موضوع مقاله: دین و سیاست | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دین و سیاست | مقدمه: در مبحث دین و سیاست ادعا شده است که دین «منبع و منشأ برخی از برجسته‌ترین تحرکات سیاسی دوران ما» بوده است. | ## بخش 1: دین و سیاست | رویکرد روان‌شناسی فرگشتی دین و قدرت سیاسی از منظر فرگشتی جاناتان‌هایت در کتاب ذهن درستکار (۲۰۱۲) استدلال می‌کند که دین و سیاست از یک ریشه فرگشتی مشترک تغذیه می‌کنند: هر دو بر پایه «ارزش‌های مقدس» (Sacred Values) عمل می‌کنند — مفاهیمی که مغز آن‌ها را در دسته‌ای جداگانه از محاسبات معمولی هزینه-فایده پردازش می‌کند و در برابر هر نوع مذاکره یا تردید مقاومت می‌کند. هایت استدلال می‌کند که انسان‌ها برای دیدن تقدس در همه جا فرگشت یافته‌اند و برای پیوستن به گروه‌هایی که حول اشیاء، افراد و ایده‌های مشترک متحد می‌شوند. این «روان‌شناسی تقدس» توضیح می‌دهد که چرا سیاستمداران در طول تاریخ به‌طور مداوم زبان و نمادهای دینی را برای بسیج توده‌ها به کار گرفته‌اند — نه به عنوان دستکاری آگاهانه، بلکه به این دلیل که هر دو از همان مکانیسم‌های فرگشتی بهره می‌برند. از منظر نظریه وراثت دوگانه، این پیوند دین و قدرت سیاسی نه تصادفی است و نه صرفاً تاریخی — بلکه نتیجه منطقی چهار سوگیری یادگیری فرهنگی است. سوگیری تقلید از موفق‌ها باعث می‌شود مردم دین رهبران پُرقدرت را بپذیرند؛ سوگیری تقلید از اکثریت فشار انطباق با دین رسمی را تقویت می‌کند؛ و سوگیری تقلید از مشابه‌ها باعث می‌شود دین در مرزهای قومی و سیاسی تثبیت شود. با این حال، همین مکانیسم‌ها آسیب‌پذیری بنیادینی ایجاد می‌کنند: همان سازوکارهای شناختی که دین را برای همبستگی مفید می‌کنند — تعهد به ارزش‌های مقدس، اطاعت از مرجعیت و مرزکشی تیز میان خودی و بیگانه — دقیقاً همان ابزارهایی هستند که رهبران سیاسی برای بسیج توده‌ها به سمت اهداف غیردینی استفاده می‌کنند. در این وضعیت مکانیسم‌های فرگشتی دین برای خدمت به اهداف سیاسی‌ای به کار می‌روند که ممکن است هیچ ربطی به بقای گروه در محیط باستانی نداشته باشند. بنیادگرایی و آیین‌های پُرشور هاروی وایت‌هاوس نظریه «حالت‌های واگرای دین‌داری» را بر اساس کار میدانی در پاپوآ گینه نو توسعه داد. این نظریه پیشنهاد می‌کند که ادیان گرایش دارند حول دو حالت واگرا شکل بگیرند: حالت تصویری با آیین‌های پُرشور و کم‌تکرار — مانند آیین‌های آغازین — که با گروه‌های دینی کوچک و انحصاری مرتبط است، و حالت آموزه‌ای با آیین‌های تکراری و کم‌برانگیختگی — مانند تلاوت روزانه متون مقدس — که با جوامع بزرگ‌تر و فراگیر پیوند دارد. مهم‌تر اینکه آیین‌های تصویری با برانگیختگی شدید می‌توانند شکل افراطی از انسجام با گروه را ایجاد کنند که به «آمیختگی هویتی» معروف است و فرد را برای انجام اشکال افراطی از ازخودگذشتگی — به‌ویژه هنگامی که گروه تهدید می‌شود — آماده می‌کند. اقتصاد دینی و رقابت برای مشروعیت رادنی استارک و راجر فینکه چارچوبی با عنوان «اقتصاد دینی» ارائه دادند که در آن گروه‌ها و سازمان‌های دینی را در قالب یک بازار رقابتی تحلیل می‌کنند. در این چارچوب، یک اقتصاد دینی رقابتی — با طیفی از ادیان و محصولات رقیب — سطح مشارکت دینی را در میان جمعیت افزایش می‌دهد، در حالی که انحصار دینی مانند انحصار دینی دولتی باعث سستی نهادهای دینی می‌شود، چرا که آن‌ها از بقای خود مطمئن‌اند. پربسامدترین قضیه این رویکرد چنین است: هر قدر اقتصاد دینی رقابتی‌تر و کثرت‌گراتر باشد، سطح کلی تعهد و مشارکت دینی بالاتر خواهد بود. ارزش‌های مقدس و شهادت‌طلبی اسکات آتران استدلال می‌کند که دین می‌تواند تعهد به یک آرمان را به «ارزش مقدس» (Sacred Value) تبدیل کند — چیزی که با هیچ‌چیز دیگری، حتی با خود زندگی، قابل معامله نیست. | ## بخش 2: دین و سیاست | مطالعات تصویربرداری عصبی از افراد رادیکالیزه‌شده در اروپا نشان داد که آمادگی بیشتر برای جنگیدن و مردن بر سر ارزش‌های مقدس با مهار استدلال تأملی و پاسخ‌های سریع مبتنی بر وظیفه همراه است. این یافته توضیح می‌دهد چرا در چارچوب معمول هزینه-فایده نمی‌توان با حاملان ارزش‌های مقدس چانه زد — مغز این ارزش‌ها را در دسته‌بندی کاملاً جداگانه‌ای نسبت به منافع مادی پردازش می‌کند. جوامع تنگ و شل و شدت دین‌داری سیاسی میشل گلفاند و همکارانش در یک مطالعه ۳۳ کشوری نشان دادند که جوامع «تنگ» (Tight) با هنجارهای اجتماعی قوی و تحمل پایین در برابر رفتار انحرافی، در برابر جوامع «شل» (Loose) با هنجارهای ضعیف‌تر و تحمل بالاتر قرار دارند. جوامعی که تهدیدات بیشتری تجربه کرده‌اند تمایل دارند خدایی ناظرتر و تنبیه‌کننده‌تر را ترجیح دهند و دین را بیشتر در خدمت انسجام سیاسی به کار گیرند. آموزه‌های سیاسی دینی بر اساس دین اسلام رشته‌های گوناگونی از سیاست در اسلام وجود دارد که بیشترشان زیر چتر اصطلاح اسلام‌گرایی قرار می‌گیرند. گراهام فولر از مفهومی گسترده‌تر از اسلام‌گرایی به‌عنوان شکلی از سیاست‌های هویتی دفاع کرده و آن را شامل «حمایت از هویت [مسلمان]، اصالت، بومی‌گرایی گسترده‌تر، احیاگری، [و] باززنده‌سازی جامعه» می‌داند.Fuller, Graham E. 21 این امر اغلب می‌تواند به شکل محافظه‌کاری اجتماعی یا ارتجاع (علوم سیاسی) ظاهر شود، مانند وهابیت و سلفی‌گری. ایدئولوژی‌هایی که نوگرایی اسلامی را ترویج می‌کنند شامل سوسیالیسم اسلامی و پسااسلام‌گرایی می‌شوند. مسیحیت جنبش‌های سیاسی مسیحی از سوسیالیسم مسیحی، کمونیسم مسیحی، و آنارشیسم مسیحی در چپ (گرایش سیاسی)، تا دموکراسی مسیحی در میانه‌گرایی، تا برتری مسیحی و فاشیسم مسیحی در راست مسیحی و جنبش هویت مسیحی را در بر می‌گیرد. مسائل سیاسی-مذهبی مسائل سیاسی-مذهبی ممکن است شامل موارد مربوط به آزادی دین، اعمال قوانین دینی و حق تعلیم و تربیت دینی باشد. دین و دولت دولت‌ها نگرش‌های مختلفی را نسبت به ادیان اتخاذ کرده‌اند، از دین‌سالاری تا بی‌خدایی حکومتی. حکومت دینی یا تئوکراسی «حکومتی با هدایت الهی یا مقاماتی است که به عنوان هدایت‌شدگان الهی در نظر گرفته می‌شوند.» نظام‌های مذهبی شناخته شدهٔ امروزی شامل جمهوری اسلامی ایران و سریر مقدس اند، در حالی که طالبان و دولت اسلامی شورشیانی هستند که سعی در ایجاد چنین سیاست‌هایی دارند. بیش از ۲۰٪ (در مجموع ۴۳) از کشورهای جهان دین دولتی دارند که بیشتر آن‌ها (۲۷ کشور) مسلمان هستند. همچنین ۱۳ کشور بودایی رسمی مانند بوتان وجود دارد، در حالی که کلیساهای دولتی در ۲۷ کشور وجود دارد. | ## بخش 3: دین و سیاست | نسخهٔ افراطی‌تر سکولاریسم، لائیسیته در فرانسه و ترکیه رواج دارد که تمام نشان‌ها و عبارات مذهبی را در بسیاری از زمینه‌های عمومی منع می‌کند. برخی از دولت‌ها به صراحت خداناباور هستند، معمولاً آن‌هایی که توسط انقلاب تولید شده‌اند، مانند دولت‌های سوسیالیست یا جمهوری نخست فرانسه. همچنین مواردی وجود داشته است که دولت‌ها دین مدنی خود را ایجاد می‌کنند، مانند کیش‌های امپریالیستی یا کیش عقل. مذهب در کشورهای دموکراتیک در کشورهایی که نهادهای مذهبی مانند دیگر نهادها و سازمان‌های حقوقی اجازهٔ فعالیت و آزادی بیان دارند، گاهی اوقات تصمیم به مشارکت سیاسی می‌گیرند؛ امّا در آن صورت باید مثل دیگر نهادها و سازمان‌ها موفق به جذب نظر مردم شوند، یعنی معیار واقعی تصمیم‌گیری، رأی مردم است. اینکه نهادهای مذهبی چقدر در سیاست نقش بازی کنند تا حد زیادی وابسته به فرهنگ سیاسی هر کشوری دارد و موضوع ثابتی نیست، بلکه همیشه در حال تغییر و تحول است. برای مثال در بریتانیا سال‌هاست که دخالت دادن افکار مذهبی در سیاست مخالف عرف محسوب می‌شود. این در حالی است که این کشور همچنان کلیسای رسمی دارد و پادشاه یا ملکه آن، ریاست کلیسای انگلستان را نیز برعهده دارد و نظریهٔ سنتی «حق الهی پادشاهی» همچنان در آن نقش ایفا می‌کند، امّا پادشاه در عین حال فاقد قدرت اجرایی است و در عرصهٔ سیاست انتخاباتی حتی چهره‌هایی که اعتقادات مذهبی قوی‌ای دارند، معمولاً صحبتی از دین و مذهب نمی‌کنند. فراتر از مواضع سیاستمداران، مذهبیون نیز در بریتانیا همانند دیگر گروه‌های اجتماعی آزادند تا در روندهای سیاسی مشارکت و از سیاست‌هایی که می‌خواهند دفاع کنند. در ایالات متحده آمریکا که به مذهبی بودن مشهور است نیز این مردم هستند که رئیس‌جمهور و سایر مناصب را انتخاب می‌کنند و نهادهای مذهبی هم مثل سایر نهادها اجازهٔ مشارکت دارند. در عین حال، دین از کلیسا جداست و این موضوع از بنیان‌های اصلی نظام سیاسی آمریکا محسوب می‌شود. تنها ۳ درصد از مردم سوئد مرتباً به کلیسا می‌روند؛ امّا در این کشور حتی تمامی مقامات کلیسا نیز در روندی دموکراتیک و با رأی اعضای کلیسا انتخاب می‌شوند؛ حتی احزاب سیاسی هم در این انتخابات‌های کلیسایی مشارکت دارند. در نظام‌های دموکراتیک حق انتخاب حکام، امری الهی نیست و به مردم متکی است؛ مردمی که خود می‌توانند تصمیم بگیرند که پای صندوق‌های رأی بر اساس دین یا بی‌دینی تصمیم بگیرند یا بر هر اساس دیگری که خود می‌خواهند، سرنوشت خویش را تعیین کنند. دیدگاه‌ها دربارهٔ دخالت دین در سیاست استدلال‌هایی در مخالفت با نقش دین در سیاست وجود داشته است. | ## جمع‌بندی | یاسمین علی باهای براون استدلال کرده است که ایمان و دولت باید از یکدیگر جدا باشند؛ زیرا شرورترین و ظالمانه‌ترین دولت‌های جهان، آنانی هستند که از خدا برای کنترل ذهن و اعمال جمعیت‌های خود استفاده می‌کنند؛ مانند نظام جمهوری اسلامی در ایران.