موضوع مقاله: پایه (عروض) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پایه (عروض) | مقدمه: در اصطلاح عروض (ترازشناسی شعر) به هریک از میزان‌ها یا افاعیل، پایه یا رُکن می‌گویند؛ مانند فَعولُن، مَفاعیلُن، فاعِلاتُن، مُستَفعِلُن، مَفاعِلَتُن. | ## بخش 1: پایه (عروض) | دو گونهٔ اصلیِ پایه عبارت است از: پایهٔ سالم: آن است که آنچنان‌که در اصل وضع شده‌است همچنان باشد بی زیاد و کم؛ مانند مَفاعیلُن بحر هَزَج و فاعلاتن بحرِ رَمَل، که بدون افزودن یا کم کردن حرفی به‌طور سالم بیاید. پایهٔ غیرسالم: پایه‌ای که در آن تغییری واقع شود، از زیاده کردن چیزی بر آن یا کم کردن چیزی از آن؛ اما زیاده کردن چنان است که مثلاً در میانِ لام و نونِ «مفاعیلن»، الف بیفزایند و «مفاعیلان» بگویند. اما نقصان (کم کردن) چنان است که مثلاً نون و حرکتِ لام در پایهٔ سالم «مَفاعیلُن» را حذف کنند و «مَفاعیل» باقی بماند. به رکنِ غیرسالم «مُزاحَف» می‌گویند، و تغییری که در رکنی واقع شود، «زِحاف» نامیده می‌شود. دسته‌بندی سنتی پایه‌ها در شعر فارسی در علم عروض فارسی، اساس وزن بر سه حرفِ «ف» و «ع» و «ل» قرار دارد، و واژگان بر اساس هجایی که دارند، به سه دسته تقسیم می‌شوند به نام‌های (۱) سبب، (۲) وَتَد، (۳) فاصله. سبب: که خود بر دو قسم است: (۱) سبب خفیف، (۲) سبب ثقیل؛:سبب مداری است که تمام واژگان دوحرفی بر آن استوار است. | ## بخش 2: پایه (عروض) | سبب خفیف: دارای ۱ حرف متحرک و ۱ حرف ساکن است؛ مانند کلمه‌های «بر» و «در»، یا «تن» و «من». وَتَد: خود بر ۲ نوع است: (۱) وتدِ مقرون، (۲) وتدِ مفروق؛:وتد مقرون: واژه‌ای‌ست که از ۲ متحرک و ۱ ساکن تشکیل شده‌است؛ مانند کلمه‌های «اثر» و «خبر». وتد مفروق: دارای ۳ حرف است که حرف دوم و/یا سوم ساکن است؛ مانند کلمه‌های «خنده» و «رنده». فاصله: خود بر دو نوع است: (۱) فاصلهٔ صغری، (۲) فاصلهٔ کبری؛:فاصلهٔ صغری: دارای ۳ حرف متحرک و یک حرف ساکن است؛ مانند «اثرش» و «خبرش»، یا «ببرم» و «بزنم». + مدار اوزان سبب خفیفتک‌کوتاههیک حرف متحرک و یک حرف ساکن ˘ بر، در، گُل، جم ثقیلدوبلنده شامل دو حرف متحرک ¯ ¯ همه، رمه، زمه وتد مقرونوتد مجموع، بلندآخر به صورت متحرک + متحرک + ساکن شناخته می‌شود.یک هجای کوتاه و یک هجای بلند دارد. ¯ ˘نامه، جامه، دانه فاصله صغری دوکوتاه‌آغاز دارای سه حرف متحرک و یک حرف ساکن است. | ## بخش 3: پایه (عروض) | ˘ ˘ ¯چه شدم، دل من، سر من کبریچهارچهارم‌بلند دارای چهار حرف متحرک و یک ساکن است. ˘ ˘ ˘ ¯نَفَس من، بکُشمش عروضیان، نشانه‌هایی را نیز برای هجاها در نظر گرفته‌اند؛ مثلاً سبب خفیف که دارای ۱ حرف متحرک و ۱ ساکن است، شبیه عدد ۱۰، و برای سبب ثقیل که ۲ حرف متوالی دارد، شبیه عدد دو صفر قرار داده‌اند. برای وتد مقرون نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰ و برای وتد مفروق (که متحرک + ساکن + متحرک است) علامتی شبیه عدد ۰۱۰ در نظر گرفته‌اند. همچنین برای فاصلهٔ صغری (که ۳ متحرک + ۱ ساکن است) نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰۰، و برای فاصلهٔ کبری (۴ متحرک و ۱ ساکن) نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰۰۰ را وضع کرده‌اند. | ## جمع‌بندی | با توجه به نشانه‌های انحصاری، پایه‌ها (ارکان) یادشده عبارتند از: فعولن ۱۰۰۱۰ فاعلن ۱۰۱۰۰ مستفعلن ۱۰۱۰۱۰۰ فاعلاتن ۱۰۱۰۰۱۰ مُتَفاعِلُن ۱۰۰۰۱۰۰ مفعولاتُ ۱۰۱۰۰۱۰ مَفاعِلَتُن ۱۰۰۱۰۰۰ مفاعیلن ۱۰۰۱۰۱۰ اجزای سازندهٔ ارکان: فعولن: وتد مجموع (فعو) + سبب خفیف (لنْ) فاعلن: سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علنْ) مفاعیلن: وتد مجموع (مفا) + دو سبب خفیف (عی و لنْ) فاعلاتن (معروف به «فاعلاتنِ مجموعی»): سبب خفیف (فا) + وتد مقرون (علا) + سبب خفیف (تنْ) فاع‌لاتن (معروف به «فاعلاتنِ مفروقی»): وتد مفروق (فاعِ) + دو سبب خفیف (لا و تنْ) مستف‌علن (معروف به «مستفعلنِ مجموعی»): دو سبب خفیف (مسْ و تفْ) + وتد مجموع (علن) مستفعلن (معروف به «مستفعلنِ مفروقی»): سبب خفیف (مسْ) + وتد مفروق (تفعِ) + سبب خفیف (لن) مفاعلتن: وتد مجموع (مفا) + سبب ثقیل (علَ) + سبب خفیف (تنْ) مُتَفاعِلُن: سبب ثقیل (متَ) + سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علن) مَفعولاتُ: دو سبب خفیف (مفْ و عو) + وتد مفروق (لاتُ).