موضوع مقاله: اخترشناسی در سده‌های میانه اسلامی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اخترشناسی در سده‌های میانه اسلامی | مقدمه: اخترشناسی در سده‌های میانه اسلامی به پیشرفت‌های اخترشناسانه‌ای اشاره دارد که در جهان اسلام به‌ویژه در دوره دوران طلایی اسلام (سده‌های نهم تا سیزدهم میلادی) پدید آمد و بیشتر به زبان عربی نوشته شد. | ## بخش 1: اخترشناسی در سده‌های میانه اسلامی | این پیشرفت‌ها عمدتاً در خاورمیانه، آسیای مرکزی، اندلس و شمال آفریقا و سپس در خاور دور و هند رخ داد. اخترشناسی اسلامی همانند دیگر دانش‌های اسلامی از راه جذب دانش‌های بیگانه و ترکیب عناصر گوناگون آن‌ها پدید آمد و ویژگی‌های خاص خود را یافت. مهم‌ترین این سرچشمه‌ها آثار یونانی، ساسانی و هندی بودند که ترجمه و سپس بازپردازی شدند. اخترشناسی اسلامی نقشی بنیادین در احیای دانش کهن اخترشناسی پس از دوره از دست رفتن دانش در سده‌های نخستین میانه داشت، به‌ویژه با ترجمه آثار عربی به لاتین در سده دوازدهم میلادی. شمار چشمگیری از ستارگان آسمان مانند دبران، نسر طائر و دنب و نیز اصطلاحات اخترشناسی چون آلیداد، سمت و نظیر هنوز با نام‌های عربی خود شناخته می‌شوند. مجموعه عظیمی از نوشتارهای اخترشناسی اسلامی با نزدیک به ۱۰٬۰۰۰ دست‌نوشته در سراسر جهان پراکنده‌است که بسیاری از آن‌ها هنوز خوانده یا فهرست‌بندی نشده‌اند. پیشینه عرب‌های پیش از اسلام احمد دلال، تاریخ‌نگار اسلامی، یادآور می‌شود که برخلاف بابلیان، یونانیان و هندیان که دستگاه‌های پیچیده ریاضیاتی برای بررسی‌های اخترشناسانه ساخته بودند، عرب‌های پیش از اسلام بر مشاهده‌های تجربی تکیه داشتند. این مشاهده‌ها بر پایه طلوع و غروب ستارگان ویژه‌ای بود و این سنت بومی صورت‌های فلکی با نام شناخته می‌شد. دوره آغازین نخستین متن‌های اخترشناسی که به عربی ترجمه شدند خاستگاه هندی و ایرانی داشتند. برجسته‌ترین آن‌ها زیج السندهند بود، زیجی که محمد بن ابراهیم فزاری و یعقوب بن طارق پس از سال ۷۷۰ میلادی با یاری اخترشناسان هندی در دربار خلیفه منصور از یک اثر اخترشناسی هندی سده هشتم ترجمه کردند. زیج الشاه نیز بر پایه جدول‌های نجومی هندی گردآوری شده بود که در شاهنشاهی ساسانی در درازای دو سده فراهم آمده بود. پاره‌نوشته‌هایی از این دوره نشان می‌دهند که اخترشناسان عرب تابع سینوس را از هندیان جایگزین وتر کمان‌های مثلثات یونانی کردند. المجسطی بطلمیوس (الگوی کیهان‌شناختی زمین‌مرکز کروی) دست‌کم پنج بار در اواخر سده‌های هشتم و نهم میلادی ترجمه شد و این اثر مرجع اصلی سنت اخترشناسی عربی بود. برآمدن اسلام با الزام تعیین پنج وقت نماز روزانه و یافتن قبله (سوی کعبه در مسجدالحرام در مکه) انگیزه‌ای نیرومند برای پیشرفت اخترشناسی پدیدآورد. انگیزه‌های دینی چندین نیاز دینی مسلمانان را به بهبود محاسبات و رصدهای اخترشناسانه واداشت. نخست، تقویم هجری قمری و به‌ویژه تعیین آغاز ماه رمضان که بر ماه‌های قمری استوار بود و نیاز به شناخت حرکت ماه داشت. پیش‌بینی زمان رؤیت هلال مسئله‌ای در هندسه کروی پیشرفته بود که اخترشناسان مسلمان بدان پرداختند. مسلمانان باید در سوی کعبه نماز بخوانند و مسجدها را نیز در همان سو بسازند؛ بنابراین نیاز داشتند از هر نقطه‌ای روی زمین جهت مکه را بیابند. حل این مسئله به تعیین زاویه یک مثلث کروی با دانستن طول و عرض جغرافیایی دو نقطه (جای ناظر و مکه) بازمی‌گشت. نخستین راه‌حل ریاضی با روش هندسی آنالما (برگرفته از سرچشمه‌های یونانی) به‌دست حبش حاسب مروزی پدید آمد، ولی این پیشرفت مثلثات کروی و آفرینش تابع‌های تازه‌ای چون تانژانت بود که ابزار ریاضی لازم را فراهم کرد. مسلمانان باید در پنج وقت از سپیده‌دم تا شامگاه زمان نماز را در گستره یک امپراتوری پهناور بدانند. این نیاز سبب رواج ساعت‌شناسی (گنومونیک) و نگارش رساله‌های فراوان دربارهٔ سایه شاخص شد. از سده سیزدهم میلادی، اخترشناسان حرفه‌ای به نام موقّت برای انجام این محاسبات و تخصص در هندسه کروی گمارده شدند. روش‌های اخترشناسانه فارابی (درگذشت ۹۵۰ م) اخترشناسی را در چارچوب ریاضیات، موسیقی و نورشناسی توصیف کرد. | ## بخش 2: اخترشناسی در سده‌های میانه اسلامی | او نشان داد چگونه می‌توان از اخترشناسی برای شرح حرکت زمین و جایگاه و جنبش اجرام آسمانی بهره برد و اخترشناسی ریاضی را از دانش طبیعی جدا کرد. بیت‌الحکمه پژوهشگاهی بود که در آغاز سده نهم میلادی در بغداد با پشتیبانی مالی خلیفه عباسی مأمون بنیاد گذاشته شد. مأمون پژوهش‌های اخترشناسی را از راه بیت‌الحکمه پشتیبانی کرد و نخستین رصدخانه را در بغداد ساخت؛ پس از آن رصدخانه‌های دیگری در عراق و ایران برپا شدند. نخستین اثر بزرگ اخترشناسی مسلمانان زیج السندهند بود که ریاضی‌دان محمد بن موسی خوارزمی در سال ۸۳۰ میلادی پدیدآورد. این اثر جدول‌هایی برای حرکت خورشید، ماه و سیاره‌های عطارد، زهره، مریخ، مشتری و زحل داشت و مفاهیم بطلمیوسی را وارد دانش اسلامی کرد و نقطه عطفی در اخترشناسی اسلامی بود که از آن پس از ترجمه صرف به پرورش اندیشه‌های تازه گذر کرد. سند بن علی، یهودی مسلمان‌شده‌ای در دربار مأمون، نیز در زیج السندهند مشارکت داشت و به ساخت ابزارهای اخترشناسی شناخته می‌شد. سعادیا گائون در سال ۹۳۱ میلادی از یک زیج برای محاسبه جایگاه خورشید، ماه و پنج سیاره دیدپذیر در زمانی معین بهره گرفت. این کتاب خلاصه‌ای از کیهان‌نگاری بطلمیوسی بود ولی بر پایه یافته‌های اخترشناسان پیشین عرب، مقادیر تازه‌ای برای انحراف دایره‌البروج، حرکت تقدیمی اوج خورشید و ماه و محیط زمین ارائه داد. دانشمندان اسلامی بی‌حرکتی ظاهری زمین و جایگاه مرکزی آن در کیهان را زیر پرسش بردند. بطلمیوس نرخ تقدیم زمین را یک درجه در هر ۱۰۰ سال برآورد کرده بود؛ ابن یونس آن را یک درجه در هر ۱/۴ ۷۰ سال محاسبه کرد. او بی‌آنکه هستی الگوی زمین‌مرکز را رد کند، پاره‌هایی از نظریه‌های بطلمیوس را نقد کرد. اخترشناسان دیگر چالش برآمده از این اثر را پذیرفتند و به ساختن الگوهای جایگزین پرداختند. در سال ۱۰۷۰ میلادی ابوعبید جوزجانی رساله را منتشر کرد و در آن مسائل برخاسته از نظریه معدّل‌المسیر (اکوانت) بطلمیوس را بررسید و راه‌حلی پیشنهاد کرد. او در سال ۱۲۶۱ میلادی را نوشت که ۱۶ مسئله بنیادین در اخترشناسی بطلمیوسی را دربرداشت. قطب‌الدین شیرازی، ابن شاطر و شمس‌الدین محمد خفری همگی الگوهای تازه‌ای ساختند که به‌گستردگی از سوی اخترشناسان پذیرفته شد. طوسی می‌خواست مفهوم جفت طوسی را جایگزین مفهوم معدّل‌المسیر در الگوی بطلمیوسی کند؛ زیرا معدّل‌المسیر سبب می‌شد فاصله ماه از زمین در هر ماه به‌شدت دگرگون شود، در حالی‌که با جفت طوسی ماه تنها پیرامون زمین می‌چرخد و مشاهده درست به‌دست می‌آید. مؤیدالدین عرضی نیز مهندس و دانشمندی بود که برای معنادار کردن حرکت سیاره‌ها مفهوم «لمّا» (لم عرضی) را پیش نهاد که شیوه‌ای برای نمایش حرکت تدویری سیاره‌ها بدون کاربرد روش بطلمیوسی بود و آن هم برای جایگزینی معدّل‌المسیر طراحی شده بود. ابوریحان بیرونی (زاده ۹۷۳ م) دربارهٔ امکان چرخش زمین به دور محور خود و به دور خورشید بحث کرد، ولی در قانون مسعودی اصل زمین‌مرکزی و بی‌حرکتی زمین را پایه قرار داد. او آگاه بود که اگر زمین بر محورش بچرخد با داده‌های نجومی‌اش سازگار خواهد بود، ولی این را مسئله‌ای در فلسفه طبیعی می‌دانست نه ریاضیات. یک مرجع عربی از سده سیزدهم تأیید می‌کند که برخی به حرکت زمین باور داشتند: در رصدخانه‌های مراغه و سمرقند، حرکت وضعی زمین از سوی نجم‌الدین القزوینی الکاتبی (درگذشت ۱۲۷۷)، طوسی (زاده ۱۲۰۱) و قوشچی (زاده ۱۴۰۳) بررسی شد. استدلال‌ها و شواهد طوسی و قوشچی شباهت چشمگیری به دلایل کوپرنیک در پشتیبانی از حرکت زمین دارند. دستگاه‌های جایگزین زمین‌مرکز در سده دوازدهم میلادی، جایگزین‌های غیرخورشیدمرکزی برای دستگاه بطلمیوسی از سوی برخی اخترشناسان اسلامی در اندلس، در پی سنتی که ابن باجه، ابن طفیل و ابن رشد پایه‌گذاشته بودند، پرورده شد. نمونه برجسته نورالدین بطروجی است که الگوی بطلمیوسی را ریاضیاتی و نه فیزیکی می‌دانست. او نظریه‌ای دربارهٔ حرکت سیاره‌ای پیشنهاد کرد که در آن می‌کوشید هم از فلک‌های تدویر و هم از خارج‌مرکزها بپرهیزد. | ## بخش 3: اخترشناسی در سده‌های میانه اسلامی | او در جایگزینی الگوی سیاره‌ای بطلمیوس ناکام ماند زیرا پیش‌بینی‌های عددی جایگاه سیاره‌ها در دستگاه او کم‌دقت‌تر از الگوی بطلمیوسی بود. یکی از جنبه‌های نوآورانه دستگاه بطروجی پیشنهاد علت فیزیکی برای حرکت‌های آسمانی بود؛ او بر خلاف اندیشه ارسطویی که برای هر جهان دینامیک ویژه‌ای قائل بود، یک دینامیک واحد را بر هر دو جهان زیرِ ماه و آسمانی به‌کار بست. دوره پسین در اواخر سده سیزدهم میلادی، خواجه نصیرالدین طوسی جفت طوسی را ابداع کرد. دیگر اخترشناسان برجسته دوره متأخر میانه عبارت‌اند از: مؤیدالدین عرضی (حدود ۱۲۶۶)، قطب‌الدین شیرازی (حدود ۱۳۱۱)، صدرالشریعه بخاری (حدود ۱۳۴۷)، ابن شاطر (حدود ۱۳۷۵) و قوشچی (حدود ۱۴۷۴). در سده پانزدهم، فرمانروای تیموری الغ‌بیگ از سمرقند دربار خود را به کانون حمایت از اخترشناسی بدل کرد. او در جوانی اخترشناسی آموخت و در سال ۱۴۲۰ دستور ساخت رصدخانه الغ‌بیگ را داد که مجموعه تازه‌ای از جدول‌های نجومی تولید کرد و به پیشرفت‌های علمی و ریاضیاتی دیگری نیز یاری رساند. چند اثر بزرگ اخترشناسی در آغاز سده شانزدهم پدید آمد، از جمله آثاری از بیرجندی (درگذشت ۱۵۲۵ یا ۱۵۲۶) و شمس‌الدین محمد خفری (فعال ۱۵۲۵). اثر بتانی (درگذشت ۹۲۹)، کتاب الزیج، بارها از سوی اخترشناسان اروپایی نقل شد و چندین بار بازچاپ شد از جمله با حاشیه‌نویسی رگیومنتانوس. نیکلاس کوپرنیک در کتاب خود درباره گردش اجرام آسمانی که آغازگر انقلاب کوپرنیکی بود، دست‌کم ۲۳ بار از بتانی نام برد و در کومنتاریولوس نیز او را یاد کرد. تیکو براهه، یوهانس کپلر، گالیلئو گالیله و دیگران نیز بارها به او یا رصدهایش استناد کردند. در حدود ۱۱۹۰ میلادی، نورالدین بطروجی دستگاه زمین‌مرکز جایگزینی برای الگوی بطلمیوس منتشر کرد. دستگاه او در بیشتر اروپا در سده سیزدهم گسترش یافت و بحث‌ها و ردّیه‌ها تا سده شانزدهم ادامه داشت. در سال ۱۲۱۷، مایکل اسکات ترجمه لاتین کتاب الهیئة بطروجی را به پایان رساند که جایگزینی معتبر برای المجسطی بطلمیوس در محافل فلسفه مدرسی شد. آلبرتوس ماگنوس و راجر بیکن از جمله نویسندگان اروپایی بودند که آن را به تفصیل شرح دادند و با بطلمیوس سنجیدند. کوپرنیک نیز دستگاه بطروجی را در دربارهٔ گردش اجرام آسمانی هنگام بحث دربارهٔ ترتیب سیاره‌های زیرین یاد کرد. برخی تاریخ‌نگاران بر آن‌اند که اندیشه‌های رصدخانه مراغه، به‌ویژه ابزارهای ریاضی شناخته‌شده به لم عرضی و جفت طوسی، بر اخترشناسی اروپای دوره رنسانس و بنابراین بر کوپرنیک تأثیر گذاشته‌اند. کوپرنیک همان ابزارها را در الگوهای سیاره‌ای یکسانی به‌کار برد که در سرچشمه‌های عربی یافت شده بودند. افزون بر این، جایگزینی دقیق معدّل‌المسیر با دو فلک تدویر که کوپرنیک در کومنتاریولوس به‌کار برد، پیش‌تر در اثری از ابن شاطر (درگذشت حدود ۱۳۷۵) دمشقی یافت شده بود. در حالی‌که تأثیر نقد بطلمیوس از سوی ابن رشد بر اندیشه رنسانس آشکار و صریح است، ادعای تأثیر مستقیم مکتب مراغه که اتو نویگباوئر در ۱۹۵۷ مطرح کرد همچنان پرسشی باز است. اخترشناسی و طالع‌بینی طالع‌بینی نجومی بر این اندیشه استوار بود که حرکت اجرام آسمانی (کلان‌جهان) بر رویدادها و زندگی انسان‌ها (خُردجهان) اثر می‌گذارد. با وجود نهی دین از هرگونه پیشگویی، طالع‌بینی در جهان اسلام ادامه یافت و خواست توانمندان برای دانستن آینده به برنامه‌های علمی رصد ستارگان یاری رساند. اخترشناسی و طالع‌بینی مدت‌ها دو رشته مکمل شمرده می‌شدند هرچند معمولاً در رساله‌های جداگانه بررسی می‌شدند. برای آنکه با طالع‌بینان اشتباه گرفته نشوند، اخترشناسان نام ویژه علم الهیئه (دانش ساختار کیهان) را بر کار خود نهادند. | ## جمع‌بندی | اگرچه کسانی چون ابومعشر بلخی از طالع‌بینی دفاع کردند، بسیاری از اخترشناسان آن را نقد کردند؛ از جمله ابوریحان بیرونی، فارابی، ابن هیثم، ابن‌سینا، ابن رشد، موسی‌بن‌میمون و ابن قیم جوزیه.