موضوع مقاله: احمد بن عیسی بن زید | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # احمد بن عیسی بن زید | مقدمه: احمد بن عیسی بن زید (متولد ۱۵۷ قمری یا پس از آن - متوفی ۲۴۰ یا ۲۴۷ قمری)، متکلم اسلامی، محدث و فقیه، از علمای مشهور زیدیه و نوهٔ زید بن علی بود. | ## بخش 1: احمد بن عیسی بن زید | وی یکی از علویان مشهور اوایل خلافت عباسی بود که بیشتر عمرش را به‌طور متواری زندگی کرد. شصت سال زندگی مخفی احمد بن عیسی بن زید دلیل بر لقبی است که به او داده شده‌است (مختفی، پنهان). احادیث و اصول فقهی روایت شده توسط او را محمد بن منصور مرادی در کتاب «آمالی احمد بن عیسی و علوم آل محمد (ص)» جمع‌آوری کرده‌است. زندگی و نسب تاریخ تولد احمد بن عیسی بن زید سال‌های ۱۵۷ یا ۱۵۸ یا ۱۵۹ قمری یا حتی پس از آن (۷۷۴ یا ۷۷۵ یا ۷۷۶ میلادی یا حتی پس از آن) گزارش شده‌است. پدرش عیسی از فرزندان زید بن علی پسر امام سجاد (ع)، و نبیره ارشد علی بن ابیطالب بود. پدرش زمانی که او کودک بود در قیام‌های ضد عباسی به همراه محمد نفس زکیه و برادرش ابراهیم شرکت کرد و از همان موقع مورد تعقیب قرار گرفت. ظاهراً احمد بن عیسی بن زید در کوفه زاده شده‌است و در کودکی پدرش را از دست داده‌است؛ بنابراین فرصت شنیدن حدیث از پدرش برای نقل روایت از وی را نیافت. پس از مرگ پدر پس از مرگ پدرش، شخصی به نام صباح زعفرانی، او و برادرش زید را به بغداد و نزد ابوعبدالله محمد مهدی خلیفهٔ عباسی برد. احمد در بغداد زندگی می‌کرد تا این که با مرگ محمد امین، اوضاع خلافت در بغداد به هم ریخت. برادرش زید قبلاً بر اثر بیماری مرده بود و احمد از این فرصت استفاده کرد و فرار کرد. در روایت دیگری آمده‌است که کسی که احمد و برادرش زید را نزد ابوعبدالله محمد مهدی خلیفهٔ عباسی برد، ابن علاق صیرفی نام داشت و احمد و زید با اجازه ابوعبدالله محمد مهدی به مدینه رفتند، زید در آنجا مرد و احمد مدتی در مدینه ماند. تا اینکه در اوایل خلافت هارون الرشید (پنجمین خلیفه عباسی)، به وی خبر دادند که گروهی از زیدیان گرد احمد جمع شده‌اند، لذا هارون الرشید دستور داد احمد را دستگیر و زندانی کنند. روایت‌هایی از فرار او روایت‌های گوناگونی از فرار و حبس وی در دوران هارون الرشید وجود دارد. به گفته یعقوبی، در سال ۱۸۸ قمری (۸۰۴ میلادی)، هارون الرشید احمد را در رافقه (کاخی در استان رقه) زندانی کرد. پس از مدتی احمد به بصره گریخت و با شیعیان مکاتبه کرد و آنان را به سوی خود دعوت کرد. حاضر سوگند یاد کرد که مخفیگاه احمد را نشان ندهد، بنابراین هارون الرشید دستور داد او را به صلیب بکشند. | ## بخش 2: احمد بن عیسی بن زید | در جای دیگر آمده‌است که هارون الرشید، احمد و قاسم بن علی بن عمر بن علی بن حسین را از حجاز احضار کرد. احمد مدتی در خانه شخصی به نام محمد بن ابراهیم در بغداد مخفی شد و وقتی هارون الرشید متوجه محل اختفای او شد، احمد به بصره رفت و هارون الرشید نتوانست او را گیر بیندازد. ابوالفرج اصفهانی داستان وکیل احمد، حاضر را نقل کرده، اما گفته‌است که حاضر نه در زمان هارون الرشید، بلکه در زمان ابوعبدالله محمد مهدی کشته شده‌است، زیرا او مخفیگاه عیسی پدر احمد را به خلیفه نشان نداده بود. اگرچه ابوالفرج اصفهانی روایتی را نیز ذکر کرده که بر ارتباط احمد و حاضر در بصره و نواحی اطراف اهواز دلالت دارد. شمس‌الدین ذهبی از مدائنی نقل کرده‌است که هارون الرشید در سال ۱۸۵ قمری (۸۰۱ میلادی) خبر یافت که احمد در عبادان (آبادان فعلی) در حال تدارک قیامی است. قاضی نعمان روایت قیام احمد در عبادان را به تفصیل بیان کرده‌است، روایتی که با آنچه قبلاً در مورد احمد گفته شده منافات دارد. وی نقل می‌کند که در سال ۱۸۵ قمری (۸۰۱ میلادی) هارون الرشید دستور دستگیری احمد را داد چون او در عبادان علیه خلیفه قیام کرده بود و در آن زمان احمد در بصره و نواحی اطراف اهواز به همراه پسر ادریس بن عبدالله محض به فعالیت خود ادامه می‌داد. نهایتاً فرستادهٔ هارون الرشید به نام ابوالساج با حیله‌گری احمد و پسر ادریس بن عبدالله محض را دستگیر کرد، اما آن دو هر طور که بود گریختند و مدتی در بصره پنهان شدند و پس از آن به کوفه رفتند. بنا به گفته قاضی نعمان، احمد به بصره بازگشت و تا زمان مرگش در آنجا مخفیانه زندگی می‌کرد. در روایتی که حمید بن احمد محلی نقل کرده‌است، آمده هنگامی که احمد بن عیسی بن زید به بصره فرار کرده بود، شخصی به نام محمد بن زکریای غلّابی از او شنیده که وقتی هارون الرشید در تعقیب علویان بود، قاسم بن ابراهیم الرسی به یمن، عبدالله بن موسی بن عبدالله بن حسن بن حسن به شام و خود احمد به ری گریخته‌اند. پس از مرگ هارون الرشید (۱۹۳ قمری، ۸۰۹ میلادی)، این سه نفر در مراسم حج دوباره گرد هم آمده‌اند و هر کدام داستان خود را تعریف کرده‌اند. در این هنگام احمد توضیح داده که سالها مخفیانه در ناحیه ورذنین در ری زندگی می‌کرده و نام خود را به ابوحفص جصاص تغییر داده و با زنی نیز ازدواج کرده‌است. محمد پسر احمد نیز در آنجا با زنی از قبیله عبدالقیس ازدواج کرده و صاحب فرزندی به نام علی شده‌است. در روایتی دیگر آمده که احمد بن عیسی بن زید در سال ۲۱۹ قمری (۸۳۴ میلادی) در خانه محمد بن منصور مرادی در کوفه با قاسم بن ابراهیم الرسی بیعت کرده‌است. بر این اساس می‌توان گفت احمد در سال‌هایی که گمان می‌رفته در بصره مخفی شده، مدت زیادی را در ری و سایر مناطق گذرانده‌است. واپسین سال‌ها احمد بن عیسی بن زید که بیشتر عمر خود را در حال فرار و اختفا گذراند، در سالهای آخر عمر نابینا شد و متوکل (دهمین خلیفه عباسی) که در تعقیب او بود او را در خانه دامادش در کوفه یافت. | ## بخش 3: احمد بن عیسی بن زید | ابوالفرج اصفهانی انگیزه متوکل از تعقیب احمد بن عیسی بن زید را حمایت زیدیه از او و امکان کمک به او در قیام علیه خلافت ذکر کرده‌است. زندگی علمی ابوالفرج اصفهانی دربارهٔ احمد بن عیسی بن زید نوشته‌است، او یکی از عالمان زیدی و از محدثان مشهور بوده‌است. ابوالفرج دربارهٔ او گفته که احمد در بین خانواده‌اش بر همه از نظر فضل برتری داشته‌است. احمد بن عیسی بن زید حدیث کتابت می‌کرده و برخی از اهل حدیث از او احادیثی نقل کرده‌اند. اساتید وی حسین بن علوان محمد بن بکر ارحبی شاگردان وی علی بن احمد بن عیسی محمد بن احمد بن عیسی محمد بن منصور مرادی، عالم معروف زیدیه در کوفه میراث وی احادیثی را که احمد بن عیسی بن زید نقل کرده، یحیی الهادی الی الحق در کتابهای «النکاح» و «الامالی» آورده‌است. همچنین پنج تن از بزرگان زیدیه، یعنی محمد بن منصور مرادی، ابوالحسن هارونی، ابوطالب هارونی، موفق بالله جرجانی و پسرش مرشد بالله، در نوشته‌های خود به آن احادیث اشاره داشته‌اند. همچنین معتقد بود که امامت برای غیر اولاد علی بن ابی‌طالب نیز به شرط داشتن عدالت جایز است. فرزندان ابوالقاسم محمد اکبر احمد حسین علی ابوجعفر محمد ابوجعفر محمد پسری به نام علی داشت که شخصی معروف به صاحب‌الزنج ادعا می‌کرد که همان علی است. اما روایتی که حمید بن احمد محلی در مورد مخفی شدن احمد در ری ذکر کرده، ممکن است دلالت بر صحت ادعای صاحب‌الزنج داشته باشد. محمد بن منصور مرادی احادیث نقل شده از احمد بن عیسی بن زید را که در ابواب مختلف فقه اسلامی است، همراه با احادیث دیگران در کتابی گردآوری کرده که همواره در تاریخ فقه زیدی از اهمیت بالایی برخوردار بوده‌است. این کتاب که «آمالی احمد بن عیسی و علوم آل محمد (ص)» نام دارد، توسط امام معروف زیدی عبدالله بن حمزه، «بدائع الانوار فی محاسن الآثار» نیز نامیده شده‌است. این کتاب علاوه بر احادیث نقل شده توسط احمد بن عیسی بن زید، در بسیاری از موارد حاوی آراء و نظرات فقهی وی نیز می‌باشد. در دوره معاصر، سید بدرالدین حوثی، از علمای برجسته زیدیه و رهبر معنوی جنبش حوثی‌ها، شرحی بر این کتاب با عنوان «شرح آمالی الإمام احمد بن عیسی» نگاشته‌است. فؤاد سزگین از کتاب دیگری از محمد بن منصور مرادی به نام «مسائل احمد ابن عیسی و القاسم بن ابراهیم» نام برده‌است. ابوعبدالله علوی نیز از کتاب «مسائل احمد بن عیسی و القاسم بن ابراهیم» یاد کرده و تداوم روش خود را به مؤلف آن ذکر می‌کند. وفات وفات احمد بن عیسی بن زید در سال‌های ۲۴۰ قمری (۸۵۴ میلادی) یا ۲۴۷ قمری (۸۶۱ میلادی)، یک هفته قبل از به قتل رسیدن متوکل (۲۴۷ قمری، ۸۶۱ میلادی) گزارش شده‌است. | ## جمع‌بندی | بنا بر روایتی، پسر وی علی بن احمد زمان وفات احمد بن عیسی بن زید را رمضان سال ۲۴۷ قمری (نوامبر ۸۶۱ میلادی) ذکر کرده‌است.