موضوع مقاله: خلق از عدم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خلق از عدم | مقدمه: درخت زندگی یا به عبری «اتز هخاییم» (עץ החיים)، نمادی عرفانی در کابالای یهودیت است که برای توصیف راه رسیدن به هاشم و روشی که او جهان را ex nihilo (از هیچ) آفرید، به کار می‌رود. | ## بخش 1: خلق از عدم | آفرینش از هیچ یا «آفرینش از نیستی» مفهومی در الهیات یهودی، مسیحی و اسلامی است که می‌گوید خدا جهان را از ماده‌ای از پیش موجود نساخته، بلکه آن را از نیستی به هستی آورده است. برای فهم سادهٔ این اندیشه، به چند نمونه توجه کنید: نجار برای ساختن میز به چوب نیاز دارد. اما در آموزهٔ «آفرینش از نیستی» گفته می‌شود که پیش از آفرینش جهان، نه ماده‌ای وجود داشت، نه انرژی‌ای، نه زمان و نه فضا. به زبان ساده، این دیدگاه می‌گوید: «جهان از چیزی ساخته نشده است؛ بلکه به ارادهٔ خدا به وجود آمده است.» این اندیشه با برخی اسطوره‌های کهن تفاوت دارد. در بسیاری از اسطوره‌های باستانی، خدایان جهان را از آب آغازین، آشوب نخستین یا ماده‌ای ازلی می‌سازند. به همین دلیل، الهی‌دانان این آموزه را نشانهٔ قدرت مطلق خدا می‌دانند؛ زیرا خدا نه تنها شکل‌دهندهٔ جهان، بلکه سرچشمهٔ اصلِ وجود آن به‌شمار می‌رود. این آموزه در تقابل با آفرینش از ماده (creatio ex materia) و بنیادگرایی (آفرینش از ماده که نتیجهٔ خودبودیِ منطقی است، که با نام «نتیجهٔ حاصل از خودبودیِ منطقی» نیز شناخته می‌شود، اما بنیادگرایی مدرن کیهان‌شناختی است و با بهبودهایی از دیدگاه سدهٔ هفدهم همراه است که گاهی در قالب ضرب‌المثل «از هیچ، هیچ پدید نمی‌آید» بیان می‌شود، به این معنی که همه چیز «از ماده» شکل گرفته‌اند، یعنی از چیزهای پیش‌موجود قرار دارد. آفرینش از ماده «آفرینش از ماده» به این ایده اشاره دارد که ماده همیشه وجود داشته است و کیهان امروزی، بازآراییِ مادهٔ بنیادیِ پیش‌موجود است؛ این ایده گاهی با ضرب‌المثل فلسفیِ «از هیچ، هیچ پدید نمی‌آید» بیان می‌شود.Pruss, 2007, p. 291 در کیهان‌شناسی باستانی خاور نزدیک، جهان از مادهٔ بی‌شکلِ ابدی «از ماده» شکل گرفته است،Berlin, 2011, pp. 36, 48 در اساطیر سومر، این اقیانوس کیهانی به صورت ایزدبانو نامو تصویر می‌شود که «زاده‌گرِ آسمان و زمین» است و همیشه وجود داشته است؛Wasilewska, 2000, pp. 45, 49, 54 در حماسه آفرینش بابلی انوما الیش، آشوبِ پیش‌موجود از آب شیرینِ آپسو و آب شورِ تیامات تشکیل شده است و مردوک از تیامات، آسمان و زمین را آفرید؛ در اسطوره‌های آفرینش مصری، آشوب آبیِ پیش‌موجود در قالب خدای نون نمود می‌یابد و با تاریکی مرتبط است که تپهٔ نخستین (یا در برخی نسخه‌ها، یک نیلوفر آبی نخستین، یا در برخی دیگر، یک گاو آسمانی) را به دنیا آورد؛ و در سنت‌های یونانی، سرچشمهٔ نهایی جهان، بسته به منبع، گاهی اوکئانوس (رودخانه‌ای که زمین را احاطه کرده)، شب یا آب است.Gregory, 2008, p. 21 در سفر پیدایش به همین ترتیب، روایت آفرینش در سفر پیدایش با عبارت عبری «برِشیت بارا الوهیم ات هاشاماییم وِات هاآرتز» آغاز می‌شود که حداقل به سه صورت قابل تفسیر است: به عنوان گزاره‌ای که کیهان آغازی مطلق داشته است («در آغاز، خدا آسمان‌ها و زمین را آفرید...») به عنوان گزاره‌ای که وضعیت جهان را در زمانی که خدا شروع به آفرینش کرد، توصیف می‌کند («هنگامی که خدا شروع به آفریدن آسمان‌ها و زمین کرد، زمین بی‌شکل بود...») به عنوان اطلاعات پیش‌زمینه («هنگامی که در آغاز، خدا آسمان‌ها و زمین را آفرید، در حالی که زمین بی‌شکل بود... 30 اگرچه گزینه اول دیدگاه سنتی است، مفسران خاخامی و کارشناسان زبان عبری از سده‌های میانه پیشنهاد کرده‌اند که به دلایل صرفاً زبانی و تفسیری، نمی‌توان این گزینه را بر گزینه دوم یا سوم ترجیح داد. در حالی که جوامع مدرن ما منشأ ماده را پرسشی با اهمیت حیاتی می‌دانند، ممکن است برای فرهنگ‌های باستانی چنین نبوده باشد. 5 ممکن است بیشتر نگران شکل دیگری از آفرینش بوده‌اند، مانند اینکه خدا به یک ژرفنای بی‌هدف و بی‌کنش، شکل و نقش بخشیده باشد که مشابه دیگر داستان‌های آفرینش و چارچوب‌های اسطوره‌ای در خاور نزدیک باستان است.Walton, 2006, p. 183 آفرینش از هیچ در دین «آفرینش از هیچ» آموزه‌ای است که می‌گوید تمام ماده توسط خدا در یک کنشِ آغازگر آفریده شده است که به واسطهٔ آن کیهان پا به عرصه وجود گذاشته است.Bunnin, Yu, 2008, p. 149 بنیان‌گذار نوافلاطونی‌گری در سدهٔ سوم، فلوطین، استدلال می‌کرد که کیهان به جای آن، صدوری از خداست. Thomas” ادیان سنتی آفریقایی ادیان سنتی آفریقایی تمایل دارند آفرینش از ماده را به «آفرینش از هیچ» ترجیح دهند، و این آموزه در ادیان آکان، آچولی و یوروبا غایب است. فیلسوف غنایی، کواسی ویردو، استدلال کرده است که برخی ادیان مانند دین‌های شونا، نوئر و بانیارواندا، «مفهوم آفرینش از هیچ را تأیید می‌کنند». | ## بخش 2: خلق از عدم | خاور نزدیک باستان اگرچه کیهان‌شناسی باستانی خاور نزدیک به عنوان فرایندی از «آفرینش از ماده» خوانده می‌شود،Tamtik, 2007, pp. 24–26 هیلبر این تفاسیر را رد کرد و هر دو را سازگار با «آفرینش از ماده» دانست و در عوض پیشنهاد کرد که برخی از بخش‌های کتاب اشعیا، کتاب امثال و مزامیر به شکلی از «آفرینش از هیچ» اشاره دارند.Hilber, 2020, pp. 178–181 ستایش‌نامه‌های کیهان‌شناختیِ کتاب عاموس نیز دیدگاهی از آفرینش «از هیچ» را ارائه می‌دهند.Ayali-Darshan, 2024 معنویت باکونگو در دین باکونگو، مردم باکونگو بر این باورند که «جهان در آغاز خالی بود؛ این یک mbûngi بود، یک چیز خالی، یک حفره، بدون حیاتِ قابل مشاهده». باور بر این است که خدای آفریننده، نزامبی، به همراه همتای مؤنث خود به نام نزامبیچی، جرقهٔ آتشی به نام کالونگا آفریدند و آن را به درون «امبونگی» فراخواندند. «کالونگا» رشد کرد و به نیروی عظیمی در درون «امبونگی» تبدیل شد و توده‌ای از همجوشی ایجاد کرد. هنگامی که توده بیش از حد داغ شد، نیروی گرم‌شده باعث شد توده از هم بپاشد و پرتابه‌هایی به بیرون از «امبونگی» پرتاب کند. آن پرتابه‌ها به توده‌های مجزایی تبدیل شدند که پراکنده گشتند و با سرد شدن آتش‌ها، سیارات شکل گرفتند و حیات پدید آمد. باکونگوها معتقدند این فرایندی بود که نزامبی برای آفرینش جهان، خورشید، ستارگان، سیارات و غیره به کار برد. به همین دلیل، «کالونگا» به عنوان سرچشمهٔ حیات دیده می‌شود و باکونگوها معتقدند حیات مستلزم تغییر مداوم و حرکت همیشگی است. شباهت‌های بین باور باکونگو به کالونگا و نظریه مهبانگ مورد مطالعه قرار گرفته است. برخلاف بسیاری دیگر از ادیان سنتی آفریقایی، باورهای آفرینشی باکونگو با «آفرینش از هیچ» سازگار است. این آموزه از اوایل پیدایش مسیحیت در محافل مسیحی دفاع شده است و نخستین بیان صریح آن در اواخر سده دوم توسط تئوفیلوس انطاکی در کتاب «به اتولیکوس» آمده است. او در فصلی با عنوان «عقاید پوچ فیلسوفان دربارهٔ خدا» می‌نویسد: > همان‌طور که در تمام این جهات خدا از انسان قدرتمندتر است، در این مورد نیز چنین است؛ که او از چیزهایی که نیستند، چیزهایی را می‌آفریند و آفریده است. بنابراین شواهدی وجود دارد که آفرینش «از هیچ» حداقل در برخی محافل کلامی مسیحی در سده سوم مورد بحث بوده است.May, 2004, p. 51 برخی الهی‌دانان جایگزین‌هایی برای «آفرینش از هیچ» پیشنهاد کرده‌اند، مانند ایده آفرینش جهان توسط خدا از ذات خود (ex ipse) که نشان می‌دهد جهان شبیه به خداست. 3-4 مفهوم «آفرینش از هیچ» زیربنای برخی استدلال‌های مدرن برای اثبات وجود خدا در میان فیلسوفان مسیحی و دیگر فیلسوفان خداباور است، به ویژه آن‌طور که در برهان جهان‌شناختی بیان شده است، و همچنین تجلی خاص‌تر آن در برهان جهان‌شناختی کلام.Craig, 2000, p. خدا جهان را در شش روز نیافریده، بلکه در یک لحظهٔ ابدی خارج از زمان آفریده است و در موجودات، دلایل علیت آن‌ها (به نام rationes seminales) را قرار داده که متعاقباً توسعهٔ آن‌ها را بر اساس قانون الهی مدیریت کرده است. آفرینش باید در پرتو تفسیر شود که بر اساس آن خدا چیزها را با «نظم، وزن و اندازه» می‌آفریند. او استدلال می‌کند که عدد ۷ مهم است و به عنوان نمادی از کمال کار آفرینشی خدا عمل می‌کند. | ## بخش 3: خلق از عدم | او پیشنهاد می‌کند که سه روز اول آفرینش را نمی‌توان کامل دانست زیرا خورشید در روز چهارم آفریده شد. آگوستین همچنین استدلال می‌کند که مفهوم استراحت خدا در روز هفتم مورد تردید است، زیرا خدا به عنوان کسی که دارای تمام اشکال ثروت است و از نظر ابدی تغییرناپذیر است، توصیف می‌شود؛ بنابراین، تغییر در وضعیت بین روز ششم و هفتم غیرمنطقی تلقی می‌شود. او بر مفهوم تغییرناپذیری الهی تأکید می‌کند و تصریح می‌دارد که هیچ چیزی نمی‌تواند در هیچ نقطه‌ای به ذات الهی اضافه شود - در رابطه با وحدتِ خدای سه‌گانه مورد پرستش در مسیحیت نیقیه - در حالی که اقانیم متمایز در تثلیث را به رسمیت می‌شناسد. به گفته آمِبروس، استراحت خدا پس از آفرینش بشر رخ می‌دهد زیرا خدا در وجود انسان استراحت می‌کند، که اجازه می‌دهد رابطه‌ای عاشقانه برقرار شود. در این زمینه، استراحت خدا به عنوان تحقق عشق به مخلوقاتش درک می‌شود که با مفهوم رستگاری در الهیات مسیحی مرتبط است. کلیسای عیسی مسیح قدیسان آخرالزمان پیروان کلیسای عیسی مسیح قدیسان آخرالزمان برخلاف مسیحیان نیقیه، معتقد نیستند که خدا جهان را «از هیچ» آفریده است.Bushman, 2008, p. 71 در عوض، برای قدیسان آخرالزمان، کنش آفرینشی خدا اساساً سازماندهیِ مادهٔ پیش‌موجود، یا «آفرینش از ماده» است. اسلام بیشتر دانشمندان اسلام، مانند یهودیت و مسیحیت، بر این باورند که خدا محرک اول و آفریننده است؛ او جهان را از مادهٔ پیش‌موجود نیافریده است.Friemuth, 2013, p. 29 and 96 یهودیت یکی از نخستین بیان‌های ثبت‌شده از مفهوم «آفرینش از هیچ» در متن غیرکانونی یهودی، مکابیان دوم است. در مکابیان دوم ۷:۲۸، نویسنده می‌نویسد: > ای فرزندم، از تو تمنا دارم که به آسمان و زمین بنگری و تمام آنچه در آن‌هاست را در نظر آوری، و اقرار کنی که خدا آن‌ها را از آنچه وجود نداشت آفرید، و نسل بشر نیز به همین طریق به وجود می‌آید.Harrell, 2011, p. 232 برخی علیه تفسیر مکابیان دوم به این شکل استدلال کرده‌اند و هیچ‌کدام از کتاب‌های مکابیان در کانن یهودی گنجانده نشده‌اند.Wolters, 1994, pp. 143–144 در سده نخست میلادی، فیلون اسکندرانی، یک یهودی هلنیستی، ایده پایه آفرینش «از هیچ» را مطرح کرد، هرچند به صورت نامنسجم. فیلون مفهوم یونانیِ جهانی ابدی را رد کرد و معتقد بود که خدا خودِ زمان را آفریده است. در جاهای دیگر استدلال شده است که او ماده‌ای پیش‌موجود در کنار خدا فرض کرده است.May, 2004, p. 10 پژوهشگران بعدی، مانند هری اوسترین ولفسون، کیهان‌شناسی فیلون را به گونه‌ای دیگر تفسیر کردند و استدلال کردند که آن ماده به‌اصطلاح پیش‌موجود، در واقع آفریده شده بوده است. سعدیا گائون، خاخام، گائون، فیلسوف و مفسر اهل مصر میانه-فلسطین در اواخر سده نهم و دهم، آفرینش «از هیچ» را به‌طور رسمی با کتاب «کتاب الامانات و الاعتقادات» که نخستین الهیات نظام‌مند یهودیت ربانی است، وارد تفسیر تنخ یهودی کرد. 103-104 حسیدیسم و کابالا فیلسوفان یهودی سده‌های نهم و دهم مفهوم «یش مِه‌آیین» (هستی از نیستی) را پذیرفتند که با فیلسوفان یونانی و موضع ارسطویی که جهان از ماده نخستین آفریده شده و/یا ابدی بوده، در تضاد است. رواقی‌گری رواقی‌گری، که توسط زنون کیتیونی در حدود ۳۰۰ پیش از میلاد تأسیس شد، بر این باور است که آفرینش از هیچ غیرممکن است و زئوس جهان را از ذات خود آفریده است. | ## جمع‌بندی | در علم مدرن نظریه مهبانگ، در تقابل با الهیات، یک نظریه علمی است؛ این نظریه هیچ توضیحی درباره وجود کیهانی ارائه نمی‌دهد بلکه تنها توصیفی از چند لحظه نخست وجود کیهان کنونی است.Van Till, 1990, p.