موضوع مقاله: علیمردان توپچوباشوف | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # علیمردان توپچوباشوف | مقدمه: علیمردان بیگ توپچوباشوف یا علیمردان علی اکبر اوغلو توپچوباشوف (; مه ۴، ۱۸۶۲، تفلیس – نوامبر ۸، ۱۹۳۴، پاریس) سیاست‌مدار، وکیل، وزیر امور خارجه برجسته و رئیس پارلمان جمهوری دمکراتیک آذربایجان بود. | ## بخش 1: علیمردان توپچوباشوف | وی اولین حزب اسلام‌گرای روسیه را با نام حزب اتفاق‌المسلمین در نیژنی نووگورود تأسیس کرد؛ و سابقه راه‌یابی به مجلس دومای قانونگذاران امپراطوری روسیه را در کارنامه خود دارد. زندگی‌نامه علیمردان بیگ توپچوباش اف در سال 1863جمیل حسنلی، تاریخ شخصیت تاریخی: علیمردان بیگ توپچوباش اف. او تحصیلات اولیه خود را در نخستین کالج تفلیس گذرانده و در سال ۱۸۸۴ با موفقیت به پایان رسانیده و وارد رشته تاریخ و علم زبان دانشگاه پترزبورگ شد؛ ولی پس از ترم اول، او به رشته حقوق تغییر رشته داد و در سال ۱۸۸۸ تحصیلات خود را با موفقیت به پایان رسانیده و عنوان کاندیدا دکترای علم حقوق را دریافت نمود. شورای علمی دانشکده حقوق دانشگاه پترزبورگ تصمیم به ابقاء توپچوباش اف در گروه حقوق مدنی و آماده‌سازی برای ارتقاء تا درجه استادی گرفت. علیمردان بیگ توپچوباش اف از پذیرش دین ارتدکس خودداری ورزید و قانون تزاری در مورد دانشگاه توپچوباش اف که غیرمسیحی بود، را برای احراز مقام مزبور واجد شرایط ندانست.موسی قاسملی، اِلمیرا حسین اوا. آقای توپچوباش اف پس از این رویداد با مراجعت به تفلیس، به شغل وکالت در دادگاه‌ها مشغول بود و در مدرسه ژئودزی تفلیس به تدریس علم حقوق مبادرت می‌نمود. در تاریخ ۸ نوامبر ۱۹۳۴ در حومه پاریس فوت کرد و قبر علیمردان بیگ توپچوباش اف در گورستان شهر سن کلو واقع می‌باشد. فعالیت‌ها علیمردان بیگ توپچوباش اف در سال ۱۸۹۶ به باکو آمد و به فعالیت وکالت پرداخت و چندین محاکمه پیچیده را برد. در این مقالات، توپچوباش اف در مورد تعدادی شعرا، نویسندگان، نمایشنامه نویس، روشنفکران و چهره‌های برجسته آذربایجان مقالات تحریریه علمی، نظری، شرایط مسلمانان ساکن امپراتوری روسیه و محکومیت سیاست‌های تبعیض رژیم تزاری منتشرکرد. توپچوباش اف از دوران آغاز فعالیت روزنامه‌نگاری وارد عرصه مبارزه سیاسی و اجتماعی باکو شد، تا پایان عمر خود در خط مقدم این مبارزه بود و به یکی از سردمداران آن تبدیل گشت. سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷ در دوران انقلاب روس، خیلی از روشنفکران آذربایجان، از جمله علیمردان بیگ توپچوباش اف به مبارزه آزادی ملی پیوست. او در این دوره چندین تقاضا برای دولت تزاریه نوشت و از منافع کارگران دفاع کرد و در جلسات، گردهمایی‌ها و تظاهرات سخنرانی می‌کرد، عضو و سپس رئیس دومای (پارلمان) باکو انتخاب شد و ضمن شرکت در تشکیل و فعالیت سازمان «اتفاق المسلمین»، اسناد برنامه آن را تنظیم کرد، همایش‌های اول تا چهارم سازمان «اتفاق المسلمین» در شهرهای نیژنی نووگورود و سنت پترزبورگ به ریاست وی برگزار گردید و عضو دفتر دائم کمیته مرکزی انتخاب شده از سوی «اتفاق المسلمین» بود. در ماه سپتامبر سال ۱۹۰۵ حکومت تزار به پرولتاریای باکو اجازه داد تا به منظور جلوگیری از مبارزه انقلابی، نشست کارکنان بخش صنعت نفت و نمایندگان کارگران برگزار کند. جلسه یاد شده به تاریخ ۳۰ سپتامبر در سنت پترزبورگ افتتاح گردید و توپچوباش اف با ارائه گزارشی مبنی بر وضع اسفبار کارگران باکو، از منافع آنان دفاع کرد. حکومت تزاری با هراس از تقویت فزایندهٔ مبارزه انقلابی کارگران روسیه، در دسامبر ۱۹۰۵ قانون انتخابات دومای دولتی را تصویب کرد. طی ماه‌های مارس و آوریل سال ۱۹۰۶ در استان‌های باکو و یلیزاوتپول (گنجه) نخستین بار انتخابات دومای دولتی برگزار گردید. خاص محمداف و دیگران، علیمردان بیگ توپچوباش اف نیز در اولین دومای دولتی انتخاب شد. از تاریخ ۲۷ آوریل تا ۸ ژوئیه سال ۱۹۰۶ اولین دومای دولتی در سنت پتربورگ فعالیت داشت. توپچوباش اف در مذاکره تعدادی از مسایل مورد مذاکره در دوما شرکت کرد، از سیاست‌های دولت در زمینه زراعت و مهاجرت انتقاد و نیز از درخواست اعطای خودمختاری به اقلیت‌ها در روسیه، و بخصوص مسلمانان حمایت نمود. نمایندگان مناطق مسلمان‌نشین روسیه در دومای دولتی شخصاً به رهبری توپچوباش اف اقدام به تشکیل فراکسیون مسلمانان کرد. حکومت تزاری ۷۲ روز بعد دومای نمایندگان منتقد فعالیت‌های حکومت و دارای موضع انقلابی را منحل ساخت. حدود ۲۰۰ نماینده با اعتراض به انحلال دوما، در تاریخ ۹ تا ۱۰ سال ۱۹۰۶ ضمن تشکیل جلسه در شهر وایبورگ، «تقاضانامه وایبورگ» را تصویب کردند. فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی توپچوباش اف پس از انقلاب فوریه و کودتای اکتبر سال‌های ۱۹۱۷ بیش از پیش گسترش یافت و او با تمام قدرت وارد مبارزه در راه استقلال ملی آذربایجان شد. | ## بخش 2: علیمردان توپچوباشوف | در تاریخ ۵ مارس سال ۱۹۱۷ شورای سازمان‌های اجتماعی و کمیته اجرائی آن در باکو تشکیل گردید. چهره‌هایی مثل محمد امین رسولزاده، محمدحسن حاجینسکی، توپچوباش اف و دیگران به عنوان اعضای کمیته انتخاب شدند. در نتیجه زحمات و فعالیت‌های بی‌وقفه رهبران این کمیته، در تاریخ ۱۵ تا ۲۰ آوریل سال ۱۹۱۷ کنگره مسلمانان قفقاز در باکو تشکیل گردید. وی به عنوان رئیس کمیته در اولین سخنرانی اش ضمن انتقاد از سیاست‌های ضدمردمی حکومت تزاری اعلام کرد که سیاست‌های حکومت قدیم روس نسبت به ملت‌های غیرروس ساکن روسیه عبارت از سیاست تجزیه بود و این امر زمانی در میان ارامنه و مسلمانان بروز یافت. در میان ۳۴ نماینده مسلمان از نقاط مختلف روسیه که توسط حکومت موقت تشکیل گردید، علیمردان بیگ توپچوباش اف نیز به نمایندگی از آذربایجان حضور داشت. در این نشست، کمیسیون مسئول تهیه گزارش نمایندگانی که قرار بود سخنرانی کنند، تشکیل گردید. کار تهیه گزارش و سخنرانی از سوی کمیسیون مزبور به علیمردان بیگ توپچوباش اف واگذار شد. توپچوباش اف طی سخنانی گفت که مسلمانان روسیه از سرنگونی تزاریزم استقبال کرده و در هر جا به حفظ و تقویت سازمان‌های اجتماعی و سیاسی و دستاوردهای انقلابی- آزادی، برابری و برادری مبادرت می‌نمایند. در تاریخ ۵ تا ۶ و ۱۲ سپتامبر ۱۹۱۷ جلسه بعدی کمیته سازمان‌های اجتماعی مسلمان باکو تشکیل شد. در این جلسه علیمردان بیگ توپچوباش اف به ریاست کمیته، محمدامین رسولزاده و فتحعلی خان خویسکی به عنوان معاونان رئیس انتخاب شدند؛ و در ماه‌های اکتبر و نوامبر او بر اساس حق رأی عمومی در انتخابات دومای باکو شرکت کرد و به عنوان عضو دوما انتخاب شد. توپچوباش اف یکی از افرادی بود که سعی در جلوگیری هر چه سریعتر از کشتار جمعی مردم آذربایجان توسط بلشویک‌ها و داشناک‌ها به تاریخ ۳۰ مارس و اول آوریل ۱۹۱۸ در باکو داشت و در «کنفرانس صلح» مورخ اول آوریل به رهبری آ. علیمردان بیگ توپچوباش اف که با خوشحالی فراوان از تأسیس جمهوری خلق آذربایجان استقبال کرد، در دولت دوم فتحعلی خان خویسکی مورخ ژوئن ۱۹۱۸ به عنوان وزیر فاقد مقام و در ماه اکتبر نیز به عنوان وزیر امورخارجه منصوب گردید. وی از روز برقراری جمهوری خلق آذربایجان به عنوان یک دانشمند حقوقدان با نیروی هر چه تمامتر در راستای به رسمیت شناخته شدن دولت از طرف کشورهای جهان و ایجاد روابط دیپلماتیک تلاش کرد. دولت آذربایجان با هدف برقراری روابط دیپلماتیک با امپراتوری عثمانی و بواسطه آن با کشورهای اروپایی، علیمردان بیگ توپچوباش اف را به عنوان وزیر با اختیارات فوق‌العاده به استانبول اعزام کرد. در تلگرام فتحعلی خان خویسکی به محمد امین رسول زاده که رئیس وقت دفتر نمایندگی آذرایجان در استانبول بود، آمده‌است: «طی مصوبه مورخ ۲۰ اوت ۱۹۱۸ دولت، علیمردان بیگ توپچوباش اف که عضو حکومت آذربایجان بود، به عنوان وزیر دارای اختیارات کامل در کلیه مسایل مربوط به منافع جمهوری آذربایجان جهت دیدار و گفتگو با حکومت امپراتوری عثمانی اعزام می‌گردد». توپچوباش اف که به تاریخ ۲۳ اوت ۱۹۱۸ از گنجه شروع به سفر کرد، با حرکت از مسیر تفلیس و باتوم، پس از مشکلات عدیده در اواخر ماه سپتامبر به استانبول رسید. وی پس از ورود به استانبول ظرف کوتاه مدت، یعنی در ماه‌های اکتبر و نوامبر ۱۹۱۸ ضمن دیدار با سلطان عثمانی و تعدادی وزرا و دیپلمات، آنان را در جریان وضع سیاسی و اقتصادی آذربایجان قرار داد و پیرامون مسایل مختلف به تبادل نظر پرداخت. در مورد بند مربوط به آذربایجان قرارداد مودروس به وزارت امورخارجه ترکیه یادداشت اعتراض ارائه کرد. او نشان داد که این قرارداد «موجب تسهیل اشغال آذربایجان می‌گردد که کشور را در معرض خطر قرار می‌دهد… واگذاری راه‌آهن جمهوری آذربایجان به یک کشور خارجی با قوانین بین‌المللی مطابقت ندارد». فعالیت او در پارلمان آذربایجان ۷ دسامبر سال ۱۹۱۸ پارلمان آذربایجان در شرایط سیاسی بسیار دشوار فعالیت خود را آغاز کرد. محمد امین رسول زاده رئیس شورای ملی و حزب مساوات ضمن افتتاح پارلمان، ضمن تبریک این رویداد مهم به اعضای آن، آنان را به حراست از منافع و امنیت مردم فراخواند. علیمردان بیگ توپچوباش اف که علی‌رغم حضور در استانبول، در آذربایجان و همچنین کل قفقاز از شهرت و احترام فراوانی برخوردار بود، به اتفاق آراء به ریاست اولین پارلمان آذربایجان انتخاب شد. کاظم‌زاده تاریخ‌دان: «علیمردان بیگ توپچوباش اف که به ریاست پارلمان انتخاب گردید، یک حقوقدان تحصیل کرده و در دیدگاه‌های خود پایدار بود». | ## بخش 3: علیمردان توپچوباشوف | روز ۲۸ دسامبر پارلمان آذربایجان هیاتی را جهت سفر به کنفرانس صلح پاریس انتخاب کرد. هیئت آذربایجانی که عازم کنفرانس صلح پاریس بود، ۲۰ ژانویه ۱۹۱۹ به استانبول آمد؛ ولی حکومت فرانسه ویزای ورود آنان به پاریس را صادر نکرد. بعد از این علیمردان بیگ توپچوباش اف ضمن دیدار با دیپلمات‌ها و نمایندگان کشورهای ترکیه، ایران، روسیه، آمریکا، انگلیس و فرانسه، در مورد شرایط سیاسی و اقتصادی آذربایجان به آنان اطلاع داد و خواستار حمایت از به رسمیت شناخته شدن آذربایجان به عنوان یک دولت مستقل از سوی آن کشورها شد. نه تنها نمایندگان آذربایجان، بلکه بخشی از نمایندگان دان، کوبان، اتحاد کوهستانی‌ها، اوکراین و گرجستان نیز اجازه ورود به پاریس نیافتند. یادداشت تفاهمنامه‌ای به رهبری علیمردان بیگ توپچوباش اف تنظیم شد و نمایندگان با امضای آن، تقدیم دریاسالار «وب» کمیساریای عالی بریتانیا در استانبول نمودند. نمایندگان آذربایجان که در اوایل ماه مه به پاریس رسیدند، طی یک ماه با هیئت‌های لهستان، گرجستان، ایران، آمریکا، انگلیس و سایر کشورها دیدار و دربارهٔ شرایط سیاسی و اقتصادی گفتگو کردند. توپچوباش اف، دیدار با وودرو ویلسون رئیس‌جمهور آمریکا که از چهره‌های برجسته سیاسی آن دوران بود، می‌باشد. توپچوباش اف با ارائه اطلاعات جامع به رئیس‌جمهوری آمریکا در خصوص وضعیت سیاسی و اقتصادی آذربایجان، از جمله قفقاز و آذربایجانی‌ها، یادداشت تفاهمنامه ۳ ماده‌ای جهت ارائه به کنفرانس صلح پاریس را تقدیم ویلسون کرد. از این پس مردم آذربایجان در امر حفظ آزادی و استقلال خود… از مساعدت و حمایت‌های آمریکای بزرگ برخوردار خواهند شد». در اینجا اطلاعات وسیع و جامع در مورد تاریخی-قوم نگاری، وضعیت اقتصادی و سیاسی آذربایجان به نمایندگان کنفرانس ارائه می‌شد. توپچوباش اف ضمن گسترش فزاینده فعالیت‌های خود، به اتفاق نمایندگان گرجستان، لتونی، استونی، قفقاز شمالی، بلاروس و اوکراین در تاریخ ۱۳ ژوئن، ۷ ژوئیه و ۸ اکتبر ۱۹۱۹ به رئیس کنفرانس صلح یادداشت اعتراض، اعلامیه و نامه ارسال کرد. ژول کامبون دبیر اول وزارتخانه ۱۱ ژانویه با اعلام به رسمیت شناخته شدن استقلال آذربایجان عملاً از سوی اعضا شورای عالی و کشورهای متحد، سند رسمی کنفرانس صلح پاریس را تقدیم ع. توپچوباش اف ضمن ارائه اطلاعات مختصر دربارهٔ وضع سیاسی آذربایجان، از بابت به رسمیت شناخته شدن کشورش از طرف دولت‌های بزرگ سپاسگزاری کرد. او در عین حال گفت که جمهوری آذربایجان هم انتظار کمک و هم به رسمیت شناختن رسمی استقلال آن از جانب کشورهای بزرگ را دارد. به رسمیت شناخته شدن جمهوری آذربایجان از سوی قدرت‌های بزرگ جهان نتیجه فعالیت‌های موفقیت‌آمیز دیپلماتیک هیئت آذربایجانی به رهبری ع. علیمردان بیگ توپچوباش اف به مناسبت پیروزی به دست آمده در نتیجه کار و تلاش سخت و بی‌وقفه از پاریس به نصیب بیگ یوسف بیگ اف نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان می‌نوشت: «هیچ چیزی مثل سیاست انعطاف‌پذیر و متغیر نمی‌باشد… اکنون عصر تقویت امیدهای ما هم برای زندگی آزاد و مستقل شروع می‌شود. ما هرگز امید خود را از دست نمی‌دادیم… به همین دلیل معتقد بودیم که مردم کشورمان می‌توانند زندگی مستقل داشته باشند و به هر نحوی استقلال ملی را بدست بیاوریم… در برابر چنین سعادت ارزشمندی هرگز عقب‌نشینی نکرده و نخواهیم کرد، زیرا ما چیزی را همتراز (برابر) با این سعادت نمی‌شناسیم». علیمردان بیگ توپچوباش اف، از شخصیت‌های برجسته جمهوری خلق آذربایجان در سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۳۴ در پاریس زیسته و به فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی ادامه داده، در مورد تاریخ، جغرافی، ادبیات آذربایجان، استقرار جمهوری دموکراتیک آذربایجان و دربارهٔ شخصیت‌های ادبی کتاب‌ها نوشته و مقالاتی در روزنامه‌ها و مجلات به تحریر درآورده است. توپچوباش اف به عنوان یکی از چهره‌های معروف مهاجرت سیاسی، ضمن دیدار با نمایندگان محافل رسمی فرانسه، موضوع حمایت از نیروهای ملی در مبارزه برای پایان اشغال آذربایجان را مطرح و مسایل مربوط به روابط دوجانبه را مورد مذاکره قرار داده‌است. او به تاریخ ۵ تا ۱۶ ژوئیه در کنفرانس اسپا (بلژیک)، از ۲۱ فوریه تا ۱۴ مارس ۱۹۲۱ در کنفرانس لندن (بریتانیا) و در ماه‌های آوریل و می ۱۹۲۲ در کنفرانس جنوا (ایتالیا) و سایر همایش‌ها شرکت کرد. توپچوباش اف در ۵ نوامبر ۱۹۳۴ در منطقه سن- دنی پاریس درگذشت و در گورستان «کلاود مقدس» خاکسپاری شد. | ## جمع‌بندی | یاد و خاطره او فیلم «قبرهای غریب» در مورد علیمردان بیگ توپچوباش اف در حال ساخت است.