موضوع مقاله: نبرد اوشاکان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نبرد اوشاکان | مقدمه: نبرد اوشاکان (به ارمنی: ) نبردی بود که در ۲۹ اوت ۱۸۲۷ (۷ شهریور ۱۲۰۶) در جریان جنگ ایران و روسیه (۱۸۲۸–۱۸۲۶) میان ارتش عباس میرزا، ولیعهد ایران، و یگان نظامی روسیه به فرماندهی سرلشکر روی داد. | ## بخش 1: نبرد اوشاکان | در آغاز اوت ۱۸۲۷، ارتش ایران به ارمنستان شرقی تاخت و با نیروهای سردار حسین خان سردار ایروانی از خانات ایروان درهم آمیخت و صومعه اچمیادزین را به محاصره درآورد. یگان نظامی روسیه به فرماندهی ژنرال کراسوفسکی که در فاصله ۳۵ ورست از اچمیادزین قرار داشت، همراه با داوطلبان ارمنی و گرجی که به آن پیوسته بودند، برای یاری به صومعه محاصره‌شده حرکت کرد. این یگان علی‌رغم برتری ده‌چندانی ارتش ایران توانست از خطوط انسداد دشمن بگذرد و همان شب محاصره برداشته شد. در این نبرد، یگان روسی تلفات سنگینی متحمل شد؛ این بزرگ‌ترین زیانی بود که ارتش روسیه در تمام جنگ‌هایش با ایران تجربه کرد. پیشتاز روسی «با سرنیزه راه می‌گشود» و عقب‌دار حملات ایرانیان از پشت سر را دفع می‌کرد. یاری و پشتیبانی ساکنان ارمنی منطقه و داوطلبان ارمنی برای ارتش روسیه بسیار ارزشمند بود. در سال‌های ۱۸۳۳ تا ۱۸۳۴، به پیشنهاد اِپرِم یکم زوراگِتسی و اسقف اعظم نرسس آشتاراکتسی، با هزینه صومعه و ساکنان محلی، یادمانی به یاد این نبرد برپا شد. زمینه رفع محاصره ایروان در ۱۵ ژوئن ۱۸۲۷ (۲۵ خرداد ۱۲۰۶)، به فرماندهی ژنرال کراسوفسکی برای محاصره ایروان فرارسید. دما در آفتاب به ۴۳ درجه رئومور (۵۳٫۷ درجه سلسیوس) و در سایه به ۳۳ درجه رئومور (۴۱٫۲ درجه سلسیوس) می‌رسید. آب‌وهوای محلی باعث شیوع بیماری‌های گسترده در میان سربازانی شد که تازه از روسیه رسیده بودند. تب‌ها و شیوع بیماری دیسانتری شمار رزمندگان آماده‌به‌خدمت لشکر بیستم را به کمتر از ۴٬۰۰۰ تن رساند. پاسکویچ، طی گزارشی به نیکلای یکم نوشت که گرما ادامه دارد، علوفه‌ای در کار نیست، اسبان از پا درآمده‌اند و یک‌سوم سربازان در بیمارستان هستند؛ در هنگ‌هایی با ۱٬۸۰۰ سرباز بر اساس جدول سازمانی، حدود ۱٬۰۰۰ تن در صف می‌ماندند. تصمیم گرفته شد که محاصره ایروان برداشته شود و پیش از رسیدن پاییز به کوه‌ها عقب‌نشینی شود. دلیل دیگر رفع محاصره این بود که حمل‌ونقل آذوقه و توپ‌های محاصره پیش از اوت انتظار نمی‌رفت. در شب ۲۱ ژوئن (۳۱ خرداد)، لشکر از مواضع محاصره کنار کشید و به صومعه اچمیادزین عقب‌نشینی کرد. پس از تأمین مقدار کافی آذوقه برای صومعه، کراسوفسکی در ۳۰ ژوئن (۱۰ تیر) با سپاه خود به سمت ارتفاعات باش‌آباران حرکت کرد و در منطقه جِنگولی اردو زد. در صومعه یک گردان از هنگ پیاده‌نظام سواستاپول (تا ۵۰۰ سرنیزه)، ۵ توپ، یک دسته سواره از یگان داوطلب ارمنی که از کراسوفسکی اجازه گرفته بود برای دفاع از صومعه بماند، و ۷۰۰ سرباز بیمار باقی ماندند. محاصره صومعه اچمیادزین سردار ایروان حسین‌خان، با آگاهی از اینکه تنها یک گردان از هنگ سواستاپول در صومعه اچمیادزین است، تلاش کرد صومعه را تصرف کند. بر دامنه‌های کوه آراگاتس، روبروی اردوی روسیه، یگانی از سواران قره‌پاپاق به‌شمار ۱٬۰۰۰ تن به فرماندهی ناگی‌خان برای رصد اقدامات سپاه کراسوفسکی مستقر شد. فرمانده پادگان اچمیادزین در آن زمان یک افسر ستادی میانسال از تیپ توپخانه بیستم بود — سرگرد لیندنفلد. سردار نامه‌ای برای او فرستاد و در آن به فرمانده اطمینان داد که پاسکویچ با نیروهای اصلی از نخجوان به گرجستان عقب‌نشینی کرده و هیچ کمکی به پادگان اچمیادزین نخواهد رسید، و از او خواست که صومعه را ترک کند. حسین‌خان ناچار شد سپاه را به فاصله امنی عقب براند و با محاصره صومعه تمام راه‌های ارتباطی را بست. اما در ۵ ژوئیه (۱۵ تیر)، چند ارمنی محلی توانستند به اردوی روسیه در جِنگولی برسند و کراسوفسکی را از وضعیت محاصره آگاه کنند. | ## بخش 2: نبرد اوشاکان | یگان قره‌پاپاق حسین‌خان را از حرکت روسی‌ها آگاه کرد و سردار با برداشتن محاصره به سردارآباد و سپس به ایروان عقب‌نشینی کرد. تهاجم ارتش ایران شناسایی فرماندهی ایران از جاسوسان و کاووشگران، عمدتاً از میان مردم محلی — ارمنیان، تاتارها و ایرانیان — بهره می‌برد. کراسوفسکی برای به دست آوردن اطلاعات دربارهٔ دشمن، بیشتر ناچار به انجام عملیات شناسایی و کاووش‌های سواره بود. دلیل ضعف شبکه اطلاعاتی فرماندهی روسی، اعدام و شکنجه‌های بی‌رحمانه‌ای بود که ایرانیان برای جاسوسان یا کاووشگران روسی به کار می‌بستند، در حالی که جاسوسان ایرانی که شناسایی می‌شدند شلاق می‌خوردند و پس از مدتی بازداشت آزاد می‌شدند و می‌توانستند به کار خود ادامه دهند. در اچمیادزین، نرسس آشتاراکتسی سامانه‌ای برای گردآوری اطلاعات دربارهٔ دشمن پدیدآورده بود. پِدروس مارکاروف، خواهرزاده اسقف اعظم آشتاراکتسی، اطلاعات ارزشمندی را به کراسوفسکی می‌رساند. همین خبر فردای آن روز توسط ملیک ساآک آقامالیان که از اردوی ایران آمده بود تأیید شد؛ او فرمانده پیاده‌نظام ارمنی سردار ایروان حسین‌خان بود. هنگامی که کراسوفسکی گزارشی به پاسکویچ در اردوگاه اصلی کارا-بابا دربارهٔ تمرکز نیروهای بزرگ ایران در نزدیکی اردوی خود فرستاد، پاسکویچ پاسخ داد که بر اساس اطلاعات موجود، در ارتش ایران شورشی رخ داده و خود عباس میرزا بازداشت و در چورس زیر نگهبانی است. و هیچ چیز آسان‌تر از تصرف اچمیادزین، پس گرفتن توپخانه محاصره‌ای که هنوز در کوه‌های بازوم در حرکت بود، و با از میان بردن کراسوفسکی، گشودن راه به گرجستان نیست. در ۴ اوت ۱۸۲۷ (۱۴ مرداد ۱۲۰۶)، ارتش عباس‌میرزا (۱۵٬۰۰۰ سوار و ۱۰٬۰۰۰ پیاده با ۲۲ توپ) از رود ارس در نزدیکی سردارآباد گذشت و وارد خانات ایروان شد. در ۸ اوت (۱۸ مرداد)، روستای آشتاراک که میان اچمیادزین و اردوی روسیه در جِنگولی قرار داشت اشغال شد. عباس‌میرزا پس از اطمینان از استحکام مواضع روسی‌ها بر ارتفاعات باش‌آباران، سپاه خود را به اوشاکان عقب کشید و اردو زد. هدف از تهاجم برنامه‌ریزی شده بود که صومعه اچمیادزین تصرف شود، سپس با یک مارش دورزننده از گیومری به گرجستان تاخته شود و تفلیس با خاک یکسان شود، و پس از آن از راه گنجه و استان قره‌باغ از پل خداآفرین یا از گذرگاه اسلاندوز از ارس گذشته به آذربایجان بازگشته شود. با ظهور ارتش ایران در پشت جبهه نیروهای اصلی روسیه، پاسکویچ ناگزیر به رها کردن لشکرکشی به تبریز می‌شد. کراسوفسکی اقدامات عباس‌میرزا را چنین ارزیابی کرد: اما نقشه‌های عباس‌میرزا به گوش حاکم نظامی تفلیس، ژنرال-ادیوتان ن.م. سیپیاگین رسید که فوری دو گروهان از هنگ یگر چهل‌ویکم را از تسالکا به باشکیچِت منتقل کرد، و به گیومری یک گروهان از هنگ پیاده‌نظام تفلیس با دو توپ و یک گردان از هنگ پیاده‌نظام سواستاپول از سپاه ژنرال کراسوفسکی فرستاده شد. شوکایف (۱۸۶۲) در بامداد ۱۰ اوت (۲۰ مرداد)، ۲٬۰۰۰ سوار ایرانی از سمت رودخانه آبانانی پیش روی اردوی روسیه نمایان شدند. پاسگاه‌های قزاقی با مانورهایی تا پنجاه نفر گرد هم آمدند و تا رسیدن کمک آتش گشودند. با رسیدن تقویتی، قزاق‌ها با پشتیبانی پیاده‌نظام پاتک زدند و سواران ایرانی را عقب راندند. در شب ۱۳ اوت (۲۳ مرداد)، سواران ایرانی از چند سو از درّه‌های پنهانی به اردوی روسیه نزدیک شدند و در سپیده‌دم ناگهان به پاسگاه‌های قزاقی حمله کردند. اما قزاق‌ها توانستند تا رسیدن پیاده‌نظام مقاومت کنند و پس از آن ایرانیان از همه جهات دفع شدند. از نگرانی برای فرمانده یگان، یک گردان پیاده‌نظام با یک توپ از اردو به سویش حرکت کرد. در دره کوه کارنی-یاریخ، تروزسون با پنج قزاق که پیشاپیش دسته شناسایی می‌رفتند، از دور کمین را دیدند و ایستادند. | ## بخش 3: نبرد اوشاکان | حدود ۵۰۰ سوار ایرانی با فهمیدن اینکه شناسایی شده‌اند، به تعقیب دسته پرداختند، اما پس از چند ورست، گردان پیاده‌نظام روسی را در حال نزدیک شدن دیدند و برگشتند. همان روز، از اردوی کراسوفسکی حرکت نیروهای بزرگ ایرانی به سمت سوداگِنت مشاهده شد؛ قرار بود همان موقع حاکم نظامی تفلیس سیپیاگین از اردوگاه اصلی کارا-بابا به دستور پاسکویچ از آنجا بیاید. کراسوفسکی بلافاصله با دو گردان پیاده‌نظام و چهار توپ برای یاری به سیپیاگین در آن جهت حرکت کرد. در جاده سوداگِنت سیپیاگین واقعاً مورد حمله سواران ایرانی قرار گرفت، اما گردان هنگ سواستاپول که روز پیش برای استقبال از حاکم فرستاده شده بود، توانست همه حملات دشمن را دفع کند. کراسوفسکی با دو گردان پیاده‌نظام، تا ۵۰ تن سوار , دو توپ با قزاق‌ها و یک دسته به مقابله با آنان رفت. محاصره صومعه اچمیادزین در ۱۵ اوت (۲۵ مرداد)، بخشی از ارتش ایران — به فرماندهی یوسف‌خان (یوسوپ‌خان)، زُغراب‌خان و توپچی‌بای — اچمیادزین را محاصره کرد. سپس یوسف‌خان کوشید لیندنفلد را به خدمت شاه ترغیب کند و وعده همه امتیازات ممکن را داد. لیندنفلد پاسخ داد: یوسف‌خان نامه‌ای به اسقف اعظم نرسس فرستاد با این مضمون: نرسس چنین پاسخ داد: در بامداد ۱۶ اوت (۲۶ مرداد)، توپخانه ایران آتش سنگینی بر صومعه گشود. چند ارمنی و تاتار که کوشیدند از اردو به اچمیادزین و از اچمیادزین به اردو بگریزند توسط ایرانیان دستگیر شدند. دو نفر از آنان چشم درآوردند، دو نفر بینی و گوش بریدند، و چند نفر بی‌هیچ ردی ناپدید شدند. سربازان فراری گزارش دادند که سردار ایروان به عباس‌میرزا قول داده بود ظرف دو روز کلیدهای اچمیادزین را به او تقدیم کند، و عباس در عوض به سردار وعده داده بود تمام توپخانه محاصره روسی‌ها را برای قلعه ایروان به او بدهد. شرکت کراسوفسکی در نبرد در صورت تهاجم نیروهای ایرانی، سرلشکر کراسوفسکی از فرمانده عالی سپاه جداگانه قفقاز، ای.اف. اما برای یاری به صومعه محاصره‌شده، کراسوفسکی تصمیم گرفت با حدود ۲٬۰۰۰ تن از یگانش حرکت کند. کشیش ارشد هنگ پیاده‌نظام سواستاپول، پدر تیموفی موکریتسکی، پرچم‌ها و یگان را با آب مقدس افشاند و بلند به سربازان گفت: در اردوی جِنگولی یک گردان از هنگ پیاده‌نظام کریمه، نیم‌گروهان مهندسین و ۱۰ توپ زیر فرماندهی سرلشکر ا.آ. آرایش نبردی یگان روسیه یگان مارش ترکیبی از این اجزا تشکیل شده بود: پیاده‌نظام یک گردان از هنگ پیاده‌نظام کریمه؛ یک گردان از هنگ یگر سی‌ونهم؛ یک گردان ترکیبی شامل: دو گروهان از هنگ یگر چهلم؛ یک گروهان پیشاهنگ؛ ۸۰ تن از گردان سواستاپول؛ ۶۰ تن از میلیشیای گرجی-ارمنی پیاده؛ هنگ یگر چهلم (هر گردان ۳ گروهان داشت). توپخانه دو توپ نیم‌سبک از باتری ۱ تیپ توپخانه سوم قفقاز؛ دو توپ سبک از باتری ۲ تیپ توپخانه سوم قفقاز؛ چهار توپ اسبی؛ چهار توپ یگان پیاده؛ دسته موشک کانگریو. این نیرو شامل ۱۵٬۰۰۰ سوار و ۱۰٬۰۰۰ پیاده‌نظام سرباز نظامی بود که در زیر فرماندهی عباس میرزا قرار داشتند. در کنار نیروهای اصلی، سواران خانات ایروان به فرماندهی حسین خان سردار ایروانی نیز در این نبرد شرکت داشتند. مسیر حرکت در تاریکی شب با گرمای سوزان آن روز همراه بود و تنگنای جدی کمبود آب را برای سربازان پدیدآورد. پیشتاز روسی «با سرنیزه راه می‌گشود» در حالی که عقب‌دار حملات سرسختانه ایرانیان از پشت سر را دفع می‌کرد. موفقیت عبور یگان کراسوفسکی را اقدامات هوشمندانه توپخانه روسیه تسهیل کرد که مناسب‌ترین ارتفاعات را اشغال می‌کرد و توپ‌ها زیر حمایت تیراندازان تا آنجا که ممکن بود حملات دشمن را مهار می‌کردند. حدت و شدت ایرانیان تا آنجا رسید که علی‌رغم تلفات سنگین از آتش و تفنگ، به صفوف پیاده‌نظام روسیه نفوذ کردند و پیاده‌نظام دشمن را با سرنیزه‌ها به عقب راند. پیامدها و بزرگداشت برپایی یادمان (۱۸۳۳–۱۸۳۴) در سال‌های ۱۸۳۳ تا ۱۸۳۴، به پیشنهاد اِپرِم یکم زوراگِتسی و اسقف اعظم نرسس آشتاراکتسی، با بودجه صومعه و ساکنان محلی، ستون یادبودی برای گرامیداشت نبرد برپا شد. | ## جمع‌بندی | گشایش مجموعه یادبودی اوشاکان (۲۰۱۱) در ۱۹ آوریل ۲۰۱۱ (۳۰ فروردین ۱۳۹۰)، گشایش رسمی مجموعه یادبودی اوشاکان «به جنگجویان-نجات‌دهندگان روسی سریر مریم مقدس اچمیادزین که در نبرد اوشاکان ۱۸۲۷ جان باختند» برگزار شد.