موضوع مقاله: امانوئل راشبا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # امانوئل راشبا | مقدمه: امانوئل راشبا (۳۰ اکتبر ۱۹۲۷ – ۱۲ ژانویه ۲۰۲۵) فیزیکدان نظری شوروی-آمریکایی یهودی‌تبار بود که در اوکراین، روسیه و ایالات متحده آمریکا به پژوهش پرداخت. | ## بخش 1: امانوئل راشبا | او به‌ویژه به‌خاطر کشف در فیزیک ماده چگال و اسپینترونیک شناخته می‌شود؛ پدیده‌ای که نام او را برای همیشه در ادبیات علمی این رشته‌ها ثبت کرده‌است. راشبا همچنین پیش‌بینی‌کننده (EDSR) بود که به ابزاری رایج برای کنترل اسپین الکترون در ریزساختارها تبدیل شد. دیگر دستاوردهای برجسته او عبارت‌اند از: نظریه اکسیتون‌های ناخالصی، پیش‌بینی همزیستی اکسیتون‌های آزاد و خودمحبوس، و نظریه گذارهای فاز در سامانه‌های دارای برهم‌کنش اسپین‌−مدار. نام او بخشی از اصطلاحات تخصصی گوناگونی چون «هامیلتونی راشبا»، «سامانه‌های راشبای غول‌آسا» و «فیزیک راشبا» شده که در عنوان نزدیک به چهار هزار مقاله علمی به کار رفته‌است. پدرش ایوسیف (ژوزف) راشبا وکیل دفاعی برجسته‌ای بود و مادرش روزالیا معلم زبان انگلیسی.E. پس از بازگشت به کی‌یف، در سال ۱۹۴۹ با رتبه ممتاز از دانشکده فیزیک دانشگاه ملی تاراس شفچنکو کی‌یف فارغ‌التحصیل شد. مسیر شغلی سال‌های نخست در اوکراین فارغ‌التحصیلی راشبا با واپسین سال‌های حکومت ژوزف استالین همزمان شد که با شوونیسم ملی شدید آلوده بود. در نتیجه، او طی پنج سال پس از فراغت از تحصیل، پنج بار ناچار به تغییر شغل موقت شد. در همین دوران بود که او نظریه تنش‌های گرانشی در اجسام کشسان در حال رشد را — که به کاربرد در سدها مربوط می‌شد — پایه‌ریزی کرد (در اصطلاح امروزی: رشد غیراقلیدسی)، و نظریه جفت‌شدن اکسیتون-فونون در کریستال‌های مولکولی را نیز توسعه داد. در سال ۱۹۵۴، راشبا به بخش نیمه‌رساناهای انستیتوی فیزیک آکادمی علوم اوکراین پیوست و ابتدا بر نظریه ترانزیستورها کار کرد. | ## بخش 2: امانوئل راشبا | در سال ۱۹۵۶ درجه دکتری (کاندیدای علوم) خود را برای پژوهش در زمینه جفت‌شدن اکسیتون-فونون دریافت کرد که پیش‌بینی همزیستی اکسیتون‌های آزاد و خودمحبوس را نیز دربرمی‌گرفت. این کشف دو دهه بعد به‌صورت تجربی تأیید شد و مبنایی برای پژوهش‌های کنونی در زمینه تبدیل انرژی خورشیدی گردید. هنگامی که انستیتوی نیمه‌رساناهای همان آکادمی در سال ۱۹۶۰ تأسیس شد، راشبا ریاست بخش نظریه ادوات نیمه‌رسانا را برعهده گرفت. ایوف در لنینگراد برای پژوهش‌هایش در زمینه برهم‌کنش اسپین‌−مدار در نیمه‌رساناها و طیف‌سنجی اکسیتونی کریستال‌های مولکولی دریافت کرد. در همکاری با سولومون پکار، راشبا سازوکاری برای برهم‌کنش اسپین-مدار در محیط‌های مغناطیسی معرفی کرد که از جفت‌شدن اسپین الکترون با میدان مغناطیسی ناهمگن ریزمقیاس ناشی می‌شد.S. JETP 20, 1295 (1965), دوره مسکو در سال ۱۹۶۶، پس از تأسیس انستیتوی فیزیک نظری آکادمی علوم اتحاد شوروی (که اکنون مؤسسه فیزیک نظری لانداو نام دارد) در چرنوگولوفکا (حومه مسکو)، راشبا به آنجا منتقل شد و ریاست بخش نظریه نیمه‌رساناها را برعهده گرفت و تا سال ۱۹۹۷ به‌عنوان دانشمند ارشد در آن مؤسسه ادامه داد. در فاصله سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۹۱، همزمان استاد فیزیک مؤسسه فیزیک و فناوری مسکو (MIPT) نیز بود. او به‌ترتیب در دانشگاه یوتا (۱۹۹۲–۱۹۹۹)، دانشگاه ایالتی نیویورک در بافلو (۲۰۰۱–۲۰۰۴) و دانشگاه هاروارد (۲۰۰۴–۲۰۱۵) به‌عنوان پژوهشگر فعالیت کرد. همچنین با مؤسسه فناوری ماساچوست (۲۰۰۰–۲۰۰۴) همکاری داشت، استاد وابسته کالج دارتموث (۲۰۰۰–۲۰۰۳) بود و کرسی استادی راترفورد را در دانشگاه لافبورو (۲۰۰۷–۲۰۱۰) برعهده داشت. پس از ابتلای راشبا به سندرم گیلن باره در سال ۱۹۹۷، همسرش ارنا و خانواده دخترش در پیشبرد فعالیت‌های علمی او نقش مهمی ایفا کردند. | ## بخش 3: امانوئل راشبا | دستاوردهای علمی اثر راشبا برجسته‌ترین دستاورد راشبا، کشف پدیده‌ای است که امروزه به نام «اثر راشبا» شناخته می‌شود. این اثر به شکافتگی باند انرژی اسپین در نیمه‌رساناهایی می‌پردازد که فاقد تقارن وارونگی فضایی هستند و از برهم‌کنش اسپین‌−مدار ناشی می‌شود. راشبا جمله‌ای از هامیلتونی را معرفی کرد که این برهم‌کنش را به‌صورت خطی بر حسب بردار موج توصیف می‌کند.E. لانداو به‌عنوان دستاوردهای بنیادین ارزیابی شدند و پایه‌ای برای پژوهش‌های گسترده در حوزه اسپینترونیک گردیدند. رزونانس اسپین دوقطبی الکتریکی راشبا نخستین کسی بود که (EDSR) را پیش‌بینی کرد؛ پدیده‌ای که در آن میدان الکتریکی با فرکانس رادیویی موجب برگشت اسپین الکترون می‌شود. این پیش‌بینی بعدها به‌گستردگی پژوهش شد و EDSR به ابزاری استاندارد برای کنترل تمام‌الکتریکی اسپین الکترون در ریزساختارها تبدیل شد. موضوع محوری اسپینترونیک، کنترل تمام‌الکتریکی اسپین الکترون است و EDSR نخستین پدیده‌ای بود که در این زمینه پیش‌بینی و به‌صورت تجربی مشاهده شد. گذارهای فاز و سطح فرمی راشبا همچنین گذارهای فاز در سامانه‌های دارای برهم‌کنش اسپین‌−مدار را که با تغییر توپولوژی سطح فرمی رخ می‌دهند، بررسی کرد.I. در همکاری با ، راشبا طیف‌های انرژی اکسیتون‌ها در کریستال‌های خالص را از طیف‌های نوری کریستال‌های مختلط استخراج کرد. | ## جمع‌بندی | برخی از مهم‌ترین جوایز و افتخارات او عبارت‌اند از: جایزه لنین (۱۹۶۶) — برای پژوهش‌های نظری و تجربی دربارهٔ اکسیتون‌ها در کریستال‌ها جایزه کنفرانس بین‌المللی لومینسانس ICL'99 — برای طیف‌سنجی نوری جایزه ایوف (۱۹۸۷، اتحاد شوروی) — برای مجموعه پژوهش‌های «تقارن و پدیده‌های نوین الکترونی در نیمه‌رساناها» (مشترک با گ.ی.