موضوع مقاله: تقی خان درانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تقی خان درانی | مقدمه: تقی خان درانی (از اهالی دران از روستاهای منطقهٔ کوهپایه کرمان) اولین حاکم بومی مستقل کرمان در زمان کریم خان زند بود که حدود سه سال، از سال ١١٧٦ هجری قمری تا سال ١١٧٩ هجری بر کرمان حکومت کرد و پیروزی‌های بسیاری برابر فرماندهان مهم زندیه بدست آورد تا سرانجام با یک سپاه عظیم و به فرماندهی نظر علی خان زند، مهمترین سردار زندیه، پس از محاصره شهر کرمان و با خیانت محافظین و اطرافیان، دستگیر و توسط کریم خان زند کشته شد.تاریخ گیتی گشا، ص۱۵۲–۱۵۳ وضعیت کرمان پیش از قیام تقی خان درانی قبل از روی کار آمدن کریم‌خان زند، ایالت کرمان در دست شاهرخ‌خان افشار بود و در دوران حکومتش یزد و ابرقو را به قلمروش افزود. | ## بخش 1: تقی خان درانی | پدران وی از زمان شاه عباس صفوی حکومت کرمان را در اختیار داشتند؛ به همین سبب، در این ناحیه دارای نفوذ و شهرت بودند. شاهرخ‌خان بعد از قتل نادر از نفوذ و قدرت محلی استفاده نمود و با همراه ساختن بزرگان منطقه، حکومت کرمان را به‌دست گرفت. بعدها شاهرخ‌میرزا افشار نوه نادر شاه افشار که حکومت خراسان را در اختیار داشت حکومت شاهرخ خان افشار را بر کرمان تأیید نمود. تاریخ‌گیتی‌گشا؛ ص ۴۵ فتح کرمان کریم‌خان تا سال ۱۱۷۲ق به‌علت گرفتاری‌های داخلی متعدد نتوانسته بود به وضعیت کرمان بپردازد. در این سال خدامرادخان، ایشیک‌آقاسی، را به حکومت کرمان و سرکوبی شاهرخ‌خان افشار مأمور کرد. در برخوردی که بین دو طرف در نزدیکی بهاباد یزد رخ داد شاهرخ‌خان کشته شد و خدامرادخان زند چهار سال بدون کوچک‌ترین حادثه‌ای تا سال ١١٧٦ هجری به حکومت ادامه داد. | ## بخش 2: تقی خان درانی | در این سال شخصی به نام تقی‌خان درانی، از اهالی کرمان، پس از بی عدالتیها و ظلمهایی که از خدامرادخان دیده بود طی نبردی شبانه موفق شد شهر کرمان را به تصرف درآوردتاریخ‌گیتی‌گشا؛ ص ۵۱ورهرام، غلامرضا؛ تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زندیه؛ ص ۵۷ درگیری با زندیه پس از فتح کرمان توسط تقی خان درانی، کریم خان زند دو تن از سرداران خود با نام‌های محمدامین‌خان گروسی و امیرگونه‌خان افشار را به کرمان گسیل داشت که به دلیل اختلاف‌های بین این دو سردار، امیرگونه‌خان افشار با فرمان کریم خان زند، بازگشت ولی محمدامین‌خان گروسی در غیاب تقی خان درانی که در این زمان خارج از کرمان به سر می برد، موفق به ورود به شهر کرمان شد، ولی در زمان بسیار کوتاهی، تقی خان درانی موفق به فتح دوباره شهر کرمان گشت. در کتاب تاریخ ایران کمبریج، جلد هفتم از (نادرشاه تا زندیه) صفحه ١٤٣ ترجمه دکتر تیمور قادری، چنین آمده است: "" محمد خان گروسی در غیاب تقی خان به کرمان رسید، آن هم زمانیکه وی در شهر حضور نداشت و از عناصر شورشی شهر برای تسخیر کرمان استفاده کرد. اما وی نتوانست سلطه خود را به خارج از کرمان گسترش دهد و دو ماه بعد که تقی خان شبانه حمله کرد و کرمان را دوباره تصرف نمود، پا به فرار گذاشت. بعد از این واقعه خان کرد برای بار دوم کرمان را مورد حمله قرار داد، اما مقهور شده، بار دیگر به شیراز عقب نشست."" پس از فتح مجدد شهر توسط تقی خان درانی، کریم‌خان زند، تقی خان بافقی حاکم یزد را بنا به درخواست خودش، مأمور به بازپس‌گیری شهر کرمان کرد ولی او نیز موفق نشد. تقی خان بافقی به اتفاق سپاهی از تفنگ‌چیان اردستانی و نائینی و عده‌ای از سپاهیان محمدامین‌خان گروسی که در یزد اقامت داشتند، به جانب کرمان حرکت کرد. همین که تقی‌خان درانی از حرکت حاکم یزد مطلع شد یکی از ملازمان خود به نام محمد، مشهور به محمد برات را مأمور دفع وی نمود. | ## بخش 3: تقی خان درانی | حاکم یزد وقتی از حرکت محمدبرات آگاهی یافت با اینکه بین طرفین بیش از چهار فرسنگ فاصله بود از حمله و تصرف کرمان منصرف شد و به یزد بازگشت.تاریخ گیتی‌گشا؛ ص ۵۷–۵۸تاریخ روضةالصفای ناصری؛ ج۹، ص ۸۱ پس از هزیمت محمدتقی‌خان بافقی، کریم خان زند، علی‌خان شاهسون را مأمور فتح کرمان کرد. در تاریخ ایران از مجموعه تاریخ ایران کمبریج، ترجمه مرتضی ثاقب فر چنین آمده است: "" علی خان شاهسون با روش هوشمندانه ای تقی خان را به پایتخت خود عقب راند و قاطعانه او را محاصره کرد. اما در زد و خوردی که در بیرون از دیوارهای شهر درگرفت، به دست یک تیرانداز کمین کرده کشته شد و سپاهش به شیراز عقب نشست."" در تاریخ ایران کمبریج در ادامه وقایع چنین آمده است: "" تقی خان شکست ناپذیر در خارج از کرمان تبدیل به افسانه شده بود و مردم ادعای کریم خان را که نایب السلطنه ایران است به ریشخند می گرفتند."" فتح کرمان توسط زندیه و کشته شدن تقی خان درانی رضا قلی خان هدایت در کتاب روضه الصفای ناصری جلد ١٣ به تصحیح و تحشیه جمشید کیانفر از تقی خان درانی و یارانش به عنوان دلیران کرمانی نام می برد و چنین می نویسد: "" حضرت کریم خان وکیل دانست که یزدی و کاشانی و شیرازی و اصفهانی با کرمانی برنیایند. سرانجام وکیل، مهمتربن و مجرب ترین سردار خود را، به نام نظرعلی‌خان زند مأمور سرکوب تقی‌خان درانی و فتح کرمان کرد. این بار نظر علی‌خان توانست با محاصره کرمان و پایان یافتن آذوقه و نارضایتی مردم و با خیانت اطرافیان و گشودن دروازه ها شهر را تصرف کند. | ## جمع‌بندی | وی سرانجام تقی خان درانی را با خیانت اطرافیان دستگیر و به شیراز به خدمت وکیل فرستاد.