موضوع مقاله: بایگانی‌های اداری تخت جمشید | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بایگانی‌های اداری تخت جمشید | مقدمه: این الواح در طی حفاری‌های قانونی مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو در دههٔ ۱۹۳۰ یافت شدند. | ## بخش 1: بایگانی‌های اداری تخت جمشید | سقوط تخت جمشید به‌دست اسکندر مقدونی و آتش‌سوزی و نامسکونی شدن آن سبب شده که الواح بایگانی اداری آن در طول سده‌ها حفظ شوند.Wiesehöfer 10-11. طبق شواهد بدست‌آمده، آتش‌سوزی تخت جمشید بر این الواح آسیبی نرسانده و تنها باعث فروپاشی دیوار شمالی محافظ آنها شده که این دیوار تا زمان کشف الواح بر روی آنها باقی‌مانده و از آنها حفاظت کرده‌است. حرارت این آتش‌سوزی خود لوح‌های گلی را پخته کرد که سبب استحکام بیشتر و حفظ آنها شد. این مدارک دربارهٔ شرایط جغرافیایی، اقتصادی، مدیریتی، دینی و اجتماعی حاکم بر منطقهٔ تخت جمشید که قلب سرزمین پارسیان بود اطلاعات بسیار گسترده‌ای در اختیار پژوهشگران گذاشته‌اند. کُندیِ فرایندِ مطالعهٔ این الواح توسط پژوهشگران را می‌توان به خاطرِ اداری‌بودنِ ادبیاتشان و هیجانِ دراماتیکِ کمِ محتوای آن‌ها دانست. اما پیش از آنکه این الواح سرنخی برای درک بهتر تاریخ هخامنشیان ارائه دهند، باید الواح رسی‌ای‌‌‌‌‌ که اغلب به گویشی متأخر از زبان عیلامی نوشته شده‌اند، رمزگشایی می‌شدند.Cameron 1948:Preface. بنابراین مقامات ایرانی در ۱۹۳۵، الواح باروی تخت جمشید را برای پژوهش و انتشار به موسسهٔ شرق‌شناسی سپردند. در ۱۹۶۹ بود که ریچارد هلک اثر خود «۲۰۷۸ لوحِ عیلامیِ باروی تخت جمشید» را منتشر کرد و موجبِ رنسانسی در هخامنشیان‌شناسیِ دههٔ ۱۹۷۰ شد. این پروژه که هفت دهه را پشت سر گذرانده، هنوز تا کامل‌شدنْ فاصله دارد.Stein 2007. الواح بارو، از نظر اطلاعاتی که می‌توان از محتویات محدودشان که تنها معاملات حکومتی هخامنشیان پیرامون مواد غذایی را ثبت کرده‌اند استنباط کرد باید مورد توجه قرار گیرند. کشف در حفاری‌هایی که ارنست هرتسفلد در تخت جمشید میان سال‌های ۱۹۳۳ و ۱۹۳۴ برای مؤسسه شرق‌شناسی انجام داد، ده‌ها هزار لوح سفالی پخته نشده، قطعات شکسته و… کشف شدند. هرتسفلد پیش از آنکه گذرگاهی برای حَفّاران بِکَنَد تصمیم گرفت ابتدا تراس تخت جمشید را حفاری کند تا به چیزی آسیب نرسد. او در این کنده‌کاری، دو اتاق پُر از لوح‌های گِلی یافت که به ترتیب مانند یک کتابخانه چیده شده بودند. در آن زمان، هرتسفلد تخمین زد که این یافته شامل حدود ۳۰,۰۰۰ لوح و قطعاتِ نوشته‌دار یا بیشتر است.Anonymous 1934:232. هرچند خودش یادداشت‌های دقیقی از خود به جای نگذاشت و هرگز گزارش باستان‌شناسی مناسبی منتشر نکرد. شمارگان در سال ۱۹۵۰، ۱۵۳ لوح به همراه ۳۰۰۰۰ قطعه شکسته از الواح و تعداد نامشخصی از الواح نوشته‌نشده به ایران بازگردانده شد. شمارگان اصلی این الواح در زمان خود احتمالاً بیش از ۱۰۰۰۰۰ لوح عیلامی بوده‌اند که مقدار باقی‌ماندهٔ سالم آنها امروزه تنها به زحمت به ۵ درصد بایگانی اصلی هخامنشیان می‌رسد. طبق تخمین‌ها، اندازهٔ بایگانی اسناد توزیع غذا در منطقهٔ تحت حکومت داریوش بزرگ از ۵۲۲ تا ۴۸۶ پیش از میلاد، به تنهایی بیش از ۲۰۰۰۰۰ لوح بوده‌است. بازهٔ زمانی این بایگانی، ۱۶ سال، از سال ۵۰۹ تا ۴۹۳ پیش از میلاد، یعنی از سال ۱۳اُم تا ۲۸اُمِ سلطنت داریوش بزرگ را پشتیبانی می‌کند. قدیمی‌ترینشان مربوط به ماهِ نخست ۱۳اُمین سالِ سلطنت داریوش بزرگ (آوریلِ ۵۰۹ پیش از میلاد) و جدیدترینشان مربوط به دوازدهمین ماهِ ۲۸اُمین سالِ سلطنت داریوش بزرگ (مارس/آوریلِ ۴۹۳ پیش از میلاد) است. نمونه نمونه‌نویسه‌گردانده‌ای از ترجمهٔ عیلامی یک گزارش از تخت جمشید توسط ریچارد هلک:Hallock 1969:96. همهٔ متون آرامی دارای آثار مُهرگون هستند و یا حکاکی شده‌اند یا با قلم‌مو و مرکب نوشته شده‌اند و شبیه یادداشت‌های عیلامی هستند. گزارش‌هایی به دیگرزبان‌ها تخت جمشید مسکنِ انبوهی از انسان‌ها با زبان‌های گوناگون بوده‌است. لوحی که به زبان فارسی باستان، قیمتِ برخی کالاهای خشک میانِ پنج روستا را در بر دارد. | ## بخش 2: بایگانی‌های اداری تخت جمشید | لوحی که به گویش بابلیِ اکدی نوشته شده‌است و سندی قانونی پیرامونِ خرید یک برده در تخت جمشید در زمان داریوش بزرگ در میان مهمانان و شاهدانی با نام‌های بابلی را ثبت کرده‌است. موارد بی‌نوشته حدود ۵۰۰۰ لوح و قطعهٔ فقط دارای مُهر و بدون متن است یا بیشتر هم جزو این بایگانی اند. شایان نگرش است که هیچ یک از لوح‌ها و قطعاتِ بی‌نوشته، مُهر مقامات عالی‌رتبهٔ دولت هخامنشی را ندارند.Garrison 2008:180-84. مُهرها بیش از ۲۲۰۰ مُهر استوانه‌ای و مُهرِ جوهریِ (stamp seal) متمایز با نقوشِ شکار، نبرد، جانوران، پرستش و طرح‌های انتزاعی در این بایگانی شناخته شده‌اند. اهمیت تا پیش از کشفِ این بایگانی، عمدهٔ اطلاعات ما از دولت هخامنشیان ناشی از گزارش‌های یونانی مانند هرودوت، شرحِ حالْ نویسانِ اسکندر مقدونی و داده‌های عهد عتیق بود که نگاهی جزئی و سوگیرانه از هخامنشیان را ارائه می‌کنند.Lewis 1990. بایگانی باروی تخت جمشید، سامانهٔ خبره و جامعی است که گستردگی و پیچیدگی بالایی در یک اقتصاد سازمانیِ درنتیجهٔ یک برنامه‌ریزیِ بلندمدت و بزرگ‌مقیاس را می‌نمایاند. این بایگانی، پژوهشی بی‌نظیر در بابِ سازمان‌یافتگیِ کارگران، مسیرهای ارتباطی، جمعیت‌شناسیِ مناطق و ارتباط دولت مرکزی با دولت‌های ایالتی را پیش می‌نهد. پژوهش‌ها درک بهتری از قلمرو تحت مدیریت دولت تخت جمشید و سامانهٔ زیربنایی حکمرانی ایشان به دست می‌دهند. افزون بر کارگران مَرد، کارگرانِ زن بسیاری در الواح باروی تخت جمشید گزارش شده‌اند. برخی از زنان احتمالا به خاطر مقام یا مهارتشان، جیرهٔ بیشتری نسبت به مردانِ گروه دریافت کرده‌اند. در الواح به «مادران تازه» اشاره می‌شود که جیزهٔ فردی دریافت می‌کنند؛ مادرانی که پسر زاییده‌اند، دو برابرِ مادرانِ دخترزاییده جیره می‌گیرند.Hallock 1969:5-6. واژه‌ها و نام‌های ایرانیگ (Iranic) در گزارش‌های عیلامی و آرامی، بزرگترین منبع برای شناخت زبان‌های ایرانی باستان هستند وو شواهدی از فرهنگ واژگان، واج‌شناسی و تنوع گویش‌های آن زمان محسوب می‌شوند.Tavernier 2007. تکه‌های عیلامی‌نوشتِ یافته‌شده از سایر مکان‌های امپراتوری هخامنشی به شیوه‌های رایج و فعالیت‌های اداری مشابهی اشاره دارند.Kuhrt 2007. اسناد بایگانی پیداشده در بلخ، یکی از ساتراپی‌های امپراتوری هخامنشی، دارای واژگان اداری، فعالیت‌ها و حسابداری یکسانی با آنچه در بایگانی تخت جمشید موجود است هستند.Shaked 2004. کشف گزارشی به زبان فارسی باستان مربوط به یک کار اداریِ معمولی، این تصورِ غالبِ پیشین که زبان پارسی باستان تنها برای کتیبه‌های یادبودی-امپراتوری استفاده می‌شده‌است را به چالش می‌کشد. از خدایانی که به ایشان اشاره شده می‌توان به اهورامزدا، هومبان، اینشوشیناک، شیمات، اداد و خدایانِ ناشناختهٔ دیگری اشاره کرد.Hallock 1969:5. ماجرای قضایی در سال ۲۰۰۴، بایگانی باروی تخت جمشید در میان یک دعوی مهم در دادگاه فدرال ایالات متحده آمریکا گرفتار شد.Wawrzyniak 2007. در سال ۱۹۹۷، پنج گردشگر آمریکایی بر اثر انفجار بمب‌های چمدانی در یک مرکز خرید در اورشلیم توسط تروریست‌ها کشته و تعداد زیادی زخمی شدند. در سال ۲۰۰۱، بازماندگان این حمله و اعضای خانواده‌شان شکایتی علیه حماس و ایران مطرح کردند و مدعی شدند که ایران از حماس حمایت مالی و لجستیکی کرده است. دادگاه موافقت کرد و ۷۱/۵ میلیون دلار به عنوان خسارات جبرانی و ۳۰۰ میلیون دلار به عنوان خسارات جزایی از سوی ایران به نفع شاکیان صادر کرد. در این راستا، شاکیان در سال ۲۰۰۴ در تلاش برای تصاحب آثار و مجموعه‌های ایرانی در موزه‌ها از شماری از موزه‌های آمریکا شکایت کردند، که مؤسسه شرق‌شناسی و بایگانی باروی تخت جمشید هم از جمله این گروه بودند. پرونده در ۴ دسامبر ۲۰۱۷ مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸ با نتیجه ۸ بر ۰ به نفع ایران تصمیم‌گیری شد. بنابر دیدگاه اکثریت جامعه دانشگاهی و همچنین نهادهای بین المللی مانند یونسکو، حفاظت از میراث فرهنگی، تبادل و تحقیقات علمی باید فراتر از سیاست باشند.Heath & Schwartz 2009. پروژهٔ PFA تهدیدِ از دست دادن این بایگانی در نتیجهٔ دعوی قضاییِ سال ۲۰۰۴، مؤسسه شرق‌شناسی را بر آن داشت تا پروژه PFA را در سال ۲۰۰۶ به سرپرستی دکتر متیو استولپر، استاد آشورشناسی تسریع و گسترش دهد. | ## بخش 3: بایگانی‌های اداری تخت جمشید | ویراستارانِ این پروژه اینان اند: آنالیزا آزونی، متون آرامی، دانشگاه واندِربیلت، نشویل السپت دوسینبر، آثار مهر بر متون آرامی، دانشگاه کلرادو، بولدر مارک گاریسون، آثار مهر و موم روی همه اجزا، دانشگاه ترینیتی، سن آنتونیو وُلتِر هِنکُلمَن، متون عیلامی، دانشگاه وریایِ آمستردام و دانشکده علمی مطالعات پیشرفتهٔ پاریس چارلز جونز، متون عیلامی، موسسه مطالعات جهان باستان، نیویورک متیو استولپر، متون ایلامی، مؤسسه شرق‌شناسی، شیکاگو بایگانی خزانه‌داری تخت جمشید اریک اشمیت از ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۹ طی یک سری از خاکبرداری‌ها موفق به کشف دومین مجموعه از بایگانی‌های الواح شد که با نام بایگانی خزانه‌داری تخت جمشید (PTA؛ خلاصه‌شدهٔ Persepolis Treasury Archive) یا الواح خزانه‌داری تخت جمشید (PTT؛ خلاصه‌شدهٔ Persepolis Treasury Tablets) شناخته می‌شود. محتویات این الواح بیشتر به پرداخت پول نقره در عوض کالاهایی چون گوسفند، شراب یا غلات و نیز پرداخت دستمزد کارگران و صنعتگران تخت جمشید و مناطق اطراف می‌پردازد. برخی از این الواح، نامه‌های اداری هستند که دستور به پرداخت دستمزدهای گروهی از کارگران داده‌اند یا اینکه تاییدیه‌هایی هستند که وصول و پرداخت دستمزد به کارگران را تأیید می‌کنند.Cameron 1948, 1958. موقعیت بایگانی خزانه‌داری تخت جمشید در قسمتِ جنوب‌شرقیِ تراس تخت جمشید، جایی که «خزانهٔ سلطنتی» نامیده میشد همراه با قطعاتی از طلا کشف شد. گزارش‌هایی به زبان عیلامی و خط میخی (و یک لوح به زبان بابلیِ اکدی مربوط به مالیات‌های نقره‌ای که سه نفر در مکانی ناشناخته در سال‌های نوزدهم و بیستم سلطنت داریوش بزرگ پرداخته‌اند.Cameron 1948.Briant 2002:441.) اشیائی با اَشکال گوناگون مانند مُهر و حلقه که بیشترشان دارای علائمی هستند که گویی برای اتصال و محکم‌کردنِ جعبه‌ها و ظروف به کار می‌رفته‌اند. (۱۹۸ لوح سالم و قطعات بزرگ و ۵۴۸ قطعهٔ کوچک‌تر) ۴۶ لوح به مؤسسهٔ خاورشناسی داده شد و بقیه به موزه ایران باستان در تهران فرستاده شد. بازهٔ زمانی بایگانی خزانه‌داری تخت جمشید، ۳۵ سال از ۴۹۲ پیش از میلاد تا ۴۵۷ پیش از میلاد را پوشش می‌دهد که یعنی از سال ۳۰اُمِ سلطنت داریوش بزرگ تا سال هفتم سلطنتِ اردشیر یکم با پراکنشِ بیشتر در سال‌های نوزدهم و بیستمِ سلطنتِ خشایارشا.Cameron 1948, 1958, 1965. نمونه نمونه‌نویسه‌گردانده‌ای از ترجمهٔ عیلامی یک گزارش از خزانه تخت جمشید توسط جورج کمرون:Cameron 1958:176. اهمیت بایگانی تخت جمشید، منبعی غنی برای مطالعه تمامی زبان‌های رسمیِ مورد استفاده در امپراتوری هخامنشی ایران، چه به صورت فردی و چه جمعی در ارتباط با یکدیگر است. بایگانی خزانه‌داری تخت جمشید افزون بر این با ارائهٔ گزارشی از ورود پولِ نقرهٔ مسکوک به اقتصاد منطقه‌ایِ تخت جمشید و پذیرشِ نهایی آن به مطالعهٔ تاریخ اقتصاد هم کمک می‌کند. بایگانی باروی تخت جمشید، یک نسل پیش از باروی خزانه‌داری تخت جمشید، تنها گواهیِ پرداخت غیر نقدی در تخت جمشید (شراب، آبجو، غلات، آرد، گوسفند و مانند آن) است.Cameron 1948:1. دیگربایگانی‌ها در کاوش‌های اکبر تجویدی در تخت جمشید میان سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۳، لوح‌های گلی بیشتری به دست آمد. از یک گروهِ ۵۲مُهریِ بی‌نوشته، برخی نقوش مانندِ مهرهای موجود در بایگانی خزانه‌داری تخت جمشید هستند.Tajvidi 1976:195. شاید کاوش‌های آتی در مناطقی که در حال حاضر کاوش نشده‌اند، مانند بخش جنوب‌شرقیِ تراس تخت جمشید و استحکاماتِ کوهستانی، بایگانی‌های دیگری به دست بدهند. بازگشت به ایران الواح بایگانی‌های تخت جمشید پس از آنکه با موافقت دولتِ وقتِ ایران به دانشگاه شیکاگو امانت داده شد بودند، به تدریج در چند برههٔ زمانی به ایران بازگشتند و بازگشتشان همچنان ادامه دارد. پس از جنجالِ مذکورِ قضایی در همین مقاله، ۱۷۸۰ قطعه‌لوحِ دیگر در سال ۱۳۹۸ به ایران بازگشتند. در شهریورِ ۱۴۰۲، در جریان بازگشتِ ابراهیم رئیسی به عنوان رئیسِ جمهوریِ اسلامی ایران از سفر خود به نیویورک برای حضور در سازمان ملل، ۳۵۰۶ لوحِ دیگر به ایران آمدند. این رخداد موجباتِ تبلیغاتِ حکومتی در ایران را فراهم کرد هرچند فرایندِ بازگرداندنِ این الواح به ایران چیزی است که دانشگاه شیکاگو قصدش را داشته و دارد و ربطی به تلاش‌های دولت‌های وقت ندارد. در حال حاضر، ۱۳هزار لوحِ دیگر همچنان در دانشگاه شیکاگو اند که وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستیِ ایران، چندی پیش، از بازگشت تمام این الواح به ایران تا پایان سال خبر داده بود. پروژه پژوهش سامی غرب - در تارنمای دانشگاه کالیفرنیای جنوبی با هماهنگی مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو می‌توان به مجموعه‌ای از تصاویر با کیفیت این الواح دسترسی داشت و آنها را از زوایای گوناگون مورد بررسی قرار داد. این نسخه‌ها به MAVI پیوند داده شده‌اند تا خوانندگان به تصاویر برخط و با کیفیت بالای موزهٔ مجازی هخامنشیان دسترسی داشته باشند. کتابخانه مجازی خط میخی - در تارنمای دانشگاه کالیفرنیای لوس آنجلس می‌توان به تصاویر با کیفیت پایین این الواح به سرعت دسترسی داشت. | ## جمع‌بندی | آرتا – مطالعات هخامنشی بر روی متون و باستان‌شناسی – در کالج دو فرانس، سایت مجله اینترنتی هخامنشی‌پژوهی هست که بولتن‌های دوره‌ای پیرامون اکتشافات انجام‌شده در جریان مطالعهٔ بایگانی اداری تخت جمشید را ارائه می‌کند.