موضوع مقاله: ناتالیا ناریشکینا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ناتالیا ناریشکینا | مقدمه: ناتالیا ناریشکینا (۱ سپتامبر ۱۶۵۱ – ۴ فوریه ۱۶۹۴) تزاریتسای روسیه تزاری و دومین همسر تزار آلکسی میخائیلوویچ (۱۶۷۱–۱۶۷۶) و مادر پتر کبیر بود. | ## بخش 1: ناتالیا ناریشکینا | او در مسکو در خانواده‌ای از اشراف متوسط روسی متعلق به خاندان ناریشکین به دنیا آمد و در خانه آرتامون ماتویف، با تأثیر فرهنگ غربی پرورش یافت. تزار آلکسی پس از مرگ همسر نخستش ماریا میلوسلاوسکایا، ناتالیا را در سال ۱۶۷۱ به همسری برگزید و یک سال بعد پسرش پتر به دنیا آمد. پس از مرگ تزار آلکسی در ۱۶۷۶، خاندان میلوسلاوسکی با به تخت نشاندن فیودور سوم قدرت را در دست گرفت و خاندان ناریشکین را از دربار کنار زد. با مرگ فیودور در ۱۶۸۲، پتر به جای تزارویچ ایوان در زمسکی سوبور به تزاری انتخاب شد و ناتالیا نیابت سلطنت را به دست گرفت. اما میلوسلاوسکی‌ها به رهبری سوفیا آلکسیونا، شورش ۱۶۸۲ مسکو را برپا کردند و ناتالیا را مجبور به واگذاری نیابت سلطنت به سوفیا نمودند؛ در جریان همین شورش، ماتویف و دو برادر ناتالیا کشته شدند. در طول هفت سال حکومت سوفیا (۱۶۸۲–۱۶۸۹)، ناتالیا و پتر عملاً در روستای پرئوبراژنسکویه محدود شدند و از امور دولتی کنار گذاشته شدند. پس از کودتای پتر و سرنگونی سوفیا در ۱۶۸۹، ناتالیا بار دیگر ملکه نایب‌السلطنه شد و تا مرگش در ۱۶۹۴ بر روسیه تزاری حکومت کرد. در دوران نیابت سلطنت دوم، ناتالیا مناصب دولتی را به بستگانش واگذار کرد و آدریان را برخلاف نظر پتر به مقام پاتریارک مسکو و تمام روسیه منصوب نمود. او با کنار گذاشتن سنت انزوای تزاریتساها در کاخ و احیای تئاتر سلطنتی، تحولاتی در سبک زندگی زنان دربار پدید آورد. اهمیت تاریخی اصلی او در نقشش در تربیت پتر و تأثیر غیرمستقیم بر مسیر توسعه روسیه ارزیابی می‌شود. زمینه تاریخی روسیه در سده هفدهم میلادی کشوری بود که تازه از دوران آشوب و بحران سیاسی موسوم به زمان مشکلات (۱۵۹۸–۱۶۱۳) بیرون آمده و خاندان رومانوف تازه قدرت را در دست گرفته بود. این کشور از نظر فرهنگی و سیاسی هنوز کاملاً از اروپای غربی جدا بود و سنت‌های کهن بیزانسی بر دربار و کلیسا حاکم بودند. زنان خاندان سلطنتی در بخش‌های جداگانه‌ای از کاخ موسوم به ترم در انزوای کامل زندگی می‌کردند و موظف به اطاعت از شوهرانشان بودند. «تزار آلکسی میخائیلوویچ (سلطنت: ۱۶۴۵–۱۶۷۶) که به «آرام‌خوی» شهرت داشت، در دوران سلطنتش درِ دربار را تا حدودی به روی تأثیرات فرهنگ غربی گشود.» در همین دوره بود که ناتالیا ناریشکینا در خانه‌ای با سبک زندگی اروپایی پرورش یافت، به همسری تزار برگزیده شد و مادر پتر کبیر شد که با اصلاحات گسترده‌اش روسیه را به یک قدرت اروپایی تبدیل کرد. ناتالیا ناریشکینا در در مسکو و در یک خانوادهٔ نسبتاً اشرافی روسی به نام خاندان ناریشکین زاده شد. کریل ناریشکین اشراف‌زاده‌ای کوچک اهل تاروسا و یک فرماندهٔ هنگ رایتر (از هنگ‌های نظام جدید) روسیه بود که خانوادهٔ شلوغی با پنج پسر و دو دختر (ازجمله دختر بزرگش ناتالیا) داشت. میان آنها روابط خویشاوندی وجود داشت؛ زیرا برادر کریل، ، با خواهرزادهٔ همسر ماتویِف به نام ، ازدواج کرده بود. آرتامون ماتویِف، یکی از تحصیل‌کرده‌ترین روس‌های زمان خود با فرهنگ غربی بود که چندین زبان خارجی می‌دانست. او مورد توجه تزار آلکسی میخائیلوویچ قرار گرفت و تزار ادارهٔ روسیه کوچک را که در آن زمان تازه ضمیمهٔ قلمرو روسیه شده بود، به او سپرده بود. آرتامون ماتویف، ناتالیا دختر دوستش را به سرپرستی گرفت و اگرچه هیچ اطلاعاتی در مورد مدت زمان زندگی ناتالیا ناریشکینا در خانهٔ او یا نوع تربیتش ثبت نشده، می‌توان با اطمینان گفت که دورهٔ جوانی او در شرایطی متفاوت با اکثر دخترانِ آن زمان روسیه سپری شده است. ماتویف مردی تحصیل‌کرده و خوش‌رفتار با خارجی‌ها بود و خانه‌اش محیط بسته‌ای نبود که یک «زن» را محدود کند. او با یک زن اشراف‌زادهٔ اسکاتلندی که از یک خاندان اصیل به نام «هَمیلتون» بود، ازدواج کرده بود. این مرد خود نویسنده و یک کتاب‌دوست بود که کتابخانه‌ای فوق‌العاده بزرگ با به‌روزترین کتاب‌های اروپایی جمع‌آوری کرده و در خانه‌اش، اساساً سبک زندگی غربی برقرار بود. خیلی زود، او به خوبی به زبان آلمانی صحبت می‌کرد و به همراه پسر ماتویف به مطالعهٔ فراوان و البته با لذتِ تاریخ، ادبیات، شعر و حتی ریاضیات و فیزیک پرداخت. در همسر اول تزار آلکسی، ماریا میلوسلاوسکایا در هنگام تولد چهاردهمین فرزندش درگذشت و تزار در سن ۴۰ سالگی و پس از ۲۰ سال زندگی مشترک با تزاریتسا ماریا بیوه شد. با وجود تعداد بالای فرزندان متولد شدهٔ آنها، هیچ‌یک از پسران‌شان سالم نبودند؛ به طوری که تا شش ماه پس از مرگ تزاریتسا ماریا، تنها دو پسر از فرزندانش یعنی فیودور و ایوان زنده ماندند که هر دو نیز ضعیف یا معلول بودند. تزار در کنار حمایت اشراف و اگرچه نه از سوی خانوادهٔ ماریا، تصمیم به ازدواج مجدد گرفت؛ به این امید که صاحب وارثان توانمندی شود. مشهور است که آرتامون ماتویِف از لطف و اعتماد ویژهٔ تزار آلکسی برخوردار بود و تزار اغلب بدون تشریفات رسمی به دیدار او می‌رفت. در یکی از همین دید و بازدیدهای دوستانه بود که تزار، ناتالیای جوان را برای اولین‌بار دید. یک شب وقتی تزار آلکسی در خانهٔ ماتویف بود، همسر و دخترخواندهٔ ماتویف وارد اتاق شدند و از وی پذیرایی کردند. تزارِ بیوه، از چهرهٔ زیبا و قامت بلند دختر جوان تحت تأثیر قرار گرفت و هنگام رفتن، به ماتویف گفت که برای دخترخواندهٔ زیبایش دامادی پیدا خواهد کرد؛ اما در واقع منظور او از «داماد»، خودش بود. تزار آلکسی در ، یک «عروس‌نشان» از دختران و خواهران زیباروی اشراف روسیه ترتیب داد که تا ماه مهٔ سال بعد ادامه یافت. به‌طور دقیق، مشخص نیست که آیا تزار واقعاً قصد داشت از میان دختران جمع شده همسری برای خود انتخاب کند یا از قبل ناتالیا را برگزیده بود و صرفاً می‌خواست با برپایی عروس‌نشان، رسم کهن روسی را به‌جا آورده باشد. در روزهای معینی عروس‌ها به کاخ آورده می‌شدند؛ تزار برخی‌ها را یک‌راست به خانه بازمی‌فرستاد و آنهایی را که بیشتر نظرش را جلب می‌کردند، برای بازدید دوم نگه می‌داشت که در انجام شد. به ناتالیا ناریشکینا هم خبر دادند که با دیگر دوشیزگان در مراسم شرکت کند و خیلی زود، گزارش شد که تزار او را به عنوان عروس برگزیده است. محتوای دقیق آنها روشن نیست، اما بنا به گفتهٔ رابرت ماسی، نامه‌ها مدعی بودند که آرتامون ماتویف با گیاهان جادویی تزار را نسبت به ناتالیا مفتون کرده است. به نوشتهٔ واروارا کورساکووا در فرهنگ لغت بیوگرافی روسی، این دسیسه احتمالاً کار خاندان میلوسلاوسکی بود که نگران افزایش نفوذ ماتویف پس از ازدواج بودند. این ماجرا موجب شد عروسی حدود نه ماه به تعویق بیفتد و سرانجام در در کلیسای جامع رستاخیز برگزار شود. آلکسی و ناتالیا زندگی خوبی داشتند و بهار و تابستان خود را با هم در کاخ‌ها و ویلاهای مختلف در اطراف مسکو سپری می‌کردند. در زمستان سال ۱۶۷۲، مژده دادند که تزاریتسا احتمالاً باردار است و در پایان ماه مه، تولد فرخندهٔ نوزاد رخ داد. تزار آلکسی چنان از این واقعه خوشحال شد که در همان روز به پدرزنش کریل ناریشکین و آرتامون ماتویِف، نشان افتخار اعطا کرد و همچنین عموی ناتالیا فیودور ناریشکین، یکی از مقامات دوما شد. غسل تعمید تزارویچ در ۹ ژوئیه در صومعهٔ چودوف برگزار شد و سپس در ، یک میز پذیرایی با رنگارنگی و تنوع کم‌نظیر بر پا شد. در طول این جشن تزار و تزاریتسا از تمام حاضران، حتی سربازان و خدمتکاران کاخ پذیرایی کردند. به دنیا آمدن نخستین فرزند ناتالیا که یک پسر و سالم نیز بود، نفوذ سیاسی او، خاندان و هم‌پیمانانش را در کشور افزایش داد. در سال‌های ۱۶۷۳ و ۱۶۷۴، او پشت سر هم دو دختر سالم به‌ترتیب به نام ناتالیا (هم‌نام خودش) و فیودورا به دنیا آورد. مطابق باور رایج، تزار آلکسی از زمان ازدواجش با ناتالیا توجه ویژه‌ای به او و سپس به سه فرزندش از وی داشت و «عشق تزار به همسر جوان و زیبایش پس از تولد پتر و سپس دو فرزند دیگر، حتی بیشتر شد». در مقابل، دختران تزار از همسر نخستش به حاشیه رانده شده و توسط پدر و نامادری خود نادیده گرفته شدند. در نتیجه آنها نیز از نامادری خود و تمام اقوامش که توسط تزار به دربار راه یافته بودند، متنفر شدند. در زمان ماریا میلوسلاوسکایا که البته در سال‌های آخر زندگی بیمار بود، تنها دو تزارونا بزرگ‌تر یعنی اودوکیا و مارفا می‌توانستند از بعضی تفریحات مجاز در کاخ لذت ببرند. بلعکس در آینده که فرزندان ماریای متوفی بزرگ‌تر شده بودند، همگی در تمام مسافرت‌های ناتالیا همراه او بودند و نه تنها از هیچ تفریحی محروم نشدند، بلکه شروع به لذت بردن از شرایطی کردند که قبلاً نداشتند. این گردش‌ها عمدتاً در روستاهای نزدیک مسکو همچون ، ، کولومنسکویه و پرئوبراژسکویه صورت می‌گرفت. تزار آلکسی در روستای ایزمایلووف، یک ملک موروثی ویژه با برکه‌ها و باغ‌های فراوان برای خود ترتیب داد که با کمک صنعتگران آلمانی تأسیس شد. در کولومنسکویه و وروبیوو نیز باغ‌هایی وجود داشت که برای خلوت محارم تزار مطبوع می‌افتاد. در پاییز ۱۶۷۴، تمام اعضای خانواده سلطنتی در یک نقل مکان باشکوه که اردوی آن متشکل از ۳۰ واگن با خدم و حشم بود، از ۴ نوامبر تا ۲۳ دسامبر در پرئوبراژنسکویه زندگی می‌کردند. در بهار و تابستان ۱۶۷۵، تزار و تمام خانواده‌اش در تپه‌های وُروبیِویخ زندگی می‌کردند و از آنجا سفرهای کوتاهی به روستاهای فوق‌الذکر ترتیب می‌دادند. تزار در اول ژوئیه، تزاریتسا و تزارویچ‌ها (فیودور و پتر) را با خود به وروبیوو برد تا از طبیعت بکر لذت ببرند. در همان ماه، آنها سه هفته را در روستای کولومنسکویه گذراندند و از آنجا دوباره به وروبیوو نقل مکان کردند. در ۱۲ سپتامبر ، استقبال رسمی از فرستادگان روم مقدس نه در کاخ گرانوویتایا (جایی که معمولاً فرستادگان پذیرفته می‌شدند) بلکه در روستای کولومنسکویه برگزار شد و ناتالیا توانست مراسم را با تمام جزئیاتش شاهد باشد. به‌طور کلی، خانوادهٔ سلطنتی تقریباً نیمی از سال ۱۶۷۵ را در خارج از مسکو گذراندند و تزار آلکسی فقط گاهی برای سرزدن به آنها از پایتخت خارج می‌شد. تزار و تزاریتسا هر دو پیوسطه برای جویا شدن از احوال هم، مباشرانی را نزد یکدیگر می‌فرستادند. مطابق رسم کهن، بویارها و سایر اشراف همیشه در مسکو می‌ماندند «تا حافظ نظم و امنیت شهر و دربار حاکم باشند». با این وجود، هنگامی که تزار خانواده‌اش را در سال ۱۶۷۴ ترک کرد، کسانی چون پدرش کیریل، مادرش آنا لئونتیوا و آرتامون ماتویِف و در سال ۱۶۷۵، برادرانش ایوان و آفاناسی و سایر دوستانِ نزدیک که دیگر از بزرگان کشور بودند، نزد ناتالیا می‌آمدند. زندگی خانوادهٔ سلطنتی در آبادی‌های اطراف مسکو، سرانجام به استقرار مکرر در پرئوبراژنسکویه ختم شد. یکی دیگر از ماجراهایی که ناتالیا ناریشکینا با آن شناخته می‌شود، «نمایش تئاتر» و نقش او در برپایی آن در روسیه است. در زمان تزار بوریس گودونوف (سلطنت: ۱۵۹۸–۱۶۰۵)، نمایش‌هایی شبیه تئاتر در طول کریسمس در کرملین مسکو برگزار می‌شد؛ ولی این سرگرمی درباری پس از «زمان مشکلات» به فراموشی سپرده شده و به لطف ناتالیا بود که دوباره از سر گرفته شد. در سال ۱۶۷۲، یک گروه آلمانی سیار وارد مسکو شد و یاکوب رایتنفلز که در آن وقت در پایتخت زندگی می‌کرد در یادداشت‌هایش دربارهٔ روسیه، زمان نخستین اجرای تئاتر در کاخ را روز شنبه ۲۷ فوریه و هم‌زمان با جشن ماسلنیتسا ثبت کرد. وقتی که تزار آلکسی فهمید در دربار فرمانروایان اروپایی بازی‌ها، رقص‌ها و تفریحات گوناگون دیگری برای گذراندن اوقات خوش رواج دارد، تصادفاً دستور داد که «همه این‌ها در قالب (رقص و پایکوبی) فرانسوی ارائه شود.» نمایش اجرا شد و در پایان کار، لباس‌ها، صحنهٔ نمایش و ظرافت موسیقی که همگی در روسیه تازگی داشتند، روس‌ها را غرق در لذت و شگفتی کرد. در طول اجرا، تزار خود جلوی صحنه و روی نیمکتی نشست و برای ناتالیا و تزاروناها جایگاه مخصوص جعبه‌مانندی در نزدیک صحنه ترتیب داده شد که محارم از میان شکاف‌های آن، نمایش را تماشا می‌کردند «تا از چشمان کنجکاو [نامحرمان] پنهان بمانند». بعدها آن حصار چوبی برداشته شد و خانوادهٔ سلطنتی آزادانه‌تر نمایش‌ها را تماشا می‌کردند. ظاهراً این اجرای تئاتر مورد پسند تزار آلکسی قرار گرفت و دستور ساخت یک «فضای نمایش» در عمارت پرئوبراژنسکویه را داد. خود مکان تحت نظارت آرتامون ماتویف در پایان اکتبر ۱۶۷۲ آماده شد و سپس دوخت لباس و صحنه‌آرایی صورت گرفت. از آنجایی که برای خانوادهٔ سلطنتی و سایر مهمانان، سفر از مسکو به تئاتر پرئوبراژنسکی در زمستان ناخوشایند بود، ایدهٔ ایجاد یک فضای تئاتر در یکی از ساختمان‌های خود کرملین مسکو مد نظر قرار گرفت. در ، تزار دستور داد «[تا فردا] یک سالن تئاتر در یک جا از عمارت‌های کاخ ساخته شود». وقتی دانسته شد که اجرای این دستور در یک روز غیرممکن است، تمام اسباب نمایشی متعلق به تئاتر پرئوبراژنسکی که در کرملین نگهداری می‌شدند، فوراً به آنجا منتقل شدند تا نمایش، عصر فردا در آنجا دیده شود. با این وجود، ظاهراً تزار تجدید نظر کرد و ترجیح داد برای ساختن سالن تئاتر در خود کرملین ۷ روز و تا پیش از ماسلنیتسا فرصت دهد. پنج روز بعد در ۷ فوریه ، سالن آماده شد و از دو یا سه اجرا که علاوه بر آلمانی‌ها، از کودکان بازیگرِ روس که توسط آموزش دیده بودند، میزبانی کرد. بدین ترتیب، اقامت‌های مکرر تزاریتسا ناتالیا در پرئوبراژنسکویه موجب شد نمایش‌های تئاتر در آنجا پیوسته برگزار شود. از آنجایی که دو مجموعهٔ مستقل از اسباب تئاتر در روسیه وجود نداشت، لوازم نمایش (شامل قاب‌ها، فرش‌ها، پارچه‌ها، صندلی‌ها، انواع لباس‌ها و سازها) بسته به نیاز از کرملین به پرئوبراژنسکویه یا برعکس، منتقل می‌شدند. آخرین نمایش‌ها در کرملین، زمستان سال بعد (۱۶۷۵) اجرا شدند که یکی از آنها هفت ساعت طول کشید. در پاییز ۱۶۷۵، یک تردست آلمانی در کاخ کرملین برای تزار و تزاریتسا دو مرتبه نمایش شعبده‌بازی اجرا کرد و احتمالاً دوباره تئاترهایی نیز در پرئوبراژنسکویه روی صحنه رفت که آخرین تئاترهای تزار با خانواده‌اش بود. شخصیت و آموزش فرزند به گفتهٔ واروارا کورساکووا، ناتالیا ناریشکینا زنی مذهبی و عاشق مراسمات رسمی کلیسایی بود. با این وجود، این تصور رایج که او با تمام مراعاتش در برابر فرهنگ غربی، به سمت سنت‌های کهن مسکووی گرایش داشت و قلباً مخالف نوآوری‌های اروپایی بود، ناعادلانه است. | ## بخش 2: ناتالیا ناریشکینا | ناتالیا در کنار ایمان مذهبی از برخی نوآوری‌های روزمره نیز ابایی نداشت و با شدت حریم دربار را رعایت نمی‌کرد. تزاریتسا ناتالیا هنگام گردش در خیابان‌های مسکو، اغلب پرده‌های کالسکه خود را بالا می‌برد که باعث خجالت شدید رهگذران می‌شد؛ زیرا «این رسم تزاریتساهای مسکو نبود». در طول مسافرت‌های تابستانی‌اش برای زیارت صومعه تروئیتسکایا سرگیووا، بینندگان را بیشتر شگفت‌زده می‌کرد؛ زیرا در یک کالسکهٔ روباز سوار می‌شد تا بتواند از مناظر زیبا در طول مسیر لذت ببرد. به نوشتهٔ : «برخلاف دیگر تزاریتساهای روسیه، ناتالیا از رعایت دقیق قوانین انزوا در کاخ خودداری کرد. او در نمایش‌های تئاتر در کرملین و روستای پرئوبراژنسکویه شرکت می‌کرد و با همسرش به شکار می‌رفت.» آموزگار و نویسندهٔ انگلیسی می‌نویسد: «در آن زمان، کرملین مسکو سکونتگاه دوازده تزارونا اعم از خواهران، عمه‌ها و شش دختر تزار آلکسی بود که همگی مجرد و با عقاید سنتی بودند ... او توسط همسر آرتامون ماتویف که یک زن اسکاتلندی بود بزرگ شده و مصمم بود در برابر استبداد آداب و رسوم مسکووی مقاومت کند. اولین‌باری که پردهٔ پنجره کالسکهٔ خود را بالا زد تا جمعیتی که دورش جمع شده بودند را ببیند، غوغایی به پا کرد که به سختی می‌شد آن را آرام کرد. ناتالیا از یک غرفه یا از پنجره، نمایش‌ها را تماشا می‌کرد و در نهایت تا آنجا پیش رفت که بدون پردهٔ حجاب پا به کلیسا می‌گذاشت.» تزاریتسا ناتالیا همچنین عاشق رقص و بازدید از میهمانی‌های دیپلماتیک بود و نخستین زن روسی بود که به تماشای یک تئاتر نشست. مطابق فرهنگ لغت بیوگرافی روسی، ظاهراً ناتالیا ناریشکینا فضا و آزادی زندگی روستایی را به سبک زندگی محدودکنندهٔ اتاقک‌های کرملین ترجیح می‌داد و البته، این با سلیقهٔ همسرش منافاتی نداشت. ناتالیا روحیهٔ بسیار شادی داشت و با کمال میل به تفریحات گوناگون می‌پرداخت و تزار آلکسی که با شور و اشتیاق عاشق همسر جوان و زیبای خود بود، سعی می‌کرد انواع لذت‌ها همچون خرید لباس و جواهرات قیمتی را برای او فراهم کند. او توجه زیادی به آموزش فرزندش از عهد کودکی داشت و حتی خودش در روند آن شرکت می‌کرد. به اعتقاد کنستانتین کودریشوف، در واقع نقش تزاریتسا ناتالیا در تربیت پسرش بیش از حد فعال بود. به گفتهٔ مورخ برجستهٔ روس واسیلی کلیوچفسکی، تزاریتسا ناتالیا خودش در خانهٔ آرتامون ماتویف که سبک اروپایی داشت رشد کرده بود و سپس «به محض اینکه [پسرش] پتر شروع به شناخت دنیای خود کرد، با چیزهای خارجی احاطه شده بود... هر چیزی که پتر با آن بازی می‌کرد، او را به یاد یک آلمانی می‌انداخت.» البته فعالیت‌های ناتالیا کیریلوونا به غوطه‌ور کردن فرزندش با اسباب‌بازی‌های آلمانی محدود نمی‌شد. او پس از اینکه در ۲۰ سالگی تنها پسرش را به دنیا آورد، با کوشایی مشغول عملی کردن آنچه شد که در خانهٔ پدرخوانده‌اش آموخته بود. کتابخانهٔ بزرگ ماتویف ازجمله شامل آثار یان آموس کمنسکی، معلم و فیلسوف سدهٔ هفدهمی بود که در آن زمان جدیدترین کتاب‌های اروپا در زمینهٔ علم آموزش محسوب می‌شدند. مطابق آن کتاب، سوادآموزی کودکان باید از سه و نیم سالگی آغاز شود و دقیقاً بر همین اساس، ناتالیا آموزش پسرش را از آن سن آغاز کرد. او همچنین بنا به نوشته‌های کمنسکی که شیوهٔ «آموزش بصری» را توصیه کرده بود، یک کتاب آموزشی مصور از اسلحه‌خانه کرملین سفارش داد تا تزارویچ پتر در کنار متون با نقاشی‌های رنگی هم آموزش ببیند. مرگ تزار آلکسی موجب به تخت نشستن پسر ۱۴ ساله‌اش فیودور شد که از پیش در به عنوان وارث تاج‌وتخت تعیین شده بود. مشهور است که آرتامون ماتویف تلاش کرد نوهٔ اسمی کوچکش پتر را به عنوان «تزار شایسته» به بزرگان بپذیراند؛ اما این پیشنهاد با توجه به حق اولویت نخستین فرزند منصفانه و قابل پذیرش نبود. مطابق دانشنامه برخط بریتانیکا: «بلافاصله پس از مرگ تزار آلکسی، حامیان ناتالیا معروف به حزب ناریشکین، تلاش کردند تاج‌وتخت را برای پتر حفظ کنند و ناتالیا به مرکز یک جناح سیاسی تبدیل شد که در راه نشاندن تزارویچ پتر بر تخت سلطنت روسیه کوشش می‌کرد. اما این فیودور فرزند ارشد آلکسی از همسر اولش بود که جانشین پدرش شد و حزب ناریشکین نفوذ خود را به سود بستگان مادری فیودور یعنی خاندان میلوسلاوسکی از دست داد.» به نوشتهٔ فرهنگ لغت دانشنامه افرون و بروک‌هاوس: «پس از مرگ آلکسی میخائیلوویچ دورهٔ نگران‌کننده‌ای برای ناتالیا کیریلوونا فرا رسید. او باید رهبر حزب ناریشکین می‌شد که بدون موفقیت با حزب میلوسلاوسکی جنگید.» خویشاوندان مادری تزار فیودور سوم به رهبری ایوان میلوسلاوسکی، سعی کردند از شر ناریشکین‌ها که از آنها متنفر بودند و از همه مهم‌تر، آرتامون ماتویفِ بانفوذ خلاص شوند. به نوشتهٔ دانشنامهٔ بزرگ روسی: «ناتالیا اندکی پس از مرگ شوهر، خود را بدون حمایت عزیزانش یافت. هواداران تزار جدید در تبعید بستگان تزاریتسا ازجمله آرتامون ماتویف نقش داشتند.» در ، ماتویف را از پایتخت اخراج، در راه بازداشت و به اتهام دسیسه برای جان فیودور در زمان حیات پدرش، او را محکوم و به پوستوزرسک تبعید کردند. او که دیگر حامی نداشت و مادر سه فرزند خردسال بود، پیوسته شاهد رفتار خصمانهٔ ایوان میلوسلاوسکی و بوگدان میخائیلوویچ خیتروفو نسبت به خود و تزارویچ پتر بود. او مجبور شد خود را در کاخ‌ها منزوی کند؛ زیرا حداقل عمه‌ها و خواهران تزار فیودور رفتار دوستانه‌تری با او داشتند. سه سال بعد، تزار فیودور فیودور آلکسیوویچ با آگافیا گروشتسکایا ازدواج کرد و شروع به ساخت عمارت‌های چوبی جدید برای خود، همسرش و خواهرانش نمود. عمارت‌های او در کنار دیوار غربی کلیسای جامع رستاخیز مسکو ساخته شد که بعدها ناتالیا نیز به آنجا نقل مکان کرد. یک سال بعد در ، تزاریتسای همسر آگافیا گروشتسکایا درگذشت و چند روز بعد ایلیا، پسر تازه متولد شده‌اش نیز مرد. تا پایان سال، نزدیکان تزار (و مخالفان میلوسلاوسکی‌ها) او را متقاعد کردند که برای بار دوم ازدواج کند و دخترخواندهٔ ۱۴ سالهٔ آرتامون ماتویف یعنی مارفا آپراکسینا را به عنوان عروس به وی پیشنهاد کردند. مارفا به تزار التماس کرد که سرنوشت پدرخوانده‌اش را که تا آن زمان بیهوده برای اثبات بی‌گناهی‌اش به تزار و نزدیکان دادخواست می‌فرستاد، مشخص و زندگی را برای او آسان‌تر کند. تزار پذیرفت و دارایی‌های ماتویف را به او بازگرداند؛ اما همچنان او را در تبعید و منتظر فرمان جدید باقی گذاشت. روایات دربارهٔ نگرش تزار جوان به ناتالیا تزاریتسای بیوه، متناقض هستند؛ برخی نوشته‌اند فیودور که ذاتاً بسیار مهربان بود، همان احترامی را که در زمان حیات پدرش به ناتالیا نشان می‌داد، از آن پس نیز نشان داد. او همان خدمت‌کاران و مقرری سابق را برای تزاریتسا باقی گذاشت، از سلامت و بعداً تربیت برادر ناتنی‌اش تزارویچ پتر مراقبت کرد، به ملاقاتش می‌رفت و وقتی حالش بد بود، وضعیتش را جویا می‌شد یا دستور می‌داد او را به نزدش بیاورند. اما به نقل از دیگران، میانهٔ ناتالیا و فیودور چنان سرد بود که تنها همسر دوم فیودور یعنی مارفا آپراکسینا توانست شوهرش را با نامادری و فرزندانش آشتی دهد. در زمان سلطنت فیودور از سال ۱۶۷۶ تا ۱۶۸۲، ناتالیا اگرچه در گمنامی نسبی زندگی می‌کرد؛ اما حمایت ویژهٔ پاتریارک یواکیم و بسیاری از خانواده‌های بویار و اشراف روسیه را به دست آورد. او که به‌طور ضمنی از دربار طرد شده بود، با فرزندانش در روستای پرئوبراژنسکویه در نزدیکی مسکو زندگی می‌کرد. خود تزار فیودورِ مریض‌احوال، پس از ازدواج دومش زیاد زنده نماند و دو ماه بعد در همان سال درگذشت. از آنجا که فیودور سوم فرزند و جانشینی نداشت، در همان روز پس از اینکه همگان مطابق آیین با تزار مرحوم خداحافظی کردند و دست برادران باقی‌مانده‌اش، ایوان و پتر را بوسیدند، پاتریارک یواکیم به همراه اسقف‌ها، بویارها، اوکولنیچی‌ها، اعضای دوما و دیگر نزدیکان، برای تعیین تزار جدید اجماع کردند. آنها به ایوان طلایی کرملین مسکو رفتند و پاتریارک یواکیم پس از آنکه دستور داد «مردم از تمام رده‌ها» برای زمسکی سوبور در میدان جلوی کلیسای ناجی جمع شوند، پرسید که کدام یک از دو تزارویچ ما باید بر تخت روسیه تزاری بنشیند؟ در پاسخ، آراء کمی به نفع ایوان وجود داشت و فریادهای «پتر آلکسیوویچ» از میان جمعیت شنیده می‌شد. بنا بر دانشنامهٔ بزرگ روسی: «پس از مرگ تزار فیودور، مخالفان میلوسلاوسکی‌ها به دور ناتالیا جمع شدند و در کنار گذاشتن تزارویچ ایوان و برگزیدن برادر خردسال ناتنی‌اش پتر برای سلطنت، نقش داشتند.» نتیجهٔ تزار شدن پتر خردسال، محول شدن زمام حکومت به مادرش تزاریتسا ناتالیا ناریشکینا به عنوان «نایب‌السلطنه» بود. او پا را از حد فراتر گذاشت، اصول دربار را شکست و در مراسم تشییع جنازهٔ برادرش فیودور که طبق قوانین کهن، از میان اقوام، فقط بیوه او و تزار جدید پتر به همراه مادرِ سرپرستش می‌توانستند در مراسم تدفینش حضور داشته باشند، به‌طور علنی در کلیسا ظاهر شد. حضور رسمی سوفیا در کنار پتر چنان غیرمعمول بود که به گستاخی شباهت داشت و بی‌احترامی آشکاری به شخص ناتالیا ناریشکینا نشان می‌داد. هنگامی که تابوت در محل آماده شده در وسط کلیسا قرار گرفت، ناتالیا و پتر پس از بوسیدن دست فیودور آلکسیوویچ متوفی، کلیسا را ترک کردند و در مراسم عشای ربانی و تشییع جنازه حاضر نشدند. تا پایان مراسم، تنها تزاریتسای بیوه مارفا آپراکسینا و تزارونا سوفیا باقی ماندند. آنا و تاتیانا، خواهران تزار آلکسی که از زود رفتن پتر از کلیسا خشمگین شده بودند، به ناتالیا شکایت بردند که این کار شایستهٔ برادر یک متوفی نیست. ناتالیا معذور شد که پتر هنوز کودک و خسته است و نمی‌تواند بدون غذا خوردن درازمدت عزاداری کند. او پس از مراسم تدفین به کاخ بازگشت، ناله و فغان سر داد و خطاب به مردم گفت: این حرف‌ها تأثیر شدیدی بر شنوندگان گذاشت؛ اما کوشش‌های سوفیا به اینجا ختم نشد و بلواهای بیشتری در راه بود. در ، آرتامون ماتویِف که با (فرمان سلطنتی) تزار جدید پتر آلکسیوویچ از تبعید آزاد و به مسکو احضار شده بود، به پایتخت بازگشت و از ملاقات دوباره او، «شادی وصف‌ناپذیری» پدیدار شد. با وجود آرامش اولیه، در ۲۵ مه ، شورشی از هنگ‌های استرلتسی آغاز شد که سه روز به طول انجامید. این شورش توسط خاندان میلوسلاوسکی برپا شد که مدعی سلطنت تزارویچ ایوان بودند و سپاه استرلتسی را بر انگیختند. سردسته این ماجرا، سوفیا آلکسیونا بود؛ او مسبب پخش این شایعات بود که «تزار فقید در حقیقت مسموم شده، ناریشکین‌ها تزارویچ ایوان را به قتل رسانده‌اند و می‌خواهند باقی اعضای خانوادهٔ سلطنتی را هم بکشند.» بدین صورت، تمام بستگان ناتالیا متهم به تلاش برای کشتن فرزندان تزار آلکسی از همسر اولش شدند. استرلتسی‌های تا بن مسلح، از همه سو به طرف کرملین مسکو پیشروی و کاخ گرانوویتایا را محاصره کردند و تزارویچ ایوان را خواستار شدند. به ناتالیا توصیه شد که به همراه پتر و ایوان به برود تا استرلتسی‌ها از دروغ بودن شایعه مطمئن شوند. هیچ خائنی در خانوادهٔ سلطنتی وجود ندارد.» اما حتی این کار هم آشوب را آرام نکرد و شورشیان به درون کاخ هجوم آوردند. استرلتسی‌های شورشی آرتامون ماتویف را از ایوان کاخ به پایین پرتاب و سپس قطعه‌قطعه کردند. آنها آفاناسی ناریشکین را هم از زیر محراب کلیسای جامع رستاخیز به ایوان کاخ کشیدند و سلاخی کردند. استرلتسی‌ها آنان را حتی تا پای محراب کلیسا تعقیب کردند؛ لیکن تقدس آن مکان مانع خون ریختن‌شان شد و فقط «قربانیان خود را با گفتن سوگندهای تلخ رها کردند». برادر دیگر ناتالیا ایوان ناریشکین، به مدت دو روز بیهوده خود را برای زنده ماندن مخفی کرد. ظاهراً به یاغیان گفته شده بود که او خائن بوده و به جان تزارویچ ایوان سوءقصد کرده است. در روز سوم، استرلتسی‌ها در بیرون کاخ جمع شده و فریاد زدند که تا زمانی که ایوان ناریشکین به آنها تحویل داده نشود، کرملین را ترک نخواهند کرد. وضعیت ناتالیا بسیار دشوار بود؛ تزارونا سوفیا با لحنی تند به او گفت: «برادرت از چنگ استرلتسی‌ها جان به در نخواهد برد؛ همهٔ ما نباید به خاطر او هلاک شویم!» و بویارها نیز اشک‌ریزان از تزاریتسا خواهش کردند که برادرش را تحویل دهد تا مگر از مرگ نجات یابند. ایوان ناریشکین را از پناهگاهش به بردند تا شعائر ارتدوکسی پیش از مرگ را به‌جا بیاورد. ناتالیا وداع تأثربرانگیزی با او کرد و به محض اینکه کلیسا را ترک نمود، استرلتسی‌ها به سوی ایوان هجوم آوردند، وی را به سیاه‌چال کشانیدند، شکنجه کردند و چون نتوانستند اعترافی که می‌خواستند از وی بگیرند، با او همان کردند که با ماتویف و آفاناسی کرده بودند. بدین ترتیب، در این شورش خونین تزاریتسا ناتالیا ناریشکینا پدرخوانده و دو برادرش را از دست داد و آنطور که در وصف او نوشتند، «بی‌خانواده» شد و «با یک پسرش تنها ماند». تا مدتی بعد، با کوشش و دسیسه‌های تزارونا سوفیا، ایوان آلکسیوویچ هم به عنوان تزار اعلام شد و به دلیل بزرگ‌تر بودن، «تزار ارشد» و پتر «تزار نایب» گشت. ناتالیا ناریشکینا از حکومت برکنار شد و با اصرار استرلتسی‌های شورشی، با استدلال «نابالغ بودن» هر دو تزار، حکومت به سوفیا آلکسیونا سپرده شد. انزوا در پرئوبراژنسکویه از سال ۱۶۸۲ تا ۱۶۸۹ و به مدت هفت سال، ناتالیا ناریشکینا و پسر تزارش پتر در ادارهٔ امور دولت نقشی نداشتند. وضعیت ناتالیا به ویژه در دوران حکومت سوفیا بدتر شد؛ او ناچار شد قدرت را به سوفیا واگذار کند و حزب ناریشکین هم شرایط مقرر شده را به رسمیت شناخت. در مناظرهٔ دینی مشهوری که در با باورمندان کهن تشکیل شد و تزارونا سوفیا به‌طور ناباورانه‌ای در آن شرکت کرد، ناتالیا نیز به عنوان «ناظر» حضور داشت. در تابستان تزاریتسای بیوه و پسرش در روستای پرئوبراژنسکویه و در زمستان، در مسکو زندگی می‌کردند. مطابق دانشنامهٔ برخط بریتانیکا: «در دورهٔ نیابت سوفیا آلکسیونا، ناتالیا و پتر به گونه‌ای مؤثر در پرئوبراژسکویه محدود و خاندان ناریشکین نیز از امور دولتی محروم شدند.» به‌طور کلی، هیچ تضمینی وجود نداشت که دیر یا زود «حادثه‌ای» برای تزاریتسا و پسرش رخ ندهد. حتی روایت شده که دشمنان، تزاریتسا را به «بیرون انداختن از کاخ» تهدید کردند و گفته بودند: «ای ناریشکین‌ها، از کرملین بیرون بروید. ما می‌توانیم بدون شما فرودستان سر کنیم!» اما در حقیقت، می‌توان این را یک حرکت هوشمندانه از سوی ناتالیا ناریشکینا در نظر گرفت؛ او با این نقل مکان، نخست پسرش را از خطرِ نزدیک دور می‌کرد. دوم یک پایگاه جایگزین به‌جای کرملین برای او ترتیب می‌داد و سوم آزادانه‌تر تربیت او را به سبک غربی پی می‌گرفت. به همین دلیل نه اقامتگاه مجلل و راحت‌تر در کولومنسکویه، بلکه یک کاخ شکار ساده در پرئوبراژنسکویه را انتخاب کرد. همچنین از پرئوبراژنسکویه تا (محلهٔ آلمانی‌های مسکو) و معلمان، مربیان و آشنایان قدیمی، فاصلهٔ بسیار کمی وجود داشت. خیلی زود پرئوبراژنسکویه همچون «پایتخت» جدیدی شد که توسط «سپاه بازی پتر» که به سلاح‌های واقعی مسلح و آماده بودند تا آخرین نفس برای تزار خود بجنگند، محافظت می‌شد. تزارونا سوفیا احتمالاً تلاش کرد تا علاوه بر انزای پتر، برای جلوگیری از شایسته شدن و قدرت‌گیری احتمالی در آینده، او را درگیر فساد و خوشگذرانی کند. از این‌رو، معلمش را اخراج کرد و ۵۰ پسر را هم به عنوان «هم‌بازی» در خدمت او گذاشت. | ## بخش 3: ناتالیا ناریشکینا | به باور : «قصد سوفیا این بود که آنها هر طور که خودشان می‌خواهند سرگرم شوند تا همگی بیکار، شرور و بی‌ارزش بار بیایند ... اما پتر که قبلاً بیش از حد خوب آموزش دیده یا ذاتاً باهوش بود، در این دام نیفتاد.» بر عکس او در پرئوبراژنسکویه نوعی «مدرسه نظامی» ترتیب داد که همگی در آنجا به مطالعه و تمرین دروس نظامی می‌پرداختند. تا ۸ سال بعد که تزار آنجا را ترک کرد، یک موسسهٔ نظامی تمام عیار در آنجا تشکیل شده بود. انرژی و استعدادی که پتر نوجوان از خود نشان می‌داد، باعث شد بسیاری از اشراف برجسته به حمایت از او متمایل شوند. به‌طور کلی در زمان زندگی در پرئوبراژنسکویه، پتر نوجوان با سپاه بازی و دوستان خارجی‌اش سرگرم بود و در همان دوره، حلقهٔ نزدیکان و معتمدان تزار به گرد او شکل گرفت. قابل توجه است که مادرش ناتالیا در گزیدن برخی از یاران او نقش داشت؛ مثلاً الکساندر منشیکوف مشهور که بعدها حکومت روسیه را در چنگ خود گرفت، به پیشنهاد او وارد سپاه بازی پتر شد. چنانکه بوریس کوراکین نوشته است، ناتالیا در مدت تبعید اغلب محتاج پول بود که از طرف پاتریارک یواکیم، مقامات صومعه تروئیتسکایا سرگیووا و به ویژه ایونا متروپولیت روستوف که به پترِ کوچک ارادت داشت، مخفیانه به او قرض داده می‌شد. سپس قایق خود را به منطقهٔ ایزمایلووف در برکه‌ای موسوم به پروسیانوی منتقل کرد؛ اما با بزرگ‌تر شدنش، فضای آنجا را برای خود محدود یافت و شروع به پرس‌وجو کرد که در کجا آب بیشتری کجا وجود دارد. پتر پس از اینکه دریافت هیچ دریاچهٔ بزرگ‌تری تا ۱۲۰ مایل دورتر از مسکو در پریاسلاول وجود ندارد، جرأت نکرد برای رفتن به آنجا از مادرش اجازه بگیرد؛ زیرا می‌دانست مادرش هرگز او را از خود دور نخواهد کرد. پس نقشه‌ای کشید تا در ظاهر زیارت صومعهٔ تروئیتسکایا سرگیووا، مسکو را به مقصد دریاچه پلشچیوو ترک کند و چون رفت و بازگشت، با اشتیاق به مادرش در مورد اندازه و زیبایی دریاچه‌ای که دیده بود گفت و ناتالیا موافقت کرد که به او اجازهٔ کشتی‌سازی در آنجا را بدهد. در اواخر سال ۱۶۸۸، ناتالیا برای اینکه به نحوی پسرش را از سفرهای طولانی بازدارد، تصمیم گرفت او ازدواج کند. معلم نوجوانی پتر در نظر داشت او را با وصلت دهد؛ اما ناریشکین‌ها و اجازهٔ این کار را ندادند. تیخون استرشنف اودوکیا لوپوخینا دختر فیودور لوپوخین که از اشراف متوسط بود را به ناتالیا معرفی کرد. ناتالیا نیز موافق بود و مقدمات کار را ترتیب داد و بر انجام سریع ازدواج اصرار داشت. ولی برخلاف امیدواری ناتالیا، مزدوج شدن هم نتوانست روحیهٔ ماجراجوی پتر را مهار کند و او در بهار همان سال، برای دیدن روند کشتی‌سازی در پریاسلاول رفت که برایش استادان هلندی را روی کار گماشته بود. او در آنجا کار ساخت کشتی‌ها را پایان‌یافته دید، لیکن دریافت که کمبود طناب وجود دارد؛ پس از پریاسلاول در ۳۰ آوریل برای مادرش چنین نامه نوشت: پتر چنان مشتاق کشتی‌سازی بود که با وجود نامه‌های قبلی مادرش که در آنها از او خواسته بود حتماً برای شرکت در مراسم سال‌روز مرگ تزار فیودور آلکسیوویچ در ۷ مه به مسکو بیاید، تعلل می‌ورزید؛ تا اینکه سرانجام با اکراه در همان روز به پایتخت آمد. با بالغ‌تر شدن پتر، دشمنی میان ناتالیا ناریشکینا و دخترخوانده‌اش سوفیا آلکسیونا نیز شدت گرفت. وقتی تزارونا سوفیا نام خود را هم در کنار نام برادرانش با عنوان «اتوکراتور تمام روسیه» در اسناد رسمی ذکر کرد، ناتالیا به عمه‌ها و خواهران سوفیا گفت: «چرا او شروع به ذکر نامش در کنار حاکمان بزرگ کرده؟ کسانی هستند که از این موضوع نمی‌گذرند.» یاران نزدیک سوفیا یعنی رئیس دولت واسیلی گالیتسین و فرمانده سپاه استرلتسی فیودور شاکلوویتی، هرکدام به نوبهٔ خود دشمنی‌شان را با ناتالیا ابراز می‌کردند. واسیلی گالیتسین یک‌بار اشاره کرد: «حیف که تزاریتسا ناتالیا با برادرانش در شورش استرلتسی نمرد. تزارونا سوفیا که نمی‌خواست افسار قدرت را رها کند، اندیشید که مانند هفت سال پیش دوباره به هنگ‌های استرلتسی تکیه کند و کودتایی دیگر ترتیب دهد که در آن پتر جوان را از سر راهش بردارد. هفت سال پیش، استرلتسی‌ها که البته زمینه‌هایی هم برای طغیانشان وجود داشت، می‌خواستند ریشهٔ خیانت را از بین ببرند. ولی اکنون شرایط کاملاً متفاوت بود.» سوفیا و هوادارانش به رهبری شاکلوویتی، برای اینکه استرلتسی‌ها را نه علیه تزار پتر، بلکه علیه مادرش بشورانند، شروع به پخش شایعات دروغین در مورد توطئهٔ ناتالیا، بوریس گالیتسین و پاتریارک یواکیم علیه نایب‌السلطنه (یعنی سوفیا) کردند و گفتند که لازم است از اجرای توطئات آنها جلوگیری شود. با این حال، به واقع خطر در کمین پتر بود نه تزاریتسا و اگر بخت یاری نمی‌کرد، ممکن بود تزار جوان قربانی جاه‌طلبی خواهرش شود. نقشه‌ای که برخی از مورخان شخص سوفیا را هم به مشارکت در آن متهم می‌کنند، ترور تزار جوان بود. ظاهراً قرار بود به دستور شاکلوویتی، شماری از سربازان استرلتسی شبانه به اقامتگاه پتر یورش ببرند. لیکن پتر به لطف جاسوسان از این نیت مطلع شد و در شبانگاه ۱۸ اوت از پرئوبراژنسکویه به صومعه تروئیتسکایا سرگیووا پناه برد. اندکی بعد ناتالیا ناریشکینا با تنها دخترش ناتالیا آلکسیونا و نوعروسش اودوکیا، جمعی از بویارهای وفادار، سربازان هنگ «سوخارِف» استرلتسی و سپاه بازی پتر نیز آنجا به او پیوستند. مقاومت پتر در مقابل سوفیا نتیجه داد و پس از دستور پتر بیشتر اشراف و نظامیان برای اعلام وفاداری به او، سوی صومعه سرازیر شدند که نایب‌السلطنه را از قدرت ساقط کرد. پتر سوفیا را مجبور کرد تا فرماندهٔ استرلتسی‌ها فیودور شاکلوویتی را به او تحویل دهد که متعاقباً اعدام شد. سپس واسیلی گالیتسین و خانواده‌اش به سیبری تبعید شدند و بسیاری دیگر که در این ماجرا دست داشتند، اعدام، زندانی یا تبعید شدند. خود سوفیا آلکسیونا نیز سرانجام تسلیم پتر شد و تزار جوان او را تا زمان مرگش در ۱۵ سال بعد، در صومعه نووودیچی محبوس کرد. در ۱۹۰۳م؛ این نگاره ملاقات تزار پتر جوان را با مادرش ناتالیا ناریشکینا در کنار پاتریارک آدریان (سمت چپ) و معلمش نیکیتا زوتوف (سمت راست) با لباس هلندی نشان می‌دهد. او که به آماده‌سازی ارتش و نیروی دریایی مشغول بود و اغلب در نمتسکایا اسلوبودا گشت‌وگذار می‌کرد، حکومت را به مادرش سپرد که او نیز به نوبهٔ خود کارها را به بستگانش واگذار کرد. امور دینی کاملاً به پاتریارک یواکیم محول شده بود و او اعطای مقام فرماندهی در ارتش روسیه تزاری به بیگانگان و اجازهٔ ساخت کلیساهای پروتستان در محلهٔ آلمانی‌ها را شدیداً محکوم می‌کرد. در نتیجه، فرمانی مبنی بر «عدم پذیرش هیچ خارجی در روسیه بدون اجازه سلطنتی» منتشر و شایعه‌ای نیز در مورد قصد دولت برای تخریب تمام کلیساهای آن محله به عنوان «معابد کفرآمیز» پخش شد. نیکولای گراسیموویچ اوستریالوف، پژوهشگر و استاد دانشگاه روس سدهٔ نوزدهم می‌گوید: «شواهدی وجود دارد که فکر کنیم خود تزاریتسا ناتالیا کیریلوونا [هم] چندان طرفدار بیگانگان نبوده است.» او این نظر را به دلیل دو رخداد که توسط سرهنگ پاتریک گوردون در خاطراتش ثبت شده است، بیان می‌کند: در یک مورد، ناتالیا در دو سال نخست تزاری پتر همانند اشراف، راهبان و کارگزاران روس از خارجی‌ها پذیرایی نمی‌کرد و به آنان احترام نمی‌گذاشت. مورد دیگر که رخداد مشهورتری است، ماجرای انتخاب پاتریارک جدید مسکو توسط ناتالیا ناریشکینا است. پتر در نظر داشت را جانشین یواکیم کند؛ در مقابل تزاریتسا ناتالیا و شماری از روحانیون از ترس دانش فراوان و مدارای مذهبی مارکل، از برگزیدن آدریان، متروپولیت کازان حمایت کردند. آنطور که گوردون نوشته، آنها (ناتالیا و حامیان آدریان) معتقد بودند که مارکل پس از تبدیل شدن به پاتریارک، از کاتولیک‌ها و دیگر «غیرمؤمنان» حمایت خواهد کرد. به هر حال، پافشاری ناتالیا کارگر افتاد و آدریان در پاتریارک مسکو و تمام روسیه شد. به نظر واروارا کورساکووا، «به سختی می‌توان ترجیح دادن آدریان برای پاتریارکی را با خصومت ناتالیا ناریشکینا نسبت به هر چیز خارجی توضیح داد.» او استدلال می‌کند که در زمان تزار آلکسی، ناتالیا نه تنها دشمنی با خارجی‌ها نداشت بلکه به پذیرایی از سفیران خارجی علاقه‌مند هم بود. برای او، مذهب ارتدکس بالاتر از سایر مذاهب مسیحی بود و او می‌ترسید که با مدارای متروپولیت مارکل نسبت به بیگانگان، ایمان ارتدکس دیگر غالب نباشد. به نوشتهٔ دانشنامه کروگوسویت: «ناتالیا کیریلوونا تا زمان مرگش مکاتبات صمیمانه‌ای با پسرش داشت که در آن اواخر، اغلب مشتاقانه مسافرت می‌کرد و به کشتی‌سازی مشغول بود.» از ژوئن ۱۶۸۹ تا پس از دو سال، پتر حتی یک‌بار هم به پریاسلاول نرفت؛ شاید از ترس اینکه در غیاب او استرلتسی‌ها دوباره شورش کنند. مثل همیشه، ناتالیا نگران پسرش بود و پتر هم برای مادرش نامه نوشت، از سلامتی‌اش به او اطمینان داد، طالب دعای خیر شد و «صد هزار بار سلامتی برای روح و جسم او» آرزو کرد. در پایان ژوئیه ۱۶۹۲، ناتالیا ناریشکینا و تمام دربار برای بازدید از کار تزار به پریاسلاول رفتند. ظاهراً تزاریتسا از این سفر بسیار راضی بود و با خوشحالی روز نام خود را در آنجا جشن گرفت. یک سال بعد در ژوئیه ۱۶۹۳، تزار پتر که دیگر دریاچهٔ پریاسلاول هم برای ماجراجویی‌هایش کوچک می‌نمود، با همراهان زیادی به آرخانگلسک رفت. ناتالیا که از دریانوردی پتر در آب‌های خروشان دریای سفید هراس داشت، هنگام رفتن از او قول گرفت که فقط کشتی‌ها را تماشا کند و خودش کشتی‌رانی نکند. لیکن چون پتر به مقصد رسید، منظرهٔ دریا و کشتی‌ها او را مجذب و بی‌تاب کرد؛ تزار به قولی که به مادرش داده بود عمل نکرد و یک‌بار به بدرقهٔ کشتی‌های خارجی (هلندی و انگلسی) در دریا پرداخت. ناتالیا که انتظار داشت پتر زودتر بازگردد و هنوز از سفر دریایی او خبر نداشت، بارها به او نامه نوشت و به بازگشتن به پایتخت ترغیبش می‌کرد. در ۲۴ اوت ، تزار پتر به مادرش نوشت: ناتالیا ناریشکینا به این نامهٔ پسرش پاسخی محبت‌آمیز همراه با دعای خیر فرستاد داد، ولی همچنان بر آمدن وی اصرار ورزید. او که برای وادار کردن تزار به بازگشت هرچه سریع‌تر از آرخانگلسک، به راه‌های گوناگون می‌اندیشید، تصمیم گرفت نامهٔ محبت‌آمیز دیگری این‌بار به اسم و از طرف پسر سه‌سالهٔ پتر یعنی تزارویچ آلکسی پتروویچ، برای او بفرستد تا شاید دل پدرش را مشتاق دیدار خانواده کند. تزاریتسا ناتالیا چون از جزئیات فعالیت‌های پسرش در آرخانگلسک مطلع گشت، تا حدودی آرام شد و دیگر برای بازگشت فوری به پتر اصرار نکرد؛ فقط از او خواست که هنگام بازآمدن به مسکو بیشتر مراقب باشد. در واقع (علاوه بر خطرات دریانوردی و سایر ماجراجویی‌های پتر)، ناتالیا نگران بود که تزار با سفرهای عجولانه «بدحال» شود. تازه در بود که تزار پتر پس از رسیدن کشتی‌های هلندی که منتظرشان بود، آرخانگلسک را به مقصد پایتخت ترک کرد. مثلاً بوریس گالیتسین در همان زمان به دلیل دفاع از واسیلی گالیتسین (که پسرعمویش بود) در صومعهٔ تروئیتسکایا سرگیووا، خشم شدید ناتالیا و نزدیکانش را برانگیخت. پیامد این موضوع، از چشم افتادن بوریس گالیتسین و ظهور ، برادر کوچک ناتالیا، در عرصهٔ حکومت روسیه بود. پتر افراد وفادار به خود را در رأس بخش‌های مختلف کشور قرار داد و چون هنوز خیلی جوان بود، همه‌چیز را به دست ملازمانش سپرد و خود تا چند سال صرفاً یک «مقام رسمی» برای امور اداری داشت؛ اگرچه ایفای نقش او به مرور بیشتر شد. بدین ترتیب، از زمان سقوط حکومت سوفیا آلکسیونا و تا زمانی که پتر کنترل بر دولت را ۵ سال بعد شخصاً به عهده گرفت، ناتالیا با کمک برادرش لِو و پاتریارک یواکیم، نقش اصلی را در حکومت روسیه ایفا کرد. بوریس کوراکین دیپلمات روس و باجناق پتر کبیر، شرح زیر را از ناتالیا ناریشکینا و حکومتش ارائه می‌دهد: مرگ چهار ماه پس از بازگشت پتر به مسکو، ناتالیا ناریشکینا در بیمار شد. تزار در آن مدت درگیر آمادگی برای مسافرت دریایی دوباره بود و مریض‌احوالی مادرش آنقدر جدی به نظر نمی‌رسید که پتر بخواهد سفر برنامه‌ریزی‌شده‌اش را به تعویق بیندازد و تاریخ ۴ فوریه را به عنوان روز عزیمت تعیین کرده بود. یک روز قبل از آن، تزار تمام دوستانش را برای خداحافظی به مهمانی شام در خانهٔ فرانسیس لفورت دعوت نموده بود. صبح زود فردا، ژنرال پاتریک گوردون به پرئوبراژنسکویه رفت تا برای سفر به تزار بپیوندد؛ اما او را آنجا نیافت. تزار پتر شبانگاه برای وداع با مادر محتضرش و شنیدن دعای خیر او به کرملین رفته بود. سپس تزار با غم و اندوه فراوان به پرئوبراژنسکویه بازگشت و به گوردون گفت: «هیچ امیدی نیست.» سرانجام در ساعت ۸ صبح خبر آمد که ناتالیا ناریشکینا در سن ۴۲ سالگی و بر اثر بیماری قلبی درگذشته است. فردا ۵ فوریه ، پیش از خروج پیکر تزاریتسا از کاخ، به رسم کهن ناقوس را «با نوایی آرام» به صدا درآوردند. ناتالیا در کنار مقبرهٔ تزاریتسای سابق ماریا میلوسلاوسکایا، همسر نخست تزار آلکسی به خاک سپرده شد. تشییع جنازهٔ وی به رهبری پاتریارک آدریان و همراهی مقامات و شورای روحانیون برگزار گشت. خود پتر غایب بود؛ احتمالاً به این دلیل که نمی‌خواست غم و اندوه خود را علناً نشان دهد. او در ۸ فوریه به فیودور ماتویِویچ آپراکسین‌، اسقف اعظم آرخانگلسک نوشت: از ۵ فوریه تا ۲۰ فوریه ، شبانه‌روز ۱۰ تا ۱۲ نفر از مباشران و اشراف بر مزار ناتالیا ناریشکینا دعا می‌کردند. تزار ایوان در مراسمات ترحیم تزاریتسای متوفی در روزهای سوم، نهم و بیستم پس از مرگش شرکت جست. تزار پتر ترجیح می‌داد نه در روزهای ترحیم، بلکه پس از نماز مغرب و در خلوت از مقبرهٔ مادرش بازدید کند. سال‌ها بعد در ، پتر در مورد مرگ مادرش به که او در آن وقت تازه مادرش را از دست داده بود، چنین اشاره کرد: «... هیچ پیروزی چشمگیر یا فتوحات نظامی پشت سر او نیست، هیچ دستاوردی در امر اقتصاد یا ساخت‌وساز وجود ندارد، هیچ ابتکار عملی در قانون‌گذاری عاقلانه و یا هر چیز دیگری به دست نداده که توسط محققانِ سخت‌گیر ارزش قابلی داشته باشد. فقط پتروشکای محبوب او وجود دارد؛ همان پتر یکم تزار روسیه که بعدها امپراتور پتر کبیر شد. با این وجود، همین ناتالیا ناریشکینا مادر پتر کبیر بود که [به‌طور غیرمستقیم] مسیر توسعهٔ روسیه را اگر نگوییم برای قرن‌ها، دست‌کم برای سال‌های متمادی تعیین کرد؛ زیرا اگر به راستی پسرش پتر کبیر پنجره‌ای پرحرف‌وحدیث از روسیه به اروپا گشوده باشد، باید بپذیریم که مادرش هم (با تربیتش) پنجره‌ای کوچک در ذهن او گشوده بود که بدون آن، پنجرهٔ بزرگ‌تری هم به سوی اروپا وجود نمی‌داشت.» ناتالیا تزار آلکسی را مجبور کرد که رسم منزوی نگه‌داشتن خانوادهٔ خود در حرمسرا را کنار بگذارد و خودش آشکارا در برابر مردم ظاهر شد. پس از عروسی آلکسی و ناتالیا، بویارها نمایشی را که خودشان طراحی کرده بودند، به روی صحنه بردند. به متعاقب آن، اولین تئاتر سلطنتی در تاریخ روسیه در زمان تزار آلکسی شکل گرفت که از سال ۱۶۷۲ تا زمان مرگ وی، هر ماه به‌طور رسمی اجرا می‌شد. در همان سال یک «مدرسه دانش تئاتر» در پرئوبراژنسکویه تأسیس شد که در آن ۶۴ کودک از خانواده‌های بورژوایی به آموزش در این زمینه می‌پرداختند. ناتالیا به‌طور جدی، عادات و قوانین قدیمی حرمسرای روسیه تزاری را از بین برد و در نهایت، تفکیک جنسیتی کاخ توسط پسرش پتر برای همیشه ممنوع شد. مورخ سرشناس روس، در ارزیابی شخصیت ناتالیا ناریشکینا می‌نویسد: «مادر عقابی همچون پتر بودن کار آسانی نیست؛ اگر زندگی ناتالیا کیریلوونا در همان سرزمین‌هایی که ظاهراً باید در آنجا می‌گذشت، یعنی ریازان و تامبوف سر می‌شد و در جایگاه یک نجیب‌زادهٔ روستایی باقی می‌ماند، شاید شادی بیشتر و در هر صورت زندگی آرام‌تری را تجربه می‌کرد. | ## جمع‌بندی | اما سرنوشت به او دستور داد که مادر قهرمانِ تزار باشد و او را با مراقبت‌ها و زحمات خود تغذیه و تربیت نماید و سینه‌اش را برای او در مقابل نخستین خطرات شدید چونان زندگیِ طوفانی و درخشانی سپر کند.