موضوع مقاله: خاندان شیخ‌الاسلام اصفهان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خاندان شیخ‌الاسلام اصفهان | مقدمه: خاندان شیخ‌الاسلام اصفهان / خاندان محقق سبزواری: ریشه این خاندان به محمدباقر بن محمد مؤمن الشریف السبزواری معروف به محقق سبزواری برمی گردد. | ## بخش 1: خاندان شیخ‌الاسلام اصفهان | محقق سبزواری در دوران شاه عباس دوم و شاه سلیمان، شیخ‌الاسلام اصفهان بود و نوادگان او نیز، از زمان نادر شاه تا سلطنت رضاشاه این منصب را بعهده داشتند. شجره نامه میرزا محمد فیاض سبزواری میرزا محمد فیاض بن محمد مؤمن سبزواری معروف به میرزا فیاض صاحب سفینه و بیاضمقاله سه جُنگ خطوط دانشمندان ایرانی از سده یازدهم توسط محمد تقی دانش‌پژوه- نشریه تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی آذر ۱۳۵۸ شماره ۷ صص ۷۱-۷۵- ۷۶–۷۷ از علما و روحانیون قرن یازدهم هجری در دوران صفوی است و مؤلف چندین جُنگ و رساله می‌باشد. آثار از آثار او به موارد زیر می‌توان اشاره کرد: رساله شرب التتن:آقابزرگ تهرانی -الذریعه -جلد یازدهم -ص ۱۳۵-۱۳۶ این رساله که به فارسی است به مسئله توتون و جریان احکام پنج‌گانه تکلیفیه (یعنی واجب و حرام و مستحب و مکروه و مباح) پرداخته و منفعت‌ها و زیان‌های آنها را بحت کرده و ان را بر حسب اختلاف حالات و مراعات مصالح و حکم نسبت به زمان ومکان بیان داشته جُنگ میرزا محمد فیاض سبزواری:سجاد ، ضیاءالدین، ۱۳۷۲، دیباچه نگاری در ده قرن، از قرن چهارم تا قرن چهاردهم هجری قمری، زوار، ص ۱۴۶ میرزا محمد فیاض بین سالهای ۱۰۱۷ تا ۱۰۴۴ ه‍.ش (۱۰۴۸ تا ۱۰۷۶ ه‍.ق) جنگ یادداشتها و نوشته‌های دانشمندان ایرانی را تهیه کرد که در ان بیش از ۱۰۰ عالم، فقیه، شاعر و دانشمند به خط خود و به درخواست میرزا فیاض برای او حدیث، تفسیر، شعر، اخبار و غیره نوشته‌اند که شامل نوشته‌هایی از طرف: آقا جمال خوانساری ملا محسن فیض کاشانی محمد تقی مجلسی یکم محمد صالح بن احمد مازندرانی محمدباقر بن محمد تقی آقا حسین خوانساری صائب تبریزی میرزا طاهر وحید محمدباقر سبزواری میرزا سید ابراهیم اردوبادی داماد محمدباقر یزدی ریاضی‌دان این جُنگ به خط نسخ و نستعلیق راسته و چلیپا است و نسخه کریم امیری فیروز کوهی در دانشگاه تهران به شماره ۹۷۰۷ نگاه داری می‌شود دیباچه فیاض بر جُنگ یا مرقع یا سفینه یا بیاض خاتون آبادی:دانش‌پژوه ،محمد تقی، مقاله سه جُنگ خطوط دانشمندان ایرانی از سده یازدهم، نشریه تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، آذر ۱۳۵۸، شماره ۷ ص ۷۷ این نسخه نیز شامل یادداشت‌هایی از سایر دانشمندان و علمای ایرانی با تاریخهای ۱۰۱۴ تا ۱۰۷۷ ه‍.ش (۱۰۴۵ تا ۱۱۱۰ ه‍.ق) می‌باشد. این نسخه نیز در دانشگاه تهران نگاه داری می‌شود سفینه میرزا محمد فیاض: این جُنگ نیز دارای اشعار و مطالب متفرقه به‌خطوط گروهی از ادبا و شعرا و دانشمندان می‌باشد که بین سالهای ۱۰۵۴–۱۰۶۶ ه‍.ق نوشته شده. این نسخه در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی به شماره ۱۴۵۱ (جلد ۴) نگاه داری می‌شود. اسامی خطوط بعضی از علما و دانشمندان شامل: میر ابوالقاسم فندرسکی، قصیده یائیه ملا ظهوری، نورس نامه و گلزار ابراهیم. کتاب سلامتی و بهداشت از دیدگاه فقه، نگاهی به مسئله دخانیت به این موضوع پرداخته و شماری از آثار فقهای شیعه پیرامون مصرف دخانیات شامل رساله شرب التتن توسط میرزا فیاض را مورد بررسی و بحت قرار داده‌است. میرزا محمدرحیم سوم میرزا محمد رحیم (سوم) شیخ‌الاسلاممنتظرالقائم، اصغر، ۱۳۹۱ ، دانشنامه تخت فولاد اصفهان،جلد ۲، صص ۵۷۰–۵۷۱ (فوت ۱۲۶۸ ه‍.ش) (فوت ۱۳۰۶ ه‍.ق) از روحانیان و رجال حکومتی اصفهان (شیخ‌الاسلام اصفهان) درزمان ناصرالدین شاه و دوران حاکمیت ظل السلطان در اصفهان بود مناصب شیخ‌الاسلام اصفهان: او پس از فوت پدرش (میرزا عبدالله دوم) در سال ۱۲۵۲ ه‍.ش (۱۲۹۱ ه‍.ق)عباس امانت، فریدون وهمن، ۲۰۱۶، از طهران تا عکا، بابیان و بهاییان در اسناد دوران قاجار، ص۳۴۶ در دوران حاکمیت ظل السلطان، شیخ‌الاسلام شد امام جمعه مسجد شیخ‌الاسلام در محله سینه پایینی متولی مدرسه باقریه مشهد: مدرسه باقریه یکی از مدارس حوزه علمیه خراسان بود که در دوران صفوی ساخته شده‌است. فاضل بسطامی، مؤلف فردوس‌التواریخ در سال ۱۲۶۳ ش (۱۳۰۱ ه‍.ق) از این مدرسه دیدن می‌کند و چنین می‌گوید: این مدرسه از نظر مدرّسان، کارگزاران و طلاّبی که شب و روز به تعلیم و تعلّم در ان اشتغال دارند بی نظیر استاعتماد السلطنه، مطلع الشمس، جلد ۲، ص ۳۱۳ استادان استادان میرزا محمد رحیم شامل افراد زیر می‌باشند: شیخ محمدباقر مسجد شاهی محمدجعفر آباده ای (حاجی آباده‌ای) ملا حسینعلی تویسرکانی آقا سید محمد شهشهانی عکسهای شیخ‌الاسلام چندین عکس از میرزا محمد شیخ‌الاسلام توسط ارنست هولتسر در حدود سالهای ۱۲۵۷ ه‍.ش گرفته شده که جزوه مجموعه عکسهای کتاب ایران در یک‌صد و سیزده سال پیش و بعدها در کتاب هزار جلوه زنگی توسط مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی بچاپ رسیده‌اند. فاطمه خانم از زنان نیکوکار و خیر بود و مسجد شیخ‌الاسلام را که جنب منزل مسکونی‌شان خانه شیخ‌الاسلام و در حال تخریب بود، در حدود سال ۱۲۷۵ه‍.ش (۱۳۱۴ ه‍.ق) بازسازی کرد. فاطمه خانم چندین سال آخر عمر خود را در نجف به سر برده و در سال ۱۲۹۳ ه‍.ش (۱۳۳۲ ه‍.ق) در کربلا وفات یافت.گلشن اهل سلوک مشاهیر تکیه شیخ محمد تقی رازی (۱۳۵۱) اصفهان: کانون پژوهش ص۱۱۳ سجع مهر ایشان جمله آفتاب برج عصمت فاطمه بود. حاصل ازدواج آنها ۷ فرزند بود: حاج میرزا محمدحسن، حاج میرزا علی (۱۲۴۴–۱۲۹۵ ه‍.ش / ۱۲۸۲–۱۳۳۴ ه‍.ق)، حاج میرزا علی‌اکبر، میرزا محمد صادق، جهان سلطان، مریم سلطان و قمر سلطان سجع مهر محمدرحیم سوم، مهر چهارگوش با نقش سلام قولا من رب رحیم است درگذشت میرزا محمد رحیم سوم در سال ۱۲۶۷ ه‍.ش (۱۳۰۶ ه‍.ق) در گذشت و در داخل بقعه خوانساری در اولین حجره سمت راست ورودی مدفون است شعر سنگ مزار میرزا محمد رحیم سوم که توسط محمد حسین عنقا در وفات ایشان سروده شده‌است چنین است: شیخ‌الاسلام مظهر رحم رحیم چون هشت ز دنیا به سوی عقبی گام از غیبت یکی آمد وبا عنقا گفت: ماوی بجنان نمود شیخ‌الاسلام میرزا یحیی مدرس اصفهانی آقا میرزا یحیی مدرس بیدآبادی (۱۲۱۷–۱۳۱۰ ه‍.ش) (۱۲۵۴–۱۳۴۹ ه‍.ق) متخلص به یحیی ، از علما و استادان ادبیات آئینی در اواخر دوران قاجار بود. او علاوه بر تدریس ریاضیات، هییت و نجوم، شاعر و صاحب دیوان اشعار با حدود شش هزار بیت شامل مدیحه سرایی و اشعار آیینی بود میرزا محمدحسن حاج میرزا محمدحسن شیخ‌الاسلام (فوت ۱۲۷۰ ه‍.ش) (فوت ۱۳۰۹ ه‍.ق) از روحانیان و رجال حکومتی اصفهان (شیخ‌الاسلام اصفهان) درزمان ناصرالدین شاه و دوران حاکمیت ظل السلطان در اصفهان بود مناصب شیخ‌الاسلام اصفهان: او پس از فوت پدرش (میرزا محمد رحیم سوم) در سال ۱۲۶۷ ه‍.ش (۱۳۰۶ ه‍.ق) در دوران حاکمیت ظل السلطان شیخ‌الاسلام شد و روزها درمجلس ظل السطان، حاکم مقتدر اصفهان حاضر شده و به امور مربوط به شیخ‌الاسلام رسیدگی می‌نمود. عضو انجمن عدالتخانه: در زمان سلطنت ناصرالدین شاه در سال ۱۲۶۷ ش (۱۳۰۶ ق) در هر یک از شهرهای ایران انجمنی زیر نظر حکومت بنام عدالتخانه تشکیل گردید که به دعوا و شکایات مردم رسیدگی می‌کرد. خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان صص ۱۴۳–۱۴۴ رکن الملک: میرزا سلیمان شیرازی (فوت ۷ جمادی‌الاول ۱۳۳۱ ه‍.ق) ملاباشی، میرزا احمد (فوت ۱۱ ربیع‌الثانی ۱۳۳۱ ه‍.ق) شیخ‌الاسلام، میرزا محمدحسن متولی مدرسه ملا عبدالله شوشتری: مدرسه ملا عبدالله یکی از مدارس حوزه علمیه اصفهان است که به دستور شاه عباس اول جهت تدریس مولانا عبدالله شوشتری از علمای دورهٔ صفویه ساخته شده‌استقدرت‌الله پیشنماززاده، کتابچه مشخصات مدارس اصفهان (۱۳۰۷ ه‍.ق) میرزا حیدرعلی، کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی شمارة بازیابی ۱۰۲۰ استادان میرزا محمدحسن در دوران تحصیل، از استادانی استفاده کرده‌است که شامل: محمدتقی نجفی اصفهانی زندگی‌نامه میرزا محمدحسن درحدود سال ۱۲۴۲ ه‍.ش (۱۲۸۰ ه‍.ق) در اصفهان متولد شد و فرزند اول میرزا محمد رحیم سوم است. | ## بخش 2: خاندان شیخ‌الاسلام اصفهان | او با دختر عموی خود (دختر میرزا محمد باقر) ازدواج کرد و صاحب یک فرزند به نام میرزا حسن شد که پس از فوت او بدنیا آمد. میرزا علی‌اکبر شیخ‌الاسلام، عمو و وارت او موازی یک طاق از قریه کربکندی بلوک برخوار اصفهان از ماترک او را در سال ۱۳۰۹ ه‍.ش (۱۳۴۹ ه‍.ق) وقف نموده که مدت ۲۰ روز قبل از محرم الحرام مجلس عزاداری در دیوانخانه (خانه شیخ‌الاسلام) برگزار گردد. درگذشت میرزا محمدحسن پس از عیادت ظل السلطان مسموم شد و در ۲۸ بهمن ۱۲۷۰ ه‍.ش (۱۷ جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ ه‍.ق) فوت کرد و در مشهد حرم رضوی در سرداب مدرسه میرزا جعفر به خاک سپرده شد.دانشمندان و بزرگان اصفهان جلد ۱، گلدسته، ص ۴۳۴ شرح مسمومیت میرزا حبیب‌اللّه انصاری ملقّب به مشیرالملک وزیراعظم و با کفایت ظل السّلطان مسئول امور ایالت تحت حکومت ظل السّلطان بود. ظل السّلطان پس از چندی از نفوذ و قدرت گرفتن او نگران شد و چشم به اموال و املاک او خانه مشیرالملک انصاری داشت. مشیرالملک در ماجرای تحریم تنباکو به طرفداری از علمای مخالف قرارداد رژی برخاست که باعث خشم بیشتر ظل السّلطان شد. ظل السّلطان مشیر را در سال ۱۳۰۹ق از وزارت برکنار کرد.اعلام اصفهان ، جلد : ۲ صفحه : ۴۳۴رجایی، عبدالمهدی، تاریخ اجتماعی اصفهان در عصر ظل السّلطان، ص۱۴۲–۱۴۳ ظل السلطان جهت دستیابی به مشیر نقشه ای چید و خود را به بیماری زد و در منزل بستری شد. خبر بیماری او پخش شد و مهدیقلی میرزا مأمور شد که مشیر را متقاعد کند که به عیادت شاهزاده برود. در مجلس عیادت، چند نفر حضور داشتند: میرزا علی خان مستوفی خزانه، میرزا محمد خان امین‌الدوله، میرزا محمدحسن شیخ‌الاسلام و میرزا حبیب‌الله مشیر الملک. ظل السلطان در اندرون بود و ابراهیم خلیل خان دستور چای و قهوه داد و آنرا نزد مشیر گذاشتند (چون او از وضع پذیرائی شاهزاده و کیفیت قهوه آگاه بود از خوردن عملاً اجتناب کرد). سومین فنجان را به امین الدوله تعارف کرد بالاخره چهارمین فنجان را خود به اجبار نوشید. دو باب منزل که بعداً به صورت مسافرخانه به اجاره واگذار شده بود و ۲۷ باب دکان در اطراف مدرسه. درآمد موقوفات بر اساس وقفنامه پس از کسر مخارج تعمیرات بدین ترتیب مصرف می‌شده‌است: ۰٫۱ به عنوان حق التولیه و ۰٫۳ برای خیرات (مرثیه خوانی و اطعام فقرای اثنی عشری به اختیار متولی) و ۰٫۶ برای روشنائی و نظافت و حقوق طلاب و خادم دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، مقاله «مدرسه باقریه»، جلد ۱ ص۲۸۴ پسندیده، محمود (۱۳۹۴)، اسناد و موقوفات مدارس تاریخی حوزه علمیه مشهد، استان قدس زضوی، ص۱۰۸-۱۲۲ سروقد خانم ( همسر محمد باقر سبزواری)، مزرعه خیراباد جرقویه، تیمچه نساجی و بخشی از املاک واقع بلوک جی و لنجان اصفهان را وقف نموده سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی، ۱۹۴۵۱۵ همسر محمد هادی سبزواری (فرزند محمد باقر سبزواری) که شاهزاده صفوی بود، چند فقره املاک وقف کرده که تا سال ۱۳۰۳ ه‍.ش (۱۳۴۳ ه‍.ق) هنوز برقرار بوده جناب، علی، (۱۳۸۵)، رجال و مشاهیر اصفهان (الاصفهان)، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، صص ۲۸۲ رقیه شریف سبزواری، دختر محمد جعفر (خواهر محمد رحیم اول)، در سال ۱۱۲۸ ه‍.ش (۱۱۶۲ ه‍.ق) املاکی واقع در مزارع خیراباد، ینگ آباد و قاسم آباد جرقویه اصفهان و متعلقات آنها را برای خدمت به زوار عتبات عالیه و مشهد، ختم قران، مراسم تعزیه، روغن چراغ برای روشنی مسجد و حج و زیارت استیجاری وقف نمود سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی، ۱۹۴۴۵۵ محمد رحیم دوم، نیمی از درآمد تیمچه حا جی ملا محمد حسن صدر واقع در فلکه حضرت مشهد را برای خرید کتاب و توسعه کتا بخانه مدرسه باقریه وقف نمود. متن وقفنامه کتابخانه مدرسه باقریه: بسمه تعالی چون نصف از کل یکدربند تیمچه مرحوم حاجی ملا محمد حسن صدر الحفاظ را عالی جناب ثقه الانام حجته الاسلام اقای شیخ محمد رحیم ادام الله ظله العالی وقف فرمودند بر کتابخانه مبارکه مرحوم خلد اشیان جنت مکان علامه سبزواری اعلی الله مقامه که هر چه از منافع تعمیر کتب زیاد اید متولی تیمچه مزبور کتاب ابتیاع نمایدد و وقف مدرسه مزبور نمایدفاضل، محمود، مدارس قدیم مشهد- مدرسه باقریه، مجله وحید، (فروردین ۱۳۵۲) شماره اول، دوره یازدهم، صص ۷۵–۷۸ حوری جهان بیگم معروف به بیگم جونی، دختر میرزا مرتضی شیخ الاسلام (خواهر محمد رحیم دوم)، در سال ۱۲۰۹ ه. وی از اموال میرزا حسن، یک طاق از قریه کربکندی بلوک برخوار اصفهان را جهت برگذاری مجلس عزاداری به مدت ۲۰ روز قبل از محرم در دیوانخانه (خانه شیخ الاسلام) در سال ۱۳۰۹ ه‍.ش (۱۳۴۹ ه‍.ق) وقف نمود منازل و عمارت‌ها خانه شیخ الاسلام (دیوانخانه شیخ الاسلام ) در محله سینه پایینی در نزدیکی باغ همایون (باب همایون) باغی سلطنتی بود که شاه عباس دوم ان را به محمد باقر سبزواری واگذار کرد و خود دستور ساختن عمارتی عالی به سبک چهل ستون را داد. این ساختمان محل سکونت محقق سبزواری و همسرش سرو قد خانم (یکی از دختران اشراف دربار صفوی) قرار گرفت و دیوانخانه یعنی عمارت اصلی مرکز قضا و حکومت شرعی مملکت و بخصوص پای تخت گردید. | ## بخش 3: خاندان شیخ‌الاسلام اصفهان | دیوانخانه شیخ الاسلام در حدود ۳۰۰ سال محل سکونت ۱۰ نسل از نوادگان محقق سبزواری بود که منصب شیخ‌الاسلام اصفهان را داشتند وآخرین ساکنین ان، نوادگان میرزا علی و میرزا علی اکبر شیخ الاسلام بودند که تا اواخر ده ۱۳۳۰ ه‍.ش در این خانه زندگی می‌کردند. سرانجام دیوانخانه به اداره میراث فرهنگی واگذار شد و در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۵۳ با شمارهٔ ثبت ۹۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید قلعه اتشگاه شهباز ورزنه (۲۴ ژانویه ۲۰۱۹) روستای قهی ، ورزنه سبا میرزا محمد باقر و اشرف، (فرزندان محمد ابراهیم بن محمد باقر سبزواری) رزمجو، جلال (۱۳۸۶) اسناد تاریخی روستای قهی از صفویه تا پهلوی دوم، بدلایلی درزمان صفویه ( اواخرسلطنت شاه سلیمان یا اوایل سلطنت شاه سلطان حسین در حدود سالهای ۱۰۷۰ ه‍.ش / ۱۱۰۳ ه‍.ق) به روستای قهی تبعید/ مهاجرت کردند و در قلعه ای درمنتهی الیه غربی روستا سکنی کردند که به قلعه آتشگاه معروف است. این قلعه جزء بناهای شاخص روستا با مساحتی درحدود ۶۵۰۰ متر مربع می‌باشد و داری ۷ خانه بوده. ۷ نسل از نوادگان این دو برادر در این قلعه زندگی می‌کرده‌اند از اینرو آنها به خانواده قلعه ایها معروف بوده‌اند. بعدها آنها نام خانوادگی شان را به اشرفی (به مناسبت اشرف قلعه یکی از اجداد خانواده)، باقری و باقری محققی تغییر دادند. خانه تقوی (حاج آخوند قهی) میرزا صادق خان قلعه که از نواده های محقق سبزواری می‌باشد (محمد صادق بن عبدالقیوم بن اشرف بن محمد ابراهیم بن محمد باقر محقق سبزواری) دردوران قاجار در حدود سال ۱۱۷۰ ه‍.ش (۱۲۰۶ ه‍.ق) منزلی در روستای قهی ساخت که یکی از با ارزش ترین خانه های بافت این روستای تاریخی است. این خانه بصورت گودال باغچه و در دو اشکوب بنا شده و مسیر قنات روستا از حیاط خانه می گذرد.جبهه جنوبی که به نظر می رسد اصلیترین قسمت بنا باشد دارای تالار سه دری چلیپا شکلی است که با پوشش تاق وچشمه پوشش یافته است وتزیینات شیر وشکر دارد وشمسه ای در میان طاق گنبدی شکل آن طرح ریزی شده است در طبقه پایین اطاقها سقف کلیل دارد واتاق گوشه شمال شرقی را طاق کلیل گچبری شده با طرح اسلیمی وختایی در بر گرفته است . در این خانه، دو نسل از نوادگان میرزا صادق شامل : فرزندش (محمد جعفر) و نوه اش: محمدباقر زندگی می کرده اند. سپس میرزا ابوالحسن قهی ( معروف به حاج آخوند قهی) در ان زندگی کرده و نهایتا خانواده تقوی مالکیت ان را در دست گرفته و به مرمت و بازسازی این اثر تاریخی پرداختند. خانه تقوی در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۸۳ با شمارهٔ ثبت ۱۱۵۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد، حمام و بازارچه شیخ الاسلام شاردن در سفرنامه خود می‌نویسد: ایرانیان هنگامیکه خانه برای خود بنا می‌کنند، بازاری ساخته و دکانهای انرا اجاره می‌دهند، و نیز گرمابه و قهوه‌خانه بنا کرده از درآمد ان بهره‌مند می‌شوند و نیز کاروانسرایی نیز بنا کرده که گاهی انرا به وقف می‌رسانند تا عموم از ان استفاده کنند. بعلاوه مسجد کوچکی نیز می‌سازند که الطاف و برکات خداوندی نصیب ایشان گردد مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱)، خاندان شیخ الاسلام اصفهان، گل بهار اصفهان، ص۱۹۴ . روی همین اصل کلی که شاردن بیان کرد، محقق سبزواری در جنب منزل خود بازارچه ای کوچک و مسجدی بنا نهاد و در مقابل منزل خود نیز حمامی ساخت که تا حدود سالهای ۱۳۶۰ ه‍.ش بنام حمام شیخ الاسلام دایر بود. مسجد شیخ الاسلام نیزهم اکنون دایر است و در سالهای ۱۲۷۵ ه‍.ش (۱۳۱۴ه‍.ق) توسط فاطمه خانم همسر محمد رحیم سوم و در سال ۱۳۸۳ ه‍.ش توسط افراد خیر تعمیر و بازسازی شده‌است تبارنامه قدیمی‌ترین شجره نامه موجود محمد باقر سبزواری در زمان حیات میرزا محمد رحیم سوم شیخ الاسلام در حدود سال ۱۲۶۰ ه‍.ش نوشته شده‌است. | ## جمع‌بندی | سپس در زمان حیات میرزا علی اکبر شیخ الاسلام در حدود سال ۱۳۰۴ ه‍.ش تکمیل شده‌است.