موضوع مقاله: جنگ گرجستان و ارمنستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ گرجستان و ارمنستان | مقدمه: جنگ گرجستان و ارمنستان یک جنگ اختلاف سرزمینی کوتاه بود که در دسامبر ۱۹۱۸ بین جمهوری دموکراتیک گرجستان و اولین جمهوری ارمنستان بر سر مناطق موردمناقشه در استان لوری و آخالکالاکی رخ داد. | ## بخش 1: جنگ گرجستان و ارمنستان | هم گرجستان و هم ارمنستان مدعی مالکیت لوری و آخالکالاکی بودند که هر دو عمدتاً ارمنی‌نشین بودند. نیروهای ارمنی قبل از اینکه نیروهای گرجی بتوانند ضدحمله‌هایی را ترتیب دهند، حملاتی را آغاز کردند که آنها را به ۱۰ کیلومتری پایتخت گرجستان، تفلیس، رساند. یک منطقه بی‌طرف، تحت نظارت متفقین، در ناحیه بورچالی اعلام شد که بعداً بین دو ایالت تقسیم شد. جمعیت بزرگ ارمنی تفلیس و دیگر مناطق تحت کنترل گرجستان، هم در طول جنگ و هم پس از آن، در معرض دستگیری‌های گسترده و سایر اشکال آزار و اذیت قرار گرفتند. ارمنستان در هدف اولیه تقریباً محقق شده خود برای به دست آوردن زمین تا رودخانه خرامی موفق نشد و کل جنگ در زمینی رخ داد که قبلاً توسط گرجستان کنترل می‌شد. نتیجه جنگ قطعی تلقی نمی‌شود، چرا که طرف ارمنی آزادسازی موفقیت‌آمیز سرزمین‌های ارمنستان و طرف گرجی دفاع موفقیت‌آمیز در برابر تهاجم را اعلام کرد. با این حال، پس از انقلاب اکتبر، کمیته ویژه ماوراء قفقاز در 11 نوامبر 1917 توسط کمیساریای ماوراء قفقاز، مستقر در تفلیس، جایگزین شد. کمیساریای مذکور در 5 دسامبر 1917 آتش‌بس ارزنجان را با امپراتوری عثمانی منعقد کرد که به درگیری مسلحانه محلی با امپراتوری عثمانی پایان داد. کمیساریای مذکور به طور فعال در پی سرکوب نفوذ بلشویک‌ها و در عین حال، دنبال کردن مسیری به سوی استقلال ماوراء قفقاز از روسیه شوروی بود. این شامل ایجاد یک نهاد قانونگذاری به نام شورای ماوراء قفقاز بود که کمیساریای مذکور در 23 ژانویه 1918 پس از انحلال مجلس مؤسسان روسیه توسط بلشویک‌ها، اختیارات خود را به آن واگذار کرد. دستور کار جدایی‌طلبانه و ضد بلشویکی در نهایت شورای ماوراء قفقاز را با دولت مرکزی درگیر کرد. در 3 مارس، روس‌ها پیمان برست-لیتوفسک را امضا کردند که نشانگر خروج روسیه از جنگ جهانی اول بود. در این پیمان، روسیه موافقت کرد که سرزمین‌های به دست آمده در طول جنگ روسیه و ترکیه در سال‌های 1877-1878 را بازگرداند، با وجود اینکه این سرزمین‌ها تحت کنترل مؤثر نیروهای ارمنی و گرجی بودند. کنفرانس صلح ترابزون بین امپراتوری عثمانی و سیم در 4 مارس آغاز شد و تا آوریل ادامه یافت. عثمانی‌ها پیشنهاد دادند که در ازای به رسمیت شناختن بازپس‌گیری استان‌های آناتولی شرقی که در برست-لیتوفسک اعطا شده بود، از تمام جاه‌طلبی‌های خود در قفقاز دست بکشند. در نتیجه، شورای ملی گرجستان در 26 مه استقلال جمهوری دموکراتیک گرجستان را اعلام کرد و دو روز بعد، پیمان پوتی را با آلمان امضا کرد تا خود را تحت حمایت آلمان قرار دهد. شورای ملی ارمنستان که تا حد زیادی توسط متحدانش رها شده بود، در 28 مه استقلال خود را اعلام کرد. در 4 ژوئن، امپراتوری عثمانی پیمان باتوم را با هر یک از سه ایالت ماوراء قفقاز امضا کرد که به درگیری با امپراتوری عثمانی پایان داد. این پیمان، نیمه جنوبی زیربخش ارمنی‌نشین لوری (اوچاستوک) و ناحیه آخالکالاکی را به عثمانی‌ها واگذار کرد، اما مرزهای بین ایالت‌های جدید ماوراء قفقاز را به طور دقیق مشخص نکرد. به منظور جلوگیری از دسترسی مستقیم عثمانی‌ها به تفلیس، واحدهای گرجی با حمایت افسران آلمانی، شمال لوری را تصرف کردند و در امتداد رودخانه دزوراگت پاسگاه‌هایی تأسیس کردند. نخست وزیر گرجستان، نوئه ژوردانیا، به شورای ملی ارمنستان اطمینان داد که این اشغال یک اقدام موقت است. با این حال، در جلسه بعدی، نمایندگان گرجستان ادعای مالکیت بر تمام مناطق فرمانداری تفلیس و همچنین بخش پامباک از فرمانداری ایروان را مطرح کردند که باعث اعتراض طرف ارمنی شد. ارتش ارمنستان به سرعت با به دست گرفتن کنترل بخش عمده‌ای از جنوب لوری در 18 اکتبر، این خلا را پر کرد و در غیاب هرگونه مقاومتی، به سمت شمال پیشروی کرد. اولین حادثه بین ارمنستان و گرجستان در همان روز رخ داد، زمانی که یک گروه از ارتش ارمنستان ایستگاه راه‌آهن در روستای کوبر، نزدیک تومانیان امروزی را تصرف کرد و درخواست بعدی آلمانی‌ها برای عقب‌نشینی را رد کرد. ارمنی‌ها هنگامی که گرجستان گروهی را برای مقابله با آنها فرستاد، عقب‌نشینی کردند، اما بعداً به کورینج بازگشتند و تزار را اشغال کردند. آرشاک جمالیان، سفیر ارمنستان در تفلیس، اصرار داشت که ادعاهای ارمنی‌ها بر سر لوری غیرقابل انکار است، اما دولت او مایل است ادعاهای خود را صرفاً از طریق دیپلماتیک پیگیری کند. پارلمان ارمنستان پیامی به همتای گرجی خود فرستاد و اعلام کرد که خواستار یک راه‌حل دوستانه "به نام روابط برادرانه چند صد ساله دو ملت" است. با این حال، نیروهای ارمنی باید روستاهای اخیراً اشغال شده را ترک می‌کردند و عملیات بیشتر در داخل فرمانداری تفلیس به عنوان یک اقدام جنگی تلقی می‌شد. فرمانده لشکرکشی نظامی آلمان به جمالیان یادآوری کرد که آلمان موظف به دفاع از منطقه تحت الحمایه خود است. در 24 اکتبر، دولت گرجستان در لوری حکومت نظامی اعلام کرد، ژنرال تسولوکیدزه را مستقر نمود. در ماه نوامبر و اوایل دسامبر، ارمنی‌های لوری اعتراض کردند که نیروهای گرجستانی، تحت پوشش «انجام تحقیقات»، غذا و آذوقه را از خانه‌های دهقانان ارمنی سرقت کرده و زنان را مورد آزار و اذیت قرار داده‌اند. واکر، مورخ، اشغال لوری توسط گرجستان را با «بوروکراسی نظامی به سبک تزاری» مقایسه کرد. لئو، مورخ، نوشت: دولت ارمنستان در 9 و 12 دسامبر تلاش‌هایی برای حل دیپلماتیک این اختلاف انجام داد که دولت گرجستان این شروط را رد کرد. در 12 دسامبر، نخست وزیر ارمنستان، هوهانس کاجازنونی، پیام زیر را به همتای گرجی خود، نوئه ژوردانیا، ارسال کرد: گرجستان شروع به جلوگیری از انتقال آذوقه خارجی از طریق راه‌آهن به ارمنستان کرده بود که منجر به قحطی شد. هووانیسیان، مورخ ارمنی-آمریکایی، در کتاب خود با عنوان «جمهوری ارمنستان»، تاریخ سیاسی منطقه لوری را اینگونه توصیف می‌کند جنگ ارمنستان برای ارمنستان، تهدید اصلی منطقه‌ای، امپراتوری عثمانی و دیگر نیروهای ترک‌تبار بودند. از نگاه آنان، شکستن جبهه قفقاز به‌دست عثمانی‌ها، به‌منزله‌ٔ نابودی ملت ارمنی تلقی می‌شد. همین موضوع و نیز ترس از تهاجم نیروهای بیگانه، مبنای شکل‌گیری یک نیروی نظامی ملی شد، حتی پیش از آن‌که استقلال ارمنستان در سال ۱۹۱۸ اعلام شود. ساختار سپاه برنامه‌ریزی‌شدهٔ ارمنی تفاوت چندانی با نمونهٔ گرجی آن نداشت که بعداً ایجاد شد و بخشی از الهام خود را از آموزه‌ها و سازمان نظامی روسیه گرفته بود. برنامه‌ریزی‌ها از سال ۱۹۱۷ آغاز شده بود و ریشه در یگان‌های ارمنی داشت که از سال ۱۹۱۴ در ارتش روسیه خدمت می‌کردند. در سال ۱۹۱۷، حدود ۸۰٬۰۰۰ ارمنی در ارتش امپراتوری روسیه خدمت می‌کردند، و تقریباً همین تعداد نیز در قفقاز حضور داشتند. در جمهوری فدراتیو دموکراتیک ماوراءقفقاز (TDFR)، ساختار این سپاه قرار بود شامل دو لشکر پیاده، یک «لشکر ویژه»، یک لشکر توپخانه، یک تیپ سواره‌نظام و یک هنگ مهندسی باشد، که توسط شش هنگ مستقل دیگر که در نقاط مختلف از جمله فرمانداری تفلیس مستقر می‌شدند، پشتیبانی می‌گردید. لشکر ویژه قرار بود از میان ارمنیانی که از امپراتوری عثمانی گریخته بودند، نیرو جذب کند. بر اساس طرح‌های فرماندهی، هر لشکر شامل چهار هنگ پیاده به همراه واحدهای مستقل توپخانه و سواره‌نظام بود. در ۱ ژانویهٔ ۱۹۱۸، ارتش ارمنستان حدود ۴۰٬۰۰۰ نفر نیرو داشت و از دو لشکر تفنگ‌دار، سه تیپ داوطلب، یک تیپ سواره‌نظام و چند گردان شبه‌نظامی تشکیل شده بود. بدنه اصلی این نیروها از افرادی تشکیل شده بود که در فاصلهٔ ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۶ خدمت کرده بودند. | ## بخش 2: جنگ گرجستان و ارمنستان | این یگان‌ها به‌خوبی به مسلسل مجهز بودند، اما در زمینهٔ توپخانه کمبود داشتند، زیرا در این حوزه نیروهای آموزش‌دیده و مجرب کافی در اختیار نبود. هر لشکر تفنگ‌دار دارای شش آتشبار توپخانه سنگین بود، در حالی که توپ‌های سبک به نیروهای داوطلب منتقل شده بود. طبق گفتهٔ دنیکین، در تابستان ۱۹۱۸، نیروهای ارمنی در زمان صلح حدود ۲۲٬۰۰۰ نفر بودند و در زمان جنگ می‌توانستند بیش از ۴۴٬۰۰۰ نفر نیرو جذب کنند. با این حال، این ارقام بسیار متغیر بودند و به‌احتمال زیاد در عمل بین ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۵٬۰۰۰ نفر نوسان داشت. در همین حال، جونز اشاره کرده که تا پایان ژانویه، سه لشکر ارمنی موجود بود و جزئیات استقرار آن‌ها را نیز بیان کرده است. یکی از مشکلات اساسی، درگیری‌های مداوم با جمهوری آذربایجان بود که هزاران نفر از نیروی انسانی ارمنستان را از سرزمین اصلی دور می‌کرد. تا ژوئن ۱۹۱۸، پس از اعلام استقلال، ارتش ارمنستان حدود ۱۲٬۰۰۰ نفر نیرو داشت و به‌تدریج به ۴۰٬۰۰۰ نفر رسید. ۲۴ گردان تفنگ‌دار و هشت گردان داوطلب آن‌ها، در مجموع از ۱۶٬۰۰۰ تفنگ‌دار، ۱٬۰۰۰ سواره و ۴٬۰۰۰ شبه‌نظامی تجاوز نمی‌کرد. با امضای پیمان باتوم، اندازه سپاه ارمنی تا پایان ژوئیه ۱۹۱۸ به تنها یک لشکر کاهش یافت. با این حال، این محدودیت شامل یگان‌های مستقلی که در سپاه ادغام نشده و زیر نظر دولت عمل می‌کردند ـ مانند تیپ داوطلب به رهبری آندرانیک ـ نمی‌شد. با وجود این عقب‌نشینی‌ها، ارمنستان موفق شد سپاهی کاملاً ساخت‌یافته ایجاد کند، که از نظر زمانی چندین ماه جلوتر از گرجستان بود و برای جنگ آینده آماده‌تر شد. گرجستان از دیدگاه گرجستان، پیشروی‌های شمال‌شرقی و شرقی نیروهای عثمانی، تهدیدی فوری نه تنها برای آخالتسیخه و آخالکالاکی، بلکه برای تفلیس نیز محسوب می‌شد. در دوران استقلال کوتاه‌مدت جمهوری، روسیه و ترکیه همچنان تهدیدهای اصلی باقی ماندند. در جلسه‌ای در ۲۵ مه ۱۹۱۸، دولت منشویک تصمیم گرفت که کلیه قوانین و مصوباتی که در دوران جمهوری فدرال دموکراتیک ماوراءقفقاز (TDFR) وضع شده بودند، به طور موقت در جمهوری تازه‌تأسیس ادامه یابند. در ژوئن، ارتش گرجستان به درخواست شورای آبخاز به آن منطقه اعزام شد تا شورش‌های بلشویکی را سرکوب کند و در این روند، سوچی و توآپس را نیز از ارتش سرخ تصرف کرد. تا زمانی که درگیری سوچی شدت گرفت، گرجستان عملاً تحت تهاجم همزمان بلشویک‌های روسی و امپراتوری عثمانی قرار داشت، که این وضعیت تا سال ۱۹۱۹ ادامه یافت. پیش‌نویس طرحی که ساختار سازمانی این نیرو را مشخص می‌کرد، توسط ژنرال کوینیتادزه در ۲ ژوئن ۱۹۱۸ ارائه شد. خاطرات ژنرال آلمانی، فون کرسنشتاین، از دولتی لجوج در گرجستان سخن می‌گوید که ابتدا از پذیرش یک ارتش منظم طبق خواسته آلمان‌ها خودداری کرد. هدف اولیه دولت تشکیل دو لشکر پیاده‌نظام، یک لشکر گارد مرزی، سه هنگ سواره‌نظام و یک بریگاد توپخانه بود، که بیشتر به ساختار ارتش سرخ شباهت داشت. کوینیتادزه می‌خواست سه لشکر تشکیل دهد تا دست‌کم بتواند در برابر احتمال تهاجم عثمانی از سوی باتومی، آرتوین، آرداهان و آخالتسیخه دفاع کند. اختلاف نظر میان افسران آلمانی و گرجی باعث شد تصویب مدل ارتش به سبک آلمانی تا ۲۰ اوت ۱۹۱۸ به تعویق بیفتد. طبق قانون جدید، ارتش منظم باید از دو لشکر پیاده، یک بریگاد سواره‌نظام، یک بریگاد توپخانه، یک گروهان پشتیبانی، یک گروهان مهندسی، یک گروهان موتوری، یک گروهان زرهی و یک گروه شکاری (هوایی) تشکیل می‌شد. تا نوامبر ۱۹۱۸، کمبود نیروی انسانی ارتش گرجستان در حدود ۶۰٪ بود و ارتش هنوز ۸۰٪ از اسب‌های مورد نیاز خود را نداشت. با وجود این وضعیت بحرانی، نیروهای گرجی با کمک گارد خلق توانستند تهاجمات بیشتر عثمانی و بلشویکی را متوقف و دفع کنند. در تمام سال ۱۹۱۸، اکثریت نیروهای نظامی گرجستان را یگان‌های شبه‌نظامی تشکیل می‌دادند و فقط در بحران‌هایی نظیر جنگ ارمنستان-گرجستان، نیروی بزرگی به‌طور موقت گردآوری می‌شد. یگان‌های موجود گارد خلق (که به آن‌ها گارد کارگری نیز گفته می‌شد) با بی‌نظمی و ضعف انضباطی مواجه بودند، و حتی گاهی از دستورات سرپیچی می‌کردند. این یگان‌ها به دلیل رفتارهای غیرمسئولانه مورد انتقاد قرار داشتند و در حال اصلاح بودند. پرسنل این گارد را اعضای حزب منشویک با انگیزه‌های ایدئولوژیک تشکیل می‌دادند و گارد در کل یک نیروی رزمی منسجم محسوب نمی‌شد. این گارد شامل گردان‌های محلی بود که فقط در صورت بروز جنگ، تجمیع و تحت فرماندهی نظامی کارآمد قرار می‌گرفتند. گارد از امتیازات بیشتری برخوردار بود و به‌طور گسترده‌ای سیاسی شده بود، به‌عنوان بازوی اجرایی و «شمشیر» دولت منشویکی ایفای نقش می‌کرد. در حالی که ارتش منظم زیر نظر وزارت دفاع بود، کل ساختار گارد مستقیماً توسط پارلمان منشویکی کنترل می‌شد. لشکر دوم ارتش منظم تا پایان دسامبر ۱۹۱۸، یعنی زمانی که جنگ در حال پایان بود، به‌طور کامل سازمان یافت. در گزارش‌های افسران، اغلب به کیفیت پایین نیروهای عادی اشاره می‌شد، که فقط برای چند روز به خدمت فراخوانده می‌شدند، در حالی که فقط تعداد اندکی از آن‌ها عملکرد قابل‌تحسینی داشتند. استثناهایی مانند هنگ‌های پنجم و ششم لشکر اول وجود داشتند که از سطح سازماندهی برتری برخوردار بودند. نا آرامی ها در لری پس از عقب‌نشینی نیروهای عثمانی از جنوب لوری در اکتبر ۱۹۱۸، نیروهای ارمنی کنترل این منطقه را به‌دست گرفتند و در نتیجه مرزی میان ارمنستان و گرجستان شکل گرفت. مردم محلی مجبور شدند محل اسکان و تدارکات برای سربازان گرجی فراهم کنند و تحت بازرسی‌ها و رفتارهای ناپسند و بی‌انضباط سربازان قرار گرفتند. یک تحقیق نظامی گرجی تأیید کرد که سربازان گرجی آغازگر ماجرا بودند و خواستار تعویض این نیروها شد، اما نتیجه گرفت که به دلیل ماهیت سازمان‌یافته مقاومت، روستای اوزونلار باید بازرسی و خنثی شود. فرستادگان ارمنی از اوزونلار به ستاد گرجی‌ها در نزدیکی «ساناهین» سفر کردند تا علیه خشونت‌ها اعتراض کنند. ژنرال تسولوکیدزه این نمایندگان را دستگیر کرد و یگانی را برای سرکوب ناآرامی‌ها اعزام کرد. طبق گزارش‌ها، نیروهای او مورد حمله قرار گرفتند، در حالی‌که ارامنهٔ اوزونلار ادعا می‌کردند روستای آن‌ها به مدت دو روز گلوله‌باران شده‌است، در حالی‌که گرجی‌ها می‌گفتند روستاییان به‌سوی نیروهایشان شلیک کرده‌اند. به گفتهٔ تسولوکیدزه، نیروهای ارمنی از هنگ چهارم پیاده‌نظام که با لباس غیرنظامی فعالیت می‌کردند، در حال تحریک شورش بودند. روز بعد، نیرویی ارمنی متشکل از ۳۵۰ نفر به دو واحد گرجی حمله کرد و چریک‌ها چندین سرباز گرجی را با پرتاب صخره از بالای کوه له کردند. تسولوکیدزه اطمینان داشت که با واحدهای منظم ارتش ارمنستان مواجه است، زیرا دستورات به زبان روسی صادر شده بود؛ زبانی که فرماندهی ارتش ارمنستان از آن استفاده می‌کرد. طرف ارمنی می‌گفت تا اواسط دسامبر هیچ نیروی منظم نظامی درگیر نبوده، اما فشارها و سرکوب‌های وارده به دهقانان محلی چنان شدید شده بود که دیگر قابل تحمل نبود. ژنرال گوگوادزه، فرمانده قطارهای زرهی، به دولت گرجستان اطلاع داد که خطوط راه‌آهن بین ساناهین و آلاوردی خرابکاری شده است، در حالی‌که تسولوکیدزه ادعا کرد که نیروهایش در آلاوردی توسط نیروهای ارمنی سرکوب شده‌اند. | ## بخش 3: جنگ گرجستان و ارمنستان | اسناد به دست آمده نشان می‌داد که ایروان برنامه‌های مفصلی برای تصرف مناطق تا رودخانه خرامی در داخل خاک گرجستان تنظیم کرده بود. کانایان فرماندهی نیرویی متشکل از ۲۸ گردان پیاده‌نظام، چهار اسکادران سواره‌نظام، شامل نیروهای ذخیره، و مجهز به ۲۶ مسلسل و هفت توپ کوهستانی را بر عهده داشت. هرچند ارمنستان از نظر نفرات، تدارکات و مهمات نسبت به گرجستان کمتر بود، اما نیروهایش مزیت غافلگیری و نفوذ به سرزمینی دوستانه را داشتند و از حمایت مردم محلی ارمنی و پارتیزان‌ها بهره‌مند بودند. هنگ‌های چهارم، پنجم و ششم در سه ستون به فرماندهی سرهنگ‌های تر-نیکوغوسیان، نسترُفسکی و کورولکوف به سمت خط روستاهای ورونتسوفکا، پریولنویه، اُپرت و هایروم حرکت کردند. همان روز بعدازظهر، ارمنی‌ها هاگپات را تصرف کردند و ژنرال واردن تسولوکیدزه مجبور به تخلیه مقر فرماندهی گرجی‌ها در ساناهین شد. تا ۱۵ دسامبر، ارتش ارمنستان ورونتسوفکا، پریولنویه، ساناهین، میخاییلوفکا، آلاوردی و ارتفاعات بین هاگپات و آخاوا را به کنترل خود درآورد. گرجی‌ها کشته‌ها و زخمی‌های خود را پشت سر گذاشتند و ارمنی‌ها تقریباً صد سرباز گرجی، تعدادی اسب سواره‌نظام، ۵۰ واگن بار، یک لکوموتیو و چند مسلسل و توپ کوهستانی را به غنیمت گرفتند. در ۱۶ دسامبر، جناح چپ ارمنی به فرماندهی تر-نیکوغوسیان از لوری به داخل خاک اصلی گرجستان در بولنیس-خاچن و کاتریننفلد پیشروی کرد، در حالی که جناح راست به فرماندهی کورولکوف هایروم را تصرف نمود. نیروهای گرجی که عمدتاً از واحدهای گارد مردم تشکیل شده بودند، در کاتریننفلد و بعداً شولاور مقاومت ضعیفی نشان دادند که سایر نیروها را نیز در خطر قرار داد. در ۱۷ دسامبر، هنگ‌های پنجم و ششم پیاده‌نظام گرجی در محاصره دو حمله ارمنی قرار گرفتند و توانستند فرار کنند اما ۶۰ تلفات دیگر دادند و مجبور شدند دو توپ میدانی و بیست و پنج مسلسل را رها کنند. ارمنی‌ها همچنین دو قطار زرهی کامل گرجی و واگن شخصی تسولوکیدزه را در ایستگاه آختالا به دست آوردند. تسولوکیدزه به ساداخلو عقب‌نشینی کرد و تا ۱۸ دسامبر ستون تحت فرمان تر-نیکوغوسیان بولنیس-خاچن را تصرف کرده بود. در ۱۸ دسامبر، وزیر جنگ گرجستان، گریگول گورگادزه، هزار نیروی پیاده‌نظام، یک اسکادران سواره‌نظام و آخرین قطار زرهی را به ساداخلو فرستاد. با این حال، جناح راست ارمنی به دنبال نیروهای اصلی گرجی در ساداخلو بود و در ۲۰ دسامبر شولاور را نیز تصرف کرد. دیگر یگان‌ها به سمت ساداخلو حرکت کردند اما زیر آتش قطار زرهی قرار گرفتند و اولین تلفات سنگین خود را متحمل شدند. در ۲۲ دسامبر، ارمنی‌ها بار دیگر به ساداخلو حمله کردند و ایستگاه و حومه روستا را گرفتند اما توسط نیروهای گرجی و قطار زرهی آن‌ها عقب زده شدند. آنها ۱۳۲ اسیر گرجی، بیش از صد واگن بار مواد غذایی و مهمات، دو مسلسل و سه قطار به دست آوردند. پس از تصرف ساداخلو، تسولوکیدزه از فرماندهی برکنار و جایگزینش ژنرال جورجی مازنیاشویلی شد. نیروهای ارمنی به پیشروی خود در ۲۴ دسامبر ادامه دادند اما روز بعد گرجی‌ها با ۱۰۰۰ نیروی تازه و هواپیما تقویت شدند که شولاور را بمباران کردند. وزیر امور خارجه گرجستان، یوجنی گگچکوری، در ۱۵ دسامبر از آن‌ها درخواست مداخله کرد. جوردن پیشنهاد داد که تمامی نیروهای ارمنی و گرجی از منطقه مورد مناقشه عقب‌نشینی کنند و این منطقه تا تعیین وضعیت نهایی در کنفرانس صلح پاریس توسط نیروهای بریتانیایی تحت کنترل قرار گیرد. بریتانیایی‌ها و فرانسوی‌ها تا ۲۵ دسامبر تنها به نخست‌وزیر کازانونی پیام داده بودند، که دیپلمات آرشاک جمالیان برای مذاکره فرستاده شد. جمالیان به این روند یک‌جانبه اعتراض کرد و الحاق هرگونه سرزمینی که تحت کنترل ارمنی‌ها بود را رد نمود. تا این زمان، تمامی منطقه لوری و بخش بزرگی از بورچالی تحت کنترل نیروهای کانایان بود: این تصمیم توسط رایکرافت، شارینی و ژوردانیا امضا شد که از فرماندهان نظامی ارمنی و گرجی خواستند فعالیت‌های خود را متوقف کنند. مقام‌های ارمنی تصمیم گرفتند به آتش‌بس تن دهند به شرط آنکه اجازه داشته باشند هیئتی را به تفلیس بفرستند تا هر ابهامی در توافقنامه را حل و فصل کنند. ضدحملات گرجی‌ها و درگیری‌های نهایی هر دو طرف تلاش کردند پیش از اجرای آتش‌بس، موقعیت‌های مناسبی را حفظ کنند. دولت قادر به ارسال نیروهای کمکی نبود و مهمات نیروهای ارمنی عمدتاً شامل نان و مهماتی بود که از گرجی‌ها به دست آورده بودند. در مقابل، گرجی‌ها توانستند به سرعت نیروهای کمکی ارسال کرده و عملیات خود را برنامه‌ریزی کنند، زیرا درگیری‌ها بسیار نزدیک به تفلیس بود. هرچند تلاش‌های گرجی‌ها جسورانه‌تر شده بود، تغییرات موقعیت‌ها در این روزها کم بود. در ۲۸ دسامبر، گرجی‌ها با نیرویی متشکل از ۳۵۰۰ نفر به فرماندهی مازنیاشویلی موفق به شکست خط دفاعی و تصرف شولاور و چندین روستای کوچک شدند. در دو روز بعدی، ارمنی‌ها و گرجی‌ها برای کنترل روستای سداخلو جنگیدند و این منطقه چند بار دست به دست شد. نهایتاً دو ارتش در یک حالت بن‌بست مستقر شدند؛ ارمنی‌ها در ایستگاه و گرجی‌ها در خود روستا. ارمنی‌ها در ستون‌های مرکزی و راست خود به دستاوردهای استراتژیک رسیدند، اما ستون چپ که به تیفوس مبتلا شده بود، عقب رانده شد. در پایان روز، هر دو ارتش در خطوط نامنظمی مستقر شده بودند؛ شمال، جنوب و شرق سداخلو تحت کنترل ارمنی‌ها و گرجی‌ها در بخش‌های قابل توجهی در جنوب غربی روستا پیشروی کرده بودند. آزار و اذیت ارمنی‌ها در گرجستان در طول جنگ، ارامنه ساکن گرجستان با آزار و اذیت شدید مواجه شدند و بسیاری بدون هیچ دلیلی بازداشت شدند. روزنامه‌های ارمنی ممنوع اعلام گردیدند و اعضای شورای شهر تیفلیس که دارای پیشینه ارمنی بودند نیز بازداشت شدند. فرماندار تیفلیس اعلام کرد که هر شهروند ارمنی عملاً یک اسیر جنگی فنی به حساب می‌آید. بسیاری از ارامنه بازداشت شده مورد باج‌گیری قرار گرفته و در صورت امتناع از پرداخت، تهدید به اعدام می‌شدند. در ژانویه ۱۹۱۹، صدها ارمنی بازداشت شده به سمت کوتائیسی منتقل شدند و به عنوان اسیر جنگی به نمایش گذاشته شدند. این نمایش‌ها برای اثبات روایت رسمی دولت گرجستان از جنگ به عنوان یک پیروزی بزرگ گرجی برگزار شد. کشاورزان ارمنی از غلات، محصولات کشاورزی، پارچه‌ها، دام و سایر اموال خود محروم شدند. درخواست‌هایی برای رسیدگی به مقامات گرجی ارسال شد، اما این درخواست‌ها نادیده گرفته شدند. سرانجام در ژانویه سال ۱۹۱۹ گرجستان و ارمنستان با دخالت انگلستان به جنگ پایان داده و توافق‌نامه صلح را امضا کردند. | ## جمع‌بندی | پس از آن سربازان گرجی و ارمنی قلمرو مورد مناقشه را ترک کردند و هر دو طرف توافق کردند که مذاکراتی درخصوص تعیین یک منطقه بی‌طرف را آغاز کنند.