موضوع مقاله: انواع تجربه دینی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # انواع تجربه دینی | مقدمه: تنوع تجربه دینی: مطالعه‌ای در طبیعت انسان کتابی است نوشته ویلیام جیمز، روان‌شناس و فیلسوف دانشگاه هاروارد. | ## بخش 1: انواع تجربه دینی | این کتاب شامل سخنرانی‌های گیفورد ویرایش‌شده او درباره الهیات طبیعی است که در دانشگاه ادینبرو، اسکاتلند، میان سال‌های ۱۹۰۱ و ۱۹۰۲ ایراد شد. این سخنرانی‌ها به مطالعه روان‌شناختی تجربه‌های دینی خصوصی و فردی و عرفان می‌پرداخت و از نمونه‌های گوناگون برای شناسایی وجوه مشترک تجربه‌های دینی در سنت‌های مختلف بهره می‌گرفت. پس از انتشار، تنوع تجربه دینی جایگاهی در میان آثار برجسته غربی روان‌شناسی و فلسفه یافت و بیش از یک قرن است که در دسترس خوانندگان بوده است. زمینه تاریخی روان‌شناسی دین در دهه ۱۸۹۰، «روان‌شناسی نوین» در دانشگاه‌های اروپا و آمریکا پدیدار شد که همزمان با تأسیس آزمایشگاه‌های روان‌شناسی بسیار و انتصاب استادان در این رشته بود. تازگی روان‌شناسی نوین در تمایز آن از فلسفه ذهن و الهیات و تأکیدش بر روان‌شناسی تجربی مبتنی بر آزمایشگاه نهفته بود. در این راستا، روان‌شناسی دین به عنوان رویکردی نوین برای مطالعه تجربه دینی پدید آمد و ایالات متحده مرکز اصلی پژوهش در این حوزه بود. جیمز در مقدمه کتاب خود از استاربک به خاطر «واگذاری مجموعه بزرگ مواد دست‌نویس خود» به او سپاسگزاری کرد و در سراسر تنوع تجربه دینی به آثار استاربک ارجاع داد. تنوع تجربه دینی نخست در سال‌های ۱۹۰۱–۱۹۰۲ به صورت مجموعه‌ای از بیست سخنرانی‌های گیفورد در دانشگاه ادینبرو ارائه شد. این سلسله سخنرانی‌ها را آدام گیفورد بنیان نهاده بود و هدف آن ارائه مطالبی برای مخاطبان عام درباره الهیات طبیعی یا رویکردهای علمی به مطالعه دین بود. جیمز در ابتدا برنامه داشت نیمه دوم سخنرانی‌هایش را به ارزیابی فلسفی دین اختصاص دهد، اما بیماری مانع شد و او تنها یک سخنرانی در این موضوع نوشت که در نتیجه اثری توصیفی‌تر از آنچه جیمز در ابتدا در نظر داشت پدید آمد. مضامین تجربه‌های دینی در تنوع تجربه دینی، جیمز صراحتاً هم الهیات و هم نهادهای دینی را از حوزه مطالعه خود کنار می‌گذارد و مطالعه‌اش را به تجربه‌های دینی مستقیم و بی‌واسطه محدود می‌کند که آن‌ها را موضوع جالب‌تری برای پژوهش می‌داند. کلیساها، الهیات‌ها و نهادها به عنوان وسایلی برای انتقال بینش‌های حاصل از تجربه دینی اهمیت دارند، اما در نگاه جیمز، آن‌ها به صورت دست دوم از تجربه اصیل بنیان‌گذارشان تغذیه می‌کنند. تمایز کلیدی در بررسی جیمز از دین، تمایز میان دین «سالم‌اندیش» و دین «روح بیمار» است؛ اولی دینی است که بر خوبی زندگی تأکید دارد، در حالی که دومی نمی‌تواند بر احساس شر در جهان چیره شود. هرچند جیمز این تمایز را به عنوان تفاوتی ارزش‌خنثی میان انواع مختلف نگرش‌های دینی ارائه می‌دهد، در واقع تجربه دینی «روح بیمار» را برتر می‌دانست و منبع ناشناس تجربه اندوه در سخنرانی‌های ششم و هفتم، در واقع خودزندگی‌نگارانه است. پس از این بخش‌های خودزندگی‌نگارانه، جیمز به دو سخنرانی (نهم و دهم) می‌پردازد که تبدیل دینی را از دیدگاه روان‌شناختی و اهمیت آن در تاریخ دینی بررسی می‌کنند. جیمز «سالم‌اندیشی» را مهم‌ترین سهم آمریکا در دین می‌دانست که آن را از تعالی‌گرایی رالف والدو امرسون و والت ویتمن تا «علم مسیحی» مری بیکر ادی دنبال می‌کرد. جیمز دو سخنرانی را به تجربه عرفانی اختصاص می‌دهد و در آن‌ها چهار ویژگی مشترک تجربه‌های عرفانی را برمی‌شمارد: ناگفتنی بودن: تجربه قابل توصیف نیست و باید مستقیماً تجربه شود تا درک گردد. معرفت‌بخشی: تجربه به عنوان حالتی از دانش فهمیده می‌شود که از طریق آن می‌توان به حقایق الهی دست یافت. جیمز معتقد بود که تجربه‌های دینی می‌توانند «منشأهای مرضی» در آسیب‌شناسی مغز داشته باشند و می‌توانند غیرعقلانی باشند، اما با این حال عمدتاً مثبت‌اند. برخلاف افکار بدی که مردم زیر تأثیر تب یا مستی دارند، پس از یک تجربه دینی، ایده‌ها و بینش‌ها معمولاً همچنان برای فرد معنادارند و اغلب تا پایان عمر ارزشمند باقی می‌مانند. افزون بر این، با اینکه نمونه‌های جیمز تقریباً منحصراً از مسیحیت گرفته شده، او قصد نداشت ایده‌هایش را به هیچ دین واحدی محدود کند. | ## بخش 2: انواع تجربه دینی | در توصیف جیمز، این تجربه‌ها ذاتاً بسیار پیچیده، اغلب زندگی‌ساز و عمدتاً غیرقابل توصیف و سنجش از طریق روش‌های سنتی هستند، اما از طریق تغییرات عمیقی که در افرادی که چنین تجربه‌هایی گزارش می‌دهند ایجاد می‌کنند، قابل اندازه‌گیری‌اند. عمل‌گرایی جیمز در نهایت استدلالی عمل‌گرایانه برای دین مطرح کرد و نوشت که «کاربردهای دین، کاربردهای آن برای فردی که آن را دارد، و کاربردهای خود آن فرد برای جهان، بهترین استدلال‌هایی هستند که حقیقت در آن نهفته است». هرچند جیمز فلسفه عمل‌گرایی خود را تا انتشار پراگماتیسم در ۱۹۰۷ به طور کامل تبیین نکرد، رویکرد او به باور دینی در تنوع تجربه دینی تحت تأثیر فلسفه عمل‌گرایانه است. جیمز در سخنرانی‌های فلسفه و نتیجه‌گیری‌هایش به این نتیجه می‌رسد که دین در مجموع برای بشر سودمند است، هرچند تأکید می‌کند که این امر حقیقت آن را اثبات نمی‌کند. در حالی که جیمز قصد داشت موضوع تجربه دینی را از این زاویه عمل‌گرایانه بررسی کند، ریچارد رورتی استدلال می‌کند که او در نهایت از این روش‌شناسی منحرف شد. در سخنرانی‌های او درباره قدیس‌مآبی، هدف کشف این است که آیا فضایل قدیسانه برای زندگی بشر سودمند هستند یا نه: اگر باشند، طبق عمل‌گرایی، این ادعای آن‌ها به حقیقت را تأیید می‌کند. با این حال، جیمز در نهایت به این نتیجه می‌رسد که ارزش فضایل قدیسانه به منشأ آن‌ها بستگی دارد: از آنجا که فضایل قدیسانه تنها در صورتی سودمند هستند که زندگی پس از مرگی برای آماده شدن برای آن وجود داشته باشد، ارزش آن‌ها به این بستگی دارد که آیا الهی‌اند یا نتیجه روان‌شناسی انسانی. از این رو، رورتی استدلال می‌کند که جیمز در نهایت به دلیل اتکای نهایی‌اش به شواهد تجربی، فلسفه عمل‌گرایانه خود را رها می‌کند. جیمز به انگیزه زیباشناختی در انتخاب دین توسط فرد اشاره کرد و دین را به خاطر ارزش زیباشناختی‌اش ستود. او گفت افراد «ناخودآگاه تجربه دینی خود را عقلانی می‌کنند» و تصریحات متافیزیکی درباره صفات خداوند «پارسایی ساده ما را همان‌گونه غنی می‌کند که وجود ارگ و برنج‌های قدیمی، سنگ‌مرمرها، فرسکوها و ویترایها کلیسا را غنی می‌کنند». جیمز امکان «باورهای فراتر» را بررسی می‌کند، باورهایی که به طور دقیق با «دلیلی که جهانی معتبر باشد» توجیه نمی‌شوند اما ممکن است افراد تحصیل‌کرده آن‌ها را داشته باشند. این باورها «ساختارهایی هستند که عقل در جهت‌هایی که احساس در ابتدا نشانه آن‌ها را داده انجام می‌دهد». فلسفه می‌تواند در شکل دادن به این باورهای فراتر سهیم باشد — برای نمونه، استدلال‌های سنتی برای وجود خدا، از جمله برهان علیت، برهان نظم و برهان اخلاقی، در کنار استدلال از اجماع عمومی. هرچند جیمز خود هیچ‌یک از این استدلال‌ها را تأیید نکرد: «واقعیت این است که این استدلال‌ها تنها از پیشنهادهای ترکیبی واقعیت‌ها و احساسات ما پیروی می‌کنند. او می‌گوید افراد در گذشته به دنبال چنین اثباتیات جهانی بوده‌اند و می‌پرسد «چه پناهگاه ایده‌آل‌تری می‌توانست وجود داشته باشد از سیستمی که به روح‌های آزرده از کدری و اتفاقی بودن جهان محسوسات ارائه می‌شد؟» جیمز می‌گوید خود باور فراتری دارد که قصد اثبات آن را ندارد: اینکه واقعیتی بزرگ‌تر وجود دارد که معمولاً از طریق شیوه‌های عادی ارتباط ما با جهان قابل دسترس نیست، اما تجربه‌های دینی می‌توانند ما را به آن متصل کنند. مضامین تجربه‌های دینی در تنوع تجربه دینی، جیمز صراحتاً هم الهیات و هم نهادهای دینی را از حوزه مطالعه خود کنار می‌گذارد و مطالعه‌اش را به تجربه‌های دینی مستقیم و بی‌واسطه محدود می‌کند که آن‌ها را موضوع جالب‌تری برای پژوهش می‌داند. کلیساها، الهیات‌ها و نهادها به عنوان وسایلی برای انتقال بینش‌های حاصل از تجربه دینی اهمیت دارند، اما در نگاه جیمز، آن‌ها به صورت دست دوم از تجربه اصیل بنیان‌گذارشان تغذیه می‌کنند. تمایز کلیدی در بررسی جیمز از دین، تمایز میان دین «سالم‌اندیش» و دین «روح بیمار» است؛ اولی دینی است که بر خوبی زندگی تأکید دارد، در حالی که دومی نمی‌تواند بر احساس شر در جهان چیره شود. هرچند جیمز این تمایز را به عنوان تفاوتی ارزش‌خنثی میان انواع مختلف نگرش‌های دینی ارائه می‌دهد، در واقع تجربه دینی «روح بیمار» را برتر می‌دانست و منبع ناشناس تجربه اندوه در سخنرانی‌های ششم و هفتم، در واقع خودزندگی‌نگارانه است. پس از این بخش‌های خودزندگی‌نگارانه، جیمز به دو سخنرانی (نهم و دهم) می‌پردازد که تبدیل دینی را از دیدگاه روان‌شناختی و اهمیت آن در تاریخ دینی بررسی می‌کنند. جیمز «سالم‌اندیشی» را مهم‌ترین سهم آمریکا در دین می‌دانست که آن را از تعالی‌گرایی رالف والدو امرسون و والت ویتمن تا «علم مسیحی» مری بیکر ادی دنبال می‌کرد. | ## بخش 3: انواع تجربه دینی | جیمز دو سخنرانی را به تجربه عرفانی اختصاص می‌دهد و در آن‌ها چهار ویژگی مشترک تجربه‌های عرفانی را برمی‌شمارد: ناگفتنی بودن: تجربه قابل توصیف نیست و باید مستقیماً تجربه شود تا درک گردد. معرفت‌بخشی: تجربه به عنوان حالتی از دانش فهمیده می‌شود که از طریق آن می‌توان به حقایق الهی دست یافت. جیمز معتقد بود که تجربه‌های دینی می‌توانند «منشأهای مرضی» در آسیب‌شناسی مغز داشته باشند و می‌توانند غیرعقلانی باشند، اما با این حال عمدتاً مثبت‌اند. برخلاف افکار بدی که مردم زیر تأثیر تب یا مستی دارند، پس از یک تجربه دینی، ایده‌ها و بینش‌ها معمولاً همچنان برای فرد معنادارند و اغلب تا پایان عمر ارزشمند باقی می‌مانند. افزون بر این، با اینکه نمونه‌های جیمز تقریباً منحصراً از مسیحیت گرفته شده، او قصد نداشت ایده‌هایش را به هیچ دین واحدی محدود کند. در توصیف جیمز، این تجربه‌ها ذاتاً بسیار پیچیده، اغلب زندگی‌ساز و عمدتاً غیرقابل توصیف و سنجش از طریق روش‌های سنتی هستند، اما از طریق تغییرات عمیقی که در افرادی که چنین تجربه‌هایی گزارش می‌دهند ایجاد می‌کنند، قابل اندازه‌گیری‌اند. عمل‌گرایی جیمز در نهایت استدلالی عمل‌گرایانه برای دین مطرح کرد و نوشت که «کاربردهای دین، کاربردهای آن برای فردی که آن را دارد، و کاربردهای خود آن فرد برای جهان، بهترین استدلال‌هایی هستند که حقیقت در آن نهفته است». هرچند جیمز فلسفه عمل‌گرایی خود را تا انتشار پراگماتیسم در ۱۹۰۷ به طور کامل تبیین نکرد، رویکرد او به باور دینی در تنوع تجربه دینی تحت تأثیر فلسفه عمل‌گرایانه است. جیمز در سخنرانی‌های فلسفه و نتیجه‌گیری‌هایش به این نتیجه می‌رسد که دین در مجموع برای بشر سودمند است، هرچند تأکید می‌کند که این امر حقیقت آن را اثبات نمی‌کند. در حالی که جیمز قصد داشت موضوع تجربه دینی را از این زاویه عمل‌گرایانه بررسی کند، ریچارد رورتی استدلال می‌کند که او در نهایت از این روش‌شناسی منحرف شد. در سخنرانی‌های او درباره قدیس‌مآبی، هدف کشف این است که آیا فضایل قدیسانه برای زندگی بشر سودمند هستند یا نه: اگر باشند، طبق عمل‌گرایی، این ادعای آن‌ها به حقیقت را تأیید می‌کند. با این حال، جیمز در نهایت به این نتیجه می‌رسد که ارزش فضایل قدیسانه به منشأ آن‌ها بستگی دارد: از آنجا که فضایل قدیسانه تنها در صورتی سودمند هستند که زندگی پس از مرگی برای آماده شدن برای آن وجود داشته باشد، ارزش آن‌ها به این بستگی دارد که آیا الهی‌اند یا نتیجه روان‌شناسی انسانی. از این رو، رورتی استدلال می‌کند که جیمز در نهایت به دلیل اتکای نهایی‌اش به شواهد تجربی، فلسفه عمل‌گرایانه خود را رها می‌کند. جیمز به انگیزه زیباشناختی در انتخاب دین توسط فرد اشاره کرد و دین را به خاطر ارزش زیباشناختی‌اش ستود. او گفت افراد «ناخودآگاه تجربه دینی خود را عقلانی می‌کنند» و تصریحات متافیزیکی درباره صفات خداوند «پارسایی ساده ما را همان‌گونه غنی می‌کند که وجود ارگ و برنج‌های قدیمی، سنگ‌مرمرها، فرسکوها و ویترایها کلیسا را غنی می‌کنند». جیمز امکان «باورهای فراتر» را بررسی می‌کند، باورهایی که به طور دقیق با «دلیلی که جهانی معتبر باشد» توجیه نمی‌شوند اما ممکن است افراد تحصیل‌کرده آن‌ها را داشته باشند. این باورها «ساختارهایی هستند که عقل در جهت‌هایی که احساس در ابتدا نشانه آن‌ها را داده انجام می‌دهد». فلسفه می‌تواند در شکل دادن به این باورهای فراتر سهیم باشد — برای نمونه، استدلال‌های سنتی برای وجود خدا، از جمله برهان علیت، برهان نظم و برهان اخلاقی، در کنار استدلال از اجماع عمومی. هرچند جیمز خود هیچ‌یک از این استدلال‌ها را تأیید نکرد: «واقعیت این است که این استدلال‌ها تنها از پیشنهادهای ترکیبی واقعیت‌ها و احساسات ما پیروی می‌کنند. | ## جمع‌بندی | او می‌گوید افراد در گذشته به دنبال چنین اثباتیات جهانی بوده‌اند و می‌پرسد «چه پناهگاه ایده‌آل‌تری می‌توانست وجود داشته باشد از سیستمی که به روح‌های آزرده از کدری و اتفاقی بودن جهان محسوسات ارائه می‌شد؟» جیمز می‌گوید خود باور فراتری دارد که قصد اثبات آن را ندارد: اینکه واقعیتی بزرگ‌تر وجود دارد که معمولاً از طریق شیوه‌های عادی ارتباط ما با جهان قابل دسترس نیست، اما تجربه‌های دینی می‌توانند ما را به آن متصل کنند.