موضوع مقاله: خاک‌بازی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خاک‌بازی | مقدمه: مثل حمام در آب یا غلت زدن در گل، خاک‌بازی نیز برای برخی از جانوران به منظور تمیز کردن پرها و پوست یا پشم ضروری است. | ## بخش 1: خاک‌بازی | در برخی از پستانداران، خاک‌بازی یکی از راه‌های انتقال علائم شیمیایی به خاک برای مشخص کردن محدوده و قلمروِ جانور است. هنگام خاک‌بازی، پرندگان روی خاک کُپ می‌کنند و بدن خود را به شدت تکان می‌دهند و بال‌های‌شان را به هم می‌زنند و با این کار خاک را به هوا پخش می‌کنند. همزمان، یک یا هر دو بال خود را باز می‌کنند که سبب می‌شود خاکِ پرتاب‌شده به هوا بین پرها بریزد و به پوست برسد. خاک‌بازی یکی از فعالیت‌های روزمرهٔ بلدرچین کالیفرنیایی است که از پرندگان بسیار اجتماعی نیز به‌شمار می‌رود. سپس با استفاده از شکم خود حدود دو تا پنج سانتیمتر در خاک فرومی‌روند و بعد در شیارهایی که به وجود می‌آید خود را تکان می‌دهند و بال می‌زنند و پرهای‌شان را باد می‌دهند. پرنده‌شناسها می‌توانند با معاینهٔ خاک و کشف شیارهای مدوّری که با قطر هفت تا پانزده سانتیمتر در خاکِ نرم ایجاد شده پی به وجود بلدرچین‌ها در منطقه ببرند. وقتی نشست، رفتار پرنده چهار وجه مشخصه دارد: لرزاندنِ عمودی پرها، مالیدن سر، کاویدن زمین با نوک، خراش زمین با یک پا. با این اعمال خاک بین پرها جمع و سپس تکانده می‌شود تا خاک باقی‌مانده در پرها لیپید زیادیِ پرها را بزداید و پرها خاصیت عایق بودن خود را حفظ کنند و نیز به دفاع پرنده در برابر انگل‌های خارجی کمک شود. ترجیح خاک به مواد دیگر مرغ خانگی برای عمل خاک‌بازی خاک را به مواد دیگر ترجیح می‌دهد. وقتی گزینه‌های دیگری مثل تراشهٔ چوب، لینگوسلولز (خاک ارهٔ نرمِ پلت‌شده)، چمن مصنوعی بدون لایهٔ خاک، یا تکه‌های غذا در اختیار مرغ گذاشته شد، مرغ‌ها بیش از همه در لیگنوسلولز خاک‌بازی کردند. | ## بخش 2: خاک‌بازی | مدت زمان یک بار خاک‌بازی در تکه‌های غذا در مقایسه با لیگنوسلولز و تراشهٔ چوب بیشتر بود. بیشترین تکان دادن پرها و خاراندن در لیگنوسلولز مشاهده شد و در خاک‌بازی با تراشهٔ چوب و لیگنوسلولز، خاراندن و تمیز کردن پرها با نوک از سایر مواد بیشتر بود. مدت زمان نسبیِ الگوهای رفتاریِ پرنده در هر بار خاک‌بازی در مواد مختلف تفاوتی با هم نداشت. در سوی مقابل، تحقیقات دیگر نشان داد که برای خاک‌بازی، کاه یا تراشهٔ چوب جذابیت‌شان بیشتر از پر نیست. انگیزه آنچه به پرنده انگیزهٔ خاک‌بازی می‌دهد ترکیبی است از تعامل‌های پیچیده میان عوامل درونی، که به مرور زمان به وجود می‌آیند، و عوامل جانبی، که به پوست و پرها مربوط می‌شود، و نیز عوامل خارجی مثل مشاهدهٔ خاک مناسب برای خاک‌بازی. بیشترین خاک‌بازی در میانهٔ روز انجام می‌شود که خود نشان می‌دهد که یک نوع چرخهٔ شبانه‌روزیِ درونیِ انگیزه‌دهنده در پرنده وجود دارد. چنانچه امکان خاک‌بازی به پرنده داده نشود، تمایل به خاک‌بازی با گذشت زمان افزایش پیدا می‌کند. عوامل دیگر به نظر می‌رسد که عوامل بیرونی در کنترل خاک‌بازی اهمیت چندانی نداشته باشند. خاک‌بازی نکردن سبب افزایش لیپید پرها می‌شود و این موضوع، چنانچه پرنده امکان خاک‌بازی را پیدا کند، سبب افزایش اعمال خاک‌بازی می‌شود. با این حال، اگرچه فرض بر این است که هدف از خاک‌بازی کاهش لیپید اضافهٔ پرهاست، هنوز ثابت نشده‌است که جمع شدن لیپید روی پرها علت اصلیِ خاک‌بازی باشد. | ## بخش 3: خاک‌بازی | در آزمایشی که وان لیر و همکاران از دانشگاه کشاورزی واگنینگنِ هلند در سال ۱۹۹۱ انجام دادند با پاشیدن لیپید روی پرها، معادل مقدار لیپیدی در عرض ۱ تا ۲ ماه روی پرهای پرنده جمع می‌شود، فقط موفق شدند مقدار اندکی مدت زمان خاک‌بازی را افزایش دهند. نکته‌ای دیگر این‌که، برداشتن غدهٔ چربی مرغ‌های خانگی، که منبع اصلی تولید لیپیدهاست، هیچ تأثیری روی خاک‌بازی پرنده نداشت. بنا بر این، معلوم می‌شود که آثار اصلی خاک‌بازی نکردنِ مرغان از طریق یک مکانیسم اصلی عمل می‌کند و نه مکانیسمی جانبی. وقتی مرغان به صورت انفرادی در قفس گذاشته شدند، حضور گروهی از مرغ‌ها، که در قفس‌شان امکان خاک‌بازی داشتند، در کنار آن‌ها میزان خاک‌بازی را در مقایسه با زمانی که در قفس‌های مجاور مرغی نبود افزایش داد که حاکی از تأثیر زیاد عامل اجتماعی بر خاک‌بازی است. چکاوک‌ها و گنجشک‌های خانگی اغلب، پس از استحمام با آب، خاک‌بازی می‌کنند (این یکی از دلایلی است که برای خاک‌بازی کارکرد ضدانگل قائل شده‌اند). در کل، زمان و تلاشی که پرنده صرف استحمام و خاک‌بازی می‌کند نشاندهندهٔ وضع پرهایش است. چون خاک‌بازی برای بهداشت پرنده مهم تلقی می‌شود، در مورد آثار خاک‌بازی روی مرغان تخم‌گذار پژوهش‌های دقیقی صورت گرفته‌است. در شبه‌خاک‌بازی، پرنده تمام رفتارهای معمول در خاک‌بازی را انجام می‌دهد اما این در حالی است که هیچ ماده‌ای برای خاک‌بازی وجود ندارد. ماسه‌غلتان عبارت است از یک محوطهٔ کوچک که اسب‌های مسابقه پس از تمرین خود را در آن غلت می‌دهند. چنین پنداشته می‌شود که در برخی از پستانداران مثل دیگو، موش دوپا (یربوع)، و احتمالاً سنجاب زمینی بلدینگ خاک‌بازی کارکردِ ارتباطی داشته باشد، چرا که این جانداران بویی تند از خود در محوطهٔ خاک‌بازی به جا می‌گذارند. | ## جمع‌بندی | گفته شده که غلت خوردن در گل (که رفتاری است مشابه خاک‌بازی) نیز ممکن است کارکردهایی همچون کنترل دما، ایجاد پوشش در برابر نور آفتاب، مهار انگل‌های خارجی و به جا گذاشتن بوی جانور داشته باشد.