موضوع مقاله: چهارمنار (یزد) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # چهارمنار (یزد) | مقدمه: محلهٔ چهارمِنار (به لهجه یزدی: چارمُنار)، وسیع‌ترین محلهٔ تاریخی شهر یزد به شمار می‌آید که در حال حاضر در مرکز شهر واقع شده است. | ## بخش 1: چهارمنار (یزد) | این محله، از جمله محلات برجسته و دارای اهمیت ویژه در بافت تاریخی یزد است که برخی از مهم‌ترین حوادث تاریخ یزد پس از اسلام در آن به وقوع پیوسته است. محله چهارمنار، تنها محله بافت تاریخی یزد است که آثار و ابنیه آن در دو مقطع زمانی متمایز در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند. نخست، باغ دولت‌آباد در سال ۲۰۱۱ میلادی به همراه هشت باغ ایرانی دیگر موفق به کسب این عنوان گردیدثبت ۹ باغ ایرانی در یونسکو و سپس در هجدهم تیرماه سال ۱۳۹۵ شمسی، کلیه آثار ثبت ملی این محله به ثبت جهانی نائل آمدند.شهر تاریخی یزد ثبت جهانی شد موقعیت مکانی محله با وجود آنکه در طول تاریخ، تعیین حدود و ثغور محلات شهرهای ایران به صورتی دقیق و قطعی مرسوم نبوده است، اما شواهد و قرائن تاریخی حاکی از آن است که محله چهارمنار از غرب به بلوار دولت‌آباد (نواب صفوی) و کوچه دیوار بلند، از شمال غرب به نرسی‌آباد، از شرق به بلوار امامزاده جعفر و محلات تخت استاد، مصلی، امامزاده و کوچه میرقطب، از شمال به خیابان انقلاب و محلات باغ صندل، شاه عبدالقیوم، ابوالمعالی، کوچه شیخداد و محله میدان شاه (بعثت) و از جنوب به خیابان شهید مطهری و کوچه بیوک، باغ گلشن، و نهایتاً از همان سمت به محله تازه تأسیس زینبیه (بخشی از محلۀ مصلی سابق) منتهی می‌شده است.خادم‌زاده، محلات تاریخی شهر یزد، ۱۳۸۶، ص ۹۲مسرّت. یزد یادگار تاریخ، ۱۳۷۶، ص ۱۰۵۷ شایان ذکر است که محدوده مذکور، حدود امروزی محله چهارمنار را شامل می‌شود. چرا که با گسترش تدریجی شهر یزد و تبدیل باغات و صحراهای پیرامون چهارمنار به منازل مسکونی و احداث معابر جدید، بر وسعت این محله کهن نیز افزوده شده است. وجه تسمیۀ نام چهارمنار سید شمس‌الدّین محمد یزدی پسر سید رکن‌الدّین قاضی در سال ۷۱۷ قمری (۶۹۶ شمسی)، مجموعه‌ای جامع شامل مدرسه، خانقاه، داروخانه، دارالسیاده، بازار، حمام؛ کاروانسرا کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 130-129جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 88 و سایر امکانات مورد نیاز یک مجموعه دانشگاهی را در کوچه بهروک احداث نمود.افشار،رشیدالدین فضل‌الله و یزد، ۱۳۴۹، ص ۲۸وی در این مجموعه، دو مدرسه را روبروی یکدیگر بنا نهاد و آنها را با چهار منارِ مزین به کاشی‌های سبز رنگ زینت بخشید.کاتب، تاریخ جدید یزد،2537:ص 130جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 88 احداث این چهارمنار، موجب نامگذاری محله به این نام گردید. با توجه به حضور خادمانی در این مجموعه که مسئولیت روشن کردن قندیل‌ها و چراغ‌های مدرسه و خانقاه را بر عهده داشتند سید رکن‌الدین و سیدشمس‌الدین،جامع‌الخیرات، 1394:ص 278 که به «چراغچی» معروف بودند نک: تشکری بافقی، تاریخ شهر و شهرنشینی در یزد، 1402، ج2: ص 161، و همچنین با عنایت به موقعیت چهارمنار در مسیر ورودی شهر، می‌توان چنین استنباط کرد که این خادمان با روشن نمودن آتش در چهارمناره‌ها، به کاروانیان نزدیک شدن به شهر را اطلاع می‌دادند.نک: پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، 1374: ص 256 حضور خاندان‌هایی با شهرت و نام خانوادگی «چراغچی» در محله چهارمنار نیز موید این مدعا است. بدین ترتیب، روشنایی شبانه چهارمناره‌ها به تدریج موجب تغییر نام کوچه بهروک به چهارمنار گردید. شایان ذکر است واژۀ «مِنار» در زبان عربی از ریشۀ «نار» به معنای جایگاه آتش است.لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه «منار» واکاوی در نام کوچه بَهروک و کوچه بُندون کوی چهارمنار، در آغاز به نام کوچه بَهروک/پَهروک شهرت داشته است. این محله که در بیرون از حصار شهر یزد و در میان باغستان‌های وسیع واقع بوده است، در متون تاریخی همچون جامع‌الخیرات با القاب «رأس بهروک» و «سکه بهروک» همراه با اهرستان یاد شده است.سید رکن‌الدّین و سیدشمس الدّین، جامع‌الخیرات، 1394: ص 300 در نسخۀ خطی تاریخ جدید یزد، نگاشته شده در دوران صفوی، نیز نام این محله به صورت «کوچه پهروک» ذکر گردیده است. فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه «پهروک» به نظر می‌رسد که واژه «بهروک» در نسخه‌های عربی جامع‌الخیرات معرب «پهروک» بوده و صورت معرب دیگر آن، یعنی «فهرج»، به معنی حصار و مکان نظامی نیز آمده است لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه «پهرک» شایان ذکر است که در دوره ایلخانان مغول و حکمرانی اتابکان یزد، کوچه بهروک، محلی مسکونی بوده و از وضعیت نظامی و پادگانی خارج گشته بود، چنانکه در جامع‌الخیرات، یکی از موقوفات مجموعه شمسیه، خانه محمدشاه خیاط واقع در جوار دارالسیّاده شمسیه ذکر گردیده است. سید رکن‌الدّین و سیدشمس الدّین، جامع‌الخیرات، 1394: ص 269 پس از احداث مجموعه شمسیه و ساخت چهار مِنار در آن، به تدریج نام محله از کوچه بهروک به چهارمنار تغییر یافت. مولف جامع مفیدی که در قرن یازدهم هجری در این محله سکونت داشته، به صراحت به این تغییر نام اشاره کرده و یادآور شده‌ که کوچه بهروک اکنون به چهارمنار شهرت یافته است. مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج1: ص 187 بنابراین، می‌توان استنباط نمود که در دوران صفوی، نام چهارمنار بر کوچه بهروک غلبه یافته و به عنوان نام رایج این محله مورد استفاده قرار می‌گرفته است. رایج‌ترین تفسیری که برای واژه «بندان» می‌توان ارائه داد، ارتباط آن با ریشه «بَند» به معنای سد و راه‌بند است فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه «بند» که با واژه «پهره» هم‌خانواده بوده و به مکانی اطلاق می‌شده است که دارای حصار، دیوار و برج دیده‌بانی باشد. با توجه به اینکه محله چهارمنار از دوران زندیه دارای حصار و دروازه بوده است، نک: طرب‌نائینی، جامع‌جعفری، ۱۳۵۳: صص ۳۶۳، ۳۷۱، ۳۷۳ می‌توان احتمال داد که علت شهرت بخشی از این محله به «بندان» از اواخر دوره قاجار به بعد، وجود همین استحکامات باشد. پاییز ۱۳۸۷ خورشیدی لیکن، برخی از اهالی چهارمنار بر این باورند که «بندان»، نام زنی زرتشتی بوده است.تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با: «رضا فرهنگ‌دوست»بنگرید به: تاریخچه محله چهارمنار، قسمت هفتم: باغ‌های محله چهارمنار همچنین، گروهی دیگر از ساکنین این محل معتقدند که «بندار»، شهرت «نمیر نمیریان» ملقب به (گورِ (Gowr) نمیر تفتی) بوده است که به دلیل مالکیت باغات متعدد در چهارمنار (محدوده سمت خیابان انقلاب فعلی، از کوچه شهید طاووسی و خانه حاجی‌صوت تا مسجد موسی بن جعفر، واقع در مقابل کوچه باغ صندل) به این نام خوانده می‌شده است.تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با: «علی‌محمد خادمی و حسین مقدس» با توجه به اینکه «بندار» در فرهنگ لغت به معنی سرمایه‌داری است که دارای باغ و ملک وسیع است فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه «بندار» ، این فرضیه نیز از قرائن موجود قابل استنتاج است. لیکن، باید توجه داشت که نام «کوچه بندون» یا «بندار» به بخش وسیعی از محله چهارمنار اطلاق می‌شده است، چنانکه در استشهادنامه مربوط به سال ۱۳۱۰، مسجد کوچک این محله («مسجد دروازه»، معروف به «مسجد آقا سیدجواد حیدری») واقع در نزدیکی دروازه چهارمنار، در کوچه بندار ثبت شده است افشار، یادگارهای یزد، 1374، ج2: 252. از این رو، برخی بر این باورند که «کوچه بندون»، واژه‌ای تحریف‌شده از «کوچه بهروک» است افخمی و مسرت، وقف‌نامه مسجد چهارمنار یزد، ۱۳۹۳: ص ۱۴۶. با توجه به اینکه احمد کاتب در دوره تیموری، «مسجد جدید چهارمنار» یا «میرخضر شاه» را واقع در کوچه بهروک ذکر کرده کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 121 و نیز با عنایت به وجود موقوفاتی از جمله یک سماور قدیمی متعلق به دوران پهلوی در موزه مسجد میرخضر چهارمنار که بر بدنه آن عبارت «قرائت‌خانه قرآن چهارمنار و کوچه‌بندان» حک شده است،تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده می‌توان اذعان داشت که «کوچه بندون»، واژه‌ای تحریف‌شده از «کوچه بهروک» است که به بخش وسیعی از محله چهارمنار اطلاق می‌شده است، اما از اواخر روزگار قاجار به عنوان ذیل و تابعی از «چهارمنار» بنگرید: به دنیای زنان عصر قاجار، آرشیو ملی بهائی و به مثابه برزنی از این محله شناخته می‌شود. مشاهیر آرمیده در چهارمنار کوی چهارمنار، به سبب دوری از مراکزحکومتی یزد، در طی قرون متمادی به پناهگاهی امن برای نخبگان و دیوان‌سالاران مبدل گشت. این گروه از فرهیختگان، به منظور مصون ماندن از نفوذ حاکمان محلی و حفظ ایمنی جان و مال خویش، این محله را برای سکونت برگزیدند. بر این مبنا، آرامگاه نزدیک به ده تن از وزیران و دیوان‌سالاران ایرانی که همگی از سادات بوده‌اند، در این کوی استقرار یافته است. سید شمس‌الدّین محمد بن سید رکن‌الدّین یزدی، وزیر و قاضی‌القضات امپراتوری ایلخانی و نایب وزارت سلطان ابوسعید ایلخانی، در مدرسۀ شمسیه آرام گرفته استجعفری، تازیخ جدید یزد، 2537: ص 129. سید غیاث‌الدّین علی یزدی ، از رجال عهد ‌‍‌‌آل اینجو و وزیر شیخ ابواسحاق آل اینجو، که در شیراز به قتل رسید، در بقعه‌ای معروف به غیاثیه در محله چهارمنار مدفون است.جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 84کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 142-140 احتمال می‌رود این آرامگاه، همان بقعه شاه سیدرضا باشد. سید رکن‌الدّین شاه‌حسن ، نواده دختری سید شمس‌الدّین و وزیر شاه‌شجاع مظفری، که در شیراز به قتل رسید، در جوار جدّ خود، سید شمس‌الدین، مدفون است.حافظ ابرو، زبده‌التواریخ، 1380، ج2: ص 233کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 116 سید جلال‌الدّین میرخضر شاه ، پسر سید غیاث‌الدّین علی، هنرمند و خوشنویس و از ثروتمندان و دولتمردان یزد در عصر تیموری، به عنوان شیخ و پیر سلسله مرشدیه، در حظیره و خانقاه ابواسحاقیه جنب مسجد بزرگ چهارمنار مدفون است.کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 122 ملکه‌خانم ، از خاندان نعمت‌اللهی و از زنان مرتبط با حکومت صفوی یزد و از سلسلۀ میرزائیان عباسیه، در بقعه ملتیکه (پایگاه بسیج کنونی) مدفون است.طراز، کتابچه موقوفات یزد، 1341: ص 42 پیرعلم ، از مشایخ صوفیه، در خانقاهی به همین نام واقع در کوچۀ بیدآباد (پیرعلم کنونی) در محله چهارمنار مدفون است.بهجت، شهر پیر تاریخ، 1400، ج3: ص 213 سید امیر جلال‌الدّین حسن (متوفی ۱۰۸۴ق)، از سادات عریضی و از نوادگان امامزاده ابوجعفر، داروغه و مباشر مالیاتی یزد در عصر صفوی مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: ص 95 و جد اعلای آقا سیدجواد حیدری، در بقعه‌ای منسوب به زیارتگاه سیدجلال‌الدّین در چهارمنار مدفون است.کاظمینی، بهشت بندگی، 1394: ص 206 سید صادق ، فرزند سید امیر جلال‌الدّین حسن، داروغه و مباشر مالیاتی یزد در عصر صفوی، در چهارمنار مدفون است.مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: ص 95 سید جلیل‌الدّین ، آیتی، آتشکدۀ یزدان، 1317: ص 250 (یا جلال‌الدّین حسن ثانی)، فرزند سید صادق و نواده سید امیر جلال‌الدّین حسن، در اواخر عصر صفوی عهده‌دار کلانتری و امور مالی یزد بود.مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: ص 95 سید ابوسعید و سید سلطان حیدری ، فرزندان سید جلال‌الدّین حسن ثانی مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: ص 95 و متولیان کاروانسرای حیدری، به داشتن کراماتی معروف بودند. اقتصاد محلی و مشاغل مردم چهارمنار با عنایت به موقعیت جغرافیایی شهر یزد و قرارگیری آن در اقلیم کویری و به تبع آن، عدم وجود بستر مناسب برای کشاورزی و دامپروری به‌طور گسترده، پیشۀ غالب ساکنین این دیار، به صنایع نساجی معطوف بوده است. کوی چهارمنار نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نام‌های خانوادگی متأثر از حرفۀ نساجی و پارچه‌بافی، به کرّات در میان اهالی این محله به چشم می‌خورد. نام‌هایی همچون: سوف‌باف، محرمات،محرماتی مُحَرَمات پارچه‌ای راه راه با بافت مشابه ترمه است و معمولاً به عنوان شال کمر مورد استفاده قرار می‌گرفته است. محرماتی نیز به فردی اطلاق می‌شده است که به تولید این نوع پارچه اشتغال داشته است.تشکری بافقی، تاریخ شهر و شهرنشینی در یزد، 1402، ج2: 337 ، ترمه‌باف، طاقه‌باف، نیرنگ، دستمال‌باف، چیتی، مخملی، رفوگر و ... رونق ترمه‌بافی در چهارمنار به حدی بود که این محله به عنوان یکی از مراکز اصلی تولید و دوخت ترمه در یزد شناخته می‌شد. از جمله ترمه‌بافان نامدار چهارمنار در دوران پهلوی می‌توان به محمدعلی طاقه‌باف و پدرش، میرزا حسن پوشش (معروف به حسن شتردار)، سیدولی چراغچی و ... همچنین در چهارمنار، گروهی نه چندان اندک به پیشۀ زرگری و طلافروشی اشتغال داشته‌اند. نک: بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 53نک: مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 252نک: مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 119 امروزه نیز طلافروشان این محله از سرشناس‌ترین افراد در صنف زرگری یزد به شمار می‌روند. سال ۱۳۲۰ خورشیدی افزون بر آنچه ذکر شد، قنادی و شیرینی‌پزی نیز از جمله مشاغلی بود که گروهی از اهالی چهارمنار به آن اشتغال داشتند. خاندان عابدی از قنادان باسابقه و خاندان سادات موسوی از شیرینی‌پزهای قدیمی ساکن این محله به شمار می‌آیند. همچنین، در گذشته سیدمحمود چراغچی، فرزند سید ابوالقاسم، در مغازه خود واقع در حوض ملتکیه (مغازه کنونی محمدحسین محرمات مشهور به عباس موتوری) به فروش شیرینی مشغول بود. حسین پویه {سالاری} معروف به «حسین چوغور» نیز از بستنی‌فروشان دوره گرد ساکن چهارمنار بوده است.بهجت، شهر پیر تاریخ، 1400، ج3: ص 230 زنان محله چهارمنار نیز هر یک در منزل خود که به مثابه یک واحد تولیدی عمل می‌کرد، غالباً به شعربافی و امور نساجی اشتغال داشته و به اقتصاد خانواده یاری می‌رساندند. افزون بر این، گروهی از آنان با فروش تنقلاتی همچون خروس‌قندی کسب روزی می‌نمودند و برخی دیگر که از تبحر بیشتری برخوردار بودند، به امور پزشکی نظیر درمان به شیوۀ طب سنتیبهجت، شهر پیر تاریخ، 1400، ج2: ص 235، حجامت، یا مامایی مشغول بودند. یکی از مشهورترین ماماهای کوی چهارمنار در روزگاری نه چندان دور، «مامان سکینه» از خاندان عاشق طوسی بوده است. اماکنی همچون کاروانسرای سید حیدری که محلی برای دادوستد عمده و خرد محصولات کشاورزی بود (این محصولات عمدتاً از روستاها و باغ‌های اطراف شهر به این مکان آورده می‌شد) و همچنین «نواقلی» واقع در کنار مسجد کوچک چهارمنار که عهده‌دار دریافت عوارض از بارهای وارده بود، گواهی بر این مدعاست. علاوه بر این، وجود بازارچه‌هایی همچون بازارچه کاشی‌زاده (سر حوض ملتکیه)، بازارچه صدری چهارمنار (که امروزه رونق گذشته خود را از دست داده است)، بازارچه میرخضر شاهخادم‌زاده، محلات تاریخی شهر یزد، ۱۳۸۶: ص ۹۳،بازارچه گنجی کوچه بیدآباد که در خیابان‌کشی سال ۱۳۲۲ خورشیدی تخریب شد، بازارچۀ تخریب شدۀ جنب «حسینیۀ شهداء» و نیز مغازه‌های قدیمی «کوچه شهید چیتی» (که در دهه ۱۳۸۰ خورشیدی تخریب و جای خود را به پارکینگ داد) همگی دلیلی بر رونق اقتصادی این محله در گذشته بوده‌اند. مردم شناسی و فرهنگ اهالی چهارمنار محله چهارمنار یزد، به واسطۀ حضور مراکز علمی متعدد، از دیرباز تا چنددهه پیش یکی از کانون‌های علمی یزد به شمار می‌رفته و ساکنان آن از فرهنگ و سوادی درخور بهره داشته‌اند. از جملۀ این مراکز می‌توان به مدرسه شمسیه با کارکرد آموزش علوم دینی و پزشکی و دارای کتابخانه‌ای نفیسسید رکن‌الدین و سیدشمس‌الدین،جامع‌الخیرات، 1394:ص 271، مدرسه غیاثیهکاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 140 و مسجد میرخضرشاه که کودکان در آن به کسب علوم دینی می‌پرداخته و واعظ و دانشمندانی راهنمای مردم بوده‌اند، اشاره نمود.کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 122 همچنین حضور عالمان و دانشمندانی چون میرزا محمد سمیع طبیب مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: ص 492، سیدابوالحسن حیدری شاعر، میرزا علی اکبر مجتهد مصلّائی از مراجع تقلیدحرزاده، چشمه‌ای در کویر، 1379: ص 96 و ... لذا زنان و مردان چهارمنار که همواره در کنج خانه یا زیرزمین خانه‌های قدیمی مشغول بافتن و دوختن بودند، به ندرت پیش می‌آمد که برای دیگران مزاحمتی ایجاد کرده و یا موجب جار و جنجال شوند.در نقطه مقابل محله چهارمنار، محلاتی وجود داشتند که ساکنین آنها به مشاغلی دشوار، مانند پیشۀ مسگری، اشتغال داشتند. این افراد به دلیل سروصدای ناشی از مسگری، از اعصاب ضعیفی برخوردار بوده و در نتیجه، به سادگی کنترل خویش را از دست داده و درگیر مجادله و نزاع می‌شدند نک: پاپلی یزدی، خاطرات شازده حمام، جلد ۱ تا ۴. یکی از عوامل مؤثر در انزوا و گوشه‌گیری اهالی چهارمنار، که در شکل‌گیری خلق و خوی آرام ساکنین این محل نقش به‌سزایی ایفا نمود، حضور صوفیان و دراویش در خانقاه‌های متعدد این محله بود. زیرا محله چهارمنار از دیرباز یکی از مراکز مهم تصوف خانقاهی یزد محسوب می‌شده است نک: تشکری بافقی، تصوف خانقاهی، 1391: ص 67. صوفیان و دراویش، که پیروان پرشماری در یزد داشتند، همواره روشی مبتنی بر دنیاگریزی و انزوا را در پیش گرفته و از برخورد و مجادله با قدرت‌های زمان پرهیز می‌کردند مجتبی حرزاده، بررسی اوضاع اجتماعی و فرهنگی یزد از پایان سدۀ هفتم هجری تا نیمۀ قرن نهم هجری (۱۳ تا ۱۵ میلادی)، ۱۳۹۹، ص ۱۵۲-۱۵۱. این شیوه زندگی، به تبعیت از مشی صوفیان، در میان بسیاری از اهالی یزد و به ویژه ساکنین محله چهارمنار نیز رواج یافت. سالِ ۲۰۱۰ میلادی همچنین باید خاطر نشان ساخت که همان‌گونه که سطح فرهنگ ساکنان محلۀ چهارمنار در مرتبه‌ای شایسته و مطلوب قرار دارد و شمار عربده‌کشان، معتادان به مواد مخدر، و زنان بدکاره در این محله به‌ندرت و به‌اندازه انگشتان دست نمی‌رسد، به همان میزان نیز تعصب سنتی و حمیت مذهبی در میان اهالی چهارمنار در سطحی بالا و چشمگیر است. این تعصب را می‌توان جلوه‌ای از عدم انعطاف‌پذیری و خشک‌مزاجی گروهی از ساکنان این محله دانست که بی‌تردید، ریشه در اقلیم خشک و طبیعت سخت‌گیرانۀ یزد دارد. حتی در سال ۱۳۵۰ و در خلال سلطنت پهلوی دوم، که ترویج بی‌حجابی در زمرۀ فعالیت‌های فرهنگی حکومت قرار داشت استاد ملک، حجاب و کشف حجاب در ایران، ۱۳۶۷، ص ۶، و در شرایطی که بخشی از سکانس‌های فیلم «مکافات» به کارگردانی کامران قدکچیان در محلّۀ چهارمنار فیلمبرداری می‌شد، برای سکانسی در خانۀ علومی‌ که قرار بود دختری همراه با آواز مصطفی جاویدان در مراسم عروسی به رقص درآید، عوامل فیلم با توجه به جوّ حاکم بر یزد و محلّۀ چهارمنار، تصمیم گرفتند کلاهی بر سر دختر رقصنده قرار دهند تا برچسب بی‌حجابی از او زدوده شود و از بروز هرگونه مشکل احتمالی در این زمینه جلوگیری به عمل آید.تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با: «رضاعابدی حاضر در صحنۀ فیلمبرداری» لذا جای شگفتی ندارد که قریب به اتفاق زنان چهارمناری از چادر به عنوان پوشش استفاده می‌کنند و در دهه‌های پیشین ساکنان این محل، به ویژه سالمندان، به سختی حضور زنان غیرچادری را در محله خود برمی‌تابند. در باور برخی از ایشان، زن غیرچادری که در گویش محلی «فُرمی» یا «مانتویی» نامیده می‌شود، نمادی از زن غیراصیل و بی‌هویت است. در سالیان گذشته، در مواردی معدود در محلۀ چهارمنار؛ مشاهده شده است که طی آن، زنی غیربومی به دلیل عدم استفاده از چادر و پوشش مانتو، ناچار به ترک منزل مسکونی خود و کوچ از این محله گردیده است. البته در چند سال اخیر، با توجه به وقایعی همچون ثبت جهانی یزد و حضور گردشگران، افزایش مهاجران شهرستانی، وقایع پاییز ۱۴۰۱ و ...، از شدت این حمیت مذهبی و تعصب سنتی تا حدی زیادی کاسته شده است. به نحوی که حتی در همان خانواده‌های سنتی سابق نیز، پوشش‌های جدید و مد روز در میان زنانشان مشاهده می‌شود و نشانی از سنت‌گرایی پیشین در میان ایشان به چشم نمی‌خورد. نمود دیگری از تعصب سنتی و حمیت مذهبی اهالی چهارمنار را می‌توان در واقعۀ بهائی‌کشی ملاحظه نمود. اگرچه در دوران مظفرالدّین شاه قاجار، محلۀ مسجد جامع مرکز پیروان بهائیت در یزد به شمار می‌رفت و جمعیت بهائیان در آن منطقه قابل توجه بود،مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 298مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 300اما در میان محله‌های یزد، بیشترین تعداد کشته‌شدگان بهائی در بلوای بهائی‌کشی، متعلق به محلۀ چهارمنار بود که به هشت نفر می‌رسید.بنگرید: به دنیای زنان عصر قاجار، آرشیو ملی بهائی اگرچه آشوب بهائی‌کشی ابعاد و زوایایی متعدد داشت، لیکن یکی از ابعاد آن، مؤید عمق تعصبات برخی از ساکنین این محله در گذشته است. ساکنان غیرمسلمانان در چهارمنار محلۀ چهارمنار یزد، به دلیل استقرار در بافت شهری یزد و فاصله از بازار بزرگ شهر، عمدتاً محل سکونت مسلمانان بوده است. زیرا یهودیان بیشتر در اطراف بازار ساکن بوده و به تجارت قماش و پارچه اشتغال داشتند و زرتشتیان نیز با توجه به باورهای مذهبی خود، به کشاورزی گرایش داشته و در حومه شهر زندگی می‌کردند. با این حال، تعداد اندکی از غیرمسلمانان نیز در چهارمنار ساکن بوده‌اند که از جملۀ آنها می‌توان به چند خانوادۀ بهایی در دوران قاجار و پهلوی اشاره کرد. نک: بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 53نک: مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 119نک: مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 252 ایضاً، با توجه به وجود باغات کوچه‌بندان که در تملک نمیرنمیریان، از زرتشتیان متمول تفتی، بوده است، تعدادی از کشاورزان زرتشتی نیز در کوچه‌بندان سکونت داشته‌اند؛ اما امروزه دیگر اثری از حضور زرتشتیان در این منطقه نیست.تشکری بافقی، تاریخ اجتماعی زرتشتیان یزد (از برآمدن رضا شاه تا انقلاب اسلامی)، ۱۳۹۹، ج۳: ص ۳۰۶علاوه بر این، در حال حاضر، دو خانوادۀ یهودی‌تبار که به اسلام گرویده‌اند، در محلۀ چهارمنار ساکن هستند قلمسیاه، فرهنگ‌نامۀ یزد، ۱۳۹۵، ج۲: ص ۹۰۰. این مجموعه شامل مدرسه‌ای دو طبقه بود که با کاشی‌های نفیس و خوش‌نقش، آراسته به خطوط دلنشین اثر خطاط نامدار، عبدالله صیرفی تبریزی، مزین شده بود. درگاه مدرسه با دو منارۀ باشکوه زینت یافته و اطراف این بنا، باغات سرسبز و درختان دل‌انگیز احداث شده بود. مورخان، سال اتمام این مجموعه را ۷۳۳ هجری قمری ثبت کرده‌اند.جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 119 در پی زوال ایلخانان و در بحبوحۀ منازعات آل‌مظفر و آل‌اینجو، نبردی سهمگین میان شیخ ابواسحق، حاکم فارس، و مبارزالدّین محمد مظفری، حاکم یزد، درگرفت. در این گیر و دار، شهر یزد ماه‌ها در محاصرۀ سپاهیان شیخ ابواسحق قرار گرفت و قحطی هولناکی دامن‌گیر اهالی آن دیار شد. شدت قحطی و گرسنگی به حدی بود که مردم یزد به ناچار به خوردن جانورانی همچون سگ و گربه روی آوردند و و حتی روایت شده است که برخی افراد، به افعال شنیع دست زده و به خوردن گوشت انسان مبادرت می‌ورزیدند.جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 119 با وجود تمامی تلاش‌ها، شیخ ابواسحاق که چندین فیل در اختیار داشت و آن‌ها را برمی‌انگیخت تا با خرطوم‌های خود درختان را از ریشه برکنده و حصار یزد را تخریب کنند، در تسخیر این شهر ناکام ماند. مبارزالدین مظفر نیز، به دلیل خصومت و دشمنی، قصد ویران‌سازی مدرسۀ غیاثیه را که به دست وزیر شیخ ابواسحاق بنا نهاده شده بود، داشت. با این حال، به واسطۀ شفاعت بزرگان و معتمدین یزد، تنها درگاه و ساباط غیاثیه تخریب گردید.کاتب؛ تاریخ جدید یزد، 2537: ص 140 غیاث‌الدین علی که در شیراز اقامت داشت، در پی دسیسه‌چینی دشمنانش، به اتهامی واهی مبنی بر داشتن روابط نامشروع با تاجی/تاشی خاتون، مادر شیخ ابواسحاق، مواجه گردید. پیکر غیاث‌الدین علی، وزیر مقتول، در سال ۷۴۶ هجری قمری از شیراز به یزد منتقل شد و در مدرسه‌ای که به دست خود او بنا نهاده شده بود، به خاک سپرده شد.کاتب؛ تاریخ جدید یزد، 2537: ص 140،141،142 این احتمال، هر چند ضعیف، وجود دارد که بقعه شاه سیدرضا، باقی‌مانده‌ای از مجموعه غیاثیه باشد.تاریخچهٔ مدرسه و کتاب‌خانه،دانش یزدی فاطمه، وبسایت غول آباد دانش نامهٔ یزد،۲آذر ۱۳۹۲افشار، یادگارهای یزد، 1374، ج2: 345 لشکر اسنکدر در چهارمنار پس از مرگ تیمور لنگ، نزاعی بر سر جانشینی وی در میان شاهزادگان تیموری درگرفت. در این میان، اسکندر بن عمر شیخ بن تیمور از جمله مدعیانی بود که با هدف تصرف ایالت فارس، عزم تسخیر یزد را نمود. لیکن این فتح چندان آسان میسر نشد و سپاهیان وی نزدیک به سه ماه به محاصره یزد پرداختند تا آنکه به مقصود خود نائل آمدند. در این مدت، لشکر اسکندر تیموری در چهارمنار و اهرستان اتراق گزید.ابن شهاب یزدی، جامع‌التواریخ حسنی، 1987: ص 21بی‌شک، این اقامت سه ماهه لشکر کثیرالعددی که نیازمند تأمین مایحتاج و ارضای غرایز طبیعی و شهوانی خویش بود، مصائب فراوانی را بر مردم یزد تحمیل نمود. خشکسالی و قحطی و سیل در چهارمنار در سال ۸۵۸ هجری قمری، خشکسالی عظیمی ولایات یزد را فراگرفت که در پی آن، بیماری واگیردار «وبا» گریبان‌گیر مردم شد. در این میان، بزرگان و مفاخر شهر همچون عمادالدین مسعود بنی تمیمی، عمارت کنندۀ ملتکیه و حمام زنانۀ چهارمنار، شرف‌الدین علی یزدی، و بسیاری دیگر از شخصیت‌هایی که خدمات شایانی به شهر یزد ارائه داده و عامل رونق و شکوفایی آن بودند، چشم از جهان فروبستند. اما گویی این خشکسالی پایان مصائب مردم یزد نبود، چرا که دو سال بعد و در ۲۳ فروردین ماه سال ۸۶۰ ه.ق نیز سیل ویرانگری یزد و مناطق اطراف آن را در نوردید. این سیل موجب نابودی بسیاری از باغ‌ها و روستاها و تخریب بخش عظیمی از بناهای محلات یزد، از جمله باغ صوفیان، اسکندریه، باغ کمال، دهوک اعلی و سفلی، مصلی عتیق، درِ مدرسۀ عبدالقادریه، پشت باغ عزآباد و کوچه خطیر تا چهارمنار شد.کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 276 مجتهد مصلایی و حاکم قجری در زمانی که برای نخستین بار شاهزاده سلطان حسین میرزا، ملقب به جلال‌الدّوله، فرزند ارشد مسعود میرزا ظل‌السلطان، پسر ناصرالدین شاه و نواده دختری (همدم الملوک) امیرکبیر، زمام امور یزد را به دست گرفت، در بدو ورود خود به مقر حکومتی، در باغ دولت‌آباد جلوس کرد. بزرگان و شخصیت‌های سرشناس یزد جهت عرض تبریک و خوش‌آمدگویی به حضور او شرفیاب شدند. پس از آن‌که افراد بسیاری آمدند و رفتند، جلال‌الدوله رو به اطرافیان کرد و پرسید: «آیا کسی هست که هنوز به نزد ما نیامده باشد؟» حاضران در پاسخ گفتند: «بله، عالمی است به نام شیخ علی‌اکبر مصلایی.» جلال‌الدوله، به کنایه و یا به جدیت، گفت: «بسیار خب، ما خود به دیدار او خواهیم رفت.» جلال‌الدوله با تشریفات بسیار روانه مسجد بزرگ چهارمنار گردید.در آنجا روحانی ساده‌زیست و بی‌پیرایه‌ای را دید که بر روی زیلویی گسترده، در حال تدریس برای شاگردان خویش است. جلال‌الدوله خطاب به یکی از خدمتکاران خود گفت: «بروید و فرش «قَرَمَنگوله» را از خزانه بیاورید!» در همان دم، علی‌اکبر مجتهد مصلایی رو به حاکم کرده و گفت: «ما نیازی به فرش نداریم. اگر قصد بخششی دارید، بهتر است نذری را که پیش‌تر کرده‌اید، ادا فرمایید.» جلال‌الدوله با حیرت و شگفتی گفت: «من برای بانو فاطمه معصومه نذری کرده بودم (ظاهراً همان فرش را) و به خداوند قسم، جز من کسی از این نذر من آگاه نبود.»حرزاده، چشمه‌ای در کویر، 1379: ص 98 بلوای بهائی‌کشی یزد در چهارمنار بلوای بهائی‌کشی (که به اشتباه بابی‌کشی نامیده می‌شود)، آشوبی بود که در دوران سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، در اولین روز تیرماه سال سال ۱۲۸۲ هجری شمسی، مصادف با ۲۱ ربیع‌الاول ۱۳۲۱ هجری قمری به وقوع پیوست. در خلال این حوادث، ۸۴ تن از پیروان بهائیت، از جمله دو زن، کشته شدندبنگرید: به دنیای زنان عصر قاجار، آرشیو ملی بهائی، فهرست کشته‌شدگان بهائی یزد.عوامل متعددی در وقوع این واقعه مؤثر بودند که از زمره نتایج آن، می‌توان به زمینه‌سازی برای برپایی مشروطه غیر اسلامی و غیر شرعی اشاره نمود ملک‌زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ۱۳۸۳، ج۱: ص ۳۰‍۱مجتبی حرزاده؛ بهائیت در یزد (پروژۀ دین‌ستیزی و هویت‌زدایی در یزد قاجار و پهلوی)، در دست چاپ.. یکی از نخستین و مهم‌ترین عوامل ایجاد آشوب، اختلافات فرقه‌ای و نفاق عمیق میان بابیه ازلی و بهائی بود. ازلیان، میرزا یحیی نوری معروف به صبح ازل را جانشین برحق علی محمد باب می‌دانستند، در حالی که بهائیان، برادر بزرگتر و نانتی یحیی نوری، حسینعلی نوری ملقب به بهاءالله را به عنوان رهبر خود می‌پذیرفتند.همین اختلاف نظر بنیادین، موجب شد تا این دو گروه با خشونت تمام درصدد نابودی یکدیگر برآیند. بنگرید: به دنیای زنان عصر قاجار، کتاب تنبیه النائمین، نوشته‌ها و خاطرات عزیزه خانم نوری، خواهر میرزا حسینعلی نوری و میرزا یحیی نوری شایان ذکر است که به دلیل جمعیت کمتر ازلیان نسبت به بهائیان، این گروه اغلب به تقیه روی آوردند و با تظاهر به اسلام و تشیع، کوشیدند تا هویت واقعی خود را پنهان کنند. برخی از آنان حتی با نفوذ در میان روحانیت و یا انتشار شایعات دروغین، فتاوای قتل برای بهائیان صادر می‌کردند کسروی، تاریخ مشروطه ایران، 1363، ج1: ص 291. علت دیگری که به وقوع حادثه بهائی‌کشی دامن زد، مقاومت اتابک اعظم، صدراعظم وقت ایران، در برابر زیاده‌خواهی‌ها و سیاست‌های استعماری دولت‌های بیگانه، به ویژه انگلستان بود. این مقاومت سرسختانه، دولت‌های خارجی را بر آن داشت تا با ایجاد آشوب و ناآرامی در ایران، اتابک را نالایق و ناکارآمد جلوه داده و زمینه را برای برکناری یا حذف او فراهم آورند. ازلیان که با عوامل انگلیسی مناسباتی عمیق داشتند بنگرید به: مجموعۀ اسناد ادوارد براون در دانشگاه کمبریج، کتاب «تذکرة الغافلین» اثر ملا محمدجعفر نراقی، سند شمارۀ F.63(9).قزوینی، وفات استاد ادوارد براون انگلیسی، ۱۳۰۵، صص۳۰۶-۳۰۷صنعتی‌زاده کرمانی، روزگاری که گذشت،، ۱۳۴۶: ص۱۴۴، در این آشوب‌ها نقشی فعال ایفا نمودند و نهایتاً اتابک اعظم نیز توسط جوانی مشروطه‌خواه بابی به نام عباس‌آقا صراف تبریزی به قتل رسید . به هر روی، آتش خانمان‌سوز فتنه و آشوب بهائی‌کشی در یزد، نخست از محله چهارمنار شعله‌ور شد و به‌سرعت سراسر شهر را در کام خود فرو بردبیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 50. دو تن از اوباش و اراذل این محله، به نام‌های «جواد زرگر» فرزند علی زرگر و «حاجی صادق {عابدی}» فرزند زینل مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 118، در اقدامی، جوانی بهائی به نام علی، فرزند غلام‌حسین ترمه‌باف را با ضربات چاقو به شدت مجروح ساختند. سپس، بی‌درنگ به سوی امامزاده جعفر گریخته و در آنجا بست‌نشینی و تحصن پیشه کردند تا از تعقیب مأموران حکومتی در امان باشند بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 53مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 119مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 252. اگرچه این غائله با دخالت قوای حکومت مرکزی به پایان رسید و جواد زرگر که ابزار دست آتش‌افروزان این آشوب، نظیر جلال الدوله حاکم یزد، شده بود، به فرمان وی در روستای بهائی‌نشین عباس‌آباد پیشکوه (ته دشت) گردن زده شد بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 490، اما در هیچ‌یک از سه منبع بهائیان در خصوص واقعه بهائی‌کشی یزد، مطلبی دال بر ارتکاب قتل فردی بهائی از سوی این دو شخص مشاهده نمی‌شود بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 53مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 125مالمیری، تاریخ امری، 2013: صص 254 و 313-312. ذکر این نکات حائز اهمیت است که، علی زرگر، فردی تبهکار و مجرم بود که به دلیل قتل عبدالوهاب تفتی، پیشکار مشیرالممالک، یکی از گوش‌هایش را به عنوان مجازات بریده بودند و متعاقباً به سبب ارتکاب جرمی دیگر، گوش دیگر وی نیز بریده شد و در زندان شیراز محبوس گردید بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 51. همچنین، آزادی او از زندان به دستور جلال‌الدوله، حاکم یزد، که وی نیز با بابیان و انگلیسی‌ها مناسباتی داشت، صورت پذیرفت بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 51نک: قهرمان میرزا عین‌السلطنه، روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، ۱۳۸۰، ج ۳، ص ۲۱۵۶. آزادی‌ای که بی‌شک با هدف بهره‌برداری سیاسی حاکم یزد از وی صورت گرفته بود؛ زیرا هیچ توجیهی منطقی برای آزادی فردی با چنین سوابق جنایی قابل تصور نیست. اما سید حیدر بارنویس با حضور در امامزاده جعفر، مدعی شد که حکم قتل عام بهائیان از سوی میرسیدعلی حائری صادر شده است. مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 253.از این رو، بعید نیست که سید حیدر بارنویس، ازلیِ نهان‌زیستِ متظاهر به اسلام بوده و با این دروغ‌پراکنی، قصد قتل مخالفان خود را داشته باشد. مرکز پیروان بهائیت در یزد، محلۀ وقت‌الساعت (مسجد جامع) بود مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 298مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 300 و بسیاری از یهودیان ساکن در این محله به بهائیت گرویده بودند. امروزه نیز تنها کنیسۀ فعال یهودیان یزد به نام «کنیسه ملاآقا بابا» در محلۀ مسجد جامع واقع شده است انجمن کلیمیان تهران: بخش یهودیان یزد. اما اکثر کشته‌شدگان بهائیِ بلوایِ بهائی‌کشی شهر یزد، ساکن محلۀ چهارمنار و سپس محلۀ فهادان بودند که اغلب بهائیان این محلات، مسلمان‌زاده و از اقشار متوسط و ضعیف جامعه، نظیر شعربافان و ترمه‌بافان، بودند بنگرید: به دنیای زنان عصر قاجار، آرشیو ملی بهائی، فهرست کشته‌شدگان بهائی یزد. طبق اسناد سازمان ملی بهائی، هیچ‌یک از بهائیان ساکن محلۀ مسجد جامع در این واقعه کشته نشدند بنگرید: به دنیای زنان عصر قاجار، آرشیو ملی بهائی، فهرست کشته‌شدگان بهائی یزد. + فهرست اسامی بهائیانِ چهارمناری کشته‌شده در آشوب سال ۱۲۸۲ خورشیدی نام کشته‌شدگان محل و مکان قتل مشهدی حسین شاطر دیوان توسط خلیل، کالسکه‌چیِ مشیرالممالک، در کوچه‌بندان کشته شد مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 254 علی پسر غلام‌حسن ترمه‌باف توسط جواد زرگر و حاجی صادق {عابدی} مجروح و سپس توسط عوامل مرموزی در خانه‌اش در کوچه‌بندان، از پشت‌بام به پایین انداخته شد و پس از قتل، قطعه‌قطعه شد مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 125 محمد اخوان‌صفا در کوچه‌بندان، توسط افراد مرموزی کشته می‌شود؛ سپس، پس از قتل، جسدش را به میدان امیرچقماق برده و آتش زدند بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 62 میرزا غلامحسین، خواهرزادۀ اخوان‌صفا در کوچه‌بندان، مقابل چشم دو خواهر خود و مادرش به قتل می‌رسد. مادرش در جهت ممانعت از قطعه‌قطعه کردن جسد فرزندش نیز، از ناحیه بازو شدیداً مجروح می‌شود. چند زن چهارمناری زخم مادر را پانسمان کرده و از او پرستاری کردند بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 63-62 سید علی ترمه‌باف پسر سید حسن در حوض‌ملتکیه، سه نفر به رهبری سید حیدر بارنویس و خلیل کالسکه‌چی با شلیک چند گلوله وی را به قتل رساندند. سپس، سید محمد زرگر سر مقتول را از بدن جدا کرد مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 313-312 غلام‌حسن ترمه‌باف به روستای منشاد می‌گریزد و در آنجا به قتل می‌رسد. اواخر دهۀ ۱۳۵۰ خورشیدی روایت شده است که در مکتب‌خانۀ چهارمنار (پایگاه بسیج کنونی)، مکتب‌داری مشغول آموزش قرآن به کودکان و خردسالان بود. وی از ایشان خواست تا آیات ۷ و ۸ سورۀ زلزال، «فَمَن یَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٍ خَیۡرࣰا یَرَهُ» و «وَمَن یَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٍ شَرࣰّا یَرَهُ» را تلاوت کنند. اما مکتب‌دار دچار اختلال در تکلم و شل‌زبانی بود و برخی حروف را به‌درستی ادا نمی‌کرد، به‌طوری که «خَیۡرࣰا یَرَهُ» را «خَـیّــاً یَیَه» و «شَرࣰّا یَرَهُ» را «شَـیـاً یَیه» تلفظ می‌نمود. کودکان نیز به‌تبعیت از او، آیات را با تلفظی نادرست و مشابه مکتب‌دار قرائت می‌کردند. مکتب‌دار از این موضوع آزرده شده و به کودکان تذکر داد: «شما مثل من نگویید خیّاً یَیَه و شیاً یَیه». مقصود وی این بود که تلفظ صحیح، «خَیۡرࣰا یَرَهُ» و «شَرࣰّا یَرَهُ» است، اما به‌واسطۀ اختلال گفتاری، همان تلفظ نادرست را تکرار می‌کرد. کودکان نیز گمان می‌بردند که با توجه به تأکید و تذکر مکتب‌دار، «شیاً یَیه» و «خیاً یَیَه» تلفظ صحیح است و از او تقلید می‌کردند. در پی این تقلید، استاد خشمگین شد و با ترکه، کودکان را تنبیه کرد که چرا با وجود راهنمایی وی، همچنان تلفظ اشتباه را تکرار می‌کنند. یکی از کودکان به نام میرزا حسن، از بی‌انصافی و ناآگاهی مکتب‌دار و تنبیه بدنی خشمگین شده، از طبقۀ دوم مکتب‌خانه به پایین رفت. اما ناگهان متوجه سر و صدایی شد و دریافت که میرزا حسن کلنگی آورده و پله‌های مکتب‌خانه را تخریب کرده است و او عملاً در طبقۀ دوم مکتب‌خانه محبوس شده است. در نهایت، با تلاش فراوان اهالی محل و همسایگان، مکتب‌دار را به زحمت از طبقۀ دوم آزاد کردند.رجوع کنید به: بهجت، شهر پیر تاریخ: یزد از دیروز تا امروز، ۱۳۹۸ جلد دوم. جشن نمایندۀ شدن دکتر بقائی دکتر محمد بقایی دو دوره در ادوار بیست و یکم و بیست و دوم مجلس شورای ملی به عنوان نماینده مردم تفت و یک دوره نیز در مجلس بیست و سوم به نمایندگی از مردم تهران برگزیده شد. روایت است پس از انتخاب او به عنوان نماینده مردم تفت در دهه چهل خورشیدی، اهالی چهارمنار جشنی باشکوه به مناسبت پیروزی وی در انتخابات تدارک دیدند و سراسر حوض ملتکیه تا خانه پدری بقائی در کوچه حمام چهارمنار را چراغانی کردند. نقل شده است که اهالی چهارمنار از این رویداد چنان مسرور بودند که محمد بقایی را بر دوش خود حمل نمودند و چندین شتر و گاو قربانی کرده و در مجموع هزینه‌ای معادل مخارج ایام ویژه‌ای چون سوگواری محرم را صرف این مراسم نمودند.تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با: «سیده بی‌بی طاهره چراغچی» زنان برجستۀ چهارمنار ارسلان‌نسب خاتون: صفوه‌الدّین ارسلان‌نسب خاتون سید رکن‌الدّین و سیدشمس الدّین، جامع‌الخیرات، 1394: ص 215 دختر سید شمس‌الدّین و فاطمه خاتون و نوادۀ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی وزیر بود. وی که تنها فرزند سیدشمس‌الدّین بود پس از فوت پدرش تولیت موقوفات شمسیه را برای مدت کوتاهی در دست گرفت. رکن‌الدّین شاه حسن وزیر آل‌مظفر فرزند او بود سید رکن‌الدّین و سیدشمس الدّین، جامع‌الخیرات، 1394: صص 359، 347، 197جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 107کاتب، تاریخ جدید یزد،2537: ص 131-130. ملکه خانم: از خاندان نعمت‌اللهی افشار، یادگارهای یزد، 1374، ج2: ص 704 و از سلسلۀ میرزائیان عباسیه بود. موقوفاتی برای برگزاری مراسم عزاداری در ملتکیه چهارمنار وقف کرد طراز، کتابچه موقوفات یزد، 1341: ص 42. عصمت‌الملوک نقیب‌زاده: عصمت‌الملوک نقیب‌زاده (میرخضرشاهی)، از نوادگان میرخضرشاه و از دبیران با سابقه یزد بود. شایستگی وی در مدیریت دبستان همت، در دی ماه ۱۳۳۷ منجر به تقدیر ریاست فرهنگ (آموزش و پرورش) یزد از او شد ماهنامه فرهنگ یزد، آذر-دی 1337: ص 39.عضویت در شورای آموزش و پرورش یزد، از دیگر مسئولیت‌های وی در عرصه تعلیم و تربیت بود حاجی‌شعبانی، یزد در اسناد مطبوعاتی، ۱۳۹۳، ج۱: ص ۷۱۵. سال ۱۳۵۵ اقدس بقائی: اقدس بقایی (۱۳۰۹-۱۳۹۳ خورشیدی)، فرزند میرزا ابوالحسن‌خان بقایی، فرماندار یزد، و فرخنده خانم، از سادات رضوی یزد، در محلۀ چهارمنار یزد به دنیا آمد بنگرید: به دنیای زنان عصر قاجار، اقدس بقائی. بقایی پس از ازدواج، تصمیم به ادامۀ تحصیل گرفت که در ابتدا با مخالفت خانواده‌اش مواجه شد. در سال ۱۳۳۲ خورشیدی، نخستین آموزشگاه خیاطی یزد را با عنوان «شهرزاد» در این شهر تأسیس کرد و به آموزش هنر خیاطی با روش «متریک» به هنرجویان پرداخت. او در سال ۱۳۴۱، به منظور تکمیل روش «متریک»، به کشور اتریش سفر کرد و پس از طی دوره‌ای هشت‌ماهه و کسب موفقیت و اخذ برترین نمره، در سال ۱۳۴۲ به ایران بازگشت در سال ۱۳۴۱ به تدریس خیاطی و خانه‌داری در چهار دبیرستان یزد، شامل دبیرستان‌های اشرف، شاهدخت، ایراندخت و شهناز، اشتغال داشت. وی در سال ۱۳۴۴ به عنوان مدیر اولین هنرستان دخترانۀ یزد با عنوان «محمد طاهری» منصوب شد. دو سال بعد، ضمن حفظ سمت در هنرستان طاهری، مدیریت اولین هنرستان بازرگانی دخترانۀ یزد را نیز بر عهده گرفت. علاوه بر فعالیت‌های آموزشی و مدیریتی، بقایی سرپرستی افتخاری ۱۱ مؤسسۀ خیریۀ یزد را نیز بر عهده داشت. از دیگر مسئولیت‌های متعدد وی می‌توان به ریاست سازمان زنان یزد به مدت نه سال، ریاست هنرستان حرفه‌ای و بازرگانی «محمد طاهری»، ریاست انجمن وابسته به جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، مسئولیت پیش‌آهنگی بانوان، عضویت در انجمن حفاظت آثار باستانی، نایب‌رئیسی انجمن نیکوکاری، مسئولیت خانه‌های فرهنگ روستایی، مسئولیت نهضت سوادآموزی بانوان، عضویت در هیئت منصفۀ دادگاه اطفال بزهکار و عضویت در هیئت‌رئیسۀ سازمان شیر و خورشید سرخ (بازرس) اشاره نمود کاظمینی، دانشنامه مشاهیر یزد، 1381: ص 265. اقدس بقایی که طعم مادر شدن را هیچ‌گاه نچشید، در پی عوارض ناشی از سکتۀ قلبی و مغزی، در تاریخ ۲۴ آبان ۱۳۹۳ در بیمارستان سیدالشهداء یزد در حالی که دچار کما شده بود، بستری گردید. وی سرانجام در تاریخ ۵ آذر ۱۳۹۳ چشم از جهان فروبست و در قطعۀ خانوادگی در آرامگاه خلدبرین یزد به خاک سپرده شد نک: قلمسیاه، فرهنگ‌نامۀ یزد، ۱۳۹۵، ج۲: ص ۸۷۱-۸۶۸. بدرالملوک بدیعی: بدرالملوک بدیعی، در سال ۱۳۱۲ شمسی، در محله چهارمنار یزد متولد شد. پدر او، حسین خان بدیعی، از شاعران خوش‌قریحه و خوش‌خط عصر خویش به شمار می‌رفت، چنان‌که خاندان بدیعی به واسطه هنر ایشان، از سوی مظفرالدین شاه قاجار، مفتخر به لقب «بدیع‌الممالک» گردیدند. بدرالملوک در عنفوان جوانی، در سن پانزده سالگی، به پیوند همسری میرزا محمد وزیری، فرزند اعتدال‌الملک، حاکم یزد قاجار، در آمد. حاصل این ازدواج، سه پسر و یک دختر بود که از آن جمله می‌توان به مهندس امیررضا وزیری، هنرمند نام‌آشنای تئاتر و تلویزیون، اشاره نمود. هر چند در نظم اشعارش، گاه نشانه‌هایی از عدم آشنایی کامل با ظرایف صنایع بدیع به چشم می‌خورد، اما با توجه به اینکه وی از تحصیلات آکادمیک و کلاسیک در این رشته بی‌بهره بود و در هیچ انجمن و محفل ادبی حضور نیافت و از راهنمایی‌های اساتید فن بهره‌مند نگردید، این امر جای شگفتی ندارد احرامیان‌پور، زن، شعر، زندگی، ۱۳۸۳، ص ۵۹-۵۸. نمونه‌ای از اشعار بدرالملوک بدیعی: سیده بی‌بی طاهره چراغچی: سیده بی‌بی طاهره چراغچی، متولد ۱۳۳۲ خورشیدی، فرزند سیدولی چراغچی و از نوادگان سیدمرتضی مازاری، تاجر حنا، و از سمت مادری از نوادگان علی‌اکبرخان تبریزی از خوانین تبریز عصر قاجار است. وی با وجود تحصیلات ابتدایی، به اذعان خود، قریحه شاعری نداشت تا اینکه در رؤیایی از دست یکی از سادات، قرآنی دریافت کرد که با گشودنش چشمه‌ای جوشید، وی از آن آب هم وضو می‌گیرد و هم می‌نوشد. | ## بخش 2: چهارمنار (یزد) | این امر به‌طور معجزه‌آسا قریحه شاعری را در او بیدار کرد و بیماری صعب‌العلاجش را شفا داد چراغچی، گلهای باغ محمد، ۱۳۷۷، ج۱: ص ۵. در رؤیای دیگری، با پیامبر اسلام دیدار کرد و به تشویق ایشان به انتشار اشعار خود پرداخت. چراغچی در مقدمۀ مجموعه اشعار خود تأکید دارد که هرگز ادعای شاعری نکرده و اگر کسی آثار او را «شعر» ننامد، بر ایشان ایرادی نیست؛ چرا که هدف او تنها ابلاغ آن چیزی است که توسط پیامبر به وی عطا شده است. از این رو، بیشتر اشعار چراغچی در مدح پیامبر اسلام و خاندانش سروده شده است چراغچی، گلهای باغ محمد، ۱۳۷۷، ج۱: ص ۶-۵. نمونه‌ای از اشعار چراغچی در ستایش علی‌بن‌ابی‌طالبچراغچی، گلهای باغ محمد، ۱۳۷۷، ج۱: ص ۶۶: بخشی از منظومۀ «اسکندرِ ذوالقرنین و خضر» سرودۀ چراغچی چراغچی، گلهای باغ محمد، ۱۳۷۷، ج۱: ص ۱۷۳-۱۷۲: نقش‌آفرینی اهالی چهارمنار در انقلاب ۱۳۵۷ اهالی محلۀ چهارمنار، همچون بسیاری از مردم ایران، به عنوان بخشی از جنبش انقلاب ۱۳۵۷، در سقوط حکومت پهلوی نقش‌آفرینی کردند. آقا سید جواد حیدری: براساس اسناد ساواک، سید جواد حیدری به عنوان امام جماعت مساجد برخوردار و چهارمنار یزد فعالیت می‌کرد. وی در جریان انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، با دریافت دستورات و پیام‌های سید روح‌الله خمینی از طریق برادرش حاج سیدعلیرضا حیدری که در نجف ساکن بود، نقش مهمی در هدایت و سازماندهی نهضت اسلامی در استان یزد ایفا نمود. همچنین در منزل وی، نوار، کتب و اعلامیه‌های مربوط به انقلاب نگهداری می‌شد بنگرید: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع : سیدجواد حیدری پیشنماز مسجد برخوردار و چهارمنار یزد. البته صحت این ادعا، با توجه به مشی محتاطانه و محافظه‌کارانه سیدجواد حیدری و نیز سیاست سازمان ساواک در ایجاد انشقاق و تفرقه میان نیروهای انقلابی نک: عابدی اردکانی و میرحسینی، انقلاب اسلامی در یزد، 1397، ج2: ص 371-370، مستلزم بررسی دقیق‌تر و همه جانبه می‌باشد. حیدری را می‌توان از جمله روحانیونی با گرایش‌های سنتی دانست که برخلاف محمد صدوقی، بر دوری جستن از امور سیاسی و عدم مداخله در آن اعتقاد داشت؛ رویکردی که پس از انقلاب نیز همواره آن را دنبال کرد. به همین سبب، سازمان ساواک یزد، این فاصله‌گیری و محافظه‌کاری را نوعی حس خودبرتربینی حیدری نسبت به صدوقی تلقی می‌نمود. گرچه حیدری از نظر خط و مشی، با برخی از رفتارها و تصمیم‌های مسئولان جمهوری اسلامی موافق نبود، اما با توجه به اینکه پیش از آغاز نهضت آیت‌الله خمینی، از طریق سید موسی صدر با فعالان لبنانی در ارتباط بوده و به آنان کمک‌های مالی ارسال می‌کرده است و همچنین با عنایت به فعالیت‌های پنهانی و کمک به خانواده‌های تبعیدی و مخالفان حکومت پهلوی، می‌توان او را از مخالفان و مبارزان علیه رژیم شاه به شمار آورد عابدی اردکانی و میرحسینی، انقلاب اسلامی در یزد، 1397، ج2: ص 371-370. آقا سیدعلیرضا حیدری: سیدعلیرضا حیدری، فرزند سیدابوالقاسم، در سال ۱۳۱۸ خورشیدی متولد شد. او پس از پایان تحصیلات ابتدایی، به تحصیل در علوم حوزوی پرداخت و دوره‌های مقدماتی را در مدرسه خان یزد گذراند. حضور او در درس خارج سید روح‌الله خمینی در نجف، به یکی از دوره‌های مهم تحصیلی‌اش تبدیل شد و زمینه ارتباط گسترده‌اش با سید روح‌الله خمینی را فراهم کرد. این ارتباط منجر به دستگیری او و فرزندش توسط حکومت بعثی صدام حسین پس از سفر سید روح‌الله خمینی به پاریس شد. او در یزد به فعالیت‌های مختلف از جمله امامت جماعت در مسجد بزرگ چهارمنار و مسجد شاه طهماسب، تدریس علوم دینی، و توسعه مراکز دینی با نام «فاطمیه» پرداخت و در این زمینه نقش مؤثری ایفا کرد کاظمینی، دانشنامه مشاهیر یزد، 1381، ج1: ص 480. شیخ عباس دوست‌حسینی: عباس دوست‌حسینی (معروف به دوست‌حسینی یزدی)، فرزند علی، در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در یزد زاده شد. وی در سال ۱۳۴۴ خورشیدی، در حالی‌ که از طلاب مدرسه عبدالرحیم‌خان یزد بود، به قم مهاجرت کرد و به اتهام شرکت در دعای توسل و دعا برای سید روح‌الله خمینی بازداشت شد. دوست‌حسینی که تحصیلات خود را در علوم دینی در حوزه‌های علمیه‌ی یزد و قم پیگیری کرده و از سخنرانان مذهبی برجسته به‌شمار می‌رفت، در کشورهای حاشیۀ خلیج فارس نیز سفرهای تبلیغی داشت. پس از این دستگیری، به تحصیلات دانشگاهی روی آورد و در سال ۱۳۵۰ خورشیدی از دانشکدۀ الهیات مشهد موفق به اخذ مدرک کارشناسی در رشتۀ الهیات شد. با این‌ حال، تحت فشارهای رژیم وقت، تاب مقاومت نیافت و ناگزیر به همکاری‌هایی با سازمان ساواک تن داد. وی در ادامه، در شهرهای مختلف، به‌ویژه شهرستان بم، به ایراد سخنرانی‌های نوبه‌ای پرداخت بنگرید: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع: شیخ عباس دوست‌حسینی. چنان‌که در میان اهالی چهارمنار مشهور است، او در مجالس وعظ و خطابه، به انتقاداتی تند و گزنده علیه حکومت پهلوی و شخص محمدرضا شاه می‌پرداخت و بدین‌سان، جمع کثیری را به سوی خود جذب می‌نمود. پیروان وی نیز با الهام از سخنان آتشین او، به سر دادن شعارهایی علیه رژیم پهلوی همت می‌گماشتند که این امر، موجب شناسایی و دستگیری شماری از آنان گردید. با شروع دورۀ جدید مبارزات گروه‌های انقلابی علیه حکومت پهلوی و گسترش دامنه‌ی انقلاب در کشور، دوست‌حسینی نیز در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ با تغییر رویکرد خود، به ایراد سخنرانی‌های انقلابی و انتقادی روی آورد. وی در سال ۱۳۵۶ خورشیدی، با وجود سکونت در محلۀ چهارمنار یزد، مراسم بزرگداشت سیدمصطفی خمینی را در بافق سازماندهی کرد. دوست‌حسینی در سخنرانی‌های آتشین خود، به فعالیت بهاییان در کارخانۀ ذوب‌آهن بافق به‌شدت اعتراض می‌کرد و حتی دولت را تهدید کرده بود که در صورت عدم اخراج بهائیان (که تعدادشان در ذوب‌آهن بافق قابل‌توجه بود) آنان را به قتل خواهد رساند. همین موضع‌گیری‌های صریح موجب شد تا در شهریورماه ۱۳۵۷، پرویز ثابتی، رئیس اداره‌ی امنیت داخلی ساواک، دستور دستگیری او را به ساواک یزد و هرمزگان صادر کند. بنگرید: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع: شیخ عباس دوست‌حسینی دوست‌حسینی، پس از پیروزی انقلاب، به دلیل همکاری با ساواک، ناگزیر به ترک لباس روحانیت و خلع لباس گردید عابدی اردکانی و میرحسینی، انقلاب اسلامی در یزد، 1387، ج1: ص 417. بر اساس گزارش‌های ساواک، وی از حامیان سرسخت محمد صدوقی محسوب می‌شد و هر شب در مسجد حظیره در جلسات سخنرانی او شرکت می‌کرد. عمده فعالیت حسین مقدم در جریان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، تکثیر و پخش نوارهای سخنرانی روحانیون مخالف حکومت پهلوی، از جمله ابوالقاسم مناقب، شاهرخ‌زاده و به‌ویژه سید روح‌الله خمینی بود. وی به دلیل این فعالیت‌ها، تحت نظر و پیگیری شدید ساواک قرار داشت بنگرید: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع: درباره: اقدامات عناصر اخلالگر و افراطیون مذهبی. پس از پیروزی انقلاب، مقدس در شهر مشهد به تأسیس مهمانسرایی مبادرت ورزید و به پذیرایی از زائران حرم علی بن موسی‌الرضا، از جمله هیئت عزاداران چهارمنار، پرداخت. وی در حال حاضر در «کوچۀ شهید طاووسیِ» برزنِ کوچه‌بندانِ چهارمنار اقامت دارد و تا چند سال پیش، مغازۀ «آوای اسلام» توسط فرزند او اداره می‌شد. سیداحمد دعائی: سید احمد دعایی، فرزند سید محمد، مشهور به آخوند زارچی، در سال ۱۳۰۹ خورشیدی در کوچۀ سنگ‌تراشی، مجاور زیارتگاه امامزاده ابوجعفر یزد، متولد شد. وی که برادر بزرگ‌تر سید محمود دعایی بود، پس از اتمام دورۀ تحصیلات ابتدایی، به فراگیری علوم حوزوی در مدرسۀ شفیعیۀ یزد پرداخت و پس از مدتی رهسپار قم شد و در نزد استادان نامدار حوزۀ علمیۀ قم به تکمیل دروس خود همت گماشت. پس از بازگشت به یزد، در درس خارج محمد صدوقی حضور یافت و به موجب همین حضور، از سوی محمد صدوقی مأموریت تبلیغ دین و ترویج عقاید انقلابی در شهرهای مختلف به وی واگذار شد. سید احمد دعایی که فردی با سفرهای متعدد و گسترده بود، در سفرهای خود به نجف، نقش فعالی در انتقال اعلامیه‌ها و رساله‌های سید روح‌الله خمینی، از جمله کتاب «تحریر الوسیله»، به ایران ایفا نمود بنگرید به: مسرّت، کاریز یزد: روایتی کوتاه از زندگی نامۀ سید احمد دعایی. این فعالیت‌ها موجب شد که وی تحت نظر ساواک قرار گیرد بنگرید: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع: درباره: اقدامات عناصر اخلالگر و افراطیون مذهبی . دعایی سال‌ها به‌عنوان امام جماعت مسجد ملااسماعیل و تخت استاد یزد فعالیت داشت و برای امور تبلیغی و منبر، به کشورهای گوناگونی از جمله امارات، کویت، انگلستان و هند نیز سفرهایی انجام داد. سید احمد دعایی در کوچۀ بیدآباد محلۀ چهارمنار سکونت داشت و سرانجام در بهمن‌ماه سال ۱۳۹۸ از دنیا رفت. محمد جواد حرزاده: محمدجواد حرزاده، فرزند کاظم و نوۀ غلامرضا حرزاده (متوفی ۱۳۲۵خورشیدی)، محتسب بازار یزد و یکی از عوامل پایان‌دهنده به بلوای قحطی نان یزد در عصر قاجار، در سال ۱۳۲۸ در محلۀ چهارمنار متولد شد. وی تحصیلات خود را در مدرسۀ سعدی آغاز کرد، لیکن به سبب بیماری پدرش، هشت سال تحصیل را وانهاد و در خواربارفروشی پدر در محلۀ پشت باغ، خیابان شاهپور (فرخی کنونی) روبروی بیمارستان پهلوی (شهید رهنمون کنونی) به یاری رساندن به او مشغول شد. در سن شانزده‌سالگی پدر خود را از دست داد و هم‌زمان با ادارۀ امور خانواده و مغازۀ موروثی، به تحصیل شبانه در آموزشگاه‌های «ایرانشهر» و «مارکار» همت گماشت.حضور وی در مجالس وعظ و خطابۀ محمد صدوقی و شرکت در جلسات عقیدتی سیدرضا پاک‌نژاد، زمینۀ گرایش او را به افکار انقلابی فراهم آورد بنگرید: قصۀ ما، محمدجواد حرزاده. در سال ۱۳۵۴ به استخدام ادارۀ برق درآمد و در شکل‌گیری راهپیمایی‌های اعتراضی علیه حکومت پهلوی، نقشی بسزا ایفا نمود. او با ایجاد خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده در شب، فرصتی برای معترضان انقلابی فراهم می‌آورد تا بدون شناسایی، بر دیوارهای شهر شعار نگاشته و به پخش اعلامیه بپردازند عابدی اردکانی و میرحسینی، انقلاب اسلامی در یزد، 1397، ج2: ص 177بنگرید: قصۀ ما، محمدجواد حرزاده. بر اساس اسناد ساواک، حرزاده فردی متعصب در امور مذهبی بوده و همواره تحت نظارت مأموران امنیتی قرار داشته است بنگرید: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع: موضوع : اعلامیه پیام مجاهد. بنا بر روایات نقل‌شده، وی کتب و اعلامیه‌های ممنوعه را در چاهی نیمه‌عمیق واقع در منزل پدری خویش در چهارمنار مخفی می‌نمود.افزون بر این، نامبرده به همراه برادر کوچک‌تر خود، حسین حرزاده، در ساواک یزد مورد بازجویی قرار گرفته‌اند. گفته می‌شود حسین حرزاده به دلیل جراحات ناشی از ضرب و شتم در ساواک، مدتی بعد دچار خون‌ریزی مغزی و خون‌دماغ شده و جان ‌به ‌جان‌آفرین تسلیم کرده است. محمدجواد حرزاده پس از انقلاب اسلامی، عهده‌دار مناصب و مسئولیت‌های متعددی از جمله فرماندهی بسیج یزد، قائم‌مقامی فرماندهی سپاه استان یزد، بازرسی استانداری یزد، شهردار تفت، شهردار منطقۀ دو یزد و... وی هم‌اکنون در جایگاه مسئول ستاد اقامۀ نماز جمعۀ یزد مشغول به فعالیت می‌باشد بنگرید: قصۀ ما، محمدجواد حرزاده. شایان‌ذکر است محمدحامد حرزاده، مدیرکل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان یزد خبرگزاری تسنیم: تکریم و معارفه مدیرکل حفظ آثار و نشرارزش‌های دفاع مقدس یزد ، فرزند او و محمدمهدی حرزاده، معاون آموزشی نهاد رهبری دانشگاه‌های کل کشور خبرگزاری قرآن: حرزاده معاون آموزشی نهاد رهبری در دانشگاه‌ها شد ، و محمدمسعود حرزاده، معاون آموزشی پادگان خاتمی یزد، برادرزاده‌های وی می‌باشند. میرزامحمدعلی عالمی: میرزا محمدعلی عالمی، متخلص به صمصام، روحانی، شاعر، ادیب، عارف، آموزگار، خطاط و هنرمند یزدی، در سال ۱۲۹۱ خورشیدی در یزد و در محلۀ چهارمنار چشم به جهان گشود. وی تنها فرزند ذکور میرزا محمد مجتهد مصلائی و نوادۀ آیت‌الله میرزا علی‌اکبر مجتهد مصلائی، مرجع تقلید یزدی، و از احفاد شیخ مفید بود عالمی، دیوان صمصام یزدی، ۱۳۹۳، ص ۱. البته در برهه‌ای از زمان، گرایشاتی به گروه‌های تصوف نعمت‌اللهی از خود نشان داد که این امر موجب نکوهش او توسط برخی از روحانیون یزد گردید بنگیرید به: دعائی، واعظ شهرما، 1388. عالمی در بخش اعظم دوران سلطنت رضاشاه و محمدرضاشاه، فعالیت سیاسی چشمگیری نداشت و بیشتر رویکرد سکوت و انزوا را برگزیده بود عابدی اردکانی و میرحسینی، انقلاب اسلامی در یزد، 1397، ج2: ص 385. اگرچه وی در سال ۱۳۵۷ از جمله روحانیونی بود که علیه حکومت پهلوی فعالیت می‌کردند، لیکن در سال ۱۳۵۶ به دلیل حضور در مراسم افتتاح ضریح حرم امام‌زاده جعفر یزد و همراهی و مشایعت شاهپورمحمودرضا پهلوی، برادر شاه نک: روزنامۀ رستاخیز، ۲۴ مهرماه ۱۳۵۶، مورد انتقاد شدید روحانیون یزد از جمله محمد صدوقی قرار گرفت بنگرید به: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع: اظهارات شیخ محمد صدوقی. با این وجود، با توجه به همکاری مشترک ایشان در جریان انقلاب اسلامی، به نظر می‌رسد که کدورت‌های پیشین برطرف شده باشد. از جمله اقدامات شایان‌توجه عالمی در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی، می‌توان به تغییر نام قریب به ۲۵ خیابان، معبر، چهارراه و بلوار شهر یزد از نام‌های دوران پهلوی به نام‌های جدید، عمدتاً با رویکرد اسلامی-انقلابی، اشاره نمود که با همکاری سیدرضا پاک‌نژاد و راشد یزدی و در محل ساختمان شهرداری یزد صورت پذیرفت روزنامۀ کیهان، ۷ اسفند ۱۳۵۷، ش ۱۰۶۴۷: ص ۷.میرزا محمدعلی عالمی در ۲۵ فروردین ۱۳۶۷ چشم از جهان فروبست. به دلیل علاقه و احترام ساکنان چهارمنار به او، مسجد میرخضرشاه، در میان اهالی به «مسجد عالمی» نیز شهرت یافته است. خانواده‌ها و ساکنان قدیمی محلهٔ چهارمنار هرچند احراز دقیق قدمت سکونت خانواده‌ها و سکنۀ محلۀ چهارمنار، و تشخیص بومیان اصیل آن، مقدور نمی‌نماید، لیکن بر اساس پژوهش‌های انجام یافته و شواهد و اظهارات موجود، خاندان‌های ذیل از جمله ساکنان ریشه‌دار این محله و شهر یزد محسوب می‌شوند که در عرصه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، چه در سطح محلی و ملی، و چه در خارج از مرزهای ایران، نقش‌آفرینی نموده‌اند. خاندان بدیعی:از سکنه قدیمی محله چهارمنار یزد، با دربار قاجاریه ارتباط و مراوده داشته‌اند. این خاندان، به ویژه از طریق پیوندهای خویشاوندی با حکام قاجار یزد همچون اعتدال‌الممالک، به دربار نزدیک بوده‌اند.خاندان بدیعی، ریشه زرتشتی داشته و نیاکان ایشان پیرو آیین زرتشت بوده‌اند.وحدت علی‌شاه، جد بزرگ این خاندان، از شاهزادگان وابسته به دودمان زند بود. تنها فرزند او، حسین‌خان بدیعی، در عصر قاجار به عنوان شاعری نام‌آور و خوشنویسی برجسته شناخته می‌شود. به پاس خدمات و توانایی‌های حسین خان بدیعی، مظفرالدین شاه قاجار لقب «بدیع‌الممالک» را به او اعطا نمود. از جمله افراد برجسته این خاندان می‌توان به بدرالملوک بدیعی، شاعر، و امیررضا وزیری، بازیگر تئاتر و تلویزیون، اشاره کرد. سادات نقیب‌زاده (میرخضرشاهی):خاندان نقیب‌زاده، از نوادگان سید جلال‌الدّین میرخضرشاه بن سید غیاث‌الدّین علی، دست‌کم از دوران تیموریان در محله چهارمنار یزد ساکن بوده و از خاندان‌های معروف و ثروتمند این شهر به شمار می‌روند. چنین به نظر می‌رسد که نام خانوادگی این خاندان تا اواسط دهه ۱۳۳۰ خورشیدی، میرخضرشاهی بوده نک: ماهنامه فرهنگ یزد، آذر-دی 1337: ص 39 و پس از آن، احتمالاً به دلیل آنکه اجدادشان منصب نقیبی داشته‌اند، به نقیب‌زاده تغییر یافته است. از جمله افراد برجسته این خاندان در دوران معاصر می‌توان به دکتر سید هادی نقیب‌زاده، از دندانپزشکان مشهور دوره پهلوی، سید عزیزالله نقیب‌زاده، معاون حسابداری اداره فرهنگ یزد (آموزش و پرورش) در دوران پهلوی، و عصمت‌الملوک نقیب‌زاده، دبیر و مدیر دبیرستان دخترانه شاهدخت یزد، اشاره کرد. منزل قدیمی این خانواده امروزه در خیابان انقلاب، واقع در کوچه نقیب‌زاده (بیدآباد)، قرار دارد. این خاندان از یک سو به ارسلان نسب خاتون، دختر سید شمس‌الدین، و از سوی دیگر به امیر جلال‌الدین حسن (متوفی به دوران صفویه) - که خود از احفاد امامزاده ابوجعفر به شمار می‌رود - منسوب می‌باشندکاظمینی، بهشت بندگی، ۱۳۹۴: ص ۲۰۶. از میان افراد سرشناس این خاندان در دوران معاصر، می‌توان به آقا سید جواد حیدری اشاره نمود که در کوی چهارمنار اقامت داشته است. سادات حسینی مازاری (چراغچی):خاندان سادات مازاری (چراغچی) از جمله خاندان‌های اصیل و ثروتمندی بوده‌اند که از دیرباز در کوی چهارمنار سکونت داشته‌اند. برخی از دکان‌های بازارچه‌های چهارمنار و همچنین اماکنی مانند چاپارخانه، در گذشته جزو املاک این خاندان محسوب می‌شده است. اگرچه زمان دقیق حضور ایشان در کوی چهارمنار به طور قطع مشخص نیست، اما با توجه به مسئولیت ایشان در روشنایی بقعه سید شمس‌الدین - که به نظر می‌رسد منشأ شهرت ایشان به «چراغچی» نیز همین امر باشد - احتمال سکونت ایشان در این کوی، از دوران ایلخانی به بعد، بعید نمی‌نماید. از جمله افراد سرشناس این خاندان، می‌توان به سید مرتضی مازاری (پدربزرگ سیدولی چراغچی) اشاره کرد که از تاجران متمول حنا در عصر قاجار بوده و در جوار زیارتگاه سید جلال‌الدین مدفون است. به نظر می‌رسد که تجارت گستردۀ کالا میان هرات و یزد، انگیزۀ اصلی این مهاجرت بوده باشد؛ چرا که بیرجند، از مراکز مهم واسطۀ تجارت میان یزد و افغانستان به شمار می‌رفته است تشکری بافقی، تاریخ شهر و شهرنشینی در یزد، 1402، ج3: ص 176 و همین امر، مهاجرت برخی از تجار بیرجندی به یزد را در پی داشته است. جد اعلای خاندان غزنویان، «میر زینل» نام داشته و نوۀ او، سید جواد، فرزند سید میرحامد، در بقعۀ شاه سیدرضا مدفون است. شهرت ایشان به «غزنویان» به این دلیل است که سید ولی - نوۀ سید جواد - برای گریز از رفتن به سربازی اجباری در دوران رضاشاه، به همراه تنی چند از دوستان خود به ادارۀ ثبت احوال مراجعه می‌نماید تا با تغییر تاریخ تولد و نام خانوادگی، موعد اعزام خود را به تعویق اندازد. مأمور ثبت احوال که در آن زمان، شخصی به نام «محمود غزنوی» بوده است، با الهام از نام خانوادگی خود، «غزنویان» را به عنوان نام خانوادگی سیدولی برمی‌گزیند. غالب افراد خاندان غزنویان به شغل زرگری اشتغال داشته و از ثروتمندان شهر یزد به شمار می‌رفته‌اند.تا ماه بهمن ۱۴۰۳، سید احمد غزنویان، فرزند سید ولی، به عنوان بزرگ این خاندان شناخته می‌شد و با توجه به سکونت بیش از نه دهه در کوی چهارمنار، از کهنسالان مورد احترام اهالی محلۀ چهارمنار به شمار می‌آمد. زرگر: صنف زرگران، از دیرباز در کوی چهارمنار حضور داشته و از جمله متمولین بنام یزد محسوب می‌شده‌اند. در اسناد و متون تاریخی دوران قاجار، از چندین خاندان زرگر در این کوی نام برده شده است نک: بیضا، تاریخ بیضا، 2016: ص 53نک: مالمیری، تاریخ امری، 2013: ص 252نک: مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 119. قدمت و حضور مستمر این خاندان در کوی چهارمنار، موجب پیوندهای خویشاوندی گسترده میان ایشان و سایر اهالی محل گردیده است، به نحوی که خاندان‌هایی همچون مازاری(چراغچی)، زرگرچی، غزنویان، موسی‌الرضایی، طباطبایی، جِفری، فرقانی و ... دهۀ ۱۳۹۰ خورشیدی عابدی:خاندان عابدی، قریب به دو قرن و نیم است که در کوی چهارمنار ساکن بوده و همواره نقشی فعال در امور این محل ایفا نموده‌اند. نیای بزرگ این خاندان، «حاجی عابد» نام داشته است و وجه تسمیۀ نام خانوادگی ایشان نیز به همین موضوع بازمی‌گردد. از جمله افراد سرشناس این خاندان، می‌توان به «حاج صادق عابدی»، فرزند زینل، اشاره نمود که نقشی اساسی در وقایع و آشوب‌های منجر به بهائی‌کُشی در چهارمنار و شهر یزد ایفا کرده است نک: مالمیری، تاریخ شهدا یزد، 1342ق: ص 118. افزون بر این، اسدالله، مشهور به علی‌محمد عابدی، از جمله احیاکنندگان هیئت عزاداران حسینی چهارمنار به شمار می‌رود. همچنین، وی از بنیان‌گذاران هیئت کودکان - یا به اصطلاح آن روزگار، جوانان - چهارمنار، در حدود هفتاد سال پیش، بوده و خود نیز در زمرۀ نوحه‌خوانان آن هیئت قرار داشته است. صادق عابدی، فرزند اسد، نیز تولیت حسینیۀ بزرگ چهارمنار را بر عهده داشت و به مدت چند دهه، با همکاری افرادی مانند حاج حسین طاقه‌باف، مسئولیت اجرای برخی از مفاد وقف‌نامۀ مسجد میرخضر شاه، از جمله طبخ و توزیع آش گندم در میان اهالی محله، را به انجام می‌رساند. در حال حاضر، خاندان عابدی را می‌توان پرجمعیت‌ترین خاندان از میان خاندان‌های قدیمی ساکن در کوی چهارمنار دانست. شایان ذکر است که تولیت آرامگاه سید شمس‌الدین و حسینیۀ بزرگ چهارمنار، بر عهدۀ رضا عابدی، فرزند عباسعلی عابدی، می‌باشد. صوت داودی:خاندان صوت‌داودی از ساکنان قدیمی کوی چهارمنار (کوچه بندون) محسوب می‌شوند. جد بزرگ این خاندان، حسن پسر محمد، معروف به «حسنِ مَمَل»، از خادمان زیارتگاه شاه سیدرضا بوده است.همچنین، مراسم روضه‌خوانی در خانه‌ای متعلق به این خاندان، از سال ۱۳۰۳ هجری شمسی تا به امروز، به طور مستمر، برگزار شده و از قدیمی‌ترین مراسم‌های روضه‌خوانی یزد به شمار می رود. علاوه بر این، هر ساله، مراسم پخت آش گندم در این خانه، که به «خانه صوت‌ها» یا «حاجی صوت» مشهور است، برگزار می‌شود. طاقه‌باف: خاندان طاقه‌باف، از پیشکسوتان هنر ترمه‌بافی در شهر یزد و ساکنان اصیل کوی چهارمنار بوده‌اند. علت شهرت این خاندان به طاقه‌باف بدین‌گونه است که محمدعلی طاقه‌باف، در هنگام انتخاب نام خانوادگی، قصد داشت نام ترمه‌باف را برای خود برگزیند. اما پس از آنکه متوجه شد فرد دیگری از اهالی فهادان این نام را برای خود برگزیده است، اعتراض نموده و بر اصالت خود در این هنر اصرار ورزید. اما کارمند ادارۀ ثبت احوال که دریافته بود محمدعلی روزانه ده طاقه ترمه می‌بافد، نام خانوادگی «طاقه‌باف» را برای او برمی‌گزیند. احمد طاقه‌باف، از ایثارگران ورزشکار یزد و فرزند محمدعلی طاقه‌باف، آخرین جان‌باخته چهارمناری جنگ تحمیلی ایران و عراق است. از جمله افراد سرشناس این خانواده می‌توان به حاج حسن، فرزند اکبر پسر علی، اشاره نمود. وجه تسمیۀ نام خانوادگی ایشان به «مرحوم» -به معنای مورد رحمت خدا قرار گرفته- به این صورت بوده است که به دلیل دوستی و رفاقت میان حاج حسن و شیخ غلامرضا فقیه خراسانی، و به پیشنهاد شیخ غلامرضا، حاج حسن این نام خانوادگی را برای خود برمی‌گزیند. همسر حاج حسن که به «بی‌بی صغری» نام داشته و اصالتاً تبریزی بوده است نیز به پیروی از همسر خود، نام خانوادگی «مرحوم» را برای خود انتخاب می‌کند. حاج حسن مرحوم ابتدا در «میدان خان» به شغل کفشگری اشتغال داشته و سپس به حرفۀ عطاری روی می‌آورد. خاندان خادمی (خادم چهارمنار):خاندان خادمی از خاندان‌های باسابقه در محله چهارمنار هستند که پیشینه حضور ایشان در این محله به بیش از ۱۵۰ سال می‌رسد. وجه تسمیه نام خانوادگی ایشان بدین سبب است که عبدالخالق، جد بزرگ این خاندان، از کارکنان و خادمان مسجد میرخضرشاه بوده و در روزگار رضاشاه، مأمور ثبت احوال نام خانوادگی «خادم چهارمنار» را برای او برمی‌گزیند که در بین اهالی چهارمنار به «خادمی» شهرت می‌یابد. علی‌محمد خادمی، فرزند عبدالخالق نیز، پس از پدر به خدمت‌رسانی در مسجد بزرگ چهارمنار اشتغال داشته است. گرچه خاستگاه این خاندان، محله پیربرج بوده است، اما نقش ایشان در کوی چهارمنار، از آن رو حائز اهمیت است که پس از گذشت سیصد سال از احداث باغ دولت‌آباد، میرزا محمدعلی‌خان معزالدینی، از افراد این خاندان، در اوایل انقلاب اسلامی به یزد بازگشته و در سال ۱۳۶۳ هجری شمسی، به پیشنهاد محمد صدوقی، تولیت موقوفات باغ دولت‌آباد را بر عهده می‌گیرد و ساکن باغ می‌شود. این باغ، پیش از آن، مخروبه‌ای غیرقابل سکونت و مامن افراد ناباب بود، اما به همت وی، آبادانی خود را بازیافته و بر اعتبار کوی چهارمنار نیز افزود. لازم به ذکر است که در حال حاضر، یکی از افراد این خاندان در جوار باغ دولت‌آباد به کار اشتغال داشته و در محله چهارمنار سکونت دارد. بقایی: خاندان بقائی، با وجود آنکه حدود نود سال پیش از محله پیربرج به چهارمنار مهاجرت کرده‌اند، اما بنا بر روایتی، از اعقاب محمدتقی‌خان بافقی بوده و در مدت اقامت در کوی چهارمنار، از ساکنین معروف و سرشناس آن محله محسوب می‌شده‌اند؛ به نحوی که در اذهان اکثر اهالی یزد، این خانواده را چهارمناری می‌دانند. از جمله افراد برجسته و سرشناس این خانواده می‌توان به میرزا ابوالحسن بقائی (۱۳۴۰-۱۲۷۶ ه.ش)، فرزند میرزا محمدعلی‌خان بیگلربیگی دنیای زنان عصر قاجار، میرزا محمد علی خان بیگلربیگی ، اشاره کرد. وی که از نسل چنگیز مغول و از اعقاب سلطان محمد خدابنده (الجایتو) بود، خواهرزاده مشیرالممالک نیز محسوب می‌شد. حسن بقائی، فردی تحصیل‌کرده و مسلط به زبان انگلیسی بود و در طول دوران فعالیت خود، مسئولیت‌های متعددی در یزد بر عهده داشت که آخرین آن‌ها، معاونت فرمانداری یزد بود. فرزندان حسن بقائی نیز در زمره نخبگان یزد در دوران پهلوی به شمار می‌روند قلمسیاه، فرهنگ‌نامۀ یزد، ج۲: ص ۷۸۱. دکتر غلامرضا بقائی، فرزند حسن بقائی و متخصص اعصاب، در یزد به خدمت رسانی می‌پرداخت. محمد، فرزند او، متخصص مغز و اعصاب و فارغ‌التحصیل دانشگاه وین، به تدریس در دانشگاه‌های آلمان اشتغال داشت.قلمسیاه، فرهنگ‌نامۀ یزد، ج۲: ص ۷۸۲ محمد بقائی یزدی دیگر، فرزند حسن بقائی، دارای مدرک پزشکی مغز و اعصاب از دانشگاه تهران بود. وی در سال ۱۳۳۲ شمسی به خدمت دولت درآمد و سپس به سمت پزشک دفتر نخست‌وزیر منصوب گردید. دکتر بقائی در دوره بیست‌ویکم مجلس شورای ملی، به نمایندگی از مردم تفت و در دو دوره بعد به نمایندگی از مردم تهران انتخاب شد. وی در فعالیت‌های خیریه نیز مشارکت داشت و از جمله در تاسیس بیمارستان سیدالشهدای یزد نقش بسزایی ایفا کرد. همچنین، تاسیس چندین آبادی از جمله «یزد نو» در خوزستان و تعمیر جاده شهربابک به یزد از دیگر اقدامات وی محسوب می‌شود. محمد بقائی پس از پیروزی انقلاب، به جرم پزشک ساواک بودن یا آنکه مرگ افرادی را که توسط ساواک به قتل رسیده بودند، طبیعی اعلام کرده بود - از جمله مرگ احمد آرامش بر اثر شلیک گلوله به قلب را مرگ طبیعی و پارگی رگ قلب گزارش داده بود، اعدام شد آرامش، هفت سال در زندان آریامهر، ۱۳۸۵، ص ۱۳. نادر بقایی با کسب هفت مدرک (سه دکترا و چهارفوق لیسانس) از دانشگاه وین و برگزاری کلاس‌های زبان فارسی در دانشگاه‌های لندن، مورد تقدیر جهانی قرار گرفت. نامدار بقایی صاحب درجۀ دکترای بیوتکنولوژی از امپریال کالج لندن می باشد که با کشف باکتری تبدیل‌کنندۀ زباله‌های کشاورزی به الکل، برنده‌ی جایزه‌ی علمی غلات اروپا شد قلمسیاه، فرهنگ‌نامۀ یزد، ج۲: ص ۷۸۲-۷۸۱.علاوه بر این، نادر و نامدار بقایی یزدی از جمله چهره‌های شاخص سلطنت‌طلب و از مخالفان نظام جمهوری اسلامی در انگلیس به شمار می‌روند. اقدس بقائی، رئیس انجمن زنان یزد، مدیر مدارس دخترانه و همچنین موسس اولین آموزشگاه خیاطی مدرن یزد به نام «شهرزاد» در سال ۱۳۳۲ بود. قلمسیاه، فرهنگ‌نامۀ یزد، ج۲: ص ۸۷۱-۸۶۸ هیئت عزاداران حسینی چهار منار هیئت عزاداران حسینی کوی چهارمنار، بر اساس اسناد تاریخی، کهن‌ترین و قدیمی‌ترین هیئت شهر و استان یزد به شمار می‌رود که قدمت آن به سال ۷۳۶ هجری قمری (معادل با ۷۰۵ شمسی) و دوران ایلخانان مغول بازمی‌گردد. وقفنامه جامع الخیرات، که قدیمی‌ترین سند مکتوب تاریخ یزد است، مقرر می‌دارد که هر ساله روز عاشورا، در مدرسه شمسیه چهارمنار، مبلغ هفتاد و پنج دینار برای برگزاری مراسم عزاداری، تأمین غذای عزاداران و امور دیگر هزینه گردد. همچنین، مبلغ سی دینار به سخنران و مداح مراسم پرداخت شود، مشروط بر آن که پرهیزکار باشد و از خشک اندیشی و گزافه‌گویی بپرهیزد.سید رکن‌الدین و سیدشمس‌الدین،جامع‌الخیرات، ۱۳۹۴ :ص ۲۷۸ تعداد عزاداران فعلی هیئت چهارمنار به ۱۵۰۰ نفر بالغ می‌گردد. شهریور/محرم ۱۳۹۸ خورشیدی از جمله اسناد کهن مربوط به هیئت، زیلویی است که در مسجد بزرگ چهارمنار واقع شده و وقف این هیئت می‌باشد. احتمالا این تاریخ، مربوط به گاه‌شماری هجری خورشیدی است؛ زیرا در میان روایات شفاهی نقل شده است که کوچه اصلی چهارمنار سراسر پوشیده از درختان توت بوده و به علتی نامعلوم، این درختان قطع و چوب‌های آنها در داخل حسینیه بزرگ چهارمنار نگهداری می‌شده است. پیش از ساخت این نخل، نَخلی کوچک‌تر نیز در میان حسینیه وجود داشته و در روز عاشورا و در مراسم پرسه‌زنی، به زیارتگاه سیدصحرا برده و در آنجا نخل‌گردانی صورت می‌گرفته است.تحقیقات میدانی، مجتبیُ حُرزاده، گفتگو: «با رضا عابدی» هیئت عزاداران چهارمنار از حدود هشت دهه پیش آیین سوگواری را به شیوۀ امروزی آغاز کرده است. این هیئت که نخستین بار با نام هیئت جوانان چهارمنار (کودکان چهارمنار) به اقامه عزاداری می‌پرداخت، پس از مدتی، به نام هیئت عزاداران حسینی کوی چهارمنار مسمّی گردید. دهۀ ۱۳۷۰ خورشیدی از میان نوحه‌خوانان نامبرده، حاج علیرضا فرهنگ‌دوست با سابقه تقریباً شصت ساله نوحه‌خوانی در هیئت عزاداران حسینی چهارمنار، بیشترین استمرار را در این امر داشته است. حاجی علی فرهنگ‌دوست، فرزند حسین نیرنگ و متولد سال ۱۳۲۰ خورشیدی، از کودکی به مداحی علاقه‌مند شد و به روایتی، در سنین ۵ الی ۷ سالگی، به همت دایی خود، علی‌محمد دوست‌حسینی، بر فراز منبر قرار گرفته و به نوحه‌سرایی پرداخته است. فرهنگ‌دوست که در استخدام شرکت مخابرات استان یزد بود، از جمله فعالان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نیز محسوب می‌شد. وی در جریان حوادث دهم فروردین ۱۳۵۷، مورد اصابت گلولۀ مأموران رژیم پهلوی قرار گرفت و از ناحیۀ پا مجروح گردید عابدی اردکانی و میرحسینی، انقلاب اسلامی در یزد، 1397، ج2: ص 54-53. بر اساس گزارش شهربانی و ساواک یزد، نامبرده در پانزدهم فروردین همان سال پس از بهبودی نسبی از بیمارستان مرخص شد. در اسناد ساواک، گرایش وی به نهضت اسلامی به رهبری سید روح‌الله خمینی بدین شرح انعکاس یافته است: «...علیرضا فرهنگ‌دوست، نوحه‌خوان محله چهارمنار یزد، روز ۵۷/۱/۱ در مسجد با منبع (امامی) صحبت کرده و تحت تأثیر صحبت‌های حمزه علی کلانتری تفتی، کارمند مخابرات، قرار گرفته و طرفدار خمینی و مخالف رژیم است...»بنگرید: مرکز بررسی اسناد تاریخی، موضوع: مشخصات کامل ده نفر مجروحین حادثه ۳۷/۱/۱۰ اشعار زیر نمونه‌ای از سروده‌های انقلابی وی در دوران پهلوی است تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با: «علی‌محمد کوهپایه‌ای زاده (مصدق)»: از علی فرهنگ‌دوست، نوحه‌های ماندگاری در ذهن و خاطر مردم یزد به یادگار مانده است. از جملۀ این آثار می‌توان به نوحۀ «ای زمین کربلا آیینه دارد» اشاره نمود که سروده‌ای از سید شهاب‌الدین موسوی متخلص به «شهاب» است و در دهۀ ۱۳۷۰ اجرا شده است بنگرید: ای زمین کربلا آینه دارد؛ به یاد شادروان حاج علی فرهنگ دوست. سال ۱۳۹۱ آخرین اشعاری که فرهنگ‌دوست به عنوان نوحه‌خوان اصلی اجرا نمود، مربوط به سال‌های ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ است. وی در سال ۱۳۸۲ نوحۀ «آهسته برو ای یارم» و در سال ۱۳۸۳ نوحۀ «ای زمزمۀ خاموشان» را اجرا کرد که همچون بسیاری از اجراهای دیگر وی، سبک شور و حماسی داشت بنگرید: هیئت عزاداران چهارمنار یزد، محرم سال هشتاد و نه. واپسین سالی که فرهنگ‌دوست به عنوان نوحه‌خوان اصلی هیئت چهارمنار به اجرای مراسم پرداخت، سال ۱۳۸۴ بود. شایان‌ذکر است که در آن ایام، فرهنگ‌دوست با توجه به شرایط جسمانی نامساعد، و به مدد دارو و تزریقات پرتعداد روزانه، توان حضور در هیئت را حفظ می‌کرد؛ امری که نشان از علاقۀ وی به هیئت چهارمنار و ارادت قلبی وافر به اباعبدالله الحسین داشت. | ## بخش 3: چهارمنار (یزد) | در این دوره، هیئت چهارمنار به یکی از هیئات نمونه و شاخص در سطح استان یزد و ایران تبدیل شد. وی با ابتلا به بیماری سرطان، توان نوحه‌خوانی در هیئت را از دست داد و به جز موارد معدودی، به عنوان نوحه‌خوان توان همراهی با هیئت را نداشت. با این حال، در سال‌های پایانی عمر و در جلسات قرائت زیارت عاشورا در حسینیۀ شهدا (کوچه بندون) و مسجد بزرگ چهارمنار به اجرای مراسم می‌پرداخت بنگرید: صفحه رسمی محله چهارمنار: آخرین اجرای فرهنگ دوست در مشهد سال ۱۴۰۲. سرانجام، حاج علیرضا فرهنگ‌دوست در تاریخ ۲۳ تیرماه ۱۴۰۳ خورشیدی مصادف با ۷ محرم ۱۴۴۶ قمری، پس از تحمل دوران سخت بیماری، چشم از جهان فروبست و در آرامگاه خلدبرین یزد به خاک سپرده شد. مراسم سوم و هفتم وی که مصادف با شب تاسوعای حسینی و ۱۳ محرم بود، با حضور گستردۀ هیئات عزاداری یزد برگزار گردید.بنگرید: پیام تسلیت معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار یزد در پی درگذشت حاج علی فرهنگ دوستبنگرید به: صفحه رسمی محله چهارمنار: عزاداری هیات فهادان در مراسم ختم حاج علی فرهنگ دوست. همچنین، این هیئت در روز عاشورای حسینی، میزبان هیئت عزاداران کوچه بیوک برای برگزاری مراسم نخل‌برداری است.این مراسم با تشریفاتی خاص تحت عنوان «پرسه‌زنی» برگزار می‌گردد. در این راستا، هیئت چهارمنار با ادوات موسیقی نظیر طبل، سنج، شیپور، و همچنین پرچم و علم، به سوی محله کوچه بیوک رهسپار شده و از اهالی آن محله جهت عزیمت به سوی حسینیۀ بزرگ چهارمنار، دعوت به عمل می‌آورد. در سراسر این پرسه‌زنیِ طولانی، افراد هیئت هر دو محله توسط ساکنین این محلات با کیک، شیرینی، شربت، آب‌میوه، میوه‌جات، شکلات و انواع نوشیدنی‌ها پذیرایی می‌شوند. موقوفات محله چهارمنار اماکن فرهنگی و مذهبی واقع در محله چهارمنار، از دیرباز تا کنون موقوفاتی را به خود اختصاص داده‌اند. واقفان نیک‌اندیش با هدف حفظ و صیانت این ابنیه از آسیب و احتمال تخریب، اقدام به وقف آنها می‌نمودند. شایان ذکر است که این اماکن در سالیان بعد، پس از هر بار آسیب‌دیدگی و مرمت، مورد توجه مجدد خیرین قرار گرفته و موقوفات جدیدی نیز به آنها افزوده می‌شد. با این وجود، در برخی موارد و به دلیل عدم توجه کافی، شاهد از بین رفتن این موقوفات بوده‌ایم. بهمن ۱۴۰۲ سیدشمس‌الدّین یزدی، پس از احداث یکی از عظیم‌ترین و فاخرترین ابنیه یزد ایلخانی در چهارمنار کنونی، موقوفات بی‌شماری را وقف مجموعه خویش نمود که شرح مبسوط آن در کتاب «جامع‌الخیرات» مندرج است. بر مبنای قولی، موقوفات مذکور در جامع‌الخیرات، پس از موقوفات ربع رشیدی تبریز، دومین موقوفه عظیم جهان اسلام به شمار می‌رود. مجموعه شمسیه که مشتمل بر مدرسه، خانقاه، حمام، آب‌انبار، بازار، کاروانسرا، کتابخانه، بیمارستان، داروخانه، دارالسیاده و ... بوده است، از موقوفاتی فراوان بهره‌مند بوده است سید رکن‌الدین و سیدشمس‌الدین،جامع‌الخیرات، 1394:صص 289-281. در «جامع‌الخیرات»، قریب به دویست موقوفه شامل اراضی و املاک، باغات، آب قنات، مغازه، خانه و ... در نقاط مختلف و مضافات، از دل محله‌های شهری گرفته تا قراء و آبادی‌های اطراف، مانند محله پشت باغ، کوشک نو، فهادان، بازار یزد، چهارمنار، مسجد جامع، اهرستان و ... و روستاهایی چون کثنویه، فیروزآباد میبد، مهریز، تفت، فهرج، توران پشت، نه گنبد نائین، عقدا و همچنین شهرهایی نظیر اصفهان، کاشان، تبریز، رفسنجان، ابرکوه و ... ذکر گردیده است که عواید آنها می‌بایست صرف امور مختلفی از جمله نگهداری مجموعۀ شمسیۀ چهارمنار، خدمت‌رسانی و پذیرایی از مراجعه‌کنندگان به شمسیه و پرداخت حقوق کارکنان و خادمان مجموعه می‌شده استبنگرید به: علمداری، تحلیل محتوایی جامع‌الخیرات، 1391: صص 174-151. میزان دستمزد کارکنان و خدمۀ مجموعۀ شمسیه در عصر ایلخانی به حدی مناسب و درخور توجه بوده که حقوق سالیانۀ آنان، نسل‌های بعد از ایشان را نیز از کار و تلاش بی‌نیاز می‌ساختتشکری بافقی، تصوف خانقاهی، 1391: ص 19. در حال حاضر، بسیاری از موقوفات شمسیه به کام نیستی فرورفته‌اند و یا مورد تصرف و دخل و خرج غیر قانونی و شرعی واقع شده‌اند و در مسیر مناسب و مورد نظر وقف‌کننده هزینه نمی‌گردند. وقف‌نامه مسجد چهارمنار، از جمله مهم‌ترین اسناد تاریخی یزد و نخستین وقف‌نامه‌ای است که در ایران به ثبت اداره اوقاف کشور رسیده است جهانفر، یزد در آئینه زمان، 1395، ج1: ص 72. سرگذشت موقوفات این وقف‌نامه بدین قرار است که نزدیک به پنجاه سال پس از احداث خانقاه و مسجد ابواسحاقیه، معروف به مسجد میرخضرشاه یا چهارمنار، وقف‌نامه‌ای در سال ۹۰۲ قمری (برابر با ۸۷۵ شمسی) به منظور حفظ و نگهداری این مکان، در زمان حیات سید جلال‌الدّین معروف به میرخضرشاه، بنیان‌گذار مسجد، تنظیم گردید. بر اساس مفاد این وقف‌نامه، موقوفات متعلق به مسجد میرخضرشاه بسیار گسترده بوده است. به طوری که نزدیک به بیست قطعه خانه، مغازه، حمام، باغ، آب قنات، زمین کشاورزی و باغ‌های بزرگ وقف این مسجد شده‌اند که تنها یکی از این باغ‌ها ده هزار متر مربع مساحت داشته است. بافته شده در دهۀ ۱۳۰۰ خورشیدی از جمله موقوفات وسیع مسجد میرخضرشاه می‌توان به این موارد اشاره کرد: حمام زنانه و مردانه‌ای در محله شهرستان (حمام گودک، واقع در محله جنگل) ، مغازه نانوایی واقع در جوار همان حمام (امروزه توسط شهرداری تخریب و کاربری آن به پارکینگ عمومی تغییر یافته است.)، مغازه‌هایی در نزدیکی زندان اسکندر، خانه‌ای اعیانی در محله لردکیوان، باغاتی در اهرستان، چهار و نیم دانگ از روستای بهاءالدین‌آباد میبد و تمامی حومۀ آن (که بعدها از توابع اردکان شد)، آب قنات‌هایی در تفت و اهرستان و همچنین باغاتی در تفت و کوچه علیا (علیُک). همچنین سالانه باید شش هزار کیلوگرم گندم از محل موقوفات، جهت پخت آش گندم هفتگی برای اهالی محله و درویش‌ها و مستمندان ابواسحاقیه تهیه می‌شد. به علاوه، باید توسط عواید آن موقوفات، دستمزد مؤذن، قاریان قرآن و طلبه‌های دینی در مسجد تأمین می‌شد. بدیهی است که این موارد، تنها بخشی از مفاد این وقف‌نامه بوده و جزئیات مفاد این وقف‌نامه به مراتب مفصل‌تر است افخمی و مسرت، وقف‌نامه مسجد چهارمنار یزد، ۱۳۹۳: صص ۱۶۳-۱۵۱. دویست و چهار سال پس از تنظیم وقف‌نامه، در سال ۱۱۱٢ هجری قمری، مصادف با ۱۰۷۹ هجری شمسی، در دوران شاه سلطان حسین صفوی، در حالی که اوضاع امپراتوری ایران رو به آشفتگی نهاده بود، دست‌اندازی‌ها و تصرفات غیرمجازی در موقوفات این مسجد آغاز گردید. سید میرعکسرخضرشاهی، از نوادگان میرخضرشاه که خود را متولی شرعی موقوفات می‌دانست، به همراه برخی دیگر از بازماندگان میرخضرشاه، عواید حاصل از موقوفات را به نحو دیگری هزینه نموده و از رسیدگی به امور مسجد غفلت ورزیدند. در نتیجه، بنای مسجد رو به ویرانی نهاد و از رونق و شکوه پیشین خود بازماند مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج1: ص 187. صد و چهل و سه سال پس از آن، در سال ۱۲۶۰ قمری (مطابق با ۱۲۲۲ شمسی)، به همت اهالی محله، بخشی از موقوفات مسجد احیا گردید. از جمله موقوفات احیا شده، مزارع گندم بهاءالدین‌آباد اردکان، آب قنوات اهرستان و تفت و دو قفیز از اراضی قصبه تفت بود که عواید آن‌ها صرف نگهداری و روشنایی مسجد، تهیه آش هفتگی در آشخانه مسجد و پرداخت دستمزد قاریان قرآن، مؤذن و خطیب مسجد می‌گردید. در این دوره، تولیت شرعی مسجد از خاندان خضرشاهی منتقل شد و به محمدحسن پسر آخوند ملامهدی طبسی واگذار گردید طراز، کتابچه موقوفات یزد، 1341: ص 22. از جمله این موقوفات که بر بوم این قالی نقش بسته‌اند، می‌توان به مزارع بهاءالدین‌آباد اردکان، قنوات اهـرستان و تفت، باغ‌ چشمه سورمه تفت و شکر باغ اهـرستان اشاره نمود افخمی و مسرت، وقف‌نامه مسجد چهارمنار یزد، ۱۳۹۳: صص ۱۴۸. با این وجود، تصرفات غیرشرعی در موقوفات مساجد و ابنیه اسلامی در دوران پهلوی، وضعیت موقوفات مسجد چهارمنار را نیز دچار وخامت فراوان نمود. تا اینکه در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، شیخ محمد خالصی‌زاده، روحانی مبارز علیه استعمار انگلیس، که دوران تبعید خود را در یزد سپری می‌کرد، به همراهی روحانیونی همچون سید علی‌محمد وزیری، اقدام به احیای بخشی از موقوفات اماکن مذهبی یزد، از جمله موقوفات مسجد امیرچقماق، مسجد جامع کبیر و مسجد میرخضرشاه چهارمنار نمودند. در آن زمان، متولی موقوفات مسجد، غلامرضا حوضی، پدر محمدعلی حوضی (فرزام) مدیر کارخانه ریسکا آقا بود که توانایی احیای موقوفات را نداشت. از این رو، خالصی‌زاده تولیت را از حوضی تحویل گرفت و موقوفاتی از جمله املاک و مایملک مزرعه بهاءالدین‌آباد را احیا نمود گلشن یزدی، یزد دیروز، آداب سنن و رخدادها، 1384، ج1: ص 261. چنانکه طبق گزارش شهربانی یزد، در اسفندماه سال ۱۳۳۷، در خیابان شاه {قیام یا انقلاب فعلی}، میان حاج محمد دوست‌حسینی فرزند غلامحسین و سید مهدی شاکری فرزند سید علی درگیری و نزاعی رخ می‌دهد. حاج محمد دوست‌حسینی مدعی است از سید مهدی شاکری، که موقتاً ساکن محلۀ گازرگاه یزد بوده، درخواست نموده که به‌عنوان متولی مسجد، خرابی‌های مسجد را تعمیر نماید و مانند هر سال، آش موقوفه را برای مردم طبخ کند؛ اما سید مهدی شاکری نسبت به وی فحاشی نموده و او را مورد ضرب و شتم قرار داده است. سید مهدی شاکری نیز در بازجویی، ادعای حاج محمد دوست‌حسینی را رد کرده و مدعی است که در پاسخ به او گفته است فردا برای تعمیر مسجد و طبخ آش به مسجد خواهد آمد که دوست‌حسینی وی را مورد ضرب و شتم قرار داده و به‌نحوی تکان داده که پیراهنش پاره شده است. سال ۱۳۳۷ ظاهراً سید مهدی شاکری نتوانسته است به طور کامل وظیفۀ خود را انجام دهد، زیرا در سال بعد، بزرگان محله چهارمنار، به ریاست سید علی سرائیان و همراهی میرزا علی پدر (دوست حسینی) و سید جلال میراب مَهینی، به دیدار غلامرضا جهانفر (معروف به جمهور)، رئیس وقت اوقاف یزد رفته و ضمن اعلام بی‌اطلاعی از سرنوشت موقوفات مسجد، از جمله مغازه‌های داخل شهر و باغات تفت و اهـرستان، و با اشاره به این موضوع که شخصی به نام «سید علی رفیعی» معروف به «سیدعلی لوطی» در بهاءالدین‌آباد اردکان تمامی عواید موقوفه مسجد را تصاحب کرده و ریالی بابت مخارج مسجد پرداخت نمی‌کند، خواستار احیای رقبه موقوفه مسجد گردیدند. جهانفر به همراه بزرگان محله چهارمنار و با ملازمت افتخاری، رئیس وقت اوقاف اردکان، رهسپار بهاءالدین‌آباد گردیدند. از آنجایی که هیئت همراه مجوز قانونی برای دریافت گندم‌ها نداشتند و سید علی لوطی نیز از تحویل آنها امتناع می‌ورزید، میان وی و غلامرضا جهانفر نزاع و درگیری شدیدی رخ داد که به شکایت و ارجاع امر به پاسگاه انجامید. در این میان، بزرگان چهارمنار، به توصیۀ پنهانی جهانفر، گندم‌ها را بار کامیونی کرده و به سوی یزد بازگشتند جهانفر، یزد در آئینه زمان، 1395، ج1: ص 72-70. سال ۱۳۳۸ بر اساس اسناد موجود، جمعی از سکنۀ محله چهارمنار در سال ۱۳۳۸ خورشیدی، تقاضای پرداخت وجوه حاصل از اجارۀ موقوفۀ میرخضرشاه بهاءالدین‌آباد را به ادارۀ اوقاف اردکان نموده‌اند. ضمناً، سید جلال مَهینی نیز در آن سال، دعوایی را علیه سید علی رفیعی در دادگستری یزد مطرح نموده‌ است. مرکز اسناد یزد، شماره سند: ۹۶/۲۹۸/۱۹۸۳۵ بنا بر گزارش ژاندارمری، از سال ۱۳۰۳ خورشیدی، متولی وصول اجاره‌بهای موقوفات مزرعۀ مذکور، سید علی شاکری اردکانی بوده است که به مدت ۳۵ سال این وظیفه را بر عهده داشته است. اما پس از مدتی، سید جلال میراب مَهینی را به عنوان وکیل خود برای انجام روند پرداخت تعیین نموده است. در این میان، سید علی رفیعی با استناد به حکمی از ادارۀ تحقیقات سازمان اوقاف استان دهم اصفهان، مخارج حاصل از مزرعه را صرف قنات مزرعه و مصارف دیگر می‌کرده و وجهی بابت موقوفۀ مسجد پرداخت نمی‌کرده است. مع‌الوصف، سید علی شاکری و سید جلال مهینی نیز حکمی از ادارۀ اوقاف یزد دایر بر تملّک موقوفه و منع سید علی رفیعی از دخالت در امور موقوفات و تملّک مزرعۀ بهاءالدین‌آباد در اختیار داشته‌اند. با توجه به گزارش ژاندارمری، مسبب این اختلاف، قصور سازمان اوقاف در صدور احکام متناقض بوده که منجر به نزاع میان شاکی و متشاکی شده است.مرکز اسناد یزد، شماره سند: ۹۶/۲۹۸/۱۹۸۳۵ با این وجود، با توجه به اظهارات ساکنین محلّه چهارمنار، و نظر به اینکه روند انتقال گندم‌ها جهت طبخ آش موقوفه از مزارع بهاءالدین‌آباد اردکان به یزد توسط سید علی لوطی، چند سال بعد نیز ادامه یافته است، ظاهراً دادستانی حق را به هیئت امنای مسجد میرخضرشاه چهارمنار داده است و احتمالاً تولیت موقوفات از سید علی شاکری به سید علی رفیعی منتقل شده است. لیکن به سبب خلق و خوی خاص سید علی لوطی و بروز درگیری و نزاع با محمدعلی عابدی، این امر متوقف گردید تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با: «روانشاد محمد محرماتی و رضا عابدی». تا به امروز و در دهه‌های مختلف پس از انقلاب اسلامی، جمعی از اعضای هیئت امنای مسجد میرخضرشاه، در صدد احیای موقوفات خضرشاهی برآمده و بخشی از آن را از جمله موقوفات در مجموعه زنگیان یزد، مزارع پستۀ بهاءالدین‌آباد اردکان، باغ‌های تفت و ... را نیز احیا نموده‌اند، اما هنوز عواید موقوفات به طور کامل به محل اصلی خود بازنگشته است. چنانکه، در اراضی واقع در حد فاصل ورزشگاه شهید نصیری در خیرآباد تا اهرستان، در محدودۀ بلوار شهید صدوقی و باغ ملی، به مساحت بالغ بر ده هزار مترمربع (معادل تقریباً هفت کیلومتر)، تنها یک واحد درمانی اجاره‌بهای مربوط به مسجد میرخضر شاه را پرداخت نموده و در مابقی این اراضی وسیع، بدون آنکه عایدی‌ای نصیب مسجد میرخضر شاه گردد، ساخت‌وساز صورت پذیرفته است. موقوفات خواجه نورالدین محمدکمال احمد کاتب در کتاب «تاریخ جدید یزد» چنین نگاشته است: در سال ۸۳۱ هجری قمری، خواجه نورالدین محمد کمال، مباشر اموال یزد، اقدام به مرمت چهارمنار نمود و بازار دو ردیفی بنا کرد. چهارمنار به دست او آباد گشت و آن چاهخانه دارای آبی گوارا و مطبوع است کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 226. بر اساس وقف‌نامه، میاه اهرستان به میزان پنجاه و هفت جره و نیم و مداخل آن به ارزش بیست و هشت تومان و پنج هزار دینار، وقف تعزیه‌خوانی و عزاداری در همان بقعه شده است طراز، کتابچه موقوفات یزد، 1341: ص. همچنین، خانه‌ای که هم‌اکنون در مجاورت ملتکیه (پایگاه بسیج) قرار دارد و به «خانۀ حاجی حوضی» معروف است، نیز وقف حسینیۀ بزرگ چهارمنار واقع در حوض ملتکیه است. وجه تسمیه آن به اقدامات خواجه عمادالدین مسعود بنی تمیمی بازمی‌گردد که در سال ۸۴۴ هجری قمری بر فراز بقایای مجموعۀ شمسیه، ابنیه‌ای را عمارت و با کاشی‌کاری‌هایی بدیع، تزیین نمود. وی همچنین آب قنات گردفرامر را در میان این ابنیه جاری ساخت مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: ص 161. در عصر صفوی نیز، ملکه خانم، از سلسلۀ میرزایان عباسیه، موقوفاتی را به منظور برگزاری مراسم سوگواری در ملتکیه وقف نمود.طراز، کتابچه موقوفات یزد، 1341: ص 42. این احتمال می‌رود که آرامگاه ملکه خانم در مکان کنونی پایگاه بسیج محله چهارمنار، مجاور حسینیه بزرگ چهارمنار، واقع شده باشد. سال ۱۳۹۶ محله چهارمنار به واسطه عبور رودخانه‌ای خشک و سیلابی در میانش، دارای شش پل بر روی این مسیل می‌باشد. مشهورترین و کهن‌ترینِ این پل‌ها، «پل چهارمنار» است که مستوفی بافقی نیز در عهد صفویه به آن اشاره کرده است مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: ص 678. با توجه به اقدام اتابک یوسف شاه در ایجاد رودخانه‌ای از تفت تا مردآباد یزد معلم یزدی، مواهب الهی، 1326، ج1: ص 31-30 به نظر می‌رسد قدمت این پل به دوران ایلخانان مغول بازگردد. از دیگر پل‌های محله چهارمنار می‌توان به «پل پروانه» نزدیک چهارراه ایرانشهر، «پل شرافت» روبروی چاپارخانه، «پل آزادگان»(علی‌وحش) در مقابل کوچۀ بقعه شاه سیدرضا و «پل باغ دولت‌آباد» در مقابل درب باغ دولت‌آباد اشاره نمود. از چپ: ردیف دوم، نفر دوم: نایب محمد چاپارخانه چهارمنار (چَ پَــرخونه)، در مجاورت پل شرافت (ولیعصر) و در فاصله میان باغ دولت‌آباد و دروازه چهارمنار واقع شده بود. این بنا، همچون سایر چاپارخانه‌های احداث‌شده در دوران قاجار، از اسلوبی ساده و عاری از هرگونه تزئینات خاص معماری برخوردار بود افشار، یادگارهای یزد، 1374، ج2: 796. آلبرت شیندلر، که در زمان ناصرالدین شاه قاجار به عنوان مأمور خطوط تلگراف در نواحی مرکزی و جنوبی ایران فعالیت می‌کرد، در خاطرات خود، چاپارخانه چهارمنار یزد را در مقایسه با چاپارخانه‌های کرمان و نائین، مکانی بسیار مطلوب و آراسته توصیف کرده است. به گفته وی، این چاپارخانه به منظور رفاه و آسایش مسافران، دارای اتاق‌های فرش‌شده با نور کافی از چراغ‌های لاله بود و سماوری نیز برای پذیرایی و ارائه چای به رهگذران در آنجا مهیا بود.شیندلر، سفر به جنوب ایران، 1399:ص 99 چاپارخانه چهارمنار، پس از تأسیس وزارت پست در سال ۱۲۹۷ قمری و در دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، به عنوان ادارۀ پست یزد مورد استفاده قرار گرفت. این چاپارخانه، علاوه بر وظیفۀ مرسوم خود که عبارت از ارسال و دریافت نامه‌ها و فرامین حکومتی بود، مانند سایر چاپارخانه‌های موجود در ایران، به مسافران و رهگذران نیز خدماتی ارائه می‌داد دانشنامۀ جهان اسلام، مدخل (چاپار)، «پیک‌ دولتی‌ در ایران‌ از قرن‌ هفتم‌ تا سیزدهم‌» . اولین نفر از راست: حبیب‌الله شاعری یزدی فرزند نایب محمد در ساختار اداری پست ایران قاجار، به بالاترین مقام مسئول، «چاپارچی باشی» اطلاق می‌شد. چاپارچی باشی، برای هر یک از چاپارخانه‌های موجود در سراسر کشور، مسئولی را با عنوان «مباشر» یا «رئیس» برمی‌گزید.کلیه کارکنان چاپارخانه، اعم از معاون، شاگردان، غلام و سایرین، تحت نظارت و سرپرستی رئیس مشغول به خدمت بودند. دانشنامۀ جهان اسلام، مدخل (چاپار)، «پیک‌ دولتی‌ در ایران‌ از قرن‌ هفتم‌ تا سیزدهم‌». جالب توجه آنکه، نایب و معاون چاپارخانه چهارمنار و اداره پست یزد، شخصی به نام «نایب محمد» فرزند میرزا رضا کرمانی، قاتل ناصرالدین شاه قاجار بود. نایب محمد، از دوران کودکی در همان محل و در جوار چاپارخانه بزرگ شده بود تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با «علیرضا نیک‌بخش نوۀ نایب محمد». نایب محمد، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی چشم از جهان فروبست و در یکی از صفه‌های میدان‌شاه (بعثت) به خاک سپرده شد. امروزه، نوادگان پسری چهارمناری وی، نام خانوادگی «نیک‌بخش» و «شاعری» را برای خود برگزیده‌اند. همچنین، خاندان فرخ‌پور، از ساکنین قدیمی چهارمنار، از طریق ازدواج با یکی از دختران نایب محمد به نام عصمت خانم، با این خاندان پیوند خویشاوندی برقرار کردند سازمان اسناد ملی ایران، اسناد وزارت داخله، اداره ثبت احوال یزد، نمرۀ ۲۱۹، تاریخ ۲۷ فروردین ۱۳۰۷تحقیقات میدانی مجتبی حرزاده، گفتگو با «علیرضا نیک‌بخش نوۀ نایب محمد». نایب چاپارخانه موظف بود با نهایت دقت و اهتمام، اسب‌های سالم و کافی را برای امور چاپاری فراهم و همواره آماده نگاه دارد. وی همچنین مکلف به استخدام شاگردان چاپار و غلامان، مرمت و بازسازی بناهای چاپارخانه، و فراهم آوردن اسباب آسایش برای چاپاران و مسافرانی بود که در این مکان اقامت می‌گزیدند. از دیگر وظایف نایب چاپارخانه، حسابرسی دقیق مخارج سالانه، ارائه گزارش مفصل به مسئول خط چاپاری، و درخواست تنخواه مالی و جنسی به‌منظور تأمین نیازهای چاپارخانه به شمار می‌رفت دانشنامۀ جهان اسلام، مدخل (چاپار)، «پیک‌ دولتی‌ در ایران‌ از قرن‌ هفتم‌ تا سیزدهم‌». سال ۱۲۸۹ خورشیدی علاوه بر این، در مجموعه چاپارخانه و اداره پست، از جمله وظایف شاگردان و غلام و متصدیان حمل و نقل، افزون بر اجرای دستورات رئیس و نایب و انجام امور جاری چاپارخانه، بازگرداندن اسب یا شتر از طریق مسیر تعیین‌شده به چاپارخانه مبدأ پس از رساندن مسافر به مقصد بود. حقوق این متصدیان، به استثنای انعامی که از مسافران دریافت می‌کردند، دو تومان در ماه بود. چاپارها معمولاً به همراه خود یک خورجین کوچک، یک قمه، شمشیر، تیردان و کمان، و در دوره‌های متأخرتر تفنگ، حمل می‌کردند و چماق یا تازیانه‌ای نیز در دست داشتند دانشنامۀ جهان اسلام، مدخل (چاپار)، «پیک‌ دولتی‌ در ایران‌ از قرن‌ هفتم‌ تا سیزدهم‌». سال ۱۳۸۴ خورشیدی از سال ۱۳۰۰ خورشیدی، ادارۀ پست یزد به مسئولیت عبدالجواد میرزا دولتشاهی، معروف به شاهزاده مقبل‌السلطان، به بازار خان، جنب بانک کارگشایی فعلی، منتقل و با چهار نفر پرسنل راه‌اندازی شد. در آن زمان، همچنان بخش مراسلات، امانات پستی و چاپارخانه در محلۀ چهارمنار قرار داشت. طبق اظهارنظر کارشناسان سازمان میراث فرهنگی یزد، بنای چاپارخانه چهارمنار، در اثر سیل ویرانگری که در سال ۱۳۱۶ یا ۱۳۳۵ خورشیدی و در دوران پهلوی به وقوع پیوست، به شدت آسیب دید و تخریب شد بنگرید به: دانشنامۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، مدخل (آب‌انبار چاپارخانه (یزد)، گزینۀ «مدرک‌ها».بخش‌های باقی‌مانده از این بنای تاریخی نیز، چندسال قبل به کلی ویران گردید.اما با توجه به مشاهدۀ بنای چاپارخانه در دهه‌ی ۱۳۴۰ خورشیدی توسط ایرج افشار و عدم ‌اشاره وی به آسیب‌دیدگی آن افشار، یادگارهای یزد، 1374، ج2: 796، این احتمال قوت می‌یابد که بنای مذکور که پیش‌تر ملک شخصی بوده، در دوران پهلوی به فروش می‌رسد و مالک جدید در جریان احداث منزل مسکونی، بخش اعظم آن را تخریب می‌نماید. در دوران قاجار، دروازه چهارمنار به عنوان یکی از دروازه‌های اصلی شهر، اهمیت بسزایی یافت، به‌ویژه با توجه به مجاورت آن با اداره پست یزد.همچنین وجود محلی به نام «نواقلی» در جوار مسجد کوچک چهارمنار که مسئولیت دریافت عوارض از بارهای ورودی را بر عهده داشت، گواهی بر اهمیت این دروازه ورودی شهر است خادم‌زاده، محلات تاریخی شهر یزد، ۱۳۸۶: ص ۹۳ . علاوه بر این، اهالی یزد برای تأمین سوخت مورد نیاز خود و یا استفاده از ابزاری به عنوان عایق جهت پوشاندن منافذ دیوارها، به ویژه در حمام‌ها که از آن برای گرم کردن آب استفاده می‌شد، به سرگین شتر نیاز مبرم داشتند. این آب‌انبار دو بادگیری، وظیفه تأمین آب ساکنین محل، به ویژه مسافران و رهگذران دروازه چهارمنار را بر عهده داشتند، قریب به هشتاد سال قبل در اثر سیل یزد تخریب و به همت «سید جواد هنزایی» یا «سید عباس عقدایی» مرمت گردید. نیز معروف است بنگرید به: دانشنامه‌ی تاریخ معماری و شهرسازی ایران، مدخل (آب‌انبار چاپارخانه (یزد)، گزینۀ «مدرک‌ها». هر چند، انتساب بنا نهادن این آب‌انبار به سیدحسین مازاری، پدر سیدمرتضی مازاری و جد سیدولی چراغچی، نیز دور از ذهن نیست. علاوه بر آنچه ذکر شد، دروازه چهارمنار و آب انبار چاپارخانه، آخرین منزلگاهی بود که اهالی یزد برای بدرقه مسافران، به ویژه زائران کربلا، تا آن جا آنان را همراهی می‌کردند. از این منظر، دروازه چهارمنار نسبت به سایر ورودی‌های شهر یزد برتری و امتیاز ویژه‌ای داشته است نک: دعائی، واعظ شهرما، 1388. در جوار دروازه چهارمنار، کاروانسرایی به نام «صدری» قرار داشت که محل اقامت و استراحت مسافران و رهگذران بود. امروزه از این کاروانسرا و دروازه چهارمنار، به جز بقایای اندکی، اثر دیگری بر جای نمانده است. این یخچال در جریان لشکرکشی جعفرخان زند، پادشاه زندیه، به یزد، به عنوان محل نگهداری اذوقه سپاهیان وی مورد استفاده قرار گرفت. پس از شکست سپاه زند از تقی‌خان، مقادیر فراوانی از خوراکی‌ها، از جمله برنج، گندم و ظروف بزرگ حاوی عدس، لوبیا، خرما، شکر، نبات و ... به غنیمت سپاه یزد درآمد و اذوقه چندین ساله ایشان را تأمین نمود طرب‌نائینی، جامع‌جعفری، ۱۳۵۳: ص ۴۵۱. این یخچال که از معماری زیبایی نیز بهره‌مند بود، چند دهه پیش ویران و به «مسجدالزهرا فردوس»، واقع در خیابان ایرانشهر، تبدیل گردید. باغ‌های محلۀ چهارمنار محله چهارمنار از گذشته‌های دور دارای باغات متعددی بوده و در کتب تاریخی یزد غالباً نام این محله در کنار اهرستان، که قدیمی‌ترین باغستان یزد به شمار می‌رود جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 168 ، ذکر شده استسید رکن‌الدین و سیدشمس‌الدین،جامع‌الخیرات، 1394:ص 248. هرچند چهارمنار، برخلاف اهرستان که در حومه شهر واقع بود، جزئی از ظاهر شهر محسوب می‌شد افشار، یادگارهای یزد، 1374، ج2:ص 249 و فاقد باغات وسیع و گسترده اهرستان بود، اما برخی از بزرگان و اشراف یزد در طول هشت قرن گذشته، باغاتی را در این محله به منظور تفریح، ایجاد فضای سبز مطبوع، و یا مقاصد اقتصادی و وجاهت اجتماعی احداث کرده‌اند که از جمله مهم‌ترین و شاخص‌ترین آنها می‌توان به باغ دولت‌آباد اشاره کرد. بی‌گمان محله چهارمنار در ادوار گذشته یکی از دل‌انگیزترین محلات شهر یزد به شمار می‌رفته است. برای نمونه، شاه یحیی مظفری و دیگر شاهزادگان این خاندان هنگام عزیمت به باغ ساباط (ابوسعیدی) در اهرستان، از مسیر چهارمنار عبور می‌کردند. از همین رو، این مسیر روزانه در دو نوبت توسط ملازمان شاه، آب‌پاشی می‌شد تا گرد و غبار از لباس و دامن شاه دور بماند کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 204. افزون بر این، از باغ ساباط تا نزدیکی پل چهارمنار و مدرسه شمسیه، خیابانی طراحی شده بود که در دو سوی آن درختان بید و چنار کاشته بودند تا حتی برای لحظه‌ای، آفتاب بر سیمای شاهزادگان و حاکمان نیفتد مستوفی‌بافقی، جامع‌مفیدی، 1385، ج3: 678. برخی از باغاتی که در طول تاریخ در این چهارمنار وجود داشته‌اند، عبارتند از: باغ فیروزی باغ فیروزی، به همت مجدالدین حسن قاضی در عصر ایلخانان مغول و در جوار چهارمنار و نزدیک گورستان کوچه بهروک بنا نهاده شد جعفری، تاریخ یزد، 1384: ص 172. از دیگر بوستان‌های دل‌انگیز آن عصر در این محله می‌توان به باغِ سید شمس الدین، باغِ شیخ عبدالقادر البارسایی (پارسایی) و باغِ شمس‌الدین ابوبکر شاه، اشاره نمود سید رکن‌الدین و سیدشمس‌الدین،جامع‌الخیرات، 1394:ص 332. باغ ابواسحاقیه میر خضرشاه در جوار خانقاه مسجد چهارمنار، که امروزه به عنوان حسینیه توتُک یا قمر بنی‌هاشم شناخته می‌شود، بوستان‌هایی سرسبز و دل‌انگیز احداث نمود. این بوستان‌ها مأمن آسایش و تفریح عموم مردم گشته و در آن روزگار، نقشی مشابه پارک‌های امروزی را ایفا می‌کردند کاتب، تاریخ جدید یزد، 2537: ص 122. باغ دلگشا محمدتقی‌خان بافقی، علاوه بر باغ دولت‌آباد، به احداث باغی دیگر در جوار دروازۀ چهارمنار نیز همت گماشت که به «باغ دلگشا» معروف گردید. لیکن عمر او کفاف نداد تا تکمیل این باغ را به چشم خود مشاهده نماید و بدین ترتیب، روحش به عالم اعلی پر کشید طرب‌نائینی، جامع‌جعفری، ۱۳۵۳: ص ۳۷۱. سال ۱۳۹۷ محمدتقی‌خان بافقی، در راستای علاقۀ وافرش به ایجاد بوستان‌ها، باغی دیگر با نام «باغ حرم» بنیان نهاد که در نزدیکی پل چهارمنار و روبروی پل پروانۀ امروزی، در حوالی چهارراه ایرانشهر واقع بود. این باغ منحصربه‌فرد، ویژه فرمانروا، فرزندان و زنان اندرونی بوده و از دسترس عامه مردم به دور بوده است. در میانۀ این باغ، حوضی بزرگ و دریاچه‌مانند قرار داشته که آب زلال و گوارایش، در میان اهالی شهر شهرت داشته است. تمامی درختان این باغ را درختان میوه تشکیل می‌داده‌اند، از جمله درختان انار که مورخین، مرغوبیت این انارها و رنگ‌دانه‌های زیبایشان را به سرخی گونه‌های زنان زیبا تشبیه کرده‌اند. همچنین در این باغ، درختی نارنج وجود داشته است که بر اساس روایات، از میوه‌هایش در شب نوری چون مشعل ساطع می‌شده است و گفته می‌شود نظیرش در یزد وجود نداشته است طرب‌نائینی، جامع‌جعفری، ۱۳۵۳: ص ۳۷۳-۳۷۲. هرچند، مشخص نیست که این شب‌تابی میوه، ناشی از تغییرات بیولوژیکی بوده یا صرفاً تشبیهی ادبی از سوی نویسنده بوده است. در روزگار زندیه و اوایل دوران قاجار، در فاصلۀ میان پل چهارمنار و باغ دولت‌آباد، چند باغ دیگر وجود داشته‌اند که از آن جمله می‌توان به باغ دختر محمدتقی خان (جنب باغ دلگشا) که مشهور به نام شوهرش «میرزا‌اکرم» بود، باغ میرزا علیرضا و ... ثمره درختان این باغات، میوه‌های رنگارنگ و دلپذیری چون شفتالو، هلو، انار، لیمو، نارنج، ترنج، توت، بادام و غیره بود که همگی از آب قنات دولت‌آباد سیرآب می‌شدند طرب‌نائینی، جامع‌جعفری، ۱۳۵۳: ص ۳۷۷-۳۷۱. امروزه در اثر تحولات گوناگون شهری، نشانی از اکثر این باغات برجای نمانده و تنها یاد و وصفی از آنها در متون تاریخی باقی مانده است. باغ‌های کوچه بندان در واپسین سال‌های حکومت قاجار، در کوچه بُندان، باغ‌های متعددی متعلق به فردی زرتشتی به نام «نَـمیر نَـمیریان» ملقب به «گُور (Gowr) نمیر تفتی» وجود داشته است که امروزه، جز چند درخت خشکیده، اثری از آن همه سرسبزی و طراوت برجای نمانده است. شایان ذکر است که خانه تاریخی «حاجی صوت» واقع در خیابان انقلاب، از جمله بقایای یکی از باغ‌های متعلق به این فرد زرتشتی محسوب می‌شود بنگرید به: تاریخچه محله چهارمنار، قسمت هفتم: باغ‌های محله چهارمنار. باغ‌های کوچه بیدآباد چهارمنار از دیگر برزن‌های سرسبز و پرباغ کوی چهارمنار، می‌توان به کوچه «بید و باد» که در گویش عامه به «بیدآباد»بنگرید به: حسین مسرّت، کاریز یزد، مدخل حاج شیخ غلامرضا ابرند آبادی یزدی معروف است، اشاره کرد. آب وقف‌آباد با گذر از میان این کوچه سمسار یزدی و کریمیان، بازنمایی قنات وقف‌آباد یزد، ۱۳۹۷: ص ۴۱ ، چنان صفایی به آن بخشیده بود که به گواه روایات، نسیم ملایم بهاری با رقص در میان شاخسارِ گلستان‌ها و درختان سر به فلک کشیدۀ بید، برگ‌ها و گلبرگ‌ها را به رقصی دلنشین وا می‌داشته و بر دامن چمنزار فرو می‌ریخته است. گویا همین طراوت و زیبایی منحصربه‌فرد و رقص دلنشین برگ‌ها با نسیم، نام «بید و باد» را به این کوچه بخشیده است. امروزه از باغات کوچه بیدآباد چهارمنار، نشانی برجای نمانده و تنها نامی از آنها در میان روایات شفاهی باقی است. در مراسم افتتاحیه، محسن حرازی‌زاده، سرپرست جمعیت هلال‌احمر استان یزد، و جمعی از مسئولین استانی حضور داشتند هفتادمین خانه هلال استان یزد افتتاح شدافتتاح هفتادمین خانه هلال استان +تصاویر. خانۀ هلال، بنایی قدیمی در جوار بازارچۀ میرخضر شاه است که پیش‌تر محل استقرار صندوق خیریۀ «بیت‌الزهرا» بوده و اکنون با همت و مساعدت اهالی محل، هیئت امنای مسجد میرخضر شاه و به ویژه امام جماعت مسجد، محمدجواد دشتی، به مرکز خدمات درمانی تبدیل شده است. در این مرکز به طور معمول هفته‌ای یک مرتبه پزشک حضور می‌یابد و مراجعین بدون پرداخت وجه ویزیت و به صورت رایگان ویزیت می‌شوند. افراد نیازمند علاوه بر ویزیت رایگان، از داروهای رایگان این مرکز نیکوکاری نیز بهره‌مند می‌گردند. تاریخ بیضا: روایت شاهدان عینی از قتل عام بهائیان در یزد به انضمام تلگرام‌های دولتی. «سلطان حسین میرزا جلال‌الدوله: نمادی از کارکرد قدرت در بافت اجتماعی ولایات عصر قاجار». یزد در اسناد مطبوعاتی 1231-1358 ه.ش: اخبار و گزارش‌های خبری به استناد جستاری در اسناد مطبوعاتی موجود در کتابخانه موقوفه میرزا محمد کاظمینی. واعظ شهر ما: یادداشت‌ها، خاطرات و زندگینامه حجت‌الاسلام و المسلمین حاج سید احمد دعائی. سمسار یزدی، علی‌اصغر؛ کریمیان، آمنه (۱۳۹۷)، «بازنمایی قنات وقف‌آباد یزد در منظر شهری سده‌های هشتم و چهاردهم هجری شمسی»، نشریه اثر، شماره ۷۹، صص: ۴۶-۲۹. طراز، میرزا عبدالوهاب (۱۳۴۱)، «کتابچه شرح موقوفات یزد»، به کوشش ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین، شمارۀ ۱۰، صص: ۵-۱۱۸. یزد دیروز، آداب، سنن و رخدادهای 1304-1384ش: یادداشت‌ها، خاطرات و دیدگاه‌های دکتر جلال گلشن. | ## جمع‌بندی | یزد: انجمن کتابخانه‌های عمومی ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان یزد و انتشارات یزد.