موضوع مقاله: فهرست کلیساهای ارمنی در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست کلیساهای ارمنی در ایران | مقدمه: کلیسا در سال ۱۳۴۹ توسط اوژن آفتاندلیانس، معمار ارمنی‌تبار ایرانی، طراحی و بنا شد. | ## بخش 1: فهرست کلیساهای ارمنی در ایران | کلیسای سرکیس مقدس، همچون دیگر کلیساهای ارمنی، در جهت شرقی-غربی ساخته شده و محراب کلیسا در بخش شرقی ساختمان واقع شده‌است. کلیساهای ارمنیان با سبک معماری خاصی که دارند، به راحتی از کلیساهای سایر فرقه‌های مسیحیت تمیز داده می‌شوند. دو ردیف پلکان، که در جوار دیوارهای شمالی و جنوبی ساخته می‌شود، راه ورود به محراب است. پلان کلیساهای ارمنی بیشتر صلیبی شکل است ولی برخی از کلیساها دارای پلان بازیلیکا هستند، یعنی صحن داخلی کلیسا در طول، به وسیله چند ردیف ستون به سه ناو تقسیم می‌شود. کلیساهای ارمنیان ایران را می‌توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد: کلیساهایی که پیش از سده چهاردهم میلادی ساخته شده‌اند. کلیساهای روزگار صفوی کلیساهای سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی کلیساهایی که پیش از سده چهاردهم میلادی ساخته شده‌اند بیشتر در آذربایجان هستند. | ## بخش 2: فهرست کلیساهای ارمنی در ایران | کلیساهای سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی، با رعایت سبک معماری ارمنی، در اکثر شهرهایی که ارمنیان در آن‌ها سکونت دارند ساخته شده‌است. کلیساهای تهران ردیف نام کلیسا نام محل تاریخ ساخت وضعیت کنونی ۱ کلیسای تادئوس و بارتوقیمئوس مقدس بازار تهران ۱۸۰۸ میلادی نیمه دایر ۲ کلیسای میناس مقدس ونک، کوچه قلعه ارامنه ۱۸۵۶ میلادی نیمه دایر ۳ کلیسای سورپ گئورگ بازارچه قوام الدوله ۱۸۸۲ میلادی نیمه دایر ۴ کلیسای کوچک مریم مقدس گورستان ارامنه تهران ۱۹۳۶ میلادی تعطیل ۵ کلیسای مریم مقدس خیابان میرزا کوچک خان ۱۹۴۵ میلادی دایر ۶ کلیسای تارگمانچاتس مقدس یا مترجمان مقدس خیابان وحیدیه ۱۹۶۸ میلادی دایر ۷ کلیسای سرکیس مقدس خیابان کریمخان زند ۱۹۷۰ میلادی دایر ۸ کلیسای کوچک استپانوس مقدس گورستان ارامنه تهران (جاده خراسان) ۱۹۷۴ میلادی دایر ۹ کلیسای گریگور لوساووریچ مقدس مجیدیه ۱۹۸۳ میلادی دایر ۱۰ کلیسای وارتان مقدس حشمتیه ۱۹۸۶ میلادی دایر ۱۱ کلیسای کوچک صلیب مقدس ورزشگاه آرارات ۱۹۸۷ میلادی دایر کلیساهای دیگر تهران شامل: «کلیسای انجیلی پطروس مقدس» در خیابان جمهوری، خیابان سی تیر، سال ۱۸۹۱ میلادی توسط میسیونرهای پروتستان بنا گردیده‌است. «کلیسای حضرت توما» متعلق به آشوریان پروتستان در خیابان کارگر شمالی، خیابان خسرو، سال ۱۹۵۹ میلادی بنا گردیده‌است. «کلیسای حضرت یوسف» متعلق به آشوریان کاتولیک در خیابان انقلاب، خیابان فرصت، سال ۱۹۵۰ میلادی بنا گردیده‌است. «کلیسای آشوری مارگیورگیز»، خیابان انقلاب، خیابان کارگر جنوبی، خیابان ساعد آقابالازاده، سال ۱۹۶۱ میلادی بنا گردیده‌است. کلیساهای اصفهان ردیف نام کلیسا نام محل تاریخ ساخت وضعیت کنونی ۱ کلیسای بیت لحم (اصفهان) اصفهان، خیابان شرقی، میدان بزرگ جلفا دوره صفوی دایر ۲ کلیسای سرکیس اصفهان، جلفا محله ایروان، خیابان خاقانی، کوچه نمازخانه ایروان دوره صفوی دایر ۳ کلیسای کاتارینه اصفهان، جلفا، محله چهارسو، خیابان خاقانی، کوچه رامین دوره صفوی دایر ۴ کلیسای کاتولیک‌ها (اصفهان) اصفهان، محله جلفا، خیابان حکیم نظامی، کوچه کاتولیکها دوره صفوی دایر ۵ کلیسای گئورگ خیابان حکیم نظامی جلفا ۱۶۱۱ میلادی دایر ۶ کلیسای گریگور (لوسارویچ مقدس) اصفهان، محله جلفا، خیابان خاقانی، کوچه میدان کوچک دوره صفوی دایر ۷ کلیسای مریم و هاکوپ اصفهان، محله جلفا، خیابان نظر شرقی، میدان بزرگ دوره صفوی دایر ۸ کلیسای میناس اصفهان، جلفا، محله تبریزیها، کوچه تبریزیها ۱۶۵۹ میلادی دایر ۹ کلیسای نرسس اصفهان، جلفا، محله سنگتراش‌ها ۱۶۶۱ میلادی دایر ۱۰ کلیسای نیکاغایوس اصفهان، جلفا، محله قاراکل، کوچه خواجه عابد ۱۶۳۰ میلادی دایر ۱۱ کلیسای وانک محله جلفا (اصفهان) ۱۶۵۵ میلادی دایر ۱۲ کلیسای یوحنا اصفهان، جلفا، خیابان خاقانی، کوچه چهارسو دوره صفوی دایر ۱۳ کلیسای مریم مقدس روستای خویگان علیا ۱۸۲۲ میلادی نیمه دایر ۱۴ کلیسای حضرت یوحنا منطقه فریدن-روستای خویگان علیا دوره صفوی نیمه دایر ۱۵ کلیسای هُوْهانِس مقدس فریدن-روستای خویگان علیا ۱۶۱۰ میلادی نیمه دایر ۱۶ کلیسای نرسس مقدس فریدن-روستای خویگان علیا ۱۹۱۷ میلادی نیمه دایر ۱۷ کلیسای قوکاس مقدس فریدن-بولوران سده هجدهم نیمه دایر ۱۸ کلیسای گئورک مقدس فریدن-سواران (فریدن) ۱۸۶۰ میلادی تعطیل ۱۹ کلیسای استپانوس مقدس فریدن ۱۸۸۷ میلادی تعطیل ۲۰ کلیسای نشان مقدس فریدن سده نوزدهم تعطیل ۲۱ کلیسای سارگیس مقدس محلهٔ هاکوپجان ۱۶۰۹ میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۲ کلیسای نازارِت مقدس میدان بزرگ جلفا ۱۶۱۱ میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۳ کلیسای آنانیای مقدس محله هاکوپجان سده هفدهم میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۴ کلیسای هاکوپ مقدس محله میدان بزرگ ۱۶۳۲ میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۵ کلیسای هاکوپ مقدس محله هاکوپجان ۱۶۶۶ میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۶ کلیسای تُومای مقدس قسمت شمالی خیابان نظر، حد فاصل خیابان حکیم نظامی و پل مارون ۱۶۹۵ میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۷ کلیسای هُوهاننِس مقدس قسمت شمالی خیابان نظر، حد فاصل خیابان حکیم نظامی و پل مارون ۱۶۹۷ میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۸ کلیسای ماریام (مریم) مقدس محله مارون و گاسک سده هفدهم میلادی در طی زمان از بین رفته ۲۹ کلیسای ماریام (مریم) مقدس محله ایروانی‌ها نیمه سده هفدهم میلادی در طی زمان از بین رفته ۳۰ کلیسای سورب هوگی (روح القدس) محله میدان بزرگ ؟ | ## بخش 3: فهرست کلیساهای ارمنی در ایران | لیکن آن تعداد از کلیساها که شناسایی شده‌اند را می‌توان به‌طور خلاصه به سه دورهٔ اصلی تقسیم‌بندی نمود: کلیساهایی که از اول نشر مسیحیت الی سده ۱۳–۱۴ و نیمهٔ دوم سده ۱۵ میلادی به وجود آمده‌اند. «اکثر کلیساهای ذیل مربوط به حدود سده هجدهم میلادی و از طرفی اکثر آن‌ها ویران یا نیمه ویران‌اند و بقایای آن‌ها موجود نیست.» «در شهرستان سلماس تاکنون بیش از ۳۹ کلیسای ارمنی شناسایی شده که عمدتاً در محدودهٔ زمانی بین سده‌های سیزدهم تا نوزدهم میلادی ساخته شده‌اند. متأسفانه بیشتر آن‌ها به مرور زمان چنان ویران شده‌اند که امروزه هیچ اثری از آن‌ها برجای نمانده‌است. از این میان تنها سه کلیسا به نام‌های گئورگ مقدس روستای هفتوان ـ (به شمارهٔ۴۸۴۲)، و کلیسای مریم مقدس روستای آفتارخانه در پنج کیلومتری جادهٔ سلماس به ارومیه (به شمارهٔ۲۰۳۷)، و کلیسای روستای قزلجه (به شمارهٔ۴۸۴۱) در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند.» «در شهرستان ارومیه و روستاهای حومه آن تاکنون بیش از چهل کلیسای تاریخی ارمنی شناسایی شده‌است که اغلب آن‌ها را در سده‌های هفدهم تا نوزدهم میلادی ساخته‌اند. متأسفانه بیشتر کلیساهای این شهرستان نیز به مرور زمان و در اثر عدم توجه ویران شده‌اند و اثری از آن‌ها بر جای نمانده‌است. | ## جمع‌بندی | تنها کلیسای ارمنی این شهرستان که تاکنون در فهرست آثار ملی کشور (به شمارهٔ۱۶۵۰) به ثبت رسیده، کلیسای پطرس مقدس روستای قره باغ از توابع دهستان انزلی شمالی بخش انزل است.» «در شهرستان نقده و حومهٔ آن تاکنون تنها چهار کلیسای ارمنی شناسایی شده (کلیسای حضرت مریم در محله آقابیگلو-کلیسای هُوْهانِس مقدس در محله ماماجار-کلیسای سرکیس مقدس در محله نقده (داخل شهر ، که امروزه از هیچ‌کدام اثری برجای نمانده‌است.» «در شهرستان میاندوآب تاکنون تنها سه کلیسای ارمنی شناسایی شده‌است که هر سه به سده هجدهم میلادی تعلق دارند.