موضوع مقاله: لری شمالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لری شمالی | مقدمه: لری شمالی، لرستانی یا مینجاییباقر زاده، مصطفی (۱۳۹۵)، متن های ادبی (فارسی-لری مینجایی)، ، ایلام: جوهر حیاتسیدنجم‌الدین موسوی، ۱۳۹۷، مجموعه نام‌های لری، صفحه۱۶ باقر زاده، مصطفی (۱۳۹۵)، واژگان مهندسی نسخه لری مینجایی، ، ایلام: جوهر حیاتزبان در حوضه فرهنگی-جغرافیایی لُر، ابراهیم خدایی وهاب کریمی حسنوند صفحه ۱۴، یکی از شاخه های زبان رایج در میان مردم لر و مردم فارس لر زبان است. | ## بخش 1: لری شمالی | این دسته از گویش های لری، در جغرافیای پهناور خود در غرب ایران و دامنه های زاگرس مرکزی در استان‌ های لرستان، خوزستان، همدان، مرکزی، کرمانشاه و ایلام توسط گویشوران مختلف (از قبیل خرم‌آبادی، چگنی، بالاگریوه‌ای، سیلاخوری، شوهانی و ثلاثی که گویش مردمان بروجرد، ملایر، تویسرکان، نهاوند و اطراف همدان است) تکلم میشود.امان‌اللهی بهاروند ۱۳۸۵ صفحهٔ ۸ برخی زبان‌شناسان، گویش‌های مربوط به لرها را نظیر بختیاری، بهمئی و لکی را به طور کلی لری ذکر میکنند.احسان یارشاطر، مجله دانشکده ادبیات، ص۴۰. دسته بندی زبان لری امان‌اللهی لرها را به دو گروه خاوری و باختری تقسیم‌بندی کرده است. گروه باختری در منطقه وسیعی بین رود دز در شرق و مرزهای عراق در غرب به سر می‌برند و شامل لک ها، لرهای لرستان، لرهای نهاوند، سیلاخور، بروجرد، تویسرکان، ملایر، ایلام و شمال خوزستان هستند.سکندر بهاروند امان‌اللهی قوم لر صفحهٔ ۵۲ دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته جنوبی و شمالی تقسیم بندی میکند که دسته شمالی شامل گویش‌های لری رایج در مناطقی از همدان، لرستان، ایلام، خوزستان و غیره ‌‌‌‌میشود. علی حصوری می‌نویسد: «مردمی که لُر نامیده می‌شوند در ناحیه‌ای بین ملایر، تویسرکان، هرسین، ایلام، پشتکوه دزفول (شمال غربی دزفولی)، بختیاری، الیگودرز پشتکوه (جنوب غربی اراک) زندگی میکنند. مرکز لرستان شهر خرم‌آباد و مهمترین شهرها و قسمت های این ناحیه چنین است: ملایر، نهاوند، تویسرکان، هرسین، ایلام، دهلران، طرحان، کاکاوند، معمولان، دیرکوند، آبستان دورود، چگنی، الشتر، الیگودرز، جاپلق، بروجرد، سیلاخور بالا و پایین و چغلوند.»گزارش گویش‌های لری علی حصوری صفحه ۸ فهرست لینگوییست به سه دسته شمالی، بختیاری و لری جنوبی تقسیم‌بندی کرده است. انتولوگ لری را به چهار دسته شمالی، بختیاری، جنوبی و کمزاری تقسیم بندی میکند برخی نیز زبان و گویش مربوط به مردمان لر را به سه دسته کلی تقسیم‌بندی می‌کنند که شامل تقسیم‌بندی ذیل میشود: ۱. شاخۀ لرستان شمالی (مناطقی از لرستان، ایلام، کرمانشاه، همدان، قزوین و عراق عمدتا در بدره، مندلی و خانقین) که فقط شامل لکی است؛ ۲. شاخۀ جنوبی (استان کهگیلویه و بویراحمد و مناطقی از اصفهان، فارس، بوشهر، چهارمحال و بختیاری و خوزستان) شامل گویش‌های لری جنوبی و بختیاری.حسن‌دوست، ۱/ ۱۸ارکینی اریک جان آنونبی زبان‌شناس کانادایی زبان لری را به سه گروه لرستانی، بختیاری و جنوبی تقسیم کرده است. و گویش‌هایی نظیر اندیمشکی و خرم‌آبادی، نهاوندی و بروجردی را جزء گروه لرستانی قرار داده است. همچنین عنوان می‌کند بخشی از مردم ایلام و کرمانشاه اگرچه به گویشی تحت عنوان کردی جنوبی صحبت می‌کنند اما قومیت خود را لر می‌دانند و این موضوع در مناطقی از عراق که هم‌مرز با این مناطق هست نیز وجود دارد. نامگذاری مینجایی نام عمومی گویش‌هایی از زبان لری است که به صورت پراکنده با نام‌های لری خرم‌آبادی، بالاگریوه‌ای، بروجردی، ملایری، تویسرکانی و غیره شناخته می‌شده‌اند؛ در حالی که هیچ‌کدام از این اسم‌ها نمی‌توانند به‌صورت کلی، دربرگیرنده‌ی همه‌ی این گونه‌های زبانی باشند. لری مینجایی در تقسیم‌بندی امان‌اللهی بهاروند زیر مجموعه‌ی «لری باختری»، در تقسیم بندی آنونبی زیر مجموعه‌ی «لری لرستانی» و در دانشنامه‌ی ایرانیکا و فهرست لینگوییست زیرمجموعه‌ی «لری شمالی» محسوب میشود. این لهجه در روستا های شهرستان‌های دورود(خود شهر) و بروجرد و اشترینان و شرق استان لرستان رایج می‌باشد و از زیر گویش‌های لری شمالی به شمار می‌رود که از لری بختیاری نیز تاثیراتی پذیرفته است. لازم به ذکر است که گویش سیلاخوری جزو زبان های لری شمالی یا لری مینجایی طبقه‌بندی می‌شود. لغات اصیل لری در دل این گویش آنچنان فراوان و مفهومی است که در فارسی معادلی ندارد و برای رساندن معنی آنها باید تعریف کرد و گاهیً جملات زیادی به‌کار برد. سیلاخوری بالا سیلاخوری پایین لری اسدآبادی گروه الوند (لری همدانی) وفرجینی مریانجی علی‌آبادی ورکانه‌ای گاپله‌ای (جاپلقی): گویشی از زبان لری است که برخی از مردم منطقه جاپلق، یعنی مردم بخشی از جاپلق ازنا و دهستان خمه از الیگودرز در استان لرستان و جنوب خمین به آن صحبت می‌کنند. لری موجود در شهر همدان لهجه‌های گویش فیلی لری خرم‌آبادی: از گویش های زبان لری رایج در شهرستان خرم آباد است. بیشترین گویشوران این گویش، از ایل بالاگریوه ساکن در پلدختر، اندیمشک، جنوب خرم‌آباد، دورود، ازنا، شوش، دره شهر، کوهدشت،آبدانان، دهلران و … می‌باشند.کرد زعفرانلو کامبوزیا عالیه، ملکی مقدم اردشیر، سلیمانی آرزو. مقایسه فرایندهای واجی همخوان‌های گویش لری بالاگریوه با فارسی معیار جستارهای زبانی (پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی)، بهار ۱۳۹۲: (۱۴ ۱۳):۱۵۱–۱۷۹.شتدار، علی‌محمد. لری هندمینی: یکی از گویش های لری در استان ایلام است که مردم بخش هندمینی به آن سخن می گویند. لری مینجایی (گونه مرکزی) لری طرحانی لری عمله‌ای لری دهلرانی: یکی از گویش های زبان لری است که اکثریت مردم شهرستان دهلران به آن سخن می گویند لری شوهانی: از گویش های زبان لری و رایج در جنوب شهرستان مهران است. گویش‌های دیگر گویش‌های لری شوهانی، لری دهلرانی، لری آبدانانی، لری دره شهری استان ایلام و لری پلدختری، لری اندیمشکی، لری خرم‌آبادی و بخش‌هایی از شهرستان دورود در استان لرستان شباهت های بسیار زیادی دارد. هرکدام از این گویشها دارای لهجه‌های مختص به خود می‌باشد و می‌توان همه آنها را به پیکره زبانی استان لرستان منتسب کرد. اطلس زبان‌های ایران گویش‌هایی نظیر بروجردی، نهاوندی و غیره را در دسته‌ای به نام زاگرس شمالی یا لری ثلاثی قرار میدهد که شامل گویش های گروه الوند (مرگانه‌ای، وفرجینی، ورکانه‌ای و غیره) نیز میشود. در استان لرستان، این گویش‌ها توسط سیلاخوری و بروجردی می‌شوند که به‌نظر می‌رسد گویش‌های زاگروس شمالی (لری ثلاثی) میان لری شمالی و فارسی معیار شباهت‌هایی وجود دارد و در برخی نواحی، شباهت‌هایی با بختیاری، لکی و فارسی دارند. همچنین مطابق تقسیم بندی اطلس زبان‌های ایران و ایرانیکا لری شمالی، لری شوهانی، لری جنوبی، لری بختیاری، گویش‌های منطقه فارس نظیر دوانی، گویش‌های دزفولی و شوشتری و غیره در گروهی به نام زبان‌های زاگرس یا لری قرار میگیرند. | ## بخش 2: لری شمالی | ایرانیکا گویش‌های دزفولی، شوشتری، اردکانی و غیره را بیشتر شبیه به لری میداند تا اینکه شبیه به فارسی باشند. لری ثلاثی لری ثلاثی که اطلس زبان‌های ایران آن را زاگرس شمالی نیز نامیده می‌نامد، یکی از از دسته گویش های زبان لری است. مناطق لرنشین استان همدان و بخش هایی از سرزمین کناری‌شان (مثل سربند اراک، بروجرد و کنگاور) به گویش مشابه‌ای صحبت می‌کنند، برخی این گونه را با استناد به وجود حکومت «ثلاث» لری ثلاثی خوانده اند.فیض الله افرازی زیاده، اصالت واژگان لری: ریشه یابی برخی از واژگان پرکاربرد لری در زبان های باستانی ایران، ص ۹-۱۰ این گویش بیشتر در جنوب همدان شرق کرمانشاه و شمال لرستان و غرب استان مرکزی رایج است. اطلس زبان‌های ایران گویش‌هایی نظیر بروجردی، نهاوندی و غیره را در دسته‌ای به نام زاگرس شمالی یا لری ثلاثی قرار میدهد که شامل گویش های گروه الوند (مرگانه‌ای، وفرجینی، ورکانه‌ای و غیره) نیز میشود. عبدی و دانشنامه جهان اسلام گویش لری ثلاثی و لری فیلی را در شمار گویش های لری مینجایی (مرکزی) قرار می دهند و لری شمالی را تنها شامل لکی ثبت کرده اند. ●لهجه‌های گویش ثلاثی لری شازندی: رایج در شهرستان شازند استان مرکزی است، که بیشتر مردم این شهرستان بدان سخن می گویند.این گویش ترکیبی از لری ملایری و بروجردی است. لری ملایری: رایج در استان همدان است،که بیشتر مردم شهرستان ملایر به آن سخن می گویند. لری بروجردی: به ویژه در شمال شرق استان لرستان و شهرستان بروجرد رایج است.این گویش به طور گسترده در شهرستان شازندو در برخی از روستاهای شهرستان‌های ملایر و دورود رایج است. لری تویسرکانی: از گویش‌های زبان لری در استان همدان است که بیشتر مردم شهر تویسرکان و سایر مناطق شهرستان تویسرکان بدان تکلم می‌کنند.علی حصوری این گویش را از گویش های زبان لری معرفی می‌کند.استانداری استان همدان از این گویش را لری تویسرکانی همانند ملایری و بروجردی ذکر می‌کند.خبرگزاری تویسرکان گویش تویسرکانی را از گویش های زبان لری معرفی می‌کند. لری سیلاخوری لری نهاوندی گویش لری نهاوندی گویش لری نهاوندی از گویش‌های لری استان همدان است. فهرست لینگوییست، اتنولوگ و گلاتولوگ، گویش نهاوندی را گویشی از لری شمالی، و ایرانیکا منطقه نهاوند را یکی از مراکز مهم گویش‌وران لری شمالی می‌داند. اریک آنونبی گویش نهاوندی لری و در دسته ای به نام گویش‌های لرستانی قرار داده است. بنیاد کالچرال سروایول بیان می‌کند در نهاوند و تویسرکان به گویش لری شمالی گفت و گو می‌شود. زبان لُری خود از سه شاخهٔ زبانی تشکیل شده است: ۱- لُرستانی ۲- بختیاری ۳- لُری جنوبی در میان این سه شاخهٔ زبان لُری گویش بروجردی به شاخهٔ لُرستانی تعلق دارد. در بین گویش‌های شاخهٔ لُرستانی، گویش بروجردی، نهاوندی، ملایری و تویسرکانی به یکدیگر بسیار نزدیک هستند و در برخی تقسیم‌بندی‌ها آنها را زیرشاخه‌‌ای از لُرستانی، به نام ثلاثی قرار می‌دهند. گویش نهاوندی به نام گویش نهاوندی از زبان لری به دلیل کهنگی و دیرینگی در سال ۱۳۹۶ در لیست فهرست آثار ملی میراث فرهنگی ناملموس به ثبت ملی رسید. در کتاب واژه‌های اصیل نهاوندی نوشته شده است: گویش نهاوندی در شاخهٔ زبان لری قرار می‌گیرد و فهم معنی آن برای یک فارسی‌زبان امکان‌پذیر نیست. لری گیونی لری گیونی جزء لری شمالی طبقه بندی میشود که در شهری گیان در ۱۲ کیلومتری شهر نهاوند تکلم میشود. گویش لری تویسرکانی گویش لری تویسرکانی از گویش‌های لری استان همدان است که بیشتر مردم شهر تویسرکان و سایر مناطق لر زبان شهرستان تویسرکان بدان تکلم می‌کنند. استانداری استان مرکزی از این گویش را لری تویسرکانی همانند ملایری و نهاوندی و بروجردی و شازندی ذکر می‌کند. اسکندر امان‌الهی بهاروند زبان لری را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده و گویش مردم تویسرکان را در کنار گویش نهاوندی و گویش بروجردی و گویش ملایری در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار داده است. کرم علیرضایی نیز گویش مردمان ثلاث نظیر تویسرکان، نهاوند و ملایر را گویشی از زبان لری معرفی می‌کنند. همچنین زیر گویش‌های متنوعی دیگر مانند: گویش لری سرابی، سرکان، فرسفج، آرتیمان، باباپیرعلی و بوجان و... این گویش در روستا های شهرستان‌های بروجرد و دورود در شرق استان لرستان رایج می‌باشد لری سیلاخوری دارای دو لهجه سیلاخور پایین و سیلاخور بالا است. گویش های رایج در دشت سیلاخور به طور کلی شباهت‌هایی یا یکدیگر دارند و جزء گویش‌های زبان لری محسوب میشوند اگرچه گویش سیلاخوری اشاره به برخی از این گویش‌های دارد. در کتاب تاریخ ملایر از ابراهیم خدایی آمده است: «حوزه ملایر که زادگاه اصلی زندیه است به لرستان پیوستگی دارد و لهجه و تلفظ لری بیشتر در این حوزه حکم فرما است و تقریبا عموم مردم که از سکنه قدیمی و اصیل ملایر هستند از نژاد لر میباشند.»تاریخ ملایر، ابراهیم صفایی، صفحه ۲۳ سکندر امان‌الهی بهاروند زبان مردم لر را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده و گویش ملایری را در کنار گویش نهاوندی و گویش بروجردی در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار داده است در شهر ملایر دو گویش کلی یافت میشود که هردو را به نام گویش ملایری یا لری ملایری میشناسند. | ## بخش 3: لری شمالی | گویشی که در محلات مرکزی و درمیان نسل جوان تکلم میشود، به شدت تحت تاثیر فارسی معیار قرار گرفته و وام واژگان فارسی و گویش همدانی در آن فراوان است. گویش دیگر که در نواحی حاشیه ای و در میان نسل قدیمی تر شهر رواج دارد که همان گویش لری رایج در نواحی شمالی لرستان است. همچنین برخی این گویش‌ها را در اصل لری دانسته که به مرور تحت تاثیر سایر گویش‌ها قرار گرفته و در نسل جدید در حال فراموشی است. اطلس زبان های ایران زبان ساکنین شهر ملایر را عمدتا لری و لکی و اقلیتی را فارسی معیار ظبط کرده است. بخشی از مردم این ناحیه به دلایلی چون عدم آموختن زبان مادری و ترجیح والدین به استفاده از زبان فارسی در خانه، به زبان فارسی معیار صحبت می‌کنند. فارسی معیار ربطی به ملایر ندارد و زبان رسمی ایران است که در تمامی نقاط ایران روز به روز فراگیرتر می‌شود. از دیدگاه گارنیک آساطریان، زبان فارسیِ معیار زبان هیچ‌یک از اقوام و خرده‌فرهنگ‌های ایرانی نیست. درواقع بخشی از مردم زبان یا گویش محلی خود را فراموش کرده‌اند و به زبان معیار سخن می‌گویند. علیرضا گودرزی اهل ملایر که پژوهش مبسوطی درباره آن دیار به انجام رسانیده نیز در زمینه‌ی زبان، گویش و لهجه ملایری‌ها ذکر کرده است که به علّت وجود واژه‌های کمرنگ «کردی و لری» در آن، ملایر سرحد بیرنگ و کمرنگ منطقه لر محسوب می‌شود و مردم این شهر با ساکنان لرنشین شهرهای بروجرد، نهاوند و تویسرکان بدون مترجم و با کمی زحمت می‌توانند ارتباط برقرار کنند. در نتیجه گویش ملایری زیرشاخه‌ای از زبان لری است و بی‌دلیل نیست که عده‌ای گویش لری ملایری را نسبت به دیگر لهجه‌های لری نزدیک‌ترین لهجه به زبان فارسی معیار می‌دانند. وی در مجموع گویش‌ لرهای شهرستان ملایر را بصورت زیر نوشته است: لری ملایری: زیرشاخه‌ای از زبان لری است که به گویش لری فیلی خرم‌آبادی بسیار نزدیک و بیشتر واژه‌های لری فیلی ملایری می‌تواند تایید این نظر باشد از طرفی گویش ملایری به لری سیلاخوری در منطقه بروجرد هم نزدیک است. روستاهایی مانند آورزمان، آبدر، حسین آباد ناظم،حرم آباد، کرکان، نامیله، ازناو، گورآب و غیره که گویش‌شان همبند شهر ملایر است و تنها تفاوت آوایی واژه ها می‌تواند بیانگر هویت جغرافیایی آنها باشد، به گویش این مناطق می‌توان لری محلی یا روستایی گفت. البته از این نکته نباید غافل بود که در این بین مناطقی از جمله آبدر و آورزمان به علت همجواری با روستاهای لک‌زبان، تعدادی واژه‌های لکی را به مقدار نیازشان وام گرفته امّا لک‌زبان نیستند.‌ لری سیلاخوری: برخی روستاهای جنوب و جنوب غربی مانند کیکله، طایمه، مهدویه، ارگس، پاتپه و غیره نزدیک یا همبند به گویش لری سیلاخوری است که به لری بروجردی هم شهره است و قطب گویش سیلاخوری، بروجرد است. لری زندی: برای این گویش هم‌اکنون مشخصاً روستایی را نمی‌توان نام برد؛ احتمالاً توسط اهالی قلعه‌پری و همچنین روستاهای خط ملایر – اراک مثل ‌زنگنه استفاده می‌شده که زمانی مقر ایل زند و کریم‌خان وکیل‌الرعایا بود. به ظن قوی گویش مردمان برخی روستاهای غرب معروف به چال‌شور، شورکات و بلوک‌شور به آن نزدیک است. جواد جعفری درباره گویش ملایری که آن را به سه دسته زندی لری، ملایری و ترکی ملایری تقسیم و درخصوص دو گویش اوّل اینگونه می‌نویسد: گویش زندی لری: این گویش که دارای بسیاری از ضرب‌المثل‌ها و ترانه‌های عامیانه لغات پهلوی است هم اکنون بین زندی‌های ملایر کم و بیش رایج است. گویش زندی در عصر کریمخان زند و قبل از آن در دوران نادرشاه افشار بعلت سکونت تیره‌ها و طایفه‌های مختلف زندی در شهرستان‌های مختلف ایران، از شیراز و اصفهان گرفته تا دره‌گز، تهران و مازندران و کرمان و بندرعباس، در اکثر نقاط راه یافته و آثار بارزی از آن در گویش‌های محلی آن مناطق بر جای مانده است. گویش ملایری: این گویش احتمالاً مربوط به دهکده چوبین است که با گویش‌های زندیه لری و مردمی که از شهرستان‌های مختلف اطراف و دهکده ها به شهر آمده‌اند درآمیخته است. در این گویش که دهکده های جنوبی و غربی ملایر بدان تکلم می‌کنند بسیاری از لغات اوستایی – پهلوی بصورت‌های کهنه و غالباً در ریشه اصلی خود دیده می‌شود. همچنین جعفری به غیر از ۳ گویش زندی لری، ملایری و ترکی ملایری، چند گویش دیگر را هم معرفی می‌کند که شامل گویش نهاوندی، خوانساری و گویشی که یهودی‌ها بدان تکلم می‌کنند و بغلط پنداشته می‌شود زبان عبری است امّا نوعی گویش لری می‌باشد. +ملایریمعنی به فارسیپیامردکلهملخگپحرفمشتپرنزممماسلوئینهآسیابانتشنیگلوهنیهنوزدیمصورتچپشبرغالهتگهبزسرگله لری آورزمانی یکی از گویش‌های لری و از زیر گویش های لری ملایری در استان همدان که عمده مردم دهستان آورزمان بدان سخت می‌گویند. گویش آورزمان به دلیل شباهتی که با گویش‌های ملایری و نهاوندی دارد همانند آنها از گویش‌های لری شاخه لرستانی به‌شمار می‌آید. جغرافیا لری شمالی در استان‌های لرستان، خوزستان، مرکزی، همدان و جنوب استان ایلام جنوب و شرق کرمانشاه و در شرق عراق رایج است. این گروه از زبان‌های لری‌تبار متداول‌ترین زبان‌های رایج در میان لر کوچک محسوب می‌شوند. | ## جمع‌بندی | گنجینهٔ گویش‌های ایرانی (هفت گویش از حاشیهٔ زاگرس)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ اول.