موضوع مقاله: رود قره‌سو (کرمانشاه) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # رود قره‌سو (کرمانشاه) | مقدمه: قره‌سو (به کردی: خوه‌ره‌سۊ ) رودخانه‌ای است که در دشت کرمانشاه جریان دارد و از درون شهر کرمانشاه می‌گذرد. | ## بخش 1: رود قره‌سو (کرمانشاه) | این رود از سرآب روانسر در شمال‌غرب کرمانشاه سرچشمه گرفته و پس از عبور از این شهر در منطقه فرامان به رود گاماسیاب می‌پیوندد .شبکه اینترنتی آفتاب: رودخانه قره‌سو، نوشته‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۸۶؛ بازدید در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. رودخانۀ قره‌سو به دلیل ورود فاضلاب شهر کرمانشاه و همچنین زباله و نخاله در اطراف آنخبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): حال و روز ناخوش قره‌سو، نوشته‌شده در ۱۷ خرداد ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. به رودخانه‌ای به شدت آلوده با سیمایی اسفناک تبدیل شده و از آن به عنوان رودخانه‌ای مُرده و آلوده‌ترین رودخانۀ کرمانشاه یاد می‌شود.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): قره‌سو بیمار است، نوشته‌شده در ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. گفته می‌شود که نام قره‌سو از دو واژۀ ترکی «قره» به معنای سیاه، بزرگ و بسیار، و «سو» به معنای آب تشکیل شده و در زبان ترکی به معنی «آب سیاه» و یا «رودخانۀ بزرگ و پرآب» است. هنری راولینسون در سفرنامۀ‌ خود که به سال ۱۸۳۶ مربوط می‌شود، واژۀ قره‌سو را با واژۀ قرمیسین مرتبط می‌داند و معتقد است که نام این رودخانه در نام شهر قرمسین که در امتداد ساحل آن قرار داشته، حفظ شده‌است. او همچنین معتقد است که قرمیسین نه نامی دیگر برای شهر کرمانشاه، بلکه شهری متمایز از آن است که شهر جدید کرمانشاه بر روی خرابه‌های آن شکل گرفته‌است.راولینسون،‌ ۱۸۳۹: ص ۴۲. فرشید یوسفی به نقل از کتاب از الوند تا مدائن نوشتۀ مهدی فرهپور ضمن اشاره به فرض مشتق شدن این واژه از واژۀ قرماسین و قرمیسین، ادعا می‌کند که سه واژۀ اوله، شواسب و خواست نام‌های قدیمی رودخانۀ قره‌سو بوده‌اند.یوسفی، ۱۳۷۰: ص ۱۹. علی لیمویی شاعر اهل کرمانشاه نیز این واژه را ترکیبی از دو واژۀ کُردی «خوه‌ر» به معنای خورشید و «سو» به معنای سمت و جهت دانسته است. او مدعی‌ست که این رود در امتداد جهت طلوع و غروب خورشید حرکت داشته و مسیر جریان آن از غرب به شرق است، و به دلیل قداست آب و خورشید بدین نام خوانده شده‌است. لیمویی در شعر بلندی که تحت عنوان شهر من کرمانشاه سروده این باور خود را به زبان شعر مطرح کرده و این فرض را مطرح کرده که واژۀ قره‌سو می‌تواند تحریفی از نام خوه‌ره‌سو و به معنای «به سوی خورشید» باشد. سرچشمه رودخانه قره‌سو از به هم پیوستن چند رودخانه کوچک تشکیل می‌شود، اما می‌توان سرآب روانسر را مهم‌ترین و اصلی‌ترین سرچشمۀ آن دانست. رودخانۀ جاری‌شده از سرآب روانسر بعد از طی کردن نزدیک به بیست کیلومتر در نزدیکی روستای شاه‌گدار به همراه چند رودخانهٔ دیگر به هم می‌پیوندند و تشکیل قره‌سو را می‌دهند. مشخصات رودخانه قره‌سو از سرآب روانسر واقع در ۵۰ کیلومتری شمال غرب کرمانشاه سرچشمه می‌گیرد و با جهت شمال غربی به جنوب شرقی جریان پیدا می‌کند. سپس در سطح دشت جریان یافته و در نزدیکی روستای قزانچی رودخانهٔ مِرِگ نیز به آن متصل می‌شود. قره‌سو با یک شیب آرام از داخل شهر کرمانشاه عبور کرده و در این محدوده دو رودخانه چم‌بشیر (یا کوڵه‌که‌و) و آبشوران نیز بدان می‌ریزند و در نهایت پس از عبور از کرمانشاه در نزدیکی فرامان به رودخانۀ گاماسیاب می پیوندد، این دو تشکیل رودخانه سیمره را می‌دهد. سیمره نیز به نوبۀ خود پس از رسیدن به دریاچه سد کرخه به دو قسمت تقسیم شده و نیمی به سمت تالاب هورالعظیم در مرز ایران و عراق و نیم دیگر به سمت کارون سرازیر شده و در نهایت به آب‌های خلیج فارس سرازیر می‌شود.شبکه اینترنتی آفتاب: رودخانه قره‌سو، نوشته‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۸۶؛ بازدید در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. جان مکدونالد کینر که در دهۀ دوم قرن نوزدهم از کرمانشاه عبور و از رودخانۀ‌ قره‌سو دیدن کرده،‌ در کتاب «شرح جغرافیای امپراتوری ایران» عرض آن را ۵۰ یارد (۴۵/۷۲ متر) ثبت کرده‌است.مکدونالد کینر،‌ ۱۸۱۳، ص ۳۸۸. مسیو چریکف که در ۲۹ سپتامبر ۱۸۵۱ از قره‌سو دیدن کرده‌است، ضمن توصیف قلعه کهنه و روستای مجاور آن، گِل رودخانه را ماسه‌ای و عرض آن را ۱۵ ساجن (۳۲/۰۰۴ متر) ذکر کرده که در هنگام بالا آمدن آب به ۳۰ ساجن (۶۴/۰۰۸ متر) نیز می‌رسد. | ## بخش 2: رود قره‌سو (کرمانشاه) | به گفتۀ وی آب رودخانۀ قره‌سو از آب شهر کرمانشاه و نیز آب طاق‌بستان بهتر بوده و به همین دلیل اهالی روستایی که در درون قلعه واقع بوده‌است در آن زمان مشغول بازسازی قلعه بوده‌اند.چریکف،‌ ۱۳۵۸، ص ۱۷۹. پل‌های روی رودخانه بر روی رودخانۀ قره‌سو پل‌های متعددی ساخته شده‌است که برخی از آن‌ها در داخل شهر کرمانشاه و برخی دیگر در مناطق بالادست و یا پایین‌دست واقع شده‌اند. از جملۀ این پل‌ها می‌توان به پل کهنهباشگاه خبرنگاران جوان: پل باستانی کهنه در کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲۰ خرداد ۱۳۹۴؛ بازدید در ۱ آذر ۱۴۰۱.، پل قوسی لب آبخبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): پل قوسی کرمانشاه بالأخره افتتاح شد، نوشته‌شده در ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۴؛ بازدید در ۱ آذر ۱۴۰۱.، پل لب آب، پل حاجی نادر، پل فلزی کوتاه کمربندی غربیخبرگزاری مهر: چرا پل فلزی قره‌سو تخریب نشد؟، نوشته‌شده در ۹ فروردین ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱ آذر ۱۴۰۱.، پل کمربندی غربیخبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): عملیات مقاوم‌سازی پل قره‌سو به زودی به پایان می‌رسد، نوشته‌شده در ۶ تیر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱ آذر ۱۴۰۱. و با راه‌اندازی شهرک صنعتی انواع آلودگی‌های صنعتی هم به آن اضافه شده است و از آن با نام یک رودخانهٔ مرده یاد می‌شود. از این رو بخار آب این رودخانه نیز باعث آلودگی محیط اطراف این رود شده و چرای احشام در اطراف این رودخانه می‌تواند باعث ایجاد مسمومیت غذایی بشود. در حدود ۲۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای رفع آلودگی این رودخانه تخمین زده شده که تنها ۳ میلیارد تومان به آن اختصاص یافته است. در ۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ مدیرکل محیط زیست استان کرمانشاه از آلودگی قره‌سو به عنوان مهم‌ترین معضل زیست‌محیطی شهر کرمانشاه نام برد و اعلام کرد که به دلیل تکمیل نبودن سیستم فاضلاب تنها حدود ۳۳ درصد پساب تولیدی بخش خانگی کرمانشاه تصفیه می‌شود و مابقی آن وارد رودخانه‌های آبشوران و قره‌سو می‌شود.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): چه عواملی تهدیدکننده "زمین پاک" هستند؟، نوشته‌شده در ۵ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. در ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ اعلام کرد در رابطه با پیگیری وضعیت رودخانۀ قره‌سو به شهرداری و سازمان آب و فاضلاب کرمانشاه به عنوان دو سازمان مسئول اخطار صادر شده‌است که شهرداری دربارۀ لایروبی و ساماندهی حاشیۀ رودخانه و آب و فاضلاب نیز در رابطه با جلوگیری از ورود فاضلاب به آن وظیفه دارد. به گفتۀ وی آب و فاضلاب وعده داده که مدول دوم تصفیه‌خانۀ فاضلاب طی سال ۱۴۰۲ به بهره‌برداری برسد که با تکمیل آن ۷۰ درصد از فاضلاب شهر کرمانشاه تصفیه خواهد شد. به گفتۀ وی چند واحد صنعتی نیز پساب خود را به درون قره‌سو می‌ریزند، اما پالایشگاه از چند سال پیش دیگر آلاینده وارد قره‌سو نمی‌کند و به عنوان صنعت سبز شناخته شده‌است.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): اخطار به شهرداری و آب و فاضلاب کرمانشاه برای قره‌سو، نوشته‌شده در ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. در ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ مدیرکل مدیریت بحران استان کرمانشاه اعلام کرد که ساماندهی رودخانۀ قره‌سو پس از چند سال بلاتکلیفی به لحاظ حقوقی تعیین تکلیف شده و بنا بر آن مدیریت بحران از طوی استاندار به عنوان مسئول آن انتخاب شده و در این راستا مقرر شده که تا پایان فروردین ۱۴۰۲ ورود فاضلاب به قره‌سو متوقف شود،‌ هرچند این مهلت به خاطر خریدن پمپ‌ها و تجهیزات انتقالی تا پایان اردیبهشت تمدید شد. بر اساس این طرح سه سازمان شهرداری، آب منطقه‌ای و آب و فاضلاب دارای مسئولیت هستند که از این میان شرکت آب و فاضلاب وظیفه دارد جلوی ورود فاضلاب به رودخانه را بگیرد، شهرداری و آب منطقه‌ای باید آن را لایروبی کنند و درنهایت شهرداری باید نسبت به زیباسازی حاشیۀ آن اقدام کند. شرکت آب و فاضلاب اعلام کرده که تصفیه‌خانۀ شمارۀ ۱ کرمانشاه در جنوب شرقی شهر ظرفیت لازم برای انتقال و تصفیۀ فاضلاب ورودی از ۱۹ نقطه به قره‌سو را دارد و در همین راستا تا زمان افتتاح تصفیه‌خانۀ شمارۀ ۲ فاضلاب ورودی به قره‌سو به آنجا هدایت می‌شود تا در مرحلۀ بعد کار لایروبی و سپس زیباسازی حاشیۀ رودخانه به انجام برسد. به گفتۀ مدیرکل مدیریت بحران استان کرمانشاه پس از انجام این عملیات باید برای کم‌آبی ناشی از خشکسالی رودخانه نیز چاره‌ای اندیشیده شود که سه راهکار پیشنهادی ورود آب تصفیه‌شدۀ تصفیه‌خانۀ شمارۀ ۳ که قرار است در کرناچی احداث شود، تأمین آب از محل طرح سامانۀ سردسیری و یا ایجاد بندهای مختلف بین پل شرقی تا پل غربی و پمپاژ آب بین بندها و حوضچه‌ها بوده‌است.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): مدیرکل مدیریت بحران کرمانشاه: از پایان اردیبهشت نباید فاضلاب وارد قره‌سو شود، نوشته‌شده در ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. در ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان کرمانشاه اعلام کرد که مطابق با اخطار ادارۀ مدیریت بحران استان کرمانشاه، بخشی از رودخانۀ قره‌سو حد فاصل کمربندی غربی و شرقی شهر کرمانشاه از فاضلاب پاکسازی شده‌است و دیگر فاضلاب در این محدوده وارد رودخانه قره‌سو نخواهد شد. وی اعلام کرد که تا قبل از این اقدام به طور متوسط حدود ۱۲۰۰ لیتر در ثانیه و در برخی ایام پیک تا ۱۸۰۰ لیتر در ثانیه فاضلاب در این محدوده به قره‌سو وارد می‌شد. وی اضافه کرد که فاضلاب این بخش که به بخش شمالی شهر کرمانشاه شامل شهرک‌های تعاون، معلم، رودکی، ظفر، مسکن، کارمندان، بلوار طاقبستان و ... مربوط می‌شود، با استفاده از ظرفیت ایستگاه پمپاژ به محلی در نزدیکی تصفیه‌خانۀ فعلی کرمانشاه در جنوب شرقی شهر منتقل می‌شود، ولی این به معنای تصفیۀ این فاضلاب نیست،‌چرا که تصفیه‌خانۀ کنونی ظرفیت تصفیۀ آن را ندارد. | ## بخش 3: رود قره‌سو (کرمانشاه) | درواقع این فاضلاب فقط از محدودۀ محیط و منظر شهری دور شده‌است تا دستگاه‌های مسئول بتوانند با لایروبی رودخانه و ایجاد مبلمان شهری، منظری مناسب به قره‌سو بدهند. یکی از نقاط ورود فاضلاب به قره‌سو از طریق رود چم‌بشیر بوده که با انجام این طرح فاضلاب به آن رود نیز وارد نمی‌شود. با این وجود فاضلاب روستاهای بالادست رودخانه همچنان به رود وارد می‌شود که به گفتۀ مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان کرمانشاه حجم آن زیاد نیست و رودخانه توان خودپالایی آن را دارد. به گفتۀ این مسئول جداسازی کامل فاضلاب از رودخانۀ قره‌سو مستلزم تکمیل تأسیسات فاضلاب شهر کرمانشاه مشتمل بر تصفیه‌خانه‌های شمارۀ ۲ و ۳، ایستگاه‌های پمپاژ ۲، ۳ و ۴ و نیز تکمیل خطوط انتقال شبکۀ فاضلاب است که به نرخ اردیبهشت ۱۴۰۲ نزدیک به ۴۳۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): بخشی از قره‌سو از فاضلاب پاکسازی شد، نوشته‌شده در ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. در ۱ خرداد ۱۴۰۲ استاندار کرمانشاه اعلام کرد که طرح ساماندهی رودخانۀ قره‌سو در حال تدوین است و برای اجرای آن برنامۀ زمانبندی مشخص خواهد شد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): دربارۀ قره‌سو نباید تصمیم گذرا و مقطعی بگیریم، نوشته‌شده در ۱ خرداد ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. در ۲ خرداد ۱۴۰۲ نیز سرپرست فرمانداری کرمانشاه اعلام کرد که پس از جداسازی فاضلاب از رودخانۀ قره‌سو اکنون شهرداری باید در زمینۀ ایجاد جاذبۀ گردشگری در محدودۀ رودخانه فعالیت کند.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ساماندهی قره‌سو را با جدیت دنبال می‌کنیم، نوشته‌شده در ۲ خرداد ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. در ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ شهردار کرمانشاه از امضای تفاهم‌نامه‌ای با شرکت آب منطقه‌ای خبر داد که بر اساس آن بهره‌برداری از رودخانۀ قره‌سو و حریم آن در محدودۀ شهر به شهرداری کرمانشاه واگذار می‌شود. شهردار کرمانشاه وعده داد که ظرف مدت یک سال پارک حاشیۀ رودخانه احیا خواهد شد، بستر رود لایروبی خواهد شد و قره‌سو به یک مرکز تفرجگاهی تبدیل خواهد شد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): قره‌سو تا یک سال دیگر زیبا می‌شود، نوشته‌شده در ۱۳ خرداد ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۸ خرداد ۱۴۰۲. در ۹ تیر ۱۴۰۲ محمدطیب صحرایی استاندار کرمانشاه اعلام کرد که تفاهم‌نامه‌ای بین استانداری و قرارگاه امام حسن مجتبی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی امضا شده که به موجب آن تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب کرمانشاه و ساماندهی رودخانۀ قره‌سو به این نهاد نظامی-امنیتی واگذار شده‌است.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): رودخانۀ قره‌سو کرمانشاه ساماندهی می‌شود ، نوشته‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۹ تیر ۱۴۰۲. در ۱۴ تیر ۱۴۰۲ مدیرکل مدیریت بحران استان کرمانشاه اعلام کرد که هرچند شرکت آب و فاضلاب کرمانشاه جداسازی فاضلاب شهرک‌های شمالی شهر کرمانشاه را انجام داده، اما شهرداری و شرکت آب منطقه‌ای تا این لحظه به وظیفۀ خود مبنی بر ساماندهی قره‌سو و لایروبی آن عمل نکرده‌اند.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): آب منطقه‌ای و شهرداری برای لایروبی قره‌سو پای کار بیایند، نوشته‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۴ تیر ۱۴۰۲. در ۱۷ تیر ۱۴۰۲ مدیر دفتر مهندسی رودخانه‌های شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه وظیفۀ این سازمان را لایروبی رودخانه‌های خارج از شهر اعلام کرد و گفت برای لایروبی رودخانه‌های داخل شهر اعتباری در اختیار این سازمان قرار نمی‌گیرد، اما چنانچه شهرداری به عنوان متولی رودخانه‌های داخل شهر نیاز به همکاری داشته‌باشد و یا اینکه اعتبار استانی در اختیار سازمان قرار بگیرد عملیات لایروبی رودخانۀ قره‌سو را اجرایی خواهد کرد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): شهرداری متولی لایروبی قره‌سو است/ آمادۀ کمک به شهرداری هستیم، نوشته‌شده در ۱۷ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۱۷ تیر ۱۴۰۲. اما در ۲۴ تیر ۱۴۰۲ مدیر خدمات شهری شهرداری کرمانشاه با اشاره به «قانون توزیع عادلانۀ آب» که در اوایل دهۀ ۶۰ تصویب شده، تمام رودخانه‌ها، سواحل دریاها، نهرها و مسیل‌ها را تحت مدیریت وزارت نیرو دانست و گفت شهرداری نسبت به بخشی از رودخانۀ قره‌سو که از درون شهر عبور می‌کند و حتی حریم آن بخش از رودخانه مالکیتی ندارد و بودجه و اعتبارات ساماندهی و لایروبی رودخانه نیز به آب منطقه‌ای داده می‌شود و نه به شهرداری. به گفتۀ وی «سند ملی پاسخ به بحران» مطالعات و اجرای ساماندهی جداره و بستر رودخانه‌ها در محدودۀ شهرها را برعهدۀ شهرداری‌ها دانسته، اما این سند با قانون بالادست مغایرت دارد و مورد مناقشه است.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): متولی لایروبی قره‌سو کیست؟، نوشته‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۴ تیر ۱۴۰۲. در اواخر تیر ۱۴۰۳ مدیرکل مدیریت بحران استان کرمانشاه اعلام کرد که با همکاری شرکت آب منطقه‌ای غرب، رودخانۀ قره‌سو از محل ورودی آبشوران به آن تا پشت راه آهن، با هدف مقابله با پشۀ آئدس زباله‌زدایی خواهد شد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): پاکسازی قره‌سو از زباله‌ها برای مقابله با پشۀ آئدس آغاز می‌شود، نوشته‌شده در ۲۷ تیر ۱۴۰۳؛ بازدید در ۲۷ تیر ۱۴۰۳. با این وجود دو هفته بعد معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه اعلام کرد لایروبی این محدوده از رودخانه به‌شرط تأمین اعتبار و تهیۀ بیل مکانیکی بوم‌بلند حداقل به ۲ ماه زمان نیاز دارد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): لایروبی «قره‌سو» ۲ ماهه به پایان می‌رسد، نوشته‌شده در ۹ مرداد ۱۴۰۳؛ بازدید در ۱۰ مرداد ۱۴۰۳. در دی ۱۴۰۳ پس از پایان دوران مدیریت صحرایی و روی کار آمدن منوچهر حبیبی استاندار جدید وضعیت رودخانۀ قره‌سو تغییر چندانی نکرده و در عمل اتفاق مشخص و اثرگذاری نیفتاده بود.خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): ضعف متولیان و تبدیل‌شدن رودخانه قره‌سوی کرمانشاه به زباله‌دانی + فیلم، نوشته‌شده در ۱ دی ۱۴۰۳؛ بازدید در ۳ دی ۱۴۰۳. سیاحت‌نامۀ مسیو چریکف، ترجمۀ آبکار مسیحی، به کوشش علی‌اصغر عمران، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، چاپ اول. | ## جمع‌بندی | یادداشت‌هایی دربارۀ سفر از زهاب در دامنه‌های زاگرس در امتداد کوه‌ها به خوزستان (شوش) و از آنجا از استان لرستان به کرمانشاه در سال ۱۸۳۶ (به انگلیسی)، در مجلۀ جامعۀ جغرافیایی پادشاهی، شمارۀ ۴، ۱۸۳۹.