موضوع مقاله: انرژی خورشیدی در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # انرژی خورشیدی در ایران | مقدمه: انرژی خورشیدی در ایران کشور ایران در میان مدارهای ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی قرار گرفته است و در منطقه‌ای واقع شده که به لحاظ دریافت انرژی خورشیدی در میان نقاط جهان در بالاترین رده‌ها قرار دارد. | ## بخش 1: انرژی خورشیدی در ایران | میزان تابش خورشیدی در ایران بین ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ کیلووات ساعت بر مترمربع در سال تخمین زده شده است که البته بالاتر از میزان میانگین جهانی است. در ایران به‌طور میانگین سالیانه بیش از ۲۸۰ روز آفتابی گزارش شده است که بسیار قابل توجه است. برای شهرهای شمالی این مقدار کمتر است و برای شهرهای استان کرمان و فارس بیشتر است. در حال حاضر بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی فعال در ایران با ظرفیت 120 مگاوات در فولاد مبارکه در استان اصفهان اجرا شده است. تاریخچه انرژی خورشیدی در ایران از مشهورترین استفاده های تاریخی از انرژی خورشیدی در ایران (در قالب روش ها و متدهای باستانی و سنتی) می توان به این موارد اشاره نمود: 1- سیستم سنتی سرمایش و تهویه ی مبتنی بر بادگیر و زمهریر 2- معماری های سنتی آگاه از فرآیندهای تبادل انرژیمهدی بهادری‌نژاد، محمود یعقوبی، سوسن سعدوندی. مرکز دانشگاهی 3- کوره ها و تنورهای خورشیدی در چین، هند، مصر و ایران باستان 4- استفاده از انرژی خورشیدی در کاربردهای تبدیل فرآورده های سنتی کشاورزی (خشک کردن)، مهندسی سنتی خواص مواد (قوام دهی خورشیدی به سفال و سرامیک) و کاربردهای کهن بهداشتی و درمانی (ضدعفونی طبیعی) 5- استفاده حداکثری و هوشمندانه از نور طبیعی آفتاب در روز و مهتاب در شب در معماری ابنیه به منظور کاربردهای روشنایی، تزئینی (کاشیکاری برّاق، آئینه کاری و ابزارزنی برای ایجاد سطح انعکاسی بر روی سطوح سنگ و آجر)، اعلان زمانی (ساعت آفتابی، هنگامه ظهر و هنگامه اذان و هنگامه تغییر فصل) و ... ایران از کشورهای پیشگام در بهره‌مندی از انرژی خورشیدی در سطح جهان در دهه ۷۰ میلادی بوده است. در دهه شصت هجری شمسی، موضوع انرژی خورشیدی در مقالات علمیِ جراید عمومیعبدالسلام؛ پیشرفت علمی راه میانبری ندارد، مجله هدهد شهریور 1361، سال چهارم - شماره 4 ( 4 صفحه - از 314 تا 317 ) مطرح بود. در خلال سالهای 1370 تا 1377 هجری شمسی اولین ساختمان انرژی خورشیدی ایران (واجد اجزای فعال انرژی و غیرفعال) در دانشگاه علم و صنعت ایران به همت دکتر حاجی سقطی به بهره برداری رسید. دکتر مهدی بهادری نژاد (معاون و استاد وقت دانشگاه صنعتی شریف) از مروجین فناوری انرژی خورشیدی در جامعه مهندسین مکانیک ایران (و سپس با تاسیس انجمن انرژی خورشیدی ایران) در خلال سالهای 1370 تا 1373 بود و گزارشی درباره لزوم و اهمیت انرژی خورشیدی برای آینده ایران برای مرکز پژوهشهای مجلس در سال 1372 تالیف نمود. در دهه ۱۳۷۰، آزمایشگاه‌های تحقیقاتی خورشیدی در دانشگاه‌ها شکل گرفت، سپس در اخبار عمومیخاطرات سال 1373 هاشمی رفسنجانی، صفحه 135 (مربوط به روز 16 اردیبهشت 1373). در حوالی سال 1373 ، یک خط مونتاژ پنلهای خورشیدی (عمدتاً برای پشتیبانی نیروی برق در ایستگاه های مخابراتی دورافتاده) توسط وزارت پست و تلگراف و تلفن در ایران راه اندازی گردید. در سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۳۷۹، «سازمان انرژی نو ایران (سانا)» به‌عنوان متولی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر تأسیس و رشد یافت. در سال 1383 هجری شمسی اولین مولد خورشیدی از نوع دیش استرلینگ در ایران (با ظرفیت 10 کیلووات) در پژوهشگاه نیرو ساخته و آزمایش شد.پژمان صالح ایردخواست، شهریار بزرگمهری. طراحی و ساخت اولین سیستم متمرکزکننده خورشیدی نقطه ای با موتور استرلینگ در ایران با توان الکتریکی 10 کیلووات. نوزدهمین کنفرانس بین المللی برق در خلال سالهای 1387 تا 1391 هجری شمسی، بزرگترین نیروگاه خورشیدی خاورمیانه (تا آن زمان) در شیراز با نام "نیروگاه سهموی خطی شیراز" به بهره برداری رسید.الفت پور، محمدعلی (1391). در سال 1399، اولین نیروگاه خورشیدی شناورِ ایران به ظرفیت 30 کیلووات در پتروشیمی مهاباد راه اندازی شد. | ## بخش 2: انرژی خورشیدی در ایران | در سال 1404 اولین نیروگاه های بزرگتر از 100 مگاواتِ خورشیدیِ فعالِ ایران با ظرفیت 100 مگاوات در محلات و 120 مگاوات در فولاد مبارکه در استان اصفهان افتتاح شد. در 1 خرداد 1405 نیروگاه 130 مگاواتی خورشیدی (متعلق به شرکت متانول کاوه) افتتاح شد. مجموع ظرفیت نصب شده برق خورشیدی ایران طبق آمار منتشره ماهانه توسط ساتبا، تا خرداد ۱۴۰۴، مجموعاً حدود ۱۷۰۰ مگاوات ظرفیت نصب شده نیروگاه‌های تجدیدپذیر ایران بوده است که از این میزان، بیشترین سهم (69 درصد و معادل با حدود 870 مگاوات) متعلق به نیروگاه‌های خورشیدی می‌باشد. تا دوم دی ماه ۱۴۰۴ ظرفیت انرژی های تجدید پذیر به رشدی ۲۰۰ درصدی به حدود ۳۵۰۰ مگاوات رسید. وزیر نیرو در ۲۲ خرداد ۱۴۰۴ به رسانه‌ها اعلام کرد که "اکنون ۱۷۹۳ مگاوات ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر در کشور در حال بهره‌برداری است که ۵۶۱ مگاوات آن در دولت چهاردهم وارد مدار شد". وی در تاریخ 9 تیر ۱۴۰۴ به رسانه‌ها اعلام کرد: "تولید برق انرژی‌های تجدیدپذیر ایران امروز به بیش از ۲۳۰۰ مگاوات می رسد". در ۲۸ مرداد ۱۴۰۴، رئیس ساتبا اعلام کرد که ظرفیت منصوبه نیروگاه‌های تجدیدپذیر ایران از ۲۱۰۰ مگاوات عبور کرده است. در ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ ساتبا اعلام کرد که ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر ایران به بیش از ۲۳۰۰ مگاوات رسیده است. در مهرماه ۱۴۰۴ معاون اجرائی رئیس جمهور اعلام نمود که تولید برق خورشیدی کشور به ۲۵۰۰ مگاوات رسیده است. در ۱۸ مهرماه ۱۴۰۴ اعلام شد که ظرفیت برق تجدیدپذیر کشور از ۲۵۰۰ مگاوات و ظرفیت نیروگاه های خورشیدی کشور از ۲۰۰ مگاوات فراتر رفته است. در ۷ آبان ۱۴۰۴ اعلام شد که با افزوده شدن ۲۰۰ مگاوات جدید به نیروگاه های خورشیدی طی دو هفته، مجموع ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر کشور به ۲۷۰۰ مگاوات رسید. در ۲۵ آبان ۱۴۰۴ وزیر نیرو اعلام کرد که مجموع ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر ایران از ۳۰۰۰ مگاوات عبور کرده است. در 16 دی ماه اعلام شد که ایران از مرز 4000 مگاوات ظرفیت نصب شده تولید برق تجدیدپذیر عبور کرده است. در 21 بهمن 1404 اعلام شد که ظرفیت نصب شده تجدیدپذیر در کشور به 4200 مگاوات رسیده است. در 6 خرداد 1405 اعلام شد که ظرفیت نصب شده فعلی تجدیدپذیرها به 5200 مگاوات رسیده است. در بهار ۱۴۰۴ مجموع تولید برق خورشیدی کشور، رشدی ۷۷ درصدی (در مقایسه با مدت مشابه پارسال) داشته است. در مجموع ۴ ماه ابتدای ۱۴۰۴، تولید برق از منبع انرژی خورشیدی، رشدی ۷۱٪ درصدی نسبت به مدت مشابه پارسال در ایران داشته است. | ## بخش 3: انرژی خورشیدی در ایران | بزرگترین نیروگاه خورشیدی ایران نیروگاه خورشیدی فولاد مبارکه به ظرفیت فعلی 120 مگاوات (که در تیرماه 1404 به صورت رسمی افتتاح شد)، هم اکنون بزرگترین نیروگاه خورشیدی ایران (به صورت تک خاستگاه) به شمار می رود. البته خوشه های مولدهای توزیع شده خانگی و تجاری که محدود به ظرفیت انشعاب هستند، و به صورت توزیع شده در کل شبکه قرار دارند، بزرگترین خوشه مولدهای خورشیدی در ایران (به صورت توزیع شده و نه تک خاستگاه) به شمار می روند. در 1 خرداد 1405 نیروگاه 130 مگاواتی خورشیدی (متعلق به شرکت متانول کاوه) افتتاح شد. سامانه های خورشیدی کوچک مقیاس و خانگی در ایران در کنار طرح‌های کلان در سال 1404، سامانه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس نیز به سرعت در حال گسترش هستند. در سال ۱۴۰۱ ظرفیت این سامانه‌ها به مجموع ۷۰ مگاوات رسید و در مهر ۱۴۰۴ از ۳۳۰ مگاوات عبور کرده و به بیش از ۵۶ هزار سامانه کوچک معادل ۳۳۷ مگاوات ظرفیت منصوبه در کشور رسیده است. در مهر 1404 اعلام شد که ظرفیت نیروگاه های کوچک انشعابی خورشیدی در کشور از 350 مگاوات هم فراتر رفته است و 15 درصد ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر کشور را تشکیل می دهد. جایگاه جهانی انرژی خورشیدی ایران اگرچه ایران به علت اقلیم خود، یکی از پرپتانسیل ترین کشورهای جهان در زمینه تابش دریافتی انرژی خورشیدی است، در جایگاه 40 تا 50 ام در بین کشورها در اکتبر سال 2025 در زمینه "ظرفیت نصب شده انرژی خورشیدی" قرار دارد. سهم نیروگاه‌های خورشیدی در ابتدای سال ۱۴۰۲ بیش از ۴۵۰ مگاوات بوده است که سهم ۵۳٪ از ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر را به خود اختصاص داده است. با وجود این که ایران پتانسیل بالایی برای استفاده از انرژی‌های پاک و به خصوص انرژی فوتوولتائیک خورشیدی دارد، اما سرمایه‌گذاری در آن با سرعت بالایی نسبت به کشورهای دنیا به پیش نرفته است. روند رشد احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر مطابق تصویر مقابل است که سهم نیروگاه‌های خورشیدی در آن به نسبت شاخص تر بوده است. فهرست نیروگاه‌های خورشیدی با ظرفیت بالای یک مگاوات تا نیمه سال ۱۴۰۲ که هم‌اکنون در مدار و در دست بهره‌برداری می‌باشد، به شرح زیر است: ردیفاستانساختگاهنام نیروگاهظرفیت نصب شده (مگاوات)۱کرمانسیرجانمجتمع معدنی و صنعتی گل گهر۴۰٫۰۰۲هرمزگانفارغانتعمیر گستر آنامیس۱۳٫۰۰۱فارسکهمره (دارندگان)مهد تجارت گستران عطار۱۰٫۰۰۲یزداردکانمجتمع معدنی و صنعتی چادرملو۱۰٫۰۰۳اصفهانجرقویهسرمایه‌گذاری برق و انرژی غدیر۱۰٫۰۰۴کرمانماهانتوسعه فراگیر جاسک۱۰٫۰۰۵کرمانماهانسور انرژی آرکا۱۰٫۰۰۶یزداشکذرگسترش انرژیهای نو آتیه۲۱۰٫۰۰۷سیستان و بلوچستانزاهدانگسترش انرژیهای نو آتیه۱ (سما)۱۰٫۰۰۸تهرانحسن‌آبادپارس ری انرژی بهار۱۰٫۰۰۹یزداردکانپژواک عمران کیش۱۰٫۰۰۱۰هرمزگانقشمسرزمین آبی دو قشم۱۰٫۰۰۱۱یزدمهریزتوسعه خورشیدی مهریز غدیر۱۰٫۰۰۱۲فارساقلیدتامین انرژی برق ایرانیان تابان-اقلید۱۰٫۰۰۱۳فارسآبادهتامین انرژی برق ایرانیان تابان-آباده۱۰٫۰۰۱۴کرمانماهانانرژی سبز کویر کیش۱۰٫۰۰۱۵یزدچاهکخورشید درخشان کویر۱۰٫۰۰۱۶قمقمتوسعه انرژی خورشیدی غدیر قم۱۰٫۰۰۱۷یزدفهرجانرژی آوا یزد۱۰٫۰۰۱۸کرمانبافتتامین انرژی برق ایرانیان تابان (بافت)۱۰٫۰۰۱۹فارسمردتوسعه پترو فرایند کرخه۱۰٫۰۰۲۰یزدبافقتوسعه خورشیدی مهریز غدیر۱۰٫۰۰۲۱کرمانجیرفتنیروگاه خورشیدی مدیریت فرایند نیروگاهی ایرانیان۱۰٫۰۰۲۲سمناندامغانتوسعه صنایع تابان انرژی پاسارگاد۱۰٫۰۰۲۳سمنانسمنانپویا انرزی سبز خاور میانه۱۰٫۰۰۲۴یزداردکانپارشید انرژی کویر ایساتیس۱۰٫۰۰۲۵اصفهانجرقویهنیروگاه برق و انرژی غدیر۱۰٫۰۰۲۶کرمانبنم - نرماشیرهامون انرژی خورشید پاک کهکشان۱۰٫۰۰۲۷فارسشیراز - خرامهنیکا انرژی منطقه آزاد چابهار۹٫۹۰۲۸خراسان جنوبیخوسفآفتاب تابان کویر پارت۹٫۰۰۲۹اصفهانشهرمجلسیگروه انرژی خورشیدی تابان افروز آپادانا۹٫۹۵۳۰فارسمردپارس انرژی تخت جمشید۹٫۸۰۳۱کرمانبهرمان رفسنجاننیروگاه خورشیدی تجارت پویا شیوه۹٫۴۴۳۲همدانقهاوندآفتاب ماد راه ابریشم (بوعلی)۸٫۹۰۳۳همدانفامنینآفتاب ماد راه ابریشم (باباطاهر)۸٫۶۰۳۴تهراندماوندمهندسی مشاور انرژی تجدیدپذیر سهیل۸٫۴۰۳۵همدانقهاوندآفتاب ماد راه ابریشم (خلیج فارس)۷٫۰۰۳۶همدانآق بقآفتاب ماد راه ابریشم (امیر کبیر)۷٫۰۰۳۷همدانکردآبادآفتاب ماد راه ابریشم (شهدای همدان)۷٫۰۰۳۸همدانکبودرآهنگکرینر سور انرژی پارسیان۷٫۰۰۳۹خراسان جنوبیسربیشهآذر باد پردیس پامچال (آقای گفتاری)۷٫۰۰۴۰زنجانابهرتامین انرژی ابهر (آقای نجفی)۶٫۹۰۴۱یزدنیرسور تجارت کیش۵٫۰۲۴۲خراسان رضویخوافصبا نیروی طوس۵٫۰۰۴۳چهارمحال و بختیاریسفیددشت-بروجننیروگاه خورشیدی تولید و مدیریت نیروگاه زاگرس کوثر «بنیاد شهید»۵٫۰۰۴۴کرمانکهنوجگسترش انرژی ملل۴٫۹۹۴۵فارسسروستانبهناد انرژی پارس لیان۴٫۶۰۴۶یزددهشیرتوسعه انرژیهای نو مکسان دهشیر۳٫۵۰۴۷کرمانرفسنجانسور انرژی طاها۳٫۰۰۴۸یزداردکانشید انرژی سدید۲٫۸۶۴۹تهرانشهر ری (حسن‌آباد)پارس ری انرژی بهار۲٫۷۰۵۰کرمانبردسیرتامین انرژی برق ایرانیان تابان (بردسیر)۲٫۶۰۵۱یزدگاریزاتشرکت نیروگاه خورشیدی آفتاب تابان گاریزات۲٫۵۰۵۲آذربایجان غربیپسکونپارس آذر صنعت نفت۲٫۵۰۵۳یزداردکان عطر آباد۳آوند پس کرمان- مانا مهر انرژی نسیم - سایان اوج پارس۲٫۵۰۵۴مرکزیمحلاتتامین انرژی مانا۲٫۵۰۵۵اصفهانکاشانمدیریت انرژی خورداد۲٫۵۰۵۶بوشهردشتیآفتاب منور سپهر پارس۲٫۰۳۵۷قزوینکهکمپنا (کهک ۴)۲٫۰۰۵۸فارسشیرازتوسعه نیروی آرمان شریف۲٫۰۰۵۹کرمانرفسنجانفروملیبدن کویر رفسنجان۲٫۰۰۶۰یزداردکان عطر آباد۲آوند پس کرمان- مانا مهر انرژی نسیم - سایان اوج پارس۲٫۰۰۶۱اصفهاناصفهاننیروگاه خورشیدی شرکت سرمایه‌گذاری صنایع شیمیایی ایران۱٫۹۴۶۲قمقمانرژی پاک بنا۱٫۸۱۶۳چهارمحال و بختیاریشهرکردصنایع سیمان شهرکرد۱٫۵۳۶۴سمناندامغانآبوویند دامغان۱٫۳۱۶۵کرمانرفسنجانشرکت مهر راد انرژی آروند۱٫۲۰۶۶اصفهانهرندفردوس ماشین تهران۱٫۱۰۶۷همدانبهارشرکت تولیدی آرد سینا۱٫۰۹۶۸فارسمرودشتشرکت خدمات کشاورزی خوشه پرور مرودشت۱٫۰۸۶۹خراسان رضویمشهدمصطفی فقیه سبزواری۱٫۰۸۷۰خراسان رضویمشهدمحمد فقیه سبزواری۱٫۰۷۷۱اصفهاناصفهاننیروگاه خورشیدی شرکت سرمایه‌گذاری صنایع شیمیایی ایران۱٫۰۵۷۲خوزستانشوشفرحان کعب۱٫۰۳۷۳اصفهانطالخونچهنسیم عمران طالقان جی۱٫۰۱۷۴اردبیلاردبیلشرکت فن شناسان آلکا تدبیر آراد۱٫۰۱۷۵خراسان جنوبیبشرویهتوسعه انرژی سبز شفق۱٫۰۰۷۶کرمانبردسیرسپنتا ساران آریا۱٫۰۰۷۷کرمانقلعه گنجنیروی مرکزی صبا۱٫۰۰۷۸اصفهانشهرضافرسان صنعت سپاهان۱٫۰۰۷۹خراسان رضویچنارانسور نیروی آذرباد۱٫۰۰۸۰فارسآبادهمحمدرضا کریمی۱٫۰۰۸۱سمنانمهدی شهرکرانه نوردان پیشکش۱٫۰۰۸۲اصفهاننائینسور انرژی اسپادان۱٫۰۰۸۳قزوینتاکستان - طویوقچیتیس کوپان۱٫۰۰۸۴خراسان رضویمشهدحسن فقیه سبزواری۱٫۰۰۸۵هرمزگانبندرعباسنیروگاه خورشیدی راه و ساختمان سازه سازان۱٫۰۰ در دی ماه سال ۱۴۰۲، قراردادی برای اجرای طرح احداث ۴ گیگاوات نیروگاه انرژی تجدیدپذیر، به عنوان بزرگ‌ترین قرارداد یکجای ساخت نیروگاه تجدیدپذیر بادی و خورشیدی در غرب آسیا منعقد شد که قرار است تا پیش از آغاز دوره پیک مصرف در سال ۱۴۰۳ به بهره‌برداری برسد. شرکت‌های برق منطقه‌ای استان‌های تهران با ۳۲ درصد، فارس با ۱۰ درصد و سیستان و بلوچستان با ۹ درصد از استان‌هایی هستند که بیشترین سهم را در احداث نیروگاه‌های مربوط به این ۴ گیگاوات در کشور دارند. نیروگاه خورشیدی اراک نیروگاه خورشیدی تبریز نیروگاه خورشیدی طالقان نیروگاه خورشیدی بیرجند نیروگاه خورشیدی سمنان نیروگاه خورشیدی شیراز نیروگاه خورشیدی یزد نیروگاه خورشیدی هرمزگان نیروگاه خورشیدی خلیج فارس در همدان نیروگاه خورشیدی جرقویه در اصفهان نیروگاه خورشیدی جاسک در ماهان کرمان نیروگاه خورشیدی امیرکبیر در همدان نیروگاه خورشیدی آرکا در ماهان کرمان تولید پنل‌های خورشیدی PV در ایران تولید پنل‌های خورشیدی در ایران به صورت مونتاژ سلول‌های خورشیدی و نصب مدار و شیشه روی پنل خورشیدی انجام می‌گیرد. یکی از کارخانه‌های تولیدکننده پنل‌های خورشیدی PV در شهرک صنعتی شیراز قرار دارد که پنل‌ها را در اندازه ۲×۱ متر تولید می‌کند که ۷۲ سلول خورشیدی در خود داشته و توان تولیدی بین ۳۲۰ تا ۳۷۵ وات را دارد. کارخانه‌های ایران با توجه به نیاز مصرف‌کنندگان در تیراژهای بالا شیوه تولید خود را متناسب با نیاز مصرف‌کننده تغییر می‌دهند. | ## جمع‌بندی | به‌علاوه شرکت مانا انرژی پاک در استان مرکزی تنها سازنده کامل نیروگاه‌های خورشیدی است به‌گونه‌ای که قطعات به‌کاررفته در نیروگاه‌ها مانند ویفرهای سیلیکونی سلول‌های خورشیدی را نیز تولید می‌کند.