موضوع مقاله: منبع‌شناسی دوران آغازین اسلام | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # منبع‌شناسی دوران آغازین اسلام | مقدمه: همچنین زندگی‌نامه‌هایی تحت عنوان سیره نبوی در سده‌های دوم و سوم هجری (۸ و ۹ میلادی) نگاشته شده است. | ## بخش 1: منبع‌شناسی دوران آغازین اسلام | از این‌روی که محمد از تأثیرگذارترین شخصیت‌های تاریخ است، زندگانی، اعمال و افکار او طی قرن‌ها بین موافقان و مخالفانش مورد بحث بوده است و این سبب شده تا نگاشتن یک زندگی‌نامهٔ صریح از او دشوار باشد. برای این منظور هم فهم اسلامی از وی به عنوان یک پیامبر و هم فهم دانشمندان غربی بر مبنای فلسفه‌های مدرن باید در نظر گرفته شود. 1–2 دربارهٔ زندگی محمد دارد، اما در مواجهه با رخدادهای تاریخی متغیر روزگار محمد، تصویری باثبات و صریح از او به دست داده و دربرگیرندهٔ اطلاعات نهان فراوانی از زندگانی محمد است. مصحف عثمان، قرآنی که هم‌اکنون در دسترس است، عموماً در محافل آکادمیک به عنوان همان کلام خارج‌شده از زبان محمد، در نظر گرفته می‌شود؛ زیرا تلاش‌ها برای یافتن آنچه متن دست‌نخورده و اولیهٔ قرآن، متنی که تفاوتی پراهمیت نسبت به متن امروزی قرآن داشته‌باشد، ناموفق بوده است.Peters (1991), pp. 14 سیره نبوی شامل زندگی‌نامه‌های سنتی نوشته‌شده توسط مسلمانان و گفتارهای منسوب به اوست (سیره نبوی).Reeves (2003), pp. تا حدود ۱۵۰ ق) با عنوان «زندگی رسول خدا» (نوشته‌شده در ۱۲۰ تا ۱۳۰ سال پس از درگذشت محمد) است که متن اصلی آن از بین رفته است، ولی بخش‌هایی از آن در آثار نوشته‌شده توسط تاریخ‌نگاران بعدی، ابن هشام و طبری به جای مانده است.Donner (1998), p. 132 بسیاری اگرچه نه همهٔ محققان درستی و صحت این زندگی‌نامه‌های قدیمی را پذیرفته‌اند، با این وجود میزان صحت آن‌ها قابل تعیین نیست. از دیگر سیره نویسان مطرح محمد بن عمر واقدی (مرگ ۲۰۷ یا ۲۰۹ هجری) مؤلف «کتاب المغازی» و نیز منشی او، محمد بن سعد بن منیع (۱۶۸–۲۳۰ ق) مشهور ابن سعد بغدادی، نگارنده طبقات الکبری می‌باشند. به نوشته رسول جعفریان سیره نبوی شامل دو بخش بود که یکی به زندگی اجداد محمد و زندگی محمد در مکه می‌پرداخت و بخش دوم به حوادث پس از هجرت محمد از مکه به مدینه یعنی زندگی محمد در مدینه اختصاص داشت، که به مغازی مشهور است. معروفترین سیره‌ای که در سده نخست نگاشته شده است و گزارش آن به ما رسیده است، سیره‌ای توسط عروة بن زبیر(۲۲ یا ۲۶ ق. علی‌رغم گزارش‌های اندکی که از سیره‌نویسی در سده نخست به ما رسیده است، فرضیه محتمل آن است که در سده نخست هجری نوشته‌هایی به صورت کتابچه وجود داشته اما گزارشی از آن‌ها نرسیده است. بنابر روایتی از زبیر بن بکار سیره‌ای در سده نخست توسط اَبان بن عثمان (۹۶–۱۰۵ ق)، فرزند خلیفه سوم، نیز وجود داشته است، او آثارش را به سلیمان بن عبدالملک خلیفه اموی اهدا کرده و او مخفیانه آن را نابود کرده؛ لذا چیزی از آن در تاریخ‌نگاری مسلمانان روایت نشده است. همچنین با توجه به نقل قول طبری از سهل بن ابی حثمه (متولد سال سوم هجری)، محتمل است که وی نیز سیره‌ای نگاشته باشد. از وهب بن منبه نیز گزارشی دربارهٔ رخدادهای پیش از هجرت و نیز غزوه خثعم رسیده است. هورفتس و فؤاد سزگین نام سیره نویسان پیش از ابن اسحاق را چنین برشمرده‌اند: سعید بن سعد بن عباده، سهل بن ابی حثمه (ق ۴۱)، سعید بن مسیب (ق ۹۴)، عبدالله بن کعب (ق ۹۷) شعبی (ق ۱۰۳) اَبان بن عثمان بن عفان (ق ۹۶–۱۰۵) عروة بن زبیر (ق ۹۴) شرحبیل بن سعد (ق ۱۲۳) قاسم بن محمد بن ابی بکر (ق ۱۰۷) عاصم بن عمر بن قتاده (ق ۱۲۰) محمد بن شهاب زهری (ق ۱۲۴) ابواسحاق عمرو بن عبدالله همدانی (ق ۱۲۷) یعقوب بن عتبه (ق ۱۲۸) عبدالله بن ابی بکر بن… حزم (ق ۱۳۰) یزید بن رومان (ق ۱۳۰) ابوالاسود محمد بن عبدالرحمن اسدی (ق ۱۳۱) داوود بن حسین (ق ۱۳۵) ابوالمعتمد تیمی (ق ۱۴۳) و موسی بن عقبه (ق ۱۴۱). | ## بخش 2: منبع‌شناسی دوران آغازین اسلام | جعفریان می‌گوید سیره‌نویسی در سده دوم رواج یافت و در این میان ابن شهاب الزهری (ق ۱۲۴) نقشی مهم در گردآوری روایات و سیره‌های پیش از خود و انتقالش به سیره نویسان بعدی ایفا کرد. «کتاب المصنف» عبدالرزاق بن همام صنعانی (ق ۲۱۲) دربردارنده بخش عمده مطالب زهری است. «سیره ابن اسحاق پایان تلاش‌های متفرق علاقه‌مندان به سیره و جامع کارهای مقدماتی است.» مشخص نیست که آیا آنچه ابن اسحاق از عروة بن زبیر نقل می‌کند، را مستقیماً از زهری و او از عروه شنیده است یا این که وی از کتاب عروه نقل می‌کند از آن رو که هیچ‌یک از سیره نویسان پیش از ابن اسحاق کار خود را در حد وی سر و سامان دادند، چندان مورد توجه قرار نگرفته‌اند. مورخان اهل سنت سیره ابن اسحاق را به عنوان یک روایت مقبول از زندگی محمد پذیرفته‌اند و دیگر اخباری را که گردآورده‌اند در حاشیه آن قرار داده‌اند. به نوشته برنارد لوئیس در درجهٔ آخر اهمیت مجموعهٔ احادیث (شامل گزارش‌هایی از گفتارها و رفتارهای محمد) هستند که چندین قرن پس از درگذشت محمد نگاشته شده است و اکنون در دسترس هستندLewis (1993), pp. اما به تعبیر سید حسین نصر هرچند محققان پوزیتیویست، احادیث شفاهی روایت شده توسط مسلمانان را معمولاً بی‌اعتبار می‌دانند، این احادیث نقشی اصلی را در فهم مسلمانان از محمد ایفا می‌کند. سیره نویسان به جهت مذهبی عمدتاً متأثر از آل زبیر و به جهت سیاسی برحسب دوره زندگی شان متمایل به امویان یا عباسیان بوده‌اند. هرچند برخی از سیره نویسان نظیر ابن اسحاق متشیع بوده‌اند و گرایش علوی داشته‌اند؛ اَبان بن عثمان بجلی از معدود سیره نویسانی است که مشخصا شیعه و بلکه از زمره اصحاب اجماع بوده است، یعنی شیعه بر وثاقت وی اتفاق نظر داشته است. وی از جعفر صادق، امام ششم شیعه، حدیث نقل کرده است و شیخ طوسی در الفهرست کتاب سیره وی را جزو آثار امامیه برشمرده است. کتاب وی امروز باقی نیست، اما این کتاب در اختیار شیخ طبرسی بوده و در تفسیر مجمع البیان از آن بهره جسته است. برخی نظیر فؤاد سزگین این اَبان را با اَبان بن عثمان فرزنده خلیفه سوم اشتباه کرده‌اند. به نوشته نصر، آثار محققان غربی مدرن که از سده ۱۸ به بعد تألیف شده است دسته دیگری از آثار است که رویکردی تاریخی تر به موضوع دارند، متأثر از مکاتب فلسفی و کلامی مدرن غرب هستند و پیامبری محمد را رد می‌کنند. این نوشته‌ها بیشتر بر جنبه‌ها و عوامل انسانی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی توجه دارند نه امور دینی، اعتقادی و روحانی. تنها در اواخر سده بیستم نویسندگان غربی روش‌های علمی مدرن غربی را با یکدلی نسبت به موضوع مطالعه تلفیق کردند و به‌خصوص به واقعیت‌های دینی و روحانی درگیر در مطالعه زندگی محمد توجه کردند. هیچ تاریخ‌نگاری برای شرح فضای سیاسی رایج و هیچ متن مقدسی برای شرح فضای دینی و هیچ طوماری برای شرح اختلافات فرقه‌ای، در پیش از اسلام، موجود نیست. | ## بخش 3: منبع‌شناسی دوران آغازین اسلام | 291–3 به نوشته چیز رابینسون تقریباً اطلاعاتی معتبر تاریخی دربارهٔ تولد، کودکی و آغاز بزرگسالی محمد در دست نیست و نسل نخستین مسلمانان توجهی به زندگی محمد قبل از پیامبری نداشته‌اند و داستان‌های موجود در طی دو سده بعدی ساخته شده‌اند. حتی به نوشته رسول جعفریان تعیین تاریخ دقیق تحولات ابتدای دوره پیامبری دشوار است زیرا وقایع به دقت ثبت نشده است و همچنین اشتباهات غیرعمدی و اغراض قبیله‌ای و سیاسی در نقل وقایع آن دخالت داشته است. از جمله افرادی که به فتوحات پرداخته‌اند ابومخنف و عمر بن شبّه و به‌خصوص مدائنی را می‌توان برشمرد که آثاری نظیر فتوح کور دجله، فتوح الدینور، فتوح مدن قم و قاشان و اصبهان، فتوح الشام، فتوح خراسان و جرجان را می‌توان نام برد. از این جهت که شخصیت علی برای مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) دارای اهمیت مذهبی، سیاسی، فقهی و روحانی است، زندگی او به طرق مختلف تحلیل و تفسیر شده و اسناد تاریخی موجود نیز تحت تأثیر ملاحظات فرقه‌ای قرار گرفته است. در سده‌های هشتم و نهم میلادی (دوم و سوم هجری)، جنگ داخلی میان علی و معاویه (فتنه اول) موضوع مورد علاقه تاریخ نگاران مسلمان بود و مورخان شیعه و سنی، هر یک طبق موضعی که اتخاذ کرده بودند، روایت‌های متعارضی را بیان می‌کردند. رسول جعفریان به‌طور خاص در میان کتاب‌های حدیثی، کتاب کافی (اوائل سده دهم میلادی) را واجد اطلاعات تاریخی می‌داند. برای نمونه رسول جعفریان بیش از ۱۶ تک‌نگاری تا نیمه نخست سده چهارم در خصوص نبرد صفین را برمی‌شمارد. طی سده‌های نهم و دهم میلادی کتب تاریخی نظیر تاریخ طبری (پیش از سال ۲۹۳ ق/۹۱۵ م)، روایت‌های تاریخی را تجمیع کردند و سبب شدند تک‌نگاری‌های قدیمی‌تر متروک شود. آن‌ها آثار پیشین را مجدداً گزینش، چینش، تجزیه و تکمیل کرده‌اند و از منظر خود تاریخ را روایت کرده‌اند. در این میان تاریخ یعقوبی (تا میانه سده ۳ ق/میانه سده نهم م) به‌طور منحصر بفردی موضعی شیعی دارد حال آنکه تاریخ طبری بیانگر موضع غالب زمان خود (اهل سنت) می‌باشد. جعفریان می‌گوید در میان شیعه مورخی بمانند طبری اقدام به گردآوری اطلاعات تک‌نگاری‌ها نکرده است. در نتیجه از بین رفتن رساله‌های تک‌نگارانه بخش مهمی از آثار تاریخی شیعه جز موارد معدودی نظیر «وقعة صفین» نصر بن مزاحم و «کتاب الغارات» ثقفی از میان رفته است. رسول جعفریان ویژگی شرح حال را در آن می‌داند که به عنصر زمان کم توجه است، اما اطلاعات گسترده‌ای از زندگی فرد و زمینه اجتماعی وی به دست می‌دهد که می‌تواند در شناخت فرد و زمانه اش مفید باشد. | ## جمع‌بندی | از جمله معروف‌ترین شرح حال‌هایی که دربارهٔ اصحاب محمد نگارش شده است می‌توان به «الاستیعاب فِی معرفة الاصحاب» اثر ابن عبدالبر اندلسی (۳۶۸–۴۶۳)، «معرفة الصحابة» از ابونعیم اصفهانی (۴۳۰)، اسدالغابه فی معرفه الصحابه از عزالدین بن اثیر (م ۶۳۰) و «الاصابة فِی تمییز الصحابة» از ابن حجر عسقلانی یاد کرد (م 852).