موضوع مقاله: فاجعه منا (۱۳۹۴) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فاجعه منا (۱۳۹۴) | مقدمه: فاجعهٔ منا روز ۲ مهر ۱۳۹۴ برابر با ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵ میلادی و ۱۰ ذیحجهٔ ۱۴۳۶ قمری هم‌زمان با عید قربان در مراسم رمی جمرات در «خیابان ۲۰۴» نزدیک تقاطع آن با «خیابان ۲۲۳»، در منطقهٔ منا، شهر مکه، عربستان سعودی رخ داد و منجر به جان باختن دست‌کم ۲٬۲۳۶ زائر شد. | ## بخش 1: فاجعه منا (۱۳۹۴) | مقامات رسمی عربستان ۲ روز پس از وقوع حادثه تعداد جانباختگان را ۷۶۹ نفر اعلام کردند.وزیر الصحة السعودی: عدد ضحایا حادث تدافع مشعر منی ارتفع إلی 769 حالةمنسوبی وزارة الصحة on Twitter: "وزیر الصحة: ارتفاع حصیلة حادث منی إلی 769 حالة وفاة و 934 إصابة.. #صحة #وزارة_الصحة"خالد المطرفی on Twitter: "وزیر الصحة: ارتفاع حصیلة حادث منی ...وزیر الصحة السعودی: ارتفاع وفیات حادث التدافع إلی 769 - العربیة.نت | الصفحة الرئیسیة بر اساس مجموع آمار استخراج‌شده از گزارش‌های جداگانهٔ کشورها، تعداد کنونی جانباختگان ۲٬۴۳۱ نفر است. تعداد جانباختگان ایرانی در این حادثه ۴۶۴ نفر اعلام شدهخبرگزاری فارس نام علیرضا رفیعی را در میان جانباختگان ایرانی گزارش کرده که این نام در فهرست رسمی پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان حج و زیارت ثبت نشده‌است. که تمامی مفقودان حادثه تا تاریخ ۱۶ دی ۱۳۹۴ شناسایی شدند و ۴۲ قربانی دیگر در قبورالشهدای مکه دفن شده‌اند. این حادثه منجر به برآشفتگی روابط میان عربستان و ایران شد که یکی از دلایل اساسی آن، نا آرامی‌های خاورمیانه مانند جنگ داخلی سوریه و جنگ داخلی یمن بوده‌است. بر اساس آمار به دست آمده، مالی با ۳۱۲، نیجریه با ۲۷۴، مصر با ۱۹۰، بنگلادش با ۱۳۷ و اندونزی با ۱۲۹ جانباخته پس از ایران بیشترین تلفات را داشته‌اند. واقعهٔ سال ۱۹۹۰ دیگر حادثهٔ حج با بیش از هزار کشته بود که در آن ۱٬۴۲۶ زائر جان باختند. رمی‌جمرات چندین بار دیگر نیز چندصد کشته به‌جا گذاشته‌است؛ از جمله، در سال ۲۰۰۶ میلادی، بیش از ۳۶۰ نفر از حجاج بر اثر ازدحام جمعیت هنگام اجرای مراسم رمی‌جمرات کشته شدند. این واقعه در پی مذاکرات سازمان حج و زیارت جمهوری اسلامی ایران با مسئولان عربستان، به دلیل «استمرار کارشکنی‌های دولت سعودی» منجر به لغو شدن سفر حج برای ایرانیان در سال ۱۳۹۵ شد.بیانیه سازمان حج و زیارت در خصوص حج تمتع سال جاریامسال ایرانیان مراسم حج ندارند سید علی خامنه‌ای در پیامی در آستانهٔ فرارسیدن موسم حج در ۱۵ شهریور ۱۳۹۵ با مقصر خواندن حکام سعودی در این فاجعه، از ممانعت مسئولان سعودی در تشکیل هیئت حقیقت‌یاب بین‌الملل اسلامی برای آشکار شدن زوایای پنهان این فاجعه انتقاد کرد. آمار تلفات کمترین آمار گزارش‌شده از تلفات ۲٬۲۳۶ نفر است در حالی که خبرگزاری آسوشیتد پرس کشته شدن ۲٬۴۲۶ نفر را تأیید کرده‌است. مساحتی که از لحاظ دینی برای مسلمانان اهمیت دارد حدود ۷٫۸۲ کیلومتر مربع است که مساحت قابل استفاده از آن ۴٫۸ کیلومتر مربع که مساوی با ۶۱٪ از کل مساحت است و ۳۹٪ غیرقابل استفاده ناهمواری‌های خشن است. در روزهای حج که در هر سال برگزار می‌شود و طولانی‌ترین مدت آن ۶ روز است، نزدیک به دو میلیون زائر را در خود جا می‌دهد که علاوه بر کارگران و خدمت‌رسانان گوناگون، این عدد به ۳ میلیون می‌رسد. علت حادثه روزنامه الدیار، حرکت کاروان محمد بن سلمان، جانشین ولیعهد سعودی، پسر شاه و وزیر دفاع سعودی در مرکز مِنا را، علت احتمالی تغییر حرکت زائران کعبه در سرزمین مِنا گفته‌است. سرلشکر منصور الترکی سخنگوی رسمی وزارت کشور عربستان، در پاسخ به این مسئله گفت: «بعضی‌ها تلاش می‌کنند که حادثهٔ ازدحام در منا را به عبور کاروان‌ها نسبت دهند؛ و این اولین‌بار نبوده و درست نیست و هیچ ربطی بین محدودهٔ حضور مسؤولان عالی‌رتبه و مکان این حادثه وجود ندارد. برنامه‌ریزی ما بسیار دقیق است و تمامی اماکنی که مربوط به ادای رسوم حج می‌شود را در بر می‌گیرد… هر سال با مسؤولان کاروان‌های عازم حج کشورهای گوناگون تقسیم کار می‌کنیم و برای توضیحات در مورد برنامهٔ رمی جمرات که طرح‌ریزی کرده‌ایم، با آنان کنفرانس برگزار می‌کنیم و حوادث، در لحظه روی می‌دهد و اگر با کم‌کاری و خللی در برنامه‌هایمان مواجه شدیم در برطرف کردن آن درنگ نمی‌کنیم…». رسانه‌های ایرانی، ویدئویی در یوتیوب با عنوان «عبور کاروان امیر خالد فیصل، امیر منطقهٔ مکه از منا»، که در سه سال قبل از این حادثه در آن سایت بارگذاری شده‌بود را برای پوشش تصویری این خبر به نمایش گذاشتند. مقامات عربستان، اعلام کردند که ازدحام و تبعیت‌نکردن زائران از دستورالعمل‌ها علت اصلی حادثه بوده‌است، فارس نیوز می‌نویسد، بسته‌شدن یک مسیر و هدایت زائران به مسیری که درِ آن بسته بود، نشان می‌دهد علت اصلی حادثه، تصمیم غلط برگزارکنندگان مراسم بوده‌است. | ## بخش 2: فاجعه منا (۱۳۹۴) | به گفتهٔ یک شاهد عینیِ ایرانی، حادثه در خیابانی که عمدتاً ایرانی‌ها، افریقایی‌ها، هندی‌ها و پاکستانی‌ها به سمت جمرات حرکت می‌کنند کاملاً وضعیت غیرعادی محسوس بوده به این ترتیب کمبود اکسیژن کافی به‌واسطهٔ ازدحام فوق‌العادهٔ جمعیت، گرمای طاقت‌فرسا، نبودِ آب آشامیدنی و بسته‌بودن راه‌های خروجیِ خیابان به‌سمت جمرات، شرایط وخیمی را ایجاد کرد که موجبات مرگ حجاج را فراهم کرد. این ۳۰۰ زائر ایرانی برخلاف برنامه‌ریزی‌ها در روز حادثه به چادرهای محل استقرار خود نرفته‌اند و مستقیماً و «سرخود» عازم مراسم رمی جمرات شده‌اند که این اقدام آن‌ها باعث ایجاد اختلال و برخورد دو گروه در مسیر متفاوت در خیابان ۲۰۴ شده‌است.مسؤول فی البعثة الإیرانیة: الارتداد العکسی لـ 300 حاج إیرانی وراء حادثة التّدافع خبرگزاری فارس در پاسخ می‌نویسد: "کسانی که در سال‌های اخیر در حج تمتع حضور داشته‌اند به خوبی می‌دانند که اصلاً راه بازگشت به عقب وجود ندارد؛ لذا امکان نداشته که ۳۰۰ ایرانی برعکس بقیه حرکت کنند. گذشته از این، این حادثه در صبح روز عید اتفاق افتاد، یعنی هنوز کسی رمی نکرده بود که بخواهد بازگردد. چرا حجاج ایرانی باید بر عکس بقیه حرکت می‌کردند و رمی نکرده بازمی‌گشتند؟!" این خبرگزاری در ادامه می‌نویسد: "در سال‌های گذشته امکان حرکت معکوس وجود نداشت و راه‌های رفت و برگشت نیز از هم جدا بود. ضمن این‌که محل وقوع فاجعه تقریباً در اواخر منا قرار دارد و دلیلی هم برای بازگشت کسی نبوده‌است. روزنامهٔ آفرینش در پاسخ به این مسئله می‌نویسد: مگر نیروهای امنیتی و انتظامی سعودی در آن‌جا چکار می‌کرده‌اند که یک عده توانسته‌اند به قول سعودی‌ها «سرخود» حرکت کنند؟ مگر نه این است که مأموران سعودی در آن روز، وظیفه‌ای جز برقراری نظم و جلوگیری از حرکت‌های خارج از نظم ندارند؟ از همهٔ این‌ها گذشته، با توجه به وجود ۲۴ ساعتهٔ دوربین‌های مداربسته در تمام مسیر، اگر واقعاً این گونه است، فیلم‌های مربوط را پخش کنند." سی‌ان‌ان تداخل بین گروه حاجیانی که از رمی جمرات بازمی‌گشتند و کسانی که به سمت آن می‌رفتند و فشاری که این دو دسته از طریق هل‌دادن به هم وارد می‌کردند را علت وقوع این حادثه عنوان کرده‌است. همچنین، عجله‌داشتن حجاج برای رفتن به رمی جمرات در ساعات آغازین روز و جمعیت زیاد و گرمای شدید (۴۳ درجه) از عوامل مؤثر بر وقوع این فاجعه یاد شده‌است. وال‌استریت جورنال، طی گزارشی از به‌هم‌ریختگی وزارت حج عربستان به‌عنوان مسئول اصلی برگزاری مراسم حج و استعفای دست‌کم پنج تن از مقامات ارشد وزارت حج در چند ماه گذشته به‌علت اختلافات داخلی با معاون وزیر جدید خبر داده‌است. به نوشتهٔ این روزنامه، این مقامات، که ده‌ها سال تجربه داشته‌اند، اعضای واحدی موسوم به واحد اعزام بوده‌اند، که وظیفه‌اش سازماندهی حرکت زوار از مِنا به جمرات است. کمیتهٔ تحقیقی که دولت سعودی برای تحقیق از علل حادثه تشکیل داد در نهایت با این نتیجه که حادثه نتیجهٔ قضا و قدر بوده‌است به کار خود پایان داد. به گفتهٔ سید حسین موسویان این حادثه به‌خصوص با توجه به مرگ چندی از دیپلمات‌های ایرانی مشکوک است. واکنش‌ها سید علی خامنه‌ای طی نامه‌ای رسمی ضمن اعلام تسلیت به خانواده‌های جانباختگان و اعلام ۳ روز عزای عمومی که در طول سال‌های رهبری وی؛ اعلامش از جانب او بی‌سابقه بوده‌است؛ در مورد این فاجعه نسبت به دولت سعودی گفت:دفتر حفظ و نشر آثار طلاب حوزه علمیه تهران در اعتراض به این فاجعه و فجایع مشابه حج در عربستان سعودی و اعلام تسلیت به خانواده‌های عزادار، در مدرسه عالی مطهری جمع شدند و خواستار تعلق مدیریت حج از جانب دولت سعودی به تمامی کشورهای اسلامی شدند. آنان اعلام کردند: «دولت عربستان نمی‌تواند مراسم حج را مدیریت کند و در این مورد باید شورایی با حضور نمایندگان کشورهای اسلامی به‌منظور جلوگیری از فجایع دیگر و مدیریت بهتر حجاج تشکیل شود.» طلاب استان تهران به ضعف مدیریت حج چندی بعد خامنه‌ای در نشستی، کشور عربستان سعودی را در صورت عدم همکاری تلویحاً تهدید نظامی کرد. صادق زیباکلام گفت «حادثهٔ منا مستمسک و بهانهٔ مناسبی شد برای بسیاری از ایرانیان تا دق‌ودلی‌شان را بر سر اعراب خالی کنند.» در ادامه گفت که «جالب است نه مردم عادی و نه مسئولان در ایران هیچ تردیدی در خصوص اسباب و علل و دلیل یا دلایل به وجود آمدن تراژدی منا نداشتند. آنان در ایران و صدها کیلومتر دورتر از منا «دقیقاً» می‌دانستند که علت آن حادثه کدام بوده.» خامنه‌ای در سخنرانی ۱۷ شهریور در میان خانواده‌های قربانیان منا، دولت سعودی را یک دولت خبیث ملعون معرفی کرد و خواستار آن شد که کمیته‌ای حقیقت‌یاب تشکیل شده از هیئت بین‌المللی حادثه منا را بررسی کنند. | ## بخش 3: فاجعه منا (۱۳۹۴) | حسن روحانی نیز مشکل ایران با دولت سعودی را صرفاً مسائل حج ندانست وَ آن را فراتر دانسته‌است. کتاب منا معراج بندگی به روایت و اسناد این فاجعه می‌پردازد که توسط نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت تألیف شده‌است. همچنین خامنه‌ای، حدود یک سال پس از فاجعه منا، ۱۵ شهریور ۱۳۹۵، در پیامی به مسلمانان جهان به مناسبت فرا رسیدن موسم حج، حادثه منا را مُدهش و هراس‌آور خواند و حکام سعودی را مقصر آن دانست و تعلل و کوتاهی در نجات مجروحان نیمه‌جان را قطعی و مسلم قلمداد کرد. وی در این پیام، مسئولان عربستان سعودی را حاکمان بی‌دین و بی‌وجدانی دانست که «فاجعه منا را پدیدآورده و با نام خادمین حرمین، حریم حرم امن الهی را شکسته و میهمانان خدای رحمان را در روز عید در منا و پیش از آن در مسجدالحرام قربانی کرده‌اند.» سیدعلی خامنه‌ای در این پیام از مسلمانان خواست واقعیت هتاک، بی‌ایمان، وابسته و مادی حاکمان سعودی را بشناسند و به خاطر جنایاتی که در جهان اسلام به بار آورده‌اند، گریبان آنها را رها نکنند و فکری برای مدیریت حرمین شریفین و مسئله حج کنند. وی همچنین از جای خالی حجاج ایرانی در حج امسال سخن گفت و تأکید کرد که آنان دعا می‌کنند که «شجره ملعونه طواغیت نتوانند گزندی به آنان برسانند.» این پیام مورد توجه کاربران شبکه‌های اجتماعی مانند توییتر قرار گرفت و بخش‌هایی از عبارات خامنه‌ای با هشتگ «الشجرة الملعونة» در شبکه توییتر و برخی شبکه‌های اجتماعی بازنشر شد. پیگیری حقوقی روزنامهٔ فلسطینی رأی الیوم به عدم واکنش حقوقی ایران به این فاجعه انتقاد کرد و آن را عامل فرار سعودی‌ها از مسئولیت مرگ صدها حاجی و گستاخ شدن آن‌ها در ماجرای حمله به سفارت و کنسولگری عربستان سعودی در ایران دانست که حادثه‌ای مشکوک بود اما منجر به محکومیت ایران در شورای امنیت سازمان ملل شد. شکایت از عربستان به لاهه در ۱۸ آذر ۱۳۹۴ جمعیت دانشجویی حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران با صدور بیانیه‌ای و تنظیم شکایت‌نامه‌ای به دیوان لاهه، خواستار رسیدگی بین‌المللی به فاجعه منا شد. این جمعیت دانشجویی اعلام کرد شکایت رسمی از دولت عربستان سعودی با توجه به نقض حقوق بشر و همین‌طور در مورد فاجعه منا و مکه تنظیم نموده و تقدیم دادگاه لاهه کرده‌است. لازم است ذکر شود این اولین نهادی است که از عربستان در مورد فاجعه منا شکایت رسمی کرده‌است. تشییع نخستین مراسم تشییع مربوط به ۸ تن از کشته‌شدگان فاجعه منا بود که در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۹۴ از دانشگاه تهران برگزار شد؛ در جریان این مراسم تشییع‌کنندگان در هنگام همراهی تابوت‌ها، شعارهایی بر ضد دولت سعودی سر دادند. همچنین مراسم تشییع علاوه بر تهران در شهرهای دیگر از جمله مشهد نیز برگزار شد.تشییع پیکر ۸ تن از جان‌باختگان منا در دانشگاه تهران/ شعارهای تشییع‌کنندگان علیه دولت سعودی ana.irمراسم تشییع پیکر جانباختگان فاجعه منا در تهران با حضور خیل عظیم مردم برگزار شد. در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران جانباختگان این فاجعه با عنوان «شهدای منا» شناخته می‌شوند. در رسانه فیلم سینمایی ۲۴ سپتامبر فیلم سینمایی ۲۴ سپتامبر به نویسندگی علی‌اکبر محلوجیان و به تهیه‌کنندگی و کارگردانی مریم ابراهیم وند داستان زندگی محسن حاجی‌حسنی کارگر یکی از قاریان قرآن ایرانی کشته شده در حادثه منا سال ۲۰۱۵ را روایت می‌کند. در این فیلم، داستان کشته شدن برخی چهره‌های معروف ایرانی در این حادثه، نظیر غضنفر رکن‌آبادی (سفیر سابق ایران در لبنان) و حسن دانش (قاری قرآن) نیز روایت شده‌است. سریال سریال تلویزیونی حوالی پاییز نام یک مجموعهٔ تلویزیونی ایرانی به کارگردانی حسین نمازی با موضوع حادثهٔ منا در سال ۱۳۹۴ است که از شبکه سوم سیما پخش شد. حوادث مشابه حادثهٔ ازدحام ۱۳۹۴ نخستین حادثه از این دست نبوده و در ۲۵ سال اخیر، دست‌کم نهمین حادثه بوده‌است. | ## جمع‌بندی | ۱۹۹۸؛ در شلوغی هنگام رمی جمرات، بیش از ۱۱۸ نفر کشته و بیش از ۱۸۰ نفر مجروح شدند.