موضوع مقاله: احمد بهبهانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # احمد بهبهانی | مقدمه: شیخ احمد بهبهانی (۱۱۹۱–۱۲۳۵ق/ ۱۱۵۶–۱۱۹۸ش)، عالم شیعی قرن ۱۳ق، و یکی از چهره‌های برجسته خاندان آل آقا (نوادگان وحید بهبهانی) است. | ## بخش 1: احمد بهبهانی | وی افزون بر مقام علمی و تألیفاتش، به دلیل سیر و سیاحتش در ایران، عراق و هند و بر جای نهادن خاطراتش، منزلت ویژه‌ای دارد. ولادت و درگذشت شیخ احمد بهبهانی، به نوشته خود در کتاب مرآت الاحوال که شرح‌حال خودنوشت اوست، در ۱۱۹۱ق در کرمانشاه به دنیا آمد. تحصیلات از شش سالگی تحصیل عربی و فارسی و نیز متون فقهی را نزد پدرش آقا محمدعلی بهبهانی (متوفی ۱۲۱۶) و برادرش آقامحمد جعفر (متوفی ۱۲۵۹) آغاز کرد. در هفده سالگی مادرش را از دست داد و در بیست سالگی برای ادامه تحصیل عازم عتبات عالیات شد و در مسیر خود، با عالمان شهر کاظمین دیدار کرد و پس از سکونت در نجف و ازدواج، تحصیل خود را به سرعت ادامه داد.محمد علی بهبهانی، ج ۱، ص ۱۹۸–۱۹۹، ۲۰۴–۲۰۶ استادان برخی از استادان وی در فقه عبارت بودند از: ملامحمد اسماعیل عَقْدائی یزدی (متوفی ۱۲۴۰ق) سید محمدمهدی طباطبائی سرسلسله خاندان بحرالعلوم (متوفی ۱۲۱۲ق) شیخ جعفر نجفی (متوفی ۱۲۲۸ق)بهبهانی، ج ۱، ص ۲۰۵–۲۰۶، ۲۰۹–۲۱۰ وی همچنین، علاوه بر پدرش، از چند تن از عالمان برجسته روزگار خود اجازه علمی به دست آورد که متن آن‌ها را در مرآتبهبهانی، ج ۱، ص ۶۴۵–۶۵۳ درج کرده‌است، از جمله: شیخ جعفر نجفی می‌رسید علی طباطبائی سید محسن اعرجی بغدادی میرزاابوالقاسم قمی صاحب قوانین الاصول اجازه ای نیز از آقا سیدمحمد مجاهد داشته که قسمتی از آن در اعیان الشیعهبهبهانی، ج ۳، ص ۱۳۶ آمده است. با شنیدن خبر حمله وهابی‌ها به کربلا در ۱۲۱۶، به عتبات رفت و پس از بازگرداندن خانواده‌اش به کرمانشاه، عازم قم شد. او در مدت شش ماه اقامت در این شهر، از محضر میرزاابوالقاسم قمی استفاده کرد و در ضمن به تدریس و تألیف پرداخت. | ## بخش 2: احمد بهبهانی | پس از آن به شهرهای مختلفی از جمله بروجرد، نهاوند و بار دیگر به عتبات سفر کرد و در ۱۲۱۹ به مشهد مشرّف شد و سپس به عزم سفر به هندوستان به سوی بندرعباس و مسقط حرکت کرد و از آنجا راهی بمبئی شد.بهبهانی، ج ۱، ص ۲۱۴–۲۱۵، ۲۲۵–۲۴۷ وی دربارهٔ شهرها و مناطقی که در هند دیده سخن گفته و اوضاع اقتصادی و سیاسی و اجتماعی و احیاناً مذهبی آن شهرها را شرح داده استبهبهانی، ج ۱، مقصد دویّم آقا احمد در محرم ۱۲۲۵ در شهر عظیم آباد بوده و ضمن وصفِ «کیفیت عزاداری بی خردان آن بلده»بهبهانی، ج ۱، ص ۶۳۸ از آخرین واقعه ای که یاد کرده، تولد فرزندش آقاعلی در عظیم آباد است.بهبانی، ج ۱، ص ۶۴۱ پس از آن وی به ایران بازگشته است. به روایتی، آقا احمد در ۱۲۳۳ در عراق بودهآقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ج ۲، قسم ۱، ص ۱۰۰ و گویا پس از مدتی به ایران بازگشته‌است. تالیفات مهمترین کتاب مؤلف، مرآت الاحوال است که نخستین بار، در ۱۳۷۰ ش، مجلد نخست آن و چندی بعد، متن کامل آن با تصحیح مجدد به چاپ رسید. بخش نخست کتاب، شرح حال خاندان علامه مجلسی و وحید بهبهانی است که در اصل شرح و بسط و تکمیل رساله ای است که میرزا حیدرعلی مجلسی در ۱۱۹۴ دربارهٔ خاندان مجلسی تألیف کرد.آقااحمد، ج ۱، ص ۵۰ بخش دوم کتاب شرح حال خود مؤلف و به عبارتی سفرنامه اوست که در آن خاطرات تحصیل و سفر به شهرهای گوناگونِ ایران و عراق را آورده است. بخش سوم کتاب شامل شرح سفر مؤلف از ورود به بمبئی و پس از آن سفر به دیگر شهرهای هند تا ۱۲۲۵ است. بخش پایانی کتاب، ضمن پرداختن به مطالبی چون تاریخ شاهان فرنگستان، دربارهٔ کشورهای اروپایی، آمریکایی و آفریقایی، و نیز چگونگی حکومت انگلیسیها و کمپانی هند شرقی در هند اطلاعاتی داده است.آقااحمد، ج ۲، ص ۶۵۷–۸۸۹ خاتمه کتاب نصایحی به ملوک و غیرملوک است که ضمن آن به برخی رخدادهای اواخر عصر صفوی و دوره نادری نیز اشاره شده‌است.آقااحمد، ج ۲، ص ۹۰۰–۹۵۲ در مجموع، مرآت الاحوال حاوی شرح حال بسیاری از چهره‌های علمی، سیاسی و اجتماعی ایران و هند در دهه سوم قرن سیزدهم است و افزون بر آن، مشتمل بر دیدگاه‌های یک عالم شیعی در برخورد با دنیای جدید است. | ## بخش 3: احمد بهبهانی | آقااحمد فهرست هجده تألیف یا اثر در دست تألیف خود را در مرآت الاحوالبهبهانی، ج ۲، ص ۶۴۱–۶۴۴ آورده است. در مقدمه این کتاببهبهانی، ص ۱۶۱۷ و مکارم الآثار حبیب آبادیحبیب آبادی، ج ۳، ص ۹۹۵–۹۹۷ نیز آثار دیگری برای وی برشمرده شده‌است که احتمال می‌رود از برخی کتاب‌ها با چند عنوان یاد شده باشد: محمودیّه، حاشیه ای بر صمدیّة شیخ بهائی که در پانزده سالگی نوشته است.بهبهانی، ج ۱، ص ۱۸۶ نورالانوار، در شرح بسمله. تاریخ بغلی یا تحفة الاخوان، در شرح احوال مشاهیر انبیا، خلفا، امامان و شرح غزوات امیرالمؤمنین (ع). مؤلف در مرآت الاحوال از ناقص بودن برخی از این آثار یاد کرده و روشن نیست که آن‌ها را تا چه اندازه تکمیل کرده‌است. | ## جمع‌بندی | محمد محسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، جزء۲: الکرام البررة، مشهد ۱۴۰۴ محسن امین، اعیان الشیعة، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.