موضوع مقاله: تاریخچه هواپیماربایی در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخچه هواپیماربایی در ایران | مقدمه: هواپیماربایی، از دیرباز در جهان به عنوان یک هدف برای ربایندگان جهت رسیدن به خواسته‌های سیاسی، اجتماعی و اهداف تلافی‌جویانه بوده‌است. | ## بخش 1: تاریخچه هواپیماربایی در ایران | قبل از انقلاب ۱۳۵۷، سه هواپیماربایی در ایران انجام گرفت که هر ۳ مورد در سال ۱۳۴۹ با اهداف سیاسی صورت گرفت. بعد از انقلاب ۱۳۵۷ نیز در ایران به دفعات هواپیماربایی اتفاق افتاد که فقط پانزده مورد آن در خلال جنگ ایران و عراق حادث شد و آخرین مورد هواپیماربایی در سال ۱۳۷۹ مربوط به پرواز اهواز - بندرعباس بود که ربایندگان در رسیدن به اهداف خود ناکام ماندند. همچنین ۶ مورد هواپیماربایی در جهان به مقصد کشور ایران انجام شد، که ربایندگان با انتقال هواپیمای دیگر کشورها به ایران، در پی دستیابی به اهداف خود بودند. در سال ۱۳۵۳ چند تن از جدایی‌طلبان کردِ عراقی در مخالفت با دولت حسن البکر هواپیمای مسافربری عراقی را در یکی از پروازهای داخلی ربوده و به ایران آوردند که پس از درگیری خونین با مأموران امنیتی ایران، همگی ربایندگان از پای درآمدند و ماجرا این‌چنین خاتمه یافت. حسن تهرانی، محمد ماهودی و علیرضا (نام خانوادگی اش مشخص نیست) با ربودن یک فروند هواپیمایی ملی ایران و تهدید به انفجار آن، خواستار آزادی ۲۱ نفر از زندانیان سیاسی شدند. هواپیماربایان بعد از ربودن هواپیما ابتدا آن را به دوحه قطر و سپس به عراق بردند، ولی در آنجا دستگیر و برای محاکمه به ایران بازگردانده شدند. علی شمس اردکانی سفیر وقت ایران در کویت درخواست گفتگو و جلوگیری از پرواز هواپیما را به مقامات کویتی ارائه کرد. اما این تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند و مقامات کویتی مستقیماَ وارد گفتگو با هواپیماربایان شدند. در نهایت در ازای آزاد کردن ۱۸۶ نفر از مسافران، سوخت مورد نیاز در اختیار هواپیماربایان قرار گرفت. پس از خروج هواپیما از کویت، ربایندگان خواستار انتقال هواپیما به بغداد شدند اما خدمه هواپیما آن‌ها را متقاعد کردند که به پاریس بروند. از درخواست ربایندگان اطلاع دقیقی در دسترس نیست اما در آن زمان مطبوعات فرانسه متن مکالمات مسعود رجوی با هواپیماربایان، که از برج مراقبت فرودگاه با آنها در ارتباط بود را منتشر کردند که در آن رجوی چندین بار عبارت «از رهبر به گروه» را تکرار می‌کرد. در پایان، این پرونده با اعطای پناهندگی به ربایندگان و تسلیم شدن آنان خاتمه یافت و هواپیما و مسافران، پس از سه روز به ایران بازگشتند. پس از فرود در فرودگاه مصر، ربایندگان خواستار پناهندگی سیاسی شدند اما پس از دو روز توقف با مخالفت دولت مصر مجبور به ترک آنجا و عزیمت به فرانسه شدند. وزارت امور خارجه ایران با احضار کاردار سفارت فرانسه در تهران و تسلیم یادداشتی از دولت فرانسه خواست هواپیمای مذکور را به ایران بازگردانده و به همراه آن ربایندگان هواپیما نیز براساس قرارداد استرداد مجرمین بین دو کشور، به ایران تحویل داده شوند. مسافران در قطر آزاد و هواپیما به همراه سه خدمهٔ پرواز و ربایندگان به سمت قاهره پرواز کرد. فرودگاه قاهره ابتدا اجازه فرود را صادر نکرد اما به دلیل نداشتن سوخت کافی به ناچار هواپیما در قاهره به زمین نشست. پس از گذراندن یک شب و سوختگیری در فرودگاه مصر ربایندگان خلبان را مجبور کردند هواپیما را به سمت بغداد به پرواز درآورد. هواپیماربایان خواستار رفتن به پاریس و درخواست پناهندگی از فرانسه را داشتند اما اجازهٔ ورود به فضای هوایی فرانسه به آن‌ها داده نشد. نهایتاً ربایندگان تسلیم مقامات ایتالیایی در رم شدند و یکی از آن‌ها به دو سال زندان محکوم شد. اوایل صبح بعد از سوار کردن مسافران در فرودگاه شیراز به سمت تهران حرکت می‌کرد که پسر و دختر جوانی با ادعای داشتن مواد منفجره که در کیف یک دوربین جاسازی شده بود، مهماندار را مجبور کردند در اتاق خلبان را بزند. مهندس پرواز از همه جا بی‌خبر در را باز می‌کند و هواپیماربا سریعاً به داخل اتاق می‌رود. بعد از رسیدن، پس از آنکه فرودگاه کویت اجازه فرود را صادر نکرد و هواپیما در حال اوج‌گیری بود، دو فروند میگ عراقی، هواپیما را به پایگاه متعلق به نیروی هوایی عراق هدایت کردند. بعد از فرود یک ژنرال عراقی که به فارسی مسلط بود مسافران را وادار کرد با دو فروند بوئینگ ۷۲۷ که از قبل در آن پایگاه مستقر بود، به بغداد منتقل شوند چون در آن فرودگاه امکانات رفاهی فراهم نبود و حتی سوخت این نوع هواپیما وجود نداشت. مسافران و خدمه را به هتل الرشید بغداد که مخصوص اقامت نیروهای امنیتی عراق بود منتقل کردند. دولت عراق هر روز یک تور سیاحتی و زیارتی برای کلیه مسافران و کادر پرواز ترتیب دادند و از آن‌ها برای تبلیغات سیاسی خود استفاده کردند. بعد از چند روز با یک هواپیمای صلیب سرخ جهانی به نام Martinaire کلیه کادر پروازی به همراه مسافران بدون این‌که هواپیمای ایرباس ۳۰۰ را پس بدهند به تهران برگشتند. ربایندگان مسلح به نارنجک، تپانچه و چاقو، ابتدا هواپیما را به ابوظبی بردند اما اجازهٔ فرود رد شد. سرانجام هواپیما در فرودگاهی حوالی بصره عراق با وعدهٔ پناهندگی به ربایندگان فرود آمد. خواسته رباینده نامشخص است ولی اعتقاد بر این است که تلاشی بود برای محکوم کردن تسخیر سفارت آمریکا در تهران در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۵۸ (برابر با ۴ نوامبر ۱۹۷۹)۲ نوامبر ۱۹۸۵نوع هواپیماBoeing 707-300تعداد خدمهتعداد مسافرانفرودگاه مبدأفرودگاه بندرعباسفرودگاه مقصدفرودگاه مهرآباد دی ۱۳۶۴ - جزیره سیریاطلاعاتداستانتاریخ۱۳۶۴/۱۰/۰۲در جریان یک پرواز داخلی از فرودگاه جزیره سیری به فرودگاه شیراز تعداد افراد نامشخصی، قصد ربودن هواپیما را داشتن که مأموران امنیت پرواز یک نفر از ربایندگان را کشته و مانع از اجرای برنامهٔ آن‌ها می‌شوند. | ## بخش 2: تاریخچه هواپیماربایی در ایران | ضمناً تلفاتی نیز گزارش نشد.۱۰ نوامبر ۱۹۸۶نوع هواپیماAirbus A300B2-203تعداد خدمهتعداد مسافرانفرودگاه مبدأفرودگاه مهرآبادفرودگاه مقصدفرودگاه تبریز اردیبهشت ۱۳۶۶ - یک مسافر مرداطلاعاتداستانتاریخ۱۳۶۶/۰۲/۱۵یک مسافر مرد به تنهایی قصد ربودن هواپیمای در مسیر فرودگاه شیراز به سمت تهران - فرودگاه مهرآباد را داشت که درگیری مأموران امنیت پرواز کار او را نیمه تمام گذاشت.۵ مه ۱۹۸۷نوع هواپیماتعداد خدمهتعداد مسافرانفرودگاه مبدأفرودگاه شیرازفرودگاه مقصدفرودگاه مهرآباد دی ۱۳۶۶ - هواپیماربایی با نارنجکاطلاعاتداستانتاریخ۱۳۶۶/۱۰/۰۴چند نفر از اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران قصد بدست آوردن کنترل هواپیمایی را داشتند که در یک پرواز داخلی از فرودگاه مهرآباد به سمت فرودگاه مشهد می‌رفت. خلبان به مراقبت پرواز وین گزارش می‌دهد که به‌علت بدی آب و هوا (تأیید نشده) امکان فرود در وین و فرانکفورت وجود ندارد و هواپیما را به سمت لندن هدایت می‌کند. هواپیما پروازهای منظمی در طول هفته برای انتقال بیماران به اهواز داشت و به‌علت داشتن صندلی خالی، چند مسافر شرکت ملی نفت ایران نیز مسافر این هواپیما بودند. رباینده به همراه همسر و پنج فرزند خود در هواپیما بود و با اسلحه‌ای جاسازی شده در قنداق نوزاد (به‌علت نداشتن امنیت پرواز در فرودگاه شرکت ملی نفت) اقدام به هواپیماربایی کرد. ابتدا هواپیما به سمت کویت هدایت شد اما اجازه فرود نگرفت و درحالی که سوختش به اتمام رسیده بود در فرودگاه بصره با موتور خاموش به زمین نشست و در این حین ارابه فرود آسیب دید. یک گزارش رباینده و همسر و فرزندانش را پناهنده سیاسی اعلام کرد که برادرش توسط دولت ایران اعدام شده بود. بر اساس گزارش دیگری، یک تماس ناشناس به خبرگزاری ایران اعلام کرد که هواپیماربایی توسط سازمان مجاهدین خلق انجام شد اما پذیرش مسئولیت این کار توسط یک سخنگوی مجاهدین خلق در پاریس رد شد. رباینده درخواست نشستن هواپیما در فرودگاه ظهران در عربستان سعودی را کرد اما این درخواست از سوی عربستان رد شد. سرانجام هواپیماربا تصمیم گرفت تا هواپیما را در فرودگاه بن گوریون در تل‌آویو بنشاند اما دولت اسرائیل به دلیل احتمال وجود بمب در هواپیما اجازه فرود در پایتخت را نداد و با همراهی یک جنگنده اسرائیلی به سمت یک پایگاه هوایی اسرائیل در نزدیکی ایلات، هدایت و سپس نشانده شد. نمایندگان پارلمان اسرائیل، دولت را تحت فشار گذاشتند تا هواپیما و مسافران آن را در اسرائیل نگه‌دارد و در ازای آن‌ها از ایران دربارهٔ رون آراد، (کمک‌خلبان مفقودالاثر ارتش اسرائیل که ۹ سال پیش از حادثه توسط نیروهای چریکی ایران در لبنان هواپیمایش سرنگون شد) اطلاعات دریافت کند. اسرائیل رباینده را به ایران پس نداد و او را به خاطر ۴ اتهام: دزدی هوایی، هواپیماربایی، حمل غیرقانونی اسلحه گرم و ورود غیرقانونی به خاک اسرائیل به ۸ سال زندان محکوم کرد. روزنامه اسرائیلی هاآرتص در سال ۲۰۰۶ نوشت که دولت کانادا در سال ۱۹۹۸ به او پناهندگی داده. وی پس از ۱۲ سال از گذشت حادثه، شهروند اسرائیل شد و در سال ۲۰۰۷ از اسلام به یهودیت گروید. به گزارش روزنامه هاآرتص، در سال ۱۳۸۵ وبگاه خبری «فردا نیوز» طی خبری اعلام کرده که وزارت اطلاعات یک جاسوس موساد را در مرز ایران و ترکیه دستگیر کرده‌است. این وبگاه اعلام کرده که این جاسوس ۱۴ سال قبل (از سال ۱۳۸۵)، یک هواپیمای ایرانی را ربوده و به اسرائیل برده‌است. فردانیوز همچنین نوشت که «اسرائیل به این جاسوس پناهندگی داده و او را برای جاسوسی مأمور کرده‌است». هاآرتص در ادامه می‌نویسد که این اتفاق در ۱۴ سال قبل نیفتاده، بلکه ۱۱ سال قبل افتاده و فردانیوز ضمن این که مشخص نکرده که این فرد در هنگام ورود به ایران دستگیر شده یا در هنگام خروج، در ادامه نیز هیچ خبری در این باره منتشر نکرده‌است.۱۹ سپتامبر ۱۹۹۵نوع هواپیماBoeing 707-3J9Cتعداد خدمه۱۳تعداد مسافران۱۶۴فرودگاه مبدأفرودگاه مهرآبادفرودگاه مقصدفرودگاه کیش مهر ۱۳۷۶ - زخمی شدن مأمور امنیت پروازاطلاعاتداستانتاریخ۱۳۷۶/۰۷/۱۴یکی از مسافران مسلح به اسلحه دستی در پرواز شماره ۲۵۷ تهران به بندرعباس توانست خود را به کابین خلبان برساند و از خلبان خواست که هواپیما را به عراق یا اسرائیل ببرد. وی در درگیری با مأموران امنیت پرواز، یکی از مأموران را زخمی کرد اما خودش نیز توسط یکی دیگر از مأموران زخمی و نهایتاً دستگیر شد. هواپیماربا ادعا کرد سه همدست داشته‌است اما هویت ربایندگان هیچگاه فاش نشد.۶ اکتبر ۱۹۹۷نوع هواپیماتعداد خدمهتعداد مسافرانفرودگاه مبدأفرودگاه مهرآبادفرودگاه مقصدفرودگاه بندرعباس آبان ۱۳۷۸ - فرانسهاطلاعاتداستانتاریخ۱۳۷۸/۰۸/۰۴یکی از مسافران هواپیما به مقصد ارومیه قصد داشت با ترساندن مسافران و خدمه، هواپیما را ربوده و به فرانسه ببرد اما مأموران امنیتی پرواز وابسته به سپاه پاسداران او را دستگیر و هواپیما طبق برنامه در فرودگاه ارومیه به زمین نشست. مقامات ایران هواپیماربایی را به سفر ۳ روزه رئیس‌جمهور وقت (محمد خاتمی) مرتبط دانسته و رباینده را عضو سازمان مجاهدین خلق معرفی کردند. رباینده تهدید کرد که هواپیما را به آتش می‌کشد و خواستار انتقال هواپیما به فرانسه بود، اما توسط مأموران امنیت پرواز دستگیر شد. سایر مأموران امنیت پرواز با هواپیماربایان درگیر که در این حین پنج مسافر و یک خدمه پرواز مجروح شد اما سرانجام ربایندگان دستگیر و هواپیما در فرودگاه بندرعباس به زمین نشست. جمعاً ۲۳ نفر از مسافران بازداشت شدند و ۳ تن از آن‌ها به اتهام اقدام علیه امنیت ملی و محاربه به اعدام و حبس ابد محکوم شدند. این عملیات در پرواز شماره ۳۳۴ شرکت ایران ایر که ساعت ۲۲ و ۱۰ دقیقه پنجشنبه اهواز را به مقصد مشهد ترک کرده رخ داد. بر اساس این اطلاعیه بعد از پرواز یکی از مسافران این هواپیمای فوکر ۱۰۰ تلاش کرده با ربایش هواپیما آن را به سمت یکی از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس هدایت کند. گفته می‌شود هواپیماربا قصد داشته‌است هواپیما را پس از ربایش در فرودگاه یکی از کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس به زمین بنشاند. ربایندگان از سازمان جنبش عدم تعهد درخواست آزادی رهبرشان از زندان لیبی را داشتند. هواپیما در رم فرود آمد و پس از چند ساعت مذاکره مسافران آزاد و یک پیام به سازمان جنبش عدم تعهد ارسال شد. گزارش شده‌است هواپیماربایان خواستار آزادی زندانیان لبنانی از زندان‌های فرانسه و همچنین خروج نیروهای نظامی فرانسه از چاد و لبنان شدند. | ## بخش 3: تاریخچه هواپیماربایی در ایران | روزنامه اطلاعات دهم مرداد به نقل از یک مقام آگاه گزارش داد که هواپیماربایان تهدید کردند در صورت عدم موافقت ایران با فرود این هواپیما، آن را منفجر خواهند کرد و ایران به منظور نجات جان سرنشینان اجازه فرود داد. هواپیماربایان از دولت فرانسه خواستار آزادی پنج زندانی به نام‌های «انیس نقاش»، «بناء عزی»، «سمیر»، «مهدی‌نژاد تبریزی» و «جواد جناب» بودند. صبح سیزدهم مرداد خلبان هواپیما طی تماس کوتاهی با برج مراقبت اعلام کرد که هواپیماربایان اقدام به گذاشتن تی‌ان‌تی در کابین خلبان کرده‌اند و وضعیت بحرانی است. هواپیماربایان با انتشار بیانه‌ای اعلام کردند: «قصد آن‌ها نشان دادن ضرب شستی به دولت فرانسه بوده که دست سران آن به خون مسلمانان الجزایر، مستضعفین فلسطین، مسلمین لبنان، محرومین چاد، مؤمنین ایران و مستضعفین سراسر عالم آغشته‌است.» پس از انتشار بیانیه، همه مسافران را آزاد و کابین خلبان را منفجر کردند. با انفجار کابین، پلیس ایران ربایندگان را دستگیر و با یک لیموزین سیاه به مکان نامعلومی برد. مسافران به فرانسه بازگشتند و ششم آذرماه همان سال هواپیمای ایرفرانس پس از تعمیرات اولیه به پاریس برگشت. محسن رفیق دوست سی سال بعد در خاطرات خود به مأموریت آن پنج زندانی برای ترور شاپور بختیار در فرانسه اشاره کرد. تروری که در سال ۱۳۵۹ ناکام ماند و به دنبال آن این پنج نفر توسط پلیس فرانسه دستگیر و سه نفرشان به حبس ابد و دو نفر دیگر به حبس‌های کمتر محکوم شدند. رفیق دوست در کتاب خاطرات خود تعریف می‌کند: «چریک‌های لبنانی که دوستان ابومازن (انیس نقاش) بودند در یک رشته عملیات، به سفارتخانه فرانسه حمله کردند و همچنین یک هواپیمای فرانسوی را نیز ربودند. در این ملاقات تنها راه حل را آزادی گروه ابومازن از زندان عنوان کردم و گفتم که اگر آن‌ها آزاد نشوند دوستانشان اقدامات دیگری انجام خواهند داد.» از سوی دیگر هم‌زمان با این مذاکرات، ابومازن هم در زندان دست به اعتصاب غذای سختی می‌زند و خواستار ملاقات با نماینده‌ای از ایران می‌شود. رفیق دوست با مشورت رئیس‌جمهور وقت (اکبر هاشمی رفسنجانی) به فرانسه می‌رود و قرار می‌شود تا از ابومازن بخواهد اعتصاب غذایش را بشکند و از سوی دیگر با پرداخت خسارت به خانواده کشته شدگان که طبق قوانین فرانسه حدود پانصد هزار دلار بود، ظرف دو هفته ابومازن و تیمش آزاد شوند. ربایندگان هواپیما را به سمت تهران هدایت و خواستار: ۵۰۰ هزار دلار وجه نقد، بهبود رفتار عربستان با یمن، اخراج معلمان عربستانی از یمن و کمک ۵۰۰ میلیونی عربستان به یمن شدند. کمی بعد از فرود هواپیما در تهران یک دکتر که از مسافران هواپیما بود با استفاده از تبری که در جعبه آتش‌نشانی هواپیما بود به یکی از ربایندگان حمله می‌کند. بعضی از مسافران در هواپیما را باز می‌کنند و مأموران امنیتی وارد هواپیما و ربایندگان را دستگیر می‌کنند. هواپیماربایان با انتشار بیانیه‌ای انگیزه خود را از این کار آزادی ۱۷ نفر از دوستانشان از زندان‌های کویت اعلام کردند. روز اول و دوم هواپیماربایی با آزادی یک زن باردار و یک نوجوان مبتلا به ناراحتی قلبی گذشت. در این هواپیما سه نفر از مقامات بلندپایه کویت و سه دیپلمات آمریکایی نیز حضور داشتند که این سه دیپلمات آمریکایی به دست ربایندگان کشته شدند. ربایندگان روز سوم تقاضای یک تصویربردار کردند تا ثابت کنند چند تن از مسافران را کشته‌اند. هیچ‌کس حاضر نشد پا پیش بگذارد تا اینکه عکاسی بنام علی فریدونی داوطلب شد و توانست عکسی از یک هواپیماربا بگیرد که بالای جنازه یکی از کشته شدگان ایستاده. عکس او با رقم باورنکردنی ۱۳ هزار دلار از طریق خبرگزاری ایرنا فروخته شد تا بلافاصله در روزنامه‌ها و مجلات معتبر دنیا چون نیوزویک، تایم، پاری‌ماچ و … منتشر شود. البته سهم علی فریدونی از این ۱۳ هزار دلار، ۲۵۰۰ تومان با درج تشویقی در پرونده بود. عکس دیگری که در خلال همان روزها ثبت شد، درگیری یکی از مسافران با هواپیماربایان را در پلکان هواپیما به تصویر کشیده‌است. در سال ۱۳۸۹ پس از ۲۶ سال، این عکس در جریان سومین جشنواره هنرهای تجسمی فجر در خانه هنرمندان ایران به نمایش گذاشته شد. هواپیما بعد از حدود ۲ ساعت پرواز به آسمان مشهد رسید و برج مراقبت اجازهٔ فرود داد. هواپیماربایان که خواستار آزادی ۱۷ شیعه از زندان‌های کویت بودند در فرودگاه مشهد ۲۵ مسافر را آزاد کردند. مقصد بعدی ربایندگان بیروت لبنان بود اما فرودگاه لبنان اجازهٔ فرود نداد و هواپیما در لارناکا قبرس بر زمین نشست. هواپیما چهار روز دیگر در فروگاه لارناکا ماند و ربایندگان برای فشار بر مقامات قبرسی برای دریافت سوخت دو مسافر کویتی به‌نام عبدالله خالدی ۲۵ ساله و خالد ایبوب بندر ۲۰ ساله را کشتند. با رایزنی هواپیماربایان با مقامات کویتی و مقامات الجزایر قرار شد که ربایندگان با هواپیمای دیگری الجزایر را ترک و در مقابل، گروگان‌ها را آزاد کنند. | ## جمع‌بندی | پس از ۱۶ روز مابقی مسافران و خدمهٔ هواپیما آزاد و ربایندگان مجاز به ترک الجزایر شدند.