موضوع مقاله: ورود ارتش سرخ به افغانستان (۱۳۰۸ خورشیدی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ورود ارتش سرخ به افغانستان (۱۳۰۸ خورشیدی) | مقدمه: ورود ارتش سرخ به افغانستان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، یک عملیات ویژه با هدف حمایت از پادشاه مخلوع افغانستان، امان‌الله خان، علیه سقاوی‌ها و باسماچی‌ها بود. | ## بخش 1: ورود ارتش سرخ به افغانستان (۱۳۰۸ خورشیدی) | در سال ۱۲۹۸ خورشیدی (۱۹۱۹ میلادی)، روابط دیپلماتیک بین شوروی و امارت افغانستان برقرار شد - تحولی که از سوی سرویس خارجی بریتانیا مغایر با منافع بریتانیا تلقی گردید. در فروردین ۱۳۰۲ خورشیدی، امان‌الله خان قانون اساسی جدیدی را در افغانستان اعلام کرد که نویدبخش یک برنامه سکولاریزاسیون بود که شامل ممنوعیت چندهمسری و ازدواج کودکان، و لغو الزام قانونی برای پوشاندن صورت زنان در ملاء عام می‌شد. در شهریور ۱۳۰۳ خورشیدی، به دنبال دعوت امان‌الله خان، گروهی متشکل از ۱۱ مربی پرواز شوروی وارد کابل شدند، ظاهراً برای آموزش افغان‌ها در استفاده از نوع ساخته شده در شوروی از DH.9A، یعنی ایرکو دی‌اچ.۹ای. در ۱۴ مهر، خدمه شوروی پروازهای رزمی را با هواپیماهای افغان، علیه یک منطقه تحت کنترل شورشیان در خوست انجام دادند؛ در ۲۲ مهر، آن‌ها پایگاه‌های شورشیان را در مناطق خوست و ندرال بمباران کردند. در ۲۴ شهریور ۱۳۰۶ خورشیدی، دفتر سیاسی شوروی تصمیم گرفت ۱۲ بمب‌افکن سبک ایرکو دی‌اچ.۹ای، دو آتشبار ضدهوایی (شامل هشت توپ)، و بودجه یک مدرسه پرواز اختصاصی را به افغانستان منتقل کند. در همان زمان، موجی از مهاجران مذهبی محافظه‌کار که با قرار گرفتن آسیای مرکزی تحت کنترل شوروی، از آنجا فرار کرده بودند، در شمال افغانستان با نفوذ شدند. این‌ها شامل جنبش باسماچی بودند که اعضای آن خود را مجاهدین می‌نامیدند و تأثیرگذارترین رهبر آن‌ها ابراهیم بیگ بود. در آبان ۱۳۰۷ خورشیدی، شورش جدیدی در شرق افغانستان به رهبری حبیب‌الله کلکانی (بچه‌سقا) درگرفت. در مورد نقش سرویس‌های اطلاعاتی بریتانیا در این تحول بحث و جدل وجود دارد؛ برخی از محققان بر این باورند که حبیب‌الله تحت تأثیر یک مشاور کلیدی، تی. او امان‌الله خان را به نقض شریعت متهم کرد و در مناطقی که کنترل می‌کرد، سکولاریزاسیون را لغو کرد، سربازی اجباری و مالیات زمین را حذف کرد، و بدهی‌ها را باطل کرد؛ این سیاست‌ها حمایت قابل توجهی را به خود جلب کرد. اداره عدالت به دادگاه‌های شریعه منتقل شد، آموزش به کنترل ملایان واگذار شد و برخی مدارس تعطیل شدند. علاوه بر این، حبیب‌الله با ابراهیم بیگ، به عنوان رهبر باسماچی‌ها، و محمد عالم خان، امیر سابق بخارا، تماس‌های نزدیکی برقرار کرد. حمایت از امان‌الله خان فروپاشید؛ در ۲۰ آذر ۱۳۰۷ خورشیدی، حبیب‌الله به عنوان پادشاه افغانستان اعلام شد و در ۲۳ دی به عنوان امیر، با نام حبیب‌الله دوم، اعلام شد. پشتون‌های اهل سنت ظاهراً شیعیان، که بسیاری از آن‌ها هزاره بودند، را قتل‌عام کردند. این خشونت بر مدارس، کارخانه‌ها و ایستگاه‌های رادیویی تأثیر گذاشت یا باعث تعطیلی آن‌ها شد. ابراهیم بیگ یادآوری کرد که شورش‌ها آغاز شده بود، یک روستا به روستای دیگر حمله می‌کرد و اختلافات قدیمی را حل می‌کرد. میر غلام محمد غبار، مورخ افغان و معاصر آن وقایع، نوشت که سلطنت حبیب‌الله برای کشور یک تراژدی بود. یگان افغان با افراد ارتش سرخ از هنگ سواره‌نظام ۸۱ و هنگ تفنگ کوهستانی ۱، و همچنین لشکر توپخانه سواره‌نظام ۷ ارتش سرخ با ۴ توپ کوهستانی، ۱۲ مسلسل سه‌پایه و ۱۲ مسلسل سبک تقویت شد. این یگان یک ایستگاه رادیویی متحرک قدرتمند داشت، کاملاً مسلح و مجهز بود و تدارکات کافی داشت. | ## بخش 2: ورود ارتش سرخ به افغانستان (۱۳۰۸ خورشیدی) | فرماندهان اسامی آسیایی دریافت کردند که قرار بود در حضور افغان‌ها با آن‌ها خوانده شوند. تهاجم به افغانستان حمله به پته حصار در اوایل صبح ۲۶ فروردین ۱۳۰۸ خورشیدی، شش هواپیما مجهز به مسلسل از مرز شوروی و افغانستان در شهر ازبکستانی ترمذ عبور کردند و بر فراز پاسگاه مرزی افغان پته حصار ظاهر شدند. هواپیماها، پس از دو دور چرخش بر فراز خط مقدم مستقر، پایین آمدند و با مسلسل به سمت مرزبانان افغان شلیک کردند. در همین حال، یگانی به رهبری ویتالی پریماکوف، از آمودریا عبور کرد و از طریق قایق‌های موتوری، کابین‌ها و بارج‌ها در ساحل افغانستان فرود آمد. دو مرزبان افغان نجات‌یافته خود را به پاسگاه مرزی همسایه سیاه‌گرد، در فاصله ، رساندند و آنچه رخ داده بود را گزارش کردند. یک پادگان متشکل از ۱۰۰ سوارکار بلافاصله به سمت پته حصار حرکت کرد، اما پس از پنج مایل از راه با دشمن درگیر شد و با آتش مسلسل نابود شد. تصرف کلیف، خان‌آباد و مزار شریف در ۲۷ فروردین، یگان پریماکوف به شهر کلیف نزدیک شد. افغان‌ها خواسته‌های طرف شوروی را رد کردند، اما پس از چند تبادل آتش تفنگ و مسلسل، فرار کردند. در شب ۲۹ فروردین، فرماندار مزار شریف، میرزا قاسم، کنسول شوروی در این شهر را که با او روابط دوستانه داشت، احضار کرد و خواستار توضیح در مورد آنچه اتفاق می‌افتاد شد. کنسول در وضعیت دشواری قرار گرفت، زیرا خودش از این عملیات ارتش سرخ در خاک افغانستان مطلع نبود. دو ساعت پس از شروع نبرد، توپچی‌ها توپ‌ها را به ورودی ارگ آوردند و با شلیک یک گلوله، دروازه را شکستند. بخشی از پادگان باقیمانده به تاشقرغان گریختند، در حالی که برخی دیگر به قلعه نزدیک دهدادی پناه بردند. در همان روز، تلگرامی به تاشکند ارسال شد و از آنجا پیامی به مسکو فرستاده شد: «مزار توسط یگان ویتمار تصرف شد». به گفته کنسول وقت شوروی در مزار شریف: به گفته شاهد دیگری، نماینده غیرقانونی سازمان اطلاعاتی در مزار شریف، ماتویف: طی یک هفته لشکرکشی، ۵۰۰ هزاره به یگان پیوستند که از آن‌ها یک گردان جداگانه تشکیل شد. حفظ مزار شریف در شورای رؤسای ادارات، رهبران نظامی و علمای اسلامی، تصمیم گرفته شد که علیه تهاجم «کافران» به سرزمین‌شان جهاد اعلام شود و شبه‌نظامیان برای مقابله با دشمن جمع‌آوری شوند. در ۴ اردیبهشت، پادگان قلعه دهدادی و شبه‌نظامیان قبیله‌ای تلاش کردند یگان پریماکوف را از مزار شریف بیرون کنند. افغان‌های پرتعداد، اما ضعیف مسلح، با دعا و شعارهای مذهبی، در آرایشی فشرده در یک منطقه باز زیر آتش توپ و مسلسل به حمله می‌رفتند. در ۵ اردیبهشت، یک اسکادران مسلسل به طور اضطراری از طریق آمودریا به افغانستان اعزام شد، اما در راه مزار شریف با نیروهای برتر شبه‌نظامیان افغان روبرو شد و مجبور به بازگشت شد. در ۶ اردیبهشت، ۱۰ مسلسل و ۲۰۰ گلوله توپخانه توسط هواپیما به مزار شریف تحویل داده شد. | ## بخش 3: ورود ارتش سرخ به افغانستان (۱۳۰۸ خورشیدی) | افغان‌ها که نتوانستند شهر را با زور بگیرند، برای مجبور کردن یگان پریماکوف به تسلیم، تمام کانال‌های آبیاری منتهی به شهر را در شب مسدود کردند و شروع به محاصره کردند. پریماکوف گزارشی به تاشکند ارسال کرد: تهاجم یگان دوم در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۰۸ خورشیدی، برای کمک به یگان پریماکوف، یگان دوم ارتش سرخ متشکل از ۴۰۰ نفر با ۶ توپ و ۸ مسلسل، تحت فرماندهی فردی به نام زلیم خان (هیچ مدرک مستقیمی برای این وجود ندارد، اما بسیاری از حقایق نشان می‌دهند که او فرمانده تیپ سواره‌نظام ۸ ناحیه نظامی آسیای مرکزی، ایوان افیموویچ پتروف بوده است) اعزام شد. در مسیر، با یک پاسگاه مرزی روبرو شد، که «در عرض چند دقیقه» با آتش مسلسل ارتش سرخ «پاکسازی شد». تصرف دهدادی، بلخ و تاشقرغان در ۱۶ اردیبهشت، در مواضع افغان‌ها، در نزدیکی مزار شریف، هوانوردی ناحیه نظامی آسیای مرکزی حملات بمباران و تهاجمی را آغاز کرد. در یک دوره دو روزه، اسکادران زلیم خان، پس از یک پرتاب سریع، در ۱۷ اردیبهشت به مزار شریف رسید و همراه با یگان پریماکوف، به افغان‌هایی که به دهدادی عقب‌نشینی کرده بودند، حمله کرد. در ۱۸ اردیبهشت، پس از حملات هوایی و گلوله‌باران، پادگان قلعه را ترک کرد و ۵۰ توپ، ۲۰ مسلسل، تعداد زیادی سلاح سبک و مهمات را در آنجا باقی گذاشت. پس از دو روز استراحت، در ۲۰ اردیبهشت، یگان ترکیبی پریماکوف در چندین ستون به سمت جنوب، به سمت بلخ و تاشقرغان حرکت کرد. در ۲۲ اردیبهشت، یگان پریماکوف بلخ را اشغال کرد و روز بعد، بدون مواجهه با هیچ مقاومتی، وارد شهر تاشقرغان شد. نبرد با نیروهای ابراهیم بیگ و سید حسین از شرق، علیه یگان پریماکوف، ابراهیم بیگ با ۳٬۰۰۰ سرباز پیشروی کرد. گارد ملی حبیب‌الله با ۱٬۵۰۰ سرباز، تحت فرماندهی وزیر جنگ، سید حسین، از کابل خارج شد. والیشف، شرح مفصلی از تصویر نبرد ارائه داد: سید حسین، یگان‌های خود را رها کرد و فرار کرد. به گفته ماتویف، نماینده واحد شناسایی در مزار شریف، هنگامی که یگان در همان جاده بازگشت، اجساد متلاشی شده هنوز تمیز نشده بودند. بازگشت یگان فرار امان‌الله خان از افغانستان، یگان چرپانوف را در وضعیت دشواری قرار داد. در غیاب هرگونه مبنای قانونی برای حضور در داخل کشور، ماندن هواپیما در قلمرو آن به عنوان تجاوز توسط اتحاد جماهیر شوروی تلقی می‌شد. علاوه بر این، در کشورهای اروپایی، و همچنین در ترکیه و ایران، خبر تهاجم ارتش سرخ به افغانستان منتشر شد. در ۷ خرداد (۲۸ مه)، چرپانوف یک پیام رادیویی از مقر ناحیه نظامی آسیای مرکزی مبنی بر بازگشت به میهن خود دریافت کرد. بیش از ۳۰۰ نفر از شرکت‌کنندگان در این لشکرکشی، نشان پرچم سرخ دریافت کردند و بقیه هدایای ارزشمندی دریافت کردند. | ## جمع‌بندی | در اسناد واحدهای نظامی، این عملیات به عنوان از بین بردن راهزنی در ترکستان جنوبی ذکر شده است و شرح آن در آثار تاریخی ممنوع بود.