موضوع مقاله: نبرد خوی (۱۹۱۸) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نبرد خوی (۱۹۱۸) | مقدمه: حمله به آذربایجان ایران، حمله‌ای است که توسط داشناک‌ها به فرماندهی آندرانیک اوزانیان در هفتم خرداد ۱۲۹۷ برابر با بیست نهم مه ۱۹۱۸ و هیجدهم شعبان ۱۳۳۶ طرح‌ریزی شده و با حمله به خوی و محاصره آن در رمضان همان سال شکل عملی به خود گرفت.آقاسی، مهدی (1350). | ## بخش 1: نبرد خوی (۱۹۱۸) | تاریخ هیجده ساله آذربایجان زریاب خویی علت حمله را چنین بیان می‌دارد:"داشناک‌ها در ارمنستان به قدرت رسیده بودند و می‌خواستند بعضی از ولایات را که به عقیدهٔ ایشان به ارمنستان تعلق داشت متصرف شوند. آنها که هموطنانشان در خاک عثمانی قتل عام شده بودند و زورشان به دولت عثمانی نمی‌رسید چون ایران را ضعیف و بی‌سرپرست دیدند فرصت را غنیمت شمرده به خوی حمله‌ور شدند." اصولاً ضعف قدرت مرکزی در طی جنگ جهانی اول و پس از آن، یکی از عوامل کشانده شدن مسایل برون‌مرزی به درون مرزهای ایران بوده‌است. نیمه اول خرداد ماه آن سال مسیحیانی متشکل از ارامنه و آسوری‌های ارومیه؛ دامنه شمالی گردنه قوشچی تا سلماس را در تصرف خود داشتند که بعد از آمدن سپاهیان عثمانی به حدود سلماس، مجبور به ترک سلماس و اطراف و دهات جنوبی، دیلمقان و کهنه شهر شدند. در این زمان فرماندار خوی حسنقلی خان آقاسی بود و عثمانی‌ها نیز در حدود ۷۰۰ نظامی به فرماندهی عبدالرحمن بیگ و زهدی بیگ در خوی مستقر کرده بودند. عمده قوای عثمانی پس از درگیری در سلماس مستقر بودند و عده ای از مردان مسلح خوی و کردها به فرماندهی علی احسان پاشا نیز در آن اردو بودند. با وجود اینکه اهالی خوی بیشتر از ناحیه ارامنه و آسوریان ارومیه و سلماس احساس خطر می‌کردند، به دلیل استقرار سپاهیان عثمانی در جنوب و در بین خوی و سلماس تاحدود زیادی آسوده‌خاطر بودند؛ اما حمله از جانب قفقاز را نادیده گرفته بودند. | ## بخش 2: نبرد خوی (۱۹۱۸) | به همین دلیل به محض اطلاع از حمله داشناک‌ها غافلگیر شدند.تاریخ خوی آقاسی، 207 نیروی تحت رهبری آندرانیک متشکل از ارامنه مجهز و آزموده بود که در طول جنگ نیز تجارب فراوانی اندوخته بودند. روس‌ها نیز به علت وقوع انقلاب در روسیه و عقب‌نشینی نیروهایشان از ایران، امکانات جنگی بسیاری را در اختیار ارامنه و سایر متحدین محلی روسیه قرار داده بودند.نبیی، عباس (1382). تبریز: سهیل تعداد نیروهای داشناک‌ها در مورد تعداد نیروهای آندرانیک در زمان حمله ارقام متفاوتی بیان می‌شود. رحمت‌الله توفیق ۱۲ هزار نفر،تاریخچه ارومیه، توفیق، 1382 آقاسی ۸ هزار نفر،تاریخ خوی، آقاسی زریاب خویی ۶ هزار نفر و امین ریاحی در کتاب خوی آن را پنج هزار نفرریاحی، محمد امین (1378). به نوشته احمد کسروی: همبستگی و دفاع مردم در برابر داشناک‌ها در روز اول تیر ۱۲۹۷ شمسی مصادف با ۱۳ رمضان ۱۳۳۶ خبر عبور آندرانیک از ارس طی تلگرافی به شهبندری در خوی می‌رسد. یک توپ هم داشتند که خیلی قدیمی بود و برای اعلام افطار و سحری ماه رمضان به کار می‌رفت. | ## بخش 3: نبرد خوی (۱۹۱۸) | عده‌ای از شنیدن این خبر به کوه‌های غربی ایران و به سوی خاک عثمانی رهسپار شدند ولی عده‌ای دیگر تصمیم به پایداری گرفتند و عالم و مجتهد بزرگ شهر شیخ فضل‌اله حجت‌الاسلام، رهبری مدافعین را به دست گرفت و می‌گویند شال و عمامهٔ خود را باز کرد و آن را به توپ بست و با خود به بالای دیوار قلعه کشید. مردم تا عصر مقاومت کردند و هنگام عصر نیروی عثمانی از سمت غرب به کمک مدافعین شهر امد و سپاه آندرانیک را شکست داد و مهاجمین فرار کردند … ." درگیری‌های همزمان در شرفخانه مطابق استراتژی مهاجمان؛ خوی از چهار ناحیه تهدید می‌شد. یکی از طرف آندرانیک، دیگری پطرس، سوم از ناحیه پارتیزان‌های وان و چهارمی از طرف آسوری‌هایی که می‌بایست بندر شرفخانه را گرفته و پس از تصاحب انبارهای مهمات از راه تسوج به نیروهای آندرانیک می‌پیوستند.تسوج در گذر تاریخ، نبیی، ص 345 در این شرایط بیم زیادی از آسوریان می‌رفت چرا که حمایت روس‌ها و فرانسوی‌ها را داشتند و به راهنمایی مسیونرهای آمریکایی برخاسته بودندتاریخ هیجده ساله آذربایجان، کسروی، ص 708 و هدف اولیه آنها دستیابی به شرفخانه و سپس کمک به آندرانیک بود. به نوشته کسروی در تاریخ هیجده ساله آذربایجان: پس از رسیدن خبر قشون کشی آندرانیک به سوی خوی، که نهایتاً منجر به یاری رساندن مسیحیان ارومیه، متشکل از ارامنه، آسوری‌ها و جیلوها می‌شد، آنان مسیحیان متحد با وجود احتمال شکست در ارومیه، فکر فرار را رها کرده و حمله به شرفخانه را مدنظر قرار دادند. در این هنگام روسیان یک کشتی بخاری به نام چرنوزویف در دریاچه به کار انداخته بودند که توپی نیز داشت. | ## جمع‌بندی | در روز دوم تیرماه ۱۲۹۷ شمسی، هشتاد تن از تفنگچیان برجسته آسوری و ارمنی در آن کشتی و یک کشتی بادی دیگر نشسته به سمت شرفخانه روانه شدند.