موضوع مقاله: کوسم سلطان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کوسم سلطان | مقدمه: کوسم سلطان (زاده ۱۵۸۹ یونان – مرگ ۳ سپتامبر ۱۶۵۱ استانبول) همچنین معروف به ماه‌پیکر سلطان تنها همسر عقدی و خاصگی سلطان احمد یکم و والده سلطان و مادر مراد چهارم، ابراهیم یکم، همچنین نامادری عثمان دوم و مادربزرگ محمد چهارم بود یکی از چهره‌های مهم دوره سلطنت زنان بود. | ## بخش 1: کوسم سلطان | کوسم به مدت نه سال نایب‌السلطنه پسرش مراد چهارم و سپس به مدت سه سال نایب‌السلطنه نوه‌اش محمد چهارم شد، همچنین در چهار سال اول سلطنت پسر جوانش ابراهیم یکم ارکان دولت را رسماً دردست داشت، محبوبیت بیش از حد وی در نزد ینی‌چری‌ها و مردم استانبول از او چهره‌ای مشهور ساخت. گفته می‌شود که او دختر یک کشیش در جزیره تینوس بود که قبل از ازدواج آناستازیا بات نام داشت. او به عنوان برده توسط حکمران بوسنی خریداری شده و در سن چهارده سالگی به حرم‌سرای سلطان احمد اول فرستاده شد. بعد از گرایش به اسلام نام او را به ماه‌پیکر (به معنای اندامی مانند ماه) تغییر دادند. صفیه سلطان مادربزرگ قدرتمند و بانفوذ احمد که اداره حرم را به‌عهده داشت و شخصاً کل سیاست‌های دربار عثمانی را تعیین می‌کرد و متحدانی قدرتمند بر اداره کل امپراتوری عثمانی داشت از قدرت به همراه افراد جناح خود برکنار شد و در ۱۹ فوریه ۱۶۰۴ به کاخ قدیمی منتقل گردید. یک سال بعد در نوامبر سال ۱۶۰۵ خندان سلطان والده سلطان احمد و رئیس حرمسرا درگذشت. این موقعیت سبب شد که کوسم که یکی از بانوان خاص حرم بود در راس هرم قدرت اداره حرم قرار گیرد.Peirce 1993, p. 129 کوسم در طول دوره تصدی خود به عنوان خاصگی تلاش کرد تا برادر همسرش، مصطفی، را از اعدام در امان نگه دارد. نفوذ وی بر سلطان در سالهای بعد بسیار افزایش یافت و به یکی از مشاوران اصلی وی تبدیل شد. با این حال، او از درگیر شدن روزانه در امورهای جدی و سرنوشت ساز امپراتوری پرهیز می‌کرد زیرا سلطان نمی‌خواست همانند پدران خود تحت سایه همسرش قرار گیرد. کوسم، به عنوان یکی از زنان خاص حرم‌سرای احمد یکم، وظیفه‌ای طولانی مدت به عنوان نگهبان شاهزاده‌ها در دربار داشت و به نظر می‌رسد که تغییرات قابل توجهی که در الگوی جانشینی تاج و تخت در زمان احمد به‌وجود آمد نتیجه تلاش‌های وی باشد. کوسم اهمیت منافع شخصی خود را دریافته بود به ویژه این که او دیگر به عنوان یکی از زنان خاص حرم نبود بلکه مادر شاهزاده‌ای بود که در انتظار تخت پادشاهی بود. به گفته سفیر ونیزی کوسم برای نجات مصطفی از کشته شدن به وسیله برادرش با این هدف که پسر خود را نیز از این سرنوشت نجات دهد با جدیت لابی کرده و تلاش کرد قوانین جانشینی را از پدر به پسر به برادر به برادر تغییر دهد که پسران خودش به نوبت بر تخت بنشیند. سفیر رومی گزارشی از ضرب و شتم یکی از زنان حرم‌سرا به‌دستور سلطان در سال ۱۶۱۲ را داده به این دلیل که ماه‌پیکر را رنجانده بود. او همچنین تلاش کرد که مصطفی برادر شوهر خود را از اعدام نجات دهد و موانع سر راه ماه فیروز که مشغول لابی به نفع پسرش بود را از بین ببرد، او همچنین در اواخر سلطنت شوهرش احمد در سال ۱۶۱۶ به عقد سلطان درآمد و این نفوذ زیادی را در امور دربار که مرکز اداره همه امپراتوری بود به او داد.Peirce 1993, p. دوران تبعید سلطان احمد مانند پدرش، محمد سوم و مادرش خندان سلطان در جوانی (۲۸ سالگی) در ۲۲ نوامبر ۱۶۱۷ درگذشت. مرگ او سبب شد کوسم سلطان موقعیتش را در کاخ توپ کاپی از دست داد و در زمان سلطنت برادر شوهرش مصطفی یکم و نا پسریش عثمان دوم در کاخ قدیمی زندگی کند. | ## بخش 2: کوسم سلطان | او می‌خواست از نبود والده سلطان در حرم عثمان استفاده کرده و خود والده سلطان شود اما با اینکه عثمان در کودکی تحت آموزش کوسم بزرگ شده بود نقشه او نتیجه‌ای نداد.Peirce 1993, p. والده سلطان دوره اول ماه‌پیکر، زمانی که پسرش مراد چهارم در تاریخ ۱۰ سپتامبر ۱۶۲۳ به سلطنت رسید دوباره قدرت را به دست آورد. پس از آن نه تنها لقب والده سلطان را به کوسم دادند بلکه به دلیل کم سن بودن پسرش به عنوان نایب السلطنه (حاکم موقت) نیز شناخته می‌شد. در طول زمامداری پسرش از ۱۰ سپتامبر ۱۶۲۳ تا ۱۰ می ۱۶۳۲ در بیشتر موارد زمامداری سلطان مراد چهارم او بود که با تسلط بر پسرش از طریق نام سلطان اساساً امپراتوری عثمانی را اداره می‌کرد. او حتی پس از سال ۱۶۳۲ زمانیکه که دیگر به عنوان نایب السلطنه پسرش متوقف شده بود و دیگر سمتی رسمی نداشت، همواره در جلسات دیوان (کابینه اداره دولت) از پشت پرده شرکت می‌کرد و هرگاه که از طرف مقامات دولت و فرماندهان ایالات‌ها دادخواست‌هایی، مکاتبه‌هایی و مخاطبانی به‌طور روزانه و پی‌درپی برای حل‌وفصل امورات فراوان مملکتی به سلطان می‌رفتند، او نیز بسیاری از مواقع در کنار پسرش حضور داشت. پس از درخواست وزیر اعظم کمانکش کارا مصطفی پاشا برای به دست گرفتن سلطنت، ابراهیم مشکوک شد که مبادا مرگ برادرش ساختگی بوده و راهی برای به تله انداختن او می‌باشد. زمانیکه در سال ۱۶۴۰ ابراهیم یکم جانشین برادرش شد نشان داد که ثبات اخلاقی لازم برای اداره حکومت و اعمال قدرت را ندارد. از آنجایی که ابراهیم یکم تنها بازمانده مرد پادشاهی عثمانی بود، مادرش او را تشویق می‌کرد تا خود را با زنان زیبای حرم سرگرم نگه دارد. مشغولیت پادشاه به حرم‌سرا و بی‌توجهی به اداره امور روزمره حکومت به کوسم اجازه داد تا قدرت را به واسطه پسرش به‌دست گرفته و به نام پسرش حکمرانی کند، اما کوسم بتدریج نفوذ خودش را بر پسرش از دست داد و مورد بدگمانی سلطان قرار گرفت و مجبور به ترک کاخ امپراتوری شد و این اقدام قدرت و دخالت‌هایش در سیاست‌های حکومت در کاخ توپقاپی را گرفت.Quioted in Thys-Senocak, p.26. در سال ۱۶۴۷ وزیر اعظم صالح پاشا، کوسم سلطان و شیخ الاسلام عبدالرحیم افندی تلاش ناموفقی برای خلع ابراهیم و جانشینی پسر وی انجام دادند. وزیر اعظم از شیخ الاسلام درخواست کرد که دستور اعدام سلطان ابراهیم را اعلام کند و اعلام شد که اگر دو خلیفه وجود داشت یکی را بکشید. کوسم رضایت خود را اعلام کرد و گفت اگر او زنده بماند نه شما و نه من را زنده نخواهد گذاشت و ما قدرت حکومت را از دست خواهیم دارد. دوره سوم سرانجام کوسم نوه ۶ ساله‌اش محمد چهارم را به دیوان معرفی کرد و گفت بیایید ببینید می‌خواهید با او چه کنید. بدین ترتیب کوسم خودش را به عنوان نایب السلطنه معرفی کرد و بین سالهای ۱۶۴۸ تا ۱۶۵۱ آزادانه فرمانروایی کرد. با پادشاهی محمد لقب والده سلطان (مادر سلطان) بایستی به مادر وی یعنی تورخان سلطان داده می‌شد. به هر حال تورخان به‌دلیل جوانی و بی تجربگی نادیده گرفته می‌شد و به جای وی کوسم به قدرت‌ها و مسئولیت‌های عالی سلطنتی دست یافت. کوسم مادر دو سلطان بود بنابراین تجربه بیشتری داشت.Peirce, p.250 مرگ تورخان سلطان، والده محمد چهارم یکی از افرادیست که در به قتل رسیدن کوسم سلطان دست داشت. | ## بخش 3: کوسم سلطان | وی در جدال خود با کوسم برای به‌دست آوردن عنوان والده سلطان، توسط خواجه‌ای که رئیس حرم بود و از طرف وزیر اعظم حمایت می‌شد درحالی‌که کوسم از حمایت جان‌نثاران دربار برخوردار بود. اگر چه مقام کوسم به‌عنوان والده سلطان برای دولت خوشایند بود اما مردم از دخالت جان‌نثاران در امور حکومت ناراضی بودند. در این جنگ قدرت کوسم تصمیم گرفت محمد را خلع و یکی دیگر از نوه‌های خود را جانشین او کند. این جابجایی بیشتر به دلیل کنار گذاشتن عروسش با کسی بود که بتواند راحت‌تر بر او تسلط داشته باشد. جسدش را از کاخ توپکاپی به قصر قدیمی منتقل کردند و در مقبره همسرش احمد اول در مسجد آبی دفن کردند. فرزندان ماه‌پیکر سلطان ده فرزند داشت و از بین پسرانش مراد چهارم و ابراهیم یکم به سلطنت رسیدند. شاهزاده محمد (۱۱ مارس ۱۶۰۵ استانبول – اعدام ۱۲ ژانویه ۱۶۲۱ استانبول در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) به فرمان عثمان دوم اعدام شد. عایشه سلطان (۱۶۰۶ استانبول – ۱۶۵۸ استانبول، در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) هفت بار ازدواج کرد. فاطمه سلطان (۱۶۰۷ استانبول – ۱۶۷۰ استانبول، در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) هفت بار ازدواج کرد. گوهرخان سلطان (۱۶۰۸ استانبول – ۱۶۶۲ استانبول، در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) سه بار ازدواج کرد. خانزاده سلطان (۱۶۰۹ استانبول – ۲۱ سپتامبر ۱۶۵۰ استانبول، در مقبره مصطفی یکم در ایاصوفیا دفن شد) دو بار ازدواج کرد. مراد چهارم، (۲۵ ژوئیه ۱۶۱۱ استانبول – ۸ فوریه ۱۶۴۰ استانبول در مقبره احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) شاهزاده سلیمان (تولد ۱۶۱۲ استانبول – اعدام ۲۷ ژوئیه ۱۶۳۵ استانبول، در مقبرهٔ احمد یکم در مسجد آبی دفن شد) شاهزاده قاسم (۱۶۱۳ استانبول – اعدام ۱۷ فوریه ۱۶۳۸ استانبول در مقبره محمد سوم در ایاصوفیا دفن شد) به فرمان مراد چهارم اعدام شد. شاهزاده سلیم(۱۶۱۴ استانبول – اعدام ۱۷ فوریه ۱۶۳۸ استانبول در مقبره محمد سوم در ایاصوفیا دفن شد) به فرمان مراد چهارم اعدام شد. ابراهیم یکم (۵ نوامبر ۱۶۱۵ استانبول – ۱۸ اوت ۱۶۴۸ استانبول، در مقبره مصطفی یکم در ایاصوفیا دفن شد) آثار کاروانسرای والده‌خان را در زمان مراد چهارم به دستور والده کوسم سلطان ساختند. هدف کوسم این بود که درآمد این کاروانسرا وقف مسجد چینی‌لی بشود که در اسکودار خودش ساخته بود. در کتاب حدیقه‌الجوامع اثر ایوان سرایی حسین افندی نوشته شده که مسجد چینی‌لی که آن را والده‌خان ساخته‌است، درآمدش براساس وقف کاروانسرای والده‌خان بوده‌است. | ## جمع‌بندی | یکی از آثار دیگری مسجدی است که به دستور کوشم سلطان درست شد، عاتیکه سلطان کوچک‌ترین دختر کوشم سلطان بود کوشم سلطان او را بسیار دوست داشت برای همین آن مسجد را برای او ساخت و نام آن مسجد را مسجد عاتیکه سلطان گذاشت در فرهنگ عامه در سال ۲۰۱۵ سریالی به نام سده باشکوه: کوسم، بر اساس زندگی کوسم سلطان ساخته شده و در آن آناستازیا تسیلیمپو (بازیگر یونانی) نقش نوجوانی او و برن ساعات نقش جوانی وی و همچنین نورگول یشیلچای نقش میانسالی وی را ایفا کردند.