موضوع مقاله: تسار | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تسار | مقدمه: در اسناد صومعه دادوانک در سال ۱۷۶۳، از این روستا با عنوان «متس تسار» (، به‌معنای «تسار بزرگ») یاد شده‌است. | ## بخش 1: تسار | در سدهٔ هجدهم، هم‌زمان با افزایش حضور کوچ‌نشینان، شکل دگرگون‌شدهٔ این نام یعنی «زار» به‌تدریج برای روستا رواج یافت. بر پایه این افسانه، جوانی فقیر به نام «زَزا» در این روستا زندگی می‌کرد و عاشق دختری به نام «نازی» شده بود، اما خانوادهٔ دختر با این رابطه مخالف بودند. او هندوانه‌ای را در کوزه‌ای با دهانهٔ باریک می‌کارد و وقتی هندوانه درون کوزه رشد می‌کند، نادرشاه را شگفت‌زده می‌کند. اما پس از خروج شاه از منطقه، خانوادهٔ نازی به خانهٔ ززا می‌روند، او را می‌کشند و جسدش را در چاه می‌اندازند. مادر ززا چندین روز بر مزار فرزندش گریه می‌کند و بر اساس این روایت، نام «زار» از واژهٔ «زاریلداماق» در زبان ترکی آذربایجانی گرفته شده که به‌معنای «گریه‌کردن» است. تاریخچه پیشینهٔ تاریخی روستا به دورهٔ آغازین قرون وسطی بازمی‌گردد، زمانی‌که مرکز اداری یکی از بخش‌های پادشاهی آرتساخ به‌شمار می‌رفت. در سال ۱۲۵۰، جنبشی فرقه‌ای از دهقانان در روستای تسار در ارمنستان به‌ثبت رسیده‌است. | ## بخش 2: تسار | در سده‌های ۱۲ و ۱۳، خاندان اشرافی ارمنی دپیان که با زکاری‌ها خویشاوندی داشتند، در تسار استقرار یافتند. در جریان حملات تیمور در سدهٔ ۱۴، جمعیت منطقه تسار تقریباً به‌طور کامل قتل‌عام شد، اما شاهزاده‌نشین دپیان باقی ماند و تسار به پناهگاهی برای پناه‌جویان ارمنی تبدیل شد. در اواخر سدهٔ ۱۶ میلادی، این منطقه تحت سلطهٔ ایران درآمد، اما مِلیک‌های دپیان عنوان حکومتی خود را در ملیک‌نشین تسار حفظ کردند؛ حقی که در سال ۱۶۰۳ با فرمان شاه عباس بزرگ به رسمیت شناخته شد. مورخ ارمنی یسایی حسن-جلالیان از خاندان خاندان حسن-جلالیان در سدهٔ ۱۸ می‌نویسد: از سال ۱۷۲۴، موجی از کوچ ارمنیان از منطقه آغاز شد. در سال ۱۸۸۰، اسقف و پژوهشگر ارمنی ماکار بارخوداریانتس از تسار بازدید کرد و بسیاری از سنگ‌قبرها و خاچکارهای شکسته و محو‌شدهٔ اطراف روستا را ثبت کرد. کلیسای اصلی روستا هنوز تا حد زیادی پابرجا بود و خاچکاری بر دیوار آن قرار داشت که روی آن نوشته شده بود: «من، مِلیک، و پسرخوانده‌ام آکوتین، و برادرم مخیتار، این صلیب را در سال ۱۲۲۵ برپا داشتیم.» روستا در مناطق ارمنی‌نشین پیرامون قره‌باغ کوهستانی قرار داشت و در جریان جنگ اول قره‌باغ در دههٔ ۱۹۹۰ به تصرف نیروهای ارمنی درآمد. پس از آن، به‌عنوان بخشی از استان شاهومیان در جمهوری خودخوانده آرتساخ گنجانده شد. | ## بخش 3: تسار | در تاریخ ۲۵ نوامبر ۲۰۲۰ و در چارچوب توافق آتش‌بس ۲۰۲۰ قره‌باغ، روستا به جمهوری آذربایجان واگذار شد. بناهای تاریخی در تسار و اطراف آن آثار متعددی از جمله سنگ‌قبرهای قرون وسطایی، خاچکارهایی از سده‌های ۱۲ تا ۱۷، قلعه و نمازخانه‌ای از قرن‌های ۱۲ و ۱۳، کلیسای «سورب گریگور» (، به‌معنای «سنت گریگور») مربوط به سال ۱۲۷۴، کلیسای «سورب سارگیس» مربوط به سال ۱۲۷۹، پلی از سدهٔ ۱۳، و کلیسای «سورب آستواتساتسین» (، به‌معنای «مادر مقدس خداوند») از سدهٔ ۱۷ میلادی وجود داشته‌اند. روند تخریب کلیساها، صومعه‌ها و قبرستان‌های ارمنی در این روستا از اواخر سدهٔ ۱۹ به‌دست کُردها آغاز شد و در دورهٔ شوروی، به‌ویژه در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰، شدت گرفت. صومعهٔ تسار صومعهٔ تسار که با نام‌های «تسارا سورب آستواتساتسین» و «کلیسای مادر مقدس خداوند» نیز شناخته می‌شد، یک صومعهٔ حواری ارمنی در حاشیهٔ روستا بود. این صومعه در سال ۱۳۰۱ میلادی و زمانی‌که روستا بخشی از شاهزاده‌نشین خاچن بود، بنا و تقدیس شد و دارای دو نمازخانهٔ مربوط به سدهٔ ۱۳ و خاچکارهای فراوانی بود. در سال ۲۰۲۴، دولت جمهوری آذربایجان ساختمان‌های مدرسه را که حاوی قطعات باقی‌مانده از صومعه بودند، با بولدوزر تخریب کرد. | ## جمع‌بندی | جمعیت روستای تسار در سال ۲۰۰۵ میلادی ۵۲ نفر جمعیت داشت، و در سال ۲۰۱۵ جمعیت آن به ۸۳ نفر رسید.