موضوع مقاله: توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ | مقدمه: اسناد ترومن موافقت‌نامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ مجموعه‌ای از موافقت‌نامه‌های آتش‌بس هستند که در سال ۱۹۴۹ میان اسرائیل و کشورهای همسایه‌اش یعنی مصر، لبنان، اردن و سوریه به امضا رسیدند. | ## بخش 1: توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ | این موافقت‌نامه‌ها به‌طور رسمی به درگیری‌های جنگ ۱۹۴۸ فلسطین پایان دادند و خط سبز را ترسیم کردند که سرزمین‌های تحت کنترل اعراب (یعنی کرانه باختری زیر حاکمیت اردن و نوار غزه زیر اشغال مصر) را از اسرائیل جدا می‌ساخت. این خطوط تا پیروزی اسرائیل در جنگ شش‌روزه در سال ۱۹۶۷ به‌عنوان مرزهای عملی پابرجا ماندند. سازمان ملل متحد برای نظارت بر مرزهای توافق‌شده، نهادهایی نظارتی و گزارش‌دهی پدیدآورد. گفت‌وگوهای مربوط به اجرای آتش‌بس به امضای بیانیه سه‌جانبه ۱۹۵۰ انجامید که در آن ایالات متحده آمریکا، بریتانیا و فرانسه متعهد شدند در درون و بیرون سازمان ملل برای جلوگیری از نقض مرزها اقدام کنند. این بیانیه همچنین بر پای‌بندی این سه کشور به صلح و ثبات در منطقه و مخالفت آن‌ها با کاربرد زور و مسابقه تسلیحاتی میان کشورهای عربی و اسرائیل تأکید داشت. پس از آغاز مذاکرات، اسرائیل با آزادسازی تیپ مصری محاصره‌شده در الفالوجه موافقت کرد اما به‌زودی از توافق خود بازگشت. مصر اصرار داشت که نیروهای عربی به مواضع خود در ۱۴ اکتبر ۱۹۴۸ بازگردند (بر پایه قطعنامه S/1070 شورای امنیت مورخ ۴ نوامبر ۱۹۴۸) و نیروهای اسرائیلی به مواضعی در شمال جاده مجدل–الخلیل عقب بنشینند. بن‌بست مذاکرات در ۱۲ فوریه ۱۹۴۹ با ترور حسن البنا، رهبر جنبش اخوان‌المسلمین، به اوج رسید. اسرائیل تهدید کرد که مذاکرات را ترک خواهد کرد و در پی آن ایالات متحده از دو طرف خواست که گفت‌وگوها را به سرانجام برسانند. بندهای اصلی این موافقت‌نامه عبارت بودند از: خط آتش‌بس به هیچ‌وجه نباید مرز سیاسی یا سرزمینی تلقی شود و بدون خدشه‌ای به حقوق و ادعاها و مواضع هر یک از طرفین دربارهٔ «تسویه نهایی مسئله فلسطین» ترسیم شده‌است. خط آتش‌بس بیشتر بر مبنای مرز بین‌المللی ۱۹۲۲ میان مصر و قیمومت بریتانیا بر فلسطین ترسیم شد، مگر در نزدیکی دریای مدیترانه که مصر کنترل نوار ساحلی‌ای را حفظ کرد که بعدها به نوار غزه شناخته شد. نیروهای مصری محاصره‌شده در جیب الفالوجه اجازه یافتند با سلاح‌های خود به مصر بازگردند و منطقه به کنترل نظامی اسرائیل واگذار شد. منطقه‌ای در دو سوی مرز پیرامون عوجه‌الحفیر غیرنظامی شد و مقر کمیسیون دوجانبه آتش‌بس گردید. بندهای اصلی آن عبارت بودند از: مفاد این موافقت‌نامه صرفاً بر پایه ملاحظات نظامی تعیین شده‌اند. خط آتش‌بس (خط سبز) بر مبنای مرز بین‌المللی میان لبنان و فلسطین قیمومتی ترسیم شد. اسرائیل نیروهای خود را از ۱۳ روستا در خاک لبنان که در جریان جنگ اشغال شده بودند عقب کشید. منطقه آبی‌رنگ برون‌بوم در اورشلیم غربی دانشکده کوه اسکوپوس دانشگاه عبری اورشلیم بود. با وجود تأکید رالف بانچ بر رعایت دقیق آتش‌بس در همه چهار مذاکره، اسرائیل در حین مذاکره با اردن عملیات نظامی‌ای برای تصرف بخش‌های گسترده‌ای از صحرای نگب مرکزی و جنوبی انجام داد. بندهای اصلی آن عبارت بودند از: هیچ مفادی از این موافقت‌نامه به حقوق و ادعاها و مواضع هیچ‌یک از طرفین در تسویه نهایی صلح‌آمیز مسئله فلسطین خدشه‌ای وارد نمی‌کند و مفاد آن صرفاً بر پایه ملاحظات نظامی تعیین شده‌است. نیروهای اردنی در بیشتر مواضع خود باقی ماندند، به‌ویژه در اورشلیم شرقی شامل شهر قدیم. در مقابل، اسرائیل پذیرفت که نیروهای اردنی مواضع پیشین نیروهای عراقی را تحویل بگیرند. | ## بخش 2: توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ | تبادل کنترل سرزمینی: اسرائیل کنترل منطقه وادی عارا و مثلث کوچک را به دست آورد و در مقابل سرزمینی در تپه‌های جنوبی الخلیل به اردن واگذار شد. در مارس ۱۹۴۹ هنگامی که نیروهای عراقی از فلسطین عقب نشستند و مواضع خود را به لشکر کوچک‌تر اردنی واگذار کردند، سه تیپ اسرائیلی با عملیات «شین-تاو-شین» و عملیات عوبدا به مواضع برتر دست یافتند. این عملیات‌ها به اسرائیل امکان داد خط آتش‌بس را در جنوب نگب (با دسترسی به دریای سرخ) و منطقه وادی عارا بازتعریف کند؛ این توافق محرمانه در ۲۳ مارس ۱۹۴۹ حاصل شد و در موافقت‌نامه عمومی آتش‌بس گنجانده شد. رویدادهای مربوط به تغییر خط سبز در نزدیکی بیت‌لحم شامل تبادل زمین‌های حاصلخیز بود. روستای وادی فوکین به کنترل اردن واگذار شد، اما در ۱۵ ژوئیه ارتش اسرائیل ساکنان این روستا را اخراج کرد. کمیسیون مختلط آتش‌بس در ۳۱ اوت با رأی اکثریت اعلام کرد که اسرائیل با اخراج روستاییان موافقت‌نامه را نقض کرده و دستور بازگشت آنان را صادر کرد. اما هنگامی که روستاییان در ۶ سپتامبر زیر نظارت ناظران سازمان ملل بازگشتند، بیشتر خانه‌هایشان ویران شده بود و بار دیگر توسط ارتش اسرائیل مجبور به بازگشت به خاک اردن شدند. کاوردیل، رئیس کمیسیون مختلط از سوی سازمان ملل، توافقی حاصل شد که بر پایه آن خط آتش‌بس تغییر یافت تا وادی فوکین زیر حاکمیت اردن قرار گیرد و در مقابل اردن با واگذاری سرزمین غیرمسکونی اما حاصلخیز در جنوب بیت‌لحم به اسرائیل موافقت کرد. کمیته ویژه‌ای برای ترتیب دادن رفت‌وآمد امن میان اورشلیم و پردیس کوه اسکوپوس دانشگاه عبری اورشلیم، در مسیر بزرگراه لطرون–اورشلیم و دسترسی آزاد به اماکن مقدس پیش‌بینی شد. سوریه نیروهایش را از بیشتر سرزمین‌هایی که در غرب مرز بین‌المللی کنترل می‌کرد عقب کشید و این سرزمین‌ها به مناطق غیرنظامی تبدیل شدند. سرزمینی به وسعت ۶۶ کیلومتر مربع در دره اردن که در غرب مرز ۱۹۲۳ فلسطین قیمومتی قرار داشت و طبق طرح تقسیم سازمان ملل به دولت یهودی اختصاص یافته بود، در کنترل سوریه باقی ماند. در ماده پنجم موافقت‌نامه تأکید شده بود که خط آتش‌بس «به هیچ‌وجه نباید در ارتباط با ترتیبات سرزمینی نهایی تفسیر شود». عراق عراق که نیروهایش نقش فعالی در جنگ داشتند (هرچند مرز مشترکی با اسرائیل ندارد) نیروهای خود را در مارس ۱۹۴۹ از منطقه بیرون کشید. جبهه‌ای که نیروهای عراقی در اشغال داشتند در چارچوب موافقت‌نامه آتش‌بس اسرائیل و اردن پوشش داده شد و موافقت‌نامه جداگانه‌ای با عراق امضا نشد. سرزمین‌های عرب‌نشینی که تا ۱۹۶۷ در کنترل اسرائیل نبودند شامل کرانه باختری زیر حاکمیت اردن و نوار غزه زیر اشغال مصر می‌شدند. موافقت‌نامه‌های آتش‌بس قرار بود صرفاً موقتی باشند و با پیمان‌های صلح دائمی جایگزین شوند. با این حال سه دهه طول کشید تا پیمان صلح اسرائیل و مصر به دست آید و ۱۵ سال دیگر نیز برای دستیابی به پیمان صلح اسرائیل و اردن زمان لازم بود. تا امروز هیچ پیمان صلحی میان اسرائیل و لبنان و نیز میان اسرائیل و سوریه امضا نشده‌است. موافقت‌نامه‌ها (به اصرار طرف عربی) به‌روشنی تصریح می‌کردند که مرزهای دائمی ایجاد نمی‌کنند. همچنین استدلال می‌شد که فلسطینیان حق بازگشت دارند و کاربرد اسرائیلی از اموال رهاشده مشروع نیست. موشه شارت، وزیر خارجه وقت اسرائیل و نخست‌وزیر آینده، در کنست خطوط آتش‌بس را «مرزهای موقت» و مرزهای بین‌المللی پیشین را (که خطوط آتش‌بس جز در مورد اردن بر مبنای آن‌ها ترسیم شده بودند) «مرزهای طبیعی» نامید. | ## بخش 3: توافقنامه‌های آتش‌بس ۱۹۴۹ | اسرائیل ادعایی فراتر از این خطوط نداشت و آن‌ها را با اصلاحات جزئی (جز در نوار غزه) به‌عنوان پایه مرزهای سیاسی دائمی در کنفرانس لوزان (۱۹۴۹) پیشنهاد کرد. پس از جنگ شش‌روزه در ۱۹۶۷ چندین رهبر اسرائیلی با استدلال‌های امنیتی با تبدیل خطوط آتش‌بس به مرز دائمی مخالفت کردند: نخست‌وزیر گلدا مئیر گفت مرزهای پیش از ۱۹۶۷ آن‌قدر خطرناک‌اند که پذیرش آن‌ها از سوی یک رهبر اسرائیلی «خیانت» خواهد بود (نیویورک تایمز، ۲۳ دسامبر ۱۹۶۹). وزیر خارجه آبا ابن مرزهای پیش از ۱۹۶۷ را یادآور «خاطره آشویتس» خواند (، ۵ نوامبر ۱۹۶۹). نخست‌وزیر مناخم بگین بازگشت به مرزهای پیش از ۱۹۶۷ را «خودکشی ملی برای اسرائیل» توصیف کرد. مرز شناخته‌شده بین‌المللی میان مصر و اسرائیل سرانجام در چارچوب پیمان صلح اسرائیل و مصر ترسیم شد. مرز میان اسرائیل و اردن (جز مرز اردن با کرانه باختری پس از ۱۹۶۷) در چارچوب پیمان صلح اسرائیل و اردن تعیین شد. نقض موافقت‌نامه‌ها در هر مورد، کمیسیون‌های مختلط آتش‌بس زیر نظر سازمان نظارت بر آتش‌بس سازمان ملل متحد (UNTSO) تشکیل شدند که شکایات همه طرف‌ها را بررسی و به‌طور منظم به شورای امنیت سازمان ملل متحد گزارش می‌دادند. اسرائیل در پی اختلاف با سوریه بر سر بهره‌برداری از منطقه غیرنظامی از سال ۱۹۵۱ از شرکت در نشست‌های کمیسیون مختلط آتش‌بس اسرائیل و سوریه خودداری کرد. شورای امنیت در قطعنامه ۱۸ مه ۱۹۵۱ این خودداری اسرائیل را «ناسازگار با اهداف و نیت موافقت‌نامه آتش‌بس» خواند. در سال ۱۹۵۲ بررسی شکایات در کمیسیون مختلط آتش‌بس اردن و اسرائیل به این برآیند رسید: اردن به‌خاطر ۱۹ نقض موافقت‌نامه محکوم شد. آمارهای رسمی کمیسیون مختلط آتش‌بس اردن و اسرائیل از ۱ ژانویه تا ۱۵ اکتبر ۱۹۵۳ نشان می‌دهد: از بررسی ۱۷۱ شکایت اسرائیل، اردن در ۲۰ مورد محکوم شد. رویدادهای ویژه در ۲۸ تا ۲۹ ژانویه ۱۹۵۳ نیروهای نظامی اسرائیل با شمار تخمینی ۱۲۰ تا ۱۵۰ نفر با بهره‌گیری از خمپاره‌اندازها، سلاح‌های پیات، بنگالور و مسلسل از خط آتش‌بس گذشتند و به روستاهای عربی فلامه و رنطیس یورش بردند. این حمله چهار ساعت و نیم به درازا کشید و اسرائیل از سوی کمیسیون مختلط آتش‌بس محکوم شد. در ۲۲ آوریل ۱۹۵۳ تیراندازی در طول نزدیک به ۴ کیلومتر از خط آتش‌بس در اورشلیم درگرفت و دو ساعت ادامه یافت. ناظران سازمان ملل پس از بررسی شواهد اعلام کردند تعیین اینکه چه کسی نخستین گلوله را شلیک کرده ناممکن است. در ۲۵ تا ۲۷ مه ۱۹۵۳ هر دو طرف شکایاتی دربارهٔ نقض موافقت‌نامه در منطقه الدوایمه ارائه کردند. ریشه رویداد کشت غیرقانونی زمین‌های خاک اسرائیل توسط کشاورزان اردنی و تیراندازی اردنی‌های مسلح از آن سوی خط آتش‌بس برای حمایت از دروکنندگان بود. پیامدهای سرزمینی بر پایه طرح تقسیم مصوب قطعنامه ۱۸۱ سازمان ملل (۲۹ نوامبر ۱۹۴۷) قرار بود دولت یهودی ۵۵ درصد خاک فلسطین قیمومتی بریتانیا را دریافت کند. موافقت‌نامه‌های ۱۹۴۹ اما ۷۸ درصد از فلسطین قیمومتی را در اختیار اسرائیل نهاد؛ یعنی افزایشی بیش از ۲۲ درصد نسبت به طرح تقسیم. | ## جمع‌بندی | باقی‌مانده فلسطین قیمومتی شامل نوار غزه زیر اشغال مصر و کرانه باختری و اورشلیم شرقی زیر حاکمیت اردن بود.