره‌ای بیضی کشفیات کپلر که ریاضیات و فیزیک را درهم می‌آمیخت، پایه‌ای برای تصور کنونی از منظومه شمسی فراهم کرد، اما ستارگان دور همچنان به‌عنوان اجسامی در یک کره آسمانی نازک و ثابت دیده می‌شدند. نیوتنی ایستا آیزاک نیوتن (۱۶۴۲–۱۷۲۷) جهان ایستا (در حال تکامل)، حالت پایدار، بی‌نهایت هر ذره در جهان هر ذره دیگری را جذب می‌کند. جهان گرداب دکارتی رنه دکارت (قرن هفدهم) ایستا (در حال تکامل)، حالت پایدار، بی‌نهایت دستگاهی از گردابه‌های بزرگ چرخان از ماده اثیری یا لطیف اثرات گرانشی ایجاد می‌کند. جهان سلسله‌مراتبی ایمانوئل کانت، یوهان هاینریش لامبرت (قرن هجدهم) ایستا (در حال تکامل)، حالت پایدار، بی‌نهایت ماده در مقیاس‌های بزرگ‌تر و بزرگ‌تر خوشه‌بندی می‌شود. جهان مک‌میلان ویلیام دانکن مک‌میلان (دهه ۱۹۲۰) ایستا و حالت پایدار ماده جدید از تابش ساخته می‌شود؛ نور ستاره‌ها به‌طور پیوسته به ذرات ماده جدید بازیافت می‌شود. معادلات فریدمان، فضای هذلولوی الکساندر فریدمان (۱۹۲۴) فضای هذلولوی در حال انبساط. فرضیه اعداد بزرگ دیراک پل دیراک (دهه ۱۹۳۰) در حال انبساط تغییر بزرگی در G را می‌طلبد که با گذر زمان کاهش می‌یابد. مه‌بانگ اصلی (فریدمان–لومتر) ژرژ لومتر (۱۹۲۷–۱۹۲۹)گرانش| Λ مثبت است و اندازه‌اش از گرانش بیشتر است. (لومتر پدر مدل مه‌بانگ محسوب می‌شود.) مدل چرخه‌ای (فریدمان–اینشتین) مورد علاقه الکساندر فریدمان (دهه ۱۹۲۰) انبساط و انقباض در چرخه‌ها زمان بی‌پایان و بی‌آغاز است؛ بنابراین از پارادوکس آغاز زمان پرهیز می‌کند. (نخستین انتخاب اینشتین پس از رد مدل ۱۹۱۷ خودش.) جهان ادینگتون آرتور استنلی ادینگتون (۱۹۳۰) ابتدا ایستا، سپس منبسط می‌شود جهان ایستای اینشتین ۱۹۱۷ با ناپایداری‌اش به حالت انبساط تبدیل می‌شود؛ با رقیق شدن پیوسته ماده به جهان دو سیتر تبدیل می‌شود. مدل میلن از نسبیت سینماتیکی ادوارد آرتور میلن (۱۹۳۳، ۱۹۳۵)؛ ویلیام هربرت مک‌کری (دهه ۱۹۳۰) انبساط سینماتیکی بدون انبساط فضا نسبیت عام و پارادایم فضای در حال انبساط را رد می‌کند. از اصل کیهان‌شناختی و نسبیت خاص پیروی می‌کند؛ از ابر متناهی کروی از ذرات (یا کهکشان‌ها) تشکیل شده که در یک فضای مسطح بی‌نهایت و در غیر این صورت خالی منبسط می‌شود. متریک فریدمان–لومتر–رابرتسون–واکر هاوارد پرسی رابرتسون، آرتور جئوفری واکر (۱۹۳۵) در حال انبساط یکنواخت دسته‌ای از جهان‌هایی که همگن و ایزوتروپیک هستند. فضازمان به فضای به‌طور یکنواخت خمیده و زمان کیهانی مشترک برای همه ناظران هم‌حرکت تفکیک می‌شود. دستگاه فرمول‌بندی اکنون به متریک‌های FLRW یا رابرتسون–واکر زمان کیهانی و فضای خمیده شناخته می‌شود. نظریه حالت پایدار هرمان باندی، توماس گلد (۱۹۴۸) در حال انبساط، حالت پایدار، بی‌نهایت نرخ آفرینش ماده چگالی ثابتی را حفظ می‌کند. حالت پایدار فرد هویل (۱۹۴۸) در حال انبساط، حالت پایدار؛ اما ناپایدار نرخ آفرینش ماده چگالی ثابتی را حفظ می‌کند. اما از آنجا که نرخ آفرینش ماده باید دقیقاً با نرخ انبساط فضا متعادل شود، دستگاه ناپایدار است. کیهان‌شناسی پلاسما هانس آلفون (۱۹۶۵)، اسکار کلاین جهان سلولی، در حال انبساط از طریق نابودی ماده–پادماده بر اساس مفهوم کیهان‌شناسی پلاسما. جهان به‌صورت «فراکهکشان‌هایی» دیده می‌شود که توسط لایه دوگانه (پلاسما) جدا شده‌اند و از این رو ماهیتی حباب‌گونه دارند. نابودی کیهانی مداوم ماده–پادماده حباب‌ها را جدا نگه داشته و از تعامل آن‌ها جلوگیری می‌کند. تورم کیهانی آلن گوت (۱۹۸۰) مه‌بانگ تعدیل‌یافته برای حل مسئله افق و مسئله تخت‌بودن بر اساس مفهوم تورم داغ. جهان به‌صورت شارهای چندگانه کوانتومی دیده می‌شود — از این رو ماهیت حباب‌گونه آن. تورم ابدی (مدل چندجهانی) آندری لینده (۱۹۸۳) مه‌بانگ با تورم کیهانی چندجهانی بر اساس مفهوم تورم سرد، که در آن رویدادهای تورمی به‌صورت تصادفی با شرایط اولیه مستقل رخ می‌دهند؛ برخی به جهان‌های حبابی شبیه به کل کیهان منبسط می‌شوند. مدل چرخه‌ای پائول استینهاردت؛ نیل توروک (۲۰۰۲) انبساط و انقباض در چرخه‌ها؛ نظریه ام دو صفحه اوربیفولد موازی یا غشا (کیهان‌شناسی) به‌طور دوره‌ای در فضایی با ابعاد بالاتر با هم برخورد می‌کنند. مدل چرخه‌ای لاریس باوم؛ پل فرامپتون (۲۰۰۷) راه‌حلی برای مسئله آنتروپی ریچارد سی. | ## جمع‌بندی | یادداشت جدول: واژه «ایستا» صرفاً به معنای نه در حال انبساط و نه در حال انقباض است.