موضوع مقاله: جغرافیای قطر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جغرافیای قطر | مقدمه: کشور قطر مساحتی برابر با ۱۱٬۵۷۱ کیلومتر مربع را دربر می‌گیرد و این شبه‌جزیره حدود ۱۶۰ کیلومتر به‌سوی شمال در خلیج فارس پیشروی دارد. | ## بخش 1: جغرافیای قطر | پهنای این سرزمین بین ۵۵ تا ۹۰ کیلومتر متغیر است و بیشتر آن سرزمینی هموار و سنگلاخی است (بالاترین نقطه ارتفاعی آن ۱۰۳ متر است). ویژگی‌های برجستهٔ طبیعی آن عبارت‌اند از: نمکزارهای ساحلی، برآمدگی‌های آهکی (مانند چین‌خوردگی دخان در ساحل غربی که میدان نفتی دخان در زیر آن قرار دارد) و تپه‌های شنی عظیمی که خور العدید (شاخابه‌ای در جنوب شرق قطر از خلیج فارس که به انگلیسی به «دریای درونی» مشهور است) را احاطه کرده‌اند. در زمستان در اثر توده هوایی سودانی باران‌های سیل آسایی در این کشور می‌بارد که خسارت به بار می‌آورد؛ ولی تابستان هوایی شرجی و گرم دارد. شهر جدیدی به نام لوسیل و شهرکی جزیره‌ای به نام مروارید قطر نیز در این کشور در دست ساخت هستند. این مرز زمینی از رأس خلیج سلوه در ابوسمره تا خور العدید امتداد دارد و حدود ۸۷ کیلومتر طول دارد. قطر به‌صورت شبه‌جزیره‌ای است که از شمال و شرق با آب‌های گرم خلیج فارس احاطه شده‌است. مرز غربی آن خلیج سلوه است، فرو رفتگی‌ای در خشکی که قطر را از ساحل احساء و بحرین جدا می‌کند. فاصلهٔ ساحل شمال‌غربی قطر تا جزایر اصلی بحرین کمتر از ۳۰ کیلومتر است، در حالی که جزایر کوچک جزایر حوار (متعلق به بحرین) تنها ۱٫۹ کیلومتر با ساحل قطر فاصله دارند. ادعاهای دریایی مرزهای دریایی قطر شامل منطقهٔ همجوار به‌وسعت ۲۴ مایل دریایی، منطقهٔ انحصاری اقتصادی به‌وسعت ۳۱٬۵۹۰ کیلومتر مربع (بر پایهٔ توافقات دوجانبه) و آب‌های سرزمینی به‌وسعت ۱۲ مایل دریایی است. دماغهٔ قطری که در ساحل غربی خلیج فارس جای دارد، به‌صورت طولی در آب‌های خلیج پیشروی دارد و موقعیتی راهبردی برای دریافت بادهای باران‌آور و تأثیرگذاری بر جریان‌های دریایی در حوزهٔ جنوب‌غربی خلیج فراهم می‌کند. افزون‌بر مرواریدهای باکیفیت، ۴۸٪ از صخره‌های مرجانی خلیج فارس در آب‌های قطر قرار دارند. این ساحل طبیعی هم‌زمان نقش بندر و ایستگاه ترانزیتی برای کشتی‌های در حال گذر از خلیج فارس را نیز ایفا می‌کند. این جزیره در فاصلهٔ حدود ۹۰ کیلومتری شرق دوحه قرار دارد و به‌عنوان پایگاه ذخیره‌سازی و بارگیری نفت از میدان‌های فراساحلی پیرامون عمل می‌کند. جزایر حوار و جزایر مجاور در نزدیکی ساحل غربی، مورد اختلاف ارضی میان قطر و بحرین هستند. اقلیم تابستان طولانی (ژوئن تا سپتامبر) با گرمای شدید و دوره‌های خشک و مرطوب متناوب شناخته می‌شود و دما بیش از ۴۰ درجهٔ سلسیوس می‌رسد. در دورهٔ نوامبر تا مارس دما معتدل‌تر است، از حدود ۳۹ درجهٔ سلسیوس در آوریل تا پایین‌ترین مقدار یعنی ۷ درجه در ژانویه.Casey & Vine (1991), p. 69 بارش سالانه حدود ۱۰۰ میلی‌متر است که به زمستان محدود می‌شود و به‌صورت طوفان‌های کوتاه ولی گاه سنگین رخ می‌دهد و ممکن است بسترهای خشک رودخانه‌ها را دچار سیلاب کند. گاه طوفان‌های ناگهانی و شدید شن سراسر شبه‌جزیره را می‌پوشانند، خورشید را پنهان می‌سازند، به سازه‌ها آسیب می‌زنند و موقتاً رفت‌وآمد و خدمات عمومی را مختل می‌کنند. این شکل ظاهری بازتابی از طاقدیس قوس قطر است، که در زمان برخورد اَمَری پیش‌کامبرین در حدود ۶۴۰ تا ۶۲۰ میلیون سال پیش شکل گرفت. این سرزمین با ماسه‌ها و سنگ‌ریزه‌هایی پوشیده شده که از سنگ‌های آهکی فرسوده شده‌اند. دشت‌هایی هموار با گردوغبار ریز در شرق قطر دیده می‌شود، در حالی که بخش‌های جنوبی و جنوب‌غربی عمدتاً شامل تپه‌های شنی و دشت‌های نمکی (که به‌صورت بومی سبخه نامیده می‌شوند) است، به‌ویژه در نزدیکی مسیعید و خور العدید. رشته‌کوه‌هایی (جبال) در غرب قطر، در حوالی دخان و همچنین در جبل فویریت در ساحل شمال‌شرقی وجود دارند. برای اهداف رده‌بندی، سرزمین قطر به پنج ناحیهٔ اصلی تقسیم می‌شود: دشت ساحلی، دشت داخلی، کمربند مرکزی، منطقهٔ دخان، و بیابان جنوبی. | ## بخش 2: جغرافیای قطر | دشت ساحلی ساحل قطر که حدود ۶۵۰ کیلومتر از ابوسمره تا خور العدید از طریق الروییس امتداد دارد، از نوع ساحل سربرآورده است و ویژگی آن نهشته‌های زمین‌شناختی نسبتاً تازه است. ساحل غربی از ابوسمره تا رأس دخان نسبتاً مستقیم است، در حالی که به‌سوی شمال تا الروییس فرورفتگی‌هایی دایره‌ای و کشیده در آب دارد. جزایر کم‌ارتفاع و هموار فراساحلی در نزدیکی ساحل قرار دارند و اغلب دارای صخره‌های مرجانی هستند. در بخش جنوبی، این منطقه به‌طور قابل‌توجهی گسترده‌تر است؛ در شمال بین العذبه و الرکیات حدود ۱۸٫۵ کیلومتر عرض دارد، در حالی که در جنوب، بین ام‌القهب و السویحلیه این عرض به ۴۶٫۵ کیلومتر می‌رسد. بخش شمالی نسبتاً هموار است، در حالی که ناحیهٔ میانی بین فویریت و روضه الفرس توپوگرافی پیچیده‌تری دارد و ارتفاع آن بین ۱۱ تا ۲۱ متر متغیر است. این منطقه به‌خاطر تنوع پستی‌بلندی‌ها شناخته می‌شود و ارتفاع آن بین ۳۱ تا ۴۹ متر از سطح دریاست. سطح آن ناهموار است و تپه‌هایی با شکل دایره‌ای یا مستطیلی در مرزهای غربی آن تا ارتفاع ۴۹ متر بالا می‌روند. در سراسر این ناحیه چهارده حوضهٔ بسته پراکنده شده‌اند؛ در شرق (در نهشته‌های روس) کوچک‌ترند و در غرب (در سازند دَمّام) بزرگ‌تر. بالاترین نقاط این ناحیه در تپه‌های جنوب‌شرقی الجمیلیه و غرب جادهٔ الجمیلیه–الشحانیه واقع‌اند. این منطقه دارای ساختارهای پیچیدهٔ زمین‌شناسی است و ارتفاع آن در خشم النخش به ۹۲ متر می‌رسد، در حالی که در سبخه دخان به ۵ متر زیر سطح دریا می‌رسد. این سبخه، بزرگ‌ترین سبخهٔ درون‌سرزمینی خلیج فارس، حدود ۲۰ کیلومتر طول و ۷۳ کیلومتر مربع مساحت دارد و پایین‌ترین نقطهٔ قطر در آن، با ارتفاع ۶ متر زیر سطح دریاست. توپوگرافی آن شبیه به مناطق بیابانی ابوظبی، عربستان سعودی و بحرین است، با تپه‌های شنی موج‌دار و سطوح سنگی حمادهای. این منطقه به چهار زیربخش تقسیم می‌شود: العریّق: منطقه‌ای مثلثی در انتهای غربی، که رأس آن در ابوسمره است. ضلع شمالی آن هم‌راستا با انتهای جنوبی جادهٔ دوحه–ابوسمره و ضلع جنوبی آن هم‌راستا با خط مرزی به‌سمت جنوب‌شرق است. بلندترین آن‌ها ۱۰۳ متر است و شامل بلندترین نقطهٔ قطر یعنی قرین ابو البول می‌شود. این زیربخش در جنوب‌غربی شبه‌جزیره، شامل مناطق مکینس، الخراره و وادی جلال قرار دارد. سطوح سنگی: شامل سنگ‌بسترهای برهنه و صاف‌شده است که به‌شکل دشت‌های سنگفرش بیابانی دیده می‌شوند. این زیربخش شامل دو واحد است: یکی به شکل ذوزنقه که خط لولهٔ آب آن را از ابونخله تا مسیعید قطع می‌کند، و دیگری از ام جوالق تا خور العدید امتداد دارد. ارتفاع تپه‌ها از ۳۸ تا ۶۷ متر متغیر است و در میان آن‌ها حوضه‌های بستهٔ متعددی قرار دارد که کف آن‌ها بین ۱۹ تا ۳۴ متر بالاتر از سطح دریاست. سبخه‌های ساحلی که عمدتاً در سواحل شرقی قطر یافت می‌شوند، مساحتی نزدیک به ۷۵ کیلومتر مربع دارند. ارتفاع این سبخه‌ها به‌ندرت از ۱ تا ۲ متر بالاتر از سطح دریا تجاوز می‌کند و در برخی نقاط زیر سطح دریا قرار دارند. در نتیجه، در جریان مدهای بسیار بالا و به‌ویژه هنگام وزش بادهای شدید شرقی، آب دریا ممکن است این مناطق پست را زیر آب ببرد. نمونه‌ای برجسته از آن‌ها، سبخه دخان است که در ۳ کیلومتری شرق جبل دخان و جنوب خلیج زکریت قرار دارد. | ## بخش 3: جغرافیای قطر | این فرورفتگی با مساحت ۷۳ کیلومتر مربع، عمدتاً زیر سطح دریا واقع است و پایین‌ترین نقطهٔ قطر با ارتفاع ۶ متر زیر سطح دریا در آن جای دارد. یک مجموعهٔ دیگر از سبخه‌های درون‌سرزمینی قابل‌توجه در مرز میان قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی قرار دارد. این مجموعه شامل سه بخش جداگانه است: سوده نثیل در جنوب، جوا سلامه در غرب و الخفس در شرق. این سبخه‌ها که عمدتاً زیر سطح دریا قرار دارند، در مجموع ۲۵ کیلومتر مربع را دربر می‌گیرند. این فرورفتگی‌ها به‌طور معمول به‌صورت حوضه‌های بسته دیده می‌شوند، به‌جز در مناطق جنوب‌مرکزی که ممکن است از یک یا چند سو باز باشند. اندازهٔ آن‌ها نیز بسیار متغیر است؛ برخی مانند «فرورفتگی المجده» چندین کیلومتر امتداد دارند، در حالی که کوچک‌ترینشان تنها چند ده متر وسعت دارند. منشأ شکل‌گیری آن‌ها عمدتاً حل‌شدن آهک‌های سطحی توسط رواناب باران است؛ فرایندی که در بیشتر سطح قطر فعال بوده‌است. دره‌ها دره‌های خشک، یا همان وادی‌ها، بیشتر در شمال قطر و در حوالی جبل دخان دیده می‌شوند. این دره‌ها با داشتن سامانه‌های زهکشی داخلی شناخته می‌شوند که در فرورفتگی‌های کم‌عمق (معمولاً ۲ تا ۳ متر عمق) پایان می‌یابند. با آنکه درازای برخی از آن‌ها به چندین کیلومتر می‌رسد، اما عرض آن‌ها بسیار کم و معمولاً کمتر از ۱۰۰ متر است. یکی از برجسته‌ترین آن‌ها جبل دخان است؛ رشته‌ای از تپه‌های محدب که به‌طول ۸۰ کیلومتر در امتداد ساحل غربی از شمال به جنوب کشیده شده‌اند. جغرافیای قطر همچنین دارای تپه‌های صاف‌سَری است که از لایه‌های افقی تشکیل شده‌اند و بخش فوقانی آن‌ها را سنگ‌هایی سخت‌تر فرا گرفته‌اند. این سازه‌ها دارای دامنه‌هایی تند و اغلب مقعر یا پله‌ای هستند که در اثر میزان مقاومت متفاوت لایه‌های سنگی شکل گرفته‌اند. ویژگی‌های تپه‌ای قطر از تپه‌های مخروطی کوچک (که سنگ سخت بالایی‌شان فرسوده شده) تا پدیده‌هایی شبیه میزه‌ها (تخت‌تپه‌ها) متغیر است. ارتفاع این تپه‌ها بسیار متنوع است: در شبه‌جزیرهٔ زکریت و حوالی الخور بین ۱۰ تا ۱۵ متر، در حالی که در جنوب قطر، ارتفاع آن‌ها بیشتر است و بلندترین نقطهٔ کشور، یعنی قرین ابو البول (که به «طویّر الحمیر» نیز معروف است)، بیش از ۱۰۰ متر ارتفاع دارد. برخی ویژگی‌های جغرافیایی این کم‌آبی را اندکی جبران می‌کنند؛ از جمله روضهها (فرورفتگی‌هایی در سطح خاک) که به تغذیهٔ سفره‌های آب زیرزمینی کمک می‌کنند. در عوض، سبخه‌های ساحلی که بیرون از مناطق حرایی قرار دارند، پوشش گیاهی متراکمی دارند. پستانداران بزرگ خشکی‌زی همچون غزال عربی و شاخ‌پیچ عربی (اوریکس عربی) گونه‌هایی محافظت‌شده به‌شمار می‌آیند و در مناطق حفاظت‌شده نگهداری می‌شوند. لاک‌پشت‌های دریایی به‌صورت گروهی در نوار ساحلی میان فویریت تا رأس لفان آشیانه می‌سازند. وزارت محیط زیست قطر برنامه‌های گشت‌زنی منظم در مناطق تخم‌گذاری این لاک‌پشت‌ها را اجرا می‌کند تا از حفظ آن‌ها اطمینان حاصل شود. گراز دریایی‌ها (Dugong) از دیگر جانوران برجستهٔ دریایی قطرند که در آب‌های ساحلی این کشور به‌صورت گروهی دیده می‌شوند. | ## جمع‌بندی | در جریان مطالعات انجام‌شده در سال‌های ۱۹۸۶ و ۱۹۹۹ در خلیج فارس، بزرگ‌ترین تجمع این گونه، شامل بیش از ۶۰۰ فرد، در آب‌های غربی قطر مشاهده شد.