موضوع مقاله: خاندان خاتم‌المجتهدین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خاندان خاتم‌المجتهدین | مقدمه: خاندان خاتم‌المجتهدین از خاندان‌های قدیمی ایران و یکی از سلسله‌های معروف سادات است که به امام صادق نسب می‌برد. | ## بخش 1: خاندان خاتم‌المجتهدین | جد اعلای این خانواده سید حسین خاتم‌المجتهدین (دختر زاده محقق کرکی ) معروف به مفتی (فوت ۱۰۰۱ق) اسکندر بیک ،عالم ارا، ج ۱ ، ص ۱۴۵ از علمای معروف دوران صفوی بود که در زمان شاه طهماسب اول، شاه اسماعیل دوم و سلطان محمد خدابنده، قدرت و اعتبار فراوان داشت. پنج منصب در این خاندان موروثی بود که عبارت‌اند از «شیخ‌الاسلامی قزوین»، «شیخ‌الاسلامی اصفهان»، «شیخ‌الاسلامی تهران»، «تولیت تفویضی حرم حضرت معصومه» و «تولیت تفویضی حرم حضرت عبدالعظیم». از چهره‌های برجستهٔ این خانواده یکی میرزا مهدی اعتمادالدوله است که در دوران شاه عباس دوم و شاه سلیمان، صدراعظم بود. میرزا حسن رئیس‌المجاهدین یکی دیگر از اعضای این خانواده است که در دوران مشروطه شیخ‌الاسلام قزوین بود و در صف مشروطه‌خواهان فعالیت می‌کرد و در این راه کشته شد. سید ابوالفضل تولیت نیز از دیگر چهره‌های برجسته این خاندان در دوران معاصر است که آخرین متولی حرم حضرت معصومه و بنیان‌گذار بنیاد طاهر بود. پس از انقلاب مشروطه و قانون الغای القاب در دوران پهلوی، به تدریج مناصبی چون شیخ‌الاسلامی از میان رفت. در سال ۱۳۴۶ خورشیدی نیز تولیت بِقاع از دست خاندان‌های متولی خارج شد و به سازمان اوقاف سپرده شد، به این ترتیب نفوذ و اهمیت خاندان خاتم‌المجتهدین نیز از میان رفت. پیشینه جد اعلای این خاندان، سید حسین خاتم‌المجتهدین است که از علمای برجسته عصر صفوی بود. پدر خاتم‌المجتهدین سید ضیاءالدین ابی‌تراب (متوفی ۹۳۳ قمری) از علمای جبل عامل و از نوادگان محمد دیباج پسر امام صادق بود. مادر خاتم‌المجتهدین دختر محقق کرکی عالم معروف دوره شاه طهماسب و شاه اسماعیل صفوی بود که به گسترش تشیع در ایران کمک‌های فراوانی کرد. دختر اول محقق همسر سید ضیاءالدین و دختر دوم همسر شمس‌الدین محمد استرآبادی شد که با فوت او، خواهرش به ازدواج استرآبادی درآمد و از او میرداماد متولد شد. دختر پنجم مادربزرگ مادری شهید ثانی بوده‌است.جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی. پس از فوت محقق کرکی، با اینکه پسر محقق، شیخ عبدالعال نسبت به سید حسین در جایگاه علمی بالاتری قرار داشت، سید حسین توانست موقعیت علمی خود را به عنوان یک عالم برجسته تثبیت کرده و خود را در دربار شاه طهماسب به عنوان جانشین کرکی معرفی کند. او در دوران شاه اسماعیل دوم که شاه به مذهب سنی گرایش نشان می‌داد، قزلباشان را با صحبت علیه شاه اسماعیل از او روی گردان ساخت. شاه که کمابیش از این اقدامات آگاهی داشت، دستور داد کتاب‌های سید حسین را در اتاقی مهرموم کنند و خود او را نیز از خانه‌ای که داشت بیرون کنند. او سرانجام در طاعون فراگیر سال ۱۰۰۱ قمری در قزوین درگذشت.جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی. ص۱۴۱–۱۴۳ خاتم‌المجتهدین چهار پسر داشت به نام‌های میرزا سید محمد، میرزا حبیب‌الله، میرزا سید احمد و میرزا سید عبدالعال. او دختری نیز داشت که آرامگاهش در طرشت تهران بوده‌است.جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی. ص۱۴۴ در دوران شاه عباس علمایی چون شیخ بهایی و میرداماد به عرصه آمدند که عنوان عالم نخست را در پایتخت از آن خود می‌کردند، با این حال شاه با سپردن مناصبی به فرزندان خاتم‌المجتهدین، نفوذ آنان را تداوم بخشید. میرزا حبیب‌الله، پسر دیگر خاتم‌المجتهدین نیز به مقام صدارت رسید که منصبی ویژه سادات بود.جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی. ص۱۴۵ در تمام طول سده یازدهم مناصبی از این دست به انضمام تولیت حرم حضرت معصومه در قم و تولیت حرم شاه عبدالعظیم در ری به اعضای این خانواده سپرده می‌شد. واله اصفهانی به سال ۱۰۸۷ قمری پس از شرح حال خاتم‌المجتهدین، می‌نویسد: «اولاد و امجاد و احفاد والانژادش که تا جهان باد، اورنگ آرای سریر دانش و سداد باشند، خلفا عن سلف الی یومنا هذا به مناصب بلند و مدارج ارجمند ممتاز و سرافراز بوده و خواهند بود.»جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی. ص۱۴۰ به تدریج در طول دوره صفوی سه شاخه مجزا از این خانواده شکل گرفت: شاخه اول نوادگان میرزا حبیب‌الله صدر بودند که ابتدا در اصفهان مستقر بودند و سپس به قم رفتند و مناصبی چون صدارت و شیخ‌الاسلامی و تولیت حرم حضرت معصومه داشتند. پس از سقوط صفویه، تولیت تفویضی حرم حضرت معصومه در این شاخه از نوادگان خاتم‌المجتهدین ماندگار شد. شاخه دوم نوادگان سید نظام‌الدین‌علی پسر میرزا سید محمد قاضی عسکر بودند که مناصب موروثی آنان شیخ‌الاسلامی تهران و تولیت تفویضی حرم حضرت عبدالعظیم بود. شیخ حر عاملی از او به عنوان عالم یاد کرده‌است و گفته‌است که او و برادرش سید احمد در حضور شیخ بهایی مقابله حدیث می‌کردند. دقیقاً معلوم نیست در چه تاریخی میرزا حبیب‌الله منصب سیادت را به دست آورده‌است، ولی صدارت وی در دوران شاه صفی تصریح شده‌است. او پیش از رسیدن به صدارت نیز تا سال ۱۰۴۲ قمری در قم به تولیت آستان حرم فاطمه معصومه مشغول بود.رضایی، حمید. او در بازگشت از سفر قندهار در رکاب شاه عباس دوم درگذشت و ر مشهد به خاک سپرده شد. از وی سه پسر به نام‌های میرزا محمد مهدی اعتمدالدوله میرزا علیرضا شیخ‌الاسلام اصفهان و میرابوالفتح می‌شناسیم.جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی، صص۱۴۵–۱۵۰ میرزا محمدمهدی از جانب مادر نواده شیخ لطف‌الله میسی بود. او در سال ۱۰۴۲ پس از پدرش به تولیت حرم حضرت معصومه رسید و تا سال درگذشت پدرش تولیت داشت، تا در این سال بجای پدر به صدارت رسید. صدارت او تا ۱۰۷۱ یا ۱۰۷۲ ادامه داشت و در این سال با برکناری محمدخان بجای او وزیر اعظم شد. میرزا مهدی تا سال ۱۰۸۱ وزارت داشت و در این سال برکنار شد و پس از او شیخعلی خان زنگنه به وزارت رسید. تاریخ متولیان آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلامجعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی، صص۱۵۱ دو پسر از او شناخته‌است: میرزا محمدمعصوم شیخ‌الاسلام و میرزا محمدامین قاضی اصفهان. او در سالی که پدرش درگذشت به شیخ‌الاسلامی اصفهان رسید و تا پایان عمر یعنی سال ۱۰۹۱ قمری در این مقام باقی بود.جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی، صص۱۵۸ میرزا محمدمعصوم پسر میرزا محمدمهدی، داماد خلیفه‌سلطان بود. در هنگام نقل جسد شاه عباس دوم به قم برای تدفین، او متولی حرم حضرت معصومه بوده‌است و بر اساس وقفنامه میرمحمدهاشم گیلانی بر آستانه و مدرسه آن، لا اقل از سال ۱۰۴۶ قمری متولی آستان بوده‌است. | ## بخش 2: خاندان خاتم‌المجتهدین | تاریخ متولیان آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلام به نوشته محمدشفیع شیخ‌الاسلام، میرزا محمدمعصوم واپسین نواده خاتم‌المجتهدین بود که به شیخ‌الاسلامی اصفهان رسید و پس از ظهور محمدباقر مجلسی این منصب از دست این خانواده بیرون آمدمحافل‌المومنین، برگ پنجاه و نهم، نسخه کتابخانه آستان قدس و به خاندان محقق سبزواری سپرده شد. سید میرزا محمد امین فرزند دیگر سید میرزا محمد مهدی اعتماد الدوله است که در لباس اهل علم بوده‌است. او بعد از آنکه میرزا محمد معصوم، به شیخ الاسلامی اصفهان انتخاب شد، تولیت حرم حضرت معصومه را بر عهده گرفت و تا اواخر سال ۱۱۱۱ قمری در این منصب قرار داشت. در ۱۴ محرم سال ۱۱۱۶ قمری به عنوان قاضی اصفهان منصوب شد و در سال ۱۱۱۷ قمری درگذشت.رضایی، حمید. تاریخ متولیان آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلامجعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی، صص۱۶۰ او دو پسر داشت، یکی میرزا سید محمد که پس از درگذشت پدر قاضی اصفهان شد و و دیگری میرزا سید حسن که مدتی طولانی متولی حرم حضرت معصومه بود.رضایی، حمید. تاریخ متولیان آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلام میرزا سید ابوطالب فرزند میرزا سید محمد معصوم و نواده میرزا محمد مهدی اعتمادالدوله است. به نظر می‌رسد او از سال ۱۱۱۶ قمری یا ۱۱۱۱ قمری تولیت حرم حضرت معصومه را بر عهده داشته‌است و تولیت او تا سال ۱۱۲۵ قمری ادامه داشت. میرزا محمدمهدی، فرزند دیگر میرزا محمدمعصوم است که در فاصله سال ۱۱۲۵ تا رمضان سال ۱۱۲۹ قمری تولیت حرم را بر عهده داشت. شاه سلطان حسین در سال ۱۱۲۹ قمری میرزا سید حسن، فرزند میرزا محمد امین را به مقام تولیت برگزید. پس از او سید محمدرحیم، فرزند میرزا محمدمهدی پسر میرزا محمدمعصوم به تولیت رسید و برطبق اسناد موجود در رجب سال ۱۱۴۰ قمری متولی بوده‌است. او طی فرمانی از شاه طهماسب دوّم در مورخ جمادی‌الثانی سال ۱۱۴۲ قمری در مقام تولیت تنفیذ شده‌است و تا پس از رجب ۱۱۵۷ قمری در این مقام بوده‌است. او معاصر آقامحمدخان قاجار زندگی می‌کرده‌است و به تدبیر او مردم قم از قتل و غارت آقامحمدخان در امان ماندند. پس از میرزا محمدخلیل، میرزا محمدمعصوم به تولیت رسید که پسر یا برادر میرزا محمدخلیل بوده‌است و در اسناد به تولیت او در سال ۱۱۸۲ قمری اشاره شده‌است. میرزا محمدمهدی پسر میرزا محمدخلیل در رمضان ۱۱۹۰ تا ذی‌الحجه ۱۲۱۹ قمری و پس از آن متولی بوده‌است و طول مدت تولیت او را ۳۹ سال گزارش کرده‌اند. پس از او، برادرش میرزا سید محمد به تولیت رسید که مدت کوتاهی در دوران فتحعلی شاه متولی بود و پس از درگذشت او به سال ۱۲۲۷ قمری، تولیت به پسرش میرزا سید اسدالله انتقال یافت. در سال ۱۲۴۸ قمری، فتحعلی‌شاه تولیت را به میرزا سیدمحمدرضا پسر میرزا اسدالله تفویض کرد که تا سال ۱۲۷۳ قمری در این مقام بود. پس از او پسرش حاج میرزا سید حسین متولی‌باشی به تولیت رسید و او تا پایان عمر خود در ۲۷ ذی‌الحجه ۱۳۱۷ قمری، تولیت داشت.رضایی، حمید. تاریخ متولیان آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلام آخرین متولی از نسل خاتم المجتهدین سید ابوالفضل تولیت پسر سیدمحمدباقر سالارالتولیه بود که فرزندی نداشت و ثروت سرشار خود را وقف امور خیریه ساخت. شاخه ری به نوشته محمدعلی هدایتی، تولیت شاه عبدالعظیم نخست از جانب شاه عباس به میرزا حبیب‌الله پسر ارشد سید حسین خاتم‌المجتهدین داده شد. شیخ حر عاملی نیز از او یاد می‌کند و می‌گوید که در شهر اصفهان ساکن بوده‌است و چنان‌که که از لقب او «قاضی عسکر» پیداست، وی به قضاوت اردو و لشکریان شاه گماشته شده بود. پسران میر سید محمد هر کدام در زمان پدر تولیت بقعه‌ای را داشتند، از جمله میرسیدمرتضی که مدتی در کرمان متولی آرامگاه شاه نعمت‌الله‌ولی بود، میرزا آقایی که تولیت شاهچراغ را داشت و خاندان ذهبی شیرازی که تولیت شاهچراغ را تا پایان دوره قاجار در دست داشتند از نوادگان دختری او هستند، و میرزا نظام‌الدین علی که پسرش میرزا ابراهیم پس از میرزا حبیب‌الله متولی شاه‌عبدالعظیم شد.قائدان، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم در گذشته و حال، ص۱۲۲ میرزا ابراهیم همچنین شیخ‌الاسلام تهران بودهدایتی، تاریخ سادات حسینی ری، ص۱۷ که شیخ حر عاملی و محمدشفیع شیخ‌الاسلام نیز به این موضوع اشاره می‌کنند.جعفریان، درآمدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفویمحافل‌المومنین، برگ پنجاه و نهم، نسخه کتابخانه آستان قدس میرزا ابراهیم صاحب دو پسر بود به نام‌های میرزا نظام‌الدین و میرزا مجدالدین. پس از درگذشت میرزا ابراهیم، شیخ‌الاسلامی تهران به پسر بزرگ او میرزا نظام‌الدین رسید و تولیت شاه عبدالعظیم به میرزا مجدالدین داده شد. میرزا نظام‌الدین با دختر میرزا محمدمعصوم شیخ‌الاسلام اصفهان ازدواج کرده بود و دو پسر به نام‌های میرزا علی و میرزا جعفر داشت. میرزا علی در دوران حیات پدرش درگذشت و میرزا جعفر پس از پدرش شیخ‌الاسلام تهران شد. میرزا جعفر دو پسر به نام‌های حسن و ابراهیم داشت که در اصفهان در جریان سرنگونی صفویان به دستور محمود افغان کشته شدند. میرزا جعفر در دوران شاه طهماسب دوم نیز شیخ‌الاسلام تهران بود و با درگذشت او این منصب از میان رفت.هدایتی، تاریخ سادات حسینی ری، ص۱۸–۲۱ میرزا مجدالدین صاحب پسری بود به نام سید نظام‌الدین که پس از پدر متولی شاه عبدالعظیم شد. وی تا سال ۱۱۴۳ قمری در قید حیات بود و شاه طهماسب در فرمانی که مربوط به این سال است، تولیت قدیمی شاه عبدالعظیم را به میرزا محمدعلی الحسینی و تولیت تفویضی را به سید نظام‌الدین سپرده‌است. بعد از درگذشت او چون پسرش سید عبدالخالق خردسال بود، شاه طهماسب دوم تولیت را به دایی او، میرزا علی‌محمد صدرالممالک که نوه شیخ‌الاسلام قزوین بود، سپرد. صدرالممالک تا زمان نادرشاه در قید حیات بود و نادرشاه در فرمانی بر تولیت او صحه گذاشته‌است.هدایتی، تاریخ سادات حسینی ری، ص۲۲ پس از او ظاهراً تولیت به سید عبدالخالق رسیده‌است ولی سندی از این دوره در دست نیست. پس از سید عبدالخالق پسرش میرزا سیدعلی خطاط متولی شد که در دوران زندیه و اوایل دوران قاجار این مسئولیت را برعهده داشت.هدایتی، تاریخ سادات حسینی ری، ص۲۸ او معاصر محمدشفیع شیخ‌الاسلام بوده و شیخ‌الاسلام در کتاب محافل المومنین به تولیت او اشاره کرده‌است.محافل‌المومنین، برگ پنجاه و نهم، نسخه کتابخانه آستان قدس میرزا شفیع مازندرانی، صدراعظم فتحعلی‌شاه، در سال ۱۲۲۲ قمری بلوک غار را وقف آستانه شاه عبدالعظیم کرده و تولیت آن را به میرزا سید علی سپرده‌است. او را پس از فوت به نجف اشرف منتقل کردند و در قبرستان وادی‌السلام در آرامگاهی خصوصی که معروف به مقبرهٔ شاه‌عبدالعظیمی‌ها است، به خاک سپردند.قائدان، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم در گذشته و حال، ص۱۲۳ پس از میرزا سید علی، پسرش میرزا ابوالحسن و پس از میرزا ابوالحسن، میرزا سیدعلی معروف به میرزا بزرگ به تولیت رسید. او در سال ۱۲۷۱ قمری درگذشت و در مقبرهٔ شاه‌عبدالعظیمی‌ها در وادی‌السلام دفن شد.قائدان، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم در گذشته و حال، ص۱۲۴ میرزا بزرگ با فاطمه سلطان خانم دختر علی میرزا ظل‌السلطان ازدواج کرد. پس از او پسرش میرزا ابوالحسن که آقامیر خوانده می‌شد و مادرش فاطمه سلطان خانم بود، به تولیت منصوب شد.هدایتی، آستانه ری. پس از او پسرش میرزا هدایت‌الله به تولیت رسید که تا دوره پهلوی اول متولی شاه عبدالعظیم بود. او اسناد و مدارک خاندان خود را از دوره خاتم‌المجتهدین در دست داشت که بعدها به اهتمام نواده‌اش سیدمحمدعلی هدایتی در مجموعه‌ای به نام «آستانه ری» به چاپ رسید.قائدان، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم در گذشته و حال، ص۱۲۶ او نام فامیلی هدایتی را برای خانواده انتخاب کرد. میرزا هدایت‌الله از ازدواج با دختر ملا علی کنی صاحب پنج فرزند شد،هدایتی، داستان باریافتگان، ص۱۸ از جمله سید احمد هدایتی که پس از او به تولیت آستانه منصوب شد. | ## بخش 3: خاندان خاتم‌المجتهدین | کتابخانه شاه‌عبدالعظیم با تلاش او در سال ۱۳۲۴ تأسیس شد.قائدان، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم در گذشته و حال، ص۱۰۷ محمدعلی هدایتی، پسر سید احمد، آخرین متولی از نسل خاتم‌المجتهدین بود، چرا که در سال ۱۳۴۶ دولت تولیت بقاع را در سراسر کشور از دست خانواده‌ها خارج کرد و به اداره اوقاف سپرد.قائدان، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم در گذشته و حال، ص۱۲۶ شاخه قزوین خاندان شیخ‌الاسلامی پسر چهارم خاتم‌المجتهدین سید عبدالعال بود و او صاحب پسری بود به نام سید کمال‌الدین حسین. از شرح حال سید کمال‌الدین حسین و نوادگان او تا دوره زندیه آگاهی چندانی نداریم، میرزا محمدشفیع شیخ‌الاسلام، که از نوادگان سید کمال‌الدین حسین بوده‌است، در کتاب محافل‌المؤمنین در معرفی خود می‌نویسد:محافل‌المومنین، ص17 «بعد از آنکه میرسید حسین مجتهد به جنت‌الماوی شتافت، میرزا کمال‌الدین حسین به شغل شیخ‌الاسلامی قزوین منصوب شد و بعد از میرزا کمال‌الدین حسین، میرزا بهاءالدین محمد متوجه امر شیخ‌الاسلامی قزوین گردید و بعد از او میرزا محمدشفیع و بعد از میرزا محمدشفیع، میرزا بهاءالدین محمد، والد راقم‌الحروف، متوجه این امر شد.» سید احمد هدایتی و اصغر قائدان از میرمحمدحسین عضدالممالک پسر میرزا بهاءالدین پسر میرزا کمال‌الدین حسین نام می‌برند که در دوران شاه عباس دوم به ریاست و صدارت دیوان‌خانه برقرار بود. پسر او میرزا علی‌محمد صدرالممالک ابتدا از سوی شاه طهماسب دوم و سپس از سوی نادرشاه به تولیت شاه‌عبدالعظیم برقرار شده‌است.هدایتی، تاریخ سادات حسینی ری، ص۲۲قائدان، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم در گذشته و حال، ص۱۲۳ در زمان کریم خان زند میرزا شفیع شیخ‌الاسلام، پسر سید کمال‌الدین، در شیراز شیخ‌الاسلام ایران شد و شیخ‌الاسلامی قزوین را به پسرش سید بهاءالدین سپرد. در دوران قاجار که تهران شیخ‌الاسلام نداشت، شیخ‌الاسلام‌های قزوین همیشه شیخ‌الاسلام‌های پایتخت بودند. میرزا محمدتقی پسر میرزا بهاءالدین پسر میرزا شفیع شیخ‌الاسلام، پس از پدرش به شیخ‌الاسلامی قزوین رسید و در سال ۱۱۹۹ قمری درگذشت. او پسری داشت به نام میرزا محمدباقر شیخ‌الاسلام که سه پسر داشت: میرزا محمدتقی شیخ‌الاسلام، حاج میرزا مطلب و میرزا جواد. از او پسری به نام حاج میرزا حسن باقی ماند که مردی گوشه‌گیر بود و در زمان محمدشاه قاجار منصب شیخ‌الاسلامی داشت. حاج میرزا حسن با فاطمه خانم دختر سیدعلی‌خان امیرشاهی ازدواج کرده بود.گلریز، مینودر. ص۳۲۳ میرزا مفید، شرف جهان خانم دختر علی‌نقی میرزا پسر فتحعلی شاه را به همسری گرفت و صاحب چهار فرزند شد: میرسیدعلی معروف به میرزا بزرگ، میرزا مسعود شیخ‌الاسلام، میرزا بهاءالدین و میرزا اسماعیل. پسر حاج میرزا مسعود، میرزا حسن شیخ‌الاسلام ملقب به «رئیس‌المجاهدین» بود و در سال ۱۳۳۷ قمری درگذشت. او دو دختر داشت: عزیزالملوک که با میرعبدالله امجدالوزاره ازدواج کرد و آسیه خانم همسر میرزا علی‌اصغر که هر دو از نوادگان میرزا جواد پسر میرزا محمدباقر شیخ‌الاسلام بودند. چون میرزا حسن اولاد ذکور نداشت، حاج میرزا ابوتراب ثقه‌الاسلام به زور و با پشتیبانی سپهسالار تنکابنی به شیخ‌الاسلامی رسید و به شیخ‌الاسلام صغیر معروف شد. پس از او حاج میرزا اسماعیل پسر حاج میرزا مفید، شیخ‌الاسلام شد و به شیخ‌الاسلام کبیر معروف گردید.گلریز، مینودر. ص۳۲۷–۳۲۸ حاج میرزا مطلب پسر میرزا محمدباقر شیخ‌الاسلام صاحب دو پسر به نام‌های میرزا موسی و میرزا محمدشفیع بود. میرزا موسی ظاهراً بلاعقب بوده‌است و فرزندان او میرزا حسین، میرزا تقی و میرزا حسن شفیعی بوند.گلریز، مینودر. ص۳۲۸ فرزند سوم میرزا محمدباقر شیخ‌الاسلام، میرزا جواد بوده‌است که سه پسر داشت: حاج میرزا باقر، میرزا احمد و میرزا محمدتقی مروف به حاج میر آقا. میرزا احمد پسر میرزا جواد دو پسر داشته‌است، به نام میرزا حسین مجدالاسلام و حاج میرزا علی‌اکبر.گلریز، مینودر. ص۳۲۸ میرزا حسین مجدالاسلام با مادرشاهزاده که دختر میرحسین‌خان فندرسکی (از نوادگان میرفندرسکی) و شاهزاده بیگم (دختر شاه‌بیگم ضیاءالسلطنه و میرزا مسعود انصاری) بود، ازدواج کرد و صاحب سه پسر شد به نام‌های حاج میرزا ابوتراب ثقه‌الاسلام (جانشین میرزا حسن شیخ‌الاسلام)، میرزا عبدالله امجدالاسلام یا امجدالوزاره و میرهادی که در جوانی درگذشت. امجدالوزاره از عزیزالملوک صاحب دو پسر به نام‌های میرسیدعلی و حسن شیخ‌الاسلامی شد و سرانجام با سیانور خودکشی کرد.مسعودانصاری، شجره‌نامه خانواده مسعودانصاری، ص۵گلریز، مینودر. ص۳۲۸ حاج میرزا باقر، پسر میرزا جواد پسر میرزا محمدباقر، یک پسر داشته‌است به نام میرزا جواد معین‌الاسلام. ص۳۲۸ حاج میرزا علی اکبر برادر مجدالاسلام یک پسر به نام غلامحسین‌خان اقتدارالسلطان داشته‌است.گلریز، مینودر. ص۳۲۸ میرزا محمدتقی معروف به حاج میرآقا فرزند میرزا جواد بلاعقب درگذشته‌است.گلریز، مینودر. ص۳۲۸ خاندان نایب‌الصدر به واسطه میرمحمدشفیع نایب‌الصدر که برادر میرزا محمدتقی شیخ‌الاسلام (متوفی ۱۱۹۹ قمری) بوده‌است، سلسله صدری و نایب‌الصدری از خاندان شیخ‌الاسلام جدا می‌شود. میرمحمدشفیع صاحب سه پسر بود به نام‌های: حاج میرزا سیدمحمدخلیل نایب‌الصدر و خطیب‌حضور فتحعلی‌شاه، آقامیرزا سیدمحمد، معروف به عمو، حاج میرزا فضل‌الله ملاباشی. حاج میرزا محمدخلیل دو پسر داشت: میرزا شفیع معروف به میرزا بزرگ و میرزا عبدالله نایب‌الصدر قزوین. میرزا عبدالله نایب‌الصدر در سال ۱۲۸۷ قمری درگذشت و از همسرش گوهرخانم، صاحب سه پسر بود: میرزا خلیل، میرزا سید بهاءالدین، حاجی میرزا عبدالحسین نایب‌الصدر، متوفی ۱۳۱۳ قمری در قزوین. میرزا خلیل با دختر میرزا نصیر امیرشاهی (برادرزاده سیدعلی‌خان) ازدواج کرد و بدون فرزند درگذشت. میرزا عبدالحسین با ملک‌الحاجیه دختر میرزا نظرعلی حکیم‌باشی محمدشاه قاجار از بطن خاورسلطان خانم (دختر فتحعلی‌شاه قاجار) ازدواج کرد و دو پسر داشت: اول حاج میرزا علی نایب‌الصدر که پسری به نام میرزا سید عبدالله نایب‌الصدر داشت که در جوانی بدون فرزند درگذشت و دوم حاج میرزا محمد صدرالاسلام (صدرالصدوری) که صاحب هفت پسر بود.گلریز، مینودر. ص۳۲۸–۳۲۹ میرزا عبدالحسین چهار دختر نیز داشت که یکی از آن‌ها با میرزا جواد معین‌الاسلام ازدواج کرد. میرزا بهاءالدین، برادر میرزا عبدالحسین نیز دو دختر و یک پسر داشت که یکی از دخترانش همسر صدرالاسلام و دختر دیگر همسر سید عبدالله نایب‌الصدر بود و اولادی نداشت.گلریز، مینودر. ص۳۲۳ خاندان عضدالملک قزوینی میرزا فضل‌الله ملقب به ملاباشی، معلم عباس میرزا ولیعهد فتحعلی‌شاه بود و نزد او در تبریز به سر می‌برد. پسر او میرمحمدحسین عضدالملک قزوینی (متوفی ۱۲۸۹ قمری) از رجال معروف قاجار بود که از سال ۱۲۶۷ هجری قمری به مدت سه سال از سوی امیرکبیر، وزیر مختار ایران در روسیه شد. او دو بار به سمت تولیت آستان قدس رضوی منصوب گردید و در رجب ۱۲۷۶ مقداری از کتاب‌های کتابخانه شخصی خود را وقف کتابخانه آستان قدس رضوی کرد. به نوشته محمدعلی گلریز، از عضدالملک چهار پسر به جا ماند که عبارتند از: میرزا محمدشفیع صدرالممالک، میرزا مهدی‌خان امیرالسلطنه، میرزا حسین مجدالممالک و میرزا محمد امجدالسلطان.گلریز، مینودر. ص۳۲۸–۳۲۹ مهدی بامداد بجای میرزا محمدشفیع، میرزا محمدعلی صدرالممالک را پسر عضدالملک می‌داند و از میرزا محمدشفیع صدرالممالک به عنوان پسر میرزا محمدعلی و نوه عضدالملک نام می‌برد.بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری (جلد سوم). ص۴۴۶ مزارها در رواق شرقی شاهزاده حسین آرامگاه سه تن از خاندان شیخ الاسلام قزوین قرار دارد که سنگ مزار آن‌ها از مرمر و نوشته روی سنگ هر یک چنین است:گلریز، مینودر. | ## جمع‌بندی | ص۶۵۷ العالم ربانی سید محمدتقی بن السید محمدباقر، فوت هزار و دویست و سی و نه الفاضل الصمدانی محمدتقی بن محمدالحسینی، فوت هزار و دویست و نود و نه المحقق لذی لیس له ثانی محمد بن الحاج شفیع، فوت هزار و دویست و سی و نه میرزا حسن رئیس‌المجاهدین پسر میرزا مسعود شیخ‌الاسلام در آبیک قزوین دفن شده‌است و بقعه او آرامگاه رئیس‌المجاهدین نام دارد.