موضوع مقاله: جهان‌بینی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جهان‌بینی | مقدمه: جهان‌بینی یا جهت‌گیری بنیادین شناختی یک فرد یا جامعه است که دربرگیرندهٔ مجموع دانش، فرهنگ و دیدگاه آن فرد یا جامعه است. | ## بخش 1: جهان‌بینی | هنگامی که دو نفر یک پدیدهٔ یکسان از جهان واقعی را می‌نگرند، اگر جهان‌بینی‌هایشان با هم فرق داشته باشد، ممکن است هر کدام چیزهایی ببینند که دیگری نمی‌بیند و در نتیجه با وجود اینکه هر دو یک چیز را نگاه کرده‌اند، به نتیجه‌گیری‌های متفاوتی برسند. جهان‌بینی می‌تواند شامل فلسفهٔ طبیعی، پیش‌فرض‌های بنیادین هستی‌شناختی و هنجاری، یا درون‌مایه‌ها، ارزش‌ها، احساسات و اصول اخلاقی باشد. ریشه‌شناسی واژه به زبان انگلیسی اصطلاح «ورد ویو» worldview گرته‌برداری از واژهٔ آلمانی است که از (به معنای «جهان») و (به معنای «ادراک» یا «دیدگاه») ساخته شده است. این مفهوم در فلسفهٔ آلمانی، به‌ویژه معرفت‌شناسی، جایگاه مهمی دارد و به «نگرش کلی انسان به جهان هستی» اشاره می‌کند. افزون بر این، به چارچوبی از ایده‌ها و باورها اشاره دارد که تصویری فراگیر از جهان می‌سازد و یک فرد، گروه یا فرهنگ از طریق آن جهان را می‌نگرد، تفسیر می‌کند و با آن تعامل می‌کند. این واژه برای اشاره به «نگرش کلی به جهان» یا «تصویر ذهنی فراگیر از هستی» نزد یک مردم، خانواده یا شخص به کار می‌رود. یک مردم از تجربهٔ منحصربه‌فردی سرچشمه می‌گیرد که آن مردم طی هزاران سال از سر گذرانده‌اند. زبان یک مردم، این نگرش را در قالب نحو و معناهای ضمنی و معناهای صریح خود بازتاب می‌دهد. اصطلاح اغلب به اشتباه به ویلهلم فون هومبولت، بنیان‌گذار زبان‌شناسی فرهنگی آلمانی، نسبت داده می‌شود. از سوی دیگر، که نخست توسط ایمانوئل کانت به کار رفت و بعدها توسط هگل رواج یافت، بیشتر به فلسفه‌ها، ایدئولوژی و دیدگاه‌های فرهنگی یا دینی اشاره دارد تا به شیوهٔ درک واقعیت در جوامع زبانی. در سال ۱۹۱۱، فیلسوف آلمانی ویلهلم دیلتای مقاله‌ای با عنوان «انواع و تکامل آن‌ها در متافیزیک» منتشر کرد که بسیار تأثیرگذار شد. دیلتای جهان‌بینی را نوعی نگرش به زندگی دانست که سه جنبه را در بر می‌گیرد: آنچه می‌دانیم (شناختی)، آنچه ارزیابی می‌کنیم (ارزشیابانه) و آنچه می‌خواهیم (ارادی). هرچند جهان‌بینی‌ها همواره در ادبیات و دین بیان شده‌اند، فیلسوفان کوشیده‌اند در نظام‌های متافیزیکی خود تعریفی مفهومی برای آن‌ها فراهم کنند. | ## بخش 2: جهان‌بینی | نوع نخست را «طبیعت‌گرایی» نامید که در آن شناخت از راه تجربه و حس بر همه چیز مقدم است. طبیعت‌گرایی را می‌توان در اندیشهٔ دمکریتوس، هابز، هیوم و بسیاری از فیلسوفان مدرن یافت. نوع دوم «ایدئالیسم آزادی» نام دارد که پلاتون، دکارت، کانت و برگسون از نمایندگان آن هستند؛ این نگرش دوگانه‌انگار است و آزادی اراده را در اولویت قرار می‌دهد و معتقد است ذهن و اراده، نظم جهان را می‌سازند. نوع سوم «ایدئالیسم عینی» نام دارد که دیلتای آن را در هراکلیتوس، پارمنیدس، اسپینوزا، لایب‌نیتس و هگل می‌یابد؛ در این نگرش، ایده‌آل‌ها از واقعیت جدا نیستند بلکه درون آن جای دارند و همه چیز در انسجامی یکپارچه با هم پیوند دارند. دیلتای دستیابی به صورت‌بندی متافیزیکی معتبر و جهانی برای هر یک از این جهان‌بینی‌ها را ناممکن می‌دانست، اما آن‌ها را طرح‌هایی مفید برای تأمل در فلسفهٔ زندگی می‌نگریست. از دیدگاه مردم‌شناختی، جهان‌بینی را می‌توان «باورهای بنیادین شناختی، عاطفی و ارزشی‌ای دانست که گروهی از مردم دربارهٔ ماهیت جهان دارند و برای سامان دادن به زندگی‌شان از آن‌ها بهره می‌گیرند». آندرهیل، جهان‌بینی گاهی به شکل‌های بسیار متفاوتی توسط برخی زبان‌شناسان و جامعه‌شناسان به کار می‌رود. به همین دلیل است که آندرهیل و کسانی که بر او تأثیر گذاشتند تلاش کردند این مفهوم را، برای نمونه در جامعه‌شناسی دین، با تحلیل گفتمان پیوند دهند. آندرهیل همچنین پنج زیرمقوله برای مطالعهٔ جهان‌بینی پیشنهاد کرد: جهان-ادراکی، جهان-مفهومی، ذهنیت فرهنگی، جهان شخصی، و دیدگاه. مقایسهٔ جهان‌بینی‌ها می‌توان جهان‌بینی را مجموعه‌ای از باورهای اساسی دانست که از نظر فلسفی همان نقش اصول موضوعه را در یک نظریهٔ منطقی دارند. گزینهٔ سومی رویکرد جهان‌بینی را صرفاً یک نسبی‌گرایی روش‌شناختی می‌داند؛ یعنی داوری دربارهٔ درستی یا نادرستی نظام‌های باوری مختلف را به تعلیق درمی‌آورد، بدون اینکه ادعا کند هیچ حقیقت جهانی وجود ندارد. کلمان ویدال معیارهای فرافلسفی‌ای برای مقایسهٔ جهان‌بینی‌ها پیشنهاد داده و آن‌ها را در سه دسته طبقه‌بندی کرده است: سازگاری عینی، شامل اعتبار و دامنهٔ علمی سازگاری ذهنی، شامل سودمندی شخصی و رضایت عاطفی سازگاری بین‌الاذهانی، شامل سودمندی جمعی و انسجام روایی ویژگی‌ها در حالی که Leo Apostel و پیروانش معتقدند که افراد می‌توانند آگاهانه جهان‌بینی بسازند، نویسندگان دیگر جهان‌بینی را پدیده‌ای می‌دانند که در سطح اجتماع یا به شکلی ناآگاهانه شکل می‌گیرد. برای نمونه، اگر جهان‌بینی فرد توسط زبانش تعیین شود — چنان‌که تفسیر قوی فرضیهٔ ساپیر-وورف می‌گوید — فرد ناگزیر است زبان جدیدی بیاموزد یا ابداع کند تا بتواند جهان‌بینی جدیدی بسازد. | ## بخش 3: جهان‌بینی | جهان‌بینی یک هستی‌شناسی یا مدل ذهنی توصیفی از جهان است که باید شش عنصر زیر را دربرگیرد: یک تبیین از جهان یک آینده‌پژوهی، که به پرسش «به کجا می‌رویم؟» پاسخ می‌دهد ارزش‌ها، پاسخ‌هایی به پرسش‌های فلسفهٔ اخلاق: «چه باید بکنیم؟» یک کنش‌شناسی، یا روش‌شناسی، یا نظریهٔ کنش: «چگونه باید به اهدافمان برسیم؟» یک معرفت‌شناسی، یا نظریهٔ دانش: «چه چیزی درست و غلط است؟» یک سبب‌شناسی: جهان‌بینی ساخته‌شده باید شرحی از «عناصر سازنده»، خاستگاه‌ها و ساخت خود داشته باشد. این نظریه بر آن است که زندگی کردن بر اساس آرمان‌های جهان‌بینی فرد، حس عزت نفسی به او می‌دهد که به او احساس می‌کند از محدودیت‌های زندگی بشری فراتر رفته است؛ این فراروی گاه جنبهٔ واقعی دارد مانند باور دینی به جاودانگی، و گاه جنبهٔ نمادین، مانند آثار هنری یا فرزندانی که پس از مرگ فرد زنده می‌مانند یا مشارکت در فرهنگ جامعه. شواهدی که این نظریه را پشتیبانی می‌کند از جمله آزمایش‌هایی است که جف شیمل و همکارانش انجام دادند. در این آزمایش‌ها از گروهی از ۶۱ کانادایی که نمرهٔ بالایی در سنجش میهن‌پرستی داشتند خواسته شد مقاله‌ای را بخوانند که به ارزش‌های غالب کانادایی حمله می‌کرد. سپس با استفاده از آزمون دسترسی به افکار مرگ (DTA) — که در آن شرکت‌کنندگان باید کلمات ناتمامی مانند «COFF__» را تکمیل می‌کردند (که می‌توانست «COFFEE» «قهوه» یا «COFFIN» «تابوت» باشد) — مشخص شد که کانادایی‌هایی که مقالهٔ انتقادی را خوانده بودند در مقایسه با گروه کنترل (که مقاله‌ای دربارهٔ انتقاد از ارزش‌های فرهنگی استرالیایی خوانده بودند) بیشتر به مرگ فکر می‌کردند. پس از تهدید جهان‌بینی، خلق‌وخوی شرکت‌کنندگان نیز سنجیده شد تا مشخص شود آیا افزایش افکار مرگ از خشم ناشی می‌شود یا از ترس؛ هیچ تغییر معناداری در خلق‌وخو یافت نشد. برای بررسی اینکه این یافته‌ها به گروه‌های دیگر نیز تعمیم می‌یابد یا نه، شیمل و همکارانش آزمایش مشابهی را با ۶۰ نفر که جهان‌بینی‌شان بر پایهٔ آفرینش‌گرایی در برابر فرگشت بود انجام دادند. نتیجه نشان داد که شرکت‌کنندگان دینی با جهان‌بینی آفرینش‌گرایانه پس از خواندن این مقاله بیشتر به مرگ فکر می‌کردند. گلدنبرگ و همکارانش دریافتند که برجسته کردن شباهت‌های میان انسان‌ها و سایر حیوانات و تأکید روی سکس به‌عنوان یک کار کاملاً بدنی (بدن، عمل، لذت بدن، بدون عشق و معنا): انسان را فرو می‌کاهد به بدنِ حیوانی، و این نیز مرگ‌پذیری را پررنگ و افکار مرتبط با مرگ را در ذهن بیشتر می‌کند. سایر جهان‌بینی را این‌گونه تعریف می‌کند: «تعهدی، جهت‌گیری بنیادین دل، که می‌تواند به شکل داستان یا در مجموعه‌ای از پیش‌فرض‌ها بیان شود — مفروضاتی که ممکن است درست، تا حدی درست یا کاملاً غلط باشند — که ما آن‌ها را آگاهانه یا ناآگاهانه دربارهٔ ساختار اساسی واقعیت داریم و زندگی‌مان بر پایهٔ آن‌ها شکل می‌گیرد.» او پیشنهاد می‌کند که «همه باید بر حسب جهان‌بینی‌ها بیندیشیم — نه‌تنها با آگاهی از شیوهٔ تفکر خودمان بلکه از شیوهٔ تفکر دیگران نیز — تا بتوانیم نخست درک کنیم و سپس با دیگران در جامعهٔ کثرت‌گرایمان واقعاً ارتباط برقرار کنیم.»James W. جهان‌بینی انگیزهٔ خدمت به جهان را در انسان افزایش می‌دهد؛ با تغییر نگرش فرد نسبت به جهان، او می‌تواند برای خدمت به آن برانگیخته شود. زاید به‌مثابهٔ «جهان‌بینی رهایی‌بخش» در نوشتهٔ «تاریخ جهان‌بینی رهایی‌بخش فراگیران مسلمان» توصیف شده است. | ## جمع‌بندی | دیوید بل نیز دربارهٔ جهان‌بینی‌های دینی طراحان ابرهوش‌ها — ماشین‌هایی بسیار باهوش‌تر از انسان‌ها — پرسش‌هایی مطرح کرده است.