موضوع مقاله: مهاجرت ماهیان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مهاجرت ماهیان | مقدمه: بسیاری از گونه‌های ماهی به‌طور منظم مهاجرت می‌کنند؛ این مهاجرت‌ها از نظر زمانی از چند ساعت تا چند سال و از نظر مسافت از چند متر تا هزاران کیلومتر را دربرمی‌گیرند. | ## بخش 1: مهاجرت ماهیان | مهاجرت ماهیان جابه‌جایی گله‌های ماهی در مقیاس و مدتی بزرگ‌تر از حرکات روزانه عادی آن‌هاست. برخی الگوهای شناخته‌شده مهاجرت عبارت‌اند از مهاجرت «رودکوچ» (آنادرومی) که در آن ماهیان بالغ در دریا زندگی می‌کنند و برای تخم‌ریزی به آب شیرین کوچ می‌کنند، و مهاجرت «دریاکوچ» (کاتادرومی) که در آن ماهیان بالغ در آب شیرین می‌زیند و برای تخم‌ریزی به آب شور مهاجرت می‌کنند. ماهیان آزاد و خارماهی نواری نمونه‌هایی شناخته‌شده از ماهیان رودکوچ هستند و مارماهیان آب شیرین از ماهیان دریاکوچ به‌شمار می‌روند. ماهیان طعمه دریایی اغلب مهاجرت‌های بزرگی میان زیستگاه‌های تخم‌ریزی، تغذیه و پرورش لاروی انجام می‌دهند. کنوانسیون ملل متحد درباره حقوق دریاها برخی گونه‌های بزرگ ماهی لجه‌زی را «گونه‌های بسیار مهاجر» نام‌گذاری کرده‌است. ماهی‌ای که درازترین مهاجرت آب‌شیرینی را انجام می‌دهد، گربه‌ماهی دورادا است که نزدیک به ۵٬۵۰۰ کیلومتر در رود آمازون جابه‌جا می‌شود. رودکوچ (به انگلیسی: ): ماهیانی که از دریا به بالادست (از ریشه یونانی و ) آب شیرین برای تخم‌ریزی مهاجرت می‌کنند؛ مانند ماهی آزاد، خارماهی نواری، اوزون‌برون و مارماهی دهان‌گرد دریایی.Silva, S. دریاکوچ (به انگلیسی: ): ماهیانی که از آب شیرین به پایین‌دست (یونانی: و ) یعنی دریا برای تخم‌ریزی مهاجرت می‌کنند؛ مانند مارماهیان. اصطلاحات زیر را در جستاری در سال ۱۹۴۹ وضع کرد: دوبوم‌کوچ (به انگلیسی: ): همه ماهیانی که میان دریا و آب شیرین مهاجرت می‌کنند. هرچند این رده‌بندی‌ها برای ماهیان پدید آمده‌اند، در اصل می‌توانند به هر جاندار آبزی دیگری نیز اطلاق شوند. بهینه‌سازی تغذیه: زیستگاه‌های تغذیه‌ای همیشه با زیستگاه‌های تخم‌ریزی یکسان نیستند و ماهیان باید میان آن‌ها جابه‌جا شوند. گریز از شرایط نامساعد: بسیاری از گونه‌ها در زمستان به مناطق آرام‌تر با دمای مناسب‌تر کوچ می‌کنند. بهینه‌سازی زادآوری: ماهیان برای تخم‌ریزی به زیستگاه‌هایی با شرایط ویژه از نظر جریان آب، دما و اکسیژن نیاز دارند. بنیان‌گذاری جمعیت‌های نو: رودخانه‌ها سامانه‌هایی پویا هستند و ماهیان باید بتوانند بخش‌های خالی‌شده را دوباره بیاکنند. | ## بخش 2: مهاجرت ماهیان | میان سه زیستگاه کارکردی — زیستگاه زمستان‌گذرانی، زیستگاه تغذیه و زیستگاه زادآوری — مهاجرت‌ها صورت می‌گیرد. برای نمونه، یک ذخیره از شگ‌ماهیان زیستگاه تخم‌ریزی‌اش را در جنوب نروژ، زیستگاه تغذیه‌اش را در ایسلند و زیستگاه پرورشی‌اش را در شمال نروژ دارد. چنین سفرهای مثلثی بزرگی ممکن است اهمیت داشته باشد زیرا ماهیان طعمه هنگام تغذیه نمی‌توانند نوزادان خود را از سایر ماهیان تشخیص دهند. خردماهی از خانواده سیمین‌ماهیان در اقیانوس اطلس و اقیانوس منجمد شمالی یافت می‌شود. آن‌ها در بهار و تابستان برای تغذیه در مناطق پرپلانکتون میان ایسلند، گرینلند و یان ماین مهاجرت می‌کنند. مهاجرت بازگشت از سپتامبر تا نوامبر انجام می‌شود و مهاجرت تخم‌ریزی از دسامبر یا ژانویه در شمال ایسلند آغاز می‌گردد. این کنوانسیون تعریف عملیاتی از این اصطلاح ارائه نمی‌دهد اما در پیوست ۱ خود فهرستی از این‌گونه‌ها را آورده‌است.سازمان ملل Convention on the Law of the Sea: Text این فهرست دربرمی‌گیرد: ماهی تن و گونه‌های تن‌مانند (تن باله‌دراز، ، تن چشم‌درشت، هوور مسقطی، گیدر، ، ، تن باله‌آبی جنوبی و ماهی تن گلوله‌ای)، واهو، نقره‌ماهی، ، بادبان‌ماهی، شمشیرماهی، ماهی نوک‌دار و کوسه‌ها، دلفین‌ها و دیگر آب‌بازسانان. این‌گونه‌های دریازی با سطح پروردگی بالا مهاجرت‌های چشمگیری در پهنه اقیانوس‌ها انجام می‌دهند و هم درون مناطق انحصاری اقتصادی و هم در آب‌های بین‌المللی یافت می‌شوند. با این حال، پژوهش‌های با بهره‌گیری از توالی‌یابی در گیدر، تن باله‌دراز و واهو توانسته‌است جمعیت‌های حوضه‌های اقیانوسی مختلف را شناسایی کند. این ماهیان در جویبارهای کوچک آب شیرین از تخم بیرون می‌آیند، سپس به دریا مهاجرت کرده و دو تا شش سال در آنجا بالغ می‌شوند. آن‌ها می‌توانند صدها کیلومتر بالادست رود بروند و انسان‌ها ناچارند گذرگاه‌های ماهی در سدها بسازند تا عبور آن‌ها ممکن شود. نمونه‌های دیگر ماهیان رودکوچ عبارت‌اند از قزل‌آلای دریایی، آبنوس سه‌خاره، مارماهی دهان‌گرد دریایی و شدماهیان. مارماهی آمریکایی و مارماهی اروپایی از رودخانه‌های آب شیرین مسافت‌های عظیمی را تا دریای سارگاسو طی می‌کنند تا تخم‌ریزی کنند و لاروهای آن‌ها ممکن است ماه‌ها و حتی سال‌ها در جریان‌های اقیانوسی شناور بمانند تا سرانجام به رودخانه‌های زادگاهشان بازگردند. ماهیان شوری‌پذیر و دیگر الگوها نمونه‌ای از گونه‌های شوری‌پذیر گاوکوسه است که در دریاچه نیکاراگوئه و رودخانه زامبزی (هر دو آب شیرین) زندگی می‌کند اما به‌آسانی به اقیانوس و از آن بازمی‌گردد. | ## بخش 3: مهاجرت ماهیان | مهاجرت عمودی روزانه رفتاری رایج است؛ بسیاری از گونه‌های دریایی شب‌هنگام برای تغذیه به سطح آب می‌آیند و در روز به اعماق بازمی‌گردند. شماری از ماهیان بزرگ دریایی مانند ماهی تن سالانه به سمت شمال و جنوب مهاجرت می‌کنند و دگرگونی‌های دمایی اقیانوس را دنبال می‌کنند. مهاجرت‌های رودزی (آب‌شیرینی) معمولاً کوتاه‌ترند، اما در حوضه رود کلرادو مهاجرت‌هایی تا ۳۰۰ کیلومتر انجام می‌دهد. گاهی ماهیان می‌توانند از راه پرندگان پراکنده شوند؛ پرندگان تخم ماهی را می‌خورند و در مدفوع خود در جای دیگری رها می‌کنند، هرچند نرخ بقای تخم‌ها پایین است. تهدیدها و موانع دگرگونی زیستگاه‌های آبی یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش جمعیت ماهیان مهاجر است. ساخت سدها، سامان‌دهی رودخانه‌ها، بهره‌برداری از نیروگاه‌های برق‌آبی و سازه‌های حفاظت از سیل در بسیاری از موارد رودخانه‌ها را به بخش‌های جدا از هم تکه‌تکه کرده‌اند. هر مانعی با بلندای بیش از ۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متر بسته به گونه می‌تواند سدّی شکست‌ناپذیر باشد و هرچه شمار موانع بیشتر باشد، زیستگاه ماهیان تنگ‌تر می‌شود. راهکارها اصل راهنمای بوم‌شناختی «پیوستار رودخانه‌ای» خواستار آن است که ماهیان مهاجر بتوانند رودخانه را از دهانه تا سرچشمه و شاخابه‌ها بدون مانع بپیمایند. در جاهایی که سدها و بندها راه را بسته‌اند، ساخت گذرگاه‌های ماهی (پلکان ماهی) ضروری است. برای طراحی این سازه‌ها، شناخت دقیق رفتار مهاجرتی هر گونه و الگوهای جهت‌یابی آن‌ها در نزدیکی موانع لازم است. بهره‌برداری تاریخی از دوران پیشاتاریخ انسان‌ها از مهاجرت ماهیان رودکوچ به درون جویبارهای آب شیرین بهره‌برداری کرده‌اند؛ زیرا ماهیان در این مرحله آسیب‌پذیرترند. در نوادا از دیرباز مهاجر را در صید کرده‌اند و آژانس حفاظت محیط زیست ایالات متحده آمریکا پژوهش‌هایی برای تضمین کیفیت آب این رودخانه حمایت کرده‌است. ژن‌های میکسوویروس از آنجا که آزادماهیان شیوه زیست رودکوچ دارند، با دامنه گسترده‌تری از ویروس‌ها هم در محیط آب شیرین و هم در دریا روبه‌رو می‌شوند. پروتئین‌های مقاومت به میکسوویروس (Mx) بخشی از خانواده جی‌تی‌پی‌آز هستند که در ایمنی ویروسی نقش دارند. | ## جمع‌بندی | شمار ژن‌های Mx در گونه‌های مختلف ماهی از ۱ تا ۹ متغیر است و برخی گروه‌ها مانند روغن‌ماهی‌سانان این ژن‌ها را به‌طور کامل از دست داده‌اند.