موضوع مقاله: توحید مفضل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # توحید مفضل | مقدمه: توحید مفضل حدیثی است که جعفر صادق در چهار روز و چهار نشست بر یکی از اصحابش، مفضل، املاء کرده است. | ## بخش 1: توحید مفضل | این کتاب از جنبه آناتومی و فیزیولوژی، فلسفی و جهان‌شناسی به تحکیم پایه‌های خدا باوری طرف مباحثه می‌پردازد. در متن بعضی از این مناظرات به مسایل پزشکی همچون گردش خون -که در آن زمان ناشناخته بوده- اشاره شده است. نویسنده کتاب نامش «مفضّل» فرزند عمر و کنیه اش ابومحمد، و در اواخر قرن اول هجری و اوایل قرن دوم هجری در شهر کوفه به دنیا آمده است. در زمان جعفر صادق مأموریت داشت با اموالی که از طرف امام یا شیعیان به او می‌رسید بین مردم اصلاح کند و اختلافها را بردارد. شرح کتاب این کتاب در واقع پاسخ سوالات مفضل است، جعفر صادق به عنوان پاسخ دهنده، دلایلی بر توحید و یگانگی خداوند ارائه می‌دهد. این رساله که در بحارالانوار نویسنده شیعی قرن هفدهم، محمد باقر مجلسی حفظ شده است، رساله ای عقل گرایانه است که در درجه اول از برهان نظم برای اثبات وجود خدا استفاده می‌کند. توحید مفضل به دلیل تکرار عبارت فکّر در آن به «کتاب فَکِّر» («کتاب تفکر») نیز معروف است. گاه آن را با کتاب الاهلیجه، یکی دیگر از آثار منسوب به المفضل می‌دانند که در بحارالانوار مجلسی نیز محفوظ است. | ## بخش 2: توحید مفضل | سبب پیدایش کتاب گفته می‌شود مفضّل بن عمر روزی در نزدیک آرامگاه محمد نشسته بود که دید ابن ابی‌العوجاء (دهری مسلکِ معروف، وفات: ۱۵۵ هجری) با یکی از دوستانش به آنجا آمده و در ضمن صحبت‌هایش که برای اطرافیان مسموع بود، وجود خداوند و نبوت محمد را منکر شد. مفضّل به شدت به سخنان او اعتراض کرد و او در جواب گفت که اگر از اهلِ کلام هستی حجت خود را بیاور و چنانچه از شاگردان جعفر بن محمد هستی باید بدانی که او زیاده از این، سخنان ما را شنیده و با متانت جواب گفته است؛ لذا به نحو شایسته با ما سخن کن. جعفر صادق به او وعده می‌دهد که به‌طور خصوصی برایش از حکمت‌های آفرینش بیان می‌کند مفضل به خانه می‌رود و خوشحال از این وعده، خواب به چشمش نمی‌آید. روز بعد جعفر صادق او را به اندرون می‌برد و شروع به درس کرده از توحید شروع می‌کند. این درس‌ها در چهار جلسه به پایان می‌رسد و در ضمن آن برخی مسائل علوم طبیعیه توسط جعفر صادق بیان می‌شود. حواشی سید بن طاووس (وفات: ۶۶۴ هجری) که آن را شگفت‌انگیز خوانده استالامان، فصل 7 ـ کشف المحجه، فصل 16 و همچنین علامه محمد باقر مجلسی آن را برای استفاده عامه به فارسی شیوا ترجمه نموده و در برخی موارد، سخنان او را شرح نیز کرده است. نسخ خطی نسخه‌های خطی متعددی از توحید مفضّل به جا مانده است که برخی از آن‌ها در ایران و در کتابخانه‌هایی چون کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه ملی و کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، و برخی دیگر در عراق نگهداری می‌شوند. ظاهراً قدیمی‌ترین نسخه خطی این اثر، متعلق به سال ۱۰۵۶ق و به خط عبدالرزاق جیلانی است که در کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی در قم نگهداری می‌شود. | ## بخش 3: توحید مفضل | از آن پس تاکنون، متن و ترجمه‌ها و شروح متعددی از توحید مفضّل در مصر، عراق، آلمان و ایران چاپ شده است. از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: شرح «مولی باقرین مولی اسماعیل کجوری تهرانی». این شرح در سی مجلس با عنوانهای «ای مفضل!» در قالب بیست هزار بیت، نگاشته شده است. شرح فارسی «مولی فاضل فخر الدین ماوراء النهری» شرح و ترجمه محمد باقر مجلسی در کتاب بحارالانوار. «اسماعیل بن حسین تبریزی» با تخلص «تائب» این کتاب را در دو هزار بیت منظوم کرده است. ترجمه «مولی محمد صالح بن محمد باقر قزوینی روغنی» ترجمه «شیخ فخر الدین ترکستانی ماوراءالنهری» ترجمه «زین العابدین کاظمی خلخالی». | ## جمع‌بندی | این ترجمه به همراه ترجمه ای دیگر از این مترجم (اخلاق نزد امام صادق علیه السلام) در یک جلد چاپ شده است.