موضوع مقاله: رخداد (فلسفه) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # رخداد (فلسفه) | مقدمه: با این وجود، هیچ تعریف کلی و مورد توافقی از این مقوله به دست نیامده است و نظریات متعددی دربارهٔ آن وجود دارد. | ## بخش 1: رخداد (فلسفه) | این واژه از ریشهٔ لاتین evenire به معنای «از جایی بیرون آمدن» یا «وارد شدن» می‌آید، که بر ماهیت پویا و نوظهور آن دلالت دارد. در زندگی روزمره، ما دائماً از «رخداد» یا «رویداد» حرف می‌زنیم: یک مسابقهٔ فوتبال، یک جشن تولد، یا یک کشف علمی. به زبان ساده، یک رخداد فلسفی هر چیزی است که در زمان اتفاق می‌افتد؛ مانند «قرمز شدن یک سیب» یا «فرو ریختن یک ساختمان». با این حال، ارائهٔ یک تعریف دقیق که همهٔ فیلسوفان بر سر آن توافق داشته باشند، بسیار دشوار بوده است. رویکرد قاره‌ای: این رویکرد مانند یک مورخ یا هنرمند، به رخداد به مثابه یک «نقطهٔ عطف» نگاه می‌کند که معنای زندگی و تاریخ را دگرگون می‌سازد. از یک سو، فیلسوفان تحلیلی می‌کوشند تا آن را مانند یک مسئلهٔ ریاضی با فرمول‌های دقیق تعریف و تحدید کنند. از سوی دیگر، فیلسوفان قاره‌ای به آن به مثابه یک راز، یک گسست معنادار، یا یک نقطهٔ عطف در تاریخ و زندگی می‌نگرند. شاید بهترین توصیف این باشد که رخداد مفهومی جذاب اما گریزپاست همچنان یکی از غنی‌ترین و پویاترین موضوعات فلسفی باقی مانده است بخش اول: ریشه‌های تاریخی و مبانی تعریف ریشه‌های باستانی و معنایی ایدهٔ یک «واقعهٔ مهم» ریشه‌های عمیقی در اندیشهٔ بشری دارد. در یونان باستان، مفهوم کایروس (Kairos) برای اشاره به یک لحظهٔ خاص و سرنوشت‌ساز به کار می‌رفت؛ یک «زمان مناسب یا فرصت مغتنم» که در آن اتفاق مهمی رخ می‌دهد. کایروس در تقابل با کرونوس (Chronos) قرار داشت؛ اگر کرونوس به زمان کمّی، خطی و قابل اندازه‌گیری با ساعت اشاره دارد، کایروس بیانگر زمان کیفی، گسسته و تعیین‌کننده است. مبانی تعریف فلسفی در فلسفهٔ معاصر، یکی از اولین پرسش‌ها این بود: آیا رخداد حتماً باید همراه با «تغییر» باشد؟ برای مثال، «خشک شدن چمن» یک رخداد است، زیرا ویژگی چمن از «مرطوب» به «خشک» تغییر کرده است. برخی فیلسوفان پاسخ مثبت می‌دهند و معتقدند حفظ یک وضعیت نیز نوعی رخداد محسوب می‌شود. نکتهٔ مهم این است که رخدادها اموری «جزئی» (particulars) و منحصر به فرد هستند؛ یعنی برخلاف مفاهیم کلی مانند «قرمزی» یا «عدالت»، یک رخداد خاص نمی‌تواند در زمان دیگری دقیقاً تکرار شود. «فرایندها» رخدادهایی پیچیده هستند که از دنباله‌ای از رخدادهای دیگر تشکیل شده‌اند. اما حتی یک رخداد ساده را نیز می‌توان یک موجودیت پیچیده در نظر گرفت که شامل یک ابژه، یک زمان و ویژگی‌ای است که آن ابژه در آن زمان از خود بروز می‌دهد. رخداد به مثابه چالش برای جبرگرایی ظهور یک رخداد با مفهوم «امر غیرمنتظره» گره خورده است. نظریهٔ ساختارمند جِیگوُن کیم: فرمول [ابژه، ویژگی، زمان] فیلسوف کره‌ای-آمریکایی، جیگون کیم، یک «فرمول» دقیق برای رخدادها پیشنهاد داد. از دید او، هر رخداد سه بخش دارد: ابژه (Object): چیزی که رخداد برای آن اتفاق می‌افتد [x]. بر اساس شرط وجود، رخداد [x, P, t] وجود دارد اگر ابژهٔ x ویژگی P را در زمان t داشته باشد. بر اساس شرط این‌همانی، دو رخداد تنها زمانی یکسانند که هر سه جزء فرمولشان کاملاً یکسان باشد. برای مثال، رخدادِ «جوش آمدن آب در ساعت ۱۰ صبح» را می‌توان این‌گونه فرموله کرد: [آب [x]، ویژگیِ جوش آمدن [P]، ساعت ۱۰ صبح [t . طبق نظر کیم، دو رخداد تنها زمانی با هم یکسان هستند که هر سه جزء فرمولشان (ابژه، ویژگی و زمان) کاملاً یکسان باشد. کیم همچنین پنج ویژگی دیگر برای رخدادها برمی‌شمارد: (یک) رخدادها جزئی، تکرارنشدنی و تغییرناپذیرند. این سه صفت، اساس نگاه کیم به رخداد را تشکیل می‌دهند: جزئی (Particular): این ویژگی به این معناست که هر رخداد، یک واقعهٔ انضمامی و منحصر به فرد است، نه یک مفهوم کلی. برای مثال، «افتادن» یک مفهوم کلی (universal) است، اما «افتادنِ این سیبِ خاص از آن درخت در ساعت پنج عصر امروز» یک رخداد جزئی و مشخص است. | ## بخش 2: رخداد (فلسفه) | اگر فردا سیب دیگری از همان درخت بیفتد، آن یک رخداد «جدید» است، زیرا جزء زمانیِ t آن متفاوت است؛ بنابراین، هیچ رخدادی نمی‌تواند دو بار اتفاق بیفتد. منظور کیم این است که خودِ «رخداد» به عنوان یک واحد هستی‌شناختی، پس از وقوع، ثابت و تغییرناپذیر است. رخدادِ «جنگ جهانی دوم» تمام شده و به عنوان یک واقعهٔ تاریخی، دیگر نمی‌توان ویژگی‌های آن را تغییر داد. این عبارت به این معناست که اگرچه زمان برای هویت یک رخداد ضروری است، اما هویت آن را به‌طور کامل تشکیل نمی‌دهد. رخدادها در زمان «مکان‌یابی» می‌شوند، اما هویتشان ترکیبی از سه جزء ابژه، ویژگی و زمان است. فرض کنید شما [x] در ساعت ۱۰ صبح [t]، همزمان در حال «راه رفتن» [P1] و «آواز خواندن» [P2] هستید. از دید کیم، ما در اینجا با دو رخداد کاملاً مجزا روبرو هستیم: رخداد اول: [شما، راه رفتن، ساعت ۱۰] رخداد دوم: [شما، آواز خواندن، ساعت ۱۰] از آنجا که ویژگی P1 (راه رفتن) با P2 (آواز خواندن) متفاوت است، این دو رخداد نیز متفاوتند، حتی اگر ابژه و زمانشان یکسان باشد. مفاهیمی مانند «زلزله»، «انتخابات ریاست جمهوری» یا «جشن عروسی» همگی «گونه» هستند. برای مثال، «زلزلهٔ بم در سال ۱۳۸۲» یا «جشن عروسی برادرم در هفتهٔ گذشته»، هر کدام یک «نمونه» از گونه‌های مذکور هستند؛ بنابراین، فرمول [x, P, t] یک «نمونه» یا مصداق مشخص از «گونهٔ» رخدادی P را تعریف می‌کند. این اصل، پاسخی پیشگیرانه به این نقد است که فرمول کیم بیش از حد ساده‌انگارانه است. کیم می‌پذیرد که یک رخداد در عالم واقع می‌تواند جنبه‌های بسیار بیشتری داشته باشد (مانند مکان، شدت، شیوه و…). با این حال، او معتقد است که سه جزء [x, P, t]، «هستهٔ اصلی» و «شرط لازم برای هویت» یک رخداد را تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر، این سه جزء برای تعریف و تفکیک رخدادها کافی هستند، هرچند برای توصیف کامل آن‌ها ممکن است به اطلاعات بیشتری نیاز داشته باشیم. بررسی نقدها و مباحث پیرامون نظریهٔ کیم نظریهٔ دقیق و ساختارمند کیم، با سه چالش و نقد اساسی روبرو شده است: نقد اول: غیبت «مکان» در فرمول (نقد مایلز برند) مایلز برند (Myles Brand) استدلال می‌کند که حذف «مکان» از فرمول بنیادین رخداد، یک نقص جدی است. بسیاری از رخدادها، مانند یک «جنگ»، یک «طوفان» یا یک «کنسرت موسیقی»، به همان اندازه که در زمان رخ می‌دهند، در مکان نیز اتفاق می‌افتند. نظریهٔ کیم هیچ جایی برای مؤلفهٔ «مکان» (مثلاً s) در ساختار هویت‌بخش رخداد در نظر نمی‌گیرد و از این رو برای توصیف این دسته از رخدادها ناکافی به نظر می‌رسد. نقد دوم: ابهام در مفهوم «ویژگی» (Property) نظریهٔ کیم عمیقاً به مفهوم «ویژگی» وابسته است، اما هرگز مشخص نمی‌کند که ماهیت این ویژگی‌ها چیست. یا هر ویژگی، یک نمود منحصربه‌فرد و جزئی است که به همان ابژه وابسته است (Tropes)؟ برای فیزیک، ویژگی‌هایی مانند «جرم»، «بار الکتریکی» و «اسپین» مهم هستند و برای روان‌شناسی عامیانه، ویژگی‌هایی چون «خوشحال بودن» یا «عصبانی بودن». نقد سوم: ذاتی بودن ابژه و زمان برای رخداد این بحث به امکان‌های دیگر یک رخداد می‌پردازد (آنچه در فلسفه به آن مباحث «وجهی» یا modal می‌گویند). از دید او، رخدادِ [سقراط، نوشیدن شوکران، سال ۳۹۹ ق.م] به‌طور ذاتی به «سقراط» و «سال ۳۹۹ ق. اگر به جای سقراط، افلاطون در همان زمان شوکران را می‌نوشید، آن یک رخداد کاملاً «متفاوت» بود. به همین ترتیب اگر سقراط در زمانی دیگر این کار را می‌کرد، باز هم رخدادی دیگر بود. ممکن است کسی استدلال کند که رخداد اصلی «اعدام آن فیلسوف خردمند» بود و اینکه فاعل آن سقراط بود یا افلاطون، یک امر عرضی است. از این منظر، هستهٔ اصلی رخداد، تحقق آن ویژگی («اعدام شدن») است و ابژه و زمان می‌توانستند متفاوت باشند. این نشان‌دهندهٔ یک اختلاف نظر بنیادین دربارهٔ این است که قلب تپنده و هویت اصلی یک رخداد را چه چیزی تشکیل می‌دهد. | ## بخش 3: رخداد (فلسفه) | نظریهٔ دیویدسون: آزمون این‌همانی از طریق علت و معلول دونالد دیویدسون راه دیگری را پیشنهاد کرد. به جای نگاه کردن به اجزای درونی یک رخداد، او معتقد بود باید به روابط بیرونی آن نگاه کنیم. او دو «آزمون» برای یکسان بودن رخدادها معرفی کرد: آزمون علّی: دو رخداد یکسانند اگر علت‌ها و معلول‌هایشان یکی باشد. اما خود دیویدسون با یک مثال این نظریه را به چالش کشید: فرض کنید یک توپ فلزی همزمان که «گرم می‌شود»، «می‌چرخد». نظریهٔ دیوید لوئیس: رخدادها در جهان‌های موازی دیوید لوئیس انتزاعی‌ترین نظریه را دارد. این نظریه عمیقاً با «رئالیسم موجهه» (Modal Realism) او گره خورده است؛ دیدگاهی بحث‌برانگیز که معتقد است جهان‌های ممکن به اندازهٔ جهان ما «واقعی» هستند. چهار نکتهٔ کلیدی در نظریهٔ او وجود دارد: ۱) اصل عدم تکرار (دو رخداد متفاوتند اگر حتی یک عضو متفاوت داشته باشند). این مفهوم به گزاره‌هایی شرطی اشاره دارد که دربارهٔ رویدادهایی صحبت می‌کنند که رخ نداده‌اند اما «می‌توانستند» رخ دهند (مثلاً «اگر هیتلر در جنگ پیروز می‌شد، آنگاه…»). این گزاره‌ها در منطق موجهات و برای تبیین جهان‌های ممکن توسط فیلسوفانی چون سول کریپکی و دیوید لوئیس به کار رفته‌اند. رویکرد قاره‌ای؛ رخداد به مثابه یک نقطهٔ عطف در مقابل رویکرد تحلیلی، فیلسوفان قاره‌ای بیشتر به معنا، اهمیت و تأثیر دگرگون‌کنندهٔ رخدادها علاقه‌مندند. در این دیدگاه، «رخداد» یک اتفاق عادی نیست، بلکه یک «گسست» یا «نقطهٔ عطف» است که همه چیز را تغییر می‌دهد. این مفهوم در آثار متفکران اگزیستانسیالیست و پدیدارشناس، از جمله مارتین هایدگر با مفهوم کلیدی Ereignis (رخداد-تملک)، تا فیلسوفان پساساختارگرا و پست‌مدرن فرانسوی، نقشی محوری دارد. در مقابل رویکرد تحلیلی، فیلسوفان قاره‌ای بیشتر به معنا، اهمیت و تأثیر دگرگون‌کنندهٔ رخدادها علاقه‌مندند. در این دیدگاه، «رخداد» یک اتفاق عادی نیست، بلکه یک «گسست» یا «نقطهٔ عطف» است که همه چیز را تغییر می‌دهد. رخداد در تاریخ و جامعه رخداد به مثابه جوهر تاریخ: متفکرانی چون بلز پاسکال و ولتر معتقد بودند که تاریخ را رخدادهای بزرگ می‌سازند. پاسکال با اشاره به مرگ ناگهانی اُلیور کرامول بر اثر سنگ کلیه می‌نویسد: «رم در آستانهٔ لرزیدن زیر پای کرامول بود، اما آن سنگ‌ریزهٔ کوچک آنجا قرار گرفت، و او مُرد». کارل یاسپرس و آنتوان-آگوستن کورنو نیز تاریخ را زنجیره‌ای از رخدادهای منحصر به فرد می‌دانستند، هرچند کورنو معتقد بود هیچ نظریه‌ای نمی‌تواند این زنجیره را به‌طور کامل تبیین کند. نقد رخدادمحوری: در مقابل، مورخان مکتب آنال (مانند مارک بلوخ) با این دیدگاه مخالف بودند. رخداد در اندیشهٔ آلن بدیو: یک اتفاق «ناممکن» که ممکن می‌شود برای آلن بدیو، «رخداد» مفهومی کاملاً رادیکال است. رخداد، پدیده‌ای است که طبق این قوانین «ناممکن» است و به همین دلیل «نیست» (وجود ندارد). از دید بدیو، یک «رخداد» واقعی، مانند یک حرکت در این بازی است که طبق قوانین کاملاً «ممنوع» و «ناممکن» است. اما این حرکت به هر حال انجام می‌شود و با رخ دادنش، تمام قوانین بازی را برای همیشه تغییر می‌دهد. یک انقلاب سیاسی واقعی یا یک کشف علمی دوران‌ساز (مانند نظریهٔ نسبیت اینشتین) می‌تواند نمونهٔ یک رخداد بدیویی باشد. رخداد چیزی است که از دل قوانین موجود بیرون نمی‌آید، بلکه با وقوعش، قوانین جدیدی خلق می‌کند. | ## جمع‌بندی | از دید او، «هر رخدادی انقلابی است»، زیرا علائم، کنش‌ها و ساختارها را در درون خود بازآرایی می‌کند.