موضوع مقاله: جبال‌الخلیل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جبال‌الخلیل | مقدمه: جبال‌الخلیل یا کوه‌های یهودیه (، یا ) رشته‌کوهی در کرانه باختری و اسرائیل است که شهرهای اورشلیم، بیت‌لحم، الخلیل و چندین جایگاه تاریخی کتاب مقدس در آن قرار دارند. | ## بخش 1: جبال‌الخلیل | بلندترین قله این رشته‌کوه، کوه نبی یونس (کوه حلحول)، ارتفاعی برابر ۱۰۲۶ متر دارد. جبال‌الخلیل را می‌توان به چند زیرناحیه بخش کرد که از آن میان می‌توان به تپه‌های الخلیل، خط‌الرأس اورشلیم و دامنه‌های یهودیه اشاره کرد. این رشته‌کوه سرزمین مرکزی پادشاهی یهودا (۹۳۰–۵۸۶ پیش از میلاد) بود؛ جایی که نخستین سکونتگاه‌های یهودی پدید آمد. از دیدگاه زمین‌شناسی، کوه‌های یهودیه نمود سطحی مجموعه‌ای از چین‌خوردگی‌های تک‌شیبی هستند که از دوره کرتاسه پسین شکل گرفته‌اند. پوشش جنگلی این ناحیه در دوران باستان انبوه بوده و خاک آن عمدتاً از خاک سرخ مدیترانه بر روی سنگ‌آهک‌های سخت تشکیل شده‌است. جغرافیا جبال‌الخلیل بخشی از رشته‌کوه گسترده‌تری است که در راستای شمالی-جنوبی کشیده شده‌است. بخش شمالی این خط‌الرأس را تپه‌های سامره و بخش جنوبی آن را کوه‌های یهودیه تشکیل می‌دهند و این دو پاره در عرض جغرافیایی رام‌الله به هم می‌رسند. شیب غربی از سنگ‌آهک‌های سخت کوه‌های یهودیه به سوی دشت ساحلی اسرائیل از راه یک فرورفتگی طولی گچی و سپس تپه‌ماهورهای نرم شفله کاهش می‌یابد، در حالی که شیب شرقی به‌شدت به سمت دره شکافت اردن سقوط می‌کند. انتهای جنوبی رشته‌کوه در بئرشبع در بخش شمالی نگو قرار دارد که در آنجا کوه‌ها به‌تدریج به دره بئرشبع-عراد شیب پیدا می‌کنند. میانگین ارتفاع کوه‌های یهودیه در حدود ۹۰۰ متر است و شهرهای رام‌الله، اورشلیم، بیت‌لحم و الخلیل را دربرمی‌گیرد. بخش شمالی کوه‌های یهودیه «تپه‌های اورشلیم» و بخش جنوبی آن «تپه‌های الخلیل» نامیده می‌شود. رشته‌کوه در راستای شمالی-جنوبی حدود ۶۰ تا ۸۰ کیلومتر درازا دارد و مساحتی در حدود ۳۰۰۰ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد. بخش‌بندی ناحیه‌ای جبال‌الخلیل را می‌توان به سه چشم‌انداز جداگانه بخش کرد: کوهستان بنیامین در شمال، شامل رام‌الله و بیت‌ئیل؛ بلندترین قله آن تل‌العاصور با ۱۰۱۶ متر ارتفاع است. | ## بخش 2: جبال‌الخلیل | بلندی‌های الخلیل در جنوب که بلندترین نقطه رشته‌کوه یعنی کوه حلحول (۱۰۲۶ متر) در آن جای دارد. میانگین بارندگی سالانه در حدود ۴۵۰ میلی‌متر است که در بخش شمالی اندکی بیشتر و به نزدیک ۵۰۰ میلی‌متر می‌رسد. میانگین دمای سالانه ۱۷ درجه سلسیوس با اختلاف نزدیک به ۱۵ درجه میان زمستان و تابستان است. ابرهایی که بر فراز دریای مدیترانه تشکیل می‌شوند در مسیر شرقی خود بر دامنه غربی کوه‌ها باران می‌بارند و شفله را نیز سیراب می‌کنند. در شرق، بیابان یهودیه در سایه باران قرار گرفته و با ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر بارش بسیار خشک است. زمین‌شناسی و دیرینه‌شناسی کوه‌های یهودیه نمود سطحی مجموعه‌ای از چین‌خوردگی‌های تک‌شیبی هستند که در راستای شمال-شمال‌غربی از اسرائیل می‌گذرند. این چین‌خوردگی‌ها بیان مرکزی کمربند تاقدیسی کمان سوری (Syrian Arc) است که در دوره کرتاسه پسین در شمال‌شرق آفریقا و جنوب‌غرب آسیا آغاز شد. کمان سوری از شرق-شمال‌شرق شبه‌جزیره سینا گذشته، به سوی شمال-شمال‌شرق از اسرائیل عبور کرده و در سوریه ادامه می‌یابد. رویدادهای بالاآمدگی زمین‌ساختی که این کوه‌ها را پدیدآوردند در دو مرحله رخ دادند: نخست در اواخر ائوسن-آغاز الیگوسن و دوم در آغاز میوسن. در دوران پیش‌ازتاریخ، جانورانی که دیگر در شام یافت نمی‌شوند، مانند فیل، کرگدن، زرافه و گاومیش وحشی آسیایی در این منطقه زندگی می‌کردند. رشته‌کوه دارای ناهمواری‌های کارستی (karst) است که شامل غار چکنده‌سنگی در پارک ملی نهال‌سورک میان اورشلیم و بیت شمش و نیز منطقه پیرامون عوفرا می‌شود که در آنجا سنگواره‌های (فسیل) گیاهان و جانوران پیش‌ازتاریخی یافت شده‌اند. پوشش گیاهی و جانوری پوشش گیاهی پوشش گیاهی جبال‌الخلیل عمدتاً از بوته‌زارها و بیشه‌ها تشکیل شده‌است. از گونه‌های شاخص این منطقه می‌توان به بلوط، بنه (پسته وحشی)، زالزالک، خرنوب و کاج حلب اشاره کرد. | ## بخش 3: جبال‌الخلیل | امروزه پستانداران این ناحیه شامل گراز، غزال کوهی، گرگ، روباه سرخ، خرگوش، جوجه‌تیغی و گونه‌های متعدد خفاش هستند. خزندگان چون آفتاب‌پرست، مار جعفری، افعی فلسطینی و لاک‌پشت یونانی نیز در این رشته‌کوه زندگی می‌کنند. در کتاب مقدس عبری بر پایه کتاب مقدس عبری، کوه‌های یهودیه سهم قبیله یهودا و سرزمین مرکزی پادشاهی یهودا بوده‌است. کتاب یوشع مرزهای سرزمینی را به‌تفصیل شرح داده‌است؛ فصل ۱۵ آیه ۸ به مرزی اشاره دارد که «به بالای کوهی که پیش روی دره هینوم در غرب است» نزدیک اورشلیم صعود می‌کند و آیه‌های ۴۸ تا ۶۰ شهرهایی را برمی‌شمارد که متن آن‌ها را «در کوهستان» (به عبری: בָהָר) جای می‌دهد، از جمله الخلیل و دیگر سکونتگاه‌ها. ترابری بزرگ‌راه اصلی میان تل‌آویو و اورشلیم، بزرگ‌راه شماره ۱، از میان کوه‌های یهودیه میان بیت شمش و اورشلیم می‌گذرد. خط آهنی از راه‌آهن اسرائیل (خط راه‌آهن یافا-اورشلیم) از بیت شمش در امتداد نهال‌سورک و دره رفائیم تا ایستگاه قطار اورشلیم-مالحه کشیده شده‌است. این خط تا اندازه زیادی با خط آهن تل‌آویو-اورشلیم جایگزین شده که با بهره‌گیری از تونل‌ها و پل‌ها از میان کوه‌های یهودیه عبور می‌کند و با سرعتی تا ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت میان فرودگاه بین‌المللی بن گوریون و ایستگاه اورشلیم-ییتسحاق ناوون حرکت می‌کند. فراوانی چرخشت‌های باستانی، ارجاع‌ها به موکاری در متون کهن مانند کتاب مقدس عبری و یافته‌های باستان‌شناختی همچون سفالینه‌نبشته‌های عراد که سربازان پادشاهی یهودا در اواخر سده هفتم پیش از میلاد نوشته‌اند، گواه این پیوند هستند. با فتوحات اسلامی شام در سده هفتم میلادی و به‌ویژه در دوران حکومت ممالیک در سده‌های میانه، شراب‌گیری کاهش چشمگیری یافت و سرانجام با ممنوعیت خمر به‌کلی متوقف شد. در دهه ۱۹۸۰، کوه‌های یهودیه شاهد رونق دوباره شراب‌گیری به کوشش کارآفرینان اسرائیلی بودند. ترکیب خرداقلیم مدیترانه‌ای، خاک رُس سرخ و تاکستان‌های مرتفع، این منطقه را به کانونی رو به رشد برای تولید شراب باکیفیت تبدیل کرده و شراب‌های آن در دهه‌های اخیر شناسایی بین‌المللی یافته‌اند. | ## جمع‌بندی | در اوت ۲۰۲۰، ناحیه تپه‌های یهودیه در اسرائیل نخستین نام‌گذاری رسمی شراب این کشور را دریافت کرد.