موضوع مقاله: دموکراسی آتنی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دموکراسی آتنی | مقدمه: دموکراسی آتنی (به یونانی باستان: dēmokratía، δημοκρατία) نخستین شکل شناخته‌شدهٔ دموکراسی در جهان بود که در دولت‌شهر آتن در حدود سال ۵۰۸ پیش از میلاد، در پی اصلاحات کلئیستنس، شکل گرفت و برای تقریباً دو قرن دوام آورد. | ## بخش 1: دموکراسی آتنی | این سیستم، یک دموکراسی مستقیم بود که در آن شهروندان واجد شرایط به طور مستقیم در امور قانون‌گذاری و اجرایی مشارکت داشتند، نه از طریق نمایندگان منتخب. این نظام سیاسی با نوآوری‌های رادیکالی مانند انتخاب مقامات از طریق قرعه‌کشی و مشارکت توده‌ها در تصمیم‌گیری‌های کلیدی، الهام‌بخش بسیاری از متفکران سیاسی در طول تاریخ بوده است. با این حال، دموکراسی آتنی یک سیستم عمیقاً انحصاری نیز بود؛ این «حاکمیت مردم»، در عمل حاکمیت اقلیتی کوچک بود. اکثریت قاطع ساکنان آتن—زنان، بردگان و بیگانگان مقیم (متیک)—به طور کامل از هرگونه حق شهروندی و مشارکت سیاسی محروم بودند. واژه‌شناسی و ریشه‌ها واژه دموکراسی از ترکیب دو کلمه یونانی demos (δῆμος) به معنای «مردم» و kratos (κράτος) به معنای «قدرت» یا «حاکمیت» ساخته شده است. اصلاحات سولون در اوایل قرن ششم پیش از میلاد با کاهش قدرت اشرافیت زمین‌دار و ایجاد نهادهای اولیه، زمینه را برای مشارکت بیشتر شهروندان فراهم کرد. او با بازآرایی ساختار قبیله‌ای آتن و ایجاد «شورای پانصد نفره»، پایه‌های دموکراسی مستقیم را بنا نهاد. نهادهای کلیدی دموکراسی قدرت در دموکراسی آتنی میان چندین نهاد اصلی تقسیم شده بود تا از تمرکز آن در دست یک فرد یا گروه جلوگیری شود. تمام شهروندان مرد بالای ۱۸ سال حق داشتند در جلسات مجمع که حدود ۴۰ بار در سال بر روی تپهٔ پنیکس برگزار می‌شد، شرکت کنند. این مجمع دربارهٔ مهم‌ترین مسائل، از جمله اعلان جنگ و صلح، وضع قوانین، انتخاب مقامات نظامی و تصمیم‌گیری‌های مالی، رأی‌گیری می‌کرد. هر شهروند حق داشت در مجمع سخنرانی کند (isēgoría) که این اصل یکی از پایه‌های برابری سیاسی بود. شورای پانصد نفره (Boule) از آنجا که اداره روزمره امور توسط کل شهروندان ممکن نبود، بوله به عنوان کمیته اجرایی مجمع عمل می‌کرد. این شورا شامل ۵۰۰ شهروند مرد بالای ۳۰ سال بود که برای یک دوره یک‌ساله و از طریق قرعه‌کشی از میان ۱۰ قبیله آتن انتخاب می‌شدند. | ## بخش 2: دموکراسی آتنی | وظیفه اصلی بوله، تعیین دستور کار برای مجمع همگانی، نظارت بر امور مالی دولت و اجرای تصمیمات مجمع بود. انتخاب از طریق قرعه تضمین می‌کرد که شهروندان عادی نیز فرصت مشارکت در اداره امور را داشته باشند و از شکل‌گیری یک طبقه سیاسی حرفه‌ای جلوگیری شود. دادگاه‌ها از هیئت منصفه‌های بسیار بزرگی تشکیل می‌شدند که اعضای آن (dikastai) از میان شهروندان داوطلب و از طریق قرعه‌کشی انتخاب می‌شدند. این دادگاه‌ها نه تنها به پرونده‌های خصوصی و جنایی رسیدگی می‌کردند، بلکه قدرت نظارت بر قوانین و عملکرد مقامات را نیز داشتند. مقامات و استراتیگوس‌ها بیشتر مقامات دولتی (حدود ۶۰۰ نفر) نیز از طریق قرعه‌کشی برای دوره‌های یک‌ساله انتخاب می‌شدند. با این حال، یک استثنای بسیار مهم وجود داشت: ۱۰ استراتیگوس (Strategos) یا ژنرال نظامی، تنها مقاماتی بودند که از طریق انتخاب مستقیم در مجمع برگزیده می‌شدند. آتنی‌ها دریافته بودند که برای فرماندهی نظامی، به تخصص و تجربه نیاز است و نمی‌توان آن را به شانس قرعه واگذار کرد. اصول بنیادین و شهروندی دموکراسی مستقیم و قرعه‌کشی برخلاف دموکراسی‌های مدرن که نمایندگانی را برای تصمیم‌گیری انتخاب می‌کنند، در آتن شهروندان خودشان قانون‌گذار بودند. آتنی‌ها معتقد بودند که قرعه‌کشی دموکراتیک‌تر از انتخابات است، زیرا انتخابات به افراد ثروتمند، مشهور و دارای مهارت سخنوری برتری می‌دهد، در حالی که قرعه به هر شهروندی شانس برابری برای خدمت می‌دهد. شهروندی: مشارکت و انحصار برای یک آتنی، شهروندی فقط مجموعه‌ای از حقوق نبود، بلکه یک وظیفه فعال بود. والدین او هر دو شهروند آتن بوده باشند (بر اساس قانون پریکلس در ۴۵۱ پیش از میلاد). این بدان معناست که اکثریت قاطع ساکنان آتن از دایره دموکراسی بیرون گذاشته شده بودند: **زنان:** هیچ‌گونه حق سیاسی نداشتند و در حوزه خصوصی محصور بودند. **بردگان:** که بخش بزرگی از نیروی کار آتن را تشکیل می‌دادند و اقتصاد شهر بر دوش آن‌ها بود، به عنوان دارایی در نظر گرفته می‌شدند و هیچ حقی نداشتند. | ## بخش 3: دموکراسی آتنی | **بیگانگان مقیم (متیک‌ها):** بسیاری از بازرگانان، صنعتگران و هنرمندان آتن متیک بودند. با وجود آنکه آن‌ها در اقتصاد و زندگی فرهنگی شهر مشارکت داشتند، از حقوق شهروندی محروم بودند. تخمین زده می‌شود که از جمعیت حدوداً ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار نفری آتن در قرن پنجم پیش از میلاد، تنها ۳۰ تا ۵۰ هزار نفر شهروند واجد شرایط بودند. فراز و فرود اوج شکوه دموکراسی آتنی در دوران رهبری پریکلس (حدود ۴۶۱ تا ۴۲۹ پیش از میلاد) بود که به «عصر طلایی آتن» شهرت دارد. با این حال، جنگ پلوپونز (۴۳۱–۴۰۴ پیش از میلاد) با اسپارت، فشار عظیمی بر این سیستم وارد کرد و منجر به دو کودتای الیگارشی کوتاه‌مدت در سال‌های ۴۱۱ و ۴۰۴ پیش از میلاد شد. پس از شکست در برابر فیلیپ دوم مقدونی و سپس پسرش اسکندر مقدونی، استقلال آتن محدود شد. در سال ۳۲۲ پیش از میلاد، پس از شکست در جنگ لامیا، آنتیپاتر، نایب‌السلطنه مقدونی، دموکراسی را به طور کامل برچید. افلاطون آن را به عنوان «حاکمیت عوام نادان» تحقیر می‌کرد که به راحتی فریب سخنوران عوام‌فریب (دموگوگ‌ها) را می‌خورند. شاگرد او، ارسطو، نیز با آنکه نگاه معتدل‌تری داشت، دموکراسی را یکی از اشکال انحرافی حکومت می‌دانست که می‌تواند به هرج و مرج منجر شود. نقدهای مدرن نقدهای مدرن عمدتاً بر جنبه‌های انحصاری و غیراخلاقی این سیستم تمرکز دارند: **طرد زنان:** محرومیت کامل نیمی از جمعیت از هرگونه نقش سیاسی، با هر معیار مدرنی از دموکراسی در تضاد است. **وابستگی به برده‌داری:** منتقدان استدلال می‌کنند که «اوقات فراغت» لازم برای شهروندان جهت مشارکت در امور سیاسی، تنها به لطف وجود یک اقتصاد مبتنی بر کار بردگان ممکن بود. | ## جمع‌بندی | با وجود تمام این انتقادات، دموکراسی آتنی به عنوان اولین تلاش جدی و نظام‌مند برای سپردن قدرت به توده‌های مردم، میراثی بی‌بدیل در تاریخ اندیشه سیاسی جهان باقی گذاشته است.