موضوع مقاله: تیکون عولام | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تیکون عولام | مقدمه: تیکون عولام (; ) مفهومی دینی در یهودیت است که به اشکال گوناگون کنش برای ترمیم و بهبود جهان اشاره دارد. | ## بخش 1: تیکون عولام | در ادبیات کلاسیک خاخامی، این عبارت به مقررات حقوقی‌ای اشاره داشت که برای حفظ نظم اجتماعی وضع شده بودند. در قبالای لوریانی، «ترمیم» جنبه‌ای عرفانی دارد: بازگرداندن جرقه‌های نور الهی به سرچشمه‌شان از طریق انجام مناسک. در دوران مدرن، به‌ویژه در میان جنبش‌های پس از هاسکالا، تیکون عولام به معنای پیگیری عدالت اجتماعی یا «برقراری ویژگی‌های الهی در سراسر جهان» به کار رفته است، بر اساس این ایده که «یهودیان نه‌تنها در برابر رفاه اخلاقی، معنوی و مادی خودشان، بلکه در برابر رفاه جامعه به‌طور کلی نیز مسئولیت دارند». تاریخ در میشنا کهن‌ترین کاربرد اصطلاح تیکون عولام در میشنا و در عبارت «برای ترمیم جهان» (، گیتین ۴:۲–۹) دیده می‌شود، به معنای اصلاح قانون برای حفظ کارکرد سالم جامعه. چند مقرره حقوقی در این بخش آمده‌اند که «برای ترمیم جهان» توجیه آنهاست:میشنا گیتین ۴:۲–۹ نمی‌توان در جای دیگری دادگاه تشکیل داد تا گت (سند طلاق) را باطل کند. (۴:۳) اگر برده‌دار، برده‌ای را به عنوان وثیقه بدهی کنار گذاشته باشد، آن برده آزاد می‌شود اما مسئولیت بازپرداخت بدهی به خود او منتقل می‌گردد. (۴:۴) اگر دو نفر یک برده مشترک داشته باشند و یکی از آنها سهمش را آزاد کند، برده آزادشده باید سهم برده‌دار دوم را بازپرداخت کند. (۴:۶) در فرار اسیران کمک نمی‌شود (تا اسیرگیران شرایط اسارت را سخت‌تر نکنند یا بر اسیران دیگر انتقام نگیرند). (۴:۶) سِفِر (تورات)، تفیلین و مزوزا از غیریهودیان بیش از ارزش واقعی‌شان خریداری نمی‌شوند. (۴:۶) اگر شوهری نذری کرده بود که ناگزیر از طلاق همسرش می‌شد، پس از طلاق اجازه داشتند دوباره با هم ازدواج کنند. (۴:۷) کسی که زمینش را به یک جنتیل فروخته، باید نوبر محصول آن زمین را بخرد و تقدیم کند. (۴:۹) به‌طور کلی، تیکون می‌تواند به معنای بهبود، استقرار، ترمیم، آماده‌سازی و مفاهیم مرتبط دیگر باشد. در بافت میشنایی، معمولاً به اقدامات حقوقی عملی اشاره دارد که در زمان حال برای بهبود شرایط اجتماعی انجام می‌شوند. اما در زبان حقوقی تلمود، این فعل نقشی بسیار حقوقی‌تر یافت، به طوری که تاکانا به معنای «تثبیت»، دسته‌ای از مقررات حقوقی بود که شازال وضع می‌کرد. در الِنو مفهومی از تیکون عولام در الِنو نیز یافت می‌شود — بخش پایانی اکثر نمازهای جمعی یهودی — که برخلاف کاربرد میشنا، بر پایان زمان تمرکز دارد. الِنو از خدا می‌خواهد:الِنو به بیان دیگر، آنگاه که همه مردم جهان خدایان دروغین را رها کنند و خدا را بشناسند، جهان به کمال رسیده است. در میان جنبش‌های لیبرال یهودی مدرن، برداشت رایج‌تر اما جدیدتری از این عبارت وجود دارد: ما با خدا شریک هستیم و مأموریت داریم گام‌هایی برای بهبود وضع جهان و کمک به دیگران برداریم، که همزمان بر حاکمیت خدا نیز می‌افزاید. اما در میان یهودیان اروپا، الِنو دست‌کم از اولین متون مکتوب در قرن‌های یازدهم و دوازدهم میلادی، واژه «ترمیم کردن» را به کار برده است. ابن میمون در طول تاریخ فکری یهودیت، تیکون عولام گاه به دغدغه‌های آخرالزمانی اشاره داشته — مانند الِنو — و گاه به دغدغه‌های عملی — مانند میشنا — اما در هر دو بافت، به نوعی تغییر یا فرایند اجتماعی اشاره دارد که به نفع یهودیان یا جنتیل یا جهان است. اینکه این تغییر عمدتاً درون جامعه یهودی رخ می‌دهد یا در رابطه با ملت‌های دیگر، عمدتاً از طریق عدالت و مهربانی یا به‌طور یکسان از طریق انجام مناسک، عمدتاً از طریق کار درونی فرد یا از طریق اعمال بیرونی — اینها از منبعی به منبع دیگر متفاوت است.نگاه کنید به Seidenberg, David, "A Tikkun for Tikkun Olam?" برای نمونه، ابن میمون، عالم تلمود و فیلسوف بزرگ قرون وسطا، تیکون عولام را کاملاً شامل همه این ابعاد می‌دانست و نوشت: «از طریق حکمت، که [نماد آن] تورات است، و ارتقای منش، که [نماد آن] اعمال مهربانانه است، و رعایت احکام تورات، که [نماد آن] قربانی‌هاست، انسان پیوسته تیکون عولام — بهبود جهان و نظم‌بخشی به واقعیت — را به پیش می‌برد.»تفسیر بر گفتارهای پدران، ۱:۲ با این حال، او عدالت را نیز رکنی اساسی می‌دانست، چنان‌که نوشت: «هر قاضی که در هر ساعتی حق را به‌راستی قضاوت کند، گویی تمام جهان را ترمیم کرده / تیکِن اِت کل هاعولام کولو و شِخینا را بر اسرائیل نشانده است.»میشنه تورات، هیلخوت سنهدرین ۲۳:۹ قبالای لوریانی قبالای لوریانی بر نقش نماز و مناسک در تیکون عوالم بالا تأکید می‌کند. بر اساس این جهان‌بینی، خداوند بخشی از نور بی‌نهایت خود (اور اِین سوف) را برای آفرینش جهان کنار کشید. ظروف نخستین جهان — عالم آشوب — شکستند و خرده‌هایشان به جرقه‌های نور محبوس در جهان بعدی — عالم اصلاح — تبدیل شدند. نماز، به‌ویژه تأمل در جنبه‌های گوناگون خداوندی (سِفیروت)، این جرقه‌های نور الهی را آزاد می‌کند و آنها را قادر می‌سازد به ذات خدا بازگردند. «اصلاح» دو وجه دارد: گردآوری نور و گردآوری روح‌ها، که انسان‌ها باید از طریق انجام آگاهانه اعمال دینی آن را محقق کنند. هدف از این ترمیم — که تنها انسان‌ها قادر به انجامش هستند — جدا کردن امر قدسی از جهان مخلوق است و بدین ترتیب جهان مادی از هستی تهی می‌شود و کائنات مادی نابود می‌گردد. بر اساس دیدگاه موشه‌حییم لوزاتو در کتابش دِرِخ هاشِم، جهان مادی به عوالم معنوی بالاتری متصل است که بر جهان مادی تأثیر می‌گذارند، و یهودیان از طریق اعمال مادی و اراده آزاد توانایی هدایت و کنترل این نیروهای معنوی را دارند. خواست خداوند از آفرینش این بود که مخلوقاتش سرانجام یگانگی او را بشناسند و بر شر غلبه کنند؛ این همان کمال (تیکون) آفرینش خواهد بود. | ## بخش 2: تیکون عولام | در حالی که یهودیان اکنون تورات را دارند و از یگانگی خدا آگاهند، برخی بر این باورند که هنگامی که همه بشریت این حقیقت را بشناسد، اصلاح کامل خواهد شد.دِرِخ هاشِم، ۲:۴:۶–۷. در سال‌های اخیر، متفکران و فعالان یهودی از قبالای لوریانی بهره گرفته‌اند تا طیف کامل میتزواهای اخلاقی و مناسکی را به اعمال تیکون عولام ارتقا دهند. این باور که نه‌تنها نماز جرقه‌های الهی را بالا می‌برد بلکه همه میتزواها — از جمله آنهایی که به‌طور سنتی اخلاقی تلقی می‌شوند — این کار را می‌کنند، پیش از این هم بخشی از قبالا بود، اما تأکید معاصر هدفی دارد: یافتن عمق عرفانی و انرژی معنوی در میتزواهای اخلاقی. کاربرد دیدگاه لوریانی برای بهبود جهان را می‌توان در وبلاگ‌های یهودی، موعظه‌های اعیاد بزرگ، و مراکز آموزش آنلاین یهودی دید. پیوند میان مفهوم لوریانی تیکون و کنش اخلاقی، حتی به کوچک‌ترین اعمال مهربانانه و کوچک‌ترین بهبودهای سیاسی-اجتماعی اهمیتی غایی می‌بخشد. اما اگر این کار به شیوه‌ای انجام شود که مفهوم تیکون عولام را از معناهای دیگرش در ادبیات خاخامی و نماز الِنو جدا کند، خطری وجود دارد: اعمالی که اهمیت دینی واقعی ندارند و بیش از یهودیت خود، بازتاب دستورکارهای شخصی هستند، امتیاز بیشتری می‌یابند. کاربرد قبالای لوریانی بر میتزواهای اخلاقی و کنش اجتماعی به‌ویژه از این رو شگفت‌انگیز است که قبالای لوریانی خود را ترمیم‌کننده ابعاد عوالم معنوی و عرفانی می‌دانست، نه این جهان و روابط اجتماعی‌اش. نویسنده لارنس فاین به دو ویژگی قبالای لوریانی اشاره می‌کند که آن را با میتزواهای اخلاقی و کنش اجتماعی سازگار کرده است. نخست، نسلی که از فاجعه هولوکاست در حال بازیابی بود با تصویر ظروف شکسته همدلی عمیقی داشت. دوم، هم قبالای لوریانی و هم برداشت‌های اخلاقی از تیکون عولام بر نقش مسئولیت و کنش انسانی تأکید می‌کنند. تحولات مدرن بافت اصلی نماز الِنو در آیین روش هاشانا با این آرزو همراه است که «همه [مردم/موجودات] اتحادی واحد تشکیل دهند تا با تمام دل اراده تو را انجام دهند». در بسیاری از بافت‌ها این عبارت دعوتی به جهان‌گرایی و عدالت برای همه بشریت تفسیر می‌شود — احساساتی که در سراسر آیین‌های یهودی رایج است. برای نمونه، کتاب دعای جنبش محافظه‌کار آمریکایی، سیدور سیم شالوم، در «دعایی برای کشورمان» این بخش را چنین بسط می‌دهد: «باشد که شهروندان از همه نژادها و آیین‌ها پیوندی مشترک در هماهنگی راستین بسازند تا هر نفرت و تعصبی را براندازند» و «همه مردم را در صلح و آزادی متحد کنند و یاری‌شان دهند تا رؤیای پیامبرت را محقق سازند: ملتی بر ملت دیگر شمشیر نکشد و دیگر جنگ را تجربه نکنند.» هر دو جمله صمیمانه ایده برابری جهانی، آزادی و صلح برای همگان را بیان می‌کنند. در جنبش‌های لیبرال یهودیت، به‌ویژه در ایالات متحده، این احساس در ایده عمل مهربانانه برای همه مردم جای گرفته است. برای نمونه، کتاب دعای جدید اتحادیه ۱۹۷۵، که جنبش یهودیت اصلاح‌گرا در Gates of Prayer از آن استفاده می‌کند، این متن را دربردارد: «تو [خداوند] به ما آموختی که افتادگان را نگه داریم، بیماران را درمان کنیم، اسیران را آزاد کنیم و همه دردمندان را تسلی دهیم.»ص. ۳۸۳ این جنبه‌های یهودیت البته نامی سنتی دارند: گِمیلوت حَسادیم، و برخی تأکید بر کنش اجتماعی را بی‌توجهی به دیگر جنبه‌های یهودیت که به‌طور سنتی با تیکون عولام پیوند دارند انتقاد کرده‌اند، مانند یادگیری، نماز، توبه و احکام مناسکی. باردین نماز الِنو را، به‌ویژه عبارت لِتاکِن عولام بِمالخوت شدای (که معمولاً «آنگاه که جهان زیر فرمانروایی خداوند قادر متعال کامل شود» ترجمه می‌شود)، به عنوان مسئولیت مردم یهود برای کوشش در راه جهانی بهتر تفسیر کرد. ۱۲۴: «نمی‌توانیم خود را خدمتگزاران پادشاه الهی بدانیم مگر اینکه وظیفه 'کامل کردن جهان زیر فرمانروایی خداوند قادر متعال' را بر دوش بگیریم. باید بکوشیم نظم اجتماعی را به شیوه‌هایی بازسازی کنیم که وفاداری ما به روح خلاق حیات انسانی را نشان دهد — روحی که راه را به سوی تحقق خود و همبستگی اجتماعی می‌گشاید… نباید از دستیابی به حکومتی به‌اندازه کافی نماینده که با نظم اقتصادی عادلانه و جهان‌گرایی‌ای درهم تنیده باشد — که بدون آن هرگز صلح جهانی ممکن نیست — ناامید شویم.» با آنکه سازمان‌های یهودی ترقی‌خواه از دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ وارد جریان اصلی شدند، اصطلاح تیکون عولام رواج بیشتری یافت. از آن پس این اصطلاح را طیف گسترده‌ای از سازمان‌های یهودی پذیرفتند، با معناهایی از خدمت مستقیم تا نیکوکاری عمومی. فعال ترقی‌خواه و خاخام مایکل لرنر آن را نام مجله تیکون قرار داد که در ۱۹۸۶ تأسیس کرد. این اصطلاح آنگاه به مخاطبان بین‌المللی معرفی شد — که خود نشانه‌ای بود از اینکه تیکون عولام تا چه حد در زندگی یهودیان آمریکایی نفوذ کرده بود — که خاخام مردخای وکسمن این عبارت را در سخنرانی خطاب به پاپ ژان پل دوم در جریان سفر او به ایالات متحده در سپتامبر ۱۹۸۷ به کار برد. انجام میتزواها متون کلاسیک یهودی می‌آموزند که انجام میتزواهای مناسکی (اعمال نیک، احکام، پیوندها یا تکالیف دینی) وسیله‌ای برای تیکون عولام و کمک به کامل کردن جهان است، و انجام میتزواهای بیشتر ظهور مسیحا و عصر مسیحایی را نزدیک‌تر می‌کند. بر اساس روایت یوحانان از قول شمعون بار یوحای، مردم یهود آنگاه رستگار می‌شوند که هر یهودی شبات را دو بار با تمام جزئیاتش رعایت کند.شبات ۱۱۸ب برخی توضیح می‌دهند که این اتفاق خواهد افتاد زیرا استراحت شبات — که پیش‌چشیدنی از عصر مسیحایی به‌شمار می‌رودبَراخوت ۵۷ب — یهودیان را نیرو می‌بخشد تا در شش روز کاری هفته سخت‌تر برای نزدیک کردن عصر مسیحایی بکوشند. انتظار می‌رود در عصر مسیحایی هیچ بی‌عدالتی یا استثماری وجود نداشته باشد، حالتی قابل مقایسه با تیکون عولام. رفتار اخلاقی در اندیشه یهودی، هم میتزواهای اخلاقی و هم میتزواهای مناسکی در فرایند تیکون عولام اهمیت دارند. ابن میمون می‌نویسد که تیکون عولام نیازمند کوشش در هر سه «ستون» بزرگ یهودیت است: مطالعه تورات، اعمال مهربانانه، و احکام مناسکی.تفسیر ابن میمون بر میشنا، آووت ۱:۲ برخی یهودیان بر این باورند که انجام میتزواها جامعه‌ای نمونه در میان مردم یهود پدیدمی‌آورد که به نوبه خود بر بقیه جهان تأثیر می‌گذارد. | ## بخش 3: تیکون عولام | با کامل کردن خود، جامعه محلی یهودی یا دولت اسرائیل، یهودیان برای بقیه جهان الگو می‌شوند. این موضوع در موعظه‌ها و نوشته‌های طیف گسترده یهودی — بازسازگرا، اصلاح‌گرا، محافظه‌کار و ارتدکس — بارها تکرار شده است. افزون بر این، میتزواها غالباً آثار عملی، دنیوی یا اجتماعی دارند (در مقابل تأثیرات عرفانی که قبالای لوریانی بر آنها تأکید دارد). اعمال تزداقا برای ساختن جهانی عادلانه‌تر به کار می‌روند؛ بنابراین تزداقا وسیله‌ای برای انجام تیکون عولام است. انسان‌دوستی ابزاری مؤثر در انجام تیکون عولام است زیرا از سازمان‌هایی که خدمت مستقیم ارائه می‌دهند حمایت می‌کند. فدراسیون‌های یهودی آمریکای شمالی، که در میان ده خیریه برتر جهان است، تیکون عولام را یکی از سه اصل اصلی عملکردش می‌شمارد. به همین ترتیب، سرویس جهانی یهودیان آمریکا از سازمان‌های مردم‌نهادی که در آفریقا، آسیا و آمریکا تغییر ایجاد می‌کنند حمایت می‌کند. پیوند میان تزداقا، نیکوکاری و تیکون عولام را یهودا میرسکی در مقاله‌اش «تیکون عولام: پرسش‌های بنیادی و راهبردهای سیاستی» بررسی کرده است. میرسکی می‌نویسد: ساختن جامعه‌ای نمونه با انجام میتزواها بر این باور است که مردم یهود به جامعه‌ای نمونه تبدیل خواهند شد. این ایده گاه به آیاتی از کتاب مقدس نسبت داده می‌شود که یهودیان را «ملکوتی از کاهنان و ملتی مقدس» و «نور اقوام» ( و ) توصیف می‌کنند. خاخام ابراهیم اسحاق کوک و خاخام یهودا اشلگ در این حوزه برجسته‌اند؛ اولی به شیوه‌ای عقل‌گرایانه و در قالب کِهیلا (جامعه) یهودیان در یهودیان دور از وطن که بر همسایگان غیریهودی‌شان تأثیر می‌گذارند، و دومی به شیوه‌ای عرفانی و در قالب صهیونیسم و دولت یهودی که بر دیگر ملت‌های جهان تأثیر می‌گذارد. در فلسفه ارتدکس مدرن — که غالباً با صهیونیسم دینی، به‌ویژه در آمریکا، درهم تنیده است — معمولاً بر این باور است که میتزواها آثار جامعه‌شناختی و آموزشی عملی و این‌جهانی بر کسانی که آنها را انجام می‌دهند دارند و به این شیوه میتزواها یهودیان و جهان را کامل خواهند کرد. بر اساس فلسفه عقل‌گرایانه هیرش و دیگران، میتزواهای اجتماعی و اخلاقی اهدافی تقریباً خودتوضیح دارند، در حالی که میتزواهای مناسکی می‌توانند کارکردهایی مانند آموزش مردم یا توسعه روابط میان مردم و خدا داشته باشند. برای نمونه، نماز یا رابطه‌ای میان مردم و خدا ایجاد می‌کند یا باورها و ایمان نمازگزار را تقویت می‌کند، و رعایت کوشر یا پوشیدن تزیتزیت نمادهای آموزشی ارزش‌های اخلاقی و دینی هستند؛ بنابراین هدف غایی میتزواها آن است که ارزش‌ها و اعمال اخلاقی و دینی در مردم یهود و سرانجام در سراسر جهان نفوذ کنند، اما میتزواهای مناسکی با این حال نقشی حیاتی در این الگوی تیکون عولام دارند و آنچه را که اخلاقی به دست می‌آورد تقویت می‌کنند. او میتزواها را در شش دسته طبقه‌بندی می‌کند: (۱) تورووت (آموزه‌های فلسفی)؛ میتزواهای اخلاقی زیر (۲) میشپاتیم و (۳) حوقیم (احکام عدالت نسبت به (موجودات) زنده و جهان طبیعی — از جمله خود بدن انسان — به ترتیب) و (۴) میتزوا (احکام محبت) می‌آیند؛ میتزواهای مناسکی زیر (۵) عِدووت (احکام نمادین آموزشی) و (۶) عَوودا (احکام خدمت مستقیم به خدا). فارغ از این واقعیت که یهودیان با کامل کردن خود برای بقیه جهان الگو می‌شوند، این تمایز اضافی نیز وجود دارد که میتزواها آثار عملی و دنیوی دارند — برای نمونه، صدقه به فقرا به صورت مادی سود می‌رساند و تیکون عولام را از طریق بهبود فیزیکی یا اجتماعی جهان محقق می‌کند، در مقابل تأثیرات عرفانی میتزواها که قبالای لوریانی بر آنها تأکید دارد. بهبود جهان برای برخی یهودیان، عبارت تیکون عولام به این معناست که یهودیان نه‌تنها مسئول ساختن جامعه‌ای نمونه در میان خودشان هستند، بلکه در برابر رفاه جامعه به‌طور کلی نیز مسئولیت دارند. این مسئولیت را می‌توان به شیوه‌های دینی، اجتماعی یا سیاسی درک کرد و دربارهٔ چگونگی تعامل دین، جامعه و سیاست نظرات بسیار متفاوتی وجود دارد. جین کاناِرِک، خاخام محافظه‌کار، استدلال می‌کند که بحث‌های تیکون عولام در میشنا و تلمود بر اهمیت ایجاد تغییر سیستماتیک از طریق قانون تأکید دارند. او نتیجه می‌گیرد که تیکون عولام معاصر نیز باید بر تغییرات سیستماتیک و ساختاری در جامعه تمرکز کند. در حالی که بسیاری از یهودیان غیرارتدکس استدلال کرده‌اند که تیکون عولام مستلزم سیاست‌های اجتماعی لیبرال است، برخی از اعتبار رویکرد سیاسی محافظه‌کارانه به تیکون عولام دفاع کرده‌اند. مایکل اسپیرو، یهودی بازسازگرا، از سنت محافظه‌کارانه‌ای بهره می‌گیرد که دقیقاً بر بازارهای آزاد تأکید می‌کند زیرا باور دارد این مسیر به بیشترین خیر عمومی می‌انجامد. افزون بر این، محافظه‌کاران همواره بر اهمیت کوشش‌های خصوصی گِمیلوت حَسادیم (نیکوکاری) و تزداقا (خیریه یا نیکوکاری) تأکید کرده‌اند، و اسپیرو استدلال می‌کند که تیکون عولام باید از طریق چنین کوشش‌های خصوصی نه از طریق دولت محقق شود. سازمان‌های جوانان یهودی تیکون عولام برای اشاره به تکالیف یهودیان در مشارکت اجتماعی در جنبش‌های اصلاح‌گرا و محافظه‌کار نیز به کار می‌رود. در NFTY، شاخه آمریکایی نتزر عولامی، جنبش جوانان اصلاح‌گرا، مسئول کنش اجتماعی در هیئت‌های فصلی و منطقه‌ای معاون رئیس کنش اجتماعی (SAVP) نامیده می‌شود. افزون بر این، سازمان‌های جوانان دیگری نیز تیکون عولام را بخشی از بنیاد خود کرده‌اند. BBG دو حوزه برنامه‌ریزی مجزا برای تیکون عولام دارد — یکی برای خدمت اجتماعی و دیگری برای کنش اجتماعی. | ## جمع‌بندی | بنیادگرایی یهودی استاد دانشگاه الون جفری کلاوسن ادعا کرده که مفاهیم تیکون عولام الهام‌بخش بنیادگرایانی چون تروریست محکوم‌شده مئیر کاهان و پادشاهی‌خواه یتزحاک گینزبرگ بوده است.