موضوع مقاله: سعید پیران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سعید پیران | مقدمه: شیخ سعید پیران (به کردی کرمانجی: Şêx Seîd; حدود ۱۸۶۵ – ۲۹ ژوئن ۱۹۲۵) یک رهبر مذهبی مردم زازا، از شیوخ برجستهٔ نقشبندیه و رهبر شورش شیخ سعید بود. | ## بخش 1: سعید پیران | او حدود سال ۱۸۶۵ در خِنس یا پالو در خانواده‌ای بانفوذ از طریقت نقشبندیه زاده شد، جایی که پدربزرگش یکی از شیخ‌های بانفوذ بود. شیخ سعید علوم دینی را در مدرسهٔ پدرش، شیخ محمود فوزی، و نیز نزد چندین عالم اسلامی در منطقه فراگرفت. پدربزرگش رهبر محترم جامعهٔ دینی بود و آرامگاهش زیارتگاه هزاران نفر به‌شمار می‌رفت. در سال ۱۹۰۷ به استان‌های شرقی همسایه سفر کرد و با افسران سواره‌نظام حمیدیه ارتباط برقرار نمود. پس از تحصیل در چندین مدرسهٔ دینی در پالو، الازیغ، دیاربکر و موش، پس از مرگ پدرش به رهبری نقشبندیه رسید. شیخ سعید افزون بر زازاکی، به کرمانجی، ترکی استانبولی، عربی و فارسی نیز تسلط داشت. در جریان جنگ جهانی اول، به دلیل جنگ ارمنستان و ترکیه و پیشروی امپراتوری روسیه به منطقه آناتولی شرقی مجبور شد به ناحیهٔ دجله برود و پس از جنگ در خِنس ساکن شد. 415 آمینه خانم در مهاجرت خانواده از خِنس به دجله به دلیل جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) بیمار شد و درگذشت. 418 گولو خانم، دیگر خواهر خالد بیگ، با سرگرد قاسم آتاچ ازدواج کرده بود که پس از سرکوب شورش به خیانت علیه شیخ سعید متهم شد.Vgl. نوه‌اش، علی رضا افندی، در سال ۱۹۷۳ به عنوان نمایندهٔ مستقل از ارزروم وارد مجلس ملی کبیر ترکیه شد. دربارهٔ تاریخ بنیان‌گذاری آزادی روایت‌های گوناگونی هست، از جمله ۱۹۲۱، ۱۹۲۲ و ۱۹۲۳. در سال ۱۹۲۳، یوسف ضیا بیگ از شیخ سعید خواست به سازمان مخفی کردها، یعنی آزادی، بپیوندد. او پس از آن‌که ضیا بیگ و خالد بیگ جبران همراه ۲۱ عضو دیگر به گزارش یوروک‌ها دستگیر شدند، به رهبری آزادی رسید. در نخستین کنگرهٔ عمومی آزادی در سال ۱۹۲۴، که چند فرمانده از سواره‌نظام حمیدیه و نیز شیخ سعید در آن شرکت داشتند، تصمیم گرفته شد که کردها علیه کمالیسم سکولار ترکیه نوپا شورش کنند. آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد که در فوریهٔ ۱۹۲۵ در دجله آغاز شد و به‌زودی تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت. در اساسنامهٔ حزب به رهبری کاظم کارابکیر آمده بود: «این حزب سیاسی به باورها و اندیشه‌های دینی احترام می‌گذارد.» یکی از مسئولان حزب، فتحی بیگ، گفت: «اعضای TCF مذهبی‌اند. نیروهای آزادی به رهبری خالد بیگ جبران عمدتاً متشکل از اعضای پیشین سواره‌نظام حمیدیه در دوران عثمانی بودند، یک تشکیلات قبیله‌ای شبه‌نظامی کردی که در زمان سلطان عبدالحمید دوم برای مقابله با ارمنی‌ها و گاه برای مهار علویان شکل گرفت. به روایت شماری از تاریخ‌نگاران، علت اصلی بروز شورش، نارضایتی اقشار گوناگون جامعهٔ ترکیه از الغای خلافت عثمانی به دست مجلس ملی کبیر ترکیه در ۳ مارس ۱۹۲۴ بود. افزون برخواسته‌های فرهنگی کردی و شکایت از بدرفتاری ترک‌ها، در این فهرست بیم از اخراج دسته‌جمعی کردها از کشور نیز آمده بود. همچنین ناراحتی از این‌که نام کردستان در نقشه‌ها نیامده، محدودیت‌ها بر آموزش کردی کرمانجی، و اعتراض به بهره‌کشی اقتصادی ترک‌ها از مناطق کردنشین به زیان کردها ذکر شده بود. این شورش با قیام کوچک‌تر و ناموفق‌تر شورش بیت‌الشباب در سپتامبر ۱۹۲۴، به رهبری جبران و احسان نوری پاشا به دستور ضیا یوسف بیگ عضو برجستهٔ آزادی، مقدمه‌چینی شد. این قیام سرکوب شد و رهبرانش جبران و ضیا یوسف بیگ دستگیر و در بدلیس محاکمهٔ نظامی شدند. آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد که در فوریهٔ ۱۹۲۵ از دجله آغاز شد و به‌سرعت تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت. او اعتراف کرد که شیخ سعید همراه با خالد بیگ جبران، حالیت حسنانی و حاجی موسی در سازمان آزادی فعال بوده‌اند. | ## بخش 2: سعید پیران | کردهای «خورمک» و «هرکی»، دو قبیلهٔ کرد-قزلباش، فعال‌ترین مخالفان شورش بودند که تجربهٔ رویارویی با دولت ترکیه را داشتند. مردان خالد بیگ، شوهرخواهر شیخ سعید، گفتند که به جامعه ملل اطلاع خواهند داد که نیروی نظامی دولتی در منطقه نیست و به‌آسانی می‌توان منطقه را گرفت. او فتوی شورش علیه جمهوری و اصلاحات صادر کرد و نوشت جان و مال کسانی که از اصلاحات پشتیبانی کنند حلال است. قبیلهٔ خورمکی در وارتو اعلام کرد که از قیام پیروی نمی‌کنند زیرا طرفدار دولت‌اند. هنگامی که از شیخ سعید برای ادای شهادت در دادگاه نظامی بدلیس دعوت شد، به سبب کهولت و بیماری نرفت و شهادتش در خِنس گرفته شد. پس از حدود یک ماه رفت‌وآمد در مناطق دیاربکر، بینگول، ارگانی و گنچ، در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۲۵ در خانهٔ برادرش در دجله مستقر شد. شورش به‌طور زودهنگام به دلیل درگیری در پیران بر سر تلاش ژاندارمری برای دستگیری پنج مجرم آغاز شد. در فوریهٔ ۱۹۲۵، آنان برای بازداشت برخی بزرگان کرد به منطقهٔ دجله رفتند، اما یاران وفادار شیخ سعید مانع شدند. این اقدام ارتش ترکیه کردهای اطراف شیخ سعید را تحریک کرد و گزارش شده که همهٔ افسران ترک در مناطق زیر کنترل شورشیان یا کشته یا دستگیر شدند. شیخ سعید به عنوان فرماندهٔ بعدی جنبش استقلال کرد که پیرامون آزادی گرد آمده بود برگزیده شد و دارهنی در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۲۵ به عنوان پایتخت کردستان اعلام گردید. شیخ سعید که فرماندار و دیگر افسران را در جریان حرکت به سوی دارهنی (۱۶ فوریه) اسیر کرده بود، کوشید جنبش را با بیانیه‌ای برای قیام به نام اسلام زیر یک مرکز واحد گرد آورد. در این بیانیه از مُهر خود با معنای «رهبر مجاهدان در راه دین» استفاده کرد و همه را به جهاد فراخواند. 197-198 پس از جلب پشتیبانی قبایل مِستان، بوتان و محلمی، او از راه گنچ و چَپاقچور (نام امروزی: بینگول) به سوی دیاربکر حرکت کرد و معدن، سیوَرَک و ارگانی را تصرف نمود. شورش دیگری به فرماندهی شیخ عبدالله از سوی خِنس برای تصرف موش آغاز شد، اما شورشیان در حوالی پل مرات شکست خوردند و ناچار به عقب‌نشینی شدند. نیروهای ارتش که در ۲۳ فوریه به مقابله با شورشیان اعزام شده بودند، در «دشت وینتر» مقابل نیروهای شیخ سعید ناچار شدند به دیاربکر عقب‌نشینی کنند. روز بعد، شورشی دیگری به رهبری شیخ شریف که وارد العزیز (الازیغ) شده بود، برای مدتی کوتاه شهر را در کنترل گرفت. در اول مارس، کردها توانستند به فرودگاه دیاربکر] یورش ببرند و سه هواپیما را منهدم کنند. در یکی از درگیری‌های بزرگ‌تر، در شب ۶–۷ مارس، نیروهای شیخ سعید با ۵ تا ۱۰ هزار تن شهر دیاربکر را به محاصره درآوردند. با این حال، نه سرشناسان کرد و نه کشاورزان کرد در منطقهٔ دیاربکر و پیرامون آن، از شورش پشتیبانی نکردند. پس از اعزام نیروهای تازه‌نفس، یک یورش سراسری (۲۶ مارس) و اجرای عملیات سرکوب، نیروهای ترک بسیاری از افراد دشمن را به تسلیم واداشتند و رهبران شورش را هنگامی که آمادهٔ حرکت به سوی ایران در بوغلان (نام امروزی: سلحان) بودند، در تنگنا گذاشتند. شیخ شریف و شماری از سران قبایل در پالو دستگیر شدند و خودِ شیخ سعید نیز در وارتو در پل کارپوه با اطلاع یکی از خویشاوندان نزدیک بازداشت شد (۱۵ آوریل ۱۹۲۵). به‌گفتهٔ مارتین فان براینسن، مقامات ترک با بمباران‌های هواییِ پی‌درپی و تمرکز عظیم نیروها شورش را درهم کوبیدند. از سوی دیگر، حسن حیری افندی، نمایندهٔ درسیم و از مردم زازای علوی، با شیخ شریف که از سوی شیخ سعید فرماندهٔ جبههٔ العزیز (الازیغ) منصوب شده بود، اعلام همبستگی کرد. در ۶ مارس ۱۹۲۵ نامه‌ای مشترک با امضای شیخ شریف از العزیز به همهٔ سران قبایل درسیم فرستاده شد.M. | ## بخش 3: سعید پیران | سپس ارتش ترکیه با شورش رویارو شد و او در میانهٔ آوریل ۱۹۲۵، پس از آن‌که به‌دست نیروهای ترک در محاصره افتاد، دستگیر شد. وی در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ به‌دست دادگاه استقلال در دیاربکر به اعدام محکوم و روز بعد در دیاربکر همراه با ۴۷ تن از پیروانش به دار آویخته شد. پیکر شیخ سعید در گوری دسته‌جمعیِ بی‌نام به خاک سپرده شد تا از صورت‌بندی یادمان برای کردها جلوگیری شود. 60-61 کردها نیز شیوخ را بر افسران ارتش ترجیح می‌دادند و آزادی بر شیخ سعید به اجماع رسید. 246 اما دولت ترکیه در دادگاه شیخ سعید خود را نقض کرد و او را به‌عنوان جدایی‌طلب کردی به اعدام محکوم نمود. 248 شیخ سعید در جریان محاکمه گفت: «ما هدفی ملی داشتیم و آماده بودیم دارایی و جانمان را برای رسیدن به آن فدا کنیم. در سال ۱۹۲۴، سید بیگ، وزیر دادگستری، در سخنرانی‌ای در دفاع از الغای خلافت عثمانی گفت: «از دیدگاه دینی، علمای شافعی هند، مصر، نجد، یمن و کردستان، سلاطین عثمانی را خلیفه نمی‌دانند. 120 شیخ سعید و دیگر رهبران شورش به هویت کردی خود آگاهی کامل داشتند و انگیزه‌های جدایی‌طلبانهٔ خود را علنی کرده بودند، بی‌اعتنا به گفتمان سنگین دینی. 32-33 او ادعا می‌کرد که «خلافت» حافظ «ناموس و دین کردی» خواهد بود و فراتر از کردستان نخواهد رفت. 72 با این حال، شورش شیخ سعید نقطهٔ عطفی بزرگ بود، زیرا ترکیه اندکی پس از آن از مسئله موصل دربارهٔ ولایت موصل دست کشید. 67 اسناد دولت ایران قاجاری ادعا داشت که برای جلب حمایت کردها در مسئله موصل، ترکیه شورش شیخ سعید را دسیسهٔ بریتانیا معرفی کرده و مدعی بود تنها به دلیل همکاری شورشیان با انگلیس آنان را کشته است، اما این تبلیغات کارگر نیفتاد. در نتیجهٔ محاکمه، سید عبدالقدیر و پنج تن از یارانش در ۲۳ مه ۱۹۲۵ به دست دادگاه استقلال دیاربکر به مرگ محکوم و چهار روز بعد اعدام شدند. روزنامه‌نگاری از یک روزنامهٔ کردی در بدلیس، شاعر حیزانیزاده کمال فوزی، نیز در میان اعدام‌شدگان بود. دادگاه استقلال دیاربکر همچنین در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ حکم اعدام شیخ سعید و ۴۷ تن از رهبران شورش را صادر کرد. رئیس دادگاه استقلال دیاربکر که شورشیان را محکوم کرد، در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ گفت: برخی از شما بهانهٔ شورش را ستم‌های اداری دولت قرار داده‌اید، برخی دیگر به دفاع از خلافت استناد کرده‌اید. در پاییز ۱۹۲۷، شیخ عبدالرحمن، برادر شیخ سعید، رشته‌ای از حملات انتقامی علیه پادگان‌های ترک در پالو و ملطیه آغاز کرد. در اوت ۱۹۲۸، شیخ عبدالرحمن و برادر دیگر شیخ سعید، شیخ مهدی، خود را تسلیم کردند و از قانون عفو عمومی دولت ترکیه که در همان سال صادر شده بود، بهره‌مند شدند. میراث میدان شیخ سعید در سال ۲۰۱۴، نام «میدان داغ‌قاپی» در دیاربکر به «میدان شیخ سعید» تغییر یافت. این تصمیم با رأی اعضای حزب مناطق دموکراتیک و حزب عدالت و توسعه در شورای کلان‌شهر دیاربکر گرفته شد. بخشی از افکار عمومی به این تصمیم واکنش نشان داد و درخواست‌هایی برای حذف نام شیخ سعید مطرح شد، اما این تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند. خانواده همسر نخست او آمینه خانم بود که در جریان جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) درگذشت. فِرات می‌گفت که نیاکانش تا زمان پدربزرگش وارد سیاست نشده بودند، چرا که با نخبگان امپراتوری عثمانی روابط دوستانه داشتند. رئیس حزب مطالبه آزاد در ترکیه، ذکریا یاپیجیوغلو، پیش‌تر از هواداران حزب‌الله کردی بود و همچنین اظهار کرده که هدف هوداپار ادامهٔ راه شیخ سعید است. کتاب‌های منتشرشده فهرست کتاب‌ها، رسالهٔ کتاب‌شناسی و زندگی‌نامه‌ای، نسخهٔ عربی اصلی و ترجمهٔ ترکی کتاب‌های حاشیه‌نویسی‌شده‌ای که شیخ سعید به دست‌خط خود به عربی دربارهٔ کتاب‌های کتابخانه‌اش نوشته بود، نخستین بار توسط عبدالاله فِرات با نام «کُتُبخانه رساله‌سی» در ۲۰۲۱ آماده، ترجمه و منتشر شد. | ## جمع‌بندی | فتاوای توضیحی شیخ سعید دربارهٔ برخی مسائل اجتماعی، که به دست‌خط خودش به عربی نوشته شده بود، به همراه نسخهٔ اصلی عربی و ترجمهٔ ترکی، نخستین بار در ۲۰۲۲ با نام «فتاوا مجموعه‌سی» به کوشش و ترجمهٔ عبدالاله فِرات منتشر شد.