موضوع مقاله: ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی | مقدمه: ریشه‌شناسی دانش شناخت، بازیابی و فراکاوی پیرامون ریشه واژه‌ها برپایه زبان‌های هم‌پیوند و زبان‌های دیگر می‌باشد. | ## بخش 1: ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی | بررسی دگرگونی واژگان در طول زمان، دگرِش در حین گذار از زبانی به زبان دیگر و تغییر معنایی در این دانش انجام می‌شود. این جستار به ریشه‌شناسی کارواژه‌های زبان پارسی بر پایه زبان پارسی میانه، پارسی باستان و اوستایی می‌پردازد. +ریشه‌شناسی فعل فعل هم‌ارز در زبان پارسی میانه ریشه معنی هم‌ریشگیآسْتودن/آستاوآستودناز پیشوند *آ و ستاک *ستاو ساخته شده است. این کارواژه در واژه‌نامه‌های فارسی یاد نشده است.تایید کردن، تصویب کردنستودن، بستودن، ویستودن، خستودن آشُفتن/آشوبیدن آشوفتن از پیشوند *آ و ستاک *شوب ساخته شده است.مختل شدن؛ خشم گرفتن؛ پریشان شدن برآشفتن، گشفتن، شیفتن آلُفتن/آلوب؟ شیفته شدن؛ آشفته شدن؛ پریشیدن آلُفت اِشنوسیدن شنوشگ (عطسه) از ستاک *شنوش ساخته شده است. عطسه کردن اشنوسه، شنوشه افراختن/افراشتن اَبراستن از پیشوند *اَف و ستاک *راز/*رای ساخته شده است. بلند کردن آراستن، رایاندن (ساماندهی و مدیریت کردن)، پیراستن، مهراز (معمار)، ویراستن، راست افروختن/افروزیدن اَفرۉختن از پیشوند *اَف و ستاک *روچ/*روز/*روژ ساخته شده است. روشن کردن، شعله کردن فروغ، فَروختن، روز، روشن، روژیدن افزودن/افزاییدن اَفزۉتن/اَبزۉتن از پیشوند *اَف و ستاک *زای ساخته شده است. فزونی یافتن افزون، فزونی، فُزودن، گزاییدن افسردن اَفسَردن از پیشوند *اَپ و ستاک *سرد ساخته شده است. سرد شدن (از اطراف)، یخ بستن فِسردن، سرد اَفشاندن/اَوشاندن اَفشانتن از پیشوند *اَپ و ستاک *شان ساخته شده است. پخش کردن (به اطراف)، پراکندن شانیدن (شانه کردن)، شانه، افشانه اَفشردن اَپشارتن/اَفشارتن از پیشوند *اَف و ستاک *فشر ساخته شده است.فشاردادن (از بالای چیزی) فشار، فشردن، افشره افگاردن؟ زخمی کردن کارد، فِگاردن، فَرگَرد افگندن اَبگندن از پیشوند *اَف و ستاک *کَن ساخته شده است. | ## بخش 2: ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی | از ستاک *فنج ساخته شده است.به‌دست آوردن؛ جمع کردن انباشتن/انباردن هَمباردن / هنباردن از پیشوند *هم و ستاک *بار/*پار ساخته شده است. گردآوری کردن (چیزی) انباره، سِپری، پُر، سِپریدن، پاره، پیشپارهانگاشتنهَنگاردناز پیشوند *هم و ستاک *کار/*گار ساخته شده است. ستاک *کار/*گار بالانده ریشه kar* است.خیال کردن، تصور کردننگاشتن، پنگاشتن، سگالیدن آوازیدن آوازیدن از پیشوند *آ و ستاک *واز/*واژ/*واک ساخته شده است. ستاک *واز/*واژ/*واک بالانده ریشه wak* است.آواز دادن نوازیدن، گواژیدن، پیوازیدن، پژواکبَدِستیدن/پدستیدنترجمه قرآن قدسپَدیستادناز پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *ستای ساخته شده است. درمجموع به معنی تهدید کردن، بیم دادن است.تهدید کردن، بیم دادنبه‌دست، ستودن، بستودن، ویستودنبَستودن/بستاو؟از پیشوند *ابی/*اپی و ستاک *ستاو ساخته شده است. ستاک *ستاو بالانده ریشه staw* است.انکار کردن، نفی کردنبستاوه، ویستودن، ستودن، خستودن بیشازیدن بؽشازؽنیدن از ستاک *بیشاز ساخته شده است.درمان کردن پزشک پایستن پَتاییستن از ستاک *پاد ساخته شده است. نیکو شدن، خرم شدن آرامیدن، رامش پراگندن پَراگندن از پیشوند *پرا و ستاک *کن ساخته شده است.پخش کردن (به بیرون، به جلو) کندن، افگندن پرتافتن/پرتابیدن؟ از پیشوند *پیرا و ستاک *تاب/*تاپ ساخته شده است.به پیرامون انداختن، پرتاب کردن تافتن، پرتاب پروازیدن پَروازیدن از پیشوند *پیرا و ستاک *وَز ساخته شده است. به پیرامون پریدن پیشوازیدن، پسوازیدن پروَستن / پروَندیدن پروَستن از پیشوند *پیرا و ستاک *بند ساخته شده است.دوره کردن، محاصره کردن؛ دربرداشتن بستن، پیوستن، بند، پرونده پرچیدن پَرزیدن از پیشوند *پر و ستاک *چین/*زین ساخته شده است.پرچین کردن، چیدن (پیرامونی از چیزی) پرچین، چیدن، گزیدن، برگزیدن پرویختن؟ بارتابیدن (انعکاس) صدا آوازیدن، نوازیدن، گواژیدن، پیواختن پسغدیدن/پسغدن پَساختن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و و ستاک *ساز/*ساج ساخته شده است.مهیاکردن، تهیه کردن؛ آمادن پسغده، بسغدیدن، آسَغدن، سزیدن، ساختن، بسیجیدن پِیموختن/پیموزیدن پَتمۉختن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *موز ساخته شده است. به تن کردن، پوشیدن موزه پیوازیدن پَیواختن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *واز/*واژ/*واک ساخته شده است. پاسخ دادن، جواب دادن آوازیدن، نوازیدن، گواژیدن، پژواک پیوستن پَتوَستن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و و ستاک *بند ساخته شده است.چسباندن؛ متصل کردن؛ ملحق شدن بستن، پروستن پیوسیدن پَیوسیدن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *اوس ساخته شده است. | ## بخش 3: ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی | چشم داشتن، امید داشتن بیوسیدندروشیدندرُوشیدناز ستاک *دروش ساخته شده است.داغ زدندروشیداردواریدن/دواریستندواریستناز ریشه *دراو که بالانده ستاک *درَو است، ساخته شده است.رانده شدن، دورشدن رایاندن رایینیتن از ستاک *راز/*رای ساخته شده است. مدیریت کردن؛ هدایت کردن آراستن، افراختن، پیراستن، مهراز (معمار)، ویراستن، راست روژیدن/روزیدن روچیتن ستاک *روچ/*روز/*روژ ساخته شده است. روشنایی دادن افروختن، فروغ، فَروختن، روز، روشنچندیدن خَستودن/خستاو آستوانیهیستن از پیشوند *آ و ستاک *ستای ساخته شده است.اقرار کردنستودن، بَستودن، ویستودن سِپَریدن/سِپَردن سْپورینیدن از پیشوند *از/*اس/*اش و ستاک *بار/*پار ساخته شده است. پیشوند *از/*اس/*اش به معنی از، بیرون، بیرون از بوده و هم‌ارز us* در زبان پارسی میانه می‌باشد. ستاک *بار/*پار از ریشه parH* به معنی پرکردن، پروار کردن گرفته شده است.تمام کردن، تکمیل کردن؛ طی کردن انبار، سِپری، پُر، پاره، پیشپاره ستمیدن ستمبگ از ستاک *ستمب ساخته شده است. ستایش کردن ویستودن ستوهیدن ستو وینیتن دو نگره پیرامون این کارواژه هست: نگره اول: از ستاک staup* به معنی چیره شدن، شکست دادن ساخته شده است. به تنگ آمدن نستوهسراویدنسگالیدناوسکاردناز پیشوند *از/*اس/*اش و ستاک *کار/*گار ساخته شده است. ستاک *کار/*گار بالانده ریشه kar* به معنی اندیشیدن است.مشورت کردن، فکر کردننگاشتن، انگاشتنکوستن گشُفتن/کشُفتن/کشوبیدن ویشوفتن از پیشوند *وی/*گ و ستاک *شوب ساخته شده است.پژمرده کردن؛ ویران کردن؛ پراکنده کردن؛ گشادن آشفتن گرامیدن گرامینیدن ستاک *گر/*غر ساخته شده است. گرامی داشتن؛ اکرام کردن آژیر، پیغاره، ژغارگُزاییدن/گَزاییدنویزاییدناز پیشوند *وی/*گ و ستاک *زای ساخته شده است. در مجموع مفهوم وارونی از افزودن را می‌رساند؛ محروم کردن، آسیب رساندن.آسیب رساندن، محروم کردنافزودن گمانیدن گومانیتن از پیشوند *وی/*گ و ستاک *من/*مان ساخته شده است.اندیشیدن؛ پنداشتن؛ انگاشتن دشمن، هومن، منشگمیختن گُندادن ویندادن از ستاک *گُند ساخته شده است.به‌دست آوردن، یافتن؛ اختیار کردن گواژیدن؟ به بدی پاسخ دادن؛ طعنه زدن گواژه، نوازیدن، آوازیدن، پژواکگوالیدنویوالیدناز پیشوند *وی/*گ و ستاک *وال ساخته شده است.بزرگ شدن، رشد کردنبالیدن گَوهَریدن/گهولیدن ویهیرتن/گوهْریتن از پیشوند *وی/*گ و ستاک *هَر ساخته شده است.تعویض کردن، مبادله کردن کوهریدن لنجیدن؟ | ## جمع‌بندی | از ستاک *هنج/*هنگ ساخته شده است.بیرون کشیدن؛ از ریشه درآوردن چیزی سنجیدن، آهیختن، فرهیختننگاشتننیگاردناز پیشوند *نی/*نِ و بالانده ستاک *کَر ساخته شده است.تصویر کردن، رسم کردننگریستننگریستننیگیریدناز پیشوند *نی/*نِ و ستاک *کَر ساخته شده است.نگاه کردن؛ توجه کردننگاشتن نِگندن نیکانیتن از پیشوند *نی/*نِ و ستاک *کن ساخته شده است.دفن کردن نِگنده، کندن، پراکندن، افگندن وَستامیدن (وستامیدن) اَبِستامیدن (ساسانی)، اَوِستام (اشکانی) از پیشوند *با و ستاک *ایست ساخته شده است.اعتماد کردن، وستام کردن وستام، ایستادن وَغستن/وَغندیدن؟