موضوع مقاله: زنان در حکومت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زنان در حکومت | مقدمه: زنان در حکومت موضوعی است که به حضور و نقش زنان در نهادهای سیاسی و دولتی در سراسر جهان می‌پردازد. | ## بخش 1: زنان در حکومت | در بسیاری از کشورها، زنان همواره در حکومت و نهادهای گوناگون نمایندگی کمتری داشته‌اند و دستیابی به مناصب سیاسی برای آن‌ها با موانع جدی همراه بوده‌است. با این حال در دهه‌های اخیر، شتاب رشد حضور زنان در عرصه‌های سیاسی ملی و بین‌المللی افزایش یافته‌است. تا اکتبر ۲۰۱۹ (مهر ۱۳۹۸)، نرخ مشارکت جهانی زنان در پارلمان‌های ملی به ۲۴٫۵ درصد رسید. در سال ۲۰۱۳، زنان ۸ درصد از رهبران ملی و تنها ۲ درصد از مناصب ریاست‌جمهوری را در اختیار داشتند. همچنین ۷۵ درصد از تمام نخست‌وزیران و روسای‌جمهور زن، طی دو دهه منتهی به سال ۲۰۱۶ به قدرت رسیدند. دو شاخص جهانی عمده برای سنجش مشارکت سیاسی زنان عبارتند از: شاخص نابرابری جنسیتی (GII) که از سوی برنامه توسعه سازمان ملل متحد محاسبه می‌شود و گزارش شکاف جنسیتی جهانی (GGGI) که توسط مجمع جهانی اقتصاد تهیه می‌گردد. زنان در راه مشارکت سیاسی و تبدیل شدن به رهبران سیاسی با چالش‌های گوناگونی روبه‌رو هستند. بسیاری از کشورها تدابیری را برای افزایش حضور زنان در حکومت — از سطح محلی تا ملی و بین‌المللی — آزموده‌اند. احزاب سیاسی حامی حضور زنان را می‌توان به دو دسته طرفداران برابری جنسیتی و طرفداران ذات‌گرایی جنسیتی تقسیم کرد. با وجود این، شکاف جنسیتی در حال کاهش است، هرچند این روند کُند پیش می‌رود و زنان همچنان نمایندگی ناکافی دارند. سمت وزیر کشور و رهبر موقت دبیرخانه خلق اوکراین — یکی از نهادهای رقیب حاکم در جمهوری خلق اوکراین — را برعهده داشت. نخستین زنانی که — به جز حاکمان موروثی زن — سمت ریاست کشور را در دست گرفتند، در کشورهای سوسیالیستی بودند. خرتک آنچیما-توکا از ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۴ رهبری جمهوری خلق تووا را برعهده داشت؛ دولتی که امروز بخشی از روسیه است. سوخبااتارین یانژما از ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۴ رهبر موقت جمهوری خلق مغولستان بود و سونگ چینگ لینگ از ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۲ و دوباره در ۱۹۸۱ هم‌رئیس موقت جمهوری خلق چین شد. نخستین نخست‌وزیر زن که از راه انتخاب دموکراتیک در یک کشور مستقل به قدرت رسید، سیریماو بندارانایکه از سیلان (اکنون سری‌لانکا) بود که از ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۵ این مقام را در اختیار داشت. دیگر نخست‌وزیران زن پیشگام عبارت بودند از: ایندیرا گاندی از هند (۱۹۶۶–۱۹۷۷ و ۱۹۸۰–۱۹۸۴)، گلدا مئیر از اسرائیل (۱۹۶۹–۱۹۷۴) و مارگارت تاچر از بریتانیا (۱۹۷۹–۱۹۹۰). آنگلا مرکل از آلمان طولانی‌ترین دوره پیوسته ریاست دولت را در میان زنان داشت (۲۰۰۵–۲۰۲۱). نخستین زنی که عنوان «رئیس‌جمهور» — در برابر ملکه یا نخست‌وزیر — را داشت، ایزابل پرون از آرژانتین بود (رئیس کشور و دولت منصوب، ۱۹۷۴–۱۹۷۶). نخستین رئیس‌جمهور زن منتخب جهان ویگدیس فینبوگادوتیر از ایسلند بود که دوره ریاست‌جمهوری‌اش از ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۶ ادامه یافت. کرازون آکینو، رئیس‌جمهور فیلیپین (۱۹۸۶–۱۹۹۲)، نخستین رئیس‌جمهور زن در جنوب شرق آسیا بود. بی‌نظیر بوتو، نخست‌وزیر پاکستان (۱۹۸۸–۱۹۹۰)، نخستین نخست‌وزیر زن در یک کشور با اکثریت مسلمان بود. کارمن پریرا از گینه بیسائو (۱۹۸۴) و سیلویه کینیگی از بوروندی (۱۹۹۳) به ترتیب ۲ روز و ۱۰۱ روز سرپرست ریاست کشور بودند. ده سال بعد، الن جانسون سیرلیف از لیبریا نخستین رئیس کشور زن منتخب در آفریقا شد (۲۰۰۶–۲۰۱۸). | ## بخش 2: زنان در حکومت | سری‌لانکا نخستین کشوری بود که به‌طور همزمان رئیس‌جمهور زن (چاندریکا کوماراتونگا، ۱۹۹۴–۲۰۰۰) و نخست‌وزیر زن (سیریماو بندارانایکه) داشت. این همچنین نخستین باری بود که یک نخست‌وزیر زن (سیریماو بندارانایکه) مستقیماً جانشین نخست‌وزیر زن دیگری (چاندریکا کوماراتونگا) شد. انتخاب مری مک‌آلیس به ریاست‌جمهوری ایرلند (۱۹۹۷–۲۰۱۱) نخستین باری بود که یک رئیس‌جمهور زن مستقیماً جانشین رئیس‌جمهور زن دیگری (مری رابینسون) شد. یوهانا سیگورداردوتیر، نخست‌وزیر ایسلند (۲۰۰۹–۲۰۱۳)، نخستین رهبر جهانی بود که آشکارا همجنس‌گرا بود و نخستین رهبر زن جهان که در دوران تصدی منصب با همجنس خود ازدواج کرد. نخستین زنی که به ریاست کمیسیون اروپا منصوب شد، اورزولا فون در لاین در سال ۲۰۱۹ بود. الیزابت دوم، رئیس کشور بریتانیا و قلمروی مشترک‌المنافع از ۱۹۵۲ تا ۲۰۲۲، طولانی‌ترین دوره ریاست کشور را در میان زنان و همچنین طولانی‌ترین دوره سلطنت را در تاریخ جهان داشت. هنگامی که باربادوس در آخرین روز نوامبر ۲۰۲۱ جمهوری شد، ساندرا میسن نخستین رئیس‌جمهور این کشور — که یک زن بود — شد و باربادوس تاکنون رئیس‌جمهور مرد نداشته‌است. وزیران کابینه سوفیا پانینا نخستین معاون وزیر رفاه اجتماعی و معاون وزیر آموزش جهان در روسیه در سال ۱۹۱۷ بود. الکساندرا کولونتای نخستین زنی بود که یک منصب وزارتی — کمیسر خلق رفاه اجتماعی در روسیه شوروی — را در اکتبر ۱۹۱۷ به عهده گرفت. یوگنیا بوش از دسامبر ۱۹۱۷ تا مارس ۱۹۱۸ وزیر کشور و رهبر موقت دبیرخانه خلق اوکراین بود. نخستین وزیر کابینه زن در یک دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده جهانی، نینا بانگ، وزیر آموزش دانمارک از ۱۹۲۴ تا ۱۹۲۶ بود. مارگارت باندفیلد از ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۱ وزیر کار بریتانیا بود؛ او نخستین وزیر زن کابینه و نخستین عضو زن شورای اختصاصی (بریتانیا) بود. نخستین زنی که سمت وزیر دارایی را به عهده گرفت واروارا یاکووله‌وا بود که از ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۷ کمیسر مالی خلق شوروی بود. فرنسیس پرکینس، وزیر کار از ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۵، نخستین زنی بود که در دولت فدرال ایالات متحده آمریکا سمت وزارتی داشت. آنا پاوکر از رومانی در ۱۹۴۷ نخستین وزیر امور خارجه زن جهان شد و این سمت را چهار سال حفظ کرد. سمت وزیر دفاع نخستین بار توسط سیریماو بندارانایکه از سیلان از ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۵ در اختیار یک زن قرار گرفت. هر چند حضور زنان در کابینه در سده بیستم رو به فزونی نهاد، در اختیار داشتن عالی‌ترین سمت‌های کابینه توسط زنان تا سده بیست‌ویکم پدیده‌ای نادر بود. در سال‌های اخیر، زنان به طور فزاینده‌ای پُرت‌فولیوهای برجسته غیرسنتی — از جمله روابط خارجی، دفاع و امنیت ملی، و دارایی — را در دست گرفته‌اند. کامالا هریس نخستین زنی است که به معاون‌رئیس‌جمهوری ایالات متحده آمریکا رسید و بالاترین مقام سیاسی زن در تاریخ آمریکا به‌شمار می‌رود. نخستین فرمانداران و وزیران ارشد زن یوگنیا بوش، رهبر نظامی بلشویک، از ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۸ سمت دبیر خلق امور داخلی جمهوری شوروی اوکراین (کارگران و دهقانان) را بر عهده داشت که مسئولیت‌های اجرایی جمهوری خلق اوکراین را برعهده داشت. نلی تیلو راس در ژانویه ۱۹۲۵ نخستین فرماندار زن یک ایالت آمریکایی شد و چندی بعد در همان ماه میریام فرگوسن نیز سوگند یاد کرد. پس از تقسیم آلمان در پی جنگ جهانی دوم، او از ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۱ شهردار برلین غربی بود. سوچتا کریپالانی نخستین وزیر ارشد زن هند بود که از ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۷ ریاست دولت اوتار پرادش را برعهده داشت. | ## بخش 3: زنان در حکومت | ساوکا دابچویچ-کوچار از جمهوری سوسیالیستی کرواسی (۱۹۶۷–۱۹۶۹) نخستین نخست‌وزیر زن یک دولت غیرمستقل اروپایی بود. او ریاست شورای اجرایی (نخست‌وزیر) کرواسی را به عنوان جمهوری تابع جمهوری فدرال سوسیالیستی یوگسلاوی برعهده داشت. ایملدا مارکوس از ۱۹۷۵ تا ۱۹۸۶ فرماندار منطقه کلانشهری مانیل در فیلیپین بود تا اینکه انقلاب قدرت مردم مارکوس‌ها را از قدرت برانداخت. کری لم در ۲۰۱۷ نخستین رئیس اجرایی زن هنگ‌کنگ شد و پیش از آن از ۲۰۱۲ دبیرکل اداری بود. کلودیا شینباوم در ۲۰۱۸ نخستین شهردار زن مکزیکوسیتی شد و تا ۲۰۲۳ این سمت را داشت. بخشی از تفاوت در این مسیرهای دستیابی به قدرت از آنجا ناشی می‌شود که نخست‌وزیران توسط اعضای حزب سیاسی برگزیده می‌شوند در حالی که روسای‌جمهور توسط مردم انتخاب می‌شوند. در سال ۲۰۱۳، زنان ۸ درصد از رهبران ملی و ۲ درصد از کل مناصب ریاست‌جمهوری را در اختیار داشتند و ۷۵ درصد از تمام نخست‌وزیران و روسای‌جمهور زن در طول دو دهه گذشته به قدرت رسیده‌اند. از ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۵، ۱۰۸ زن در ۷۰ کشور رهبر ملی شده‌اند و شمار نخست‌وزیران زن بیشتر از روسای‌جمهور زن بوده‌است. زنان رهبر به طور معمول سطح تحصیلات بالایی دارند و ممکن است با خانواده‌های برجسته سیاسی یا طبقات بالا پیوند نزدیکی داشته باشند. وضعیت عمومی زنان در یک کشور، الزاماً نشان‌دهنده احتمال رسیدن یک زن به مقام اجرایی عالی نیست؛ چرا که به صورتی پارادوکسیکال، زنان رهبر اغلب در کشورهایی به قدرت رسیده‌اند که جایگاه اجتماعی زنان در آن‌ها از مردان پایین‌تر بوده‌است. زنان در کشورهای توسعه‌یافته‌تر در راه دستیابی به ریاست‌جمهوری یا نخست‌وزیری با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو بوده‌اند. اسرائیل در ۱۹۶۹ نخستین نخست‌وزیر زن خود را انتخاب کرد اما از آن پس هرگز این کار را تکرار نکرده‌است. ویژگی‌های رهبری زنان دربارهٔ اینکه آیا جنسیت در شیوه اعمال قدرت اهمیتی دارد یا نه، از جمله در مورد گرایش بیشتر زنان رهبر به همکاری به جای خشونت، بحث‌های فراوانی درگرفته‌است. پژوهشی که در سال ۲۰۲۲ توسط بنیاد ابتکار زنان در آلمان، کانادا، فرانسه و ایتالیا انجام شد نشان داد که زنان رهبر مانند هیلاری کلینتون و مارگارت تاچر عمدتاً «عملگرا»، «جنگجو» و «حرفه‌محور» توصیف می‌شوند؛ ویژگی‌هایی که عموماً مردانه تلقی می‌شوند اما در زنان به صورت منفی به عنوان «اقتدارگرایی، انعطاف‌ناپذیری و دورویی» تعبیر می‌گردند. در آفریقا، بر اساس گزارش بانک توسعه آفریقا، درصد زنان در مجلس‌های ملی در ۴۲ کشور دارای آمار، از ۸ درصد در ۱۹۹۵ به ۲۲ درصد در ۲۰۱۵ رسید؛ با اوج رکورد ۶۴ درصدی در رواندا. در آلمان، پس از پایان جنگ جهانی اول در نوامبر ۱۹۱۸، به زنان برای نخستین بار حق رأی فعال و غیرفعال داده شد. در انتخابات ۱۹ ژانویه ۱۹۱۹ برای مجلس ملی وایمار، ۸٫۷ درصد از نمایندگان (۳۷ نفر از ۴۲۱ کرسی) زن بودند. در بریتانیا، مجلس عوام در مارس ۲۰۲۱ دارای ۳۴ درصد نمایندگان زن و مجلس اعیان ۲۸ درصد بود. بریتانیا تاکنون سه نخست‌وزیر زن داشته: مارگارت تاچر (۱۹۷۹–۱۹۹۰)، تریزا می (۲۰۱۶–۲۰۱۹) و لیز تراس (سپتامبر–اکتبر ۲۰۲۲). زنان در سیاست بین‌الملل اگرچه زنان به ندرت در سیاست ملی نقش اول را می‌یابند، در سازمان‌های بین‌المللی و اروپایی و نهادهای بشردوستانه زمینه مناسب‌تری برای حضور یافته‌اند. در فاصله دو جنگ جهانی، انجمن‌های فمینیستی موفق به انتصاب زنانی در جامعه ملل شدند؛ در مجموع ۱۶ زن نماینده، ۱۶۰ نماینده جانشین و ۴۲ کارشناس از ۳۷ ملت در این نهاد حاضر شدند. | ## جمع‌بندی | در پارلمان اروپا که برای نخستین بار در ۱۹۷۹ با رأی مستقیم مردم برگزیده شد، زنان در آغاز نمایندگی اندکی داشتند اما این حضور در دهه‌های بعدی به‌تدریج افزایش یافت.