موضوع مقاله: فرهنگ‌عامه ایرانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فرهنگ‌عامه ایرانی | مقدمه: در ایران باستان نوازنده‌های سیار اشعار حاوی داستان‌های پادشاهان و قهرمانان گذشته را همراه با آوای موسیقی می‌خواندند. | ## بخش 1: فرهنگ‌عامه ایرانی | در زمان اشکانیان به این نوازنده‌ها گوسان و در زمان ساسانیان به آن‌ها در زبان فارسی میانه خنیاگر می‌گفتند. کدوی قلقله‌زن ماه پیشونی نارنج و ترنج سرمای پیرزن، براساس این افسانه پیرزنی در ماه اسفند به دلیل اینکه گله‌اش جفت‌گیری انجام نداده‌است نزد موسی می‌رود و از او درخواست می‌کند روزهای سرد را بیشتر کند تا گله‌اش عمل جفت‌گیری انجام دهد. شنگول و منگول خاله سوسکه در زیر نام چند کتاب افسانه‌ای تاریخی که دربردارنده داستان‌های محلی ایرانی هستند، آورده شده‌است. امیر ارسلان نامدار، این داستان را قصه گوی ناصرالدین‌شاه قاجار برای وی می‌گفت و در این هنگام دختر ناصرالدین شاه پشت در نیمه باز اتاق خواجه سرایان می‌نشست و ماجراها را می‌نوشت. داراب‌نامه، این کتاب نوشته ابوطاهر طرسوسی است و افسانه‌های دربارهٔ اسکندر و داریوش سوم را بازگو می‌کند. هزار و یک شب، منبع اصلی این کتاب، کتابی به زبان فارسی میانه به نام هزار افسان است که امروزه دیگر در دست نیست. سمک عیار، رمانی است مشهور و قدیمی به زبان فارسی که در سدهٔ ششم هجری نوشته شده‌است. قهرمانان شاهنامه آرش کمانگیر، تیری را از قله دماوند پرتاب می‌کند و اینگونه مرز میان ایران و توران مشخص می‌شد. جشن تیرگان به این افسانه نسبت داده شده‌است اما این جشن ریشه در افسانه باستانی ایزدی به نام تیشتر دارد. رستم، نام‌آورترین چهرهٔ اسطوره‌ای در شاهنامه و به تبع آن، مهم‌ترین چهرهٔ اسطوره‌ای ادبیات فارسی است. دیگر قهرمانان حسین کرد شبستری، جنگجویی کرد اهل شبستر است که زندگی خود را صرف مبارزه برای عدالت می‌کند. پوریای ولی، قهرمانی از خوارزم است که در ورزش‌های زورخانه‌ای پیشینه زیادی داشته‌است. آل، در باور عامه، موجودی است که اگر زن تازه‌زا را تنها بگذارند، سراغش می‌آید و به او آزار یا آسیب می‌رساند. همچنین در افسانه‌های ایرانی آمده‌است که او سبدی را با خود حمل می‌کند که در آن ریه و جگر مادر را نگه می‌دارد. | ## بخش 2: فرهنگ‌عامه ایرانی | بختک، در افسانه‌ها و باورهای عامیانه ایرانی موجودی تخیلی است که شبها قصد خفه کردن افراد در خواب را دارد. او مکان گنج‌های پنهان شده را می‌داند و اگر کسی بینی او را بگیر از مکان این گنج‌ها اطلاع پیدا می‌کند. دوال‌پا، یکی از موجودات خیالی در افسانه‌ها و داستان‌های ایرانی است که بالاتنه انسان دارد و پاهایش مانند تسمه دراز و پیچنده‌اند و برای گرفتن و به دام انداختن انسان‌ها مناسب هستند. او به قربانیان خود می‌چسبد و آن‌ها باید تا زمانی که از خستگی بمیرند او را حمل کنند. دوال‌پا در زبان فارسی مصداق آدم‌های سمجی است که به هر دلیل به حق یا ناحق به جایی با کسی می‌چسبند و آن‌جا را رها نمی‌کنند. غول، هیولایی زشت با سر گربه مانند، زبان چنگال مانند، بسیار پرمو و دارای پاهای بدشکل و لاغر شبیه به نوزادان زودرس است. مرغ آمین، پرنده‌ای افسانه‌ای در ادبیات فارسی است که دائماً در حال پرواز است و آرزوهای انسان‌ها را برآورده می‌کند. پری، پری در اوستا موجودی اهریمنی است (همانند فری) که مردم را می‌فریبد، اما در فرهنگ ایرانیان پس از اسلام، پریان موجوات خوب و دوست داشتنی هستند که مردم نیکوکار و خوش نیت را دوست دارند و آن‌ها را به خوشبختی و کامروایی می‌رسانند. سنگ صبور، شنونده همه دردها و رنجهای آدمی است و تمامی دردها و غم‌های کسانی که به او اعتماد می‌کنند را جذب می‌کند و زمانی که ظرفیتش به پایان برسد و دیگر نتواند غم و دردی را جذب کند، ترک می‌خورد و می‌شکند. داستان‌های مربوط به این موجود معمولاً در اماکن عمومی توسط فردی به نام تکم‌چی خوانده می‌شده‌است. زار، موجودی شرور در باورهای عامیانه مردم جنوب ایران و کرانه‌های خلیج فارس است که افراد را تسخیر می‌کند و به آن‌ها صدمی می‌رساند. راه دیگر درامان ماندن از آن دود کردن اسپند و گرداندن آن برسر افرادی که چشم خورده‌اند است. طالع‌بینی، به معنی تفسیر چیدمان تصادفی اشیا و واکنش‌های غیرارادی بدن (عطسه، خمیازه، خارش و غیره)، مشاهده حرکات حیوانات و استفاده از ابزارهایی مانند پاسور، نخود، کتاب (مانند استفاده از کتاب حافظ)، آینه، عدسی، نگاه کردن در جگر حیوان کشته‌شده و شعله‌های چراغ و غیره. ناز و نیاز، سنتی میان عاشق و معشوق است که در آن معشوق عاشق خود را با عشوه‌گری آزار می‌دهد و عاشق باید بر عشق خود پافشاری کند. | ## بخش 3: فرهنگ‌عامه ایرانی | تعارف، تعارف در فرهنگ ایرانی نمونه‌ای از احترام متقابل و تأکید بر رتبه اجتماعی که شامل طیف وسیعی از رفتارها در جامعه است مانند بازکردن در برای یک زن توسط مرد یا ایستادن جلوی در برای ورود همکاران. مراسم عروسی در ایران، مرسوم است که باید یک آینه و دو شمعدانی نقره‌ای سر سفره عروسی گذاشته شود و اولین چیزی که داماد آینه می‌بیند باید چهره عروس باشد. نوروز، نخستین روز سال خورشیدی ایرانی برابر با یکم فروردین ماه، جشن آغاز سال نوی ایرانی و یکی از کهن‌ترین جشن‌های به جا مانده از دوران ایران باستان است.. خبررسانان سنتی: عمو نوروز و حاجی فیروز چهارشنبه‌سوری، یکی از جشن‌های ایرانی است که در غروبِ سه‌شنبه، شبِ پیش از آخرین چهارشنبهٔ ماه اسفند برگزار می‌شود و برافروختن و پریدن از روی آتش مشخصهٔ اصلی آن است. آجیل مشکل‌گشا، برخی معتقدند که با خوردن این آجیل، می‌توانند آرزو کنند مشکلات برطرف و آرزوهایشان برآورده شود. به هنگام نوروز جوانان چه دختر و چه پسر به کوچه‌ها می‌آمدند و با خود دستمالهایی آورده و آنها را به درون خانه‌ها می‌انداختند تا صاحبخانه‌ها آن دستمال‌ها را با آجیل یا هدیه نقدی پر کند. برخی بر این باورند که در این روز باید برای راندن نحسی، از خانه بیرون روند و نحسی را در طبیعت به‌درکنند. میرِ نوروزی یا پادشاه نوروز، جشنی بود که شش روز پس از نوروز به مدت یک تا پنج روز برگزار می‌شد. در این جشن، طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیم‌کرهٔ شمالی، که مصادف با انقلاب زمستانی است، گرامی داشته می‌شود. عمو زنجیرباف اتل متل توتوله آفتاب مهتاب آس ناس، نوعی از بازی یا قمار با ورق‌های مخصوص که بر آنها نقشهای آس، شاه، بی‌بی، سرباز، لکات است. گنجفه، نوعی بازی ورق می‌باشد که به احتمال زیاد در قرن شانزدهم در دربار صفویان به وجود آمده‌است. چهاربرگ، یک بازی ورق است که ریشه در خاورمیانه دارد و به گستردگی در ایران بازی می‌شود. | ## جمع‌بندی | شلم، یکی از بازی‌های پاسور است که بعد از حکم، محبوب‌ترین بازی ورق در میان ایرانیان محسوب می‌شود.