موضوع مقاله: دودمان القاسمی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دودمان القاسمی | مقدمه: دودمان القاسمی به مدت یک سده امکان ورود و خروج نامحدود به بندر لنگه را داشتند تا اینکه ایران در سال ۱۸۸۷ میلادی آنها را از سواحل جنوبی خود اخراج کرد. | ## بخش 1: دودمان القاسمی | اواخر قرن هجدهم در حوالی سال ۱۷۷۹ میلادی حاکمان زند یک سردار قاسمی را رسماً به‌عنوان فرماندار بندر لنگه گماشتند. با این حال در سال ۱۸۸۷ میلادی دولت مرکزی تهران در راستای سیاست بازپس‌گیری سواحل خلیج فارس، قاسمی‌ها را از منطقه اخراج کرد و حاکمیت رسمی خود را بر بندر لنگه مجدداً برقرار ساخت. قواسم کنفدراسیونی از قبایل سنی‌مذهب در منطقهٔ جنوب شرقی خلیج فارس در پیرامون شهرهای رأس‌الخیمه و شارجه بودند و رقابت شدیدی با امپراتوری عمان بر سر چیرگی دریایی در خلیج فارس داشتند. به سبب وفاداری آنان به دولت نخست سعودی، امپراتوری بریتانیا برچسب «دزدان دریایی» بر آنان زد و دو لشکرکشی بزرگ نظامی در سال‌های ۱۸۰۹ و ۱۸۱۹ میلادی علیه ایشان ترتیب داد. قبیلهٔ قواسم که دودمان القاسمی از آن سرچشمه می‌گیرد، از هوله‌ها بودند و نیاکانشان میان شبه‌جزیره عربستان و سرزمین فارس مهاجرت می‌کردند و پیوندهای خود را میان دو ساحل حفظ می‌نمودند؛ به‌ویژه فرمانروایی خود بر شهر بندر لنگه در ساحل استان هرمزگان را نگه داشتند. نسب قبیلهٔ قواسم به هاشمیان بازمی‌گردد و از نوادگان حسین بن علی از راه جد نامی‌شان القاسم بن ادریس بن جعفر زکی شمرده می‌شوند. در سدهٔ هجدهم میلادی، شبه‌جزیره عربستان دگرگونی بنیادین اجتماعی‌ـسیاسی و دینی را در پی جنبش اصلاح‌طلبانهٔ موحدون به رهبری محمد بن عبدالوهاب شاهد بود. قواسم با پذیرش آموزه‌های این جنبش، به پشتیبانان سرسخت آن در منطقهٔ خلیج فارس تبدیل شدند و هم‌پیمان نزدیک دولت نخست سعودی گشتند. تا آغاز سدهٔ نوزدهم میلادی، قواسم به یک نیروی دریایی نیرومند تبدیل شدند که هم در رأس‌الخیمه در ساحل جنوبی خلیج فارس و هم در جزیره قشم، بندرعباس و بندر لنگه در ساحل شمالی پایگاه داشتند. امپراتوری عمان که هم‌پیمان بریتانیا بود، دشمن دیرینهٔ قواسم بر سر اختلاف‌های مرزی، تفاوت‌های مذهبی و چیرگی دریایی در خلیج فارس بود. چیرگی قواسم بر بازرگانی خلیج فارس به جنگ‌هایی با عمان و سرانجام با هم‌پیمان عمان یعنی بریتانیا انجامید و بریتانیایی‌ها برچسب «دزد دریایی» بر قواسم نهادند. همین امر سبب شد ساحل جنوبی خلیج فارس به «ساحل دزدان دریایی» شناخته شود؛ هرچند پس از معاهدهٔ عمومی دریایی ۱۸۲۰ و صلح دائمی دریایی ۱۸۵۳، امارت‌های گوناگون ساحلی به ساحل آشتی معروف شدند. در ۱۸۱۹ آخرین سنگر القواسم بود که در لشکرکشی بریتانیا سقوط کرد و راه را برای امضای معاهدهٔ عمومی دریایی ۱۸۲۰ هموار ساخت. | ## بخش 2: دودمان القاسمی | از سال ۱۸۰۴ میلادی، حملات دریایی قواسم به کشتی‌های بازرگانی بومی افزایش چشمگیری یافت. پس از دهه‌ها درگیری، نخستین لشکرکشی بریتانیا در سال ۱۸۰۹ به‌سوی رأس‌الخیمه روانه شد. این لشکرکشی به امضای پیمان صلح میان بریتانیا و حسن بن رحمه، رهبر القاسمی، انجامید. این پیمان در ۱۸۱۵ از هم پاشید و در ۱۸۱۹ بریتانیا لشکرکشی دوم و سنگین‌تری را علیه قواسم در رأس‌الخیمه ترتیب داد. سلطان بن محمد القاسمی، حاکم کنونی شارجه و مورخ، در کتاب خود به نام افسانهٔ دزدی دریایی عرب در خلیج استدلال می‌کند که اتهام‌های دزدی دریایی بهانه‌ای از سوی کمپانی هند شرقی بریتانیا برای محدود کردن یا برچیدن بازرگانی غیررسمی عرب‌ها با هند بود و اسناد داخلی حکومت بمبئی را ارائه می‌دهد که بسیاری از ادعاهای کلیدی مورخ بریتانیایی جان گوردن لوریمر را زیر پرسش می‌برد. واردن، دبیرکل حکومت بمبئی، در گزارش خود سرزنش دزدی دریایی را متوجه نفوذ وهابی بر القاسمی و دخالت کمپانی هند شرقی بریتانیا در امور بومیان دانست. واردن همچنین با پیشنهاد گماردن سلطان مسقط به‌عنوان حاکم سراسر شبه‌جزیره مخالفت کرد و استدلال‌های او احتمالاً بر شکل نهایی معاهده‌ای که با شیوخ ساحل خلیج بسته شد تأثیر گذاشت. معاهدهٔ ۱۸۲۰ اعلام می‌داشت: «غارت و دزدی دریایی در خشکی و دریا از سوی اعراب طرف این قرارداد برای همیشه متوقف خواهد شد.» سپس دزدی دریایی را هر حمله‌ای تعریف می‌کرد که بخشی از یک «جنگ رسمی» نباشد. «اعراب متعاهد» پذیرفتند پرچمی شامل مستطیل سرخ در حاشیهٔ سفید با پهنای برابر، «با نوشته یا بی‌نوشته به دلخواه»، بر دریا و خشکی برافرازند. کنش‌های فراخلیجی افزون بر پایگاه خود در خلیج فارس و خلیج عمان، قواسم هم از نظر نظامی و هم اقتصادی در خلیج عدن و تا غرب مخا در دریای سرخ کنش‌ور بودند. آنان پیوندهای بازرگانی گسترده‌ای با سومالیایی‌ها داشتند و کشتی‌هایشان از رأس‌الخیمه و خلیج فارس به‌طور منظم در بازارهای بزرگ بربره و زیلع شرکت می‌کردند. در دههٔ ۱۸۳۰ سلطان اسحاق، فرح گولد و حاجی‌علی نامه‌ای به سلطان بن صقر القاسمی حاکم رأس‌الخیمه نوشتند و از او یاری نظامی و جهاد مشترک علیه بریتانیایی‌ها را درخواست کردند. پیوند با سعودیان پیوند قواسم با دولت سعودی در دوران دولت نخست سعودی و در زمان حکمرانی صقر بن راشد القاسمی شکل گرفت. | ## بخش 3: دودمان القاسمی | دولت سعودی از قواسم در جنگ‌هایشان علیه استعمارگران و نیز در درگیری‌هایشان با حکومت آل‌بوسعید عمان پشتیبانی می‌کرد. پس از پذیرش آموزه‌های وهابی، قواسم وفادار ماندند و نقش مهمی در گسترش وهابیسم در سراسر منطقهٔ خلیج ایفا کردند. پشتیبانی وهابی‌ها از قواسم به‌ویژه پس از آنکه عبدالله بن سعود در مه ۱۸۱۴ امیر وهابی جدید شد، تجدید گردید. روابط با عمانی‌ها فروپاشی دولت یعاربه در عمان فرصت را برای قواسم فراهم ساخت تا موجودیت مستقل خود را با مرکزیت جلفار (رأس‌الخیمه) بنا نهند. در سال ۱۷۶۲ احمد بن سعید البوسعیدی، امام عمان، نیروی چهار کشتی بزرگ را برای محاصرهٔ بنادر قواسم فرستاد و توانست بنادر اصلی قواسم را ـ به‌جز رأس‌الخیمه ـ زیر فشار قرار دهد. در پاسخ، شیخ راشد در ۱۷۶۳ لشکری به فرماندهی پسرش صقر فرستاد که پایتخت عمانی رستاق را تهدید کرد. سرانجام امام عمان در ۱۷۶۵ استقلال رأس‌الخیمه و توابع آن را پذیرفت و بدین‌ترتیب نفوذ قواسم از خورفکان تا شبه‌جزیرهٔ مسندم و از شارجه تا مسندم در ساحل خلیج فارس استوار شد. قواسم در بندر لنگه قواسم افزون بر ساحل عربی، بر بندر لنگه در ساحل ایرانی خلیج فارس نیز حکومت می‌کردند. این شهر در اواخر قرن هجدهم میلادی زیر نفوذ قاسمی‌ها قرار گرفت، به‌گونه‌ای که حاکمان زند در سال ۱۷۷۹ میلادی یک سردار قاسمی را رسماً به‌عنوان فرمانده (فرمانروای محلی) بندر لنگه به رسمیت شناختند. بندر لنگه در دوران حکومت قاسمی‌ها به یکی از مهم‌ترین مراکز توزیع و تجارت مروارید در سراسر سواحل عربی تبدیل شد و با بحرین به‌عنوان مرکز اصلی تجارت مروارید در خلیج فارس رقابت می‌کرد. در سال ۱۸۸۷ میلادی، دولت تهران در راستای سیاست بازپس‌گیری سواحل خلیج فارس، قاسمی‌ها را از بندر لنگه اخراج کرد و حاکمیت خود را بر این بندر مجدداً برقرار ساخت. شایان ذکر است که بندر لنگه همواره از نظر حقوقی بخشی از قلمرو ایران به‌شمار می‌رفت و قاسمی‌ها تنها حاکمیت خودمختار محلی بر آن داشتند، نه مالکیت حاکمانه؛ از این‌رو رویداد ۱۸۸۷ را دقیق‌تر می‌توان «بازپس‌گیری» یا «اخراج» دانست تا «الحاق» به معنای واقعی کلمه. | ## جمع‌بندی | قاسمی‌ها پس از این رویداد به سواحل جنوبی خلیج فارس، یعنی شارجه و رأس‌الخیمه، عقب‌نشینی کردند و بسیاری از بازرگانان بستکی که در دوران قاسمی‌ها در بندر لنگه پررونق بودند، آنان را به سواحل عربی دنبال کردند.