موضوع مقاله: زاردوز | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زاردوز | مقدمه: زاردوز فیلمی در ژانر خیال‌پردازی علمی به نویسندگی، تهیه‌کنندگی و کارگردانی جان بورمن محصول سال ۱۹۷۴ است که شان کانری و شارلوت رمپلینگ در آن به ایفای نقش پرداخته‌اند. | ## بخش 1: زاردوز | این فیلم دنیایی پساآخرالزمانی را به تصویر می‌کشد که در آن بربرها (وحشی‌ها) بت سنگی «زاردوز» را می‌پرستند و برای نخبگانی پنهان به نام «جاودانگان» غذا تولید می‌کنند. «زد» که یک وحشی است، بر اثر کنجکاوی دربارهٔ زاردوز، باعث تقابل میان این دو گروه از انسان‌ها می‌شود. بورمن پس از تلاش ناموفقش برای به تصویر کشیدن ارباب حلقه‌ها، تصمیم به ساخت این فیلم گرفت. در ابتدا نقش «زد» به برت رینولدز پیشنهاد شد، اما او به دلیل بیماری آن را رد کرد. جای او را شان کانری گرفت که پس از ایفای نقش جیمز باند، به دنبال بازسازی شخصیت بازیگری خود بود. داستان در سال ۲۲۹۳، جمعیت انسان‌ها به دو دسته «جاودانگان» فناناپذیر و «وحشی‌های» فانی تقسیم شده است. وحشی‌ها در ویرانه‌های پرتوزده زندگی می‌کنند و برای جاودانگان که در منطقه‌ای مجزا به نام «گرداب» (Vortex) در یک عمارت روستایی مجلل اما بی‌هدف زندگی می‌کنند، غذا می‌رویانند. «نابودگران وحشی» به دستور زاردوز (یک سر سنگی پرنده که در ازای غذای جمع‌آوری‌شده به آن‌ها اسلحه می‌دهد)، سایر وحشی‌ها را می‌کشند و در رعب و وحشت نگه می‌دارند. زد، که یک نابودگر وحشی است، در یکی از سفرها درون زاردوز پنهان شده و سازنده و هدایت‌گر آن، آرتور فرین، را موقتاً می‌کشد. با رسیدن به گرداب، زد با دو جاودانه به نام‌های کنسولّا و دستیارش مِی روبرو می‌شود. آن‌ها با استفاده از قدرت‌های ذهنی بر زد چیره شده و او را به عنوان اسیر و کارگر در جامعه خود نگه می‌دارند. کنسولّا می‌خواهد زد نابود شود تا نیروهای مقاومت نتوانند از او برای شروع یک انقلاب استفاده کنند؛ اما دیگران، به رهبری می و یک جاودانه شورشی به نام «فرند»، بر زنده نگه داشتن او برای مطالعه بیشتر اصرار دارند، در حالی که مخفیانه برای سرنگونی حکومت و پایان دادن به رنج بشریت برنامه‌ریزی می‌کنند. به دلیل طول عمر نامحدود، جاودانگان دچار فساد و دلزدگی شده و به سمت جنون کشیده شده‌اند. بی‌نیازی به تولیدمثل باعث ناتوانی جنسی مردان شده و مدیتیشن جایگزین خواب شده است. برخی دیگر دچار روان‌گسیختگی کاتاتونی شده و طبقه اجتماعی «آپاتتیک‌ها» (بی‌تفاوت‌ها) را تشکیل داده‌اند. جاودانگان روزهای خود را به مدیریت دانش گسترده بشریت، پختن نان‌های خاص از غلات دریافتی و شرکت در آیین‌های جمعی مراقبه و خویشتن‌کاوی می‌گذرانند. برای معنا بخشیدن به زندگی و در تلاشی شکست‌خورده برای جلوگیری از کاتاتونی دائمی انسان‌ها، گرداب قوانین اجتماعی پیچیده‌ای وضع کرده که متخلفان آن با پیری مصنوعی مجازات می‌شوند. جاودانگانی که موفق به مرگ می‌شوند (معمولاً در اثر حادثه)، در بدن مصنوعی و سالم دیگری که مشابه بدن قبلی‌شان است، دوباره متولد می‌شوند. تجزیه و تحلیل ژنتیکی فاش می‌کند که او نتیجه نهایی آزمایش‌های طولانی‌مدت اصلاح نژاد است که توسط آرتور فرین طراحی شده بود. هدف زاردوز پرورش ابرانسانی بود که به گرداب نفوذ کرده و بشریت را از این ایستایی ناامیدکننده نجات دهد. آرتور فرین در ویرانه‌های دنیای قدیم، زد را تشویق به خواندن کرد و او را به سمت کتاب جادوگر شهر اُز هدایت کرد. در حالی که زد به ماهیت گرداب و مشکلات آن پی می‌برد، جاودانگان از او برای پیشبرد درگیری‌های داخلی خود استفاده می‌کنند. زد فرار می‌کند و با کمک می و فرند، تمام دانش جاودانگان، از جمله منشأ گرداب را جذب می‌کند تا تبرناکل را نابود کند. زد تبرناکل را خاموش کرده و میدان‌های نیرو و فیلترهای ادراکی اطراف گرداب را از کار می‌اندازد. این کار به نابودگران وحشی اجازه می‌دهد تا به گرداب حمله کرده و اکثر جاودانگان را بکشند؛ جاودانگانی که خود از مرگ به عنوان رهایی از وجود کسالت‌بارشان استقبال می‌کنند. می و پیروانش از قتل‌عام فرار می‌کنند تا فرزندان خود را به عنوان موجوداتی آگاه اما فانی در میان وحشی‌ها به دنیا بیاورند. وقتی جوان والدین خود را ترک می‌کند، آن‌ها به پیری ادامه داده و در نهایت می‌میرند. | ## بخش 2: زاردوز | اما وقتی استودیو دربارهٔ هزینه تولید نسخه‌های سینمایی کتاب‌های تالکین مردد شد، بورمن همچنان به ایده اختراع یک دنیای جدید و عجیب علاقه‌مند باقی ماند. بورمن گفته است که می‌خواسته «فیلمی دربارهٔ مشکلات ما بسازد که با چنان سرعتی به سمت آینده می‌تازیم که عواطفمان از ما عقب می‌مانند.» پیش‌نویس اولیه داستان در پنج سال آینده اتفاق می‌افتاد و دربارهٔ یک مدرس دانشگاه بود که شیفته دختر جوانی شده بود که ناپدید شدنش او را واداشت تا در کمون‌هایی که دختر در آن‌ها زندگی می‌کرد، به دنبالش بگردد. بورمن برای تحقیق از برخی کمون‌ها بازدید کرد، اما در نهایت تصمیم گرفت داستان را در آینده‌ای دور، زمانی که جامعه فروپاشیده است، روایت کند. بورمن در تفسیر صوتی فیلم می‌گوید که او جامعه نوظهور را با تمرکز بر شخصیت محوری توسعه داده است «که به آن نفوذ می‌کند. او به طرز مرموزی انتخاب شده و در عین حال مورد بازیچه قرار می‌گیرد — و من می‌خواستم داستان در قالب یک معمای رمزآلود روایت شود، با سرنخ‌ها و پازل‌هایی که باز می‌شوند و حقیقت به آرامی آشکار می‌شود.» فیلمنامه تحت تأثیر نوشته‌های ال. بیشتر علمی‌تخیلی‌هایی که نام این ژانر را بدنام می‌کنند، صرفاً داستان‌های ماجراجویی در لباس فضایی هستند.» بورمن گفت: «هیچ‌کس نمی‌خواست آن را بسازد. وارنرز نمی‌خواست، حتی با وجود اینکه من پول زیادی برای آن‌ها درآورده بودم.» ایجنت وقت او، دیوید بگلمن، می‌دانست که رئیس استودیوهای قرن بیستم می‌خواهد با این کارگردان فیلم بسازد و فیلمنامه را برای خواندن به او داد، اما اصرار داشت که ظرف دو ساعت تصمیم بگیرد. بگلمن به او گفت: «یا بله است یا نه، هیچ حق وتویی نداری و هزینه تولید یک میلیون دلار است.» بورمن گفت که «آن شخص از فاکس به لندن آمد و من خیلی عصبی بودم، بنابراین وقتی او فیلمنامه را می‌خواند ما برای ناهار رفتیم. وقتی بالاخره از دفتر بیرون آمد، دستش می‌لرزید و مشخص بود که هیچ ایده‌ای ندارد که از فیلمنامه چه برداشتی کند. او هرگز به آن بیچاره فرصت نداد.» بازیگران در آوریل ۱۹۷۳، بورمن اعلام کرد که برت رینولدز و شارلوت رمپلینگ ستاره‌های این فیلم خواهند بود. با این حال، رینولدز به دلیل بیماری ناچار به کناره‌گیری شد و شان کانری جایگزین او گشت. بورمن اظهار داشت: «کانری به‌تازگی بازی در مجموعه جیمز باند را متوقف کرده بود و پیشنهادی نداشت، بنابراین آمد و این نقش را پذیرفت.» انتخاب کانری در می ۱۹۷۳، یک هفته پیش از شروع فیلمبرداری اعلام شد. رمپلینگ گفت که به این دلیل در فیلم بازی کرده که این اثر یک «شعر» است: «این فیلم به وضوح می‌گوید: بدنت را دوست داشته باش، طبیعت را دوست داشته باش، و به آنچه از آن آمده‌ای عشق بورز». گروهی از هنرمندان شهرستان ویکلو برای ساخت بسیاری از لباس‌های آینده‌نگرانه فیلم به کار گرفته شدند. لباس‌ها توسط همسر اول بورمن، کریستل کروزه طراحی شدند (در تیتراژ آمده است که توسط بوتیک لا تبارد در دوبلین ساخته شده‌اند) و بر پایه «شهود محض» خلق شدند. او تصمیم گرفت که چون زندگی جاودانگان کاملاً متافیزیکی و بی‌رنگ است، این موضوع باید در لباس‌های آن‌ها نیز لحاظ شود. از آنجایی که وحشی‌ها موجوداتی پست‌تر و بدوی‌تر بودند، کریستل تصمیم گرفت که آن‌ها به ظاهر لباس اهمیت ندهند و فقط کارایی و راحتی برایشان مهم باشد. همان‌طور که در مجله دارک ورلدز کوارترلی آمده است، لباس‌های «کاربردی» و «راحت» در نهایت به لباس‌هایی بسیار افشاگرانه تبدیل شدند: «این لباس‌های نابودگران وحشی و به‌ویژه زد است که تعجب همگان را برمی‌انگیزد. شورت‌هایی که می‌توان آن‌ها را 'بسیار کوتاه' توصیف کرد، وحشی‌ها و به‌خصوص کانری، مردانگی خامی را از خود ساطع می‌کنند، به ویژه هنگامی که بر اسب‌های خود سوارند و سلاح شلیک می‌کنند.» فیلمبرداری هزینه فیلم توسط فاکس قرن بیستم تأمین شد و توسط شرکت شخصی بورمن به نام «جان بورمن پروداکشنز ال‌تی‌دی» که در دوبلین مستقر بود، تولید گشت. گزارش شده است که استنلی کوبریک به عنوان مشاور فنی بدون ذکر نام در تیتراژ، در این فیلم همکاری داشته است. این تولید به‌طور کامل در لوکیشن‌هایی در جمهوری ایرلند فیلمبرداری شد و مرکز آن در استودیوهای آردمور در بری، شهرستان ویکلو بود که صحنه‌های داخلی در آنجا تکمیل شد. (خانه کانری در سال ۲۰۲۰، چند ماه پیش از مرگش برای فروش گذاشته شد.) لوکیشن‌ها شامل مرکز صلح و دوستی گلنکری، تالار هالی‌بروک (اکنون مدرسه سوارکاری برنانزتاون) در کیلماکانوگ و کوه لوگالا برای سکانس‌های دراماتیک سرزمین‌های ویران بود. بورمن از لوکیشن‌های این منطقه برای چندین فیلم از جمله اکس‌کالیبور (۱۹۸۱) استفاده کرده است. در تفسیر صوتی، بورمن بیان کرد که چگونه شرایط سیاسی و فرهنگی ایرلند در آن زمان بر تولید تأثیر گذاشت و گفت که «راضی کردن زنان برای برهنه کردن سینه‌هایشان بسیار دشوار بود»، در حالی که برهنگی ویژگی بارز چندین سکانس بود. او افزود که ممنوعیت واردات تفنگ که به دلیل فعالیت‌های ارتش جمهوری‌خواه ایرلند وضع شده بود، نزدیک بود مانع از ساخته شدن فیلم شود. موسیقی متن بورمن از دیوید مونرو، مدیر «کنسورت موسیقی قدیمی»، خواست تا موسیقی متن را بسازد. در حالی که فیلم در آینده‌ای دور (تقریباً قرن بیست و سوم) اتفاق می‌افتد، بورمن معتقد بود که موسیقی آینده شامل انواع سازهای دنیای قدیم خواهد بود. | ## بخش 3: زاردوز | بورمن به مونرو دستور داد تا از انواع سازهای قرون‌وسطایی از جمله فلوت‌های شیاردار، زنگ‌های قرون‌وسطایی و جمزهرن استفاده کند. این سازها، به اضافه قطعاتی از سمفونی شماره ۷ اثر لودویگ فان بتهوون، موسیقی متنی واقعاً غیرعادی به فیلم بخشیدند. در کنار گروه موسیقی قرون وسطی مونرو، موسیقی متن زاردوز شامل موومان دوم «سمفونی شماره ۷» بتهوون در لا ماژور است که توسط ارکستر سمفونیک سلطنتی به رهبری اویگن یخوم اجرا شده است. در کنار نقدهای تند، عموم مردم نیز واکنش بسیار ضعیفی به دنیای گیج‌کننده زاردوز نشان دادند. طبق مقاله‌ای در مجله استارلاگ دربارهٔ این فیلم، «این منتقدان (و عموم مردم) در درک بسیاری از تمثیل‌ها و بیانیه‌های فلسفی بورمن ناتوان بودند». تماشاگران گزارش دادند که «وقتی مشتریان ناراضی از نمایش قبلی از لابی خارج می‌شدند، منتظران نوبت بعدی را به رفتن تشویق می‌کردند و بارها آن‌ها هم می‌رفتند». زاردوز به سختی بودجه خود را برگرداند و در نهایت ۱.۸ میلیون دلار از اجاره باکس آفیس در ایالات متحده و کانادا به دست آورد. بازخورد نورا سی‌یر از نیویورک تایمز نوشت: زاردوز «اثری علمی‌تخیلی است که به ندرت موفق می‌شود وعده‌های جاه‌طلبانه خود را عملی کند... علیرغم تزیینات شبه‌علمی و دیالوگ‌های آموزشی فراوان، زاردوز حتی با اوج پرهیجان و تیراندازی‌اش، بیشتر گیج‌کننده است تا هیجان‌انگیز». راجر ایبرت از شیکاگو سان-تایمز به آن دو و نیم ستاره از چهار داد و آن را یک «فیلم واقعاً عجیب و غریب، سفری به آینده‌ای که به نظر می‌رسد توسط طراحان صحنه‌ای که مدام در حالت نشئگی بوده‌اند اداره می‌شود» نامید. او افزود: «فیلم تمرینی در خودشیفتگی (اگرچه اغلب جالب) توسط بورمن است که پس از موفقیت عظیم فیلم بازماندگان، کم‌وبیش چک سفید امضا (اختیار تام) داشت تا یک پروژه شخصی انجام دهد». جین سیسکل از شیکاگو تریبون یک ستاره از چهار داد و آن را «فیلمی با پیام» دانست و نوشت: «پیام این است که تفسیر اجتماعی در سینما بهتر است در دل یک داستان دقیقاً طراحی‌شده مهار شود، نه اینکه با برچسب‌های شخصیتی، جلوه‌های ویژه و دوزی از ناامیدی که انسانیت کارگردان را جشن می‌گیرد و در عین حال ولخرجی مخاطب را سرزنش می‌کند، فریاد زده شود». مجله ورایتی گزارش داد: «کارگردانی، خوب؛ فیلمنامه، یک فرض درخشان که متأسفانه در صدا و خشم پایانی از بین می‌رود؛ و تولید، برجسته، به ویژه جلوه‌های بصری ویژه که از بهترین‌های سال‌های اخیر هستند و هزینه اندک فیلم را به چالش می‌کشند». جی کاکس از مجله تایم فیلم را «از نظر بصری غنی» نامید که دارای «فواصل درخشانی از طنز خودتحقیرگرانه است که از ابهت گاه‌وبیگاه مطالب می‌کاهد». چارلز چمپلین از لس آنجلس تایمز عموماً مثبت بود و نوشت بودجه ۱.۵ میلیون دلاری آن «قیمتی باورنکردنی برای این درخشش روی پرده و ادای احترامی به نبوغ خلاق و فداکاری شخصی است. این فیلمی است که علاقه مندان و فیلمسازان احتمالا تا سال‌ها با علاقه آن را بررسی خواهند کرد». پالین کیل از نیویورکر نوشت که فیلمنامه «فاقد ابعاد انسانی است که باعث شود ما به سکانس‌های بصری بزرگ اهمیت بدهیم» و بازیگران را با «دیالوگ‌های غیرقابل بیان» تحت فشار قرار داده است، و همچنین خاطرنشان کرد که کانری «مانند مردی عمل می‌کند که قبل از درک ماهیت کار، با انجام آن موافقت کرده است». در سال ۱۹۹۲، جف بوچر در لس آنجلس تایمز نوشت که بورمن تا حدی به چشم‌انداز خود دست یافته است و «برای طرفداران علمی‌تخیلی وحشی، فیلم بررسی هیجان‌انگیزی از اتفاقاتی است که وقتی عقل بر انسانیت غلبه می‌کند و انسان‌ها طعم جاودانگی را می‌چشند، رخ می‌دهد». جاناتان رزنبام در نقدی در شیکاگو ریدر، آن را «نادیده‌گرفته‌شده‌ترین فیلم جان بورمن — یک ماجراجویی علمی‌تخیلی به طرز غیرممکنی جاه‌طلبانه و متظاهرانه، اما همچنین بسیار خلاقانه، محرک و از نظر بصری خیره‌کننده با تزئینات متافیزیکی» نامید. در سال ۲۰۰۷، ویل توماس از مجله امپایر دربارهٔ زاردوز نوشت: «باید به جان بورمن اعتبار داد. وقتی درخشان است، واقعاً درخشان است (شلیک به هدف، بازماندگان) اما وقتی بد است، واقعاً بد است. زاردوز یادآور جذابی از این است که علمی‌تخیلی سینمایی قبل از جنگ ستارگان چگونه بود؛ این معجون خنده‌آور از کنایه‌های ادبی، پورن روشنفکرانه، کلیشه‌های علمی‌تخیلی، عقل‌گرایی نیم‌پخته و میل واقعی به انجام کاری انقلابی، فرسنگ‌ها از هدف فاصله می‌گیرد اما عناصری دارد — که بد بودن یکی از آن‌هاست — که آن را به طرز عجیبی گیرا می‌کند». کانال ۴ (بریتانیا) آن را «بهترین فیلم بورمن» و یک «جستجوی علمی‌تخیلی شگفت‌انگیز عجیب و غریب و بصری هیجان‌انگیز» نامید که «شایسته ارزیابی مجدد است». بورمن در تفسیر صوتی خود در دی‌وی‌دی/بلو-ری ادعا کرد که این «یک فیلم بسیار شخصی و آزادانه» بود، اما اعتراف کرد که شاید بودجه کافی برای دستیابی کامل به آنچه در ذهن داشت را در اختیار نداشته است. این فیلم از آن زمان موضوع ارزیابی‌های مجدد قرار گرفته و به یک کلاسیک کالت تبدیل شده است، به طوری که ریدرز دایجست آن را به عنوان «یکی از وحشی‌ترین و جاه‌طلبانه‌ترین فیلم‌های دهه ۱۹۷۰» توصیف کرده است. وب‌سایت راتن تومیتوز بر اساس نظرات منتقدان، امتیاز قبولی را برای این فیلم گزارش کرده است. اجماع منتقدان این سایت می‌گوید: «زاردوز در ابعاد خود جاه‌طلبانه و حماسی است، اما تاملات فلسفی آن به دلیل غرابت بیش از حد و اجرای متزلزل، بی‌اثر شده است». | ## جمع‌بندی | در متاکریتیک، فیلم بر اساس نظر ۹ منتقد، امتیاز میانگین ۴۶ از ۱۰۰ را دارد که نشان‌دهنده «نقدهای مختلط یا متوسط» است.