موضوع مقاله: تانک پنتر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تانک پنتر | مقدمه: تانک پنتر با نام آلمانی پنتسرکمپف‌واگن ۵ پنتر ، که با نام پنتر نیز شناخته می‌شود، یک تانک متوسط آلمانی بود که اوایل دهه ۱۹۴۰ طراحی و به صورت گسترده در جنگ جهانی دوم به کار گرفته شد. | ## بخش 1: تانک پنتر | طراحی و تولید تانک پنتر در پاسخ به نیاز آلمان برای جایگزینی پانزر III و پانزر IV طراحی شد و متولد شد. این پروژه از سال ۱۹۳۸ آغاز شد و به ویژه پس از رویارویی با تانک‌های شوروی تی-۳۴ و کی‌وی-۱ سرعت گرفت. ویژگی‌های برجسته تانک‌های شوروی مانند زره مورب، عرض شنی وسیع و توپ ۷۶٫۲ میلی‌متری باعث شد در طراحی تانک‌های آلمانی بازنگری شود. تانک‌های قبلی آلمان در برخی معیارها مانند ضخامت مؤثر زره و قدرت نفوذ توپ از تانک‌های شوروی عقب بودند و نیاز به تانکی با توان مقابله بهتر احساس می‌شد. دو شرکت دایملر-بنز و ماشین‌سازی آگسبورگ-نورنبرگ (MAN) مسئول طراحی تانکی ۳۰–۳۵ تنی به نام VK 30.02 شدند. طراحی دایملر-بنز شبیه تی-۳۴ و دارای موتور دیزل و سیستم تعلیق با فنر ورق‌دار بود، در حالی که طراحی مان موتور بنزینی، برجک مرکزی و تعلیق میله پیچشی هشت‌تایی داشت. هر دو طراحی سعی داشتند عملکرد حرکتی، حفاظت و قدرت آتش را بهینه کنند، اما مسیر دستیابی به این هدف متفاوت بود. طراحی دایملر-بنز فضای داخلی کمی داشت اما ارتفاع کلی کمتر و نمایه‌ای کوتاه‌تر ارائه می‌داد. طراحی مان با استفاده از میله‌های پیچشی و شاسی بلندتر، فضای داخلی بیشتری برای خدمه فراهم می‌کرد و امکان نصب برجک شرکت راین متال را با کمترین تغییر فراهم ساخت. در نهایت، طراحی مان توسط کمیسیون ویژه تصویب شد، زیرا امکان تولید سریع‌تر و استفاده از برجک موجود را فراهم می‌کرد و زمان آغاز تولید کوتاه‌تر بود. اولین نمونهٔ مان تا سپتامبر ۱۹۴۲ ساخته و پس از آزمایش در آزمایشگاه کومرسدورف تأیید شد و تولید آن بلافاصله آغاز شد. به دلیل کمبود ماشین‌آلات تخصصی و بمباران‌های متفقین، تولید با تأخیر و مشکلات فنی همراه بود. تانک‌های اولیه موتور و سیستم تعلیق قابل اعتمادی نداشتند، اما با گذشت زمان و تجربه، این مسائل تا حد زیادی رفع شد. برای پاسخ به تقاضای بالای تانک، تولید به دیگر کارخانه‌ها از جمله دایملر-بنز، ماشین‌سازی نیدرزاکسن هانوفر (MNH) و هنشل نیز گسترش یافت. میانگین تولید در ۱۹۴۳ حدود ۱۴۸ عراده و در ۱۹۴۴ حدود ۳۱۵ عراده در ماه بود و مجموع تولید تا پایان جنگ حداقل به ۶٬۰۰۰ عراده رسید. حداکثر تعداد تانک‌های عملیاتی در میدان نبرد در ۱ سپتامبر ۱۹۴۴ با ۲٬۳۰۴ تانک ثبت شد، اما همان ماه ۶۹۲ تانک از دست رفت. پیش از آن، تولید تانک‌ها با روش‌های پرهزینه و زمان‌بر انجام می‌شد که برای تولید انبوه مناسب نبود. با وجود بهبود کارایی، تولید آلمان هرگز به سطح تولید متفقین در جنگ جهانی دوم نرسید. بمباران کارخانه‌های تولید موتور مایباخ و دیگر کارخانه‌ها، از جمله دایملر-بنز، مان و نیدرزاکسن هانوفر، باعث وقفه‌های طولانی در تولید و کمبود قطعات یدکی شد، که بر تعداد تانک‌های عملیاتی و قابلیت اطمینان آن‌ها تأثیر گذاشت و تانک‌های موجود در میدان نبرد مجبور به استفاده از قطعات موجود از تانک‌های دیگر شدند. از دیگر چالش‌ها، مشکلات لجستیکی و نیاز به قطعات جایگزین برای تعمیر و نگهداری در میدان نبرد بود. در ابتدا، تولید قطعات یدکی به اندازه کافی سریع نبود و در اواخر جنگ نسبت قطعات به تانک‌ها از ۲۵–۳۰٪ در ۱۹۴۳ به تنها ۸٪ کاهش یافت، که باعث شد تانک‌های عملیاتی به سختی نگهداری شوند و بسیاری از آن‌ها مجبور به استفاده از قطعات تانک‌های آسیب‌دیده دیگر شوند. بر اساس روایت آلبرت اشپر، هدف از طراحی پنتر تولید تانکی سبک و سریع با تحرک بالا بود، اما به مرور وزن آن به حدود ۴۸ تن رسید تا زره و تسلیحات بهبود یابد. طراحی پنتر ترکیبی از قدرت آتش، حفاظت و تحرک را ارائه می‌داد و حتی با وزن سنگین‌، به لطف موتور قدرتمند مایباخ از سرعت و قابلیت مانور خوبی برخوردار بود. تانک پنتر به‌دلیل ترکیب زره مؤثر، توپ قوی و تحرک مناسب، یکی از موفق‌ترین تانک‌های جنگ جهانی دوم به شمار می‌رود و تأثیر زیادی بر طراحی تانک‌های بعدی داشت. زره تانک پنتر دارای طراحی زرهی پیشرفته برای زمان خود بود که تمرکز اصلی آن روی مقاومت در برابر آتش مستقیم دشمن بود. جلوترین بخش بدنه (صفحه جلوی بدنه) ضخامت حدود ۸۰ میلی‌متر داشت و با زاویه حدود ۵۵ درجه نسبت به عمود نصب شده بود. این زاویه باعث می‌شد زره در عمل در برابر برخورد گلوله‌ها بسیار مؤثرتر از ضخامت اسمی‌اش عمل کند و بسیاری از تسلیحات متفقین در فاصله جنگی عادی قادر به نفوذ مستقیم در آن نبودند. در مدل‌های اولیه، مقداری سخت‌سازی سطح زره برای افزایش مقاومت در برابر گلوله‌های بدون سرپوش (uncapped) به کار رفته بود، اما با رایج شدن مهمات سرپوش‌دار در همه ارتش‌ها، این روش از اوایل تولید مدل‌های بعدی حذف شد و زره جلو به صورت فولاد همگن ساخته شد. زره برجک جلو نیز ضخیم‌تر و حدود ۱۰۰ میلی‌متر بود تا حفاظت اضافی در مقابل آتش مستقیم توپ‌های دشمن فراهم کند، ولی بدنه جانبی و عقب به‌طور قابل توجهی نازک‌تر بودند تا وزن کلی تانک کنترل شود. بخش‌های جانبی بدنه بین ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر ضخامت داشتند، که باعث می‌شد پنتر در برابر شلیک از پهلو آسیب‌پذیر باشد. | ## بخش 2: تانک پنتر | همچنین پوشش ضد مین مغناطیسی زیمریت (Zimmerit) نیز برای جلوگیری از چسباندن مین‌ها روی بدنه در برخی مدل‌ها استفاده می‌شد. با پیشرفت جنگ، آلمان مجبور شد استفاده از برخی فلزات مهم آلیاژی در تولید صفحات زرهی، مانند نیکل، تنگستن و مولیبدن را کاهش دهد یا حذف کند. جایگزینی مولیبدن با فلزات دیگر برای حفظ سختی و کاهش کنترل کیفیت کلی باعث افزایش شکنندگی صفحات زرهی آلمان شد، به طوری که زره هنگام برخورد گلوله‌ها بیشتر دچار ترک و شکست می‌شد. آزمایش‌های ارتش آمریکا در اوت ۱۹۴۴ در فرانسه نشان داد که در دو تانک پنتر از سه عراده مورد بررسی، صفحات زرهی دچار ترک‌های شدید و شکست فاجعه‌آمیز شده بودند. برجک برجک تانک پنتر دارای زره ریخته‌گری شده با ضخامت ۱۰۰ میلی‌متر در جلوی برجک بود که شکل خمیده آن کمک می‌کرد گلوله‌ها بیشتر به کناره‌ها منحرف شوند. با این حال، بخش پایین برجک یک نقطه ضعف ایجاد می‌کرد که به آن «تله شلیک» می‌گفتند(منظور از تله شلیک یک نقطه آسیب پذیر در برجک بود)؛ گلوله‌هایی که از این قسمت منحرف می‌شدند می‌توانستند به سقف جلوی بدنه نفوذ کرده و وارد محفظه راننده و اپراتور رادیو شوند، جایی که به مهمات اصلی تانک نیز نزدیک بود. G، برجک کمی بازطراحی شد و بخش پایینی آن به شکل صاف و ضخیم‌تر درآمد تا چنین نفوذهایی کاهش یابد. در نسخه‌های اولیه، سرعت چرخش برجک ۶ درجه بر ثانیه بود، و در نسخه‌های بعدی با اضافه شدن سیستم سرعت بالا، برجک می‌توانست تا ۳۶ درجه بر ثانیه بچرخد. کنترل سرعت و جهت گردش توسط تیرانداز با پدال‌های پا انجام می‌شد و امکان تنظیم دقیق هدف بدون استفاده از دسته دستی فراهم می‌کرد. این توپ دارای لوله بلند (L/70) و سرعت دهانه حدود ۹۳۵ متر بر ثانیه با مهمات نفوذکننده بود، که به آن توان بالایی برای نفوذ در زره دشمن می‌داد و در بردهای معمول نبرد عملکرد بسیار خوبی داشت. به دلیل ادغام حجم زیادی از باروت و لوله بلند، توپ KwK 42 برد و قدرت نفوذ بالایی داشت و در برابر بسیاری از تانک‌های هم‌رده متفقین از جمله تی-۳۴ و ام۴ شرمن موثرتر بود. همچنین مسیر گلوله نسبتاً تخت و دقیق بود، که شانس اصابت به اهداف متحرک را افزایش می‌داد. این تانک علاوه بر توپ اصلی، به دو مسلسل ام‌جی ۳۴ نیز مسلح بود: یکی در کنار لوله توپ (هم‌محور با توپ) دیگری در جلوی بدنه که توسط اپراتور رادیو کنترل می‌شد. از ماه مه ۱۹۴۳ به بعد، موتورهای HL230 P30 V12 با توان ۷۰۰ اسب بخار جایگزین شدند.این موتور مشابه همان موتوری است که روی تانک تایگر هم نصب شده بود. برای کاهش مصرف آلومینیوم، بلوک موتور از چدن ساخته شد و دو فیلتر هوا برای کاهش نفوذ گرد و غبار به داخل موتور نصب شد. موتور مایباخ HL230 طراحی فشرده‌ای داشت تا طول آن کوتاه باشد و از مشکلات لرزش و عدم تعادل جلوگیری شود. در ابتدا برخی مشکلات فنی از جمله خرابی واشر سرسیلندر و تحمل در برابر فشار دور موتور بالا و گرما وجود داشت که در ۱۹۴۳ برطرف شد. مخزن سوخت ۷۳۰ لیتری به پنتر امکان پیمایش حدود ۲۶۰ کیلومتر در جاده و ۱۰۰ کیلومتر در زمین ناهموار را می‌داد. فضای موتور آب‌بندی شده بود تا تانک بتواند از موانع و گودال های آبی عبور کند، ولی این باعث گرمای زیاد و خطر آتش‌سوزی موتور می‌شد. با گذشت زمان، قابلیت اطمینان موتور بهبود یافت و طول عمر متوسط موتور بدون نیاز به جداسازی از تانک حدود ۲۰۰۰ کیلومتر بود. ۷ دنده جلو و ۱ دنده عقب داشت که هم وظیفهٔ انتقال نیرو از موتور به زنجیر چرخ‌ها و هم کمک به فرمان‌دهی و کنترل مانور تانک را داشت. در تانک پنتر، گیربکس و واحد نهایی انتقال نیرو (جایی که قدرت از گیربکس به زنجیر چرخ می‌رسد) جزء ضعف‌های شناخته‌شدهٔ طراحی بود. این بخش از دو چرخ‌دندهٔ ساده (spur gears) تشکیل می‌شد که نسبت به نوع پیچیده‌تر و قوی‌تر (مثل چرخ‌دنده‌های هِرینگ‌بون در تانک شِرمن) زیر بار زیاد سریع‌تر خراب می‌شدند. یکی از نتایج این طراحی این بود که اجزا تحت فشار بالا قرار می‌گرفتند و خرابی در واحد نهایی و انتقال نیرو نسبتاً شایع بود، به‌ویژه در نسخه‌های اولیهٔ تولیدی. برای تعمیر این بخش، معمولاً باید کل محفظه راننده و گیربکس را از بدنه خارج می‌کردند که کار زمان‌بر و دشواری بود، چون دسترسی مستقیم به چرخ‌دنده‌ها و اتصالات بدون بیرون آوردن این مجموعه امکان‌پذیر نبود. ضعف در طراحی این قطعه تا حدی به این دلیل بود که آلمان نتوانست در زمان جنگ از سیستم‌های پلانِتِری (epicyclic) استفاده کند، چون ابزارهای لازم برای تولید چرخ‌دنده‌های پیچیده‌تر در مقیاس انبوه در دسترس نبود. کلاهک برجک که فرمانده تانک از آن برای دیده‌ بانی استفاده میکند با مدل ریخته گری که تقویت شده بود تعویض شد.که میدان دید بهتر و امکان نصب مسلسل ضدهوایی یا تجهیزات کمکی کوچک روی آن را فراهم می‌کرد. چشمی راننده در جلوی بدنه حذف شد و با یک پریسکوپ چرخان جایگزین گردید تا دید راننده بهبود یابد و ایمنی او افزایش پیدا کند. چیدمان صندلی و ابزارهای کنترل راننده نیز اصلاح شد تا امکان هدایت تانک با سر بیرون از دریچه راحت‌تر باشد. ضخامت زره بالایی و جانبی بدنه تا ۱۰ میلی‌متر افزایش یافت و زره برجک نیز در برخی نمونه‌ها تقویت شد. | ## بخش 3: تانک پنتر | همچنین موتور، سیستم خنک‌کننده و انتقال نیرو بهبود یافتند تا مشکلات اتکاپذیری مدل‌های پیشین کاهش یابد. این نسخه بیشترین تولید و استفاده را در میان تانک‌های پنتر داشت و تا پایان جنگ حدود ۳۶۰۰تا۳۶۵۰ عراده تولید شد. استفاده عملیاتی تانک پنتر نخستین بار در اوایل ۱۹۴۳ وارد خدمت شد و در چندین جبههٔ نبرد، از جمله جبههٔ شرقی و غربی، مورد استفاده قرار گرفت. در نبرد کورسک، هرچند تعداد تانک‌های عملیاتی کم بود و بسیاری با مشکلات مکانیکی مواجه بودند، پنترها توانستند نسبت به تانک‌های دشمن در بردهای طولانی عملکرد قوی از خود نشان دهند. بر اساس گزارش‌ها، این تانک‌ها توانستند حدود ۲۶۷ تانک دشمن را منهدم کنند، اگرچه حضورشان کمتر از هفت درصد کل نیروهای زرهی آلمان در این نبرد بود. تا سپتامبر ۱۹۴۴، در جبههٔ شرقی از مجموع ۷۲۸ تانک پنتر موجود، ۵۲۲ دستگاه در وضعیت عملیاتی قرار داشتند. با این حال، ادامهٔ فشار نظامی و فرسایش نیروها موجب کاهش توان زرهی آلمان شد، به‌طوری‌که در مارس ۱۹۴۵، از ۷۴۰ تانک پنتر حاضر در جبههٔ شرقی، تنها ۳۶۱ دستگاه عملیاتی باقی مانده بود. این آمار نشان‌دهندهٔ افت قابل توجه ظرفیت رزمی نیروهای زرهی آلمان در ماه‌های پایانی جنگ است. هنگام تهاجم متفقین به نرماندی در ژوئن ۱۹۴۴، تنها دو گردان مجهز به تانک های پنتر فعال بودند که در مجموع ۱۵۶ تانک داشتند. طی ماه‌های بعدی، هفت گردان دیگر به جبهه غربی منتقل شدند و تعداد تانک‌ها تا ۴۳۲ عراده در پایان ژوئیه ۱۹۴۴ افزایش یافت. تانک پنتر در مناطق باز توانست از برد زیاد توپ، قدرت آتش بالا و زره قوی خود بهره ببرد، اما در مناطق شهری و بوکاژ(بوته‌زارهای نرماندی) مشکلاتی همچون عرض زیاد بدنه، افزایش فشار روی گیربکس و ضعف زره جانبی باعث شد عملکردش محدودتر شود. فرماندهان حتی گزارش دادند که در این شرایط تحرک و پایداری موتور پنتر کاهش می‌یابد. برخی نبردها در جبهه شرقی و غربی نبرد پروخوروفکا (۱۲ ژوئیه ۱۹۴۳) این نبرد که بخشی از نبرد کورسک بود، یکی از بزرگ‌ترین درگیری‌های زرهی تاریخ به شمار می‌رود. در این درگیری، حدود ۲۹۴ تانک و خودرو زرهی آلمانی در خط مقدم حضور داشتند که شامل تانک‌های مختلف از جمله پنتر، تیگر و پانزرها بوند که در مقابل حدود ۶۱۶ تانک و خودرو زرهی شوروی قرار گرفتند. اگرچه نتیجهٔ کلی نبرد به نفع روس ها ثبت شد، ولی آلمانی‌ها در این درگیری تعداد بیشتری از تانک‌های شوروی را منهدم کردند نسبت به تانک هایی که از دست دادند و پنترها در این نبرد به‌دلیل برد مؤثر زیاد و زره جلویی خود نقش مهمی در این تبادل آتش داشتند. برخی گزارش‌های معتبر تاریخی (بر اساس آرشیوها و تحلیل‌های نظامی) نشان می‌دهند که در جریان این نبرد: بیش از ۳۵۰ تانک شوروی در منطقهٔ تَرگو فْروموس (شرق رومانی) توسط نیروهای آلمان و متحدینش نابود شدند یا از کار افتادند. در همین دورهٔ دفاع، حدود ۲۰۰ عراده دیگر از تانک های شوروی آسیب شدید دیدند و از نبرد خارج شدند. در مقابل، نیروهای آلمان در این نبرد نسبتاً تلفات کمتری داشتند و توانستند خط دفاعی را برای مدتی حفظ کنند. عملیات گودوود (۲۰ تا ۱۸ ژوئیه ۱۹۴۴) در جریان عملیات گودوود در شرق شهر کَن در نرماندی، تانک‌های پنترِ یگان‌های زرهی آلمان، از جمله لشکر اول زرهی وافن-اس‌اس و لشکر ۲۱ زرهی ورماخت حضور داشتند و پنتر ها در زمین‌های باز و دشت ها عملکرد مؤثری از خود نشان دادند. در این عملیات، نیروهای بریتانیایی بیش از ۴۰۰ تانک (عمدتاً شرمن و کرامول) را وارد نبرد کردند، اما در برابر دفاع آلمانی‌ها با تلفات سنگین مواجه شدند. بر اساس آمارهای پس از نبرد، بیش از ۳۰۰ تانک بریتانیایی در جریان عملیات از دست رفت که بخش قابل توجهی از این تلفات توسط تانک‌های پنتر و توپ‌های ضدتانک آلمانی وارد شد. در مقابل، تلفات تانک‌های آلمانی به‌مراتب کمتر بود و بخش زیادی از آن‌ها نیز به دلیل بمباران هوایی یا خرابی فنی از رده خارج شدند، نه نبرد مستقیم تانک به تانک. گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که پنترها در این نبرد، با استفاده از برد مؤثر بالا، دقت آتش و زره جلویی قوی ، توانستند در فواصل طولانی تانک‌های متفقین را هدف قرار دهند و پیشروی زرهی بریتانیا را متوقف کنند. عملیات گودوود نمونه‌ای از شرایطی بود که در آن، تانک پنتر در زمین باز و با پشتیبانی مناسب، بیشترین کارایی رزمی خود را نشان داد. در این درگیری، تعداد زیادی از تانک‌های آلمانی نابود شدند؛ فرماندهی آلمان گزارش داد که ۳۴ تانک پنتر و ۲۶ تانک پنزر ۴ از دست رفته‌اند و بیش از ۳۵۰ سرباز کشته و حدود ۱۰۰۰ نفر زخمی شده‌اند. این یکی از سنگین‌ترین تلفات زرهی آلمان در یک روز در جبههٔ غرب بود و نشان‌دهندهٔ چالش‌های تاکتیکی و لجستیکی برای تانک‌های آلمانی در آن مقطع جنگ بود. نبردآرراکورت (شمال شرقی فرانسه) (۲۲–۱۸ سپتامبر ۱۹۴۴) این نبرد یکی از بزرگ‌ترین درگیری‌های زرهی بود در جبههٔ غرب رخ داد. در این نبرد، نیروی‌های آمریکایی حدود ۱۲۶ تانک و خودرو زرهی آلمانی (عمدتاً پنتر) را منهدم کردند، در حالی که تلفات آمریکایی حدود ۴۰ عراده تانک گزارش شد. تلفات انسانی آلمانی‌ها نیز بیش از ۲۳۰۰ نفر کشته یا زخمی و حدود ۲۶۵ نفر اسیر بود. قیام ورشو (آگوست ۱۹۴۴) در قیام ورشو ، تانک‌های پنتر برای حمایت متحرک زرهی برای پیاده‌نظام و توپخانه به کار رفتند و حتی چند عراده توسط شورشیان تصرف و علیه آلمان‌ها استفاده شد، هرچند به‌ دلیل کمبود سوخت و قطعات یدکی این تانک ها پس از چند روز غیرقابل استفاده شدند و شورشیان مجبور به سوزاندن آنها شدند تا از بازپس‌گیری پنترها توسط آلمانی ها جلوگیری شود. | ## جمع‌بندی | در مجموع، تجربهٔ عملیاتی تانک پنتر نشان داد که این تانک در نبردهایی که در زمین باز بودند و اهداف زرهی در فواصل زیاد بودند بسیار مؤثر بود، اما در نبردهای نزدیک، مناطق شهری و زمانی که خدمه آموزش کافی نداشتند یا پشتیبانی لجستیکی ضعیف بود، تلفات سنگین و پیشروی‌های محدودتری داشت.