موضوع مقاله: تاریخ قزاقستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ قزاقستان | مقدمه: قزاقستان، بزرگ‌ترین کشورِ کاملاً واقع‌شده در استپ اوراسیا، در طول تاریخ چهارراهی برای گذرگاه‌های انسانی و زیستگاه اقوام، دولت‌ها و امپراتوری‌های گوناگون بوده است. | ## بخش 1: تاریخ قزاقستان | مردمانی که در سرزمین قزاقستان امروزی می‌زیستند عشایر کوچ‌نشین بودند، که شکل‌دهنده و تأثیرگذار بر فرهنگ در قزاقستان شدند. پس از پایان خشکسالی در آغاز هزارهٔ یکم پیش از میلاد، کوچ‌نشینان آریایی از غرب و شرق وارد قزاقستان شدند. این سرزمین بخشی از استپ‌های اوراسیا و کانونی مهم در شکل‌گیری فرهنگ‌های ایرانی‌تبار سَکایی و آیین‌هایی چون زرتشتی‌گری بود. شواهدی از پرستش آتش، آتشدان‌ها و تدفین زرتشتی در معابد و محوطه‌های کهن، به‌ویژه در جنوب قزاقستان، به دست آمده است. در سدهٔ سیزدهم، منطقهٔ قزاقستان امروزی بخشی از امپراتوری مغول بود و سپس تحت کنترل اردوی زرین قرار گرفت. پس از افول اردوی زرین، این منطقه به بخشی از خانات ازبک بدل شد، که کوچ‌نشینان آن به سبب گرویدن به اسلام در زمان اوزبیک خان (۱۳۱۳–۱۳۴۱) در مجموع «ازبک» نامیده می‌شدند. این گروه، که بنیان‌گذاران خانات قزاق را نیز در بر می‌گرفت، از پیوند مغولان و مردمان ترک در استپ قبچاق پدید آمد. در دههٔ ۱۴۵۰، جانیبک خان و کرای خان، دو شاهزادهٔ جوجی، از خانات ازبک جدا شدند و خانات قزاق را پایه‌گذاری کردند. هویت قزاق هنگامی شکل گرفت که کوچ‌نشینان شرقی استپ قبچاق در اوایل سدهٔ شانزدهم به قزاق‌ها و ازبکان شیبانی تقسیم شدند. قزاق‌ها همانند دیگر مردمان چنگیزی مانند ازبکان شیبانی، تاتارهای کریمه و منگیت/نوغایان، زبان مشترک ترکی، سنت‌های مغولی، تبار شاهی چنگیزی و اسلام سنی را سهیم بودند. تا سال ۱۵۰۰ قزاق‌ها استقلال خود را تثبیت کردند و سرزمین‌شان را گسترش دادند و دولت خود را به یک امپراتوری کوچ‌نشین بدل ساختند. خانات قزاق در سدهٔ شانزدهم به اوج قدرت خود رسید و بخش‌های وسیعی از استپ قبچاق را زیر کنترل داشت و واپسین دولت چنگیزی باقی‌مانده در منطقه بود.( امپراتوری روسیه در سدهٔ هجدهم الحاق بخش‌هایی از قزاقستان را آغاز کرد و تا سال ۱۸۶۷ باقی کشور نیز در ترکستان روسیه ادغام شد. قزاقستان در دههٔ ۱۹۳۰ و هم‌زمان با بازسازی اداری ترکستان روسیه در دورهٔ شوروی، به یک واحد سیاسی بدل شد. دوران باستان فعالیت انسانی در این منطقه با حضور انسان راست‌قامت، از یک میلیون تا ۸۰۰ هزار سال پیش، در کوهستان قره‌داغ و نواحی دریای خزر و دریاچه بالخاش آغاز شد. نئاندرتال‌ها بین ۱۴۰ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش در کوه‌های قره‌داغ و مرکز قزاقستان حضور داشتند. انسان امروزی از ۴۰ هزار تا ۱۲ هزار سال پیش در جنوب، مرکز و شرق قزاقستان پدیدار شد. پس از پایان آخرین عصر یخبندان (۱۲٬۵۰۰ تا ۵٬۰۰۰ سال پیش) سکونت انسانی در سراسر کشور گسترش یافت و به انقراض ماموت‌ها و کرگدن پشمالو انجامید. اجتماعات شکارچی-گردآورنده، کمان و قایق اختراع کردند و برای شکار از گرگ‌های اهلی و تله‌گذاری بهره بردند. انقلاب نوسنگی با ظهور دامداری و کشاورزی مشخص می‌شود که موجب پیدایش فرهنگ‌های آتباسار، کلتمنار، بوتای، و اوست-ناریم شد. م) نخستین اهلی‌سازی اسب را به نام خود ثبت کرده است و در همین دوره سفالگری و ابزارهای سنگی صیقل‌خورده نیز پدیدار شدند. در هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد، تولید فلزات، ساخت ابزارهای مسی و به‌کارگیری قالب‌های ریخته‌گری آغاز شد. دوره خشکی که از پایان هزاره دوم تا آغاز هزاره یکم پیش از میلاد ادامه داشت، موجب کاهش جمعیت در کمربندهای خشک و واحه‌های دره‌های رودخانه شد و مردمان به سمت استپ جنگلی در شمال مهاجرت کردند. انسان‌ها از دوران پارینه‌سنگی زیرین در قزاقستان زیسته‌اند و معمولاً به کوچ‌نشینی دامدارانه روی می‌آوردند که با اقلیم و زمین‌های منطقه سازگار بود. فرهنگ‌های پیشاتاریخی عصر برنز که به این منطقه گسترش یافتند شامل فرهنگ گورالواری، فرهنگ آفاناسیو و فرهنگ آندرونوو می‌شدند. م تا ۵۰۰ م قزاقستان زیستگاه سکاها و هون‌ها بود، که فرهنگ‌های جنگجوی کوچ‌نشین اولیه را نمایندگی می‌کردند. به گفتهٔ دانشمندان، حیوانات همراه با انسانی که در طول زندگی او را همراهی می‌کردند به خاک سپرده می‌شدند و نه تنها برای خوراک، بلکه برای بستن به ارابه‌ها و سواری نیز به‌کار می‌رفتند. این گروه‌ها شامل چندین زیرگروه از مردمان هندوایرانی (آریایی) بودند که در مجموع با نام سکا شناخته می‌شوند. 37) قزاقستان بخشی از پهنهٔ کهن استپ‌های اوراسیا است که در دوران باستان محل سکونت و رفت‌وآمد گروه‌های آریایی (هند و ایرانی) بود. شواهد زبان‌شناختی و باستان‌شناختی نشان می‌دهد که این سرزمین جایگاه مهمی در شکل‌گیری و گسترش فرهنگ‌های ایرانی‌تبار و آیین‌های مرتبط با آنان، از جمله زرتشتی‌گری، داشته است. در قلمرو قزاقستان امروزی، آثار متعددی از پرستش آتش و آیین‌های تدفین زرتشتی کشف شده است. این آثار بیشتر به‌صورت معابد آتش، آتشدان‌ها و استخوان‌دان‌ها (ناوس) در شهرهای کهن و مناطق جنوبی کشور شناسایی شده‌اند. جدول زیر مهم‌ترین مکان‌های باستانی مرتبط با زرتشتیان در قزاقستان را نشان می‌دهد: نام مکان موقعیت دورهٔ زمانی شواهد زرتشتی منبع ارگ تراز استان ژمبیل، شهر تراز سده‌های میانه (میلادی) بقایای «حرم آتش»، فضای شعله و نیایشگاه کنار دژ Davidovich, E. کوس‌تپه کنار رود تالاس، ۱۵ کیلومتری تراز سده‌های ۷–۹ میلادی بقایای آتشکده/معبد آتش، همچنین تدفین‌های «استودانی» Baipakov, K. حوزهٔ رود آریس و چیمکند جنوب قزاقستان از سدهٔ ۵ میلادی به بعد کشف استخوان‌دان‌های سفالی و تدفین‌های استخوان‌دان‌محور، مطابق آیین زرتشتی Litvinsky, B. شواهد تطبیقی «ناوس» آسیای میانهٔ غربی (خوارزم و پیرامون)؛ در تفسیر قزاقستان هم به‌کار می‌رود سده‌های ۴–۸ میلادی مقابر برج‌گونه (ناوس) و تدفین استخوان‌دان، چارچوب تطبیقی برای یافته‌های قزاقستان Nekrasov, V. شهرهای با پیشینه ایرانی در قزاقستان معماری و ادبیات آسیای مرکزی ریشه در معماری ایرانی دارد. سغدی‌ها در قرون وسطی نقش بسیار عظیمی در آسیای مرکزی داشتند و قبل از اسلام شهرها و تمام کاروان‌سراهایی را که در جاده ابریشم بود را سغدی‌ها ساخته‌اند. در کتابخانه ابوریحان بیرونی در ازبکستان ۴۳ هزار نسخه خطی نگهداری می‌شود که ۳۹ هزار تای آن به زبان فارسی و بهشت از آن در قزاقستان نوشته شده است. در شهر آلماتی چندین نسخه خطی نادر به زبان فارسی وجود دارد که در هیچ‌کجای دیگر یافت نمی‌شود. دو کتاب از عبدالرحمان جامی که در شهر بلخ کتابت شده و تحفةالاحرار که ۲۳ سال قبل از مرگ جامی در زمان زنده بودن او کتابت شده است. تعدادی تاجیک و تعدادی افغانستانی‌های مهاجر و اندکی از ایرانیان هم هستند و در استان قزاقستان جنوبی چند مدرسه فارسی برای تاجیک‌هایی است که سال‌ها در آن جا ساکن هستند وجود دارد. کردهای قزاقستان که ریشه‌شان به ایران برمی‌گردد و ایرانی‌تبار هستند حدود ۵۰ هزار نفر هستند. بخش‌هایی از قزاقستان، در طول تاریخ بخش‌هایی از قزاقستان به خصوص جنوب قزاقستان، بخشی از امپراتوری ایران بود. در ادبیات فارسی بارها با نام طراز و بت قبچاق برخورد می‌کنید که در شعر فارسی بسیار آمده است. ایرانی‌ها ارتباط دیرینه‌ای با قسمت آسیای مرکزی به‌خصوص قزاقستان داشتند ولی فرهنگ ایرانی به‌مراتب فراتر از کشورهای آسیای مرکزی می‌رسد و کوچ‌نشین‌های سکایی در آسیای مرکزی و ولگا زندگی می‌کردند. در قرون وسطی نیز زبان فارسی در آسیای مرکزی، به‌ویژه بعد از سامانیان که زبان مردم منطقه فارسی بود، بسیار گسترش پیدا کرده بود و حتی پادشاهان ترک و مغول نژاد افتخار می‌کردند که با آن صحبت کنند و به آن شعر بگویند. در کتاب شهریستان‌های ایرانشهر آمده است که نخستین شهری که ایرانیان بنیاد کردند، سمرکند بود. در ادبیات فارسی به‌طور فراوان نام شهرهای اسفیجاب و طراز آمده است برای نمونه در شعر رودکی سمرقندی روی به محراب نهادن چه سود؟ دل به بخارا و بتان طراز، ایزد ما وسوسه عاشقی، از تو پذیرد، نپذیرد نماز آمده است یا در شاهنامه فردوسی بارها ذکر شده است. طراز در دوره‌های بعد جزئی از پادشاهی سامانیان شد و سامانیان دین اسلام را با خود به این شهر آوردند. در روزگار باستان طراز در منطقه شمال سرزمین سغد قرار داشت و به تبع آن ساکنانش عمدتاً سغدیان بودند. سغدی‌ها قومی ایرانی نژاد بودند که به زبان سغدی از زبان‌های ایرانی تکلم می‌کردند. سرزمین سغد به دلیل قرار داشتن در مسیر اصلی جاده ابریشم از اهمیت بالایی برخوردار بود و به نوعی دالان اصلی ارتباط مردم چین و شمال هند با ایرانی‌ها، اروپایی‌ها و تمدن‌های خاور نزدیک بود. پس از ورود ترکان آسیای میانه مانند گوک‌ترک‌ها و نیز چینی‌های هان تغییراتی در ترکیب نژادی منطقه پیدا شد و عناصر ترک‌تبار با مردم بومی آن منطقه آمیخته شدند به گونه‌ای با ترکیب سغدی‌ها و ترکان و چینیان مهاجر و نیز ورود سامانیان به آن منطقه زبان سغدی به سرعت به نفع فارسی و ترکی عقب‌نشینی کرد. امروزه بازمانده‌های سغدیان تنها در دره رود زرافشان در شمال تاجیکستان که در فاصله‌ای نزدیک به طراز قرار دارد یافت می‌شوند. تاجیکان فارسی‌زبان و ترکان که روس‌ها به آن‌ها سارت می‌گفتند حدود ۷۵٫۴۶٪ جمعیت شهر را تشکیل می‌دادند و هم‌تبار مردم زرافشان بودند. این شهر در کنار راه ابریشم جای داشته و امروزه ویرانه‌هایش در نزدیکی شهر قرتو در قزاقستان کنونی جای دارد. همچنین نقطه شروع حمله مغول به ایران این شهر بود به دلیل اینکه حاکم وقت این شهر غایرخان بود که بازرگانان مغول را کشت زمانی که مغولان این شهر را محاصره کردند شهر ۵ ماه مقاومت کرد. نام و واژه فاراب (فاریاب، پاریاب) واژه‌ای فارسی و به معنی زمینی است که با آب قنات و رود آبیاری می‌شود و دیم نیست.لغتنامهٔ دهخدا، سرواژهٔ فاراب. اسپیجاب در دوره سامانیان ناحیه پهناوری بود که سرزمین‌های حاصل‌خیز پیرامون رود اریس را در بر می‌گرفت و از خاور تا دره تلس (طراز) امتداد می‌یافت و مرکز آن نیز به اسپیجاب آوازه داشت. فردوسی، اسپیجاب (سپیجاب) را در نبرد ایرانیان و تورانیان، در قلمرو تورانیان دانسته است. نوح بن اسد، فرمانروای سامانی سمرقند، کناره‌های استپ‌های ترک‌نشین قزاقستان امروزی را نیز فتح کرد و در سال ۲۲۵/۸۴۰ حصاری به دور شهر اَسپیجاب کشید تا از آن در برابر حملات ترکان حفاظت کند.دانشنامهٔ ایرانیکا ، سرواژهٔ ASFĪJĀB. این شهر به سبب لشکرکشی‌های خوارزمشاهیان، به ویژه یورش مغولان در ۶۱۶ق دستخوش ویرانی و کشتار فراوان شد و پس از آن رونق، ارزش و نام آن از میان رفت. یکی که اینکه اسپیجاب از دو واژه پهلوی اسپیگ(درخشان) و آب ساخته شده و دیگری نزدیکی واژه اسپیج با واژه سپید فارسی است. کاشغری در دیوان لغات الترک از اسپیجاب با نام شهر سفید (مدینةالبیضاء) یاد کرده است. مقاله اصلی: چیمکند چیمکند (صورت‌های دیگر: چیمکنت، شیمکنت، به قزاقی: Шымкент / Şımkent) شهری در قزاقستان و مرکز استان قزاقستان جنوبی است. | ## بخش 2: تاریخ قزاقستان | چیمکند با ۶۲۹٬۶۰۰ نفر جمعیت (سال ۲۰۱۱) پس از آلماتی و آستانه سومین شهر پرجمعیت قزاقستان است. چیمکند در ۶۹۰ کیلومتری غرب آلماتی و ۱۲۰ کیلومتری شمال تاشکند، پایتخت ازبکستان، واقع شده است. چیمکند در سده دوازدهم میلادی در مسیر راه ابریشم و به عنوان کاروانسرایی برای پاسداری از شهر اسپیجاب که در ده کیلومتری خاور چیمکند قرار دارد ساخته شد. محل این کاروانسرا با گذر زمان به بازاری برای بازرگانی میان کوچ‌نشینان و یکجانشینان تبدیل شد. مقاله اصلی: مرکه مرکه یا مرکی مرکز بخشی به همین نام در استان ژامبیل در جنوب قزاقستان پشت کوه‌های تیان‌شان در ۱۲۰ کیلومتری آلماتی و در نزدیکی مرز قرقیزستان است که معروف به قم قزاقستان است و مردم آن شیعیان ایرانی هستند. مردم این شهر آذربایجانی‌های ایرانی هستند که توسط بلشویکها در سال ۱۹۳۸ به این ناحیه کوچانده شده‌اند. این افراد از آذربایجانی‌های عشایری بودند که در مرز ارس تردد می‌کردند و پس از این که در سال ۱۹۱۸ مرزها بسته شد، در آن سوی مرز گرفتار و محبوس شدند. حکومت شوروی از ترس شورش این افراد، آن‌ها را به قزاقستان کوچاند و تا امروز نیز در آنجا ساکن هستند.شیعیان مرکهایران کوچک در دل قزاقستان بر اساس آخرین آمار مجمع جهانی اهل‌بیت علیه السلام از شیعیان قزاقستان در سال ۲۰۰۸ میلادی از مجموع ۱۵ میلیون و ۳۴۶ هزار نفر جمعیت قزاقستان، ۳۵۴ هزار و ۸۵۰ نفر شیعه هستند که نسبت آن‌ها به کل جمعیت این کشور حدود ۲٫۳ درصد است. در آغاز هزاره یکم، استپ‌های شرق دریای خزر محل سکونت مردمان گوناگونی بود، عمدتاً کوچ‌نشینانی با زبان‌های زبان‌های هندواروپایی و زبان‌های اورالی، از جمله الان‌ها، ارسی‌ها، بودینی، ایسیدون‌ها/ووسون، مادارها، ماساژت‌ها و سکا. برخی از آن‌ها دولت‌هایی تشکیل دادند، مانند یانچای (شمال‌غرب دریاچه آرال) و کنگ در شرق. طی چندین سده، این منطقه به‌تدریج زیر سلطهٔ زبان‌های ترکی و دیگر زبان‌های وارداتی قرار گرفت که همراه با کوچ‌نشینان مهاجم از شرق آمدند. برای چند سدهٔ بعد، رویدادهای قزاقستان آینده نامشخص است و اغلب بر پایهٔ روایت‌های اسطوره‌ای یا افسانه‌ای اقوامی بازسازی می‌شود که از استپ‌ها به سوی غرب مهاجرت کردند. از میانهٔ سدهٔ دوم میلادی یوبان‌ها – شاخه‌ای از شیونگ‌نو و شاید مرتبط با هون‌ها – دولتی در شرق دور قزاقستان برپا کردند. در چند سدهٔ بعد، اقوامی چون آکاتزیری‌ها، آوارهای اوراسیایی (که بعدها آوارهای پانونی نام گرفتند و نباید با آوارهای قفقاز خلط شوند)، سابیرها و بلغارها از این نواحی گذر کرده و به قفقاز و اروپای شرقی رفتند. در آغاز سدهٔ ششم مغول‌های اولیه خاقانات روران بخش‌هایی از شرق قزاقستان را ضمیمه کردند. چند دهه بعد جنگ داخلی آن را به دو بخش خاقانات ترک شرقی و خاقانات ترک غربی تقسیم کرد. در پایان سدهٔ هفتم، دو دولت دوباره متحد شدند و دومین خاقانات ترک را ساختند، اما تنها چند نسل بعد تجزیه شد. در سال ۷۶۶ اغوز یبغو (اوغوز ایل) با پایتختی در ینگی‌کند شکل گرفت و بخش بزرگی از قزاقستان را دربرگرفت. اوغوزها در نبرد بر سر کنترل تورگش‌ها شکست خوردند و بخشی از قبایل‌شان از هفت‌آب به کوهستان قره‌داغ و رودخانه چو در حوزهٔ دریاچه ایسیق‌کول مهاجرت کردند. ترکان اوغوز از سدهٔ نهم تا یازدهم میلادی بر غرب قزاقستان مسلط بودند، و ترکان قبچاق‌ها و کیمک‌ها نیز هم‌زمان شرق را در دست داشتند. از اوایل سدهٔ یازدهم، قراخانیان پیوسته با یکدیگر و با دودمان سلجوق در جنوب درگیر بودند. قراخانیان مسلمان‌شده در دههٔ ۱۱۳۰ به‌دست قراختاییان که از شمال چین به غرب آمده بودند شکست خوردند. در میانهٔ سدهٔ دوازدهم خوارزم در کنارهٔ آمودریا استقلال یافت، هرچند بخش اصلی قلمرو قراختاییان تا حمله مغول به آسیای مرکزی (۱۲۱۹–۱۲۲۱) باقی بود. اشراف قپچاق در خدمت مغولان درآمدند و کوچ‌نشینان عادی بخش مهمی از سپاه مغول شدند که به فرمان باتوخان در سال ۱۲۳۷ به اروپا یورش برد. گفته می‌شود که از پیوند این قبایل اصطلاح «سنت ترکی-مغولی» پدید آمد.Тихвинский С. در اواخر سدهٔ سیزدهم، بخش غربی امپراتوری که به دست جوجی خان (بزرگ‌ترین پسر چنگیز خان) اداره می‌شد، جدا شد و اردوی زرین را تشکیل داد. بر پایهٔ تازه‌ترین پژوهش‌های ژنتیک جمعیتی، به‌ویژه بر اساس نشانگرهای اتوزومال و چندریختی‌های کروموزوم Y، باور بر این است که میان سده‌های ۱۳ تا ۱۵، قوم مردم قزاق شکل گرفت.Sabitov Zh. دو پسر بَراق خان، جانیبک خان و کرای خان مردم قزاق را در هفت‌آب گرد آوردند و خانات قزاق مستقل را بنیان نهادند. به باور چوکان ولی‌خان‌اف، هنگام فروپاشی اردوی زرین، قزاق‌ها اتحادیه‌های بزرگ قبیله‌ای را برای حفظ سرزمین‌های کوچ‌نشینی خود و دفاع از حقوق‌شان در سرزمین‌های مهاجرتی تشکیل دادند. او دولت فروپاشیدهٔ امپراتوری تیموری را پس از مرگ تیمور فتح کرد و پایتخت را از سقناخ به بخارا برد و در سال ۱۵۰۰ خانات بخارا را بنیاد گذاشت. قبایل کوچ‌نشین دشت قبچاق که با شیبانی همراه شده بودند با مردم بومی شهرنشین – سارت‌ها، قرلق‌ها و دیگر گروه‌های ترک‌زبان – درآمیختند و نام تازهٔ «ازبک» را پذیرفتند.) در اوایل سدهٔ شانزدهم، قزاق‌ها خانات را به امپراتوری عشایری گسترده‌ای بدل کردند که از استپ‌های شرق دریای خزر و شمال دریاچه آرال تا سرچشمه‌های ایرتیش و دامنه‌های غربی رشته‌کوه آلتای امتداد داشت. در دوران بوروندوق خان (۱۴۸۸–۱۵۰۹) و قاسم خان (۱۵۰۹–۱۵۱۸)، قزاق‌ها بر سراسر استپ چیره شدند و گفته می‌شود توان بسیج ۲۰۰٬۰۰۰ سوارکار را داشتند. بسیاری از تاریخ‌نگاران رهبری قاسم خان را نقطهٔ آغاز یک دولت قزاق مستقل می‌دانند. نفوذ او اقتدار قزاق‌ها را از جنوب‌شرقی قزاقستان امروزی تا رشته‌کوه اورال گستراند. نخستین مجموعه قوانین قزاقی، «قاسم خان‌نین قسقا جولی» (راه روشن قاسم خان)، در ۱۵۲۰ وضع شد. خانات قزاق در متون تاریخی همچون تاریخ رشیدی (۱۵۴۱–۱۵۴۵) و جامع‌التواریخ (۱۵۹۸–۱۵۹۹) اثر قادری‌قلی قصین‌اوغلی جلایر توصیف شده است. در ۱۵۹۸، در زمان طاوقل خان، تاشکند بخشی از خانات قزاق شد و بعدها پایتخت آن گردید. حاکم تاشکند، دولتمرد و شخصیت برجستهٔ قزاق توله‌بی علی‌بیک‌اوف (۱۶۶۳–۱۷۵۶) از قبیله جُز بزرگ بود. در زمان او بناهای فراوانی در تاشکند ساخته شد که امروز از آثار تاریخی شهر به‌شمار می‌روند. در دوران آبیلای‌خان (۱۷۷۱–۱۷۸۱)، او همهٔ قزاق‌ها را برای نبرد با جونغارها متحد کرد. در سدهٔ نوزدهم، امپراتوری روسیه برای دسترسی به امارت افغانستان به سرزمین‌های قزاق یورش برد. برای مقابله با این تهاجم، واپسین خان – کنساری خان – شورش‌هایی را سازمان داد که از ۱۸۳۷ آغاز شد و در ۱۸۴۷ با اعدام او پایان یافت. به‌زودی در قولجا و چوچک دادوستد اسب، گوسفند و بز قزاقی در برابر پارچه‌های ابریشمی و نخی چینی آغاز شد. بازرگانان و سربازان روس از سدهٔ هفدهم در کنارهٔ شمال‌باختری سرزمین قزاق پدیدار شدند، هنگامی که مردم کازاک دژهایی ساختند که بعدها به شهرهای یایتسک (امروزه اورال، قزاقستان) و گوریف (امروزه آتیراو) بدل شد. روس‌ها توانستند سرزمین‌های قزاق را تصرف کنند زیرا خان‌نشین‌ها سرگرم رویارویی با خانات جونغار بودند که از اواخر سدهٔ شانزدهم از شرق به منطقه پیش می‌آمد. هرچند قصد او تشکیل اتحادی موقت علیه قالمیق‌های نیرومندتر بود، روس‌ها کنترل جُز کوچک را به‌دست گرفتند. آنان تا ۱۷۹۸ جُز میانه را نیز مطیع کردند، اما جُز بزرگ تا دههٔ ۱۸۲۰ مستقل ماند؛ زمانی که خوقند در جنوب گسترش یافت و خان‌های جُز بزرگ را به پذیرفتن حمایت روسیه واداشت، که برای آنان شرّی کوچک‌تر می‌نمود. میان سال‌های ۱۸۲۲ تا ۱۸۴۸، سه خان اصلی قزاق در جُزهای کوچک، میانه و بزرگ برکنار شدند. افزون بر این، به مهاجران روس زمین داده شد، در حالی که قبایل کوچ‌نشین با کمبود چراگاه روبه‌رو شدند. بر اثر سیاست امپراتوری روسیه، بین ۵ تا ۱۵ درصد جمعیت استپ قزاق را مهاجران تشکیل می‌دادند. در ۱۸۶۳، امپراتوری روسیه سیاست تازه‌ای را اعلام کرد که حق الحاق نواحی دردسرساز در مرزهایش را ادعا می‌کرد. این تصمیم بی‌درنگ به تسخیر باقی آسیای مرکزی و ایجاد دو ناحیهٔ اداری انجامید: «جنرال‌گوبرناتورستوو» های (استانداری‌های) ترکستان روسیه و استپ‌ها. برهم‌خوردن نهایی عشایر کوچ‌نشین از دههٔ ۱۸۹۰ آغاز شد، زمانی که مهاجران روس بسیاری به زمین‌های حاصلخیز شمال و شرق قزاقستان آورده شدند. در ۱۹۰۶ راه‌آهن سراسری آرال میان اورنبورگ و تاشکند کامل شد و استعمار روسیِ زمین‌های حاصلخیز ژتی‌سو را آسان کرد. در این زمان واسیلی بالابانف، اداره‌کنندهٔ ترکستان (قزاقستان کنونی)، مسئول اسکان روس‌ها بود. بسیاری از قزاق‌ها که گرسنه و آواره شده بودند، به باسمه‌چی‌ها پیوستند تا با سربازگیری اجباری برای نیروی زمینی امپراتوری روسیه که تزار در ژوئیهٔ ۱۹۱۶ برای جنگ با آلمان در جنگ جهانی اول فرمان داده بود، مقابله کنند. در اواخر ۱۹۱۶، نیروهای روس شورش‌های گسترده علیه تصاحب زمین و سربازگیری آسیای میانه‌ای‌ها را سرکوب کردند. بسیاری از قزاق‌ها و روس‌ها با قبضهٔ قدرت کمونیست‌ها جنگیدند و تا ۱۹۲۰ در برابر کنترل آنان مقاومت کردند. بیشتر قزاق‌های تحصیل‌کرده عضو حزب دموکراتیک مشروطه بودند، اما پس از انشعاب، نخبگان قزاق حزبی تازه به نام بنیان‌گذار افسانه‌ای مردم قزاق—آلاش—تشکیل دادند. حزب توانست جمهوری خودمختار آلاش همنام را برپا کند که تا ۱۹۲۰، هنگامی که بلشویک‌ها حزب را ممنوع کردند، دوام آورد. قلمرو آلاش‌اُردا بخش اعظم سرزمین‌های قزاقستان کنونی را دربر می‌گرفت، به‌جز مناطق جنوبی. ترکستان اُردا ترکستان اُردا یا خودگردانی کوکند، کشوری به‌رسمیت‌ناشناخته در آسیای مرکزی بود که در آغاز جنگ داخلی روسیه پدید آمد. اتحاد شوروی (۱۹۲۰–۱۹۹۱) جمهوری سوسیالیستی خودگردان قزاقستان شوروی در ۱۹۲۰ بنیان نهاده شد و در ۱۹۲۵، هنگامی که مردم قزاق از قرقیزها به‌طور رسمی متمایز شدند، نام آن به جمهوری سوسیالیستی خودگردان قزاقستان شوروی تغییر یافت. در ۱۹۲۵ پایتخت نخستین جمهوری، اورنبورگ، دوباره به قلمرو روسیه بازگردانده شد و قزل‌اوردا تا ۱۹۲۹ پایتخت شد. آلماتی (در دورهٔ شوروی آلماآتا)، شهری ولایتی در جنوب‌خاوری دور، در ۱۹۲۹ پایتخت تازه شد. در ۱۹۳۶، این سرزمین رسماً از جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی جدا و به‌صورت یک جمهوری شوروی درآمد: جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان. | ## بخش 3: تاریخ قزاقستان | با مساحت ، جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان دومین جمهوری بزرگ اتحاد جماهیر شوروی بود. شمار دام‌ها در قزاقستان از ۳۰ میلیون به ۱۶ میلیون کاهش یافت و نزدیک به یک میلیون نفر به‌سبب جنگ داخلی دچار گرسنگی شدند. به‌گفتهٔ رابرت کانکوئست، «اعمال نظریهٔ حزبی بر قزاق‌ها، و تا حدی بر دیگر مردمان کوچ‌نشین، از نظر اقتصادی تحمیلِ به‌زورِ قالبی آزمون‌نشده بر نظمی اجتماعیِ کارآمد بود، با پیامدهایی فاجعه‌آمیز. این دستور اجازهٔ بازداشت بدون ارائهٔ دلیلِ جرم را می‌داد و نخستین‌بار زنانِ زندانیِ سیاسی را به اردوگاه‌ها فرستاد. بیش از ۱۸هزار زن بازداشت شدند و حدود ۸هزار تن در اردوگاه استان آق‌مولا برای همسران خائنان به میهن (ALZhIR) دوران محکومیت خود را گذراندند. در میان آنان همسران دولتمردان و شخصیت‌های سیاسی و عمومی اتحاد شوروی، از جمله همسران اعضای پیشین جنبش آلاش، بودند. پس از بسته‌شدن زندان‌ها در ۱۹۵۳ گزارش شد که ۱۵۰۷ زن بر اثر تجاوز نگهبانان باردار شده و زایمان کرده‌اند. در دورهٔ شوروی، بیشتر اعضای پیشین آلاش به ترجمهٔ کتاب‌های درسی برای مدرسه‌های تازه‌تأسیس روی آوردند، زیرا بیشتر قزاق‌ها هنوز آموزش ندیده بودند. برخی از آنان به حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی پیوستند، اما نخبگان همچنان به برخی سیاست‌های دولت شوروی، مانند اجتماعی‌سازی کشاورزی که به قحطی ساختگیِ ۱۹۳۰–۳۳ انجامید، اعتراض می‌کردند. به‌سبب رفتار و شرایط سخت در گولاگ‌های قزاقستان، زندانیانِ آلاشِ پیشین در چند سال نشانه‌های پیریِ شتاب‌گرفته را تجربه کردند؛ این را می‌توان با مقایسهٔ عکس‌های پیش از بازداشت و تصاویر پروندهٔ آنان پیش از اعدام مشاهده کرد. جنگ جهانی دوم از دیدگاه جبهه‌های جنگ و پشت جبهه، روبرتو کارمَک استدلال می‌کند که جنگ جهانی دوم سبب ادغام گسترده‌تر قزاقستان در اتحاد شوروی شد. با این حال، تجربهٔ جنگ هم‌زمان تنش‌های قومی و نابرابری‌های اجتماعی را تشدید و تثبیت کرد. حتی در تاریک‌ترین روزهای اتحاد شوروی، تعصب قومی می‌توانست بر مسائل امنیت ملی غلبه کند. تبلیغات کرملین برای سربازان و غیرنظامیان، همراه با خدمت نظامی و آشنایی با دیگر بخش‌های اتحاد شوروی، مردم قزاق و جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان را بیش از پیش شوروی‌زده کرد. جنگ، قزاقستان را «شوروی‌تر» ساخت، اما در عین حال موقعیت استعماری آن را به‌عنوان تأمین‌کنندهٔ مواد خام و نیروی انسانی برای جنگ تقویت کرد و جایگاه رهبری روسیه در اتحاد شوروی را تثبیت نمود.Roberto J. در نبرد مسکو در پاییز ۱۹۴۱، لشکر ۳۱۶ پیاده‌نظام به فرماندهی ژنرال ایوان پانفیلوف و لشکر ۳۱۲ به فرماندهی سرهنگ آ.ف. هنگ ۱۰۷۳ پیاده‌نظام، زیر فرمان بایورژان مومیش‌اولی، مقاومتی قهرمانانه در برابر دشمن از خود نشان داد. یگان‌های قزاق در نبرد کورسک و جبهه‌های دیگر جنگیدند و بلاروس، بالتیک، مولداوی، اوکراین و کشورهای اروپای شرقی را از اشغال آزاد کردند. در جریان نبرد دنیپر و آزادسازی کیف، تیپ ۴۷ تانک گارد، به فرماندهی گالیا آدیل‌بیک‌اوویچ آدیل‌بکوف، دلاوری فراوانی نشان داد. او در نبردهای مهمی چون ویتبسک (۱۹۴۱)، ضدحملهٔ تروبچفسک (۱۹۴۱) و استالینگراد (۱۹۴۲) خودی نشان داد. شجاعت او خیلی زود در روزنامه‌های شوروی مانند «مسکوی عصر» (۵ سپتامبر ۱۹۴۱) و «ایزوستیا» (۱۳ سپتامبر ۱۹۴۱) بازتاب یافت. او تنها نمایندهٔ ملت‌های آسیای میانه بود که به درجهٔ سرهنگ دوم گارد رسید و در زمان مرگ فرماندهی هنگ مستقل تانک گارد را بر عهده داشت. نشان‌ها و مدال‌ها به پاس دلاوری در جبهه‌های جنگ جهانی دوم، صدها هزار سرباز قزاق نشان‌ها و مدال‌های شوروی گرفتند که ۹۶٬۶۳۸ تن از آنان قزاق بودند. مهاجرت داخلی در اتحاد شوروی در جریان جنگ جهانی دوم، هنگامی که ارتش‌های نیروهای محور مراکز صنعتی غرب شوروی را گرفتند یا تهدید کردند، بسیاری از شهروندان شوروی و بخش بزرگی از صنایع شوروی به جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان منتقل شدند. گروه‌هایی از شهروندان، از جمله تاتارهای کریمه، آلمانی‌ها و مسلمانان قفقاز شمالی به قزاقستان تبعید شدند، زیرا کرملین بیم داشت با نازی‌ها همکاری کنند. بسیاری از لهستانی‌ها نیز از شرق لهستان به قزاقستان تبعید شدند و مردم محلی خوراک خود را با تازه‌واردان تقسیم کردند. میان سال‌های ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۵، مهاجران بیشتری در چارچوب کارزار زمین‌های بکر به رهبری نیکیتا خروشچف به قزاقستان آمدند. در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ نیز مهاجرت بیشتری رخ داد، زیرا دولت شوروی به کارگرانی که صنایع را به نزدیکی معادن زغال‌سنگ، نفت و گاز آسیای مرکزی منتقل می‌کردند، پاداش می‌داد. در دههٔ ۱۹۷۰ جمهوری قزاقستان شوروی تنها جمهوری اتحاد شوروی بود که در آن، قزاق‌ها در کشور خودشان به اقلیت بدل شده بودند، هم به‌سبب مهاجرت و هم نابودی جمعیت عشایر قزاق. اما فاصلهٔ زیاد میان مراکز صنعتی اروپایی و معادن زغال‌سنگ قزاقستان مشکلی بزرگ پدیدآورد که تنها بخشی از آن با صنعتی‌سازی آسیای مرکزی حل شد. این امر میراثی دوگانه برای قزاقستان پس از ۱۹۹۱ برجای گذاشت: جمعیتی تقریباً برابر از روس‌ها و قزاق‌ها؛ طبقه‌ای فن‌سالاری لازم برای پیشرفت اقتصادی اما از نظر قومی ادغام‌نشده؛ و صنعتی انرژی‌محور بر پایهٔ زغال‌سنگ و نفت که کارایی آن به‌دلیل کمبود زیرساخت محدود بود. جانشین او گنادی کولبین، فردی غیرقزاق از اولیانوفسک روسیه بود که تظاهرات اعتراضی را برانگیخت. این تظاهرات به‌سختی سرکوب شد و «میان دو تا بیست نفر کشته، و میان ۷۶۳ تا ۱۱۳۷ نفر زخمی شدند. اولویت قوانین قزاقستان بر قوانین اتحاد شوروی و مذاکرات برای معاهده جدید در ژوئن ۱۹۹۰، مسکو حاکمیت دولت مرکزی بر قزاقستان را اعلام کرد و قزاقستان را واداشت تا بیانیهٔ حاکمیت خود را صادر کند. این تبادل، تنش میان دو گروه قومی اصلی جمهوری (قزاق و روس) را، که از نظر جمعیت تقریباً برابر بودند، افزایش داد. در میانهٔ اوت، ملی‌گرایان قزاق و روس در اطراف ساختمان پارلمان قزاقستان تجمع کردند تا بر متن نهایی بیانیهٔ حاکمیت اثر بگذارند؛ این بیانیه در اکتبر تصویب شد. دورهٔ نظربایف همچون دیگر جمهوری‌های شوروی، پارلمان نظربایف را به‌عنوان رئیس خود برگزید و سپس این مقام را به ریاست‌جمهوری جمهوری تبدیل کرد. برخلاف رهبران جمهوری‌های بالتیک (لیتوانی، لتونی و استونی) که خواهان استقلال بودند، نظربایف در بهار و تابستان ۱۹۹۱ همچنان به اتحاد شوروی پایبند بود، زیرا معتقد بود بخش‌هایی از اتحاد شوروی از نظر اقتصادی آن‌قدر به هم وابسته‌اند که استقلال برایشان زیان‌بار خواهد بود. این موضوع پس از ۱۹۹۰ اهمیت بیشتری یافت، هنگامی که روشن شد میخائیل گورباچف بدون مشورت با نظربایف با شرکت آمریکایی شورون برای توسعهٔ میدان تنگیز مخزن نفتی توافق کرده است. نظربایف همچنان از او حمایت کرد و رهبران دیگر جمهوری‌ها را به امضای معاهدهٔ تازهٔ پرسترویکا که گورباچف برای حفظ اتحاد شوروی طراحی کرده بود، تشویق کرد. کودتای اوت، دورهٔ گذار و پایان اتحاد شوروی به‌دلیل کودتای اوت علیه گورباچف، معاهدهٔ اتحادیه هرگز اجرا نشد. نظربایف که در ابتدا در برابر کودتا مردد بود، تا روز دوم آن را محکوم نکرد، اما همچنان از گورباچف و نوعی اتحادیه حمایت می‌کرد، زیرا باور داشت استقلال به‌معنای خودکشی اقتصادی است. هم‌زمان، نظربایف آماده‌سازی قزاقستان برای آزادی بیشتر یا استقلال کامل را آغاز کرد. او اقتصاددانان و مدیران حرفه‌ای را به مقام‌های بالا منصوب کرد و از کارشناسان خارجی توسعه و تجارت مشورت گرفت. ممنوعیت حزب کمونیست قزاقستان پس از کودتا به نظربایف اجازه داد تا تقریباً کنترل کامل اقتصاد جمهوری را به‌دست گیرد، اقتصادی که تا اواخر ۱۹۹۱ بیش از ۹۰ درصد آن به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم زیر نظر دولت شوروی بود. او بلافاصله نشستی با رهبران پنج کشور آسیای مرکزی (قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان) برگزار کرد و ایدهٔ یک کنفدراسیون تُرکی از جمهوری‌های پیشین را به‌عنوان وزنه‌ای در برابر جمهوری‌های اسلاوی مطرح نمود. این اقدام سه رئیس‌جمهور اسلاوی را واداشت قزاقستان را در میان امضاکنندگان سند نهایی انحلال بگنجانند. پایتخت قزاقستان نام خود را به پروتکل آلماآتا داد، اعلامیه‌ای از اصول کشورهای مستقل مشترک‌المنافع. کشور مستقل و کشورهای همسود کشورهای پساشوروی مجموعه‌ای از معاهدات و توافق‌ها را برای حل میراث اتحاد شوروی سابق، هم چندجانبه و هم دوجانبه، امضا کردند. در ۱۶ دسامبر ۱۹۹۱، پنج روز پیش از اعلام رسمی، قزاقستان آخرین جمهوری شوروی شد که استقلال خود را اعلام کرد. پس از جدایی از ساختار سیاسی مسکو و حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی، قزاقستان ساختار حکومتی و بیشتر رهبرانی را که در ۱۹۹۰ قدرت داشتند، حفظ کرد. نظربایف که در ۱۹۹۱ به‌عنوان رئیس‌جمهور قزاقستان انتخاب شد، پنج سال بعد همچنان بدون چالش در قدرت باقی بود. قانون اساسی ۱۹۹۳ نخست‌وزیر و شورای وزیران را تنها در برابر رئیس‌جمهور مسئول ساخت و قانون اساسی جدید در ۱۹۹۵ این رابطه را تقویت کرد. در چنین چارچوبی، نظربایف با کاستن از شوک اقتصادی جدایی از شوروی و حفظ همزیستی قومی در کشوری با بیش از ۱۰۰ ملیت گوناگون، محبوبیت قابل‌توجهی به‌دست‌آورد. در دسامبر ۱۹۹۴، نظربایف همراه با روسیه، بریتانیا و ایالات متحده تفاهم‌نامه بوداپست در مورد تضمین‌های امنیتی را امضا کرد و قزاقستان را غیرهسته‌ای ساخت. رهبران اوکراین و بلاروس نیز در رویدادی مشترک در مرکز همایش‌های بوداپست اسناد مشابهی امضا کردند. در ۱۹۹۷ پایتخت قزاقستان از آلماتی به آستانه منتقل شد و در سال بعد همجنس‌گرایی جرم‌زدایی شد. پس از نظربایف در مارس ۲۰۱۹، نورسلطان نظربایف پس از ۲۹ سال از قدرت کناره‌گیری کرد، اما همچنان ریاست شورای امنیت را بر عهده داشت و عنوان رسمی «رهبر ملت» را حفظ کرد. در ژانویه ۲۰۲۲، توقایف پس از ناآرامی ۲۰۲۲ قزاقستان ریاست شورای امنیت را از نظربایف گرفت. او سپس اصلاحات قانون اساسی را برای محدود کردن قدرت خود و لغو عنوان «رهبر ملت» از نظربایف پیشنهاد داد. مردم قزاقستان سپس در همه‌پرسی قانون اساسی قزاقستان (۲۰۲۲) به این اصلاحات رأی مثبت دادند. در حالی که مسائل قومی، امنیتی و اقتصادی حساس روابط قزاقستان و روسیه را تیره می‌کرد، نظربایف روابط با چین، دیگر کشورهای آسیای مرکزی و غرب را نیز گسترش داد؛ با این وجود، قزاقستان همچنان به‌طور اصلی به روسیه وابسته باقی ماند. پایگاه فضایی بایکونور، ساخته‌شده در دههٔ ۱۹۵۰ برای برنامه فضایی شوروی، در نزدیکی تیورتام قرار دارد و شهر بایکونور برای پشتیبانی از این پایگاه فضایی ساخته شد. این کشور هفتادوهشتمین شریک تجاری آمریکا است و حجم تجارت دوجانبهٔ آن‌ها ۲٫۵ میلیارد دلار است. در ۱۹۹۴ و ۱۹۹۵، آمریکا با قزاقستان همکاری کرد تا همهٔ کلاهک‌های هسته‌ای این کشور برچیده شود و سایت‌های آزمایش هسته‌ای سمی‌پالاتینسک تعطیل گردند؛ آخرین سایت‌ها و تونل‌ها در ۱۹۹۵ بسته شدند. | ## جمع‌بندی | در ۲۰۱۰، رئیس‌جمهور آمریکا باراک اوباما با نظربایف در نشست امنیت هسته‌ای ۲۰۱۰ در واشینگتن دی‌سی دیدار کرد و دربارهٔ گسترش روابط راهبردی و همکاری‌های دوجانبه برای افزایش ایمنی هسته‌ای، ثبات منطقه‌ای و شکوفایی اقتصادی گفت‌وگو کرد.