موضوع مقاله: زبان زازایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان زازایی | مقدمه: این سه گویش در مختلف بخش‌های ترکیه، در شرق آناتولی در استان‌های بینگول، الازیغ،ارزنجان، ارزروم، بیتلیس، ملطیه، باتمان، موش و تونجلی؛ در جنوب شرق آناتولی در استان‌های آدیامان، دیاربکر و شانلی‌اورفه؛ در شمال شرق آناتولی (قفقاز ترکیه) در استان‌های قارص و اردهان؛ در مرکز آناتولی در استان‌های سیواس، قیصریه و آکسارای و در منطقه دریای سیاه در استان‌های توقات و گوموش‌خانه صحبت می‌شوند. | ## بخش 1: زبان زازایی | زازا زبانان با جمعیتی حدود ۲ تا ۳ میلیون نفر، چهارمین گروه قومی بزرگ ترکیه را پس از ترک‌ها، کردها و عرب‌ها تشکیل می‌دهند. زبان زازایی همچنین شباهت‌های قابل توجه با زبان پارتی (زبان رسمی شاهنشاهی اشکانی) و زبان باختری (زبان رسمی امپراتوری های شاهنشاهی کوشانی و هپتالیان) که دو زبان ایرانی مربوط به دوران باستان پسین هستند دارد. زازاها پس از ترک‌ها، کردها و عرب‌ها چهارمین گروه قومی بزرگ ترکیه را تشکیل می‌دهند.زبان کردی برای مردم زازایی غیر مفهوم است و درک متقابل زبانهای کردی و زازایی کاملاً کم است. کلان‌زبان زبان زازایی توسط مراجع زبان‌شناسی بین‌المللی به عنوان یک کلان‌زبان طبقه‌بندی شده است. دیگر مراجع زبان‌شناسی بین‌المللی اتنولوگ و گلاتولوگ نیز زبان زازایی را به عنوان یک کلان‌زبان متشکل از دو گویش مجزا, زازایی جنوبی و زازایی شمالی, طبقه‌بندی می‌کنند. تاریخچه زبانی زبان زازا از دید زبان‌شناسی به شاخه ایرانی گروه اصلی هند و ایرانی از خانواده زبان‌های هند و اروپایی تعلق دارد. زبان زازایی از دید دستور زبان، ژنتیک، زبان‌شناسی و واژگان با زبان‌های تالشی، پارسی آذری، سنگسری، سمنانی، تاتی، گیلکی و مازندرانی که در کرانه دریای مازندران و ایران مرکزی صحبت می‌شوند، ارتباط نزدیک دارد. لودویگ پل نشان داد و فاش کرد که زازایی به زبان تالشی، آذربایجانی قدیم و اشکانی که یک زبان مرده ایرانی است نزدیک است و شباهت‌های زیادی با این زبان‌ها داردPaul, L. 255 به همین ترتیب، در مطالعه ای که در منطقه الازیغ-کبان انجام شد، مشخص شد که درک متقابل بین زازاها و کرد زبانان بسیار کم است.Ozek, F. ISO 690 اولین تحقیق در مورد زبان زازایی در سال ۱۸۵۶ با گردآوری‌های زبان‌شناس پیتر لرچ آغاز شد. لرچ این آثار را به ترتیب در سالهای ۱۸۵۶، ۱۸۵۷ و ۱۸۵۸ در سه جلد در روسی منتشر کرد. بعدها، مولر در مطالعه خود زازایی را به عنوان یک گویش فارسی ارزیابی کرد، اما همچنین تشخیص داد که زازایی قدیمی تر از کردی و فارسی است و زازایی از نظر توسعه تاریخی با کردی و فارسی متفاوت استAslan, J. نخستین پژوهشگر که زبان زازا را مورد بررسی قرار داد و آن را به تفصیل مورد تجزیه و تحلیل قرار داد، اسکار مان، زبان‌شناس آلمانی بود. در سال ۱۹۰۵ /۱۹۰۶ زبانشناس آلمانی اسکار مان از سوی آکادمی علوم پروس برای مستندسازی و تحلیل زبانی زبانهای ایرانی غربی مأمور شد. اسکار مان گردآوری‌های جامع زازا و ضبط‌های زبانی را در مناطق بینگول و سیورک انجام داده است. اسکار مان که زازایی را از نظر آوایی، صرف‌شناسی، واژگان (لغت‌شناسی) و ریشه‌شناسی بررسی کرد، به این نتیجه رسید که زازایی گویش فارسی یا کردی نیست، بلکه به خودی خود زبانی جداگانه است. اسکار مان در نتیجه تحقیقات خود گفت: «دیدگاهی که قبلاً از جانب من دفاع شده است تأیید شده است، یعنی زازایی مطلقاً ربطی به کردی ندارد و من تمام صرف فعل‌های عجیب گویش شمالی فارسی میانه متون تورفان را در زبان زازایی می‌بینم.»O. Leipzig 1932 جایگاه زبان زازایی در زبان‌شناسی، پس از اسکار مان (۱۹۰۶) و کارل هادانک (۱۹۳۲)، توسط دیوید نیل مکنزی (۱۹۶۱)، گرنوت ویندفور (۱۹۸۹)، یوست گیپرت (۱۹۹۶) و بسیاری از پژوهشگران زبان‌شناس دیگر مورد بررسی قرار گرفت و دیدگاه اسکار مان تأیید شد.O. جایگاه زازایی در تاریخ زبان‌شناسی معاصر مورد بررسی بسیاری از زبان شناسان مانند اسکار مان (۱۹۰۶), کارل هادانک (۱۹۳۲), دیوید نیل مکنزی (۱۹۶۱–۹۵), گرنوت ویندفور (۱۹۸۹), یوست گیپرت (۱۹۹۶), :ودویگ پال (۱۹۹۸) و مقامات بین‌المللی زبان اتنولوگ، گلاتولوگ و دانشنامه ایرانیکا قرار گرفته و در نوع خود به عنوان یک زبان ایرانی غربی مشخص شده است.O. توزیع جغرافیایی محدودهٔ سکونت زازاها، مناطق غربیِ کردستان ترکیه شامل درسیم، الازیغ، ارزنجان، ملاطیه، سیواس، مرعش و دیاربکر است که البته در بسیاری مناطق با کرمانج‌ها در مناطق مشترکی زندگی می‌کنند، از جمله در دیاربکر. زازایی زبانی است که تقریباً ۲ تا ۳ میلیون نفر در حوضه فرات علیا و دجله در شرق آناتولی به آن صحبت می‌کنند، اگرچه تعداد دقیق آن مشخص نیست. جاهایی که زازایی بیشتر صحبت می‌شود و زازاها بیشتر زندگی می‌کنند عبارتند از: بینگول (در همه مناطق)، استان تونجلی، (در همه مناطق), الازیغ (منطقه شرقی، شمال و جنوب)، دیاربکر (مناطق شمالی و غربی چرمیک، چنگوش، ارغانی، اغیل، دیکل، لیسه، هانی، کولپ، هازرو، اورفا (مناطق سیورک، هیلوان)، موش (منطقه وارتو)، سیواس (مناطق زارا، اولاش، کانگال)، آدییامان (منطقه گرگر)، ارزنجان (مرکزی، ترجان، چاییرلی)، رفاهیه و گهگاه در سایر ولسؤالی‌ها)، بتمن (بتمن، کوزلوک)، بیتلیس (موتکی، تاتوان)، مالاتیا (منطقه شرقی)، اردهان (دو روستای گوله)، آکسارای (منطقه ایکجیک) و ارزروم (هینیس، تکمان، آشکاله)، چات و گهگاه در مناطق دیگر). زبان زازا با نام‌های زازا، زازایی، دیمیلی، دیملی، دیمیلکی نیز شناخته می‌شود و همچنین با نام‌های زازا و دیملی شناخته می‌شود. زبان زازایی را یکی از زبان‌های ایرانیِ شمال غربی می‌دانند که به زبان‌های گیلکی، مازندرانی و تالشی بسیار نزدیک است. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که اصل دیمیلی بومی خاور آناتولی بوده و از نظر نسل‌شناسی از همسایگان کرمانج خود غیرقابل تشخیص و جدایی هستند و تنها از نظر زبانی با جنوب دریای کاسپین پیوند دارند. به یکی از ریزابه‌های دجله دیاله می‌گفتند که دجله کوچک یا دیله کوک نیز خوانده می‌شد. دهخدا نام دجله را از معجم البلدان دیلکه نقل نموده است و گفته است در کتیبه‌ها به‌صورت دگلت بوده است. نواحی شمالی رود دجله دیلمان نامیده می‌شدند و طبق بندهش دجله رود از دیلمان بیاید و به خوزستان به دریا ریزد. رده‌بندی زبان زازایی از نظر زبانشناسی زبانی است متعلق به شاخه ایرانی از گروه اصلی هند و ایرانی خانواده زبانهای هند و اروپایی. با این حال، رده‌بندی زازا-گورانی مورد مناقشه است.علیرغم برخی شباهت‌ها، تفاوت‌های قابل توجهی بین زبان‌های زازا و گورانی وجود دارد. به دلیل این تفاوت‌ها، اینکه آیا زبان‌های زازا و گورانی با هم یک گروه زازا-گورانی را تشکیل می‌دهند یا خیر، جای بحث دارد و هیچ دیدگاه پذیرفته‌شده‌ای در این زمینه وجود ندارد. تفاوت‌های بارز بین زبان زازا و زبان‌های گورانی نیز توسط کارل هادانک، یکی از اولین محققان زبان زازا، مورد توجه قرار گرفته است. به همین ترتیب، هیچ ویژگی مشترکی بین زبان‌های زازا و گورانی یافت نشده است که نشان دهد آنها یک گروه جداگانه زازا-گورانی را تشکیل می‌دهند که از سایر گروه‌های زبانی شمال غربی متمایز است.Hadank, Karl (1932). گلاتولوگ زازایی را همراه تالشی، تاتی ایران و گویش‌های رایج در سواحل جنوبی دریای کاسپین در گروه زبان‌های آذری برگرفته از آذری قدیم طبقه‌بندی می‌کند. زبان‌شناس بلژیکی پیر لوکوک زبان زازایی را در کنار زبان‌های تاتی ایران، تالشی، سمنانی، مازندرانی، گیلکی, بلوچی و ارموری-پراچی در گروه زبان‌های مادی-کاسپین رده‌بندی می‌کند. زبان‌شناس آلمان یوست گیپرت زازایی را همراه با تاتی ایران، تالشی و سنگسری در گروه زبان‌های گرگانی (هیرکانی، کورکان), با اشاره به منطقه تاریخی گرگان در جنوب دریای کاسپین، طبقه‌بندی کردند و همچنین اشاره می‌کند که زازایی و سمنانی بسیار به هم نزدیک هستند و ممکن است از یک ریشه مشترک مشتق شده باشند. به گفته زبان‌شناس و ایران‌شناسی لودویگ پل، زازایی به زبان آذری باستان و تالشی و گورانی نزدیک است. پل تشخیص داد که زازایی به زبان‌های تالشی، تاتی ایران، سمنانی، سنگسری و زبان‌های مرده ایرانی زبان آذری باستان (پَهْلَوی آذَری) و زبان پارتی نزدیک است و شباهت‌های زیادی با این زبان‌ها دارد و تغییرات صوتی که کردی در طول تاریخ متحمل شده است در زازایی وجود ندارد.Elfenbein, J. دانشنامه ایرانیکا (Encyclopædia Iranica) زبان زازایی را در گروه زبان‌های کاسپین از زبان‌های ایرانی شمال غربی، در کنار گویش‌های تالشی، تاتی ایران، هرزندی، گیلکی، مازندرانی، سمنانی و گورانی طبقه‌بندی می‌کند و بیان می‌کند که از نظر تاریخی همه این گویش‌های کاسپین با زبان پارتی مرتبط هستند. گلاتولوگ رده‌بندی دقیقی ارائه می‌دهد و زازاییرا در زیرگروه آذری (مرتبط با زبان آذَری باستان یا آذری کهن یا پَهْلَوی آذَری) به همراه زبان‌هایی تالشی، تاتی ایران و گویش‌های آن مانند هرزندی، کجلی و کیلیتی و گورانی رده‌بندی می‌کند. علاوه بر این، زبان زازایی دارای گویش‌های انتقالی و حاشیه ای نیز می‌باشد که جایگاه ویژه ای دارند و نمی‌توان آنها را به‌طور کامل در هیچ گروه گویشی قرار داد. با گذشت زمان، برخی از کلمات اهمیت خود را از دست دادند، یا به کلی فراموش شدند و به شکل‌های دیگر کلمه تبدیل شدند یا استفاده از آنها در پس زمینه یا رتبه سوم قرار گرفت. ویژگی‌های مشخصی وجود دارد که گویش‌های شمالی، مرکزی و جنوبی را از یکدیگر متمایز می‌کند. تقسیم زازاها به سه فرقه (حنفی، شافعی، علوی) به شکل‌گیری گویش‌ها کمک کرد: زازایی جنوبی (توسط زازاهای حنفی): دیاربکر، شانلی‌اورفه، آدیامان، الازی، چرمیک، سیورک، گرگر، چونگوش، موتکی، آکسارای، سریز، کولپ، لیس، ارگانی، مادن. دستور زبان زازایی زبان‌هایی که از نظر دستور زبان، ژنتیک، تاریخ و تکامل زبان درزمانی و واژگان پایه به زبان‌ زازایی نزدیک‌ترند، زبان آذری تالشی، تاتی ایران، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی هستند که در سواحل دریای کاسپین و شمال ایران صحبت می‌شوند. زبان زازا همچنین شباهت‌های دستوری متمایز و قابل توجهی با زبان پارتی و زبان باختری دارد که دو زبان ایرانی مربوط بهدوران باستان پسین هستند از آنجایی که آنها کمتر از مصوت‌ها تغییر می‌کنند، صامت‌ها اساس زبان‌شناسی فرگشتی تاریخی زبان‌ها و طبقه‌بندی گروه‌های زبانی را تشکیل می‌دهند. برای تمایز زبان‌های ایرانی غربی به شمال غربی و جنوب غربی در چارچوب زبان‌های ایرانی، معیارهای خاصی از جمله کلمات موروثی از نظر هم‌زبانی‌ها (isoglosses) به عنوان مبنا در نظر گرفته می‌شوند. | ## بخش 2: زبان زازایی | تشکیل حروف صامت (isoglosses) که اساس تکامل تاریخی زبان‌ها و طبقه‌بندی گروه‌های زبانی را تشکیل می‌دهند، در زبان یی تقریباً همان زبان‌های تالشی، تاتی ایران و برخی از زبان‌های مرکزی ایران است. زبان زازایی کمربندی با زبان‌های تاتی ایران، تالشی سنگسری، سمنانی وگیلکی در میان زبان‌های ایرانی شمال غربی را تشکیل می‌دهد. این کمربند از نظر جغرافیایی توسط گویشوران فارسی، آذربایجانی و کردی به دو بخش تقسیم می‌شود: زبان‌های زازایی، تالشی و تاتی در بخش غربی و سمنانی، سنگسری، گیلکی (و دیگر گویش‌های کاسپین/مرکزی) در بخش شرقی. روی هم رفته، از زازایی، تاتی و تالشی گرفته تا کردی و فارسی، زبان‌های ایرانی غربی به ترتیب کمتر باستانی هستند. بر خلاف کردی، زبان زازایی به شدت ریشه‌های همخوانی پروتو-هندواروپایی، شبیه تاتی ایران، و تالشی را حفظ کرده است. زبان زازایی، به همراه تالشی و تاتی ایران، در غربی‌ترین بخش زبان‌های ایرانی غربی قرار دارد، از سوی دیگر، فارسی و کردی در شرقی‌ترین بخش آن قرار دارند:Ludwig, P. به غیر از مبادله کلمات از زبان‌های همسایه یا غالب، در سایر حوزه‌های زبان تعامل چندانی وجود ندارد. از نظر فرهنگی، زازاها به عنوان مردم بومی، ویژگی‌های مشترک بسیاری با مردم همسایه دارند. اگر با توجه به شرایطی که در آن پیدا شده و توسعه یافته ارزیابی شود، دایره واژگانی غنی دارد. ریشه‌های فعل پسوندهای زمان در زازایی با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سمنانی، سنگسری، مازندرانی، تالشی، تاتی ایران، گیلکی و دیگر زبان ها/گویش‌های سواحل دریای خزر تشکیل می‌شود:Paul, L. جنسیت دستوری موجود در زبان نیاایرانی تا حد زیادی در زازایی ثابت مانده است، به جز جنسیت خنثی. در زبان زازایی، پسوند مونثِ زبان نیاایرانی –ā به صورت پسوند بدون تأکید –e[-ə] در گویش شمالی و به صورت -ı در گویش جنوبی زازا باقی ماند. در کنار زبان زازایی، زبان‌های سمنانی و تاتی نیز همین شکل پسوند (–ā) مونث را دارند. مفرد مذکر مستقیممفرد مذکر غیر مستقیم مفرد مؤنث مستقیممفرد مؤنث غیر مستقیمجمع مذکر/مؤنث مستقیم/غیر مستقیمزازایی -Ø + i + e + e + i / + un/ânسمنانی -Ø + i + ā + in + i / + unتاتی -Ø + e + a + e + e / + on/ân غیر از زبان‌ زازایی، زبان‌های ایرانی مانند زبان سمنانی، زبان سنگسری، زبان تاتی ایران، هزاررود، چالی، تاکستانی، کجلی، خلخالی، کرانی، لردی، دیزی، سگزآبادی، اشتهاردی، آشتیانی، آمره‌ای، الویری، ابیانه‌ای، جوشقانی, ابوزیدآبادی و فریزندی زبان سیوندی، کالی، فارسیدی، دلیجانی، جوشقانی، ابیانی نیز جنسیت دستوری (مذکر - مؤنث) را که از زبان نیاایرانی به ارث رسیده حفظ کرده‌اند. تمایز جنسیت دستوری بر اساس تمایز مذکر-مونث در سایر زبان‌های هندواروپایی مرتبط با زازایی مانند زبان فرانسوی، زبان اسپانیایی، زبان ایتالیایی، زبان ونیزی، زبان ایرلندی، اسکاتلندی، زبان لیتوانیایی و زبان لتونیایی نیز حفظ شده است (مذکر-مونث). به عنوان یک ویژگی زبانی منحصر, در میان تمام زبان‌های شمال غربی ایرانی، تنها در زبان‌های زازا، سمنانی، سنگسری و تاتی، جنسیت دستوری در افعال وجود دارد.سبزعلیپور, جهاندوست (2013). و برخلاف دیگر زبان‌های شمال غربی ایرانی، زازایی و برخی از گویش‌های تاتی جنسیت دستوری را در دوم شخص مفرد نیز دارند. علاوه بر اسم، صفت و فعل، در زبان‌های زازایی، سمنانی و گویش‌های تاتی جنسیت دستوری در ضمایر اشاره نیز مشخص می‌شود:سبزعلیپور, جهاندوست (2013). در عبارات اسمی و صفتی، درست مانند اسم در عبارت اسمی، صفت در عبارت صفت بعد از اسم می‌آید :مثلا. ساختار فعل حالت مجهول و سببی یکی دیگر از ویژگی‌های زبان زازایی که به دوره‌های ایرانی باستان و میانه برمی‌گردد، این است که ساختار مجهول فعل بدون فعل کمکی ساخته می‌شود. پسوند مجهول هندوایرانی باستان -ya در شکل پهلوی -īh- در زازایی با -i- منعکس شده است. درست مانند زبان زازایی، در دیگر اعضای کمربند زبانی، در گویش‌های تاتی (مثلاً اشتهاردی، شتیانی، لویری، چالی، چارزا و غیره) و تالشی (اسالم) و سمنانی (سنگسری)، ریشه مجهول با افزودن -i به ریشه فعل ساخته می‌شود. ریشه ساختار سببی از -n مشتق شده است که خود از پسوند سببی -ēn دوره ایرانی میانه می‌آید. ریشه ساختار سببی -n- در زازایی در سمنانی به صورت -,(e)n، در تاتی و تالشی به صورت -en-در مازندرانی به صورت -en(d)- و در گیلکی -an ظاهر می‌شود. حال ساده پسوند زمان حال ساده بیان می‌کند که فاعل امکان انجام عملی را دارد یا این فرصت را به دست آورده است، یعنی فاعل فرصت انجام این عمل را دارد. در زبان زازا، زمان حال ساده در موقعیت‌هایی استفاده می‌شود که نشان‌دهنده عادت و استمرار است. پسوند «-(e)n», مشترک با سمنانی، سنگسری، مازندرانی، تالشی، تاتی ایران، گیلکی و پسوند شخص به انتهای ریشه فعل اضافه می‌شوند. رایج‌ترین کاربرد آن توصیف چیزی است که دقیقاً در لحظه‌ی گفتار در حال رخ دادن است. زمان حال استمراری همچنین می‌تواند رویدادی را که در آینده برنامه‌ریزی شده است، در ترکیب با یک نشانگر زمان برای آینده توصیف کند. زمان حال استمراری در زبان زازا با صرف فعل ربطی مطابق با فاعل و صرف فعل مطابق با زمان حال ساخته می‌شود. برای ساختن یک جمله حال استمراری در زبان زازایی، ابتدا پسوند زمان حال استمراری به انتهای ضمیر اضافه می‌شود. ریشه‌های فعل پسوندهای زمان در زازایی (e]n]-) با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سمنانی، سنگسری، مازندرانی، تالشی، تاتی ایران، گیلکی و دیگر زبان ها/گویش‌های سواحل دریای کاسپین تشکیل می‌شود. گذشته ساده در زبان زازایی، در جملاتی که زمان گذشته دارند، فاعل اهمیتی ندارد، مفعول صرف فعل را تعیین می‌کند. شمار مفرد، جمع و اعداد حالت مفرد و جمع در زبان زازایی، شکل مفرد و جمع اسم‌ها بسته به حالت مستقیم و غیرمستقیم متفاوت است، همانطور که در زبان‌های سمنانی، تاتی و تالشی نیز چنین است. اسم‌ها در زبان زازایی برای حالت مفرد بدون علامت و برای حالت جمع با -i بدون تاکید مشخص می‌شوند. درست مانند زبان زازایی، در زبان سمنانی، یکی دیگر از اسامی بسیار نزدیک به آن، اسم‌ها با پسوند جمع -i در حالت مستقیم جمع می‌شوند. درست مانند زبان زازایی, در زبان سمنانی، اسم‌ها با پسوند جمع -i در حالت فاعلی جمع می‌شوند. علاوه بر پسوند جمع مستقیم مشترک -i در دو زبان, اسم‌ها هم در زبان زازایی و هم در زبان سمنانی با پسوند جمع -un در حالت جمع غیر مستقیم مشخص می‌شوند. شکل‌های مشابه برای شکل جمع برای حالت مستقیم و غیر مستقیم در تاتی و تالشی نیز وجود دارد. به عنوان یک ویژگی زبانی منحصر، در زازایی، سمنانی و تاتی عدد "یک" شکل مذکر و هم مونث دارد. در زبان اوستایی، که یک زبان منقرض‌شده‌ی ایرانی باستان است، اعداد شکل‌های خاص جنسیتی داشتند. ffhal-01340943 دارای ارگاتیو شکافی در ریخت‌شناسی خود است که نشان‌دهنده ارگاتیو در بافت‌های گذشته و کامل و در غیر این صورت هم‌ترازی اسمی است. اشتقاق واژه پسوند تأکیدی «-ıj» که در زبان زازایی به اسم‌های مکان اضافه می‌شود، نشان‌دهنده‌ی ریشه یا نسبت است. درست مانند زبان زازایی، در زبان‌های تاتی و تالشی، به ترتیب پسوند «-ij» و «-ıj» به اسم‌ها اضافه می‌شود تا ریشه یا نسبت را نشان دهد. دهچه: به کسر اول و سکون ثانی و فتح جیم فارسی، به زبان دیلم رعیت و دهقان را گویند وجه اشتقاق محتملا: ده + چه. "ده" (روستا، ده) مشتق از ایرانی باستان "دهوویه" (سرزمین، ملک) که در فارسی پهلوی به صورت "ده" و به معنای "روستا درآمده است. در زبان‌های پارتی (پهلوی اشکانی) و فارسی میانه (پهلوی ساسانی،)، پسوند مشابهی به نام «-išn» وجود داشته است. | ## بخش 3: زبان زازایی | در رویکرد دیاکرونیک، مراحل فرگشتی زبان یا زبان‌ها در دوره‌های مختلف تاریخ با هم مقایسه می‌شوند و چگونگی و جهت فرگشتی و تغییر زبان‌ها در طول تاریخ بررسی می‌شود. زبان‌های ایرانی غربی نیز در طول تاریخ دچار تغییر و تحول شده‌اند و ویژگی‌های آوایی متفاوتی را توسعه داده‌اند و در طبقه‌بندی این زبان‌ها از رویکرد دیاکرونیک استفاده می‌شود. نخستین متن زازایی که در سال ۱۷۹۸ توسط عیسی بیگ بن علی ملقب به سلطان افندی نوشته شد. این متن با حروف عربی-زازایی با خط نسخ نوشته شد که این خط در ترکی عثمانی نیز استفاده می‌شد. به دنبال این اثر، نخستین مولید زازایی که توسط روحانی، نویسنده و شاعر عثمانی-زازا احمد الحاسی در سال ۱۸۹۱ نوشته شد، هم با حروف عربی-زازایی نوشته شد و در سال ۱۸۹۹ منتشر شد. مولید زازایی دیگری که توسط یکی دیگر از روحانیون عثمانی-زازا عثمان اسعد افندی در سال ۱۹۰۱ یا ۱۹۰۳ نوشته شده است نیز با حروف عربی-زازایی نوشته شده است. خط عربی مورد استفاده برای زبان زازایی نیز توسط کارل هادانکه مورد استفاده قرار گرفت. الفبای زازایی که بر اساس حروف عربی بود، مشابه الفبای ترکی عثمانی و الفبای فارسی بود و علاوه بر حروف استاندارد عربی، حروف پ چ ژ را نیز نیز داشت. حتی پس از اصلاحات الفبا (تغییر خط از خط عربی به خط لاتین) در ترکیه، برخی از نویسندگان زازا همچنان با استفاده از الفبای عربی می‌نوشتند. جیکوبسون ایجاد شد و توسط مؤسسه زبان زازا فرانکفورت که روی استانداردسازی زبان زازایی کار می‌کند استفاده می‌شود. یکی دیگر از الفبای زازا که توسط زلفی سلجان تهیه شد و از سال ۲۰۱۲ در دانشگاه منزور استفاده می‌شود, سیستم نوشتاری دیگری است که برای زبان زازایی ایجاد شده است, شامل ۳۲ حرف است که ۸ حرف آن مصوت و ۲۴ حرف صامت هستند. هر چند زازایی جزء کردی نیست، ناسیونالیست‌های کرد که زازایی را گویش کردی می‌دانند، از الفبای لاتین کردی برای زازایی استفاده می‌کنند. نظام آوایی زازایی به نظام آوایی گیلکی و تالشی بسیار نزدیک است؛ با این تفاوت که نظام آوایی زازایی از تعدادی آواهای دندانیِ تأکیدی نیز برخوردار است و تعداد مصوت‌های آن بیشتر است. ادبیات زازا که از آثار شفاهی و نوشتاری تشکیل شده بود، عمدتاً از طریق انواع ادبیات شفاهی پیش رفت تا زمانی که زبان زازا مکتوب شد. زبان زازا فرآورده‌های ادبی شفاهی زیادی دارد مانند دیر (آهنگ عامیانه)، کیلام (آهنگ)، دسه (سرود)، شانیکه (افسانه)، حکاتی (داستان)، قسه وَرَنان (ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات). تولید آثار مکتوب در دوره امپراتوری عثمانی آغاز شد و آثار دوره اول ماهیت مذهبی/ اعتقادی داشتند. پس از جمهوری در ترکیه، ممنوعیت‌های طولانی مدت زبان و فرهنگی باعث احیای ادبیات زازا در اروپا شد که عمدتاً در دو مرکز ترکیه و اروپا توسعه یافت. ادبیات زازایی در دوره امپراطوری عثمانی نخستین آثار مکتوب شناخته شده ادبیات زازا در دوره عثمانی نوشته شد. آثار مکتوب به زبان زازا که در دوره عثمانی تولید شده است با حروف عربی نوشته شده و دارای ویژگی مذهبی است. این اولین متن مکتوب زبان زازا توسط عیسی بیگ بن علی، ملقب به سلطان افندی، نویسنده تاریخ اسلامی، در سال ۱۲۱۲ هجری قمری (۱۷۹۸) نوشته شد. این اثر با حروف عربی و با فونت نسیح نوشته شده است که در ترکی عثمانی نیز استفاده می‌شود. این اثر که از دو بخش تشکیل شده است، شامل موضوعات منطقه آناتولی شرقی در زمان سلیم سوم، زندگی علی (خلیفه)، عقاید و تاریخ علویان، ترجمه بخش‌هایی از نهج‌البلاغه به زبان زازا، آخرالزمانی است. حدود صد سال پس از این اثر، اثر دیگری به زبان زازا به نام مولید (مولید نبی) توسط روحانی، نویسنده و شاعر عثمانی-زازا، احمد الحاسی (۱۸۶۷–۱۹۵۱) در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۲ نوشته شد. مولودی که با علم عروض نوشته شده، شبیه مولود سلیمان چلبی است، شامل سیره پیامبر اسلام محمد و موضوعات دینی از جمله الله، توحید، منکات، معراج، ولادت، ولادت و خلقت و موضوعات دینی مشابه است و مشتمل بر ۱۴ باب و ۳۶۶ دوبیتی است. اثر مکتوب دیگری که در این دوره نوشته شده است، مولید دیگری است که مفتی سیورک، عثمان اسعد افندی (۱۸۵۲–۱۹۲۹) نوشته است. ادبیات زازایی پس از جمهوری ترکیه ادبیات زازا پس از جمهوری خواهان از طریق دو شاخه ترکی محور و اروپا محور توسعه یافت. در این دوره، توسعه ادبیات زازا در ترکیه به دلیل ممنوعیت‌های طولانی مدت زبان و فرهنگی راکد شد. مهاجرت زازاها به کشورهای اروپایی در دهه ۱۹۸۰ و محیط نسبتاً آزاد باعث احیای ادبیات زازا در اروپا شد. یکی از آثاری که به زبان زازا در ترکیه پس از جمهوریت نوشته شده است، دو اثر منظوم در زمینه اعتقادی و فقهی است که در دهه ۱۹۴۰ نوشته شده است. به دنبال این اثر، مولتی دیگر حاوی موضوعات و داستان‌های مذهبی توسط محمد علی هون در سال ۱۹۷۱ نوشته شد. ادبیات مکتوب زازا سرشار از آثار مولودی و دینی است و نخستین آثار مکتوب این زبان در این گونه‌ها آورده شده است. توسعه ادبیات زازا از طریق انتشار مجلاتی توسط زازاهایی که پس از سال ۱۹۸۰ به اروپا مهاجرت کردند و منحصراً به زبان زازا منتشر می‌شد، مجلاتی که عمدتاً به زبان زازا بودند اما به چند زبان منتشر می‌شدند و مجلاتی که به زبان زازا نبودند اما آثاری به زبان زازا داشتند، صورت گرفت. جدای از اینها، آیره (۱۹۸۵–۱۹۸۷), پییا (۱۹۸۸–۱۹۹۲), رآ زازایسانی (۱۹۹۱) که به عنوان مجلات زبان، فرهنگ، ادبیات و تاریخ توسط ابوبکیر پاموکچو، نام برجسته ناسیونالیسم زازا منتشر می‌شد، یکی از مجلات مهم این دوره است که عمدتاً به زبان زازا و انتشارات چند زبانه است. واره، زازاپرس، پیر، راشتیه، ونگ زازایستانی، زازایی، زرک، دسمال سر، وقت، چمه مجلات دیگری هستند که عمدتاً زازایی هستند و به زبانهای چند زبانه منتشر می‌شوند. علاوه بر این مجلات منتشر شده در کشورهای اروپایی، واتی (۱۹۹۷ء۱۹۹۸) که اولین مجله ای است که به‌طور کامل به زبان زازا در ترکیه منتشر شد است و میراز (۲۰۰۶) و ونگ و واژ (۲۰۰۸) از دیگر مجلات مهمی هستند که در زبان زازا در ترکیه منتشر شد. مجلاتی که عمدتاً به زبان‌های دیگر منتشر می‌شوند، اما آثاری به زبان زازا نیز دارند، مجلاتی هستند که به زبان‌های کردی و ترکی منتشر می‌شوند. روژا نیو (۱۹۶۳)، ریا آزادی (۱۹۷۶)، تیرج (۱۹۷۹) و جنگ (۱۹۹۷) به زبان کردی، آرمین (۱۹۹۱)، آتش هیرسیزی (۱۹۹۲)، اوتوپیا، ایشکین، منزور (۲۰۰۰)، بزووار (۲۰۰۹) مجلاتی به زبان ترکی هستند که شامل متون به زبان زازا هستند.Söylemez, İsmail (2011). امروزه آثاری در ژانرهای مختلف ادبی مانند شعر، داستان و رمان به زبان زازا توسط مؤسسات انتشاراتی مختلف در ترکیه و کشورهای اروپایی منتشر می‌شود. زبان زازایی در سینمای ترکیه استفاده از زبان زازا در رسانه‌های دیداری و شنیداری نسبتاً جدید است. فیلم «دیوار» ساخته ییلماز گونی که در سال ۱۹۸۳ فیلمبرداری شد، نخستین فیلمی است که در آن از زبان زازا در سینما استفاده شد. فیلم‌های ماهسون قرمزی‌گل بیاز ملک، در سال ۲۰۰۷ و معجزه، در سال ۲۰۱۵, دارای دیالوگ‌هایی به زبان زازا بودند. فیلم‌ها و فیلم‌های مستند به زبان زازا در این دوره عبارتند از: نورای شاهین پره دما شو (دنبال پر) (۲۰۰۴), اینور صارای زارا (۲۰۰۹), جانر جانریک واس (گیا) (۲۰۰۶), صاید (۲۰۰۷)، پههتی (۲۰۰۷)، پیرده سور (۲۰۰۸), مویا شاها (۲۰۰۹) باوا دوزگین (۲۰۰۹)، رایا حق (۲۰۰۹)، بهرتیج (۲۰۱۰)، محمد علی کونار بابا (۲۰۱۰), قامر اردوگان سپه (۲۰۱۲), یوجل یاووز گنرال (۲۰۱۲), چتین باسکین گیراییش (برگشتن) (۲۰۱۲), گوک‌حان تونج زمستو بژییو (۲۰۱۳), محتار (۲۰۱۴), گلسوسین (۲۰۱۵) ولکا کوو (گل کوه) (۲۰۱۵), سیپلا (۲۰۱۶)، پیه من توز شکر (۲۰۱۶)، جنییا نه‌یسایی (۲۰۱۶), قاضم اوز زر (۲۰۱۷)، زمستو ورد را (۲۰۱۷)، ویر (۲۰۱۷)، فوتوگرافکش (۲۰۱۸). پس از مقررات مربوط به پخش رادیو و تلویزیون به زبان‌ها و لهجه‌های مختلف که به‌طور سنتی توسط شهروندان ترکیه در زندگی روزمره استفاده می‌شود، که در سال ۲۰۰۲ به عنوان بخشی از بسته‌های هماهنگی اتحادیه اروپا ترکیه به تصویب رسید، در سال ۲۰۰۴، نخستین برنامه‌های پخش دوره ای به زبان زازا در سازمان رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه همراه با سایر زبان‌های ترکیه آغاز شد. بعدها با تأسیس TRT-6، پخش برنامه‌های زیادی به ویژه برنامه‌های خبری به زبان زازا از این شبکه آغاز شد. اما پخش TRT-6 عمدتاً به زبان کردی مورد اعتراض انجمن‌های زازا قرار گرفت و زازاها، همراه با سایر اقلیت‌های ترکیه، خواستار کانال تلویزیونی خود شدند. در سال ۲۰۲۱، کانال تلویزیونی Zaza TV با پخش به زبان زازا توسط فدراسیون زازا شروع به پخش کرد. واژگان زبان زازایی شباهت با تالشی به عدهٔ برخی دیملی‌ها ممکن است از شهری با نام یاردیملی از حدود قومی مردم طالش ارتباط داشته باشند. | ## جمع‌بندی | در این مرحله، اعداد در زبان زازا شبیه به زبان‌هایی ماننداول فارسی و روسی، یونانی، لاتین، ایتالیایی، اسپانیایی، پرتغالی، آلمانی، فرانسوی، انگلیسی، لیتوانیایی ایرلندی هستند از یک ریشه می‌آیند.