موضوع مقاله: دودمان‌های ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دودمان‌های ایران | مقدمه: ایران سرزمینی باستانی در غرب آسیاست که از شرق با شبه‌قارهٔ هند، آسیای مرکزی و چین؛ از غرب با بین‌النهرین و دریای مدیترانه؛ از شمال با روسیه؛ و از جنوب با خلیج فارس و شبه‌جزیرهٔ عربستان همسایه است. | ## بخش 1: دودمان‌های ایران | ایران برای قرن‌های متمادی بر سر راه دو مسیر اصلی تجارت فراقاره‌ای — جادهٔ ابریشم در شمال و مرکز ایران؛ راه ادویه از جنوب آسیا و از طریق خلیج فارس — قرار داشت. این موقعیت، ایران را که قرن‌ها امپراتوری منطقه‌ای بود، به بستری برای تبادلات فرهنگی و تجاری با همسایگانش تبدیل کرده بود. شاهنشاهی هخامنشی که توسط کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد بنیان‌گذاری شد، بزرگ‌ترین امپراتوری جهان تا بدان روز بود که طی حمله اسکندر نابود شد. دوره امپراتوری‌های باستان با فتح ایران توسط مسلمانان در قرن هفتم میلادی به پایان رسید. از زمان حملهٔ عرب‌های مسلمان به ایران تا ظهور صفویان، ایران حکومت سراسری ملی نداشت اما به لحاظ فرهنگی به حیات خود ادامه داد و توانست فرهنگ متمایز خود را حفظ کند. در واقع، فرهنگ ایرانی به خصوص از قرن یازدهم میلادی به بعد در مرکز تمدن اسلامی بود. از ابتدای قرن شانزدهم که دولت صفوی روی کار آمد، ایران هویت سیاسی مستمری را حفظ کرده است. حکومت‌های پیش از آریایی‌هاو ایرانیان گاه تاریخ ایران را از ورود آریایی‌ها که نام ایران نیز از ایشان گرفته شده است، به فلات ایران آغاز می‌کنند؛ ولی این به این معنی نیست که فلات ایران تا پیش از ورود ایشان خالی از سکنه یا تمدن بوده است. پیش از ورود آریاییان به فلات ایران تمدنهای بسیار کهنی در این محل شکفته و پژمرده شده بودند و تعدادی نیز هنوز شکوفا بودند. برای نمونه تمدن نوشیجان در ملایرEncyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran شهر سوخته (در سیستان)، تمدن ساکنان تپه سیلک (در کاشان)، تمدن مارلیک در (گیلان) تمدن ایلام (در شمال خوزستان)، تمدن منائیان (در بوکان، کردستان و جنوب آذربایجان غربی)، تمدن پارسوا (در پیرانشهر)، تمدن جیرفت (در کرمان)، پادشاهی الیپی (در کرمانشاه (پایتخت) و کردستان)، تمدن لولوبیان (در کرمانشاه (پایتخت)، کردستان و آذربایجان)، گوتیان (در کردستان و کرمانشاه و آذربایجان)، تپه حسنلو در جنوب آذربایجان غربی تمدن گنج دره (در هرسین کرمانشاه)، تمدن زیویه (در سقز کردستان)، تمدن تپه گوران (در گیلانغرب کرمانشاه) تمدن تپه‌های شیخی آباد و جانی (در دینور کرمانشاه)، تمدن گودین تپه (در کنگاور کرمانشاه)، تپه علی کش در ایلام، اسکندری (در هفشجان)، تمدن اورارتو (در آذربایجان)، تپه حصار (در دامغان سمنان)، تپه شهداد (در کرمان)، تمدن تل آتشی (در بم)، تپه گیان (در نهاوند همدان)، تمدن کاسی‌ها (ابتدا در میان‌رودان و سپس در زاگرس)، تپورها در تبرستان (مازندران) و… در سرزمین ایران بودند. فهرست بر پایه قدمت دوران باستان نام دوره <small>(میلادی) مؤسس منطقه پایتختشاهان ایلام۳۰۰۰–۵۳۰ ق‌مهومباباایلامشوش، انشان و غیرهمردمان جنوب غرب ایران از عصر برنز تا اوایل دورهٔ اسلامی؛ دشمنان دیرین اکد، بابل و آشور. تمدن عیلام با ممالک بین‌النهرین پیوندهایی داشت اما در مجموع دارای زبان، آداب و رسوم و هنر خاص خود بود. «پادشاهی عیلام» اصطلاحی است که چند دولت باستانی از هزارهٔ سوم تا قرن ششم ق‌م را در بر می‌گیرد. این پادشاهی، به مرکزیت شهر شوش، بر دشت‌های خوزستان، رشته کوه‌های زاگرس و سواحل خلیج فارس سلطه داشت. دورهٔ عیلام قدیم (حدود ۳۰۰۰ تا ۱۵۰۰ ق‌م) تعاملات و درگیری‌هایی با قدرت‌های بین‌النهرین مانند سلسله‌های اکدی و اور سوم داشتند. ظهور سلسله «سوکل‌مخ» دوره‌ای از افزایش نفوذ عیلام در سیاست و تجارت میان‌رودان را رقم زد. دورهٔ عیلام میانه (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۵۰ ق‌م) شاهد دستاوردهای چشمگیر معماری مانند زیگورات چغازنبیل بود. روابط با سلسلهٔ کاسی در بابل از اتحاد به درگیری تغییر کرد و با تسلط نظامی عیلامی تحت رهبری پادشاهانی مانند شوتروک ناهونته به اوج رسید. دورهٔ عیلام نو (حدود ۱۰۵۰ تا ۵۸۵ ق‌م) با مبارزات علیه امپراتوری آشوری نو همراه بود که در نهایت منجر به غارت شوش در سال ۶۴۶ ق‌م شد. زبان و عناصر فرهنگی عیلامی همچنان در دورهٔ اولیهٔ هخامنشی نقش مهمی ایفا کرد و میراثی ماندگار در منطقه به جا گذاشت.پادشاهی ماد۶۹۴–۵۵۰ ق‌مدیاکوفلات ایرانهگمتانهمادها، مردمانی ایرانی‌تبار ساکن مرکز منطقهٔ زاگرس بودند. آن‌ها در ابتدای حکومتشان دست‌نشاندهٔ آشور بودند اما با بابلی‌ها متحد شدند و نهایتاً آشور را به زیر کشیدند. آخرین پادشاه ماد ایشتوویگو بود که دورانش با فتح هگمتانه توسط کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ ق‌م به پایان رسید.هخامنشیان۵۵۰–۳۳۰ ق‌مکوروش بزرگخاور نزدیک، شمال آفریقا، آسیای مرکزی، شمال هند و مناطقی در اروپابابل، پاسارگاد، هگمتانه، پارسه، شوشدر اواسط قرن ششم ق‌م توسط کوروش بزرگ تأسیس شد. کوروش و پسرش کمبوجیه با فتح امپراتوری‌های وسیع خاور نزدیک — شامل اراضی سابق آشور، بابل، لیدیه، ماد و مصر — آن‌ها را در یک دولت واحد ادغام و برای اولین بار اوراسیا و آفریقا را به شکل تازه‌ای به یکدیگر متصل کردند. خشایارشا سیاست‌های پدر در تثبیت حاکمیت هخامنشیان را ادامه داد، اگرچه لشکرکشی‌اش به یونان موفقیت‌آمیز نبود. پادشاهان بعدی مانند اردشیر یکم و اردشیر دوم بر دورانی از ثبات و گاه جنگ‌های داخلی مانند شورش کوروش کوچک حکومت کردند. اردشیر سوم (۳۵۹–۳۳۸ ق‌م) توانست مصر را مجدداً مطیع کند، اما شاهنشاهی هخامنشی مدت کوتاهی بعد در زمان داریوش سوم در اثر حملهٔ اسکندر مقدونی سقوط کرد. از ویژگی‌های مهم شاهنشاهی هخامنشی رواداری نسبت به ادیان و فرهنگ‌های پرشمار قلمرویشان بود. این دولت مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی، اقتصادی، هنری، نظامی و حقوقی را برقرار کرد که به مدت دویست و بیست سال به نحو شایسته‌ای دوام آورد و با وجود فتح آن توسط مقدونیان، تأثیر عمیقی بر تمدن‌های آینده گذاشت و به الگو یا پایه‌ای برای دولت‌های هلنیستی، اشکانی، ساسانی و اسلامی تبدیل شد.مقدونیان۳۳۰–۳۰۱ ق‌ماسکندر مقدونیخاور نزدیک، شمال آفریقا، مناطقی در اروپا، آسیای مرکزی و شمال هندپلافیلیپ دوم پادشاه مقدونیه با اصلاحات نظامی وسیع زمینه‌ساز حملهٔ مقدونیان به ایران شد. اسکندر سوم، پسر او، جاه طلبی‌های پدر را ادامه داد و در سال ۳۳۴ ق‌م ارتشی متحد از یونانیان و مقدونیان را به آسیای صغیر روانه کرد. اسکندر با پیروزی‌های قاطع در نبردهای گرانیک، ایسوس و گوگمل، داریوش سوم آخرین پادشاه هخامنشی را سرنگون کرد و کنترل امپراتوری پهناور هخامنشی را به دست گرفت. او شهرهای جدیدی مانند اسکندریه در مصر بنا کرد و آداب و رسوم ایرانی را در دربار خود برپا داشت – از جمله تعظیم در برابر پادشاه که سربازان مقدونی را خوش نیامد. اسکندر با زنی ایرانی به نام روشنک ازدواج کرد و ازدواج‌های مشابهی میان زنان ایرانی و سربازان مقدونی ترتیب داد. او عمدتاً مقامات محلی را برای موقعیت‌های اداری منصوب می‌کرد، اگرچه پادگان‌های مقدونی-یونانی بودند که مناطق را برای او حفظ می‌کردند. این سربازان از اینکه اسکندر لباس ایرانی می‌پوشید و سربازان بومی را در ارتش خود به خدمت گرفته بود، ناراضی بودند. پس از مرگ ناگهانی اسکندر در ۳۲۳ ق‌م، امپراتوری وسیع او در نتیجهٔ رقابت سردارانش برای قدرت به سرعت از هم پاشید.سلوکیان۳۰۵–۱۴۶ ق‌مسلوکوس یکمخاور نزدیک، آسیای صغیر و مرکزی، شمال هندسلوکیه، انطاکیهپادشاهی یونانی به مرکزیت سوریه. بعد از مرگ اسکندر در سال ۳۲۳ ق م، سرداران امپراتوری او را طی سی سال جنگ تقسیم کردند. در سال ۳۰۰ ق‌م سلوکوس پایتختش را به شمال سوریه منتقل کرد تا به یونان نزدیک‌تر باشد؛ دوری پایتخت از ایران قدرت اعمال ارادهٔ شاه را از آنان گرفت و سرداران یونانی و ایرانی در شرق فلات یکی پس از دیگری سر به شورش برداشتند. اشکانیان تا سال ۱۲۹ ق‌م سلوکیان را از ایران بیرون راندند.اشکانیان۲۴۷ ق‌م–۲۲۴ مارشک یکمفلات ایران، آسیای مرکزی و بین‌النهرینتیسفون، نسا و غیرهاز طایفهٔ پرنی — از قبایل ایرانی آسیای مرکزی — بودند. مبدأ تاریخشان را سال ۲۴۷ ق‌م می‌دانستند ولی مشخص نیست چه واقعه‌ای در این سال رخ داده است. مؤسس اصلی امپراتوری اشکانی به عنوان دولتی تأثیرگذار مهرداد یکم بود که چهل و سه سال — تا ۱۳۸/۷ ق‌م — حکومت کرد. فرهاد دوم سلوکیان را از ایران بیرون راند و می‌خواست باقی اراضی ایشان را هم فتح کند ولی حملهٔ سکاها مجبورش کرد به مرز شرقی بازگردد. تا عهد مهرداد دوم دوباره اوضاع به وفق مراد اشکانیان شده بود و مرزهای شرقی آرام و ارمنستان را هم مطیع کردند. در زمان ارد دوم برای اولین بار با رومیان روبرو شدند و در نبرد حران به سال ۵۳ ق‌م ارتش کراسوس رومی را سخت منهدم کردند. نهایتاً اردشیر بابکان ساسانی — یکی از دست‌نشاندگان اشکانیان — اردوان چهارم آخرین پادشاه اشکانی را در نبرد هرمزدگان در حدود سال ۲۲۴ میلادی شکست داد.ساسانیان۲۲۴–۶۵۱اردشیر بابکانفلات ایران، آسیای مرکزی، بین‌النهرین و شمال هندموقتا: مدیترانهٔ شرقی و شمال آفریقااصطخر، تیسفوناین شاهنشاهی که نامش «ایرانشهر» بود در سال ۲۲۴ میلادی توسط اردشیر بابکان تأسیس شد و قدرتی غالب در دوران باستان پسین و رقیب امپراتوری روم بود. فرمانروایانش، زرتشتی و از سلسلهٔ ساسانیان بودند و مشروعیت الهی‌شان را از نیای خود ساسان، موبد معبد آناهیتا، داشتند. شاپور یکم، پسر اردشیر، با فتوحات گسترده و به ویژه پیروزی بر امپراتوران روم مرزهای شاهنشاهی را گسترش داد و عصر شکوفایی فرهنگی و مذهبی به همراه آورد. شاپور دوم و یزدگرد یکم از مرزهای ایرانشهر در برابر هجوم طوایف چادرنشین مانند هون‌ها محافظت کردند. قباد یکم و خسرو انوشیروان عهدی از اصلاحات عظیم و شکوفایی فرهنگی را رهبری کردند و نهایتاً گسترهٔ شاهنشاهی در زمان خسرو پرویز به بیشترین حد خود رسید. با این حال، لشکرکشی‌های جاه‌طلبانهٔ او علیهٔ امپراتوری روم شرقی در نهایت منجر به زوال شاهنشاهی شد. دهه‌های پایانی این عصر با درگیری‌های داخلی و بی‌ثباتی همراه بود که زمینه‌ساز نابودی توسط مسلمانان در اواسط قرن هفتم میلادی بود. عصر خلافت نام دوره <small>(میلادی) مؤسس منطقه مرکزخلفای راشدین۶۳۲–۶۶۱محمدخاور نزدیک و شمال آفریقامدینه و کوفهدر نیمهٔ اول قرن هفتم، جنبشی دینی (آخرالزمانی؟) تحت رهبری فردی به نام محمد در سرزمین حجاز شکل گرفت. بعد از مرگ محمد، چهار تن از بستگانش — ابوبکر، عمر، عثمان و علی — رهبری پیروانش را برعهده گرفتند. با قتل عثمان، دچار جنگ‌های داخلی شدند و علی هرگز نتوانست حکومت خود را تثبیت کند. او در نبرد صفین از معاویة به سال ۶۵۷ شکست خورد و چهار سال بعد توسط پیروان سابق خودش کشته شد.بنی امیهسفیانیان۶۶۱–۶۸۳معاویة بن ابی‌سفیانخاور نزدیک، شمال آفریقا و شمال هنددمشقمعاویة، امیر شام، مانند عثمان از طایفهٔ اموی بود و به خونخواهی او علیه علی و پیروانش برخاست. معاویة به دلیل جنگ‌های طولانی علیه رومیان لشکری زبده داشت و برای شکست پیروانِ بادیه‌نشین علی در موقعیت مناسبی بود. شاخهٔ سفیانی بنی امیه بعد از یزید و معاویة دوم به پایان رسید.آل زبیر۶۸۳–۶۹۲عبدالله بن زبیرحجاز، بخش‌هایی از ایران، مناطق دیکرمکهشورشی ناموفق علیه بنی امیه توسط عبدالله بن زبیر که خودش را خلیفه نامید و بخش‌های وسیعی از قلمروی اموی را تحت سلطه داشت. از آل زبیر سکه‌هایی در بیشاپور فارس پیدا شده که بر روی آن‌ها نام محمد ضرب شده است؛ این اولین اشاره به محمد در اسناد اسلامی است که پیش از این غایب بود.بنی امیهمروانیان۶۸۳–۷۵۰مروان بن حکمخاور نزدیک، شمال آفریقا، اروپا و شمال هنددمشق و حراندرحالی که به نظر می‌رسید دورهٔ اموی رو به اتمام است، مروان بن حکم — از اصحاب محمد و از اعضای طایفهٔ اموی — جانشین معاویة دوم شد. پسرش عبدالملک بن مروان شورش زبیریان را سرکوب کرد و سنگ بنای حکومت اسلامی و حتی دین رسمی اسلام را گذاشت. امروزه بسیاری از محققان جمع‌آوری و تثبیت قرآن را از اصلاحات عبدالملک محسوب می‌کنند. ورود سنت‌های ساسانی به دستگاه خلافت که در زمان عباسیان سرعت گرفت، در اواخر دورهٔ اموی آغاز شده بود. اگرچه اراضی خلافت را گسترش بسیار دادند، اما با مخالفت‌های دینی و اجتماعی روبرو شدند و نهایتاً در اثر جنبش سیاه‌جامگان در خراسان به رهبری ابومسلم خراسانی سقوط کردند.بنی عباس۷۵۰–۱۵۱۷ابوالعباس سفاحخاور نزدیک، شمال آفریقا و شمال هندعمدتاً بغداد؛ همچنین کوفه، رقه و سامراخودشان را از نسل عباس عموی محمد می‌دانستند و چون از اهل بیت محمد بودند مشروعیت دینی داشتند که بنی امیه فاقدش بود. در صد سال اولیهٔ حکومتشان به‌طور مداوم با شورش علویان روبرو بودند و برای تثبیت ادعایشان علیه نوادگان علی، به سنت‌های حکومت الهی ایرانی روی آوردند. اگرچه جنبشی عرب بودند اما در خاک ایران آغاز شدند، در طی قرون بیشتر و بیشتر ایرانی شدند و انتقال پایتخت از دمشق به بغداد نیز نمود دیگری از این رویکرد است. سه قرن اول عباسی اوج تمدن اسلام قرون وسطی از نظر دینی، علمی و هنری بود که عناصر ایرانی، یونانی و بیزانسی واردش شدند. از قرن نهم، وحدت سیاسی خلافت متزلزل شد و مجبور شدند حکومت مناطق مختلف مثل ایران و مصر را به امیران وفادار اما خودگردان مثل طاهریان و سامانیان بدهند. حکومت مستقیم عباسی منحصر به عراق شد اما با ظهور آل بویهٔ شیعه همان را هم از دست دادند و دست نشاندگان آن‌ها شدند. با ظهور سلجوقیان اوضاع برای عباسیان رو به بهبود نهاد و قدرتشان تا حدی احیا شد اما حملهٔ مغول به یک‌باره امیدهایشان را بر باد داد. هولاکو خان، مستعصم آخرین خلیفهٔ عباسی در بغداد را به سال ۱۲۵۸ کشت.میان‌پرده‌های ایرانیآل دابویهگاوباریان۶۴۰–۷۶۱گیل گیلانشاهگیلان، رویان و سواحل طبرستانساریدودمانی از اسپهبدان ساسانی که از هجوم اسلام در پناه ماندند. | ## بخش 2: دودمان‌های ایران | اسپهبد خورشید به ابومسلم خراسانی در جنگ با منصور خلیفهٔ عباسی و به شورشیان زرتشتی در خراسان یاری رساند. هرگز اسلام را نپذیرفتند و زرتشتی ماندند.باوندیان۶۶۵–۱۳۴۹باوارتفاعات گیلان و طبرستانفریم، ساری و آملاز سلسله‌های شمال ایران که در چند شاخه برای هفت قرن دوام آوردند. توسط کیاییان مازندران منقرض شدند.شروان‌شاهان۷۹۹–اوایل قرن هفدهمیزید بن مزیدقفقازشماخی و باکوسلسله‌ای عرب‌تبار بود که توسط یزید بن مزید تأسیس شد و نهایتاً توسط صفویان از بین رفت. آخرین مطلبی که در تاریخ دربارهٔ ایشان وجود دارد این است که مطیع سلجوقیان بوده‌اند.علویان طبرستان۸۶۴–۹۲۸داعی کبیرطبرستانآملاز سادات زیدی بودند که به طبرستان مهاجرت کردند. آنجا دولتی تأسیس کردند که نخستین دولت شیعی در ایران است.ساجیان۸۸۹–۹۲۹محمد بن ابوالساجآذربایجانمراغه و اردبیلدر اصل امیران عباسی در آذربایجان بودند و تبار سغدی داشتند ولی به لحاظ فرهنگی عرب بودند. تا آخر به عباسیان وفادار ماندند تا اینکه توسط امرای کرد و دیلمی منقرض شدند.سلاریانقبل از ۹۱۶–حدود ۱۰۹۰محمد بن مسافردیلم، آذربایجان و ارانطارم و شمیرانسلسله‌ای دیلمی و مرتبط با جستانیان بودند و به مظفریان هم معروفند. آخرین خبر از ایشان در تاریخ دربارهٔ اطاعتشان از سلجوقیان است ولی محتملا توسط اسماعیلیان الموت از بین رفتند.روادیاناوایل قرن دهم–۱۰۷۱محمد بن حسین روادیآذربایجانتبریزاحتمالا کردهای اصالتاً عرب بودند. آخرینشان مملان بن وهسودان بود که توسط آلپ ارسلان سلجوقی خلع شد.شدادیان۹۵۱–۱۱۷۴محمد بن شداداران و شرق ارمنستاندوین، گنجه و آنیشدادیان هم احتمالاً کرد بودند و با همسایگان غیرمسلمانشان مثل رومی‌ها، ارمنی‌ها و گرجی‌ها در جنگ‌های مداوم. با ظهور سلجوقیان مطیع آنان شدند و آخرین امرایشان توسط گرجی‌ها از بین رفتند.دلفیانآغاز قرن نهم–۸۹۷عبدالعزیز بن ابودلفجبالکرج ابودلفاز امیران عرب عباسیان در جبال. نهایتاً توسط خود خلفا منقرض شدند.آل بویه۹۳۲–۱۰۶۲سه پسر بویه، خاصه علی بن بویهشمال، غرب و جنوب ایران؛ عراقشیراز، ری و بغدادسلسلهٔ بزرگ دیلمی که پس از تضعیف عباسیان در ایران سر برآوردند و خلافت را تحت سلطهٔ خود گرفتند. بغداد را در سال ۱۰۵۵ به سلجوقیان و فارس را هفت سال بعد به ملوک شبانکاره واگذار کردند. خودشان را از نسل ساسانیان می‌دانستند و نسبت به زرتشتیان، مسیحیان و یهودیان روادار بودند.آل حسنویه۹۶۱–۱۰۱۵حسنویه بن حسینجنوب کردستاندینورسلسلهٔ کردتبار که تحت سلطهٔ آل بویه بودند.بنی عیاران۹۹۱–اواخر قرن دوازدهمابوالفتح محمدجنوب کردستان و لرستانسلسلهٔ کردتبار دیگری که توسط ابوالفتح محمد تأسیس شد. آخرین اشاره‌ها به بنی عیاران در زمان حملهٔ سلجوقیان به عراق است.آل کاکویه۱۰۰۸–میانه‌های قرن دوازدهمابن کاکویهجبال و کردستانهمدان، اصفهان و یزدبعد از تضعیف آل بویه سر برآوردند و نهایتاً مطیع سلجوقیان شدند. آخرین اشاره به آنان دربارهٔ ازدواج دختر گرشاسب دوم با یکی از اتابکان یزد است.زیاریان۹۳۱–حدود ۱۰۹۰مرداویجطبرستان و گرگاناصفهان، ری، گرگان و آملمرداویج در جریان شورش اسفار بن شیرویه از فرصت استفاده کرد و بخش بزرگی از شمال ایران را در دست گرفت. زیاریان، خاصه قابوس بن وشمگیر، پشتیبانان علم و هنر و دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی بودند. نهایتاً توسط اسماعیلیان شیعه منقرض شدند.طاهریان۸۲۱–۸۹۱طاهر بن حسینخراسان و بغدادنیشابورطاهر بن حسین احتمالاً از ایرانیان مسلمان شده بوده، ولی نویسندگان طاهری نسل او را به قبیلهٔ عرب بنی‌خزاعه رساندند. او از سرداران مأمون عباسی و ابتدا فرماندار بغداد و سپس امیر خراسان بود ولی در اواخر عمر نام خلیفه را از خطبه‌هایش انداخت. نهایتاً خراسان را به سال ۸۷۶ در نبرد با صفاریان از دست دادند، هرچند اعضای خاندان تا سال ۹۱۰ به عنوان فرماندهٔ نظامی بغداد به کارشان ادامه دادند.سامانیان۸۱۹–۹۹۹احمد بن اسدفرارود، خراسان، خوارزم، طبرستان و سیستانبخارانسل سلسله به دهقانی به نام سامان‌خدا در بلخ می‌رسید هر چند خودشان را از تبار ساسانیان می‌دانستند. وقتی سامان‌خدا مسلمان شد، چهار نوهٔ او تحت سروری طاهریان در فرارود و هرات امارت یافتند. غلامان ترک که در قرون بعدی قدرت پیدا کردند، توسط سامانیان وارد سرزمین‌های خلافت اسلام شده بودند. بخارا مرکز تولد دوبارهٔ زبان و ادب فارسی بود و سرایش شاهنامه به دستور امیران سامانی توسط فردوسی آغاز شد. اسماعیل سامانی در سال ۹۰۰ عمرو لیث را شکست داد و خلیفه به امارت خراسان منصوبش کرد. اختلافات داخلی و شورش سپاهیان آل سامان را تضعیف کرد و نهایتاً غزنویان و آل افراسیاب تا سال ۱۰۰۵ از بینشان بردند.صفاریان۸۶۱–۱۰۰۳یعقوب لیثسیستان و شرق ایرانزرنگسلسله توسط یعقوب و عمرو بن لیث تأسیس شد و برای مدت کوتاهی تقریباً تمام ایران را دربر گرفت. سپس قصد خودِ بغداد کرد اما در کرانهٔ دجله در سال ۸۷۶ شکست خورد و اندکی بعد درگذشت. بعد از مرگ یعقوب، برادرش عمرو توسط خلیفه به ناچار به عنوان امیر خراسان پذیرفته شد، ولی عمرو به فرارود حمله کرد و سخت از سامانیان شکست خورد و اسیر شد. صفاریان برای مدتی سیستان را تحت کنترل نگه داشتند اما نهایتاً توسط غزنویان منقرض شدند.بانیجوریان۸۴۸–حدود ۹۰۸هاشم بن بانیجورتخارستانبلخدودمانی محلی تحت سلطهٔ سامانیان در تخارستان و هندوکش. به نظر از آغاز قرن دهم تخارستان را از دست دادند.بنو الیاس۹۳۲–۹۶۸محمد بن الیاسکرمانبردسیرمحمد بن الیاس از سرداران سغدی نوح سامانی بود که بعد از بعد از شکست شورش برادران امیر در بخارا، به کرمان گریخت. آنجا، با استفاده از خلاء قدرتی که از تضعیف عباسیان باقی مانده بود قدرت را در دست گرفت. کرمان مدت کوتاهی بعد توسط آل بویه فتح شد.آل محتاج۹۳۳–۵۴ابوبکر محمدچغانیانچغانیانسلسلهٔ کوچکی در کرانهٔ شمالی جیحون. مشخص نیست اینان از نوادگان جغان خدایان قبل از اسلام بودند، یا اعرابِ فارسی‌زبان. به عنوان فرماندهان سامانی در خراسان فعال بودند و احتمالاً تا قرن یازدهم در چغانیان قدرت خود را حفظ کردند.آل مأمون۹۹۵–۱۰۱۷مأمون بن محمدخوارزمگرگانجیکی از چند سلسلهٔ معروف به خوارزمشاهان. بعد از پیشرفت گرگانج، آفریغیان کاث را خشونت از بین بردند و عنوان خوارزمشاه را تصاحب کردند. نهایتاً توسط سلطان محمود غزنوی از بین رفتند.غوریاناوایل قرن هفتم–۱۲۱۵امیر سوریغور، خراسان و شمال غربی هندفیروزکوه، هرات و غزنیاهالی غور تا سال ۱۰۱۱ اسلام نیاوردند، تا اینکه غزنویان سلسلهٔ محلی شَنسَبانیان را مطیع خود کردند. اولین شخصیت به واقع تاریخی از این سلسله، عزالدین حسین است که سلطان سنجر را شناخت ولی بهرام‌شاه غزنوی تلاش کرد دوباره غوریان را مطیع کند که باعث شد غوریان در سال ۱۱۵۰ غزنی را فتح و غارت کنند. بعداً که سلجوقیان هم نابود شدند، غوریان مناطق وسیعی در داخل ایران — حتی تا ساحل دریای خزر — را تحت سلطهٔ خود گرفتند. حملهٔ مغول و تیمور را تاب آوردند اما نهایتاً در زمان شاه عباس اول صفوی منقرض شدند.اسماعیلیان الموت۱۰۹۰–۱۲۵۶حسن صباحمناطق کوهستانی ایرانالموتاز شیعیان نزاری بودند که بعد از اختلاف با خلافت فاطمیان دعوت مستقلی در ایران به راه انداختند. حسن صباح قلعهٔ الموت را در دیلم فتح کرد و اسماعیلیان حملاتی نامنظم علیه سلجوقیان ترتیب دادند. حشاشین یا Assassins در تخیلات عامه، ریشه در همین سلسله دارد.هزاراسپیاناتابکان لر بزرگ۱۱۴۸–۱۴۲۴ابوطاهر بن محمدلرستانایذهاتابکان لرستان یا لر بزرگ در شرق و جنوب لرستان. ابوطاهر ابتدا از سرداران سَلغُریان/اتابکان فارس بود و مدتی تا اصفهان را تحت سلطه داشت. نهایتاً توسط تیموریان منقرض شدند.اتابکان یزدحدود ۱۱۴۱–۱۲۹۷رکن‌الدین بن وردانزوریزدیزدشاخه‌ای از آل کاکویه بودند که توسط سلطان سنجر سلجوقی امارت یزد یافتند. بعداً مطیع مغولان شدند اما نهایتاً ایلخانان از بینشان بردند.اتابکان لر کوچک۱۱۸۴–۱۵۹۷شجاع‌الدین خورشیدلر کوچکخرم‌آباددودمانی لر تبار که به خورشیدیان هم معروفند و بر لر کوچک حکومت کردند. آخرینشان شاهوردی خان بود که در زمان شاه عباس اول صفوی حکومتش را از دست داد.شاهان نصری۱۰۳۰–۱۲۲۵نصر بن احمدسیستانزرنگشاهان نصری شاخه‌ای از ملوک نیمروز بودند. از آنان به عنوان نوادگان صفاریان نام برده شده است ولی با توجه به کتاب تاریخ سیستان، به نظر نمی‌رسد ارتباطی با آنان داشته باشند. ظهور ترکانغزنویان۹۷۷–۱۱۸۶سبکتگینبخش‌های شرقی ایران بزرگ و شمال غربی شبه‌قاره هندغزنی، و لاهورغزنویان نخستین سلسله تُرک‌نژاد در ایران بودند و به قدرت رسیدن آنها نشانگر ظهور ترکان در سپهر سیاسی ایران بود. این سلسله یک امپراتوری تُرک‌نژاد با فرهنگ ترکی-ایرانی و سنی‌مذهب بود که به عنوان مروج و ناشر اسلام مورد توجه و تأیید خلافت عباسی بود. به عقیده مورخان ممکن است قبیلهٔ برسخان بخشی از ترکان قرلق باشد.ممکن است قبیلهٔ برسخان بخشی از ترکان قرلق باشند: Bosworth, C.E. 39 نام‌آورترین شهریار این دودمان سلطان محمود غزنوی پسر سبکتگین، سلطنت غزنوی را مستقل ساخت و تا آمودریا، رود سند و اقیانوس هند در شرق و تا ری و همدان در غرب گسترش داد. در زمان سلطنت سلطان مسعود یکم پسر محمود، با شکست غزنویان از ترکان سلجوقی در نبرد دندانقان (۱۰۴۰ میلادی)، این دودمان رو به ناتوانی گذارد و چندی بعد بستر حوزه فرمانروایی‌اش به افغانستان، پاکستان و بخش‌هایی از هندوستان کنونی محدود شد.سیمجوریان۹۱۳–۱۰۰۲سیمجور دواتیمناطقی در خراسانقهستانسلسله‌ای از غلامان ترکِ سامانیان. با تضعیف سامانیان، سیمجوریان نیز از تاریخ محو شدند.خوارزمشاهان غزنوی۱۰۱۷–۴۱آلتونتاش حاجبخوارزمامرای غزنوی بودند. توسط شاه مالک، امیر ترک جنب، از بین رفتند.آل افراسیاب۹۹۲–۱۲۱۲بیلگه کل قادر خانفرارود؛ فرغانه، هفت‌آب و ترکستان شرقیبلاساغون، کاشغر و سمرقندسلسله‌ای از خاقانان ترک که قره‌خانیان هم نامیده می‌شوند اما به خاطر شاهنامهٔ فردوسی خودشان را آل افراسیاب نامیدند. اصلشان به ایلات ترک در قرن نهم می‌رسید ولی اولین بار در میانه‌های قرن دهم اسلام آوردند. به سال ۹۹۲ حسن بغره خان برای مدتی بخارا را فتح کرد و سرانجام قلمروی سامانیان را با غزنویان تقسیم کردند و جیحون مرز دو حکومت شد. اندکی قبل از حملهٔ چنگیز خان مغول توسط علاءالدین محمد خوارزمشاه به سال ۱۲۱۲ از بین رفتند.سلجوقیان۱۰۴۰–۱۱۹۴طغرل بیکایران، عراق و شامنیشابور، ری، اصفهان، مرو و همدانابتدا دسته‌ای از ایلات ترک در شمال دریای خزر بودند که در پایان قرن دهم اسلام آوردند و در خدمت سامانیان، غزنویان و آل افراسیاب وارد سرزمین‌های اسلامی شدند. با پیشروی عشایر ترک به داخل خراسان، رفته رفته اراضی غزنوی را گرفتند و رهبرشان طغرل بیک به سال ۱۰۳۸ در نیشابور خودش را سلطان نامید. به عنوان سنی‌های متعصب، آل بویهٔ شیعه و دیگر امیران دیلمی و کرد را شکست دادند و سرانجام، طغرل بیک در سال ۱۰۵۵ وارد بغداد شد و خلیفه او را به عنوان سلطان تأیید کرد. حکومتی بزرگ بر بنیاد سنت‌های سلطنتی ایران و اسلام با سربازانی متشکل از غلامان ترک و بیگ‌های ترکمان شکل دادند ولی به دلیل پیشینهٔ ایلاتی هرگز نتوانستند مانند غزنویان قدرت را در دست سلطان متمرکز کنند. در زمان آلپ ارسلان و ملکشاه یکم و تحت ادارهٔ نظام‌الملک به بزرگ‌ترین حد خود رسیدند. آلپ ارسلان در نبرد ملازگرد امپراتوری روم شرقی را به سال ۱۰۷۱ شکست داد و راه را برای تاخت و تاز ترکمانان در آناتولی/ترکیهٔ امروزی گشود. بعد از مرگ ملک‌شاه تضعیف شدند و قدرت اصلی به خراسان تحت سلطهٔ سنجر و محمد محدود شد. با احیای قدرت عباسیان بغداد را از دست دادند و با ظهور اتابکان در مناطق مختلف ایران قدرت سلطان حتی محدودتر شد. شاخه‌ای از سلجوقیان در قونیه به مدت یک قرن دوام آورد.سلجوقیان کرمانآل قاورد۱۰۴۸–۱۱۸۸قاوردکرمان و مکرانکرمان و بمتوسط قاورد پسر چغری بیک در کرمان تأسیس شد و حدود یک قرن دوام آورد. نهایتاً توسط ترکان اغوز از خراسان از بین رفت.خوارزمشاهیانآل انوشتکین۱۰۷۷–۱۲۳۱انوشتکین غرچهخوارزم؛ گاه در فرارود و مناطق درونی ایرانگرگانج؛ بعد از مغول مدتی در سمرقند، غزنین و تبریزانوشتکین غرچه، غلام ترک، ابتدا از امرای سلجوقی در خوارزم بود و اگرچه لقب خوارزمشاه هم گرفت ولی هیچگاه مستقل نشد. چون قراختاییان نمی‌توانستند قدرت خود را در خوارزم اعمال کنند، عملاً شرق ایران به صحنهٔ رقابت آل انوشتکین و غوریان تبدیل شد. خوارزمشاهیان نهایتاً باقیماندگان سلجوقیان را از بین بردند و حتی برای خلفای عباسی خط و نشان کشیدند ولی بختشان به زودی با حملهٔ مغول در سال ۱۲۲۰ برگشت؛ چنگیز خان با شکست جلال‌الدین خوارزمشاه فرارود را فتح کرد.احمدیلیاناتابکان مراغه۱۱۲۲–بعد از ۱۲۲۰آق‌سنقر احمدیلیمراغه و روئین دژمراغهاز اتابکان ترک در مراغه و روئین دژ که برای حدود یک قرن حکومت کردند. مراغه پیشتر تحت کنترل احمدیل بن ابراهیم، از امرای کرد سلجوقیان، بود و آق‌سنقر احتمالاً از نزدیکان او. آخرین اثری که از احمدیلیان در تاریخ هست، دربارهٔ زنی به نام سلافه خاتون است که بعد از غارت مراغه توسط مغول در سال ۱۲۲۱ هنوز آنجا حکومت می‌کرده است.اتابکان آذربایجانایلدگزیانحدود ۱۱۴۵–۱۲۲۵ایلدگزآذربایجان، اران و شمال جبالنخجوان، همدان و تبریزسلسلهٔ دیگری از اتابکان که بعد از تضعیف سلجوقیان در آذربایجان، اران و شمال جبال قدرت گرفتند. ایلدگز ابتدا از غلامان ترک قپچاق بود که توسط سلطان مسعود سلجوقی به عنوان امیر اران منصوب شد. در سال ۱۲۲۵ توسط جلال‌الدین خوارزمشاه از بین رفتند.اتابکان فارسسَلغُریان۱۱۴۸–۱۲۸۲سنقر بن مودودفارسشیرازسلسله‌ای از ترکمانان که برای یک قرن دست نشاندهٔ سلجوقیان و سپس خوارزمشاهیان و مغولان بودند. | ## بخش 3: دودمان‌های ایران | سعدی، شاعر بزرگ، بوستان و گلستان خویش را به دو تن از امرای این خاندان تقدیم کرده است. توسط ایلخانان منقرض شدند.قلتغ خانیان۱۲۲۲–۱۳۰۷براق حاجبکرمانکرمانخیتان بودند و در اصل ریشه در سرداران قراختاییان داشتند. براق حاجب توسط خلیفهٔ عباسی قلتغ سلطان نامیده شد و بعد از اسلام آوردن به حکومت کرمان گماشته شد. از حملهٔ مغول تا برآمدن صفویان نام دوره <small>(میلادی) مؤسس منطقه مرکزامپراتوری مغولچنگیزیان۱۲۵۶–۱۲۰۶(فتح بغداد توسط هولاکو خان)چنگیز خانآسیا و اروپای شرقیآوارگا، قره‌قروم و خان بالقمجموعه‌ای از قبایل مغول و ترک در شمال چین و سیبری بودند که تحت رهبری تموچین — معروف به چنگیز خان — ابتدا همسایگانشان و سپس سلسلهٔ جین را در سال ۱۲۱۵ فتح کردند. ابتدا روابطشان دوستانه بود اما بعد از کشتار سفرای چنگیز خان توسط امیر خوارزمشاهیِ اترار، چنگیز خان به سرزمین‌های اسلامی حمله کرد. چنگیز خان پسر خود تولوی را به خراسان فرستاد و در سال ۱۲۲۱، جلال‌الدین خوارزمشاه به هند گریخت. هولاکو ابتدا اسماعیلیان و سپس خلافت عباسی را از بین برد، اما از ممالیک مصر شکست خورد. او حکومتی در ایران پایه‌گذاری کرد و خودش را هم ایلخان نامید — نشانی از تابعیت در برابر خاقان مغول در چین. ایلخانان با ائتلافی از اردوی زرین و ممالیک مصر روبرو بودند و به همین دلیل سعی کردند با پادشاهان اروپا متحد شوند. بعد از مرگ قوبلای خان در سال ۱۲۹۴، رابطهٔ ایلخانان ایران با خان مغول در چین گسست. غازان خان اسلام آورد ولی جانشینی از خود باقی نگذاشت و دو دهه بعد از او در زمان ابوسعید بهادرخان حکومتشان از هم پاشید. اگرچه با خون و آشوب آغاز شده بود، اما در مجموع دورهٔ پرباری برای ایران بود؛ تبریز و مراغه مرکز علم و هنر شدند و سبک‌های جدید هنری و معماری در سلطانیه سر برآوردند. با توجه به ماهیت بین‌المللی مغولان، تفکرات اقتصادی چینی و تاجران اروپایی به ایران آمدند. تا آخر درگیر جنگ داخلی و جنگ با سلسله‌های رقیب مثل جلایریان بودند تا اینکه تیمور ظهور و شاه شجاع اعلام اطاعت کرد. بعداً شاه منصور در نبرد با تیمور به سال ۱۳۹۳ کشته شد و تیمور بازماندگانش را کشتار کرد. بازماندگانش مدتی بر سر یزد، کرمان و فارس جنگیدند تا اینکه توسط مظفریان از بین رفتند. حسن بزرگ توانست حسن کوچک (امیر چوپانی در آناتولی) را شکست دهد و بغداد را مرکز حکومتش کند. سلطان احمد جلایر از تیمور شکست خورد و به شام گریخت و بعد از مرگ تیمور به بغداد بازگشت. ولی دیگر بسیار ضعیف شده بودند و مدتی بعد آذربایجان و بغداد را به قراقویونلو واگذار کردند. تنها در بصره — به عنوان دست‌نشاندهٔ تیموریان — به حیاتشان ادامه دادند تا اینکه حسین دوم کشته شد. می‌توان تلاشی از سوی جمعیت بومی غرب خراسان برای حفظ نظم در پی سقوط مغولان محسوبشان کرد. جنبش سربداران در سال ۱۳۳۲ با شورش علیه مالیات مغولان آغاز و مدتی بعد وارد اتحادی سست با شیوخ شیعه شد. خواجه علی مؤید، آخرین رهبرشان، به تیمور پیوست و بعد از مرگش سرزمین‌های سربداران میان سرداران تیمور تقسیم شدند. بعدها مدعی نسل چنگیزی شدند ولی خود تیمور هیچ‌گاه چنین ادعایی نکرد و به جای عنوان ترکی «خان»، با عنوان عربی-اسلامی «امیر» خطاب می‌شد. تیمور بعد از وصلت با دختری از تبار چنگیز خان، خودش را «گورگان» [داماد در مغولی] نامید. در جنگ پنج‌ساله از سال ۱۳۹۵، مظفریان فارس را نابود، اصفهان را غارت و جلایریان را از عراق بیرون کرد. سمرقند بزرگشان بود اما سلطان حسین بایقرا، مهم‌ترین سلطان تیموریان متاخر، از هرات حکومت می‌کرد. جهانشاه بعد از مرگ شاهرخ تیموری فارس، کرمان و حتی عمان را فتح کرد اما در جنگ با اوزون حسن — سلطان آق قویونلو — شکست خورد. پسرش حسنعلی بیگ تلاش کرد قلمروی پدرش را پس بگیرد اما او هم شکست خورد و در سال ۱۴۶۹ کشته شد. از قرن چهاردهم در ممالک روم شرقی به تاخت و تاز مشغول بودند و همین مسئله باعث شد قره عثمان بتواند با زنی از اشراف بیزانس ازدواج کند. این واقعه باعث افزایش قدرتشان شد و به دلیل هواداری از تیمور به حکومت دیاربکر رسیدند. در زمان اوزون حسن بالاخره موفق شدند قره‌قویونلو و تیموریان را شکست دهند و قدرتشان را تا خراسان برسانند. با افزایش قدرت شاه اسماعیل صفوی، مطیع او شدند و تا زمان رضاشاه پهلوی به عنوان والی خوزستان حکومت کردند. اجدادشان — رهبران طریقت صفویه در اردبیل — ابتدا سنی بودند اما با حضور میان ترکمانان شیعه شدند. شاه اسماعیل اول با شکست آق قویونلو و فتح آذربایجان در سال ۱۵۰۱ سلسله را بنیاد نهاد؛ سپس تمام ایران را فتح و شیعهٔ اثنی‌عشری را بر ایرانیان که تا آن زمان اکثریتشان سنی بودند تحمیل کرد. شاهان اولیهٔ صفوی با عثمانیان و ازبکان در جنگ بودند و سلطهٔ محکمی بر شهرهایی چون مشهد و هرات نداشتند. در سال ۱۵۱۴ از عثمانی در نبرد چالدران سخت شکست خوردند و بغداد و بخش‌های وسیعی از کردستان را از دست دادند و آذربایجان در معرض تاخت و تاز قرار گرفت. اوج قدرتشان در دورهٔ شاه عباس اول بود که عثمانی را از آذربایجان و پرتغالی‌ها را بندرعباس بیرون کردند. افغان‌ها سر از اطاعت پیچیدند و در سال ۱۷۲۲ اصفهان را فتح و شاه سلطان حسین را برکنار کردند. از مدعیان صفوی تا زمان آقامحمدخان قاجار اخباری در دست است ولی هرگز بر اصفهان مسلط نشدند. |- |هوتکیان۱۷۰۹–۱۷۳۸میرویس خان هوتکجنوب افغانستان و مرکز ایرانقندهار و اصفهاناز افغان‌های غلجی در جنوب افغانستان فعلی بودند که در اثر نارضایتی از گرگین خان — امیرِ شاه سلطان حسین در قندهار — و با فتوای علمای مکه علیه صفویان برخاستند و تحت فرماندهی محمود هوتکی در سال ۱۷۲۲ اصفهان را فتح کردند، چراکه غیر از ایلات بختیاری، سایر قوای صفوی حمایت جدی از شاه سلطان حسین نکردند. یکی از پسران شاه — تهماسب میرزا — موفق به فرار از اصفهان شد که البته محمود هوتکی را بر آن داشت شاه سلطان حسین را بکشد. ملک محمود سیستانی، از متحدانشان، به خراسان لشکرکشی کرد که همین او را در برابر نَدر قلی افشار (نادرشاه آینده) قرار داد و وقایع بعدی را رقم زد.افشاریان۱۷۳۶–۱۷۹۶نادرشاهایران؛ بعداً فقط خراسانمشهددودمانی که توسط نادرشاه — از خوانین ایل افشار، طایفهٔ ترکمانی در خراسان — به مرکزیت مشهد تأسیس شد و برای مدتی بر ایران و سپس بر خراسان حکومت کرد. وقتی بخش‌های وسیعی از اراضی ایران تحت سلطهٔ افغان‌ها بودند و شاه تهماسب آواره بود، شخصی به نام نَدر قلی افشار به خدمت او درآمد. او تا سال ۱۷۲۷ افغان‌ها را از ایران بیرون کرده بود و شاه تهماسب به عنوان پاداش به امارت خراسان، کرمان، سیستان و مازندران گماشتش. بعداً که تهماسب عهدنامه‌های نامطلوبی با عثمانی و روسیه بست، نادر از فرصت بهره برد او را برکنار و مدتی بعد در سال ۱۷۳۶ خود را پادشاه ایران اعلام کرد. نادرشاه تلاش کرد با حذف شیعهٔ اثنی‌عشری و جایگزینی آن با شیعهٔ جعفری با عثمانی صلح دائمی کند، ولی موفق نشد. در آخر عمر بی‌رحم و ظالم شد تا اینکه خوانین افشار و قاجار در سال ۱۷۴۷ وی را به قتل رساندند. جانشینانش تنها توانستند خراسان را نگاه دارند، تا اینکه آقامحمدخان قاجار در سال ۱۷۹۶ آنجا را فتح کرد.درانیان۱۷۴۷–۱۸۲۶احمدشاه درانیاز مشهد تا دهلی و از آمودریا تا دریای عربقندهار ، کابل ، پیشاور و هراتزندیان۱۷۵۱–۱۷۹۴کریم‌خان زندایران، غیر از خراسانشیرازایران بعد از مرگ نادرشاه در آشوب فرورفت و فرماندهان او و خوانین مختلف هر کدام بر ولایتی چیره شدند. جنوب ایران و شهر اصفهان ابتدا در سلطهٔ علی‌مردان‌خان چهارلنگ بود اما بعد از قتل او، محمدکریم‌خان — رهبر ایل زند، از طوایف لرها — حاکم اصلی جنوب ایران شد. کریم‌خان زند توانست با شکست دادن محمدحسن‌خان قاجار تقریباً بر تمام ایران به استثنای خراسان چیره شود، ولی خود را شاه ننامید و به عنوان وکیل الدولهٔ شاه اسماعیل سوم صفوی حکومت کرد. حاکم معتدلی بود و تلاش کرد با کشورهای خارجی، خاصه بریتانیا، روابط تجاری برقرار کند. در زمان جعفرخان زند، قاجارها دوباره قدرت یافتند و موفق شدند تا اصفهان پیشروی کنند. آخرین خان زند لطفعلی‌خان بود که تلاش کرد آقامحمدخان را شکست دهد اما در کرمان اسیر و به‌طور بی رحمانه‌ای کشته شد.قاجاریان۱۷۹۶–۱۹۲۵آقامحمدخان قاجارایرانتهرانقاجارها از قبایل قزلباش حامی شاه اسماعیل صفوی و ساکن مازندران بودند. بعد از سقوط صفویان قدرت بیشتری گرفتند و سرانجام با نابودی زندیان و افشاریان تا سال ۱۷۹۶ تحت رهبری آقامحمدخان تمام ایران را یکپارچه کردند. قفقاز و هرات به ترتیب در جنگ با روسیه در زمان فتحعلی‌شاه و جنگ با بریتانیا در زمان محمدشاه و ناصرالدین‌شاه از دست رفتند. با این حال، موفق شدند با ایجاد توازن میان قدرت‌های اروپایی ایران را — برخلاف عثمانی — واحد نگه دارند ولی کشور از نظر مالی به اروپایی‌ها بدهکار شد. جنبش لیبرالی در سال ۱۹۰۶ در عهد مظفرالدین‌شاه منجر به انقلاب مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی شد. با آغاز جنگ جهانی اول، عثمانی، روسیه و بریتانیا اراضی کشور بی‌طرف ایران را اشغال کردند که حاصلش هرج و مرج و قحطی بود. نهایتاً رضاخان پهلوی کشور را آرام و مجلس قاجاریه را عزل کرد.پهلوی۱۹۲۵–۱۹۷۹رضاشاهایرانتهرانرضاخان از فرماندهان قوای قزاق بود که با کودتای سوم اسفند ۱۹۲۱/۱۲۹۹ به قدرت رسید و در سال ۱۹۲۵ توسط مجلس مؤسسان شاه اعلام شد. رضاشاه در طول شانزده سال حکومت خود تلاش کرد کشوری بسازد که بتواند روی پای خودش بایستد و این کار را از طریق تمرکز قدرت و ایجاد بروکراسی پیشرفته پی گرفت. در طول دوران پادشاهی او، کشور پیشرفت‌های عظیمی در زمینه‌های صنعتی‌سازی، راه‌های ارتباطی مدرن و ایجاد نظام‌های آموزشی و قضایی سکولار داشت، هرچند آزادی بیان را محدود کرد. پسرش محمدرضاشاه تلاش کرد راه پدر را ادامه دهد ولی مخالفان اسلامی، کمونیست و ناسیونالیست با او به مخالفت برخاستند. در هر حال، او نیز اصلاحات ارضی و آموزشی موفقی انجام داد و درآمد ملی ایران در عهد او ۴۲۳ برابر شد، تا اینکه کاهش قیمت نفت از سال ۱۹۷۵ تورم و نارضایتی‌ها را افزایش داد و مخالفان، خاصه روحانیون شیعه، از این فرصت بهره بردند. یک جمهوری اسلامی بر ایران چیره شد که با هرچه پهلوی‌ها به دست آوردند سر ستیز و مخالفت دارد. فهرست بر پایه مدت فرمانروایی ردیفنام سلسلهمدتبنیان‌گذاریفروپاشیمنبع۱تمدن ایلام۲۶۶۱ سال۳۲۰۰ پ. م۲پادوسپانیان۹۴۳ سال ۶۵۵ م۱۵۹۸۳باوندیان۶۹۴ سال۶۵۵ م۱۳۴۹۴شاهنشاهی اشکانی۴۷۱ سال۲۴۷ پ. 410–411.۹سلسله سامانیان۱۸۵ سال۸۱۹ م۱۰۰۴ م۱۰امپراتوری سلجوقی۱۵۷ سال۱۰۳۷۱۱۹۴* C.E. | ## جمع‌بندی | ۱۳۸۵کتاب خواجه تاجدارتاریخ اجتماعی سیاسی زندیه۲۶هوتکیان۲۹ سال۱۷۰۹۱۷۳۸رستم التواریخ، محمد هاشم آصف، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، چاپ سوم 1357، صفحه98 فهرست بر پایه گستره فرمانروایی ردیفنام سلسلهوسعتشاهان بزرگگسترهمنبع۱شاهنشاهی هخامنشی۸٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعکوروش بزرگداریوش بزرگخشایارشا90پیکسل۲شاهنشاهی ساسانی۶٬۶۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعخسرو انوشیروانخسروپرویزشاپور دوم90پیکسل۳سلسله افشاری۵٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعنادر شاه90پیکسل۴امپراتوری تیموری۴٬۴۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعتیمور لنگبی‌قاب|90x90پیکسل۵امپراتوری سلجوقی۳٬۹۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعملکشاه یکم90پیکسل۶امپراتوری سلوکی۳٬۹۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعسلوکوس اولبی‌قاب|90x90پیکسل۷ایلخانان۳٬۷۵۰٬۰۰۰ کیلومترمربعهلاکو خانبی‌قاب|90x90پیکسل۸امپراتوری خوارزمشاهی۳٬۶۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعمحمد خوارزمشاه90پیکسل۹امپراتوری غزنوی۳٬۴۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعسلطان محمود غزنوی90پیکسل۱۰شاهنشاهی صفوی۲٬۹۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعشاه عباس بزرگ90پیکسل۱۱سلسله سامانیان۲٬۸۵۰٬۰۰۰ کیلومترمربعنصر دومبی‌قاب|90x90پیکسل۱۲شاهنشاهی اشکانی۲٬۸۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعمهرداد دوم90پیکسل۱۳شاهنشاهی ماد۲٬۷۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعهووخشتره90پیکسل۱۴سلسله غوریان۲٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعغیاث‌الدین غوری90پیکسل۱۵سلسله صفاریان۲٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربععمرو لیث صفاریبی‌قاب|90x90پیکسل۱۶سلسله زندیان۱٬۹۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعکریم خان زندبی‌قاب|90x90پیکسل۱۷شاهنشاهی پهلوی۱٬۶۴۹٬۰۰۰ کیلومترمربعرضا شاهبی‌قاب|90x90پیکسل۱۸نظام جمهوری اسلامی۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومترمربعروح‌الله خمینیبی‌قاب|90x90پیکسل۱۹سلسله آل بویه۱٬۶۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربععضدالدولهبی‌قاب|90x90پیکسل۲۰حکومت قاجاریان۱٬۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربعفتحعلی شاه قاجار90x90px|بی‌قاب|راست۲۱سلسله طاهریان۱٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربععبدالله بن طاهربی‌قاب|90x90پیکسل۲۲سلسله آل زیار۳۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعمرداویچ زیاریبی‌قاب|90x90پیکسل۲۳سربداران۳۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربعوجیه الدین مسعودبی‌قاب|90x90پیکسل فهرست سلسله‌های غیر ایرانی ردیفنام سلسلهفتح ایرانفروپاشی در ایرانبنیان‌گذارتبارمنبع۱امپراتوری مقدونیه۳۲۸ پ.