موضوع مقاله: شریف‌آباد (اردکان) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شریف‌آباد (اردکان) | مقدمه: تهیه نقشه از دکتر سعید برخورداری جایگزین=کشاورزان زرتشتی و مسلمان شریف‌آباد در سالهای دور|چپ|بی‌قاب پیشینه و فرهنگ شریف‌آباد اردکان روستایی در حاشیه جنوب شرقی اردکان و در اقلیمی گرم و خشک است که عبور قنات ۱۰۰۰ساله قطب آباد از وسط این روستا به آن طراوت و تازگی خاصی داده است. | ## بخش 1: شریف‌آباد (اردکان) | در یک طرف شریف‌آباد بافت تاریخی خانه‌های زرتشتیان و در طرف دیگر امامزاده ای قرار گرفته که ترکیب جالب این دو ساختار؛ همراه با زندگی مسالمت آمیز پیروان دین اسلام و دین زرتشت طی صدها سال گذشته، چهره ای همدلانه به این روستا بخشیده و باعث جذب توریستهایی از کشورهای مختلف شده تا شاهد تاریخ کهن، جاذبه‌های مذهبی و زندگی زیبای مردمان این دیار باشند. قرنهاست مسلمانان این روستا برای عبادت به مسجد خود و زرتشتیان به آتشکده روستا می‌روند و عقاید هم را محترم می‌شمارند. در مورد تاریخ شریف‌آباد اردکان در کتاب رستم بلیوانی آمده است که: «نام بانی شریف‌آباد را عده‌ای شرف‌شتردار و بعضی شهریار زرتشتی می‌دانند و معتقدند نام قبلی آن شهریار آباد بوده است و بعداً به شرف‌آباد و شریف‌آباد تغییر نام یافته است». تا دهه۱۳۳۰شمسی روستای شریف‌آباد بیرون از شهر اردکان قرار داشت، ساکنان زرتشتی ترجیح می‌دادند محل زندگی مستقل از شهر اردکان داشته باشند. به تدریج با رشد شهر اردکان و رفع برخی محدودیت‌ها، شریف‌آباد داخل شهر قرار گرفت و تبدیل به یکی از محلات اردکان شد. شریف‌آباد دو محله اصلی داشت، محله قدیمی تر برای زندگی زرتشتیان و محله جدیدتر برای زندگی مسلمانان روستا بود. ولی به مرور زمان و با کاهش آب‌های زیرزمینی و آبدهی قنوات به مشاغل صنعتی، تولیدی و خدماتی روی آوردند. در حال حاضر تعدادی از مردم مسلمان این روستا صنعتگران و تولیدکنندگان موفقی هستند و در صنایع کاشی و سرامیک و شیشه استان یزد نقش آفرینی می‌کنند. کارخانجات شیشه اردکان، کاشی صدف، کاشی گلسرام، کاشی ارم، کاشی برج، کاشی میلاد مهریز، کاشی پرسلان سنا، کاشی سالار نایین، خاک چینی الماس، لعاب صنعتی شریف و آهک صدرا ساروج و… از جمله این واحدهای تولیدی می‌باشند. برخی از زرتشتیان شریف‌آباد نیز به شهرهای بزرگ ایران خصوصاً تهران مهاجرت کرده و از تحصیلات عالیه برخوردارند و پاره ای نیز به کانادا و آمریکا مهاجرت و در شغل و زندگی خود موفق هستند.Foltz, Richard. با توجه به جایگاه و اهمیت شریف‌آباد است که مری بویس نویسنده شهیر انگلیسی عنوان کتاب خود را با الهام از آن «دژ تسخیرناپذیر زرتشتی» گذاشته است، تصویر زنده و صمیمانه‌ای که بویس از زندگی ساده و عمیقاً راست‌دلانه و آیین‌وندانهٔ روستاییان زرتشتی شریف‌آباد ارایه می‌دهد… منبع ارزشمندی برای پژوهش در باورها و آیین‌های معاصر زرتشتی است. جشن هیرمبا یکی دیگر از مراسم کهن و سنتی ایرانیان است که توسط زرتشتیان شریف‌آباد اردکان در پیچ و خم تاریخ کهنسال این دیار، هنوز به چشم می‌خورد. برپایی و زنده نگاه داشتن این سنت از یک طرف و از سوی دیگر روش برپایی آن که همه و همه از پیر و جوان، زن و مرد از شروع تا پایان آن سهیم هستند، جای شگفتی است. این جشن در روز اشتاد (واژه اشتاد به معنی راستی است) و ماه آذر قدیم که به معنی آتش است، برگزار می‌شود یعنی زمانی که ۱۰۰ روز مانده به نوروز، البته امروزه از ۲۵ تا ۲۹ فروردین برگزار می‌شود. واژه «هیر» در فرهنگ لغت به معنی آتش است و می‌توان آن را به جشن سده نسبت داد و نیز با توجه به جزئیات مراسم، همازوری، همدلی و پایداری همگان را با آتشکده محل نشان می‌دهد. پس هیرمبا را می‌توان این گونه معنی کرد: «آتش افزون باد یا آتش پایدار باد» و اینچنین آغاز می‌شود که پسین روز اَرت و آذرماه (۲۵ فروردین) به زیارت پیر هریشت می‌روند و شب را در آنجا به سر می‌برند. بامداد روز بعد یعنی اشتاد (۲۶ فروردین) به کوه‌های اطراف پیر، حرکت کرده و هیزم‌های خشک را که (غیزل) می‌گویند، جمع‌آوری می‌کنند که شاید تا نیمروز به طول انجامد. خلاصه همهٔ شرکت کنندگان را با نان، شیر، پشمک، سیرگ، آبگوشت، خورشت و… پذیرایی می‌شوند. بعد از صرف ناهار گرد هم جمع می‌شوند و سخنرانی می‌کنند، از کسانی که خیرات انجام داده و به هر دلیلی همراهی و کمک کرده به نیکی یاد می‌شود. همه در جریان امر قرار می‌گیرند و در مورد کسانی که برای اولین بار شرکت دارند، مراسم چوب زنی اجرا می‌شود. غیزل (بوته‌های خشک بیابان) را نیز با خود می‌برند و البته هر خانه‌ای نیز مقداری هیزم به آن اضافه می‌کند. در یک میدان، کوهی از هیزم انبار می‌شود و هنگام غروب تعدادی از مردان در کنار هیزم حلقه زده، فردی با صدای بلند افراد نامی و دینداران شریف‌آباد که جهان را بدرود گفته‌اند را یاد می‌کند و در جواب فرد دیگری می‌گوید خدایش بیامرزد و گروهی با صدای بلند می‌گویند هیرُمبا (شاید به این معنی باشد که مهر و دوستی‌ها ادامه دارد و پایدار است). در پایان توسط موبد محل که آفرینگان آتش بدست دارد و اوستا را زمزمه می‌کند، آتش هیرمبا روشن می‌شود و همه شادی کنان در اطراف آتش با دلهایی پر از مهر و دوستی، با اندیشه و گفتار و کردار نیک به نماز ایستاده و از اهورامزدا در خواست دارند که: آتش این خانه (این مکان) همواره فروزان باد آتش این خانمان پایدار باد آتش این خانواده خاموش مباد این خانه همیشه گشوده و آباد باد و بعد، کمی از این آتش را به خانه‌ها برده و روز بعد به آتشکده برگشت می‌دهند. این جشن در روزهای آسمان (۲۷ فروردین)، زامیاد (۲۸ فرودین) و مانتره سپند (۲۹ فروردین) ادامه دارد. مردم مسلمان نیز به لهجه شریف‌آبادی که متفاوت از سایر لهجه‌های اردکانی است صحبت می‌کنند. | ## بخش 2: شریف‌آباد (اردکان) | نامه‌های زرتشتیان در گذشته مکاتباتی بین زرتشتیان ایران و هند صورت گرفته است که بخشی از این نامه‌ها بین دستوران زرتشتی ساکن روستاهای شریف‌آباد و ترک آباد اردکان با زرتشتیان هند بوده است. روابط زرتشتیان شریف‌آباد و بمبئی ضرورت بازنگری در ضوابط و احکام زرتشتیان هند آنها را بر آن داشت تا طیفی از بهدینان به زعامت چانگاآسا در نوساری با هدف ایجاد وحدت رویه، از همکیشان خود در ایران یاری طلبند و از این رو فردی بهنام نریمان هوشنگ را با پرسش‌های متنوع در مورد ضوابط آیین زرتشت نزد موبدان روستاهای شریف آباد و ترک آباد فرستادند. این سفر نه تنها نخستین زمینه آگاهی زرتشتیان یزد از پارسیان هند بشمار می‌رفت بلکه تداوم روابط آنها تا ۳۰۰ سال بعد را باعث گردید. حضور کمپانی هند شرقی در سرزمین هندوستان و روابط خوب پارسیان هند با این کمپانی شرایط تجارت را برای آنها فراهم آورده بود لذا زرتشتیان شریف‌آباد و سایر روستاهای زرتشتی نشین یزد ارتباط تجاری خوبی با بمبئی برقرار کردند و برخی هم بدانجا مهاجرت نمودند. مهاجرت زرتشتیان احمدآباد اردکان به شریف‌آباد در متون تاریخی زردشتیان آمده است که چندین خانوار زردشتی در احمدآباد سکونت داشتند و حتی پرستشگاهی «درمهری» نیز در آنجا بنا نموده بودند. اما به مرور زمان زردشتیان احمدآباد به شریف‌آباد کوچ نمودند و سنگ آتشدان درمهر احمدآباد نیز به شریف‌آباد منتقل کردند و هم‌اکنون در آنجا نگهداری می‌شود و محلی که قبلاً درمهر زردشتیان بوده بعد از ویرانی به صورت زمین صافی درآمده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۸۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این محله منحصربه‌فرد است: دو زبان مختلف، دو گویش متفاوت، دو لباس، دو فرهنگ و دو دین کنار هم و با هم روزگار می‌گذرانند. کنار مسجد، آتشکده قرار دارد، کنار زیارتگاه زرتشتیان، امام‌زاده‌ای واقع است، بافت تاریخی و یک ساباط قدیمی دارد که هنوز نفس می‌کشد، دخمه دارد، آتشکده و موبد دارد، بادگیرهای یک‌طرف اردکانی دارد و همین‌ها آن را از سایر محله‌ها جدا کرده است. بافت تاریخی‌اش زیبایی و شکوه خاصی را به نمایش می‌گذارد و دیوارهایش هنوز کاهگلی‌اند و ساباط، سایه‌سار رهگذران و مسافران است. دخمه شریف‌آباد با کمک‌های انجمن اکابر هند و از طریق فردی به نام مانکجی که نماینده آنها در ایران بود صورت گرفت. در لوح دخمه روستای شریف‌آباد (روز فروردین از ماه سپند ۱۲۲۵ی/۱۲۷۲ هجری /۱۸۵۶م) با تأکید بر همت پارسیان هند به انجام این مهم از آنها به عنوان «رعیت معدلت بسط انگلیس» یاد می‌شود. در مجموع و از فحوای کلام الواح دخمه‌های یزد و شریف‌آباد دو نکته حائز اهمیت است؛ نخست: تلاش در جلب حمایت متولیان شرعی و عوام با استناد به آیات قرآنی و احادیث شیعی در حرمت تعرض به اماکن زرتشتی و دوم: با توجه به گسترة نفوذ سیاسی انگلیس در ساختار قدرت ایران، اعلام تابعیت انگلیسی پارسیان در راستای جلوگیری از مخالفت با اماکن مرتبط با اتباع انگلیس قابل توجیه می‌نمود. علاوه بر این، نگاه دیگر مانکجی در احیای اماکن دینی، به ساخت آتشگاه معطوف بود لذا آتشگاهی هم بر دخمه شریف‌آباد بنا کرد. در مهر ۱۴۰۲ اعلام شد که دولت سیزدهم قصد دارد دخمه شریف‌آباد در اردکان یزد را برای اجرای «طرح ملی مسکن» تخریب کند. گزارش‌ها حاکی است که حریم دخمه‌های شریف‌آباد اردکان تحت محاصره ماشین‌آلات حفاری و خاک‌برداری قرار گرفته، و در حال آماده‌سازی برای نابودی این آثار به بهانه طرح ملی مسکن در شهرستان اردکان است. این زیارتگاه که زرتشتیان به آن پیرسبز نیز می‌گویند در استان یزد و شهرستان اردکان در کوه‌های میان اردکان و انجیره قرار دارد. زرتشتیان هر ساله از روز ۲۴ خرداد به مدت چهار روز در این زیارتگاه دور هم جمع شده و به نیایش می‌پردازند. اداره چک چکو از دیرباز بر عهده زرتشتیان شریف‌آباد اردکان بوده است.زنده‌دیل، حسن و دستیاران، استان یزد (از مجموعهٔ راهنمای جامع ایرانگردی. این نیایشگاه و آتشکده در ۹۰ کیلومتری غرب یزد، در پانزده کیلومتری شهر اردکان، در دامنه کوه‌های کم‌ارتفاع و بدون پوشش گیاهی واقع شده است. زرتشتیان بر این باورند که «هریشت» محل غایب شدن یکی از کنیزهای بانوی «یزدگرد ساسانی» است. زرتشتیان هر سال، در روز هجدهم نوروز به این محل می‌آیند و به زیارت، جشن و پایکوبی می‌پردازند. زرتشتیان شریف‌آباد برای تهیه هیزم آتش جشن هیرومبا به نیایشگاه «پیر هریشت» می‌روند. مدرسه خرمنی دبستان خرمنی شریف‌آباد: توسط اردشیر کیامنش درسال ۱۳۰۸ خ پایه‌گذاری که تا سال ۱۳۲۶ خ زیرنظرخورشید و خرمن کیامنش دختران مؤسس اداره می‌شد. درسال ۱۳۰۹ خ با سرمایه جمشید خدارحم ایجاد و سال‌ها به سرپرستی استاد اردشیر دبستانی اداره می‌شد پس از آن توسط رستم ترک خدارحم تجدید بنا گردید و زیرنظر آموزش و پرورش اردکان است. | ## بخش 3: شریف‌آباد (اردکان) | برابر سالنامه آماری۱۴۰۵ معارف (نوشته میرزا احمد خان پدر نصیر الدوله) در ردیف ۴۷۷ نام مدرسه ابتدایی پسرانه جمشیدی شریف‌آباد آمده است. در اواخر سده سیزده با ایجاد مدارس جدید اولین دبستان در شریف‌آباد به نام دبستان جمشیدی در سال ۱۲۵۹ خورشیدی دایر گردید و بودجه آن از طریق انجمن اکابر صاحبان پارسی هند پرداخت شد، دبستان پسرانه جمشیدی از دهش کیخسرو مهربان رستم به نامگانه برادرش جمشید به سال ۱۲۶۰ یزدگردی گشایش یافت و توسط روانشاد کاووس پور تجدید بنا گردید. دبستان امینی دبستان امینی شریف‌آباد در سال ۱۳۲۸ به همت آقا صادق امینی تأسیس شد و تا سال ۱۳۶۰ نیز به فعالیت آموزشی و پرورشی خود ادامه داد. خانه سلامت یکی از خانه‌های تاریخی بسیار زیبا در بافت ثبت شده و منحصر به فرد شریف‌آباد اردکان می‌باشد که توسط سرمایه‌گذار بخش خصوصی به عنوان مرکز صنایع دستی این شهرستان راه اندازی و به بهره‌برداری رسیده است. این آب انبار دارای مخزنی به قطر حدود ده متر و ارتفاع از سطح زمین ده متر و به شکل استوانه و با ساروج عایق رطوبتی شده است پوشش سقف به صورت گنبدی و اجری است و سه بادگیر دو دهانه با سطح مقطع مربع به ارتفاع حدود ده متر دارد. دارای دو راه پله مجزا یکی کوچه کنار پارک سلامت و دومی در کوچه منتهی به آتشکده با چهل پله است. آب انبار گشتاسب آب‌انبار گشتاسب یکی از آثار ملی ثبت شده ایران در اردکان است که قدمت آن مربوط به قاجاریه می‌باشد و در تاریخ ۱۳۸۴/۱۲/۲۴ به شماره ثبت ۱۵۰۷۵ در مجموعه آثار تاریخی ایران ثبت شده است. قنات قطب آباد با ۲۰ کیلومتر طول یکی از معدود قنوات این شهرستان است که بعد از قرن‌ها هنوز آب آن جاریست و از منطقه فیروزآباد میبد تا کشتخوان قطب آباد اردکان ادامه دارد و سند این قنات نیز به نام چند کشاورز اردکانی صادر شده است. قنات قطب آباد از وسط روستای شریف‌آباد و خانه‌های قدیمی این روستا می‌گذرد و حال و هوای ویژه ای به این روستای زیبا داده است. هر جهانگردی که به روستای شریف‌آباد می‌آید حتماً از پاکنه‌های قنات قطب آب دیدن می‌کند. آب آن شیرین و و خنک و محیط پاکنه‌های آن حتی در گرمای طاقت فرسای اردکان سرد و دلنشین است. در گذشته که آب لوله‌کشی وجود نداشته مردم روستا از آب آن برای مصارف خانگی استفاده‌های زیادی می‌کردند. شاه اشتاد ایزد و شاه تشتر ایزد شاه فریدون شاه مهر ایزد آثار تاریخی تخریب شده شریف‌آباد قلعه تاریخی شریف‌آباد قلعه تاریخی شریف‌آباد اردکان در اوایل دهه ۱۳۶۰ خورشیدی به علت فقدان آگاهی از ارزش این میراث کهن تخریب شده است. این قلعه دارای چهار برج و باروی مرتفع بوده و گفته می‌شود نقبی به میدان بازارنو اردکان داشته است. چنین تخریب‌هایی در بقیه نقاط شهر اردکان نیز اتفاق افتاد که بارزترین آن تخریب بازار بزرگ محله بازارنو اردکان بود. بافت تاریخی روبروی قبرستان شریف‌آباد بافت تاریخی متشکل از چندین خانه خشتی کوچک متعلق به اواخر دوره مظفری شریف‌آباد که حدفاصل قبرستان روستا و خیابان شریعتی قرار دارد به منظور طرح تعریض و دو بانده کردن خیابان به‌طور کامل تخریب گردید. بافت تاریخی پشت قلعه شریف‌آباد در خصوص تخریب این قسمت از بافت تاریخی شریف‌آباد رئیس میراث فرهنگی اردکان اظهار داشت: «در یک اقدام غیر فرهنگی و بدون هماهنگی با اداره میراث فرهنگی و نداشتن مجوز، بخشی از بافت تاریخی شریف‌آباد که در مجاورت هسته تکیه اعظم واقع بوده، بصورت غیراصولی تخریب شده است. این بافت تاریخی هم به لحاظ تاریخی و هم به لحاظ فرهنگی و همزیستی مسالمت آمیز مسلمانان و زرتشتیان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. قدمت این بافت تاریخی دست کم به دوره صفوی برمی گردد، از خصوصیات ویژه این بافت تراکم و انسجام بافت است که در کمتر بافت‌های تاریخی می‌توان نمونه آن را سراغ گرفت.» سفر مری بویس مورخ شهیر انگلیسی به شریف‌آباد نورا الیزابت مری بویس(۲۰۰۶–۱۹۲۰) زرتشتی پژوه شهیر انگلیسی در سال ۱۹۶۶ به یزد و کرمان سفر کردBOYCE, MARY. بیشترین تمرکز تحقیقات مری بویس در شریف‌آباد اردکان بود که در این مدت نزد رستم بلیوانی رئیس انجمن زرتشتیان شریف‌آباد اقامت داشت. بلیوانی در این خصوص می‌گوید حدود سال ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ مری بویس در شریف‌آباد اقامت و به مطالعه آداب و رسوم اجتماعی زرتشتیان شریف‌آباد و انجام تحقیقات مذهبی پرداخت. وی در این مدت از زیارتگاه زرتشتیان شریف‌آباد بازدید و وضعیت زندگی عمومی این اقلیت را مطالعه کرد. زندگی مری بویس در میان زرتشتیان باعث شد آراء و نظریات تعدادی از محققان دین زرتشت را زیر سؤال ببرد. وی در این زمینه نوشت: «سه هزار و اندی سال پس از زرتشت، چه کسی صلاحیت بیشتر در تعبیر و تفسیر و شرح باورها و آموزه‌های زرتشت را دارد؟ پژوهشگران و دانشمندانی که در صندلی‌های راحت کتابخانه‌های خود لم داده و قلم فرسایی می‌کنند، یا آن کشاورز قبا بر تن زرتشتی که در کوه‌ها و بیابان‌های خشک اطراف یزد و کرمان بیل می‌زند و کار می‌کند ؟» مری بویس حاصل مطالعاتش را در کتاب «کانون دین زرتشتی در ایران» و مجموعه کتابهای «تاریخ کیش زرتشت» گردآوری کرد. | ## جمع‌بندی | وی که محدودیتهای کارهای پژوهشی را با وظایف خانوادگی سازگار نمی‌دانست ازدواج نکرد و تمام دارائی و اندوخته مالی خویش را بی هیچ چشمداشتی صرف ایرانشناسی و زرتشت پژوهی کرد.