موضوع مقاله: فهرست میراث جهانی در تاجیکستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست میراث جهانی در تاجیکستان | مقدمه: تاجیکستان ۲۸ اوت ۱۹۹۲ م به این کنوانسیون پیوست و تا سال ۲۰۲۵ میلادی، افزون بر ۵ مکان ثبت‌شده، ۱۵ سایت نیز از این کشور در فهرست آزمایشی قرار گرفته است. | ## بخش 1: فهرست میراث جهانی در تاجیکستان | همان‌طور که در پیمان‌نامه میراث جهانی یونسکو — که در سال ۱۹۷۲ م تأسیس شده — شرح داده شده است، سایت‌های میراث جهانی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد، یونسکو مکان‌هایی هستند که اهمیت فرهنگی یا طبیعی دارند. طبق کنوانسیون یونسکو هر اثری پس از ثبت توسط این کمیته، باید از سوی کشور نگهدارندهٔ اثر، مورد توجه ویژه قرار گیرد و انجام هرگونه دخل و تصرف یا اقدامی که باعث به خطر افتادن آن شود، ممنوع است. اولین میراث در تاجیکستان در سال ۲۰۱۰ م در سی و چهارمین جلسه کمیته میراث جهانی یونسکو در برزیل ثبت شد. در سی و هفتمین اجلاس سالانهٔ کمیته که در پایتخت کامبوج برگزار شد، باغ ملی تاجیکستان در فهرست آثار جهانی به ثبت رسید. کوئیچیرو ماتسوئورا، مدیر کل سازمان علمی فرهنگی یونسکو، با ذکر این نکته که اقدامات لازم برای ثبت تعدادی از آثار تاریخی تاجیکستان از جمله شهر باستانی سرزم، پارک ملی، عبادتگاه بودایی تپه، هولبوک، تخت سنگی، قلعه حصار و مدرسه خواجه مشهد در حال پیگیری است ابراز امیدواری کرد در آینده نزدیک شهر باستانی سرزم و پارک ملی تاجیکستان در فهرست آثار تاریخی این سازمان گنجانده شود. # نگاره نام موقعیت ش ثبتمعیارها سال شرح م ۱250pxسرزمسغد۱۱۴۱(ii iii)۲۰۱۰این منطقه را قدیمی‌ترین محوطهٔ باستان‌شناسی آسیای میانه می‌توان نامید که نخستین اکتشافات در آن، در سال ۱۹۷۴ م رخ داد که این فعالیت‌ها، تا امروز و توسط باستان‌شناسان روسی، فرانسوی و آمریکایی، در ناحیه پنجکنت پیگیری شده است. بر اساس برآورد باستان‌شناسان، این ناحیهٔ تاریخی، ۱۳۰ هکتار وسعت دارد و قدمت آن مربوط به ۵۵۰۰ سال پیش است. ۲250pxپارک ملی پامیربدخشان۱۲۵۲(vii viii)۲۰۱۳یک پارک ملی و ذخیره‌گاه طبیعی است که در شرق کشور تاجیکستان و در کوهستان پامیر قرار دارد. این پارک در حدود ۲٫۶ میلیون هکتار وسعت دارد که ۱۸٪ از کل اندازهٔ تاجیکستان است و بخش‌هایی از کوه‌های پامیر را شامل می‌شود. زمستان‌های طولانی و تابستان‌های خنک دارد و میانگین بارندگی در آن سالانه ۱۲٫۷ سانتی‌متر است.۳250pxجاده ابریشم: مسیر زرافشان-قره قوم*سغد۱۶۷۵(iii iv v vi)۲۰۲۳این میراث به‌طور مشترک با کشورهای ترکمنستان و ازبکستان ثبت شد. شامل چندین اثر پنجکنت، ینگی‌قرغانحصار، اجینه‌تپه، تخت سنگین، واسع، آرامگاه خواجه مشهد و دژ یامچان می‌شود که در مسیر جادهٔ ابریشم واقع بوده‌اند. جاده‌های ابریشم مسیرهای ادغام، تبادل و گفتگو بین شرق و غرب است که تقریباً به مدت دوهزار سال به سعادت مشترک بشریت کمک زیادی کرده است. این تجارت تمدن‌های مختلفی را به‌هم متصل کرد، که طی قرن‌ها پابرجا بود و توسط یک سیستم کاروانسراها، شهرک‌ها و شهرهای تجاری و قلعه‌ها در طول بیش از ۱۰۰۰۰ کیلومتری خود پایدار بود که این ویژگی، آن را طولانی‌ترین مسیر فرهنگی در طول تاریخ بشریت می‌کند. ۴پروانه مختص جنگل توگای تاجیکستان|250pxجنگل‌های توگای ذخیره‌گاه طبیعی تیگرووایا بالکاختلان۱۶۸۵(ix)۲۰۲۳این جنگل بین دو رودخانه وخش و پنج در جنوب غربی تاجیکستان واقع شده است. این ذخیره‌گاه شامل اکوسیستم‌های ساحلی وسیع توگای، صحرای شنی کشکاقوم، قله بوریتو و همچنین کوه‌های هوجا-کازیون است. این ملک از مجموعه ای از تراس‌های دشت سیلابی پوشیده شده توسط خاک‌های آبرفتی تشکیل شده است که شامل جنگل‌های رودخانه ای توگای با تنوع زیستی بسیار خاص در دره است. جنگل‌های توگای موجود در ذخیره‌گاه نشان‌دهنده بزرگ‌ترین و دست‌نخورده‌ترین جنگل توگای از این نوع در آسیای مرکزی است و این تنها جایی در جهان است که اکوسیستم صنوبر آسیایی در منطقه‌ای به این اندازه در حالت اولیه خود حفظ شده است.۵تصویر شاهزاده ختلان در یک کتاب فارسی|250pxسایت باستان‌شناسی ختلختلان۱۶۲۷(ii iii)۲۰۲۵خُتل یا ختلان باستان یک پادشاهی قرون وسطایی بود که بین رودخانه‌های پنج و وَخش و پامیر واقع شده بود. این قلمرو شامل ۱۰ سایت و یک بنای تاریخی است که نقش آن را از قرن هفتم تا ۱۶ میلادی در تجارت جاده ابریشم منعکس می‌کند. ختل به تجارت کالاهای ارزشمند مانند نمک، طلا، نقره و اسب کمک می‌کرد و به عنوان یک مرکز برای مبادلات فرهنگی، مذهبی و تکنولوژیکی شناخته می‌شد. بقایای باستان‌شناسی متنوع آن - معابد بودایی، کاخ‌ها، شهرک‌ها، مراکز تولیدی و کاروانسراها - اهمیت استراتژیک و تعاملات پر جنب و جوش آن با امپراتوری‌های همسایه را نشان می‌دهد. موقعیت جغرافیایی فهرست آزمایشی علاوه بر سایت‌های موجود در فهرست میراث جهانی، کشورهای عضو می‌توانند فهرستی از سایت‌های آزمایشی را که ممکن است برای نامزدی در نظر بگیرند، در این فهرست قرار دهند. نامزدها در فهرست میراث جهانی تنها در صورتی پذیرفته می‌شوند که سایت قبلاً در فهرست آزمایشی قرار داشته باشد. | ## بخش 2: فهرست میراث جهانی در تاجیکستان | # نگاره نام موقعیت ش ثبتمعیارها سال شرح م۱250px آرامگاه امیر حمزهولایت سغد۱۳۷۸۱۹۹۹قطعات زیادی از حکاکی‌های هنری در سقف وجود دارد و در ابتدا مقبره‌ای چوبی مربع شکل بود. خوشنویسی و حکاکی بسیار ماهرانه، ترکیبات عالی و کنده‌کاری با مهارت بالا، گواه وجود مدرسهٔ حرفه‌ای خوشنویسی در آسیای مرکزی در دورهٔ آل افراسیاب است. ویژگی‌های معماری بنا این اثر تاریخی را در معماری آسیای میانه منحصر به فرد ساخته است.۲250pxسایت باستانی تخت سنگینولایت ختلان۱۳۷۹۱۹۹۹تخت سنگین، از مانده‌های شهری باستانی در سمت شمال آمودریا در چند کیلومتری مرز با افغانستان است. این محوطهٔ باستان‌شناسی در ریزشگاه دو رود وخش و پنج در غرب آی‌خانم قرار گرفته است. این محل ترکیبی از معبد یونانی و آتشکدهٔ زرتشتی بوده، که نمایانگر این واقعیت است که در باختر دورهٔ هِلِنی دو رسم و سنت وجود داشته است. بخش مرکزی مجموعه شامل یک تالار چهارستونی با یک سکو در گوشهٔ شمال غربی است.۳250pxسایت باستانی بایتودشت چهارمناحیه پنجکنت۱۳۸۰۱۹۹۹این سایت باستانی دارای فرم بیضی–لوزی شکل بوده که مساحت آن ۱۰ هکتار است. فقط یک راه باریک از سمت شرق در رودخانه وجود دارد که در آنجا بقایای دیوار شهر به‌صورت تپه قابل مشاهده است. این مجموعه دارای ساختمان‌هایی شامل جایگاه مقدس آتش و اتاق‌های مختلف برای مراسم مذهبی بوده است.۴250pxآرامگاه خواجه مشهدولایت ختلان۱۳۸۱۱۹۹۹ یکی از مدارس پیش از دورهٔ حکومت مغول در سده‌های ۱۱ و ۱۲ میلادی است که تا امروز نگهداری می‌شده و ابعاد آن ۴۸×۶۸ متر است. دو ساختمان بزرگ با ایوان قوسی در قسمت شمالی آن بنا شده، که با آجرهای سوخته ساخته شده‌اند و به‌عنوان آرامگاه خواجه مشهد شناخته می‌شود. شکننده بودن آجرهای خشتی دلیل تخریب بسیاری از بناهای تاریخی در تاجیکستان است، به همین دلیل بناهای ساخته‌شده از آجرهای سوخته از ارزش بالایی برخوردار هستند.۵250pxاجینه‌تپهولایت ختلان۱۳۸۲۱۹۹۹این مکان با ابعاد ۱۰۰×۵۰ متر از دو قسمت تشکیل شده است، در مرکز آن یک حیاط مربع شکل احاطه شده وجود دارد. قسمت مرکزی آن با استوپای بزرگ که عنصری از معبد بودایی برای نگهداری آثار است اشغال شده بود. مجسمه‌های بودا در حالت‌های مختلف از مراحل مختلف زندگی و فعالیت او و یک مجسمهٔ خیلی بزرگ به طول ۱۲ متر در انتهای شرقی راهرو قسمت معبد روی پایه مسطح وجود داشت. جنس تمام مجسمه‌های ساخته شده از خاک رس است.۶250pxکاخ فرمانداری خلبوکولایت ختلان۱۳۸۳۱۹۹۹این ارگ در قسمت جنوب غربی محل شهر باستانی واقع شده است و چندین بار تخریب و بازسازی شده است. کف آن با آجر سوخته سنگ‌فرش شده بود و دیوارهای ارگ شامل نقاشی جنگجویان و نوازندگان است. کاخ خلبوک به لطف ارتباطات مهندسی مرکب، دارای سیستم گرمایشی و سیستم خارج کردن آب باران بی‌نظیر است. خلبوک یک مرکز اداری، تجاری و فرهنگی در منطقه هوتال در قرن‌های ۹ تا ۱۲ میلادی بوده است.۷250pxآرامگاه خواجه نقشرانناحیه‌های تابع جمهوری۱۳۸۴۱۹۹۹آرامگاه متعلق به سده ۱۱ و ۱۲ میلادی شامل دو مکان دفن است که در دو محوطه موجود است. این دو ساختمان امکانات هنری آجرکاری معمولی برای معماری تاجیکی قرن‌های ۱۱ و ۱۲ میلادی را نشان می‌دهد. مقبره دارای یک درگاه بزرگ به ارتفاع ۳٫۵ متر است.۸250pxسایت باستانی پنجکنتولایت سغد۱۳۸۵۱۹۹۹پنجکنت، نام اصلی آن «پنج کند» به معنای پنج شهر است. پنجکنت، که در سده‌های چهارم و پنجم میلادی، به‌عنوان پایتخت هپتالیان بنیان نهاده شد، در سدهٔ هفتم میلادی به کمال ترقی خود رسید. مهم‌ترین نقاشی‌های سغدی در آن یافت شده است، و برخی از آن‌ها حاکی از آیین خاکسپاری سغدیان است، و مرگ سیاووش را نشان می‌دهد. ویژگی بارز آثار هنری کشف‌شده در پنجکنت، تاریخی بودن آن‌ها و رابطهٔ ساختاری‌شان با معماری است.۹250pxآرامگاه محمد بشارا ولایت سغد۱۳۸۶۱۹۹۹آرامگاه در قرون ۱۱ و ۱۲ میلادی به‌عنوان بنایی ساخته شد که عملکردهای مقبره و مسجد را با هم ترکیب می‌کرد. از یک سالن مرکزی بزرگ تشکیل شده است که در هر دو طرف (چپ و راست) ردیف‌های طاقی‌شکل قرار دارد که در امتداد دو محور قرار می‌گیرند و موازی محور مرکزی میانی هستند. | ## بخش 3: فهرست میراث جهانی در تاجیکستان | درگاهی با تزئینات غنی از گل‌های مایل به قرمز در سال ۱۳۳۲ م به آن افزوده شده است. یک پاشنه قوسی به سر سه چهارم ستون‌ها متکی است، که در گوشه‌های داخلی تکیه‌گاه آن نقش بسته است.۱۰250pxسایت باستانی شهرستانولایت سغد۱۳۸۷۱۹۹۹محوطه شهر باستانی شهرستان مرکز سیاسی، اقتصادی و فرهنگی اسروشنه بوده است. این مجموعه از قلعه‌های متعدد تشکیل شده بود و در سیستمی با دیوار دفاعی دارای برج احاطه شده بود. در کنار خانه‌های مسکونی در قلمرو شهرستان معبد بت‌پرستان پیدا شده که پس از فتح اعراب به مسجد تبدیل شد. تالار کاخ دارای ستون‌های بسیار با ورودی وسیع است که به زیبایی با چوب تزئین شده است. این مکان یک بنای باستانی منحصر به فرد است، که در آن عناصر ساختار شهرهای سده ۱۱ و ۱۲ میلادی به وضوح نمایش داده شده است.۱۱250pxکوهستان فانولایت سغد۲۱۱۷(vii x)۲۰۰۶این کوهستان در رشته‌کوه پامیر قرار گرفته است. قله‌های کوهستان فان بیشتر از پنج هزار متر ارتفاع دارند و معروف‌ترین آن‌ها قله‌های چپدره، بادخانه، ماریا، میرعلی و زندان هستند. حوزهٔ اسکندرکول یکی از دیدنی‌های این کوهستان است که تنوع درخت و بوته‌های پیرامون آن از مهم‌ترین انگیزه‌های سفر گردشگران به این منطقه است. دریاچهٔ اسکندرکول با ۲٫۵ کیلومتر درازا و ۱ کیلومتر پهنا و حدود ۷۲ متر ژرفا دیدنی‌ترین این دریاچه‌ها به‌شمار می‌آید.۱۲250pxبیشه پلنگانولایت ختلان۲۱۰۸(ix x)۲۰۰۶بیشه پلنگان، در جنوب تاجیکستان در ریزشگاه آمودریا به رود پنج قرار دارد. مساحت این منطقهٔ حفاظت‌شده ۴۹۷۰۰ هکتار است و بالاترین ارتفاع آن در حدود ۱٬۲۰۰ متر بالاتر از سطح دریا است. این ذخیره‌گاه طبیعی به‌دلیل اندازهٔ بزرگ آن و تنوع زیست‌محیطی توسط صندوق جهانی طبیعت به‌عنوان مهم‌ترین ذخیره‌گاه طبیعی در آسیای میانه شناخته شده است.۱۳250px ذخیره‌گاه طبیعی کوساولسایبخشی از کوهستان ترکستان۲۱۰۹(vii x)۲۰۰۶این ذخیره‌گاه در دامنه‌های شمالی یال کوه ترکستان به سمت شمال از گردنه شهرستان از جادهٔ دوشنبه–خجند واقع شده است. دارای شیب تند بسیار سنگلاخی است و در برخی نقاط ارتفاع آن به ۲۷۰۰–۳۰۰۰ متر می‌رسد. هدف اصلی ایجاد ذخیره‌گاه حفاظت از تودهٔ جنگلی ارس است که پوشش گیاهی آن توسط سه گونه ارس نشان داده می‌شود. این ذخیره‌گاه زیستگاه حیواناتی چون خرگوش صحرایی شرقی، خرس، گراز وحشی، گوسفند بزرگ‌شاخ، بز و غیره است.۱۴250pxذخیره‌گاه طبیعی دشت جومولایت ختلان۲۱۱۰(vii x)۲۰۰۶دشت جوم، یک ذخیره‌گاه طبیعی در ۳۸۰ کیلومتری در منطقهٔ ختلان شرقی در جنوب غربی تاجیکستان است که زیستگاه پرندگانی چون اردک ماهی‌خوار معمولی، سهره بال‌سرخ، صعوه قهوه‌ای، چکاوک هیوم است و به‌عنوان منطقهٔ پرندگان مهم (IBA) شناخته شده است، زیرا تعداد قابل توجهی از جمعیت گونه‌های مختلف پرندگان را پشتیبانی می‌کند. ذخیره‌گاه در ارتفاع ۱۳۰۰–۲۵۰۰ متر از سطح دریا، در قسمت جنوبی رشته کوه حضرتِ شاه واقع شده است. این ذخیره‌گاه شامل سه رودخانهٔ کوچک کوهستانی و دره‌هاست که دارای پوشش گیاهی متنوعی از گیاهان است.۱۵250pxذخیره‌گاه طبیعی زارکولولایت بدخشان۲۱۱۱(vii x)۲۰۰۶این ذخیره‌گاه طبیعی ۱۶۱۰ کیلومتر مربعی در جنوب شرقی استان خودمختار گورنو–بدخشان در شرق تاجیکستان است که در مجاورت مرز با منطقهٔ واخان افغانستان است. این منطقه در سال ۱۹۷۲ م برای نگهداری از غاز سرنواری به‌عنوان منطقهٔ حفاظت‌شده و در سال ۲۰۰۰ م به یک ذخیره‌گاه طبیعی ارتقا یافت. این ذخیره‌گاه دره وسیعی را در ۳۲۰ کیلومتری شرق مرکز استان خوروغ اشغال می‌کند، که در میان کوه‌های پشته کوه‌های آلیمور جنوبی و علیچور واقع در کوه‌های پامیر شرقی در ۴۰۰۰–۵۴۶۰ متر بالاتر از سطح دریا قرار دارد. این منظره عمدتاً از دامنه‌های ملایم استپ کوهستانی با پوشش گیاهی کم تشکیل شده است. هسته اصلی این ذخیره‌گاه ۳۹۰۰ هکتار دریاچه آب شیرین زارکول در ارتفاع ۴۱۲۵ متر است. | ## جمع‌بندی | اگرچه استفاده از زمین در ذخیره ممنوع است، اما از اطراف آن به‌عنوان چراگاه استفاده می‌شود.