موضوع مقاله: کتاب‌شناسی شیخ طوسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کتاب‌شناسی شیخ طوسی | مقدمه: ۴۶۰ ه‍.ق) از جمله فقیهان و دانشمندان شیعه می‌باشد که آثار پرشماری را در موضوعات مختلف از خود به جای گذاشته‌است. | ## بخش 1: کتاب‌شناسی شیخ طوسی | دوران اقامت شیخ طوسی در بغداد، همزمان با روی کار آمدن خاندان سنی مذهب سلجوقی و افول خاندان شیعی آل بویه بود. همچنین حنبلیان در بغداد، ائتلافی به راه انداختند که همگی آنها سبب شد حملاتی به بغداد صورت گرفته‌است و محله کرخ (محل زندگی شیخ) مورد تعرض و غارت قرار گیرد. در یکی از این حملات، کتابخانه بزرگ شیخ طوسی به آتش کشیده شده و شیخ مجبور به ترک بغداد و مهاجرت به نجف می‌شود. طوسی به تاریخ بیست و دوم محرم سال ۴۶۰ ه‍.ق در نجف، در سن هفتاد و پنج سالگی از دنیا رفت. شیخ را مؤسس طریقه اجتهاد مطلق می‌دانند و به او القاب «شیخ»، «شیخ الطائفه» و «شیخ الامامیه» داده‌اند. شیخ طوسی توانسته‌است با در اختیار داشتن کتابخانه بزرگ بغداد، آثاری فراوانی را با موضوعات مختلف به نگارش درآورد. شیخ طوسی در الفهرست، تعداد آثار خویش را ۴۲ مورد یاد کرده‌است، اما این تعداد، شامل تمام آثار وی نمی‌شود. آقابزرگ تهرانی، پس از تحقیقی مفصل در خصوص زندگانی شیخ، تعداد آثار منسوب به وی را ۴۷ اثر دانسته و آنها را شامل کتاب و رساله‌های شیخ گزارش کرده‌است. ویژگی‌های آثار آثار شیخ طوسی با توجه به تاریخ زندگانی وی در مقاطع مختلف، به‌طور کلی در سه دوره نگارش یافته‌اند: دوره نخست، بین سال‌های ۴۰۸ تا ۴۳۶ ه‍.ق است که مربوط به دوران حضور شیخ در بغداد و تا پیش از مرگ استادش سید مرتضی و عهده‌داری بر زعامت شیعیان می‌باشد. دوره دوم بین سال‌های ۴۳۶ تا ۴۵۰ ه‍.ق است که در آن دوره، شیخ عهده‌دار منصب زعامت گردیده‌است. اکثر آثار شیخ در دوره دوم نگارش یافته‌است و آثاری که در دوره نخست به رشته تحریر درآمدند، بیشتر در حوزه حدیث و کلام بوده‌اند. در دوره سوم نیز، اکثر کتب به شکل املاء بوده‌اند و احتمالاً این امر به جهت مشغله‌های شیخ در تأسیس حوزه علمیه در نجف بوده‌است. شیخ پس از هجرت به بغداد، به کتابخانه بزرگ کرخ دسترسی پیدا کرد و توانست از آثار این کتابخانه که شامل اصول روایی بوده‌است، کمال استفاده را نموده و از کتب، آن استنساخ نمود. دیگر کتابخانه‌هایی که در دسترس شیخ بود، کتابخانه سید مرتضی بود که شیخ توانست ۲۸ سال در آنجا حضور داشته باشد. شیخ توانست در دوران حیات خویش، آثار متعددی را در موضوعات متنوع، به رشته تحریر درآورد. این موضوعات عبارتند از: فقه، کلام، اصول فقه، تفسیر، حدیث، رجال، ادعیه و عبادات و… این ویژگی‌ها سبب شد تا حدود صد سال، دانشمندانِ پس از شیخ طوسی، به آثار شیخ اکتفا نمایند. اولین کسی که به مخالفت با برخی آرای شیخ طوسی پرداخت، ابن ادریس حلی (مـ ۵۹۸ ه‍.ق) بوده‌است که دانشمندان بین عصر شیخ تا عصر خویش را مقلده می‌خواند. برخی بر این باورند که شیخ طوسی آثارش را به ترتیب تاریخ نگارش در کتاب خویش الفهرست گزارش کرده‌است، اما این نظریه دچار ضعف‌هایی می‌باشد که با دقت در مولفات شیخ روشن می‌گردد. برای روشن شد ترتیبی دقیق از آثار شیخ طوسی، قرائن مختلفی وجود دارد که مورد استفاده در فهرست حاضر قرار گرفته‌است، از جمله آنها: تصریح شیخ به تاریخ تألیف ذکر عنوان کتب در کتاب‌های دیگر ذکر یا عدم ذکر عنوان کتاب در رجال کشی به‌کارگیری برخی القاب در کتاب چون «رحمة الله» و «ادام الله» برای استادان ترتیب عناوین کتب در کتاب الفهرست کتب اربعه دو اثر شیخ به نام‌های «الاستبصار» و «التهذیب»، در میان شیعیان دوازده‌امامی، از کتب اربعه شناخته می‌شود. اولین کتاب از کتب اربعه، به همت محمد بن یعقوب کلینی (شیخ کلینی) و با نام کافی به رشته تحریر درآمد. با فاصله اندکی محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق) کتاب من لایحضره الفقیه را نوشت و پس از آن محمد بن الحسن طوسی (شیخ طوسی) دو کتاب تهذیب و استبصار را گردآوری کرد. بجز کتاب کافی، سه کتاب دیگر در دوران سلطه آل بویه تألیف شدند و در آغاز دوره سیاسی بویهی‌ها شهرت یافتند. به این چهار کتاب اصلی حدیثی، اولین بار در قرن ششم هجری قمری «کتب اربعه» یا «الاربعه» اطلاق شده‌است. استفاده از این تعبیر احتمالاً به جهت جایگزینی برای صحاح سته (آثار حدیثی اهل سنت) تعبیر شده‌است. | ## بخش 2: کتاب‌شناسی شیخ طوسی | پس از تحریر کتب اربعه، به مرور از رغبت دانشمندان حدیث در اسنتساخ اصول کاسته شد و در نتیجه بسیاری از کتب حدیثی متروک گردید. یکی از عواملی که شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی را که به محمدون ثلاث شهره‌اند، به تدوین کتب اربعه واداشت، وجود تعارض‌ها در روایات، مبارزه با جریان انحرافی غلات و تحریف روایات بود. پس از تدوین کتب اربعه، و با تلاش‌های سید مرتضی و شیخ مفید در زمینه حدیث؛ پرونده نابسامانی در احادیث شیعه در عصر متقدمان بسته گردید و تاریخ شاهد تدوین کتب کلامی و فقهی در بین دانشمندان شیعه بود. در این اثر روایات متعارض گزارش شده‌اند و این مسئله به عمق و اعتبار بیشتر می‌افزاید. شیخ طوسی، برای اختصار در کتابش، احادیث را با سندی معلق نقل می‌کند و در انتهای کتاب، طریقه خویش به هر راوی را می‌نویسد. روایات این اثر اکثر در زمینه فقه هستند و نسبت به آثار صدوق و کلینی، احادیث فقهی بیشتری را شامل می‌شود. این اثر توانسته ارائه نسبتاً کاملی از آراء موافق و مخالف احکام شرعی مورد اختلاف را داشته باشد. بر این اثر نقدهایی وارد شده‌است از جمله روایت احادیث ضعیف، ضعف در بیان وجوه حل تعارض بین روایات، بیان دلایل غیر محکم برای برخی ادعاها و وقوع خطا و تحریف در نقل سند و متن برخی روایات. استبصار کتاب استبصار اولین اثر فقهی شیعی است که به جمع روایات مختلف پرداخته‌است. طبق گفته شیخ طوسی در مقدمه کتاب، طوسی ابتدا حکم شرعی مورد استنباط خودش را به همراه روایت مدنظر بیان کرده و در ادامه روایات مخالف فتوایش را می‌آورد. این اثر با کتاب تهذیب در تنظیم شدن بر اساس کتاب مقنعه، حذف اسانید برای اختصار و کوشش در رفع تعارض میان روایات مشترک است. شیخ طوسی در این اثر روایات را به دو دسته متواتر و غیر متواتر، و غیر متواتر را نیز به دو دسته روایات همراه با قرائن و روایات بدون قرائن (آحاد) تقسیم‌بندی می‌نماید. بر اساس این تقسیم‌بندی روایات آحاد بدون معارض، مورد پذیرش هستند و در صورت داشتن تعارض، باید قواعد تعادل و تراجیح در تعیین روایت حجت مورد استفاده قرار گیرد. فهرست آثار شیخ طوسی راهنمای فهرست: ( ) +فهرست آثار شیخ طوسیعنوان نام دیگرموضوع اثرتاریخ نگارش (هـ. ق)حجم اثروضعیت نشرتوضیحاتآغازپایانترتیباختیار معرفة الرجال اختیار الرجالرجال۴۵۶۲۸۲۵۲ ص. خشیخ طوسی در این اثر، اقدام به تصحیح کتاب رجال کشی نموده‌است و آن را به صورت آمالی به شاگردان خویش املا نمود.اصول العقائداصول عقائدشیخ طوسی از این اثر در کتاب الفهرست خویش یاد کرده و آن را بزرگ توصیف نموده که با موضوع توحید و عدل نگاشته شده‌است. برخی رسالة فی الاعتقادات را نام دیگر این اثر گزارش کرده‌اند.الاستبصار فیما اختلف من الاخبارحدیث۳۴ ج. آقابزرگ تهرانی، ۱۸ عنوان کتاب را در شرح و حواشی این اثر گزارش کرده‌است.الاستیفاء فی الامامةاصول عقائد۵از این اثر، نسخه‌ای موجود نیست و برخی به اشتباه آن را همان تلخیص الشافی دانسته‌اند.الاقتصاد الهادی الی طریق الرشادکلام۴۴۰۴۴۷۲۵۳۱۶ ص. چشیخ این اثر را در موضوع عبادات و اصول عقائد نگاشته و در آن رعایت اختصار را نموده‌است.الاعتقاداتاصول عقائددر این اثر، شیخ ۲۵ دلیل برای اثبات توحید، نبوت و امامت بیان می‌دارد. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است.الامالی المجالس فی الاخبارحدیث۴۵۵۴۵۸۲۹۷۳۷ ص. اولین جلسه این کتاب، مربوط به شهر بغداد بوده و آخرین جلسه آن نیز در نجف املاء گردیده‌است.الایجاز فی الفرائض و المواریثمختصر فی الفرائض و المواریثفقه۱۳این کتاب از مآخذ بحارالانوار است و قطب‌الدین راوندی این اثر را شرح داده‌است.التبیان فی تفسیر القرآنتفسیر۱۶۱۰ ج. ابوعبدالله محمد بن هارون این اثر ار تلخیص کرده‌است.الجمل و العقودفقه۴۳۵–۴۱۵~۱۲۱۶۱ صچشیخ طوسی، این اثر را به درخواست قاضی ابن براج (نماینده شیخ در شام) نگاشته‌است.الخلاف فی الاحکاممسائل الخلاففقه۴۱۵~۱۴۶ ج. سید حسین بروجردی نیز بر این اثر تعلیقه نگاشته‌است.العدة فی اصولعدة الاصولاصول فقه۴۳۲~۴۲ ج. موضوع بخشی از کتاب، اصول فقه و بخشی دیگر، اصول دین می‌باشد.الغیبةاصول عقائد۴۴۴۴۴۷۲۶۴۷۹ ص. | ## بخش 3: کتاب‌شناسی شیخ طوسی | موضوع کتاب در خصوص غیبت حجت بن الحسن است.الفرق بین النبی و الامامکلامشیخ از این کتاب در الفهرست خویش یاد کرده‌است. چاین آثار، از جمله آثار کتاب‌شناسی مصنفات و اصول شیعه است و همچنین در علم رجال کاربرد دارد. بخشی از این کتاب در زمان حیات سید مرتضی، بخشی دیگر پس از فوت سید مرتضی نگاشته شده‌است. محقق حلی این اثر را تلخیص کرده‌است.الکافیکلامکتابی است در موضوع علم کلام، که هیچگونه اثری از آن در آثار شیخ و دیگران گزارش نشده‌است. این اثر آخرین اثر شیخ در زمینه فقه است.المسائل الالیاسیةگوناگونشیخ در این کتاب، بیش از ۱۰۰ مسئله مختلف و گوناگون را جواب داده‌است.المسائل الجنبلائیةفقهشیخ در این کتاب، به بیست و چهار مسئله پاسخ داده‌است.المسائل الحائریةفقه۴۳۶~این اثر از مآخذ کتاب بحارالانوار است و شیخ در آن به سیصد مسئله فقهی پاسخ داده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است.المسائل الحلبیةفقهشیخ از این اثر در کتاب خویش الفهرست یاد کرده‌است.المسائل الدمشقیةتفسیر قرآناین کتاب شامل دوازده مسئله در تفسیر قرآن می‌باشد. شیخ در الفهرست خود، این کتاب را بی مانند می‌داند.المسائل الرازیةکلام۱۰این کتاب حاوی پانزده سؤال و جواب در مسئله وعید است که مشترکاً توسط سید مرتضی و شیخ طوسی پاسخ داده شده‌است. آنچه مشخص است، این اثر پیش از سال ۴۳۶ نگاشته شده‌است.المسائل الرجبیةتفسیر قرآناین اثر در تفسیر یک یا چند آیه از قرآن نگاشته شده‌است.المسائل القمیةعنایت‌الله قهپایی به نقل از الفهرست این کتاب را به شیخ طوسی منتسب می‌دارد اما نام این اثر در نسخه چاپی الفهرست موجود نیست.المفصح فی الامامهکلام۶۲۱ ص. یک نسخه از این اثر در کتابخانه راجه فیض آباد هندوستان موجود است.النقض علی ابن شاذان فی مسألة الغارکلام۳۱از این اثر با همین نام در کتاب الفهرست یاد شده‌است.النهایة فی مجرد الفقه و الفتاویفقه۴۳۵–۴۱۵~۲۷۸۰ ص. چمتن کتاب حاوی فتاوای فقهی شیخ اما به صورت بیان روایات است.انس الوحیدانس التوحید۳۳شیخ طوسی در کتاب الفهرست خویش، این اثر را یاد کرده‌است و آن را یک مجموعه معرفی می‌کند. از این کتاب هیچ اثری باقی نمانده‌است و موضوع آن نیز به‌طور واضح مشخص نیست.تلخیص الشافیکلام۴۳۲۷۴ ج. بر این اثر، ۱۶ شرح و ۲۰ حاشیه گزارش شده‌است.شرح جمل العلم و العملتمهید الاصولکلام۴۳۶–۴۵۰~۱۱این کتاب، شرحی بر جمل العلم و العمل اثر سید مرتضی است. از آنجا که شیخ به شرح اصول علم و عمل کتاب سید مرتضی پرداخته‌است، نجاشی نام اثر را تمهید الاصول گزارش کرده‌است.رجال طوسیکتاب الابوابرجال۹۴۵۲ ص. چاین اثر، جزء کتب اربعه رجالی شیعه محسوب می‌شود و در دوران حیات سید مرتضی نگاشته شده‌است. این اثر توسط محمد شاه‌عبدالعظیمی نجفی (مـ ۱۳۳۴ ه‍.ق) این کتاب را تلخیص کرده و تحت عنوان کتابی به نام منتخب الرجال چاپ نموده‌است.ریاضة العقولکلام۴۴۵–۴۵۰~۲۰این کتاب، شرح شیخ بر کتاب مقدمة فی المدخل الی علم الکلام از آثار خودش بوده‌است.شرح الشرح فی الاصولاصول الفقه۳۵این کتاب، آخرین اثر شیخ است که به صورت املاء به شاگردان تصنیف شده‌است. برخی این اثر را همان کتاب اصول العقائد شیخ می‌دانند.ما لایسع المکلف الاخلال بهما لا یسع المکلف ترکهکلام۱۸در هیچ‌یک از آثار شیخ، از این کتاب یاد نشده‌است؛ و احتمالاً یکی از دو رساله مسائل الکلامیه یا رساله فی الاعتقادات باشد.ما یعلل و ما لا یعللکلام۱۷این اثر در علم کلام نگاشته شده‌است و امروزه از آن نسخه‌ای در دست نیست.مختصر اخبار المختار بن ابی عبید الثقفیاخبارالمختارگوناگون۳۰در این اثر از اخبار مختار ثقفی گزارش شده‌است.مختصر المصباحمصباح الصغیرادعیه۲۸۸ ص. خشیخ در این اثر به تلخیص مصباح المتهجد پرداخته‌است.۱مختصر فی عمل یوم و لیلةیوم و لیلهفقه۴۳۶–۴۳۰~۲۳شیخ در این اثر به بیان برخی از عبادات از جمله نمازهای نوافل اشاره کرده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است.مسائل ابن البراجفقهبه گفته آقابزرگ تهرانی، شیخ از این اثر در کتاب الفهرست خویش یاد کرده‌است اما در الفهرست چاپی، این کتاب گزارش نشده‌است.مسائل الکلامیهکلام۴۴۷این کتاب شامل ۳۴ مسائله کلامی با موضوع‌های توحید، نبوت و امامت است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است.مسألة فی الاحوال۲۱این اثر در زمان حیات نجاشی نگاشته شده‌است.مسألة فی العمل بخبر الواحد و بیان حجیتهحجیة الاخباراصول فقه۲۲از این اثر نسخه‌ای موجود نیست و در زمان حیات نجاشی نگاشته شده‌است.مسألة فی تحریم الفقاعفقه۴۴۶–۴۳۶~از این اثر، سه نسخه در کتابخانه‌های میرزا محمد طهرانی سامرا، حسینی شوشتری نجف و فیض آبادی هندوستان گزارش شده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است.مسألة فی مواقیت الصلاةفقهاز این اثر، تنها ابن شهر آشوب در معالم العلماء یاد کرده‌است.مسألة فی وجوب الجزیة علی الیهود و المنتمین الی الجبابرةفقهشیخ از این کتاب در الفهرست خود گزارشی به میان نیاورده‌است اما عنایت الله قهبائی این کتاب را در مجمع الرجال به شیخ طوسی منسوب می‌داند.مسائل الاصولمسألة فی الاصول یا مسائل الاصولاصول عقائددر هیچ‌یک از کتب رجال و تراجم از این اثر یاد نشده‌است و واعظ زاده خراسانی این اثر را به شیخ طوسی نسبت داده‌است.مصباح المتهجدادعیه۴۰۸۲۴۲ ج. چنگاشتن این اثر یکی از دلایل هجرت شیخ به نجف گردید چرا که وی در این کتاب، عمر، عثمان و ابوبکر را لعن کرده‌است.مقتل الحسین علیه‌السلاممقتل۳۴شیخ از این اثر در کتاب الفهرست یاد کرده‌است.مقدمة فی المدخل الی علم الکلامکلام۴۴۴۱۹این اثر به املاء شیخ و به کتابت نظام الدین محمود بن علی خوارزمی نگاشته شده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است.مناسک الحج فی مجرد العملفقه۳۲کتابی در اعمال و مناسک حج است.هدایة المسترشد و بصیرة المتعبدادعیه۲۷امروزه از این اثر، نسخه‌ای موجود نمانده‌است. | ## جمع‌بندی | با این وجود، بنا به گزارش مجلسی، نسخه‌ای از این اثر تا سال ۵۹۹ ه‍.ق به‌طور کامل موجود بوده‌است.