موضوع مقاله: دائو ده جینگ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دائو ده جینگ | مقدمه: این تقلید از این جهت کورکورانه است که در سیستم وید جایلز کاراکتر "T" برای صدایی در نظر گرفته شده‌است که به «د» در گویش‌های زبان فارسی بسی نزدیک‌تر است تا «ت» و "Ch" برای صدایی در نظر گرفته شده‌است شبیه به «ج‍» و این صدا هرگز «چ‍» نیست، و از طرف دیگر صدای «چ‍ّ» را در وِیدجایلز با "Ch'..." می‌نویسند.(1) (چینی سنّتی: 道德經؛ نویسه‌های چینی ساده‌شده: 道德经؛ هانسی: دائودِه‌جینگ؛ هان‌یِو پین‌یین: Dàodéjīng) قابل تجزیه به «دائو» در معنی راه، «ده» در معنی فضیلت و «جینگ» در معنی کتاب رسمی، ترجمه‌شده به «دفتر دائو و دِه» یا «دفتر حق و راستی» یا در عرفی‌ترین ترجمه‌ها «دفتر یا کتاب راه و فضیلت» اثر حکیم بزرگ چینی، لائودْزی (لائوتزه یا لائوتسه) در حدود قرن پنجم یا ششم ق‍. | ## بخش 1: دائو ده جینگ | این دفتر مشتمل است بر تعالیمی در هشتاد و یک بند که همه ترکیبی است از نظم و نثر، شعر و حکمت، عرفان و زندگی روزانه، تدبیر مُلک و تدبیر تَن. در آیین دائویی، این دفتر را کتابی مقدس و لائودْزی را ظهور و بروز ایزد لائوجِوین می‌دانند. در طول سده‌ها، هنرمندان چینی اعم از شاعران، خوشنویسان، نگارگران و حتی باغبانان از مطالب این کتاب برای کارهای خود الهام گرفته‌اند. تأثیر آن از آسیای شرقی نیز فراتر رفته و یکی از کتاب‌هایی است که به بیشترین زبان‌ها برگردان شده‌است. دائو دِه جینگ دربردارنده نزدیک به ۵۰۰۰ کاراکتر در ۸۱ فصل کوتاه چندخطی (جّانگ 章) است. کتاب دارای دو بخش است؛ بخش اول آن دائو جینگ (道經، از فصل ۱ تا ۳۷) عمدتاً به مابعدالطبیعه و بخش دوم آن دِه جینگ (德經، از فصل ۳۸ تا ۸۱) به تدبیر مُلک و نفس می‌پردازد. محور تعالیم دائو دِه جینگ بر «دائو» است یعنی «حقیقت همه حقائق» و «مبدأ همه مبادی». کلمهٔ «دائو» را از آنجایی که به امری تعریف ناشدنی اشاره دارد، همیشه ترجمه ناشده رها می‌کنند. به‌نزدیکِ لائو دْزی اصطلاح «دائو»، به راه یا روش محدود نیست، بلکه «علّت متعالی اولی» است: «یگانگی ازلی»، امر غیرقابل وصف، بی زمان، مبداءِ همه‌جاییِ گیتی، آنکه جهان را برپا می‌دارد بی‌آنکه از خود چیزی خرج کند، آنکه جهان را نگاه می‌دارد و مهار آن را به دست دارد.Cooper, J. لائودْزی راجع به «شِّنگ ژِن» یا «انسان مقدس» یا «انسان فرهمند» یا در عرفی‌ترین ترجمه‌ها «انسان فرزانه»ترجمهٔ «شِّنگ‌ژِن» به «انسان فرزانه» از آن جهت عُرفی است که نوعی گرته‌برداری از sage انگلیسی است. در «شِّنگ» هم معنای «شهریاری» وجود دارد و هم «تقدّس» و هم «راهنمایی» و از معنای خردورزی که با «فرزانه» همراه است، عاری است. این مفهوم یکی از مفاهیم کلیدی جهان بینی فلسفی او است و بدین ترتیب نقش بسیار مهمی را در تفکر او ایفا می‌کند. «انسان مقدس» کسی است که به عالی‌ترین مرتبهٔ شهود حق نائل آمده باشد، تا حدی که با آن کاملاً وحدت یافته باشد و بر همین اساس هم در این جهان رفتار کنند یعنی براساس مقتضیات حق که او را در خود ساری می‌یابد. خلاصه مطلب آنکه او تجسم انسانی حق است.صوفیسم و تائوئیسم، توشیهیکو ایزوتسو، ترجمهٔ محمدجواد گوهری، نشر روزنه، چاپ دوم 1379، ص 316. جالب است در این پیوند گفته شود که در دائو دِه جینگ از انسان مقدس به عنوان حاکم کشور یا شاه سخن رفته و این ترادف (قدیس = شاه) به گونه صورت بسته گویی که عرف عام آن را چنین می‌شمرده و مسئله مسلم بوده‌است.همان منبع. تاریخچه مورخین چینی از کهن‌ترین ایام، از زمان مورخ مشهور حکومت هان، سی‌ماچیِن، لائودْزی را معاصر و تعلیم دهندهٔ کنفسیوس (۵۵۱–۴۷۹ ق‍. | ## بخش 2: دائو ده جینگ | در مطالعات مدرن، کهن‌ترین نسخهٔ یافت شده از دائو دِه جینگ متعلق است به قرن چهارم ق‍. و بنابراین بعضی بر قدمتی کهن‌تر از این برای دائو دِه جینگ تردید کرده‌اند.دائو دِه جینگ، ترجمهٔ اسماعیل رادپور، انتشارات زندگی روزانه، 1396، مقدمه، صفحهٔ 15-16.متن چینی کتاب شّی جی، یا تاریخ چین اثر سی‌ما چیِن در قصص چنین آمده که «لائودْزی» در آن هنگام که کار و بار دنیا را به قصد عزلت در کوهستان‌های غرب رها کرده بود، «نگهبان مرزی» از وی التماس می‌کند که اندکی توقف کند و دفتری مشتمل بر تعلیماتش بنگارد. ترجمه‌ها محتوای دائو دِه جینگ بر اهل حکمت و مترجمان همواره موضوعی است جدل‌برانگیز. بیش از هفتصد شرح و تفسیر در سننِ حِکْمیِ شرقِ دور بر «دائودِه‌جینگ» نوشته‌اند و آن را بیش از دویست و پنجاه بار به زبان‌های غربی ترجمه کرده‌اند. این ترجمه‌ها به جز چند مورد اصیل و مطمئن نبوده‌‌است و مترجمان ایرانی غالباً خام‌ترین و سطحی‌ترین ترجمه‌های انگلیسی را برای ترجمه انتخاب کرده‌اند. او در این کار ترجمه‌ای کامل بر مبنای ترجمهٔ جّانگ جُنگ‌یِوئِن (که ترجمه‌ای غیروفادار است و بیشتر تفسیری است) ارائه داده و در مواقع اختلاف از میان ترجمه‌های انگلیسی موجود به عنوان تعلیقه بر هر بند، اشاراتی به دیگر ترجمه‌ها کرده‌است. البته در بسیاری موارد پاشایی گزینشی عمل کرده و حتی گاهی در اختلافات بسیار فاحش که خواننده انتظار دارد اختلافات ترجمه‌ها را ببیند، همۀ ترجمه‌ها را مد نظر قرار نداده‌است.در اینجا فقط یک نمونه ذکر کنیم. در بند ۶۴، در ترجمهٔ جّانگ جُّنگ‌یِوئِن پاشایی آورده‌است «در نزد فرزانه، خواستن، نخواستن است» و در تعلیقه هیچ ترجمهٔ دیگری را هم ذکر نکرده و بنا به یادداشت پاشایی در مقدمه، این گمان پیش می‌آید که دیگر ترجمه‌ها بر سر این ترجمه اختلاف نظر ندارند. و برعکس این هم مشهود است، یعنی، گاهی او ترجمه‌هایی را از چند مترجم آورده که با یکدیگر تفاوت چندانی ندارند و صرفاً از نظر به‌کارگیری الفاظ مترادف یا جابجایی دستوری و مانند آن متفاوت‌اند. وی مقدمه‌ای تحقیقی تطبیقی بر این کتاب نوشته و اشعار لائوتزه را بازسرایی کرده‌است. ترجمۀ آقایی از دیگر برگردان‌های فارسی بیشتر به شعربودن ۸۱ قطعه‌ی دائو ده جینگ وفادار مانده و نخستین ترجمه‌ای از این اثر است که منظوم‌بودن اصل باستانی و چینی آن را رعایت کرده است. آقایی در مقدمۀ خود نخست ده (فضیلت) و وو‌-وی (wu wei) یا بی‌کنشی را در دستگاه فکری دائوئیسم توضیح داده و تبیین کرده و سپس آن را با معنای اصطلاحی مسئله‌ی «پیمان» (=اعتدال و میانه‌روی در کارها) در متون فلسفی آئین مزدیسنا در ایران باستان مقایسه کرده و حتی واژۀ لائوتزه را به معنی «کودک پیر» با شخصیت زال در شاهنامه که مشاور پادشاهان کیانی است، قیاس کرده و به وجه سیاست‌نامه‌ای اثر پرداخته‌است. نخستین‌بار ترجمۀ دائودِه جینگ از زبان چینی باستان توسط اسماعیل رادپور و بر مبنای (و همراه با) نسخهٔ هِه‌شّانگ‌گُنگ و با نظری به دیگر نسخِ کهن انجام گرفته‌است. این ترجمه با تعلیقاتی مفصل دربارهٔ معنی بعضی عبارات این دفتر، نکاتی مربوط به اختلافات نسخ، اشاراتی از تفاسیر نخستینِ پیران دائویی، نکات مربوط به ترجمه و اشتقاقات صوری و لفظی بعضی نویسه‌ها، شرح اصطلاحات مهم و مکرّرِ این دفتر، و همچنین مقدمه‌ای دربارهٔ «لائودْزی»، «دفتر دائو و دِه» و «سنّت دائویی» همراه است. ترجمۀ فارسی دیگری از دائوده‌جینگ از اصل چینی توسط سلیمان بای جی سو مترجم چینی انجام شده‌است. بای جی سو مقدمه‌ای دربارۀ سیر اندیشۀ لائوزه و معنای دائو در زبان و اندیشۀ چینی به آن افزوده که در آن به تشریح فلسفۀ زندگی در مکتب لائوتسه پرداخته‌است. | ## بخش 3: دائو ده جینگ | وی سپس در بخش دوم ترجمه‌ای فارسی از دو کتاب «دائو» و «دِه» از این متفکر عرضه کرده‌است. این کتاب در سال ۱۳۹۹ توسط شرکت انتشارات علمی-فرهنگی منتشر شده‌است.خبرگزاری مهر: مترجم چینی قرآن، «دائو ده جینگ» را به فارسی برگرداند، نوشته‌شده در ۱۹ شهریور ۱۳۹۹؛ بازدید در ۳ مرداد ۱۴۰۳. جدول زیر نمونه‌هایی از ترجمه‌های فارسی دائو دِه جینگ را مقایسه می‌کند: از بند یکم متن چینیمتن و معنی کلمه‌به‌کلمه道可道，非常道。 道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن) 可 (توانستن) 道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن) 非 (/لفظ عامل/منفی‌ساز اسم/) 常 (ازلی-ابدی، همیشگی) 道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن). از بند دهم متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه天門開闔，能為雌乎？ 天 (آسمان) 門 (در، دروازه) 開 (باز، بازشدن) 闔 (بسته، بسته شدن)، 能 (توانستن) 為 (شدن، کردن، بودن) 雌 (پرندهٔ ماده) 乎 (/لفظ عامل/جزء پرسشی/)؟ اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیماز جهت باز و بسته شدنِ درهای آسمان، پرنده‌ای مادینه توانند گشت؟ پاشاییمی‌توانی آیا به قلمرو نبودن قدم نهی و بیرون آئی و این کارها را رها کنی که به خود انجام گیرد؟ از بند شانزدهم متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه沒身不殆。 沒 (/لفظ عامل/منفی‌ساز/) 身 (خود، نفس، تن) 不 (/لفظ عامل/منفی‌ساز فعل/) 殆 (خطر، خطرناک، به مخاطره انداختن) اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیماگر بی‌خویشتن باشند، خطری در کار نخواهد بود. از بند پنجاه و نهم متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه治人事天莫若嗇。 治 (حکومت کردن) 人 (مردم، مردمان) 事 (پرداختن، کار، امور) 天 (آسمان) 莫 (/لفظ عامل/تفصیلی‌ساز منفی/) 若 (مانند) 嗇 (صرفه‌جویی، کم‌خرجی) اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیمدر فرمانروایی بر آدمیان و در کوشیدن به کارِ آسمان، هیچ‌چیز بهتر از صرفه‌جویی نیست. استیون میشلترجمهٔ قهرمانیبرای خوب اداره کردن یک کشور چیزی سودمند تر از میانه‌روی نیست. از بند شصت‌ویکم متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه大者宜為下。 大 (بزرگ) 者 (/لفظ عامل/اسم‌ساز/نشانهٔ نهاد/) 宜 (بایستن، شایستن) 為 (شدن، کردن، بودن) 下 (پایین، زیر، پست). (فصل اول) ۱۱ سی پره در مرکز چرخ به هم می‌آیند، آنجا که نیستند، ویژگی ارابه در آن است. (فصل یازدهم) ۲۵ خاموش و بی‌انتها، به تنهایی همیشه پابرجا، دگرگونی در او راه نمی‌یابد، و نیز کوتاهی از او سر نمی‌زند، به همه چیز می‌رسد، و خستگی به وی راه نمی‌آید، در همه چیز ساری است. بشر راه‌های زمین را دنبال می‌کند، زمین راه‌های آسمان را، و آسمان راه‌های تائو را. نسخه‌ی مکتوب: فصل سوم کتاب «کارگاه شعر» با ترجمه‌‌ی سهند آقایی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲. همچنین نسخه‌ی شنیداری این اثر که مقدمه و دوازده باب نخست «دائو ده جینگ» را دربرگرفته است، در فضای مجازی موجود است. | ## جمع‌بندی | صوفیسم و تائوئیسم، توشیهیکو ایزوتسو، ترجمهٔ محمدجواد گوهری، نشر روزنه، چاپ دوم ۱۳۷۹.