موضوع مقاله: کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران | مقدمه: کتابخانهٔ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران یا به اختصار کتابخانهٔ مرکزی دانشگاه تهران، بزرگ‌ترین کتابخانهٔ دانشگاهی ایران است. | ## بخش 1: کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران | در سال ۱۳۲۸ که سید محمد مشکات مجموعهٔ نفیس کتاب‌های خطی خود را به دانشگاه تهران اهدا کرد، بنیان این کتابخانه گذاشته شد. کتابخانهٔ مرکزی در ۱۳۴۶ خورشیدی از ادارهٔ انتشارات دانشگاه تهران مستقل شد و نخستین مدیرش ایرج افشار بود. ساختمان کنونی کتابخانه مساحتی بالغ بر ۲۲٬۰۰۰ متر مربع دارد و مشتمل بر ۹ طبقه است. این بنا در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد و در مرکز محوطهٔ دانشگاه تهران، در جنوب مسجد دانشگاه واقع است. کتابخانهٔ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران دارای پانزده بخش متفاوت است؛ از جمله بخش نسخه‌های خطی که از مهم‌ترین و باارزش‌ترین بخش‌های این مجموعه است و بخش نشریات ادواری که تهیه، سازماندهی، صحافی و تهیه آرشیو از مجلات و روزنامه‌هایی به زبان‌های مختلف را به عهده دارد. این بخش دارای بخش‌های خدمات فنی پیایندها، مخزن روزنامه‌های فارسی، مخزن مجلات فارسی و مخزن پیایندهای لاتین است. در کتابخانهٔ مجازی این مجموعه بیش از ۹۰ هزار عنوان رسالهٔ دکتری و پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد و بیش از ۱۴ هزار نسخهٔ خطی منتشر شده است. این مجموعه تاکنون ۱۴ مدیر را به خود دیده است و از دی ۱۴۰۳ ریاست آن را رسول جعفریان برعهده دارد. تاریخچه سید محمد مشکات در سال ۱۳۲۸ خورشیدی با اهدای مجموعه ۱۳۲۹ نسخه خطی به دانشگاه تهران، اساس و بنیان تأسیس این کتابخانه را آماده کرد. پس از این، یکی از کارهای روسای این دانشگاه، جمع‌آوری کتاب‌های خطی بود تا منبع این کتابخانه غنی‌تر بشود. در نهایت در سال ۱۳۴۶ خورشیدی، مدیریت این کتابخانه مستقل شد و ایرج افشار به ریاست کتابخانه مرکزی منصوب و سید حسین نصر نیز به عنوان رئیس شورای کتابخانه مرکزی که مشتمل بر ۱۶ نفر بود، انتخاب شد. به این ترتیب، بهره‌برداری از ساختمان جدید (و نیمه‌تمام) کتابخانه مرکزی در شهریور ۱۳۴۹ آغاز و دیگر کتاب‌های خطی موجود در دانشکده‌های این دانشگاه به ساختمان جدید منتقل شد. بالغ بر بیست میلیون تومان از اعتبارات سازمان برنامه صرف هزینه‌های ساختمانی و تأسیس آن شد. همچنین، انتشارات کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد را که شامل انتشار کتاب‌ها، فهرست‌ها و جزوات بود، ایرج افشار در سال ۱۳۵۰ پایه‌گذاری کرد. کتابخانهٔ مرکزی در سال ۱۳۴۶ هجری شمسی به عضویت فدراسیون بین‌المللی انجمن‌ها و مؤسسات کتابداری درآمد. در سال ۱۳۸۵ کتابخانه مرکزی به عضویت کمیته ملی حافظه جهانی درآمد و همواره نماینده کتابخانه در ثبت آثار مستند در فهرست آثار جهانی یونسکو فعال بوده است. در طول ۵۰ سال فعالیت کتابخانه مرکزی در ساختمان یاد شده، برای توسعه کتابخانه مطابق با نیازهای روز تغییراتی در ساختمان صورت گرفته است. عمده‌ترین این تغییرات مربوط به ایجاد فضاهای جدید عبارت‌اند از: ایجاد ۲ کارگاه آموزشی در زیرزمین کتابخانه در سال ۱۳۹۰، ساخت اتاق شورا در طبقه همکف در سال۱۳۹۰، ایجاد تالارِ همایش ایرج افشار با گنجایش ۱۳۳ نفر برای همایش‌های محدود در سال ۱۳۸۹، بازسازی مخزن ۴ و انتقال نسخه‌های خطی و آثار آرشیوی به آنجا جهت حفاظت بیشتر از این آثار در سال ۱۳۹۲، تأسیس استودیوی ویژه گویاسازی کتاب برای دانشجویان نابینا در سال ۱۳۹۴، ایجاد موزه کتابخانه مرکزی در سال ۱۳۹۷، ایجاد مرکز اسناد تاریخ دانشگاه تهران در سال ۱۳۹۷، ساخت تالار و مخزن ویژه نشریات در زیرزمین کتابخانه در سال ۱۳۹۷ و تجهیز تالار علامه امینی در سال ۱۴۰۲. ساختمان ساختمان کنونی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران دارای مساحتی بالغ ۲۲٬۰۰۰ متر مربع و مشتمل بر ۹ طبقه است. حجم‌های خالص، نمایان بودن عناصر سازه‌ای، تأکید بر لبه‌ها و سطوح وسیع شیشه‌ای که فرمی تندیس‌وار دارد، نشان از تأثیر گرفتن این بنا از معماری مدرن دارد. محل قرارگیری نمایشگاه‌ها و تأسیسات و تالار نشریات در طبقهٔ منفیِ یکِ کتابخانه و تالار اجتماعات (تالار علامه امینی)، بخش اداری، تالار نفیس، ایرانشناسی و ریاست کتابخانه در همکف است. همچنین، تالار کتاب‌های مرجع، سالن‌های مطالعه، تالار اطلاع‌رسانی، سایت کامپیوتر و کافه‌رستوران در طبقهٔ اول قرار دارد. طبقه دوم این ساختمان، مربوط به بخش تأسیسات و طبقات سوم تا پنجم، محل مخزن کتب فارسی و لاتین، پایان‌نامه‌ها و آرشیو مجلات است. ششمین طبقه ساختمان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران به تالار مطالعه پایان‌نامه‌ها و اسناد اختصاص یافته و طبقه هفتم این ساختمان نیز محل آرشیو مطبوعات و مجلات اختصاص است. تا پیش از آن، امور کتابخانهٔ مرکزی در زیرزمین ساختمان مرکزی، زیرزمین دانشکده علوم و اتاق‌های مسجد دانشگاه انجام می‌شد. محوطه‌ای که کتابخانهٔ مرکزی در آن احداث شد، در مرکز دانشگاه و جنوب ساختمان مسجد بود و پیشتر به مجموعه‌ای از زمین‌های تنیس اختصاص داشت. ساختار سازمانی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد یکی از ادارات کل زیرمجموعهٔ معاونت پژوهشی دانشگاه است. بر اساس ساختار جدید مصوب ۹ آذر ۱۳۹۸، کتابخانهٔ مرکزی و مرکز اسناد، متشکل از رئیس، دو معاونت، دو اداره و پانزده واحد است. | ## بخش 2: کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران | ریاست کتابخانه از بین اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران به مدت ۳ سال به پیشنهاد معاونت پژوهشی و با حکم ریاست دانشگاه منصوب می‌شود. همچنین رسیدگی به کلیهٔ امور مالی و عمرانی کتابخانهٔ مرکزی از مهم‌ترین وظایف این معاونت است. کتابخانهٔ مرکزی شامل ۱۵ واحد مختلف است که از جمله، امور فراهم‌آوری، فنی، کتاب‌شناختی، خدمات دیجیتال، امانت و مرمت را به عهده دارند. این تالار در سال ۱۳۵۲ به مناسبت هزارمین سال تولد دانشمند ایرانی ابوریحان بیرونی (۳۶۲–۴۴۰ق) به نام وی نام‌گذاری شد. در این تالار درحدود ۷۰ هزار جلد کتاب در موضوعات یادشده به زبان‌های فارسی، عربی و لاتین موجود است. این تالار به کتاب‌های رده علوم و فنون مانند کشاورزی، مهندسی، ریاضی و طبیعیات اختصاص دارد. مجموعه کتاب‌های اهدایی سید محمدعلی جمالزاده نیز که شامل ۲۳۵۰ جلد است، در محل ویژه‌ای در این تالار نگهداری می‌شود. تالار اقبال لاهوری (تالار مرجع) تالار مرجع با گنجایش ۲۷ صندلی در ضلع جنوب غربی طبقه اول کتابخانه واقع است. اکنون، بیش از ۱۸۰۰۰ جلد کتاب مرجع به زبان‌های فارسی و عربی و زبان‌های خارجی در این تالار وجود دارد. این تالار در سال ۱۳۴۶ به نام خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (۶۴۸–۷۱۸ق)، دانشمند و مورخ ایرانی، نام‌گذاری شد. مجموعه این تالار شامل آثار پژوهشی و مرجع ادبیات فارسی، تاریخ ایران، باستان‌شناسی، علوم اسلامی و هنر ایران به زبان فارسی، عربی و زبان‌های خارجی است. مجموعه کتاب‌های اهدایی علی لاریجانی، حسن تاجبخش، جولین مک‌دونالد، طهمورث ساجدی صبا و عنایت‌الله خجسته در این تالار نگهداری می‌شوند. تالار خواجه نصیرالدین طوسی (تالار کتاب‌های کمیاب و مجموعه‌های ویژه) تالار خواجه نصیر با گنجایش ۱۸ صندلی در جنوب شرقی طبقه همکف قرار دارد. این تالار در ۶ بهمن ۱۳۸۰ افتتاح و به نام خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷–۶۷۲ق)، فیلسوف و دانشمند ایرانی، نام‌گذاری گردید. مجموعه کتاب‌های کمیاب و چند مجموعه ویژه کتابخانه در این تالار نگه‌داری می‌شوند که اکنون بیش از ۳۰٫۰۰۰ جلد کتاب را دربرمی‌گیرد. سفرنامه جهانگردان اروپایی به ایران چاپ قرن‌های هفده و هجده میلادی، کتاب‌های کهن چاپ و کمیاب فارسی چاپ اروپا، مصر، ترکیه، هند و پاکستان، نخستین کتاب‌های فارسی چاپ سربی در ایران از جمله کتاب‌های «چاپ معتمدی»، آثار چاپ شده در ایران تا پیش از سال ۱۳۲۰ خورشیدی و آثاری از چاپخانه‌های دولتی و غیردولتی دوره ناصری از جمله کتاب‌های موجود در این تالار است. مجموعه‌های اهدایی علی اصغر حکمت، یحیی مهدوی، حسنعلی غفاری و سعید نفیسی و مجموعه ابراهیم پورداوود در این تالار نگهداری می‌شوند. مجلات فارسی و لاتین حدود یک سال و روزنامه‌ها به مدت یک هفته در این تالار نگهداری می‌شوند و پس از آن به صورت دوره‌های صحافی‌شده به مخازن کتابخانه منتقل می‌شوند. تالار نشریات تالار نشریات با مساحت ۳۷۰ متر مربع در طبقه منفی یک کتابخانه واقع شده است. دوره‌های صحافی‌شده همهٔ مجلات فارسی و عربی موجود در کتابخانه، شامل بیش از ۳۰۰۰ عنوان و ۳۱۱۰۰ مجلد، در این تالار قرار گرفته است. فایل مجله‌ها و روزنامه‌هایی که اسکن و دیجیتال شده‌اند نیز، در این تالار در اختیار مراجعان قرار می‌گیرد. در این تالار مجموعه‌ای بالغ بر ۲۰۰۰ جلد، شامل فهرست‌های نسخه‌های خطی، میکروفیلم‌ها، اسناد و عکس‌های تاریخی (شامل ۲۲٬۰۰۰ قطعه عکس تاریخی از رجال، مناظر و ابنیه ایران مربوط به دوره قاجار و پهلوی) و کتاب‌های چاپ سنگی کتابخانه‌های مختلف ایران و جهان به زبان‌های فارسی، عربی و زبان‌های خارجی وجود دارد. این تالار در سال ۱۳۸۳ به گرامی‌داشت محمدتقی دانش‌پژوه (۱۲۹۰–۱۳۷۵)، کتاب‌شناس، فهرست‌نگار و نسخه‌پژوه، که در گردآوری و شناسایی و معرفی مجموعه نسخه‌های خطی و میکروفیلم‌های کتابخانه نقش بسیار مهمی داشته است، نام‌گذاری گردید. این تالار ابتدا در طبقه اول کتابخانه قرار داشت و سپس به طبقه همکف کتابخانه منتقل گردید. تالار پایان‌نامه‌ها تالار پایان‌نامه‌های دیجیتال کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران با بیش از ۱۱۰ هزار عنوان پایان‌نامه فارسی، عربی و لاتین در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در طبقه اول کتابخانه قرار دارد. تالار اطلاع‌رسانی این تالار در ۱۸ مهرماه ۱۳۷۹ افتتاح یافت و با گنجایش ۳۲ دستگاه رایانه در انتهای طبقه اول قرار دارد. این تالار با همکاری مرکز انفورماتیک دانشگاه تأسیس شد و خدمات اینترنت، خدمات تأمین مدرک (DSS) و جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی علمی برای اعضای هیئت علمی و دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه تهران ارائه می‌کند. سازماندهی و فهرست‌نویسی در کتابخانه مرکزی سازماندهی و فهرست‌نویسی کتاب‌ها و نشریات مطابق با نظام رده‌بندی کنگره آمریکا (LC) و گسترش رده‌بندی کتابخانه ملی ایران انجام می‌شود. | ## بخش 3: کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران | پایان‌نامه‌ها، نسخه‌های خطی، اسناد، نقشه‌ها و مدارک چاپی غیر کتابی بر مبنای استانداردهای مارک (MARC) فهرست‌نویسی می‌شوند. از سال ۱۳۹۷ نرم‌افزار جامع کتابخانه‌های دانشگاه تهران از اوراکل به آذرسا تغییر یافت و همه اطلاعات کتابخانه به این سامانه که از قابلیت‌های بیشتری برخوردار بود، انتقال یافت. به تازگی کتابخانه دیجیتال سامانه آذرسا نیز در کتابخانه مرکزی راه‌اندازی شده و اطلاعات کتابخانه دیجیتال در حال بارگذاری است. از آنجا که این کتابخانه بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، مشمول طرح واسپاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است، کلیه ناشران باید حداقل یک نسخه از کتاب‌های منتشرشده در ایران را که تیراژ بالای ۲٬۰۰۰ نسخه داشته باشد، به این کتابخانه اهدا کنند. این بخش شامل ۴ قست است که عبارت‌اند از: خدمات فنی پیایندها: این بخش اولین نقطه ورود مجلات و روزنامه‌ها به‌شمار می‌رود. سازماندهی مجلات فارسی و لاتین در این بخش بر اساس قواعد فهرست نویسی انگلوامریکن و مطابق با نظام رده‌بندی کتابخانه کنگره آمریکا و همچنین گسترش‌های رده‌بندی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود. مخزن روزنامه‌های فارسی: این بخش، مخزن آرشیو و ارائه خدمات همهٔ روزنامه‌های فارسی، عربی و دیگر زبان‌های شرقی و مجلات بسیار قدیمی است. مجموعه نشریاتی که در این بخش نگهداری می‌شوند، از نظر قدمت تاریخی از دوره قاجار تا کنون را شامل می‌شود و از بزرگ‌ترین مجموعه‌های نشریات فارسی در ایران به‌شمار می‌رود. مخزن مجلات فارسی: مجلات در این مخزن بر اساس نظام رده‌بندی کنگره و در هر رده، بر اساس ترتیب تاریخ انتشار قرار می‌گیرد. مخزن پیایندهای لاتین: مجلات در این مخزن بر اساس نظام رده‌بندی کنگره و در هر عنوان بر اساس ترتیب تاریخ انتشار قرار می‌گیرد. در این مخزن، ۲۸۳۵ عنوان مجله (۱۴۰ هزار و ۷۷۸ نسخه) و ۱۰۲ عنوان روزنامه قرار دارد. نسخه‌های خطی خدمات مرتبط با مجموعهٔ نسخه‌های خطی کتابخانهٔ مرکزی در سه تالار خواجه نصیرالدین طوسی، محمدتقی دانش‌پژوه و رشیدالدین فضل‌الله همدانی ارائه می‌شود. برخی از نسخه‌های خطی مهمی که در این مجموعه وجود دارند، عبارت‌اند از: نسخه خمسه نظامی، نمونهٔ منحصربه‌فردی از شاهنامه فردوسی، نسخه خطی وندیداد، نسخه خطی ذخیره خوارزمشاهی و مسالک و ممالک. قدیمی‌ترین نسخه خطی موجود در این کتابخانه با نام مجمل اللغه از ابوالحسین احمدبن فارس رازی قزوینی معروف به ابن فارس است که سال کتابت آن به سال ۴۷۹ قمری برمی‌گردد. این مجموعه تا سال ۱۳۸۷ شامل حدود ۱۷ هزار جلد کتاب خطی (بیش از ۳۱ هزار عنوان) به زبان‌های فارسی، عربی و ترکی بود. پایان‌نامه‌ها بخش پایان‌نامه‌های کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران به مدیریت و ارائهٔ خدمات مرتبط با پایان‌نامه‌های دانشجویی می‌پردازد. مخزن پایان‌نامه‌های چاپی در طبقهٔ ششم قرار دارد و در بخش پایان‌نامه‌ها که در طبقهٔ اول واقع است، خدمات فنی شامل ورود اطلاعات، ثبت، نمایه‌سازی، آماده‌سازی فایل‌ها، کنترل کیفی، فرمت‌بندی و ذخیره‌سازی داده‌ها و تسویهٔ پایان‌نامه شامل فرایندهای اداری، تحویل فایل‌ها و تسویه‌حساب دانشجویان انجام می‌شود. موزه موزهٔ کتابخانه مرکزی که در کنار گنجینهٔ نسخ خطی در طبقهٔ چهارم کتابخانه واقع است، در ۲۵ آذر ۱۳۹۷ افتتاح شد. در این موزه برخی آثار و اشیای به‌جامانده از تاریخ کتابخانهٔ مرکزی جمع‌آوری شده و تصاویر برخی شخصیت‌ها روی دیوارها و برخی اسناد در ویترین‌ها به نمایش درآمده است. یکی از آثار ارزشمند موزه، تابلوی نقاشی خط «ن و القلم» اثر احمد احصایی، به تاریخ ۱۳۵۱ است. همچنین تابلوی نقشهٔ جهان در این موزه به نمایش درآمده (چاپ ۱۹۵۱ در بغداد) که بر اساس پنج نسخهٔ خطی نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق اثر ابوعبدالله شریف ادریسی مراکشی تهیه شده است. قدیمی‌ترین کتاب چاپی کتابخانهٔ مرکزی سفرنامهٔ آدام اولئاریوس به زبان آلمانی است که در سال ۱۶۵۶ میلادی در پاریس به چاپ رسیده و در این موزه نگهداری می‌شود. بخش نابینایان این بخشِ کتابخانهٔ مرکزی در نیمهٔ دوم سال ۱۳۷۸ با رسالت ارائهٔ خدمات اطلاع‌رسانی به نابینایان و نیمه‌بینایان با کمک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و همکاری شرکت پکتوس راه‌اندازی شد و با دستگاه‌های چاپ بریل و برجسته‌نگار تجهیز شد. سامانهٔ کتابخانهٔ دیجیتال کتابخانهٔ مرکزی هم در حوزهٔ آثار دیجیتال فعالیت دارد و در خرداد ۱۳۹۹ اقدام به انتشار متن بیش از ۴۱ هزار رسالهٔ دکتری و پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد کرد. بیش از ۱۳ هزار و ۸۰۰ نسخه از نسخ خطی ارزشمند کتابخانه مرکزی به‌صورت رایگان منتشر شده و قابل دانلود است. ارتباط با کتابخانه‌های دیگر دانشگاه تهران در پردیس‌ها، دانشکده‌ها و موسسات مختلف خود، بیش از ۶۰ کتابخانه دارد. این شورا تحت مدیریت رئیس کتابخانه مرکزی و با همکاری روسای کتابخانه‌ها به برنامه‌ریزی برای یکپارچگی و هماهنگی امور کتابخانه‌ها است. | ## جمع‌بندی | کتابخانه مرکزی با دیگر کتابخانه‌های ایران در ارتباط است و با عضویت در کمیته ملی حافظه جهانی، کنسرسیوم محتوای ملی، ایفلا و سامانه حافظه ملی ایرانیان به‌طور گسترده در این زمینه فعالیت می‌کند.