موضوع مقاله: منبع‌شناسی تاریخ غزنویان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # منبع‌شناسی تاریخ غزنویان | مقدمه: تاریخ یمینی عتبی: تاریخ یمینی از ابونصر محمد عتبی، وقایع غزنویان را از ظهور سبکتگین تا سال ۴۱۲ هجری / ۱۰۲۱ دربرگرفته‌است. | ## بخش 1: منبع‌شناسی تاریخ غزنویان | به نظر تردول، عتبی در تلاش بوده‌است تا نشان دهد غزنویان از طریق انتقال مشروع قدرت از سامانیان به سلطنت رسیدند. عتبی تاریخ خود را با گزارش از ورود آلپ‌تگین به غزنه، انتخاب سبکتگین و پیروی‌های او آغاز می‌کند و سپس دلایل نفوذ ترکان به قلمرو نوح بن منصور را بیان می‌کند. زین‌الاخبار گردیزی: تاریخ عمومی عبدالحی گردیزی، زین‌الاخبار در نیمه قرن ۵ در دربار عبدالرشید در غرنه نوشته‌شد. دربارهٔ گردیزی اطلاعات کمی موجود است، ممکن است وی یکی از دبیران یا مقامات پایین‌مرتبه دربار محمود بوده‌باشد. شاید او با آن گردیزی که لوای حکومت را از طرف خلیفه القادر برای مسعود به نیشابور آورد نسبتی داشته‌باشد. این منبع به تمامی تاریخ ایران به‌ویژه خراسان توجه نشان داده‌است و از پادشاهان ایران باستان صحبت می‌کند تا غزنویان. یکی از موضوعات اصلی این اثر انتقال قدرت است که غزنویان حلقهٔ آخر این زنجیرهٔ انتقال هستند. در تاریخ گردیزی محمود غزنوی به عنوان سلطان غازی وظیفهٔ حمایت از دین راستین و تبلیغ آن و سرکوبی بدعت‌گزاران و جلوگیری از گسترش بدعت را دارد. گردیزی به جهاد محمود علیه دیگر ادیان و آداب کشورداری او اشاره می‌کند؛ وی نکات مهمی از جمله دستور ابن محمد برای اعدام تاهرتی و غلبه او بر دره‌های قیرات و نور در هند و پیوستن شاهان آن‌ها به اسلام را شرح می‌دهد. وی دیدار محمود با فرمانروای قراخانی، قدرخان یوسف را که در سال ۴۱۶ هجری / ۱۰۲۵ میلادی شکل گرفته و خود در آن حضور داشته‌است را به‌صورت مفصل شرح می‌دهد. | ## بخش 2: منبع‌شناسی تاریخ غزنویان | بخش تاریخی کتاب با گزارش کشتار شاهزادگان و اشراف غزنوی به دستور مودود به قصد انتقام و قتل پدرش پایان می‌یابد. سبک آن ساده و سر راست است، فاقد صنعت‌گری‌های بلاغی است و نشان‌دهنده این است که اثری است تربیتی. تاریخ بیهقی: ابوالفضل محمد بن حسن بیهقی در سال ۳۸۵ / ۴۷۰ هجری _ ۹۹۵ / ۱۰۷۷ میلادی در منطقه بیهق به دنیا آمد. وی در حدود سال ۴۱۲ / ۱۰۲۱ هجری _ ۱۰۲۱ / ۱۰۲۲ میلادی وارد دیوان رسالت غزنوی شد و به‌عنوان دستیار رئیس دیوان، ابونصر مشکان مشغول به کار شد. بیهقی در حکومت مسعود اول و جانشینان وی به کار خود ادامه داد و در زمان عبدالرشید به ریاست دیوان رسالت رسید. نکتهٔ مهم در کار بیهقی این است که شاهد وقایعی که ذکر کرده، بوده‌است و آن‌ها را از روی اسناد دیوانی شرح می‌دهد. دیگر جنبهٔ مهم او، بعد اخلاقی‌اش است که در خطبه‌ای که پیش از حکومت مسعود ذکر کرده‌است کاملاً مشخص است. به اعتقاد بیهقی خواست و تقدیر الهی بوده که غزنویان به قدرت رسیدند، اما نگهداری حکومت بستگی به عمل خود انسان دارد و در گرو فعالیت‌های فرمان‌روا است. بیهقی می‌گوید وقتی در نیشابور بوده‌است و پیش از آن‌که به خدمت غزنویان برسد؛ داستان‌هایی دربارهٔ کارهای بزرگ مسعود جوان شنیده‌است، اما دوست داشته شنیده‌های خود را از منبع قابل اعتمادی بشنود که آن‌ها را به چشم خود دیده‌باشد. او داستان را جزء به جزء ذکر می‌کند و حکایت‌هایی که در گزارش اعدام حسنک گفته‌می‌شود در خدمت مقاصد تعلیمی و اخلاقی است. | ## بخش 3: منبع‌شناسی تاریخ غزنویان | تاریخ بیهقی دربارهٔ حکومت مسعود، تصاویری از امور و دسیسه‌های درباریان وی را ترسیم می‌کند و همچنین گزارشی دربارهٔ لشکرکشی‌های وی به نقاط مختلف ارائه شده‌است. بخش نخست آن که به تاریخ سیستان و صفاریان پرداخته‌است و در حوالی سال ۴۴۸ هجری / ۱۰۶۲ میلادی تمام می‌شود به دست یک مؤلف و ادامه آن با سبکی متفاوت به دست مؤلفانی دیگر اتفاقات سال‌های ۴۶۵ هجری / ۱۰۷۳ میلادی را دربرگرفته‌است. تاریخ سیستان در بخش نخست از زد و خورد میان خوارج، سپاهیان اموی و عباسی، لشکرکشی‌های یعقوب در جنوب ایران، اقدامات طاهر و محمود صحبت می‌کند. در این قسمت به رویدادهای پیش آمده در سیستان به هنگام سلطه غزنویان و سلجوقیان اشاره می‌کند؛ از جمله: سرکوب شورش‌ها، غارت زرنگ به دست سپاهیان محمود، قحطی و وبا و کشمکش میان مقامات غزنوی و رهبران محلی. کتاب هایی که در این دوره نوشته شده متأسفانه از کتاب غرر اخبار ملوک فرس و سیرهم که ابومنصور عبدالملک ثعالبی نیشابوری آن را به زبان عربی در چهار مجلد قبل از سال 412 ق به دستور نصر بن ناصرالدین سبکتگین (برادر سلطان محمود) تألیف کرده، بیش از دو جلد (در باب تاریخ ایران باستان و تاریخ جهان تا ظهور اسلام) باقی نمانده است. از این روی ما از اطلاعاتی که درباره سلسله‌ها و خاندان‌های بزرگ ایرانی و از جمله، سلسله غزنویان که در مجلدهای از میان رفته کتاب یاد‌شده وجود داشته، بی‌بهره‌ایم. تحقیقات معاصر با آن‌که در مورد اوضاع و احوال علمی و فرهنگی و ادبی و نیز شرح حال فرهیختگان عهد غزنوی و آثار آنان در تألیفات متعدد صاحب‌نظران معاصر ایرانی سخن رفته است، اما در زمینه تالیف ارزشمند و جامع ذبیح‌الله صفا با عنوان تاریخ ادبیات در ایران، هم‌چنان جایگاه ممتازی دارد. در قسمت‌هایی از این کتاب، درباره اوضاع اجتماعی، سیاسی، علمی، مذهبی و ادبی عهد غزنویان و اندیشمندان و نام‌آوران عرصه علمی، فرهنگی و مذهبی در آن روزگار به صورتی شایسته سخن گفته شده‌است. | ## جمع‌بندی | در کتاب از گذشته ادبی ایران تألیف عبدالحسین زرین‌کوب مطالب جالب توجهی در باب اوضاع علمی و ادبی در عهد غزنویان موجود می‌باشد.