موضوع مقاله: فهرست کارهای نافرجام بهرام بیضایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست کارهای نافرجام بهرام بیضایی | مقدمه: من را معرّفی کردند به عنوان سازندهٔ دو تا فیلم و احتمالاً نویسنده یا کارگردان چند تا نمایشنامه. | ## بخش 1: فهرست کارهای نافرجام بهرام بیضایی | احتمالاً باید این توضیح را داد که تمام کسانی که معرّفی می‌شند کارهای نکرده‌شان بیشتر از کارهای کرده‌شونه. در حال حاضر فکر می‌کنم که متخصّص یک چیزهای دیگری هستیم، پروژه‌های ناتمام.»بیضایی، ۲۰ مهرِ ۱۳۵۶ بهرام بیضایی از حوالیِ سالِ ۱۳۴۰ نگارش و ساختِ ده‌ها نمایش و فیلم و نوشته را آغاز کرد که بسیاری به نتیجه نرسید یا گم شد. او کمابیش همهٔ نوشته‌های داستانیش را برای نمایش بر صحنهٔ تئاتر یا بر پردهٔ سینما نوشته؛ ولی بسیاری از این‌ها را – به استثنای شانزده نمایش و چهارده فیلم – به چنین فرجامی نرسانیده است و به همین نافرجامیِ بیشترِ کارهایش هم شناخته شده است.مثلاً یک کتابِ تاریخِ سینمای ایران برای نوجوانان در ۱۳۹۱ در وصفش می‌گوید: «بیضایی هر گاه که امکان فیلم ساختن و یا کارگردانی نمایش نداشته باشد، به نوشتن می‌پردازد و چون سال‌های طولانی چنین امکانی نداشته است، تعداد نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌های چاپ‌شده‌اش بسیار زیادتر از نمایش‌های اجراشده و فیلم‌های ساخته‌شده‌ی اوست.» نام و نشانِ بسیاری از آثارِ نافرجام و حتّی منتشرنشدهٔ بیضایی در دورهٔ زندگیِ خودش شناخته بوده است.مثلاً فرهنگ جامع تحلیلی تئاتر (ص. ۵۷۷) در ۱۳۸۳ و فرهنگ ادبیات جهان (۹۴۵ :۱) در ۱۳۸۴ از نمایشنامهٔ نوشته‌های دیواری (۱۳۵۷) یاد کردند. سال‌ها بعد، نزدیکِ پایانِ قرن، بیضایی خواهش کرد که هر کس پاره‌هایی از این نمایشنامه را دارد به نویسنده بفرستد! صفدر تقی‌زاده از کسانی بوده که سببِ اصلیِ ناکامیِ بیضایی در تکمیلِ کارهایش را «اجازه نیافتن» می‌دانند، چنان که در ۱۳۷۹ نوشت: با این همه، معروف بوده که بیضایی «ممنوعیت حاکم بر آثارش را با پرکاری فراوان به تمسخر می‌گیرد.» ابراهیم گلستان آرزو داشته که بیضایی نیز همچون دیگرانی «فرصت» پیدا کند. من از تک‌تکِ شما می‌پرسم: اگر دلتون برای یک فیلمِ بهرام بیضایی تنگ می‌شه، چرا کوشش نمی‌کنین که او فیلمی بسازه؟»۱۵ شهریورِ ۱۳۸۷، مجموعهٔ فرهنگی هنری آسمان، تهران و گلاب آدینه نوشته: «. کشور ما هم اگر لایق باشد پذیرای ایشان خواهد بود.» ولی محمّد رحمانیان در بهارِ ۱۳۹۸ گفته: «بعید می‌دانم او هرگز به کشور برگردد.»چلچراغ (هفته‌نامه) نویسنده‌ای ناشناس در مقاله‌ای در شمارهٔ ۸ تیرِ ۱۳۹۹ روزنامهٔ کیهان نوشت: «آنچه باعث ترک دائمی وطن از جانب او شد نه فشار جمهوری اسلامی که تهدید و ارعاب همکارانش بود». بیضایی خود سخنرانیِ ۲۰ مهرِ ۱۳۵۶ در شبِ سوّمِ شب‌های شعرِ گوته را در باغِ انجمنِ روابطِ فرهنگیِ ایران و آلمان (تهران) چنین آغاز کرده بود که: «. در حال حاضر فکر می‌کنم که متخصّص یک چیزهای دیگری هستیم، پروژه‌های ناتمام.» اینک سیاهه‌ای از آثارِ بیضایی که عمدتاً (به استثنای هر کدام که با اجرایِ بیضایی ممتاز شده، که یعنی شانزده نمایش و چهارده فیلم) عبارت است از همین پروژه‌های ناتمام: نوشته‌ها نمایش‌ها بیضایی، چنان‌که بارها گفته،مثلاً در ۱۲ اکتبرِ ۲۰۱۶ در دانشگاهِ استنفورد و در همهٔ نمایشنامه‌هایش را برای نمایش نوشته؛ ولی کوشش‌های فراوانیش نافرجام مانده‌است و، به قولِ رضا براهنی، «این جسته‌گریخته عرضه شدن را بر هر دو عصر زمانه خویش نبخشیده». | ## بخش 2: فهرست کارهای نافرجام بهرام بیضایی | مجلس ضربت زدنِ (۱۳۷۹) بیضایی خود نمایشنامه‌ای است اجرانشده به کارگردانی خودش دربارهٔ نمایشی نافرجام. جلوی بسیاری از کارهای بیضایی را مخالفانِ سیاسی و فرهنگیش گرفتند (که به مهاجرتش به آمریکا در ۱۳۸۹ انجامید)؛ مثلاً سعید سلطان‌پور که آشکارا کارشکنی می‌کرد یا نویسنده‌ای ناشناس که در ۱۵ آذرِ ۱۳۹۵ در روزنامهٔ کیهان چنین نوشت: ولی بیضایی «عدم امکان اجرای نمایش‌ها را با افزایش وزن ادبی نمایشنامه‌ها جبران می‌کند و دوستدارانش را از سالن‌های خالی و بی‌نمایش به کتابخانه‌ها و کتابفروشی‌ها می‌کشاند.» دیگرانی هم بارها خواستارِ فراهم شدنِ امکانِ کارِ بیضایی در تئاترِ ایران شده‌اند. مثلاً، بهزاد فراهانی در نوروزِ ۱۳۹۹ گله کرده که: «وقتی ما بهرام بیضایی رئیس دپارتمان تئاتر را که فیلسوف شرق است به آمریکا می‌فرستیم و به جای او اشخاصی دیگر را می‌گذاریم مشخص است که تئاتر را نمی‌فهمیم و نمی‌شناسیم.» هادی مرزبان نیز افسوس خورده که: «. حیف از بیضایی که خود چراغ است اما روشنایی‌اش را با دست‌های خود و با کمال میل به دوردست‌ها تبعید کردیم.» دیگرانی چون محمّد چرم‌شیر به تأثیرِ «دور ماندن» و «پس زده شدن» بیضایی از کارِ اجرا در کارِ نمایشنامه‌نویسیش نیز پرداخته‌اند. اینک سیاهه‌ای از نمایشنامه‌های بیضایی، که بیشترش را خود کارگردانی نکرده و به نمایش درنیاورده است. آتسوموریِ سه‌آمی موتوکیو و از پشت شیشه‌های اکبر رادی و مکبثِ ویلیام شکسپیر نیز از کارهای نمایشی نافرجامِ بیضایی است: آتسوموری را حدودِ سالِ ۱۳۴۳ از روی ترجمهٔ فارسیِ داریوش آشوری و خودش با علی نصیریان و عزّت‌الله انتظامی تمرین کرد، ولی مسئولانِ ادارهٔ هنرهای دراماتیک نگذاشتند تا به نمایش درآید. ترجمهٔ فارسی نویی از مکبث را نیز از سالیانِ پایانیِ دههٔ ۱۳۵۰ می‌خواست به نمایش درآورد؛ که نشد.) نمایشنامه‌های بیضایی نام سالِ نگارش سالِ چاپ نخستین انتشار نمایشِ بیضاییآرش۱۳۳۷ و ۱۳۴۲۱۳۵۶انتشاراتِ نیلوفراژدهاک۱۳۴۰۱۳۴۵ماهنامهٔ پیام نوینکارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش۱۳۷۵مترسکها در شب۱۳۴۱۱۳۴۱عروسکها۱۳۴۱۱۳۴۱غروب در دیاری غریب۱۳۴۱۱۳۴۲قصّه‌ی ماه پنهان۱۳۴۲۱۳۴۲پهلوان اکبر می‌میرد۱۳۴۲۱۳۴۴رگبار۱۳۴۲هشتمین سفر سندباد۱۳۴۳۱۳۵۰دنیای مطبوعاتی آقای اسراری۱۳۴۴۱۳۴۵سُلطان مار۱۳۴۴۱۳۴۵ضیافت۱۳۴۶۱۳۴۶ماهنامهٔ پیام نوینمیراث۱۳۴۶۱۳۴۶کتاب نمایشساحل نجات۱۳۴۷۱۳۸۲دیوان نمایش/۲چهار صندوق۱۳۴۶۱۳۴۶دفترهای زمانه ۱در حضورِ باد۱۳۴۷۱۳۴۷دفترهای روزن ۲دیوان بلخ۱۳۴۷۱۳۴۷انتشاراتِ امیر کبیرگمشدگان۱۳۴۸۱۳۵۷انتشاراتِ پیامراه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی۱۳۴۹۱۳۵۲کیهان سالِ ۱۳۵۱ندبه۱۳۵۶۱۳۵۹ و ۱۳۶۲نوشته‌های دیواری۱۳۵۷منتشر نشده.سالِ ۱۳۵۸ تعدادی از بازیگران از ترسِ احوالِ سیاسی از تمرینِ نوشته‌های دیواری کناره گرفتند. مرگ یزدگرد۱۳۵۸۱۳۵۸نمایشِ نویسنده به سالِ ۱۳۵۸خاطرات هنرپیشهٔ نقش دوم۱۳۶۰۱۳۶۲فتحنامه‌ی کلات۱۳۶۱۱۳۶۲انتشاراتِ دماوندپرده‌خانه۱۳۶۳۱۳۷۲انتشاراتِ روشنگرانسیاوش‌خوانی۱۳۷۲۱۳۷۵انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانجنگنامه‌ی غلامان۱۳۷۱۱۳۷۹چاقو در پشت۱۳۷۳نمایشِ نیلوفر بیضایی به سالِ ۱۳۷۸سهراب‌کُشی۱۳۸۳اَفرا، یا روز می‌گذرد۱۳۷۶۱۳۸۱انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانمجلس قربانی سنمّار۱۳۷۷۱۳۸۰انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانمجلس ضربت زدن۱۳۷۹۱۳۸۱انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانشب هزارویکُم۱۳۸۲۱۳۸۲نمایش به سالِ ۱۳۸۲ و انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانجانا و بلادور۱۳۷۸نمایش به سالِ ۲۰۱۲ میلادیطرب‌نامه۱۳۷۱۱۳۷۹نمایش به سالِ ۲۰۱۶ میلادیگزارش ارداویراف۱۳۷۸نمایشنامه‌خوانیِ برخی از متن به سالِ ۲۰۱۵ میلادیمجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین۱۳۸۳۱۴۰۲نمایش به سالِ ۱۳۸۴تاراج‌نامه۱۳۸۸۱۳۹۰انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانچهارراه۱۳۸۸۱۳۹۸نمایش به سالِ ۲۰۱۸ میلادیزرّین‌تاج۱۳۹۱مبارک و آرزو۱۳۹۲دلپسند و دیو۱۳۹۲پهلوان ارژنگ و ارغوان۱۳۹۲دیودختر و دلپسند۱۳۹۲میرخان و تخت زر۱۳۹۳پهلوان گیسو و مبارک۱۳۹۳داستان‌های دوزخی۱۳۹۴داش آکُل به گُفته‌ی مرجان۱۳۹۶نمایش به سالِ ۲۰۲۴ میلادی فیلم‌ها بیشترِ فیلم‌نامه‌های بیضایی غیراقتباسی است. بیشترِ فیلم‌نامه‌هایش فیلم نشده‌است؛ چراکه، به قولِ مارتین اسکورسیزی، «هیچگاه آنقدر که استحقاقش را داشت، مورد حمایت قرار نگرفت.» واپسین فیلمی که بیضایی در ایران ساخت وقتی همه خوابیم (۱۳۸۷) بود که خود دربارهٔ یک فیلمِ نافرجام/بدفرجام بود. پس از آن هم، که به آمریکا رفت، امیر نادری چند بار کوشش کرد تا امکانِ ساختنِ فیلم برای بیضایی فراهم کند؛ ولی نشد. | ## بخش 3: فهرست کارهای نافرجام بهرام بیضایی | سالِ ۱۳۷۷ بهزاد عشقی هشدار داده بود که مبادا بیضایی − به خاطرِ سیاستِ ناشایستِ دولت − «شهید زندهٔ سینمای ایران» شود. فخرالدّین انوار در ۱۴۰۰ گفت که «فیلم‌سازانِ مسلمان» مدیرانِ سینماییِ دههٔ ۱۳۶۰ را از اجازهٔ کار دادن به بیضایی و دیگرانی بر حذر می‌داشتند. فیلم‌نامه‌هایی نیز که دیگران فیلم کرده‌اند، و بیضایی اغلبِ این فیلم‌ها را کمتر پسندیده، همراهِ فیلمش نام برده شده است. بعضی هم قرار بود که به کارگردانیِ کارگردانی غیر از بیضایی به فیلم درآید، که نشده؛ مثلِ فیلم‌نامهٔ جنگیِ سند که حمید فرّخ‌نژاد از ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۴ نتوانست برای ساختش بودجه فراهم کند و ساخته نشد. فیلم‌نامه‌های بیضایی نام سالِ نگارش سالِ انتشار نخستین انتشار فیلمِ بیضاییعیّار تنها۱۳۴۹۱۳۶۰کتاب چراغ ۲عمو سیبیلو (کوتاه)۱۳۴۹۱۳۴۹فیلم‌شدهٔ ۱۳۴۹ رگبار۱۳۴۹۱۳۵۱فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۰سفر (کوتاه)۱۳۵۱۱۳۵۱فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۱غریبه و مه۱۳۵۱۱۳۵۲فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۲چشم‌انداز۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ (بازنویسیِ ۱۳۷۵)۱۳۸۸انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانساز (کوتاه)۱۳۵۳منتشر نشده.قصّه‌های میر کفن‌پوش۱۳۵۳ و ۱۳۵۸۱۳۶۳انتشاراتِ ابتکارحقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس۱۳۵۴۱۳۶۱انتشاراتِ تیراژهچریکه‌ی تارا۱۳۵۴فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۷آهو، سلندر، طلحک و دیگران۱۳۵۵۱۳۵۶انتشاراتِ نگاهکلاغ۱۳۵۵۱۳۵۶فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۵داستانِ باورنکردنی۱۳۵۸ و ۱۳۶۱منتشر نشده.مگر اندکیش در شهریورِ ۱۳۹۹ در مجلّهٔ بخارا. موسی نامجو، وزیرِ دفاعِ ایران، که در شهریورِ ۱۳۶۰ قولِ حمایت‌هایی در تلویزیون برای ساختِ سریالی نُه‌ساعته از فیلم‌نامهٔ داستانِ باورنکردنی داده بود، در مهرِ همان سال در سقوطِ هواپیمای ارتشِ ایران مُرد (همراهِ یوسف کلاهدوز، که از جلساتش با بیضایی و فیلم‌سازانِ دیگر خبر هست). شب سمور۱۳۵۹۱۳۶۰کتاب چراغ ۱اشغال۱۳۵۹۱۳۶۱کتاب چراغ ۳آینه‌های روبرو۱۳۵۹۱۳۶۱انتشاراتِ دماوندمرگ یزدگرد۱۳۵۸۱۳۵۸نمایشِ صحنه‌ای به سالِ ۱۳۵۸زمین۱۳۶۱۱۳۶۴انتشاراتِ ابتکارروز واقعه۱۳۶۱۱۳۶۳انتشاراتِ ابتکارپرونده‌ی قدیمی پیرآباد۱۳۶۳۱۳۶۳انتشاراتِ ابتکارعیّارنامه۱۳۶۳۱۳۶۴انتشاراتِ فاریابکفش‌های مبارک۱۳۶۳برای همگان منتشر نشده.تاریخ سری سلطان در آبسکون۱۳۶۳۱۳۶۵انتشاراتِ عکسِ معاصروقت دیگر، شاید . .۱۳۶۳۱۳۶۶فیلم‌شدهٔ ۱۳۶۶باشو، غریبه‌ی کوچک۱۳۶۴۱۳۶۹فیلم‌شدهٔ ۱۳۶۴قلعه‌ی کولاک۱۳۶۴برای همگان منتشر نشده.پرده‌ی نئی۱۳۶۵۱۳۷۱انتشاراتِ روشنگرانطومار شیخ شرزین۱۳۶۵۱۳۶۸انتشاراتِ رامیندیباچه‌ی نوین شاهنامه۱۳۶۵۱۳۶۹انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانگیلگمش۱۳۶۵منتشر نشده.سند۱۳۶۶ و ۱۳۸۳منتشر نشده.آقای لیر۱۳۶۷۱۳۶۸مجلّهٔ بررسی کتاببرگی گمشده از اوراق هویت یک هموطن آینده۱۳۶۷منتشر نشده.سفر به شب۱۳۶۸۱۳۹۶انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانمسافران۱۳۵۴ و ۱۳۶۸۱۳۷۰فیلم‌شدهٔ ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰فیلم در فیلم۱۳۶۹۱۳۷۳انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانچه کسی رئیس را کشت؟۱۳۷۱منتشر نشده.افرا، یا روز می‌گذردمنتشر نشده.سگ‌کُشی۱۳۷۱۱۳۷۹فیلم‌شدهٔ ۱۳۷۹یوآنا؛ یا نامه‌ای به هیچ کس۱۳۷۱منتشر نشده.گبر گور؛ یا گفتگو با خاک (کوتاه)۱۳۷۲منتشر نشده.سیاوش‌خوانی۱۳۷۲۱۳۷۵انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانآوازهای ننه آرسو۱۳۷۳۱۳۷۴سالِ ۱۳۷۴ بر اساسش فیلم ساخته‌اند.حورا در آینه۱۳۷۴منتشر نشده.مقصد۱۳۷۵۱۳۷۷انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زناناعتراض۱۳۷۵منتشر نشده.گفتگو با باد (کوتاه)۱۳۷۷۱۳۷۷فیلم‌شدهٔ ۱۳۷۷گفتگو با آب (کوتاه)۱۳۷۸منتشر نشده.گفتگو با آتش (کوتاه)۱۳۷۸منتشر نشده.ایستگاه سلجوق۱۳۷۹۱۳۸۱انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زناناتفاق خودش نمی‌افتد!۱۳۸۱۱۳۸۴انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانماهی۱۳۸۳۱۳۹۹نشرِ بیشهقالی سخنگو۱۳۸۶فیلم‌شدهٔ ۱۳۸۵لبه‌ی پرتگاه۱۳۸۵۱۳۸۶انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنانوقتی همه خوابیم۱۳۸۶۱۳۸۷فیلم‌شدهٔ ۱۳۸۷پیام دورادور (کوتاه)۱۳۹۰منتشر نشده. | ## جمع‌بندی | غیر از این فیلم‌نامه‌ها، چند طرحِ فیلم هم منتشر شده که عبارت است از: شش طرح از هفت طرح برای فیلمِ صدثانیه‌ای در بزرگداشتِ صدمین سالِ سینما (۱۳۷۴) «هدایت» (۱۳۷۶) پرویز کیمیاوی نیز در نیمهٔ اوّلِ دههٔ ۱۳۷۰ با بیضایی و چند فیلم‌سازِ دیگر قرارِ ساختِ یک فیلمِ آنتولوژی دربارهٔ تهران را گذاشته بود، که به سرانجام نرسید.