موضوع مقاله: فریدالدین گنج شکر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فریدالدین گنج شکر | مقدمه: فریدالدین مسعود ابن جمال‌الدین سلیمان ابن قاضی شعیب (۱۱۷۳–۱۲۶۶ میلادی) معروف به خواجه فریدالدین گَنْجِ شِکر، یا شکر گنج، ملقب به شیخ العالم، شیخ‌المشایخ، قطب الموحدین، مشکل‌گشا، قاضی الحاجات، مولانا شکربار و بابا از عارفان پرآوازه سده ۷ ق/۱۳ م در شبه‌قارهٔ هند و از بزرگان اهل تصوف و سلسله چشتیه است که برای تحکیم و تثبیت این طریقت مسافرت‌های بسیار کرد و سختی‌های زیادی کشید.طباطبایی، سید محمد منصور ۳۳۴ بابا فریدالدین ازجمله اقطاب بزرگ صوفیان به‌شمار می‌رود که مورد تکریم عام و خاص بوده و امرا و سلاطین به دیدارش می‌شتافتند.سجزی، ۲۴۷–۲۴۸ شهرت او از شبه‌قاره نیز گذشت و در مصر نیز مریدانی داشت. | ## بخش 1: فریدالدین گنج شکر | امیر تیمور در مسیر فتوحات خویش، چون به اجودهن رسید، به‌احترام شیخ، مردم را امان داد. تذکره‌نویسان و شاعران در ستایش او سخن‌ها گفته و به وی کرامات و کارهای خارق‌العاده‌ای نسبت داده‌اند. زندگی نام اصلی او مسعود بود و در ۵۶۹ ق/۱۱۷۳ م در قصبه کهتوال در حوالی مُلتان چشم به جهان گشود.میرخورد، ۱۰۱ برخیفرشته ۲/۳۸۳غلام سرور لاهوری ۱/۳۰۴ سال تولد او را ۵۸۴ ق نوشته‌اند که این نظر با توجه به سال درگذشت و سن او درست نمی‌نماید.محدث، ۶۰هدایت، ۱۶۲ جد شیخ فریدالدین به نام قاضی شعیب در اواخر قرن ۶ق، و به قولی در حمله مغول همراه با خانواده خویش به لاهور آمدهدایت، ۱۶۳ و قاضی قصبه قسور شد، و پس از چندی به کهتوال رفت و در آنجا هم به قضا پرداخت.میرخورد، ۶۵فرشته، ۲/۳۸۳ یکی از پسران او به نام جمال‌الدین، یا کمال الدین سلیمان در همان‌جا ازدواج کرد و صاحب ۳ پسر شد که فریدالدین مسعود شکر گنج دومی آن‌هاست. یکی از اجداد فریدالدین به‌نام فرخ شاه حکومت کابل را در دست داشته‌است.میرخورد، ۶۸غلام سرور، ۱/۲۸۷ مطابق بعضی روایات که افسانه‌آمیز می‌نماید فرخ شاه را از اعقاب ابراهیم ادهم، و از آن طریق منسوب به خلیفه دوم، عمر بن خطاب، دانسته و به همین جهت بابافرید را «فاروقی» هم خوانده‌اند.هدایت، ۱۶۱آریا، ۱۱۳ فریدالدین مسعود در اوایل جوانی به عبادت و ریاضت مشغول گشت و بعد از آن برای تحصیل علوم ظاهری و باطنی وارد ملتان شد که در آن زمان مرکز تمدن و فرهنگ اسلامی بود؛ و به خواجه قطب الدین بختیار کاکی (د ۶۳۴ق)، یکی از اقطاب چشتیه دست ارادت داد. پس از مدتی به دنبال مرشدش خواجه قطب‌الدین، رهسپار دهلی شد و پس از آن به شهر هانسی رفت، زیرا مایل بود زندگی مستور و مخفی داشته باشد و از مردم و قیل‌وقال آن‌ها به دور باشد؛ بنابراین تا زمان فوت مرشدش خواجه کاکی، در شهر هانسی سکونت داشت و سپس به دهلی آمد خرقه و عصا و نعلین خواجه به او سپرده شد. بزودی به هانسی برگشت و پس از آن به شهر اجودهن رفت و تا آخر عمر در این شهر ماند در همان‌جا وفات یافت. بابافرید سختی کشیدن و در گمنامی زیستن را به رفاه و شهرت طلبی ترجیح می‌داد و به همین سبب، در شهر اجودهن اقامت گزید تا بتواند در آنجا به تفکر و ریاضت بپردازد.آریا، ۱۱۵–۱۱۶ زندگی وی نمونه کاملی از فقر و زهد و ریاضت است. حتی زمانی هم که خانقاه وی پناهگاه مستمندان شد و هدایایی از اطراف هند به‌آنجا سرازیر گردید، باز همان روش را ادامه می‌داد و هدایا را بین فقرا تقسیم می‌کرد و چیزی برای خود نگه نمی‌داشت. در بین اشیایی که در موزه شهر پاک پتن نگهداری می‌شود، چند قطعه چوب مدور و گرد هست که به «نان بابا» شهرت دارد و می‌گویند: شیخ در هنگام گرسنگی از شدت درد، این چوب‌ها را به دندان می‌گرفت که شاید گرسنگی وی تسکین یابد. | ## بخش 2: فریدالدین گنج شکر | حتی زمانی هم که خانقاه وی پناهگاه مستمندان شد و هدایایی از اطراف هند بدانجا سرازیر گردید، باز همان روش را ادامه می‌داد و هدایا را بین فقرا تقسیم می‌کرد و چیزی برای خود نگه نمی‌داشتسجزی، ۱۲۵و ۳۸۵ از مال دنیا تنها گلیمی داشت که بر آن می‌خوابید و عصایی که از مرشدش به او رسیده بود. در این تنگدستی خانواده او هم با وی شریک بودند، چنان‌که در هنگام مرگِ وی برای کفن‌ودفن او به‌سختی افتادند. فریدالدین گنج شکر به شریعت هم پایبند بود و مریدان خود را به اجرای احکام دین تشویق می‌کرد. با وجود تنگدستی، گفته‌اند که دو بار به زیارت خانه خدا رفت.آریا، ۱۱۷ ریاضت‌های وی بی‌شباهت به زندگی مرتاضان هندو نبود، از جمله گفته‌اند که به دستور مرادش خواجه قطب‌الدین بختیار، به مدت ۴۰ شبانه روز در مسجد «اوچ» وارونه در چاهی آویزان شد و فقط برای نماز او را خارج می‌ساختند و این نوع ریاضت به «چلهٔ معکوس» شهرت دارد.میرخورد، ۷۸–۷۹محدث، ۵۹ این داستان هرچند که ساختگی باشد، خود نشان‌دهنده این است که در میان پیروان بابافرید، ریاضت تا چه حد اهمیت داشته‌است. تذکره‌نویسان و شاعران در ستایش فریدالدین گنج شکر سخن‌ها گفته، و برای وی کرامات و کارهای خارق‌العاده برشمرده‌اندمحدث، ۵۳آریا، ۱۲۵ از جمله گفته‌اند که علت شهرت وی به شکرگنج یا گنج شکر این بوده‌است که بر اثر کرامات وی، نمک یا به قولی خاک به شکر تبدیل شده‌است.میرخورد، ۷۷–۷۸فرشته، ۲/۳۸۸داراشکوه، ۹۵–۹۶غلام سرور، ۱/۲۹۲ بابا فرید همچون دیگر اقطاب چشتیه به سماع نیز علاقه‌داشت و نظر مخالفان را رد می‌کرد.حسینی، ۴۷،۱۲۰ خانواده فریدالدین گنج شکر دارای ۶ پسر و ۴ دختر بوده‌است که غالباً در زمره صوفیان به‌شمار می‌رفتند. به‌نظر می‌رسد که شیخ ۳ بار ازدواج کرده باشد و به گفته غلام سرور لاهوریغلام سرور لاهوری ۱/۳۰۱ یکی از زنانش، دختر غیاث‌الدین بلبن، پادشاه دهلی بوده‌است و ممکن است این ازدواج قبل از پادشاهی غیاث‌الدین انجام‌گرفته باشد و خواجه مخدوم علی احمد صابر کلیری دامادش بوده‌است. آثار فواید السالکین، مهم‌ترین تألیفی که از بابا فرید گنج‌شکر باقی‌مانده، و مشتمل بر سخنان خواجه قطب الدین بختیار کاکی است. این کتاب در سیرو سلوک و مقامات عارفانه است و در چند مجلس تألیف یافته، و متعلق به سال‌های ۵۸۴ و ۵۸۵ ق است. گنج اسرار، یا معرفت دل در موضوع تصوف جوگی نامه تحفه الرساله، یا نصایح الملوک رساله وجودیه اسرار الاولیا، شامل سخنان بابافریدالدین در اسرار عشق اولیاء، توبه، خرقه، کشف و کرامات… است و درویشی به نام بدر اسحاق که گویا همان بدرالدین اسحاق داماد وی باشد، آن را گردآوری کرده‌است. | ## بخش 3: فریدالدین گنج شکر | راحت القلوب، شامل سخنان بابافرید که خلیفة وی خواجه نظام‌الدین اولیاء آن‌ها را از ۶۵۴ تا پنجم رجب ۶۵۵ گردآوری کرده‌است. گذشته از آن، به زبان پنجابی و اردو هم اشعاری به شیخ نسبت داده‌اند که اشعار پنجابی وی جنبه ارشادی داشته‌است، اما در صحت انتساب اشعار غیرفارسی به او، به‌ویژه به زبان اردو، جای تردید هست. مؤلفان قدیم که تقریباً معاصر وی بوده‌اند، مثل میرخورد، صاحب سیرالاولیا، و حتی مؤلف متأخرتری چون غلام سرور لاهوری، به این اشعار اشاره نکرده‌اند.آریا، ۱۱۹–۱۲۰ با این وجود اشعار پنجابی بابافرید تحت عنوان شلوک بابافرید مشتمل بر ۱۳۰ بیت منتشر شده‌است. این شهر که در گذشته اجودهن نام داشت، در زمان اکبرشاه، به احترام مقام شیخ، پاک پتن شریف نام گرفت. آرامگاه در بخش قدیمی شهر قرار دارد و مقبره شیخ بدرالدین سلیمان، پسر شیخ هم در کنار آن ساخته شد. این در تنها در روزهای پنجم محرم هر سال که «عرس»، یا سالگرد وفات شیخ است، و نیز در روزهای تاسوعا و عاشورا باز می‌شود. مردم معتقدند که هر کس از این در عبور کند، از گناه پاک می‌شود.غلام سرور، ۱/۳۰۳–۳۰۴آریا، ۱۲۵–۱۲۶ در جنب آرامگاه، مسجد نظامی قرار دارد که به نام نظام‌الدین اولیاء، خلیفة شیخ، ساخته شده‌است، و نمونه بارزی از هنر معماری ایرانی و اسلامی در شبه قاره است. در جوار مسجد، مقبره یکی دیگر از فرزندان شیخ قرار دارد که به دستور سلطان محمد تغلقی ساخته شده‌است و بیشتر افراد خانوادهٔ شیخ هم در این محوطه مدفون هستند. | ## جمع‌بندی | مقبرهٔ علی احمد صابر، خلیفه و داماد شیخ هم در یکی از حجره‌های جنوبی آرامگاه قرار دارد.