موضوع مقاله: حمیدالدین کرمانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حمیدالدین کرمانی | مقدمه: نام کامل او حمید الدین ابوالحسن احمد بن عبدالله کرمانی است و ملقب به ججة العراقین است. | ## بخش 1: حمیدالدین کرمانی | گویا بیشتر عمر خود را به عنوان مبلغ و داعی فاطمیان در بغداد و بصره فعالیت کرده‌است. حمید الدین کرمانی هم عصر با خلیفه فاطمی الحاکم بامرالله بود و یکی از فیلسوفان مشهور و سخنگوی فلسفه مذهب اسماعیلی شناخته می‌شود.ویکی‌پدیا انگلیسی زندگی حمیدالدین کرمانی دربارهٔ او بسان دیگر داعیان اسماعیلی که عمدتاً فعالیت‌های سری داشتند اطلاعات کمتری در اختیار است. /۹۶۳م زاده شده و بیشترین فعالیت‌های خود را در عراق، به ویژه بغداد و بصره و از آن پس در نواحی شمال شرق عراق و نیز نواحی مرکزی ایران پی گرفت.صابری، حسین. تهران:سمت،1388.978-964-459-855-5 جلد 2 صفحه 167 تأثیر فعالیت‌های او در عراق آن اندازه بود که توانست مقلد بن یوسف کارگزار حکومت عباسی در موصل را به کیش اسماعیلی درآورد و کاری کند که در سال ۳۸۲ق. کرمانی که خود از بزرگان اسماعیلیه شرق و یکی از پرکارترین نویسندگان و فیلسوفان اسماعیلی و از شاگردان ابویعقوب سجستانی بود ظاهراً برای نخستین بار در دوره خلافت عزیز به مصر رفت و دیگر بار نیز در هنگامی که گروه‌های تندرو اسماعیلی -همان‌ها که سلف دروزیان شدند- دربارهٔ حاکم راه غلو در پیش گرفته و او را تا حد خدایی بالا برده بودند به دعوت ختکین، داعی الدعاة وقت مصر، روانه آن سامان شد و در سال ۴۰۷ یا ۴۰۸ قمری/ ۱۰۱۶ یا ۱۰۱۷ میلادی به قاهره رسید.. | ## بخش 2: حمیدالدین کرمانی | وی در آنجا مباحثی که دربارهٔ ماهیت امامت فاطمیان رخ نموده بود دخالت کرد و چندی بعد به عراق بازگشت. کرمانی به روایتی در سال ۴۰۸ قمری - ۱۰۱۷ میلادی و ۱۰۱۸ میلادی و به روایت پذیرفته تر پس از ۴۱۱ قمری / ۱۰۲۰ و ۱۰۲۱ میلادی در گذشته‌است. آثار حمید الدین کرمانی کرمانی از فلاسفه پرکار اسماعیلی و در واقع حلقه واسطه‌ای میان دانشوران اسماعیلیه شرق و اسماعیلیه فاطمی است؛ و در امر تلفیق دیدگاه فلاسفه اسماعیلی پیشتاز و ممتاز بوده و آثار فراوانی از خود بر جای گذاشته‌است. شمار آثار او را افزون بر سی کتاب و رساله دانسته‌اند و از جمله مهم‌ترین آنهاست: المصابیح فی اثبات الامامه: وی در این کتاب پس از طرح مباحثی دربارهٔ خلقت و نبوت از امامت، عصمت و تعیین امام از رهگذر نص سخن به میان آورده‌است. راحة العقل: این کتاب از مهم‌ترین کتابهای فلسفی اسماعیلی است که در آن در چهارچوب ساختاری مبتنی بر تقسیم‌های هفت تایی فصول و مباحث، از توحید و صفات خداوند و سپس فیض و ابداع و سلسله مبدعات بحث شده‌است.این کتاب را نخستین بار محمد کامل حسین و محمد مصطفی حلمی در قاهره منتشر کرده‌اند و برای دومین بار نیز مصطفی غالب آن را به سال 1967میلادی در بیروت منتشر کرده‌است. | ## بخش 3: حمیدالدین کرمانی | (به نقل از کتاب تاریخ فرق اسلامی صفحه 167) الریاض فی الحکم بین (الصادین) صاحبی الاصلاح و النصره: همان گونه که از نام کتاب پیداست و پیشتر هم اشاره شد کرمانی این کتاب را در داوری میان نظریه‌های سه تن از اندیشوران اسماعیلی یعنی نسفی، ابوحاتم رازی و ابویعقوب سجستانی نوشت و در آن ضمن به دست دادن تصویری از نظریات نسفی در المحصول و نقد آن از سوی ابوحاتم رازی در الاصلاح و پاسخ به این نقد در النصره سجستانی به نقد و داوری دربارهٔ آن‌ها پرداخت. مباحث این کتاب دربارهٔ نفس یا منبعث اول، عقل یا مبدع اول، حرکت و سکون، هیولی و صورت، اقسام عام، وقف و قدر، شریعت آدم و وصی نوح و توحید و مبدع اول است.این کتاب را عارف تامر در سال 1960 میلادی در بیروت منتشر کرده‌است. (به نقل از کتاب تاریخ فرق اسلامی صفحه 167) الرساله الدرّیه فی معنی التوحید الموّحد و الموحَّد که در باب توحید است. مباسم البشارات بالامام الحاکم بامرالله تنبیه الهادی و المهتدی که به رد عقاید مخالفان اعم از اهل تسنن و شیعیان دوازده امامی می‌پردازدبرای آگاهی بیشتر دربارهٔ این آثار بنگرید به: بدوی، تاریخ اندیشه‌های کلامی در اسلام جلد 2 صفحه 298 - ایوانف، راهنمایی بر تالیفات اسماعیلیه - غالب، اعلام الاسماعیلیه صفحه 100(به نقل از کتاب تاریخ فرق اسلامی صفحه 167) اهمیت و جایگاه کرمانی در مذهب اسماعیلی جایگاه کرمانی و اندیشه او بدان بازمی‌گردد که وی در آثار خود و به ویژه در راحة العقل ضمن دفاع از عقاید اسماعیلی، می‌کوشد تا فلسفه اسماعیلی را به صورتی سامان یافته به تصویر کشد و نظام جهانشناختی اسماعیلی را که از اسماعیلیان متقدم اثر پذیرفته‌است ترسیم کند. | ## جمع‌بندی | آقای فرهاد دفتری در کتاب خود «تاریخ و عقاید اسماعیلیه» در مورد اهمیت و جایگاه فعالیت‌ها و آثار کرمانی در مبانیی کلامی مذهب اسماعیلیان چنین می‌گوید: «هر چند فاطمیان نظام جهانشناسی کرمانی را نپذیرفتند، این جهانشناسی با بعضی تغییرات و اصلاحات بعدها مورد بهره‌برداری دعوت طیبی در یمن قرار گرفت و بلکه جایگزین نظام قدیمتر فاطمی که مبتنی بر آثار النسفی، السجستانی و ابوحاتم بود شد.کتاب تاریخ و عقاید اسماعیلیه صفحه 283» به هر روی، کرمانی یکی از نمایندگان اسماعیلیه شرق است که بیشترین تلاش را در تدوین اندیشه اسماعیلیه به ویژه در باب ابداع و سلسله مبدعات انجام داده و تحلیلی کامل را در این باره فرو نهاده‌است.کتاب تاریخ و عقاید اسماعیلیه ص 224-225 اما با آنهم جایگاه این مبلغ مشهور در میان اسماعیلیان خیلی مهم است و کتاب‌های او جز مهم‌ترین متون کهن فلسفی مذهب اسماعیلی تلقی می‌گردد.