موضوع مقاله: جنگ ایران و روسیه (۱۷۲۳–۱۷۲۲) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ ایران و روسیه (۱۷۲۳–۱۷۲۲) | مقدمه: نیز شهرت دارد، نخستین رویارویی نظامی بین امپراتوری روسیه و ایران در دورهٔ صفوی بود. | ## بخش 1: جنگ ایران و روسیه (۱۷۲۳–۱۷۲۲) | این یورش پس از سقوط اصفهان با حملهٔ شورشیان افغان ( شورش هوتکی ها به رهبری میرویس و محمود افغان که نهایتا به سرنگونی سلسله صفویان منجر شد ) و در پی تلاش پتر کبیر برای گسترش نفوذ روسیه در سواحل جنوبی دریای مازندران و قفقاز و دستیابی به خلیج فارس و دریای عمان و آب‌های اقیانوس هند و نیز جلوگیری از دستیابی رقیب این کشور، امپراتوری عثمانی، به این نواحی آغاز شد. پیروزی امپراتوری روسیه در این نبرد، به تصرف بخش‌هایی از سرزمین‌های شمال و شمال غربی ایران انجامید. بر پایهٔ پیمان سنت پترزبورگ (۱۷۲۳م) مناطقی از ایران در قفقاز شمالی، قفقاز جنوبی و شمال ایران کنونی، شامل شهرهای دربند (واقع در جنوب داغستان) و باکو و مناطق پیرامون‌شان و همچنین ایالات گیلان، شروان، مازندران و گرگان به روسیه واگذار شد. با این حال، ایران نُه سال بعد و در جریان لشکرکشی‌های نادرشاه به داغستان، این مناطق را بازپس گرفت. فعالیت این حزب تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران ادامه داشت.برای تحقیق در مورد جنگ‌های ایران و روسیه در دوره صفوی، کتاب‌هایی چون «تاریخ جنگ‌های ایران و روس» (یادداشت‌های میرزا محمدصادق وقایع‌نگار مروزی)، «گلستان ارم» (از عباسقلی آقا باکیخانف) برای درک جبهه شمال، و پژوهش‌های معاصر مانند «بازخوانی جنگ‌های روسیه علیه ایران» یا کتاب‌هایی که به روابط ایران و روسیه در آن دوران می‌پردازند مراجعه فرمایید. بازرگانان روس در جملهٔ معروفی، بیان کرده‌اند که این لشکرکشی «دروازه‌های آسیا را به روی ما گشود». در مقابل دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که هدف اصلی این حمله را «تنبیه لزگی‌ها در قفقاز جنوبی» می‌داند. اما آنچه که بر همه ثابت شد این بود که آغاز تهاجمات عملی اروپائیان از این جنگ شروع شد. (روس ها از شمال، انگلستان و پرتقال از جنوب) دلیل شکست ایرانیان ۲ چیز بود : اول نبود ارتش قوی و با تجهیزات نوین به واسطه غفلت و خیانت حکومت های مختلف و بی بهره ماندن نخبگان ادوار مختلف از علوم و فنون نظامی که کشور بزرگ ایران از آن محروم شده بود. دوم خیانت همان صاحب منسب ها و حکام کوچک و بزرگ دون مایه که منافع شخصی و ثروت اندوزی را بر ارزش های ملی و ملک مادری خویش ترجیح می دادند. درواقع شکست در مقابل روسیه باعث احساس قدرت اروپاییان نسبت به ایران شد و مقدمه نفوذ ابر قدرت ها به ایران فراهم گشت که این نفوذ تا امروز نیز ادامه دارد. زمینه‌ها دیگر رابطه بین صَفویان و پادشاهی تزاری زمانی بود که قزاق‌ها در زمان شاه سلیمان یکم به فرح‌آباد مازندران حمله کردند و قصر جهان‌نما را که از بناهای زیبای دوره شاه عباس بزرگ بود، ویران ساختند و عده‌ای از اهالی را به قتل رساندند و شبه‌جزیره میانکاله را پایگاه حملات بعدی خود قرار دادند. دولت روسیه هم استپان رازین را در سال ۱۶۷۳ دستگیر کرد و در مسکو به دار آویخت و آنگاه سفیری به اصفهان فرستاد تا روابط دو کشور را دوستانه و سوءتفاهم‌ها را رفع کند. همراه این سفیر ایراکلی یکم، نواده تهمورث‌خان گرجی، والی سابق گرجستان نیز به اصفهان آمد و نزد شاه سلیمان رسید. سفیر روسیه تقاضا کرد دولت ایران، طبق تعهد خود در موقع فتح گرجستان مبنی بر اینکه والی آن ایالت همواره از دودمان باگرایتون باشد، با حکمرانی آراکلی‌خان موافقت کند و اجازه دهد آراکلی‌خان پای شاه را ببوسد و به والی‌گری مفتخر شود. شاه سلیمان تقاضای تزار روسیه را پذیرفت و به آراکلی محبت کرد و امارت گرجستان را برای او برقرار نمود. در سال ۱۶۷۵ نیز سفیر دیگری از روسیه به اصفهان آمد و برای جنگ با عثمانی تقاضای ۲۰ هزار قشون امدادی کرد. این سفیر یک سال در اصفهان ماند و در این خصوص اصرار ورزید؛ ولی دولت ایران حاضر نشد عهدنامه زهاب را زیر پا گذارد و به خاطر روس‌ها با دولت عثمانی وارد جنگ شود. از این تاریخ تا مرگ الکسی یکم و جلوس پتر کبیر در سال ۱۶۸۲، روابط بین دو کشور توأم با سردی بود. در سال ۱۷۰۱ ایسرائیل آوری، دیپلمات ارمنی به همراه میناس تیگرانیان که شخصیت سیاسی و کلیسایی مؤثری در کلیسای ارمنستان بود به منظور ارائه طرح خود برای آزادسازی ارمنستان با حمایت روسیه، به مسکو نزد پترکبیر رفت. همچنین آنها نامه‌ای از طرف ملیک‌های ارمنی (ایالات سیونیک و قره‌باغ) به پتر تقدیم کردند که در آن دقیقاً نوشته شده بود:«هیچ امید دیگری نداریم جز به پادشاهی مرغزار آسمان که جناب اشرف حاکم روی زمین هستید.» پتر وعده داد بعد از پایان جنگ بزرگ شمالی به ارمنی‌ها کمک کند. در تاریخ ۲۴ مه ۱۷۱۴ شاهزاده بیکوویچ چِرکاسکی در گزارش خود درباره‌ شرایط قفقاز، پتر اول را متقاعد می‌کند که لازم است حاکمان قموقها را به سمت خود جلب کند. او اینطور توضیح می‌دهد: اگر این قوم با یاری خداوند و ارادهٔ خردمندانهٔ شما در کنار شما باشند، آنگاه قدرت شما می‌تواند در آن سرزمین به بهترین شکل افزایش یابد. از این رو دیگران هم خواهند ترسید؛ چرا که در آن مناطق همه از این قوم کوهپایه‌نشین بی‌اندازه می‌ترسند. آنها از روی ترسِ خود به شاهزاده و شمخالِ قُموق مواجب می‌دهند و اگر در اعمالشان اندیشه کنید شبیه خراج است و خرج بزرگی است که از طرف شاه ایران هرساله به حاکمان قموق داده می‌شود.Бекович-Черкасский А. 48 بعد از پایان جنگ بزرگ شمالی، پتر اول تصمیم گرفت به سواحل غربی دریای خزر لشکرکشی کند و بعد از تسلط بر دریای خزر مسیر تجاری‌ای را از طریق روسیه از آسیای مرکزی و هندوستان به اروپا ایجاد کند که برای بازرگانان روسی بسیار سودمند بود و درآمدی را برای خزانهٔ امپراتوری روسیه تضمین می‌کرد. مسیر تجاری می‌بایست از خاک هندوستان و ایران بگذرد و از آنجا به دژ روسی در کنار رود کورا و سپس از طریق گرجستان به آستراخان برسد. در سال ۱۷۱۶ او دسته‌ای از نیروهای شاهزاده بیکوویچ چرکاسکی را از طریق دریای خزر به خیوه و بخارا فرستاد. مأموریت این سفر اکتشافی متقاعد کردن خان خیوه به تابعیت از روسیه و امیر بخارا به دوستی با روسیه به منظور کشف مسیرهای تجاری به هندوستان و ذخایر طلا در پایین دست آمودریا بود. با این حال این سفر اکتشافیِ نخست کاملاً شکست خورد، چرا که خان خیوه در ابتدا شاهزاده را متقاعد کرد تا نیروهایش را متفرق کند و سپس خائنانه به دسته‌های جدا شده حمله کرد و آنها را از بین برد. تهیه مقدمات آماده‌سازی سپاهیان روس برای لشکرکشی به ایران در همان زمان جنگ بزرگ شمالی آغاز شد. | ## بخش 2: جنگ ایران و روسیه (۱۷۲۳–۱۷۲۲) | در طرح اولیهٔ عملیات، پیاده شدن در ساحل دریای خزر و پیشروی بعدی از راه خشکی به اعماق خاک ایران پیش‌بینی شده بود. در آنجا قرار بود نیروهای روسی با ارمنی‌ها و گرجی‌ها (حدود ۴۰ هزار نفر) متحد شوند و برای کمک به این دو گروه در نبردشان برای رهایی از سلطهٔ ایران و عثمانی ملحق شوند. در سال های ۱۷۱۴ تا ۱۷۱۵ آلکساندر بیکوویچ چرکاسکی شرحی از سواحل شمالی و شرقی دریای خزر تهیه کرد. در سال ۱۷۱۸ آلکساندر ایوانوویچ کوژین و واسیلی آلکسیوویچ اورسوف هم شرحی از ساحل شرقی خزر تهیه کردند. در سالهای ۱۷۱۹ تا ۱۷۲۰ کارل پتروویچ وِردین و فیودور ایوانوویچ سایمونوف شرحی از سواحل غربی و جنوبی دریای خزر تهیه کردند. پتر اول تصمیم داشت از آستراخان لشکرکشی کند، از طریق سواحل خزر دربند و باکو را تصرف کند، تا رود کورا پیش برود و در آنجا قلعه‌ای بسازد سپس تا تفلیس برود و به گرجی‌ها در جنگ با امپراتوری عثمانی کمک کند و از آنجا به روسیه بازگردد. در صورت وقوع جنگ، هم با واختانگ ششم، شاهِ کارتْلی (گرجستان شرقی) و هم با اسدوادزادور یکم، اسقف ارمنی ارتباط برقرار می‌شد. برای لشکرکشیِ پیش رو از ۸۰ گروهان نیروهای پیاده، ۲۰ گردان مجزا شامل ۲۲ هزار نفر و ۱۹۶ قبضه توپ تشکیل شد.Гизетти А. همچنین در راه آستراخان پتر از کمک آیوکا، خان قالمیق‌ها نیز بهره‌مند شد و دسته‌هایی از سواره‌نظام قالمیق به تعداد ۷ هزار نفر هم در لشکرکشی شرکت کردند. او تصمیم گرفت ۲۲ هزار نفر از نیروها از طریق دریا منتقل شوند و ۷ هنگ دراگون شامل ۹ هزار نفر تحت فرمان سرلشکر کروپاتاف به صورت زمینی از ولگوگراد اعزام شوند. طبق دستور پتر اول و با دخالت مستقیم او در فرماندهی کل نیروی دریایی در کازان نزدیک به ۲۰۰ کشتی ترابری ساخته شد و ۶ هزار ملوان برای آنها در نظر گرفته شد. ۱۵ ژوئن ۱۷۲۲ پتر در بیانیه‌ای خطاب به مردم قفقاز و ایران اظهار داشت: «افراد مطیع شاه – یعنی داوود بیک، حاکم لزگی و سُرخای، حاکم غازی‌قموق – علیه سرور خود شورش کرده‌اند، با حمله به شهر شماخی آن را تصرف کرده و حمله‌ای غارت گرانه‌ای علیه بازرگانان روس انجام داده‌اند. با توجه به امتناع داوود بیک از پرداخت غرامت، ما ناچار هستیم سپاهی را علیه شورشیان یاد شده و راهزنان شیطان صفت راهی کنیم.» نگارش بیانیه را شاهزاده دیمیتری کانتیمر انجام داد؛ شخصی که مسئول دفتر لشکر بود. تسلط بر زبان‌های شرقی این اجازه را به کانتیمر می‌داد تا نقش برجسته‌ای را در این لشکرکشی ایفا کند. در ژوئیه ۱۷۲۲ سپاهیان روس که به سمت جنوب حرکت می‌کردند درخواست‌هایی مبنی بر دریافت تابعیت از طرف حاکمان اطراف داغستان دریافت کردند اما پتر منتظر سفیران حاکم‌نشین اِندیرِی نماند. برای مجازات، پتر سپاهی (۲۰۰۰ سواره نظام و ۴۰۰ کازاک) را تحت فرمان سرتیپ ویتیرانی به اندیری فرستاد. ویتیرانی می‌بایست روستای آندریوسکی (روستای اِندیری) را اشغال کرده و از پیاده‌سازی نیروها در خلیج شبه‌جزیره آگراخان اطمینان حاصل می‌کرد. اِلمورزا چِرکاسکی و اَسلام بیک کامی‌یوتاف، حاکمان کاباردیای بزرگ و کاباردیای کوچک هم به او ملحق شدند. ۲۳ ژوئیه در حوالی روستای اندیری آیدیمیر باردیخانوف و موسال چاپالف با ۵ تا ۶ هزار قموقی و چچن حملهٔ غافلگیرانه‌ای به روس‌ها انجام دادند. بعدها پتر، یک لشکر تنبیهی علیه چچن‌ها فرستاد که بیشتر از قالمیق‌ها تشکیل شده بود. ۱۲ اوت پتر پس از جمع‌آوری سپاه خود همراه با ملکه به صورت رسمی وارد تارکی پایتخت شمخالات غازی قمق شد. او پس از عبادت در کلیسای صحرایی «هنگ پری‌آبریژینسکی» در کنار همراهان خود تپّه‌ای از سنگ ساخت. این اتفاق در محل شهرِ کنونی مخاچ‌قلعه رخ داد؛ شهری که نام اولیهٔ خود یعنی پورت پتروفسک را به افتخار اینکه تزار زمانی در اینجا حضور داشته گرفته‌است. روز بعد پتر کبیر در رأس سپاه خود راهی دربند شد و ناوگان دریایی هم با آذوقه و سلاح ذخیره پشت سر او راهی شدند. ۶ اوت در رود سولاک، مورزا چرکاسکی و اسلان بیک با جوخه‌های کاباردیایی خود به سپاه ملحق شدند. ۱۹ اوت نبردی میان سپاهیان روس و سپاه ۱۰هزار نفری محمود، سلطانِ اوتامیش و جوخهٔ ۶ هزار نفری احمد خان، اوسمیِ قِیتاق درگرفت که با پیروزی روسیه خاتمه یافت. عادل گیرِی، شمخالِ تارکی که قبل از رسیدن سپاه روس دربند و باکو را در اختیار گرفت متحد پتر شد. دربند از نظر استراتژیکی شهر مهمی بود چرا که مسیر ساحلی‌ای را در امتداد دریای خزر دربر می‌گرفت. طوفان شدیدی که تمامی کشتی‌های آذوقه را غرق کرد مانع از پیشروی بیشتر به سمت جنوب شد. پتر تصمیم گرفت اردوگاه شهر را ترک کند و همراه با نیروهای اصلی به آستراخان بازگشت؛ جایی که مقدمات را برای نبرد ۱۷۲۳ شروع کرد. پس از اشغال گنجه سپاهیان ارمنی که در رأس آنها اسقف عیسی حسن جلالیان قرار داشت به گرجی‌ها پیوستند. | ## بخش 3: جنگ ایران و روسیه (۱۷۲۳–۱۷۲۲) | با این حال واختانگ و عیسی پس از اطلاع از خروج سپاه روسیه از قفقاز به ممالک خود بازگشتند. در ماه نوامبر نیروهایی از ۵ گروهان به فرماندهی سرهنگ شیپوف برای اشغال شهر رشت در استان گیلان ایران پیاده شدند. بعدها در ماه مه حاکم رشتی با ۱۵ هزار نفر قیامی را ترتیب داد و سعی کرد جوخهٔ شیپوف که رشت را اشغال کرده بود خارج کند. نبرد ۱۷۲۳ در زمان دومین لشکرکشی به ایران یک گروه بسیار کوچک‌تر تحت فرمان ماتیوشکین به ایران فرستاده شد. ۲۱ ژوئیه روس‌ها با ۴ گردان و دو توپ صحرایی حمله ناگهانی محاصره شدگان را دفع کردند. در همین زمان ۷ کشتی در کنار دیوار شهر لنگر انداخته و شدیداًً شروع به شلیک به آن کردند. ۲۵ ژوئیه حمله‌ای از سمت دریا از طریق شکاف‌های ایجاد شده در دیوار برنامه‌ریزی شده بود اما باد شدیدی برخاست که کشتی‌های روسیه را از ساحل دور کرد. شاه تهماسب دوم بعد از مطلع شدن از این موضوع اسماعیل بیگ سفیر را برای انعقاد پیمان اتحاد به سن پترزبورگ فرستاد که مطابق با آن پتر اول قول داد تا در بیرون راندن افغان‌ها از کشور کمک کند.М. 87 مطابق با پیمان سن پترزبورگ (۱۷۲۳) ایران حاکمیت روسیه بر دربند و باکو را به رسمیت شناخت و گیلان، مازندران و استرآباد را تسلیم کرد. انتقال حاکمیت استان‌های ایرانی کنار دریای خزر به روسیه، روابط روسیه با عثمانی را تیره کرد. امپراتوری عثمانی از وضعیت بی‌ثبات شاه تهماسب دوم استفاده و در اواخر سال ۱۷۲۳ و اوایل سال ۱۷۲۴ به گرجستان شرقی و ارمنستان شرقی حمله کرد و شروع به تهدید روسیه با جنگ نمود. طبق این معاهده عثمانی مناطق شرقی گرجستان و ارمنستان، خانات تبریز، قزوین و شماخی را که اشغال کرده بود حفظ کرد. روسیه نیز شهرها و استان‌هایی را که طبق معاهدهٔ پترزبورگ به‌دست آورده بود نگاه داشت. لشکرکشی به ایران توسط امپراتور روسیه پس از پیروزی در جنگ بزرگ شمالی به عنوان یک عملیات نظامی به منظور تسلط و دستیابی به دریاها تلقی می‌شد. با اجرای برنامه‌های توسعه و دسترسی به دریای خزر در جنگ با ایران، امپراتوری روسیه می‌توانست با کشورهای غرب اروپا تجارت کند. بدین منظور می‌بایست کالاها را از شرق و از طریق رودی که ظاهراً از دریای خزر نشات می‌گرفت و به هندوستان می‌رسید منتقل کرده و آنها را به قیمتی بالاتر در اروپا به فروش رساند. در مذاکرات قسطنطنیه فرانسه نقطه نظر خود را در این باره اینگونه بیان کرد: «شاه روسیه برای حفظ دوستی ابدی که مصوب باب عالی است سلاح خود را بر زمین گذاشت … وزرای عثمانی هم در این باره گفتند که برای مدتی طولانی از طرف باب عالی فرامینی برای لزگی‌ها ارسال شده تا آنها هیچ گونه دردسری را برای مکان‌های یاد شدهٔ روسیه ایجاد نکنند.»Кавказский вектор российской политики. قرار شد تا بازرگانان هلندی که تجارتی جهانی را اداره می‌کردند با خرید کالاهای شرقی از روسیه موافقت کنند. «تزارِ تیزبین، همانند تاجری با تجربه متوجه شد که نجیب‌زادگان لهستانی نمی‌توانند با نبود این ادویه‌ها بر سر میز کنار بیایند.»И. بریتانیا دیدگاه منفی‌ای نسبت به لشکرکشی به ایران داشت و آن را نه به عنوان کمک روس‌ها به ایرانی‌ها در جنگ با شورشیان لزگی، بلکه به عنوان اشغال عمدی سرزمین‌های اطراف دریا خزر می‌دانست. «پتر کاری با تجارت انگلستان نداشت … او تصمیم گرفت به واردات بریتانیا ضربه بزند.»Д. 103 انگلیسی‌ها در محافل قسطنطنیه گفتند که روس‌ها در حقیقت درحال جمع‌آوری سپاه بزرگی برای تصرف ایروان، شروان و گرجستان هستند. پتر کبیر بلافاصله نامه‌ای به ایوان ایواناویچ نیپلویف نوشت و او به باب عالی اطمینان داد که آنها هیچگاه قصد تصرف ایران را نداشتند. «ما برای حفظ امنیت مرزهای خود باید برخی از استان‌ها را در اختیار داشته باشیم.»Кавказский вектор российской политики. – 648 с دولت دانمارک می‌خواست تجارتی با روس‌ها آغاز کند اما در ادامه پادشاه دانمارک از حمایت انگلیسی‌ها برخوردار شد و مخالفت کرد. دانمارک و همچنین سوئد نمی‌خواستند که بازرگانان روس از طریق دریای بالتیک به دریا دسترسی داشته باشند و تجارت خود را در آنجا با کالاهای شرقیِ هندی اداره کنند. عثمانی می‌خواست به دریای خزر دسترسی پیدا کند تا اجازه ندهد بازرگانان روس به تجارت با کشورهای شرقی بپردازند و همچنین کالاهای شرقی‌ای که خریده‌اند را در اروپا به فروش برسانند. شورشی‌ها از این امر استقبال کردند و از عثمانی خواستند تا آنها را تحت حمایت خود قرار دهد. «داوود بیکِ شورشی فرستاده‌ای به سلطان عثمانی فرستاد تا او را تحت حمایت خود بگیرد.»Кавказский вектор российской политики. «تمامی مسلمانان را از خانه‌هایشان بیرون کنید و به آنها دستور بدهید تا سخت با شورشیان بجنگند.»Кавказский вектор российской политики. | ## جمع‌بندی | 89 – 90 این اتفاق به این دلیل رخ داد که خان‌ها که دست نشانده ترکان بودند متوجه شدند که پتر کبیر در زمان سلطنت خود کشور را تقویت کرده‌است و اکنون روسیه می‌تواند آنها را تهدید کند.