موضوع مقاله: نبرد دیرالعاقول | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نبرد دیرالعاقول | مقدمه: نبرد دیرالعاقول در ۲۵ فروردین ۲۵۵ خورشیدی بین سپاه یعقوب لیث صفاری، حاکم صفاری، و نیروهای خلافت عباسی به فرماندهی موفق بالله (برادر معتمد خلیفه عباسی) در ساحل شرقی دجله در حدود ۸۰ کیلومتری جنوب شرقی (پایین دست) بغداد اتفاق افتاد. | ## بخش 1: نبرد دیرالعاقول | این نبرد در منطقه اِستَربَند، بین شهر دیرالعاقول و سیب بنی کوما، رخ داد و با پیروزی قاطع عباسیان و توقف پیشروی یعقوب لیث به سمت عراق مرکزی همراه بود. شهر دَیرالعاقول (به معنی «صومعه در پیچ رودخانه»)، شهر اصلی بخش حاصلخیز نهران (ناحیه‌ای که در تقسیمات کشوری قدیم طسوج نامیده می‌شد) بود و به دلیل قرارگیری در مسیر دجله، مهم‌ترین شهر بین بغداد و واسط محسوب می‌شد.Bosworth, "Dayr al-'Aqul" پیش‌زمینه از زمان ترور متوکل در سال ۲۴۰ خورشیدی، خلافت عباسی دچار هرج و مرج و ضعف (معروف به «بی‌ثباتی در سامرا») شده بود. در این دوره، قدرت نظامی ترکان که از دوره معتصم نفوذ یافته بودند، به اوج رسید و خلیفه را به ابزاری در دست خود تبدیل کردند. سردارانی چون بغای کوچک، قدرت بلامنازع دربار سامرا بودند و این وضعیت ضعف دولت مرکزی را نمایان ساخت. در پی ضعف مرکزی و ناتوانی روزافزون خزانه‌داری در حمایت از نظامیان، اعتبار خلفا به پایین‌ترین حد خود رسید.Gordon, p. از جمله تشکیل دولت شیعی زیدیه در طبرستان (۲۴۳ خورشیدی)، تأسیس سلسله طولونیان توسط احمد بن طولون در مصر (۲۴۷ خورشیدی) که به تدریج مستقل شد، و مهم‌تر از همه، شورش صاحب الزنج در عراق سفلی و خوزستان. یعقوب که در سیستان به قدرت رسید، به سرعت گسترش یافت و در سال ۲۵۲ خورشیدی، حکومت طاهریان (والیان وفادار به عباسیان) را در خراسان منقرض کرد و کنترل بخش بزرگی از شرق و مرکز ایران و بخش‌هایی از افغانستان امروزی را به دست گرفت.Bosworth, "Saffarids," pp. 252 عامل توجه یعقوب به بغداد می‌توانست شامل تعصبات ضد عربی و سودای جهانگشایی او باشد، اما علل دیگری نیز وجود داشت که عبارتند از: رقابت‌های نزدیکان خلیفه (ترکان)، آرزوی خلافت موفق (برادر خلیفه)، و دخالت سایر مدعیان خلافت به خصوص فرزندان واثق. در این حین، سفیران ترکستان، هندوستان، سند، چین، زنگ و روم به دیدار یعقوب رفتند و وی را «ملک الدنیا» خواندند که این اتفاق موجب نگرانی بیش از پیش خلیفه شد. | ## بخش 2: نبرد دیرالعاقول | خلیفه معتمد که توان مقابله مستقیم را در خود نمی‌دید، با مشورت برادرش موفق تصمیم گرفت از طریق حیله، یعقوب را متوقف سازد. یعقوب که این پیشنهاد را ناشی از ضعف خلیفه می‌دانست، آن را رد کرد و اعلام کرد که به سمت پایتخت پیشروی خواهد کرد. این رد صریح، باعث دلخوری ترکان در سامرا شد و آن‌ها خلیفه را به اقدام قاطع واداشتند. 313, 316 یعقوب نامه‌ای به خلیفه نوشت و خواستار لغو نامه خلع و تکفیر خود شد اما با پاسخ مساعد رو به رو نشد. یعقوب از خوزستان وارد عراق شد و توانست ابی‌السّاج دیوداد (یکی از سرداران سابق خلیفه) را به سمت خود جذب کند. مرکز سپاه در دست موفق بالله، جناح راست به فرماندهی بغای کوچک و جناح چپ تحت فرمان مسرور بلخی بود. سردارانی چون ابراهیم بن سیما و محمد بن خالد بن یزید نیز در آرایش جنگی عباسی حضور داشتند. 313–14 ابتدا خلیفه و موفق به حیله متوسل شدند و ابراهیم بن سیما را با لباس و اسلحه مخصوص خلیفه به دیدار یعقوب فرستادنند تا بتوانند با حیله یعقوب را غافلگیر کرده و وی را به قتل برسانند ولی یعقوب به این توطئه پی برد و به آن‌ها حمله کرد. جنگ تمام روز ادامه داشت و تلفات سنگینی به هر دو طرف وارد شد و چند تن از فرماندهان کشته شدند. | ## بخش 3: نبرد دیرالعاقول | 314–16; 318–19 در این میان، موفق بالله با حمله‌ای مستقیم به لشکر یعقوب یورش برد و هم‌زمان نیروهای کمکی عباسی به کمک موفق آمدند که شدت نبرد را افزایش داد. 44–45 همچنین، معتمد با یک اقدام راهبردی، آب نهر سِبْت (انشعابی از دجله) را در پشت سپاه یعقوب باز کرد و به قرارگاه وی حمله کرد. چندین زندانی سیاسی که یعقوب با خود آورده بود، از جمله محمد بن طاهر (آخرین امیر طاهریان) آزاد شده و به دست عباسیان افتادند و محمد بن طاهر از بند گریخت و به خلیفه پناه برد. معتمد پس از پیروزی نقل کرده که شب قبل از جنگ خواب دیده که کسی بر سینه وی نوشته است: «انّا فتحنا لک فتحاً مبیناً» (سوره فتح، آیه ۱). محمد بن عون بلخی، شاعر آن دوران، در وصف این پیروزی شعر سروده است: پیامدها نبرد دیرالعاقول پیشروی یعقوب را به‌طور کامل متوقف کرد و به یکی از مهم‌ترین تهدیدها علیه خلافت عباسی پایان داد.Flood, 165. خلیفه پس از پیروزی، حکومت فارس را به محمد بن واصل و خراسان را به محمد بن طاهر بازگرداند، اما آن‌ها نتوانستند مدعیات خود را در برابر صفاریان اعمال کنند. علل شکست یعقوب بازکردن آب دجله (نهر سِبْت) توسط معتمد در پشت سپاه یعقوب که موجب گیر کردن سواران در گل و عدم حرکت آن‌ها شد و فرار را دشوار ساخت. تشکیل سپاه یعقوب از افراد و گروه‌های مختلف فکری و سیاسی از جمله مطوعه (داوطلبان مذهبی)، عیاران (جوانمردان شهری) و خوارج (گروه‌های تندرو مذهبی) که ممکن است در برابر جنگ مستقیم با خلیفه (در اذهان عمومی مسلمانان) یکدست نبودند. | ## جمع‌بندی | تلاش یعقوب برای رسیدن به هدف خود بدون جنگ از طریق موفق بالله و عدم انتظار برای مقابله مستقیم با خلیفه.