موضوع مقاله: تفنگچی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تفنگچی | مقدمه: تاریخچه پیش از پایه‌گذاری دولت صفوی، سلاح‌های گرم و توپخانه در حدود سال ۱۴۷۰ میلادی به ایران راه یافته بود. | ## بخش 1: تفنگچی | در سال ۱۵۱۴، نیروهای قزلباش صفوی در نبرد چالدران از سپاه امپراتوری عثمانی شکست خوردند؛ زیرا عثمانیان با بهره‌گیری مؤثر از سلاح‌های آتشین برتری یافتند. به همین سبب، در سال ۱۵۱۶ میلادی، شاه اسماعیل یکم (۱۵۰۱–۱۵۲۴ م) به وکیل خود، میرزا حسین اصفهانی، فرمان داد تا واحدی از تفنگچیان تشکیل دهد. با ورود تفنگچیان، بخش غیرایلی ارتش صفوی که در آغاز اندک بود، به‌تدریج به نیرویی مهم و رو به گسترش بدل شد. در سال ۱۵۱۷ شمار آنان به هشت هزار نفر رسید و در سال ۱۵۲۱ میان پانزده تا بیست هزار نفر برآورد شد. در سال ۱۵۱۸، هفتصد ینی‌چری و در سال ۱۵۱۹، هزار و پانصد تن دیگر به صفویان پیوستند. شاه اسماعیل یکم، همچون شاهان بعدی صفوی، از نمایش توانایی تفنگچیان خود لذت می‌برد. در دورهٔ شاه تهماسب یکم (۱۵۲۴–۱۵۷۶ م) نیز سلاح‌های گرم به‌طور گسترده به‌کار گرفته می‌شد. تفنگچیان معمولاً در دژها مستقر بودند و وظیفهٔ دفاع از آن‌ها را بر عهده داشتند، اما گاه هزاران تن از آنان در نبردهای میدانی یا دفاع از قلعه‌ها شرکت می‌کردند. تفنگچیان موظف بودند به هنگام سوارکاری و در میدان‌های جنگ پیشاپیش سپاه شاه حرکت کنند. علی نقی نصیری در وصفِ پوششِ تفنگچیان خاصة شریفه نوشته است: «در میان سپاه از تفنگچیان رنگینتر قشونی نمی‌باشد، خصوصاً وقتی که همه مخمل پوش و کمربندهای نقره پهن در میان بسته، کلاه‌های نمدیِ پَردار در سر و بیدقهای رنگارنگ به دوراندازها بسته در دوش داشته باشند». تفنگچی‌ها اکثراً از بین روستاییان انتخاب می‌شدند اما نجیب‌زادگان یعنی قزلباش‌ها وارد آن‌ها نمی‌شدند. | ## بخش 2: تفنگچی | در حدود سال ۱۶۰۰ میلادی، قزلباشان با دیدهٔ تحقیر به تفنگچیان می‌نگریستند، هرچند آنان خدمات نظامی گسترده‌ای داشتند. در زمان شاه عباس گروهی جدید از تفنگچی‌ها به وجود آمد که به سبب استفاده از تفنگ جزایر/ جزائر/ جزائری (تفنگی کوتاه با قطر دهانة بزرگ)، به آن‌ها جزایرچی/ جزائرچی یا جزائری انداز می‌گفتند. این دسته از تفنگچی‌ها به خنجر و اسلحهٔ جزائر مجهز بودند و وظیفهٔ نگهبانی از حیاط درونی کاخ عالی‌قاپو را بر عهده داشتند. به نوشته شاردن جزائرچیان تحت فرمان تفنگچی آقاسی بودند اما به گفته سانسون، فرمانده گروه چهارهزار نفری جزائرچیان در دوره شاه سلیمان اول صفوی (۱۰۷۷–۱۱۰۵) توپچی باشی بوده است. البته چون وظیفة اصلی جزائرچیان نگهبانی بوده و بیش‌تر از میان غلامان انتخاب می‌شده‌اند، می‌بایست تحت فرمان ایشیک آقاسی بوده باشند. شمار تفنگچی‌ها در دورهٔ شاه عباس یکم میان ۲۰ تا ۶۰ هزار نفر و در دورهٔ شاه عباس دوم (۱۶۴۲–۱۶۶۶ م) میان ۴۰ تا ۵۰ هزار نفر گزارش شده است. پس از دههٔ ۱۶۵۰ میلادی، سلاح‌های گرم نوین همچنان به‌کار می‌رفت، هرچند رواج آن‌ها در دورهٔ صفوی کاهش یافت تفنگچیان که بیشتر از روستاییان ایرانی‌زبان سراسر ایران جذب می‌شدند، در اصل نیرویی شبه‌نظامی محلی بودند. افزون بر این، تفنگچیانی از طوایف قزلباش مانند اجَرلو، چغنی، انانلو و روملو و نیز از طوایف غیرقزلباش مانند چغتای، لَخی و ممسنی حضور داشتند. تفنگچیان معمولاً به‌عنوان پیاده‌نظام می‌جنگیدند و از این رو «پیادگان تفنگ» نامیده می‌شدند، اما گاه به‌صورت سواره نیز گزارش شده‌اند. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی‌تبار انگلیسی در سدهٔ هفدهم، نوشته است که تفنگچیان در میدان نبرد پیاده عمل می‌کردند، اما برای سفر از اسب بهره می‌بردند. در دورهٔ افشاریه، نادرشاه (۱۷۳۲–۱۷۴۷ م) نیز تفنگچیان را از میان روستاییان ایرانی برگزید. | ## بخش 3: تفنگچی | در دورهٔ زندیه، کریم‌خان زند (۱۷۵۱–۱۷۷۹ م) نیز از تفنگچیان استفاده کرد که از روستاییان غرب و مرکز ایران، به‌ویژه دشتستان در کنار خلیج فارس، جذب می‌شدند. همچون شاه عباس یکم، آقامحمدخان (۱۷۹۴–۱۷۹۷ م) از دودمان قاجار نیز تفنگچیان مازندرانی را از وفادارترین و کارآمدترین نیروهای خود می‌دانست. در زمان مرگ او در سال ۱۷۹۷، تفنگچیان ده هزار نفر از سپاه شصت هزار نفری او را تشکیل می‌دادند. این نیروها از میان روستاییان مازندران و نواحی میان اراک و همدان گردآوری شده بودند. ثبت و ضبط اسامی و مواجب و تعیین مدت خدمت تفنگچیان منصب تفنگچی‌آغاسی (فرماندهی تفنگچیان) اندکی بعد به وجود آمد. به نوشته علی نقی نصیری، منصب تفنگچی‌آغاسی را، که از مناصب معتبر به‌شمار می‌رفته است، شاه اسماعیل تأسیس کرد و عده ای از سپاهیان را با عنوان «تفنگچیان خاصة شریفه» تعیین کرد و تحت فرمان تفنگچی آقاسی قرار داد. او رئیس کل مین باشیها و یوزباشیها و جارچیان و ریکایان (دسته ای از ملازمان شاهی) و تفنگچیان بود و پرداخت مواجب و ادارة امور تفنگچیان را بر عهده داشت. گروهی از افسران و کارگزاران اداری همچون مین‌باشی، یوزباشی، پنجاه‌باشی و ده‌باشی، منصب تفنگچی‌آغاسی را یاری می‌کردند. ثبت و ضبط اسامی و مواجب و تعیین مدت خدمت تفنگچیان را در این دوره وزیر تفنگچیان برعهده داشت. وی فهرست اسامی تفنگچیان را، پس از تصدیق وزیر دیوان اعلی و تفنگچی آقاسی، امضا و فرمانهای مواجب و سایر امور مالی را مُهر می‌کرد. | ## جمع‌بندی | از دیگر صاحب منصبان اداری در این تشکیلات، مستوفیِ تفنگچیان و چهار محرر تحت فرمان وی بودند.