موضوع مقاله: اشاره (زبان‌شناسی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اشاره (زبان‌شناسی) | مقدمه: در زبان‌شناسی، مفهوم اشاره ، یعنی استفاده از کلماتی که معنایشان وابسته به موقعیت گفت‌وگو است؛ یعنی برای درک آن‌ها باید بدانیم چه کسی صحبت می‌کند، کجا ایستاده، دربارهٔ چه زمانی حرف می‌زند و به چه چیزی اشاره دارد. | ## بخش 1: اشاره (زبان‌شناسی) | چند مثال ساده: وقتی می‌گوییم «اینجا»، باید بدانیم گوینده کجا ایستاده تا بفهمیم منظورش کجاست. یا در جملهٔ «فردا امتحان داریم»، زمانِ «فردا» بستگی به این دارد که امروز چه روزی است. انواع اشاره‌گری: اشاره‌گری مکانی: مثل «اینجا»، «آنجا»، «نزدیک»، «دور» اشاره‌گری زمانی: مثل «امروز»، «دیروز»، «الان»، «فردا» اشاره‌گری شخصی: مثل «من»، «تو»، «او»، «ما»، «شما» بنابر این اشاره‌گری یعنی استفاده از واژه‌هایی که بدون دانستن شرایط گوینده، مکان، زمان یا افراد حاضر، نمی‌توان معنی دقیقشان را فهمید. در حوزهٔ اشاره، شیوهٔ ارجاع توسط عبارت‌هایی است که معنای خود را از درون بافت متن به‌دست می‌آورند. ضمایر شخصی (من، تو، او …) عبارت‌های زمانی (حالا، دیروز ، ...)، و عبارت‌های مکانی (اینجا، آنجا،...) از جمله عبارت‌های اشاره‌ای هستند. انتخاب یک نوع از عبارات ارجاعی، از بین سایرین، تا حد زیادی بر این اساس است که چه چیزی را گوینده فرض می‌کند که شنونده پیش از این می‌دانسته است. در زمینه‌های بصری مشترک، آن ضمایری که عملکردشان به عنوان عبارات اشاره‌ای است (برای مثال، «این را بگیر»، «به او نگاه کن»)، برای یک ارجاع موفق ممکن است کافی باشد، اما جایی‌که هویت پیچیده‌تر باشد، عبارات اسمی پیچیده‌تری را بکار می‌گیرند. (برای مثال، «آن خارجی با نگاه مسخره را بیاد داری؟») پس ارجاع، آشکارا به اهداف گوینده (برای مثال، شناخت چیزی) و اعتقادات گوینده (به این معنا، آیامی‌توان از شنونده انتظار داشت که چیز خاصی را بداند؟) در کاربرد زبان ارتباط دارد. گونه‌ها: نظام اشاری عبارت است از: الفاظ اشاری دالّ بر شخص، یعنی ضمائر شخصی اوّل شخص و دوم شخص، الفاظ اشاری دالّ بر زمان، یعنی نظام زمانی و قیود زمانی، الفاظ اشاری دالّ بر مکان، یعنی قیود مکان («اینجا» و «آنجا»)، اسماء و ضمایر اشاره («این»، «آن»، «اینها/اینان»، و «آنها/آنان»)، شگردهای نوشتاری دالّ بر گفتار، مانند «در بالا» و «پیش‌گفته»، و اشاری‌های اجتماعی: ضمایر خودمانی یا مؤدّبانه‌تر و رسمی‌تر که دالّ بر شأن اجتماعی گوینده و شنونده/شنوندگان‌اند. در برخی زبان‌ها، مانند زبان اشاره، این نوع‌ها ممکن است با یکدیگر هم‌پوشانی داشته باشند، برای نمونه، اشاره‌گری مکانی و شخصی در ضمایر اشاره‌ای. همچنین برخی زبان‌شناسان گونهٔ چهارمی به نام اشاره‌گری اجتماعی را نیز مطرح کرده‌اند. | ## بخش 2: اشاره (زبان‌شناسی) | این ضمایر می‌توانند اطلاعاتی دربارهٔ شخص، مانند جنسیت یا جایگاه اجتماعی، نیز بدهند. اشاره‌گری مکانی اشاره‌گری مکانی به مکان‌هایی اشاره دارد که نسبت به محل گوینده یا شنونده تعیین می‌شوند. این واژه‌ها شامل قیدهایی مانند «اینجا» و «آنجا» و نیز واژه‌های اشاره‌ای مانند «این»، «آن»، «این‌ها» و «آن‌ها» هستند، گرچه فقط محدود به این‌ها نیستند. اشاره‌گری زمانی اشاره‌گری زمانی به زمان‌هایی اشاره دارد که نسبت به زمان گفتار یا دریافت گفتار تعریف می‌شوند. این نوع شامل قیدهایی مانند «اکنون»، «به‌زودی»، اسامی زمانی مانند «فردا» و نیز کاربرد زمان دستوری است. اشاره‌گری زمانی می‌تواند به زمان گفتار (زمان «اکنون» گوینده) یا زمان دریافت (مثلاً هنگام خواندن یا شنیدن جمله) بستگی داشته باشد. هرچند در گفتار رودررو معمولاً این دو یکی هستند، ولی در متن‌های مکتوب یا ضبط‌شده ممکن است متفاوت باشند. زمان‌های دستوری معمولاً به دو دسته تقسیم می‌شوند: زمان مطلق (اشاره‌گر): مانند گذشتهٔ ساده در جملهٔ «او رفت.» زمان نسبی: مانند گذشتهٔ کامل در جملهٔ «وقتی به خانه رسیدم، او رفته بود.» که نسبت به زمان دیگری بیان می‌شود. اشاره‌گری گفتمانی اشاره‌گری گفتمانی (یا اشاره‌گری متنی) به کاربرد واژه‌هایی در درون یک گفتار اشاره دارد که به بخش‌هایی از همان گفتار یا متن اشاره می‌کنند، از جمله خود آن جمله. برای نمونه، در جملهٔ «این داستان فوق‌العاده‌ای است»، واژهٔ «این» به بخشی از گفتار که در ادامه خواهد آمد اشاره دارد. برای نمونه، در ترجمه‌ای مانند «جان به تام مشت زد، و رفت-[نشانهٔ فاعل یکسان]»، منظور این است که جان رفت. | ## بخش 3: اشاره (زبان‌شناسی) | اما در «جان به تام مشت زد، و رفت-[نشانهٔ فاعل متفاوت]»، این تام است که رفته است. اشاره‌گری گفتمانی در ارتباطات با واسطه رایانه نیز دیده شده، به‌ویژه از طریق شکل‌هایی مشابه فلش یا نمادهای بصری که برای اشاره به بخش‌هایی از متن یا گفتار به کار می‌روند. اشاره‌گری اجتماعی اشاره‌گری اجتماعی به اطلاعات اجتماعی‌ای اشاره دارد که در برخی واژه‌ها نهفته است، مانند جایگاه اجتماعی یا میزان آشنایی میان گوینده و شنونده. چون بسیاری از واژه‌های اشاره‌گر به‌صورت خودمرکز (egocentric) به‌کار می‌روند، معمولاً مرکز اشاره‌گری گوینده، مکان و زمان گفتار، جایگاه در گفتمان و عوامل اجتماعی مربوط به آن است. اما اگر دو نفر از لندن و نیویورک تلفنی با هم صحبت کنند، فردی که در لندن است می‌تواند بگوید: ما هفتهٔ آینده از لندن می‌رویم. همچنین هنگام روایت داستان دربارهٔ فردی دیگر، مرکز اشاره‌گری معمولاً به آن شخص منتقل می‌شود؛ مثلاً در جملهٔ: او سپس بیست قدم به چپ دوید. «چپ» در اینجا به سمت چپ فردی اشاره دارد که داستان دربارهٔ اوست، نه لزوماً چپِ گوینده. همچنین گاه واژه‌های اشاره‌گر در کاربردهایی به‌کار می‌روند که اصلاً اشاره‌گر نیستند. در اشاره‌گری نمادین، تنها نیاز به دانستن مکان و زمان گفتار است؛ مثلاً: من این انگشت را شکسته‌ام. در جملهٔ: یه بار رفتم این شهر… واژهٔ «این» کاربرد اشاره‌گر ندارد، بلکه مانند حرف تعریف عمل می‌کند و در واقع می‌توانست به‌جای آن «یه» (a) هم بنشیند. گاهی یک واژه هم‌زمان هم ارجاعی است و هم اشاره‌گر؛ مثلاً: من در لندن به دنیا آمدم و تمام عمرم را اینجا/آنجا زندگی کرده‌ام. | ## جمع‌بندی | در این جمله، «اینجا» یا «آنجا» از یک سو به لندن اشاره دارد (ارجاعی) و از سوی دیگر، بسته به اینکه گوینده هنوز در لندن است یا نه، اشاره‌گر است.