موضوع مقاله: پیشوند | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیشوند | مقدمه: در زبان فارسی، از صفت‌ها نیز می‌توان به عنوان پیشوند بهره برد؛ مانند: «ریز» در ریزموج، «سرخ» در سرخ‌پوست، و «خوش» در خوش‌مزه اما در اصل پیشوند نیستند و واژه مرکب هستند. | ## بخش 1: پیشوند | پیشوندهای فارسی پیشوندهای مرسوم تکواژ در زبان فارسیفرهنگ پهلوی ، دکتر بهرام فره وشی ، جلد دوم ، انتشار 1314 : پیشوندکاربردنمونه کهننمونه نوساختهآ (1)این پیشوند برای حالت های ذهنی به کار می رفته است.آرامش ، آسایش ، آموزش ، آشنایی آ (2)/ا/اَن این پیشوند برای نفی به کار می‌رود و هم‌ریشه و هم‌ارز a/an/ab در زبان انگلیسی می‌باشد. آوردن (آبُردن)، انیران، امرداد، اریخت ، اندوه.اَریخت اَبَر این پیشوند برای بیان بزرگنمایی به‌کار می‌رود و هم‌ارزِ super در زبان انگلیسی است. ابرمرد، ابررسانا، ابرپیچند.ابرقهرمان ، ابررایانه ، ابرروبات ، ابرتراشه اَبی این پیشوند دیسهٔ دیگرِ «بی» می‌باشد. ابیراهی.اَدَربه معنی پاییناَدَر منش = فروتن ارتا/ارد/ این پیشوند به معنی راست و درست است و هم‌ریشه و هم‌معنی با ortho می‌باشد. اردیبهشت، اردکان، اردبیل، اردشیر اَرتاساخت، اَرتافکی، اَرتاپزشکی.مصوب فرهنگستان زبان فارسیآز- /ز- /هز/آز/به معنی بیرون این پیشوند غالباً همراه با فعل به‌کار می‌رود و به معنی بیرون و هم‌ریشه با ex/ec/e انگلیسی است.آزمودن ، زدودن، آزمایش، هزینه، هزوارش.آزگزیدن ، آزستردن ، آزفرستادناَسَر-به معنی از ابتدا ، ازلی ، داعم و همیشگیاسر منش (اسر مانش) = دائم الفکر اسر روشنایی = روشنایی نخستین ، روشنایی ازلی و جاودان آغبه معنی ابتدایی ، آغازینآغاز ، آغاختن ، آغوز (اولین شیر گوسفند... که پس از زایمان به نوزاد خود می دهد.) ، آغرَ اَف/آف / آپ / ف- این پیشوند معنی بالا است و هم‌ریشه با Up انگلیسی است. افراشتن، آفتاب ، آفریدن ، اپراست ، افشزدن ، افکندن ، افسرده ، افزودن ، افروختن ، افشانه، افزونه ، افماردن، افسر (کسی که چیزی بر سر دارد) افسار (سار هم به عنوان پسوند به کار رفته و هم معنای مستقل سر جاندار می‌دهد افسار به معنی آنچه که بر سر جاندار نهاندند)آک-به معنی بد و ناپسندآکروان = دارای روان پلید آکوشیدار = کوشنده ی راه شراِمبه معنی این امروز ، امسال ، امشباَن / هَنهندسه، انباشتن، اندوختن(هندوختن)، انجمنآناشکل قدیمی تر "نا" ریشه Ana در لاتین.آناشناسش (ناشناسی) ، آناشنوایش (ناشنوایی) ، آنا خرسندی ، آنایوختگی (افسار گسیختگی)آنیابه معنی "دیگر ، دیگری ، به روش دیگر"انیا پرسی اندر/ اَن-/ در- دیسه‌ای دیگر از «در» است که هم‌ارز inter در زبان انگلیسی است و به معنی درون، میان یا میان دوچیز می‌باشد. اندر شدن ، اندرآمیخته، اندرونی ، انگیختن ، انگیزه اندرکنش، اندرهلیدن، اندرخورد، اندراختریک، اندرابریک، اندراتمیک.اولاین پیشوند به معنی بالا است و برابر "اول تر یا Ultra" در لاتین است.اول اوستن (بلند شدن)ایو- / ای-به معنی یکی ، تک ، واحد هم ارز Uni-ایوارش ، ایوگی ، ایوانگی ب(۱) کاربرد این پیشوند در رساندن مفهوم دارندگی چیزی است و دیسه کوتاه شده «با» است. باخرد، باوجدان، باآزرم.باهوش ، با فهم ، با اراده باز این پیشوند معنی دوباره می‌دهد. بازآمدن، بازگفتن ، بازگشت ، بازنویسی ، بازرس ، بازآمیزی ، بازپس گیری ، بازآرایی ، بازپذیرش ، بازپرس ، بازسازیبازدید ، بازخوانی ، بازنشر ، بازداری ، بازنگری ، بازآزمایی بر کابرد این پیشوند بیشتر همراه فعل است و معنی بیرون، فرا، بالا یا تأکید می‌دهد. برآمدن (طلوع کردن)، بررسیدن، برکندن.برگاشت ، برآیند ، برخطبُرز-به معنی بزرگبزرگ (سابقا برزگ بوده) ، برزو ، برزآهنگ ، برز مهر ، برزین بس این پیشوند معنی بسیار و چندین می‌دهد. بسیار ، بسی ، بسا بسپار ، بسامدبَغ / بُغ / بَگبه معنی بزرگ ، خدابغداد ، بُغرنجبُل-به معنی دارندهبل هوس ، بل کامهبُن-به معنی اصلی ، شالوده ، آغازینبندهشت (آفرینش آغازین) ، بنیه ، بنیاد ، بنیان ، بن بست ، بُنگشت (انقلاب) ، بن ریز ، بنگاه بِه-به معنی نیکو و خوببهنام ، بهزاد ، بهفرجام ،بهداشت ، بهبود ، بهنویسی ، بهمرگی ، بهینش ، بَی-برابر Bi در لاتین به معنی دو. بی، بی‌خرد ، بی معنا ، بیکاری ، بی پولی ، بی نام ، بی سیاست ، بیرون ، بیتابی ، بیدار ، بیماربی هویت ، بی فرهنگ ، بی شیله ، بی برو برگشت ، بی دردسر بیش این پیشوند معنی زیاد می‌دهد و هم‌ارز hyper در زبان انگلیسی است. | ## بخش 2: پیشوند | بیش‌دمی، بیش‌رویش.بیش فعالی ، بیشینه ، بیش برآوردی ، بیش واکنشی ، بیش کنشی ، بیش پایمندی ، بیش حساسپ - (1)پیشوند تاکیدیپنهان پاد/پت / پد / پ-(2) این پیشوند معنی ضد می‌دهد و هم‌ارز anti در زبان انگلیسی است.پادزهر، پتیاره ، پادافراه ، پادفرهنجیدن ، پادمیرا ، پدافند ، پالودن ، پاتک ، پدیدن ، پادساعت‌گرد، پادگردشگری، پادتن، پادگویی ، پدیدارشناسی ، پادخورشید ، پادخوانی ، پادخودریختیپاژ / واژ / پژبه معنی وارونه.واژگون (پاژگون) ، پژواک ، پژمردن ، پژولیدن ، پژوهش ، پاژنام ، پاژه، پژوردن ، پژکمیدن ، پژیدن ، واژونیدن ، پژوهان ، پاژدار ، واژونه ، واژگون نما ، واژسرنیزه ای پرا (پارا)این پیشوند هم‌ارز para در زبان انگلیسی است. پراکَنش ، پرگار ، پرداخت ، پیرایش، پرچین ، پرستار ، پرستش پاراهور، پراسو، پارامغناطیس، پرآسه. پسرفت، پس‌بر؛ پسماند، پساویز، پس‌چهر ، پساوند ، پسانیدن ، پس گرفتن ، پس فردا شب.پسریخت ، پسآیند، پساب زدایی، پس فروختن ،پس انداز ، پس لرزه ، پس دوزی. پساپیش ، پساپسانوگرایی، پسانوین ، پساچین ، پسادست ، پساساختارگرایی ، پساسرمایه داری. وبرابر پیشوند Neuro در انگلیسیپیان ، پیه سوز ، پیهپیانژه (نورون) ، پیان (عصب) ، پیاروانشناسی ، پیشناسی (نورولوژی) ، پیاگیزَن (هورمون عصبی) ، پیفرتورنگاری پیرا/پر این پیشوند به معنی دور و پیرامون چیزی است و هم‌ارز peri در زبان انگلیسی است. پرستیدن، پراکندن پیراپزشکی، پیرادندان، پرناوش، پرگشتن، پیراپزشکی، پیرابین، پیراشامه.پیرار / پیریربه معنی دواحد (روز / سال) قبل است.پریروز ، پیرارسال ، پیش این پیشوند به معنی جلو (جلو از چیزی)؛ قبل (قبل از چیزی) است. پیشرفتن، پیشبرد؛ پیش نمایش، پیشامد.پیش سازه ف پیش رانه، پیش درآمد ، پیش نمونه ، پیش پرداختتاربرای فضای مجازی و اصطلاحات آن هم ارز Webتارتنتاربرگ ، تارنما ، تارگاه ، تارنویس ، تارگردان (ادمین) ، تاربین(وب کم) ، تارنگار ، تارگستر (اینترنت) ، تارگپ (وب چت) ، تَرا / تر این پیشوند که غالباً به معنی ورا (ورای چیزی) است و هم‌ارز trans در زبان انگلیسی است. ترجمه، ترگمان ، ترگویه ، تراوش ، تراویده ترابری، تراگسیلش، ترا فرستادن، ترانهش، تراکنش، ترافرازنده، تراجنسگرایی ، ترانما (شفاف) تک این پیشوند به معنی یک، تنها است و هم‌ارز mono و uni است. تک‌نگاری، تکپار.تک دوزی ، تک روی ، تک تیرانداز ، تک سرنشینجاپیشوند مکانجای گیری ، جای جایجاکفشی ، جالباسی ، جاخودکاریجود/ جد/ یوت / یُدابه معنی جدایی ، تمایز و ضدیتجودگوهر ، جدا ، یوت داستان (نا موافق) یوت دین ، یوت کیش (ناهم کیش/ دین ) ، یوتاکیدن ، یوت بینشی (مخالف با دیدگاه های معمول و داشتن بینشی جدا)جدآیش ، جداشناس ، جداشناسی خر این پیشوند به معنی بزرگ است. خرمگس، خربت، خرمنج، خروار، خرگوش، خرچنگ، خرچسنه ، خرکمانخربزه ، خرخون ، خرپولخُردبه معنی کوچک و کمخردهیکل ، خرده گیره ، خرده مغز ، خردسالخرده فرهنگ ، خرده نظام ، خرده چا ، خرده فروشیخودبرابر Auto در لاتینخودرایی ، خودکامگیخودرو ، خودکار ، خودارزیابی ، خود روزآورچپیشوند تاکیدچموش در این پیشوند به معنی درون، میان یا گاهی بیرون می‌باشد. درآمدن، درکنش، درماندن، درشمیدن، درکشیدن.درخودماندگی ، دربرگیری دِروبه معنی دروغیندرو گویی دژ این پیشوند به معنی بد، با شیوه بد یا ناجور به‌کار بردن می‌باشد. دشنام، دشمن، دشوار دش‌دَمی، دش‌زایی، دش‌آهنگی، دش‌میزی، دش‌اُوباری، دش‌گواری.دَغابه معنی کاذب و دورغیندغا سخندگربه معنی دیگردگردیسی ، دگرخواهی ، دگرش ، دگر تیغدگرجنسگرا ، دگرگزینی ، دگرخام پنداریدی-به معنی گذشتهدیروز ، دیشبدیتبه معنی "دیگر ، دیگری ، بار دیگر ، مجددا"دیت نویسیرایا / رایانبرای فضای مجازی استفاده می شود.رایش ، رایانیدنرایانه ، رایانامه ، رایانشانی ، رایانسپهر (فضای مجازی)روبه معنی از روی ، سرمشقروی ، روگرفت ، روگردانی رونوشت ، رونگاری ، روسازیریاحتمال هم ارز Re در زبان های دیگر و به معنی دوباره. به پژوهش های بیشتری نیاز است.ریویدن (ری+ ویدن)= باز پس فرستادن To Revive ریزیدن (ری+ چیدن)= جدا شدن برگ درختان ریهیدن ، ریدیدن ، ریهانیدن ریزاین پیش‌وند به معنی خرد و کوچک استریزه، ریزیدن ، ریزبین ، ریزه چینریزگرد، ریزآرایه، ریزموج ، ریزبار ، ریزسنج ، ریز بافتزارپیشوند سستی و ضعفزارپیمان (سست در پایبندی به پیمان ها) ، زار هیکل (جثه ی ضعیف)زیربه معنی پایین برابر Subزیرزمین ، زیرافکن ، زیرپایزیرسیگاری ، زیرنویس ، زیردریایی، زیرشاخه ، زیرگونه ، زیر رشتهژآژ / زازبه معنی بیهوده و بی معنیژاژخواهی ، ژاژ گویی ،ژاژ درایی (زاز درایی) ، ژاژ اندر ژاژ سر این پیشوند غالباً همراه با فعل به‌کار می‌رود. | ## بخش 3: پیشوند | سرآمدن، سرکشور ، سرافسار ، سررفتن، سرریز ، سرچشمه ، سرکش ، سرکشیش.سرپرستار ، سرهنگ ، سرتیپ ، سرکارگر ، سرگرد ، سرنام ، سرواژه ، سرخط س/ اس/ش/ اش این پیشوند دیس دیگر پیشوند (ز/هز/آز) است، غالباً همراه با فعل به‌کار می‌رود و به معنی بیرون و هم‌ریشه با ex/ec/e انگلیسی است. سِگالیدن، ستوه، شِکافتن، شِگرد ، اشکم (شکم) ، شکستن ، شماردن اسکفتن فر این پیشوند در رساندن مفهوم تکامل، کمال و والایی به‌کار می‌رود. فرنشین (رئیس)، فرگشتن (تکامل یافتن)، فرآوری، فرایند ، فرنام ، فرخنده ، فرجام ، فرتور ، فرمهینفرگیزه ، فرجود ، فرماندار ، فرگشت.فرهبه معنی زیادیفراوان ، فرهیست (بیشترین) ، فرهی (افراط) ، فره داشت ، فره کردفره خور ، فره کشیدن ، فره روی (افراط) فرا / فراز/ فراچ این پیشوند به معنی والا و بالا به‌کار می‌رود. فرورفتن ، فروکشیدن ، فروخاستن ، فروتن فروسرخ، فروصوت ، فرونشت ، فروکاستفزونبه معنی زیادیفزونیدن ، فزونیفزون کنشی ، فزون خواهی ، فزونکرد ، فزونبهاک / کهبه معنی کوچک و خردکَس ، کسان ، کهتر ، کهتری ، کهره ، کهلشتن ، کهاندنکهیاخته ، کهنا ، کهینه ، کَهبَلکژ / کج / گاژ به معنی انحراف ، شکل نا درست ، کاستیکج اندیش ، گاژدمب (کژدُم) ، کژدار ، کژمنشکژ روی ، کژنویسی ، کژفهمی ، کژکاری ، کژخوانی ، کژدرایی ، کژراهی ، کژانگشتی ، کژانگاریکَمبه معنی کم و اندککم خواهی ، کم خوریکمینه ، کم کاری ، کم برآورد ، کم محلی ، کم خواهی ، کم براوردی ، کم بهادهی گُ این پیشوند به معنی سوا و جدا کردن است. گداختن، گواردن، گشادن، گزیدن، گریختن ، گسیل ، گماشتن ، گزاردن ، گمیختن ، گسترده ، گسست ، گدازهگسان ، گسل ، گخیزیدن ، مَت-به معنی با ، باهمدیگر هم ارز با Mit آلمانی و Meta یونانی.مت فریاد (فریاد رس)مت ایستایی ، مت دیسیمَسبه معنی بزرگ و ارشدمس دادستان ، مس مُغ ، مس مَنشیمَه-به معنی بزرگمهستان ، مسان مهبانگ (بیگ بنگ)می-پیشوند ساخت کارواژه ی کنونیک به معنی همیشگی و استمرارمی نویسد ، می خواند ، می تواند ، می رساندمیتبه معنی دروغین و نادرستمیت کنشی ، میت گویینَبرای منفی کردن فعل هانمی تواند ، نمی خواهد نِ- / نی / نیسی این پیشوند معنی «به سوی» و «پایین» می‌دهد. همان آنا / Ana ناجوانمرد، نا خردمند، نارس.ناهمخوانی ، نارسانانار / نارخاین پیشوند برای ترگمان واژه هایی که با Narco در انگلیسی ساخته شده اند برگزیده شده.نارخوک ، نارکوک ، نارهوشی ، کوکنارنارخوکین (نارکوتین)نِست- / نیست-/ نهست-به معنی" نیست و نبود "نیست موی =کچلنست بینی = توهم دیداری ، نهست = غایبنیژبه معنی خارج و بیروننیژبرنوز- / نیز/ نیزابه معنی هنوز و تا این لحظه است.هنوز نوز بود = موجودی ، چیز هایی که تا این لحظه داریمنون-به معنی اکنون و زمان حال است. وا این پیشوند غالباً همراه فعل به کار رفته؛ بیانگر اعمال فعل با بی‌تفاوتی و حالت ناجور است وارفتن (با حالت بدی رفتن اشاره به باز شدن) واماندن (با حالت ناجوری ماندن اشاره به هاج و واج) واپاشی، واکنش. وا سازش وارفتگیواپِیبه معنی "از پی"واپی گویی ور این پیشوند گاهی معنای (از بالا، از رو) می‌دهد و کلاً معانی متعددی دارد. وررفتن، ورآمدن، ورکشیدن ورافتادن، ور انداختن،ورقلنبده ، ورامیدنویبرابر پیشوند "گُ". این دو پیشوند می توانند با یکدیگر جایگزین شوند.ویماردن ، ویرایش ، ویران ، ویسستن ، ویزیدن ، ویهیزیدن ، ویستردنویراستاریها1-گاهی این پیشوند برای تاکید است. و برابر Co و Com به پژوهش های بیشتری نیاز است.هادادن ، هاپرسیدن ، هانهادنهابندیدن ، هامتیدنهَچبر-به معنی بر روی ، بالاهچبرتوم = بالا ترینهَچدر-به معنی در زیر Underهچدرپاد = در زیر پای هم این پیشوند هم‌ارز homo در زبان انگلیسی است. | ## جمع‌بندی | همراه، هم پرسی ، هم تیغ ، هم رزم ، هم آورد ، هم دم ، هم کیش همایش ، همجنسگرایی، همایندی ، همنهادی ، هماهنگی ، همرسانیهمه / هما / هماگ-به معنی همه و جمع است.همه چیز خواری ، هماگین ، هماکیهمگانی ، همه پرسی، همه توانی هو/خواین پیشوند به معنی خوب و نیک می‌باشد و هم‌ارز eu در زبان انگلیسی است.