موضوع مقاله: ابوحمزه ثمالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ابوحمزه ثمالی | مقدمه: ابوحمزه دعایی از زین العابدین (امام چهارم شیعیان) نقل کرده‌است که در سحرهای ماه رمضان خوانده می‌شود و به دعای ابوحمزه ثمالی مشهور است. | ## بخش 1: ابوحمزه ثمالی | بسیاری از احادیثی که به معجزات و کرامات مربوط می‌شود از ابوحمزه ثمالی نقل شده‌است. ابوحمزه، ثابت بن دینار ثمالی ازدی از فقها، زهاد و مشایخ شیعه در کوفه بوده‌است تاریخ ولادت او احتمالاً پیش از سال ۸۲ و سال وفاتش بین ۱۴۹ تا ۱۵۰ هجری قمری است.تفسیر القرآن الکریم، لأبی‌حمزة ثابن بن دینار الثمالی، دارالمفید، بیروت، مقدمه آثاری در تفسیر و حدیث به او نسبت داده شده‌است و گروهی از بزرگان اهل سنت از او حدیث نقل کرده‌اند. هر چند بسیاری از علمای مکتب خلفا (اهل سنت) او را رافضی و غالی می‌دانند اما بعضی از آن‌ها مانند ابن کثیر، ترمذی، ابن ماجه و خطیب بغدادی روایات او را نقل کرده‌اند. ثعلبی، طبری، ابن کثیر، قرطبی، سیوطی، ابوحیان، حاکم نیشابوری، ابوالفرج اصفهانی و ابن اسحاق هم در تفسیر به روایات او اعتماد کرده‌اند. حاکم نیشابوری که محدث و مفسر اهل سنت است در المستدرک سند آن را طبق نظر بخاری و مسلم صحیح دانسته‌است. شخصیت‌شناسی سال تولدِ ثابت بن دینار معروف به ابوحمزه ثمالی دقیقاً معلوم نیست؛ اما با توجه به اینکه از زاذان کِنْدی (متوفی ۸۲ق) روایت نقل کرده‌است، باید پیش از سال ۸۲ق به دنیا آمده باشد. او را از قبیله طی و تیره بنوثُعَل دانسته و دلیل شهرت ابوحمزه را به ثمالی سکونت وی در محله اقامت قبیله ثُماله از تیره اَزْد ذکر کرده‌است. اما به دلیل روایت حسن بن محبوب (۱۴۹–۲۲۴) از او، تاریخ وفاتش باید بعد از ۱۵۰ باشد. در باب تاریخ وفات ابوحمزه اقوال دیگری هم وجود دارد که منشأ آنها تصحیفاتی است که در کتاب‌های حدیثی و رجالی رخ داده‌است. از دیدگاه علمای رجال یعقوبی ابوحمزه را از فقهای کوفه شمرده‌است و کشی و نجاشی در باب منزلت والای وی روایاتی نقل کرده‌اند. دو روایت در ذم ابوحمزه نیز در رجال کشی آمده‌است که از دیدگاه خوئی اشکالات سندی دارند. مزّی و خوئی فهرستی شامل کسانی که ثمالی از آنها روایت کرده و کسانی که از ثمالی حدیث نقل کرده‌اند، آورده‌است. | ## بخش 2: ابوحمزه ثمالی | اگر چه غالباً اهل سنّت وی را قدح و تضعیف کرده‌اند، حاکم نیشابوری در المستدرک از ابوحمزه حدیث نقل کرده و حکم به صحت آنها داده و در خطبه کتاب به وثاقت جمیعِ راویانی که در طرق حدیثی او وارد شده‌اند، تصریح کرده‌است. فضل بن شاذان از علی بن موسی الرضا (امام هشتم شیعیان) روایت کرده‌است که ابوحمزه در زمان خود مانند سلمان در زمانش و در روایتی دیگر مانند لقمان در زمانش بوده‌است. تفسیر منسوب کتاب تفسیر قرآن او ظاهراً حداقل تا قرن ششم هجری باقی بوده‌است اما بعد از آن دیگر هیچ نشانی از آن نیست. کتابی که اکنون به نام او چاپ شده‌است، توسط محمدحسین حرزالدین از لابه‌لای سایر کتاب‌ها استخراج شده و توسط انتشارات دارالمفید بیروت چاپ شده‌است. آثار تفسیر طریق و متن متداول تفسیرِ ابوحمزه در میان امامیه، به روایت ابوبکر محمد بن عمر جِعابی از ابو سهل عمرو بن حمدان در محرّم ۳۰۷، از سلیمان بن اسحاق مُهَلَّبی است و سلیمان بن اسحاق در ۲۶۷ در بصره، تفسیر ابوحمزه را از طریق عموی خود، ابو عمرو عبد ربه مهلَّبی، از ابوحمزه روایت کرده‌است. عبداللّه بن حمزه منصور باللّه (متوفی۶۱۴ ۲۵] ضمن اشاره به این طریق روایت تفسیر ابوحمزه، به تفاوت متن این روایت با تحریری از تفسیر که میان اهل سنّت رواج داشته، اشاره کرده و چند نقل از تحریری را که به روایت جعابی است، آورده‌است. ظاهراً احمد بن محمد ثعلبی (متوفی ۴۲۷) که در تألیف تفسیر خود، الکشف و البیان، از تفسیر ابوحمزه استفاده کرده، از همین تحریر بهره برده‌است. طبرسی در مجمع البیان و ابن شهرآشوب (متوفی ۵۸۸) در مناقب آل ابی طالب از این تفسیر، روایاتی نقل کرده‌اند. خصوصیات تفسیر ابوحمزه در تفسیر ابوحمزه، بر خلاف تفاسیر مأثور دیگر، احادیث مرسل کم‌تری دیده می‌شود. ابوحمزه به اسباب نزول توجه داشته و ضمن توجه به فضائل آل پیامبر اسلام، از شیوه تفسیر قرآن به قرآن استفاده کرده و به اجتهاد، قرائت، لغت، نحو و نقل آرای مختلف در معنای آیات اهتمام ویژه داشته‌است. مسند ابوحمزه عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، مجموعه روایات فقهی منقول از ابوحمزه را گرد آورده و بر اساس ابواب فقهی در کتاب مسند ابی حمزه ثابت بن دینار ثمالی به چاپ رسانده‌است. طُرُق روایات کتاب مسند ابو حمزه شیخ طوسی دو طریق در روایت کتاب (اصل) ابوحمزه یاد کرده‌است: نخست به روایت جماعتی از عالمان امامیه از شیخ صدوق به روایت پدر صدوق و محمد بن حسن بن ولید (متوفی ۳۴۳) و موسی بن متوکل از سعدبن عبداللّه اشعری (متوفی ۲۹۹ یا ۳۰۱) و عبداللّه بن جعفر حِمْیری از احمد بن محمد بن عیسی از حسن بن محبوب از ابوحمزه و دوم از طریق احمد بن عَبْدون (متوفی ۴۲۳)، از ابوطالب عبیداللّه بن احمد انباری (متوفی ۳۵۶)، از حمید بن زیاد که وی نیز این کتاب را به روایت یونس بن علی عطار از ابوحمزه نقل کرده‌است. | ## بخش 3: ابوحمزه ثمالی | دیگر تألیفات نجاشی از دیگر آثار ثمالی، به کتاب النوادر به روایت حسن بن محبوب از ابوحمزه اشاره کرده و طریق خود را در نقل این کتاب آورده‌است. شیخ طوسی نیز در کنار کتابی به نام کتاب الزهد از کتاب النوادر سخن گفته و طریق خود را در روایتِ این دو کتاب به روایت حمیدبن زیاد (متوفی ۳۱۰) از ابوجعفر محمد بن عیاش بن عیسی از ابوحمزه آورده‌است. متن این رساله با تغییرات اندکی در دو تحریر، یکی به روایت ابن بابویه و دیگری به روایت ابن شُعْبَة حَرّانی (قرن چهارم)، در کتاب تحف العقول باقی مانده‌است. شیخ طوسی در مصباح المتهجّد، به نقل از ابوحمزه، دعایی از زین العابدین آورده که در سحرهای ماه رمضان خوانده می‌شود و به دعای ابوحمزه ثمالی مشهور است و شرح‌هایی نیز بر آن نوشته شده‌است. این دعای نسبتاً طولانی مضامین اخلاقی و عرفانی والایی دارد و خواندن آن در بین شیعیان متداول است. محمدبن عمرو عقیلی مکی، کتاب الضعفاء الکبیر، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ۱۴۰۴/۱۹۸۴. محمدبن عمرکشی، اختیار معرفة الرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش. یوسف بن عبدالرحمان مِزّی، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال، ج ۴، چاپ بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳. عبداللّه بن حمزه منصور باللّه، العقد الثمین فی تبیین احکام الائمة الهادین، نسخه عکسی کتابخانه مرکز احیای میراث اسلامی قم، ش ۲۰. احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷. خزائلی، محمد علی، متن، شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی، محاضر: عباس ایزدی، قم، ابتکار دانش، ۱۳۸۷ش. | ## جمع‌بندی | نامداری، ابراهیم؛ احمدی، علی اکبر؛ میرزایی احد، اعظم؛ بررسی سبک‌شناسانه دعای ابوحمزه ثمالی، فصلنامه الاهیات قرآنی، شماره ۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.