موضوع مقاله: جنگ دوم قره‌باغ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ دوم قره‌باغ | مقدمه: جنگ دوم قره‌باغ (به ) بخشی از مناقشه قره‌باغ است که از ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ میان جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان آغاز شده است. | ## بخش 1: جنگ دوم قره‌باغ | کشورهای مختلف و سازمان ملل این درگیری‌ها را محکوم کرده و خواستار کاهش تنش‌ها شده‌اند. در تاریخ ۱۰ اکتبر، با پیگیری روسیه و همکاری صلیب سرخ، بین دو کشور توافق آتش‌بس برقرار شد. در ۹ نوامبر علی‌اف، پوتین و پاشینیان، روسای جمهور آذربایجان و روسیه و نخست‌وزیر ارمنستان، بیانیه مشترکی را امضا کردند، که به‌موجب آن از ساعت ۰۰:۰۰ به وقت مسکو درگیری‌ها در قره‌باغ به پایان رسید و آتش‌بس کامل برقرار شد."Путин выступил с заявлением о прекращении огня в Карабахе". پس از این، نیکول پاشینیان در یک پست فیسبوکی خبر از امضاء قرارداد صلح با جمهوری آذربایجان داد."Пашинян заявил о прекращении боевых действий в Карабахе". این قرارداد صلح که ساعات اولیه ۱۰ نوامبر به امضاء طرفین رسید، لازم است که ارمنستان و آذربایجان اسرای جنگی و اجساد کشته شدگان را مبادله کنند. افزون بر این، نیروهای مسلح ارمنستان تا ۱ دسامبر به ترتیب از شهرستان‌های کلبجر، آغ‌دام و لاچین عقب‌نشینی خواهند کرد. حدود ۲ هزار نیروی حافظ صلح روسیه به فرماندهی سپهبد «رستم مرادوف» حداقل به مدت ۵ سال آینده برای حفظ امنیت دالان لاچین واقع در میان قره‌باغ کوهستانی و ارمنستان در آنجا مستقر خواهند شد. بنابر اطلاع جمهوری آذربایجان، نیروهای ترکیه نیز در فرایند صلح‌بانی حضور خواهند یافت. bbc.com پیشینه پس از دورهٔ نخست جنگ ایران و روسیه (۱۸۰۴–۱۸۱۳) و کمتر از یک سده از جدایی قفقاز برپایه پیمان‌نامهٔ گلستان (۱۸۱۳) و افزودن آن به خاک روسیهٔ تزاری، با روادید سردمداران نوین در ۱۵ نوامبر ۱۹۱۷ پس از خیزش بولشویکها در اکتبر همان سال، نخستین کنگرهٔ ارمنیان ناگورنو قره‌باغ در ۲۲ ژوئیه ۱۹۱۸ بخشبندی دیوان‌سالاری تازه‌ای را برنهاد که تا سال ۱۹۲۰ گردانندگان برپایهٔ قانون بومی همان کنگره کار خویش را دنبال نموده؛ با جمهوری مردمسالار آذربایجان به سرپرستی انگلستان همکاری نکردند و هر گونه دگرگونی در این رویکرد را وابسته به راهکار پایانی پیمان‌نامهٔ سازش پاریس دانستند. در میثاق جامعهٔ ملل دولت ارمنستان بر پایهٔ بند ۸۸ به‌گونهٔ دوژور (قانونی و رسمی) پذیرفته، و دولت آذربایجان با نگاه به آنکه تا پیش از پیوستن آن سرزمین به روسیه تزاری بخشی از سرزمین مغول و ایران بوده و دولت مستقلی نداشته است، تنها از سوی بریتانیا، فرانسه، ایتالیا و ژاپن آن هم به گونهٔ دوفاکتو (نه دوژور) پذیرفته‌شد گرچه آمریکا این شناسایی را هم نپذیرفت. همچنین در آن زمان دو سرپرست برای آذربایجان در میان بود؛ یکی دولت مساوات در گنجه که کمی پس از آن در آوریل ۱۹۲۰ برون‌مرزی شد و دیگری دولت بولشویک در باکو. دولت مساوات از پشتیبانی ترکیه برخوردار بود چنان‌که در ۱۹۱۸ باکو را با پشتگرمی سرراست به ترک‌ها دردست‌گرفت. افزون‌براین، جامعهٔ ملل ناسازگار با راهبرد مهار جنگ‌افزار به دولت ارمنستان برای انباشت آن به اندازهٔ نیاز روادید داد و به‌وارون همهٔ رویکردهایی که برای کاهش و مرزبندی ساخت و نگهداری جنگ‌افزار برپا کرده‌بود، در فراهم‌کردن جنگ‌افزار برای ایستادگی دربرابر دشمنانی که آن را دربرگرفته بودند آزاد دانست. سرانجام در سال ۱۹۲۳ اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی سرزمین کوهستانی قره‌باغ را استان خودگردان جمهوری آذربایجان خواند و تا فروپاشی شوروی (۱۹۹۱) این بخشبندی سازمانی کشوری پابرجا ماند. این درگیری‌ها ناشی از اختلافات در مورد منطقه ناگورنو قره‌باغ است که قلمرو شناخته شده بین‌المللی آذربایجان توسط جامعه بین‌المللی است، این منطقه در حال حاضر توسط جمهوری آرتساخ اداره می‌شود. اولین دوره جنگ قره‌باغ با امضاء قرارداد آتش‌بس بیشکک در سال ۱۹۹۴، به پایان رسید و قره‌باغ کوهستانی و شهرهای اطراف آن، اعم از آغ‌دام، جبرئیل، فضولی، کلبجر، قبادلی، لاچین و زنگلان که قلمرو شناخته شده بین‌المللی جمهوری آذربایجان از سوی جامعه بین‌المللی است، به تصرف ارمنستان درآمد. بنابر گزارش «آکادمی حقوق بین‌الملل بشردوستانه و حقوق بشر ژنو» در خصوص جنگها که در سال ۲۰۱۸ انتشار یافت، کشور ارمنستان نه‌تنها با حمایت تسلیحاتی، مالی، آموزش نظامی، و پشتیبانی عملیاتی از «جمهوری قره‌باغ» و نیروهای آن، بلکه با مشارکت در هماهنگی و کمک به برنامه‌ریزی کلی فعالیت‌های نظامی و شبه‌نظامی آن «کشور خودخوانده»، در قره‌باغ کوهستانی اعمال اقتدار می‌کند. آخرین مناقشه بین طرفین در سال ۲۰۱۶ به مدت چهار روز رخ داد که نیروهای نظامی جمهوری آذربایجان و ارمنی‌های جدایی طلب قره باغ کوهستانی بامداد روز شنبه ۷ اسفند (۲۵ فوریه)، در مرزهای شرقی این منطقه مناقشه خیز در اطراف فضولی (Fuzuli) و خوجاوند (به ارمنی: مارتونی) با یکدیگر درگیر شده‌اند و گزارش‌ها حاکی از کشته شدن پنج سرباز ارتش جمهوری آذربایجان است. نقض مرتب رژیم آتش‌بس در چند ماه اخیر و بعد از درگیری نظامی آوریل سال ۲۰۱۶ در منطقه، حاکی از آتش‌بس ناپایدار میان طرفین است، به طوری که لامبرتو زانیری دبیرکل سازمان امنیت و همکاری اروپا که مدیریت روند صلح در قره باغ به عهده این سازمان است، به تازگی در سخنانی در جلسه مجمع پارلمانی این سازمان از اوضاع جاری در منطقه مورد مناقشه قره باغ ابراز نگرانی کرده بود و خواستار یک تحرک جدی سیاسی در حل این بحران نظامی ـ امنیتی شده بود. بعد از ۲۰۱۶، به دنبال نبردها و تبادل آتش‌های گاه‌گاهی، درگیری‌های شدیدی بین نیروهای دو کشور مجدداً در ماه ژوئیه سال ۲۰۲۰ در منطقه مرزی در «مؤسس» در استان تاووش در ارمنستان و روستای آق‌دام در شهرستان توووز در جمهوری آذربایجان به وقوع پیوست، که تلفاتی جانی از هر دو طرف در پی داشت. در حین درگیری‌های مرزی در بین دو کشور هزاران نفر از مردم آذربایجان با تجمع در باکو، پایتخت این کشور، خواستار شروع جنگ برای بازپس‌گیری قره‌باغ شدند. ۲۳ ژوئیه ارمنستان با هدف تحلیل درگیری‌های ژوئیه، رزمایشهای مشترک پدافند هوایی با روسیه آغاز کرد. یک هفته بعد، جمهوری آذربایجان رزمایش‌های نظامی شروع کرد، که از ۲۹ ژوئیه تا ۱۰ اوت طول کشید. سپس، در اوایل ماه سپتامبر جمهوری آذربایجان و ترکیه مبادرت به برگزاری رزمایش نظامی مشترکی ورزیدند. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، در حاشیه ۷۵- امین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد با صدور بیانیهای بر تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان و گرجستان تأکید کرد. روزشمار نبردها نبردهای قره‌باغ ۴۴ روز طول کشید و از خط تماس شمال شرقی و جنوب شرقی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ شروع شد و در ۱۱ نوامبر همان سال با وساطت روسیه خاتمه یافت. شوشان استپانیان سخنگوی وزارت دفاع ارمنستان در صفحه فیسبوک خود از تلفات جانی غیر نظامیان از گلوله‌باران مناطق مسکونی در جمهوری آرتساخ خبر داد. «از ساعت ۷:۱۰ صبح روز ۲۷ سپتامبر در اثر گلوله‌باران مناطق مسکونی جمهوری آرتساخ، در منطقه مارتونی یک زن و یک کودک کشته و دو نفر دیگر نیز زخمی شدند. گزارش‌ها همچنین حاکی است که رزمندگان ناگورنو قره‌باغ صبح روز یک‌شنبه ۲۷ سپتامبر، چهار بالگرد نظامی جمهوری آذربایجان را در این منطقه سرنگون کرده‌اند. وزارت دفاع ارمنستان نیز از نابود کردن ۱۵ هواپیمای بدون سرنشین و همچنین انهدام ۱۰ دستگاه تانک در این منطقه خبر داده است. به گفتهٔ دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان، پهپادهای آفندی اسرائیلی نقش برجسته‌ای در این ستیزه داشته‌اند، ولی از بازگوی هر گونه دیدگاهی دربارهٔ گزارش فرود هواپیماهای ارتش در اسرائیل برای دریافت جنگ‌فزار خودداری نموده، آشکار بودن پیمان‌نامه‌های میان دو کشور را یادآور شد. جمهوری آذربایجان در پی آغاز درگیری‌ها، وضعیت جنگی اعلام کرد و رفت‌وآمد در ساعات شب در باکو و برخی شهرهای مهم کشور محدود شد و همچنین از صبح تا عصر روز یکشنبه ۲۷ سپتامبر اینترنت در جمهوری آذربایجان در دسترس نبود و شامگاه یکشنبه نیز شبکه‌های اجتماعی از دسترس خارج شدند. همچنین در این میان جمهوری آذربایجان مدعی شده است که ارمنستان با آغاز حملات نظامی، دست به حملات سایبری گسترده علیه زیرساخت‌های اینترنتی این کشور زده است. با این وجود خبرگزاری‌های آذربایجان عصر روز یکشنبه همچنین از حمله سایبری به پایگاه‌های اینترنتی ارمنستان خبر داده و لیست ۹۰ پایگاه را که بیشتر دولتی و خبری هستند منتشر کردند که به گفته آن‌ها، هک شده‌اند. به گزارش خبرگزاری وابسته به آذربایجان، نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان نیز در نخستین واکنش خود به آغاز دوبارهٔ درگیری‌ها، آذربایجان را به انجام حملات هوایی و توپخانه‌ای متهم کرد و گفته است که نیروهای ارمنستان در پاسخ، دو بالگرد و سه پهپاد آذربایجان را سرنگون کرده‌اند. در برابر، جمهوری آذربایجان با پذیرش سرنگونی تنها یک بالگرد ارتش خود، اعلام داشت خلبانها که توانستند بالگرد را به موقع در بخشهای در دست نیروهای آذربایجان بر زمین بنشانند، زنده ماندند. در بیانیه وزارت دفاع آذربایجان در ساعت ۱۶:۲۹ آمد، که یک پادگان مستقر نیروهای مسلح ارمنستان در شهرستان آغ‌دره محاصره شده و طرف آذربایجان به خاطر اجتناب از کشته شدن تمام نظامیان این پادگان و به‌تبع آن افزایش تعداد تلفات جانی، به فرماندهی ارتش ارمنستان در این محور پیشنهاد داده است تا با خودداری از مقاومت، تسلیم شوند. ارمنستان کشته شدن ۱۶ نیروی نظامی و زخمی شدن بیش از صد نفر را تأیید کرده و جمهوری آذربایجان تاکنون مرگ پنج غیرنظامی در منطقه «نفتالا» را گزارش داده است. به گزارش خبرگزاری رویترز، وزارت خارجه ارمنستان در بیانیه‌ای گفت که ترکیه «حضور مستقیم در صحنه نبرد دارد و کارشناسان نظامی ترکیه دوشادوش نیروهای جمهوری آذربایجان می‌جنگند و از سلاح‌های ترکیه، از جمله هواپیماهای بدون سرنشین و هواپیماهای جنگی نیز استفاده می‌کنند». ترکیه دربارهٔ این اتهام توضیح روشنی نداده اما فیلم‌هایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که در آن به نظر می‌رسد پهپادهای ترکیه به اهداف ارمنستان حمله کرده‌اند. به نوشته خبرگزاری روسی اینترفکس، آقای پاشینیان در نشست فوق‌العاده پارلمانی گفت: «موضوع به رسمیت شناختن ناگورنو قره‌باغ در دستور کار ما قرار دارد. ما باید بسیار جدی بحث کنیم که آیا این گام را برمی‌داریم یا خیر.» نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، نیز می‌گوید که جمهوری آذربایجان به اهداف غیرنظامی در منطقه مورد مناقشه ناگورنو قره‌باغ حمله کرده است. همچنین الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، گفته امیدوار است «اشغال سی ساله» قره‌باغ به پایان برسد. هر دو کشور یکدیگر را به آغاز حمله‌های مرزی متهم می‌کنند، ارمنستان می‌گوید آذربایجان حمله هوایی و توپخانه‌ای انجام داده است. شوشان استپانیان سخنگوی وزارت دفاع ارمنستان در صفحه فیسبوک خود نوشته است که نیروهای آذربایجانی یک حمله تانکی را در جهت جنوب شرقی جمهوری آرتساخ آغاز کرده‌اند که با جواب شدید یگان‌های تانکی ارتش تدافعی آرتساخ روبرو شده و ۱۰ تانک دیگر از دست داده‌اند. وزارت دفاع جمهوری آذربایجان با صدور بیانیه ای مدعی حمله ارتش ارمنستان بابه‌کارگیری توپخانه و اسلحه‌های کالیبر بزرگ به مواضع نیروهای آذربایجان و مناطق مسکونی در امتداد خط مقدم جبهه قره‌باغ شده است. بنابر این بیانیه، در نتیجه این حمله تعدادی از نظامیان و غیرنظامیان این کشور کشته شدند. از سوی جمهوری آذربایجان گزارش‌هایی دربارهٔ آتش توپخانه برخاسته از ارمنستان به خاک آذربایجان شد، که وزیر خارجهٔ ارمنستان، این را بهانه‌تراشی برای کشاندن درگیری‌ها به ارمنستان دانست. ۳۰ سپتامبر/ ۹ مهر ایران یک پهپاد آذربایجانی را که بر فراز آسمان استان اردبیل دیده‌شده‌بود، سرنگون ساخت. به گفته سخنگوی وزارت دفاع ارمنستان، درگیری‌ها شب‌هنگام با کاهش روبرو بوده، هرچند پیگیری شده است. ۱ اکتبر/ ۱۰ مهر دو گزارشگر (یک خبرنگار و یک عکاس) روزنامهٔ لوموند در بمباران شهروندان عادی شهر مارتونی در آرتساخ به‌دست نیروهای ارتش جمهوری آذربایجان به‌سختی زخمی شدند. آنان سرگرم بررسی پیامدهای بمباران پیشین در شهر و گرفتن گزارش از مردم بومی دراین‌باره بودند که دچار این رخداد ناگوار شدند. در این بمباران چهار تن غیرنظامی کشته و یازده تن دیگر _که چهار تن از آن میان خبرنگار بودند_ زخمی شدند. یکی از دو خبرنگار فرانسوی را که آسیب سخت‌تری دیده بود برای انجام عمل جراحی به بیمارستان استپاناکرت پایتخت آرتساخ بردند. به گزارش خبرگزاری آویا پرو به گفتهٔ بنگاه‌خبررسانی بولگاریا میلیتاری، نیروی هوایی آذربایجان یک جت جنگندهٔ خود را از دست داد. بر پایهٔ همین گزارش سامانهٔ پدافند هوایی ایران، هواپیمای جنگندهٔ یادشده را بی‌هشدار و درپی گذر از آسمان ایران نشانه رفته و هواپیمای نامبرده سرنگون شده است. به گفتهٔ رسانهٔ روسی این هوانورد یک بالگرد آفندی بوده که بر فراز ناگورنو قره‌باغ نشانه‌روی شده ولی از روی نزدیکی این رخداد با مرز ایران در خاک ایران سرنگون شده است. report.az/en ۲ اکتبر / ۱۱ مهر آرتسرون هوانیسیان، نماینده وزارت دفاع ارمنستان روز جمعه ۲ اکتبر خبر سرنگونی پنج هواپیمای دیگر و سه بالگرد نیروی هوایی آذربایجان را در صفحه فیسبوک خود داد. ۳ اکتبر / ۱۲ مهر در روز هفتم نبرد، شنبه سوم اکتبر، آرائیک هاراتونیان رئیس‌جمهور جمهوری آرتساخ به‌همراه یگانی از نیروهای ویژه رهسپار نبرد شد و در پیامی این خبر به آگاهی مردم رسانید. باهمهٔ درخواست‌های جهانی برای آتش‌بس، نبرد میان نیروهای آذربایجان و ارمنستان در روز شنبه ۳ اکتبر در کارزار ناگورنو قره باغ سرسختانه پیگیری شد. رهبران آرتساخ امروز هشدار دادند که «واپسین نبرد» برای آزادی این سرزمین آغاز شده است. امانوئل ماکرون، رئیس‌جمهور فرانسه شامگاه جمعه در گفتگوی تلفنی با نخست‌وزیر ارمنستان و رئیس‌جمهوری آذربایجان، با پیشنهاد میانجیگری خواستار از سرگیری گفتگوها میان دوسوی درگیر شد. در حالی که وزارت دفاع ارمنستان درگیری‌های شدیدی در جهت شمال و جنوب جبهه را گزارش کرد. apa.az/en اما شوشان استپانیان، سخنگوی وزارت دفاع ارمنستان، واهرام بوقوسیان و آرتسرون هوهانیسیان این خبر را تکذیب کردند. شوشان استپانیان، سخنگوی وزارت دفاع ارمنستان در صفحه فیس بوک خود نوشته است که مقامات ترک و آذری در توییتی می‌نویسند که ارتش آذربایجان منطقه جبرییل را به دست خود گرفته‌اند. وی در این گزارش اعلام نمود که این اطلاعات دور از واقعیت است و بزودی فیلمی از فرار نیروهای آذری از ماتاقیس منتشر خواهد کرد. خبرهای منتشرشده توسط دولت آذربایجان مبنی بر باز پس‌گیری این مناطق از سوی واهرام بوقوسیان، سخنگوی رئیس‌جمهوری آرتساخ و آرتسرون هوهانیسیان تکذیب شده است. همچنین به گزارش آرتسرون هوانیسیان، نماینده وزارت دفاع ارمنستان، روز شنبه دو فروند دیگر هواپیمای آذربایجانی در این رزمگاه نابود شدند. sputnik.az شوشان استپانیان سخنگوی وزارت دفاع ارمنستان خبر داد که ارتش آرتساخ گروه بزرگی از تجهیزات رزمی و خودروهای زرهی و ارتشیان دشمن را که آماده حمله بودند نابود کرده است. وزارت دفاع ارمنستان در گزارشی دربارهٔ آسیب‌های جانی و جنگ‌افزاری جمهوری آذربایجان، از کشته شدن ۲۷۴۵ سرباز این کشور از روز نخست درگیری‌ها در قره‌باغ خبر داد. نیز به‌آگاهی‌رساند که تا ساعت ۲۲:۰۰ شب گذشته، ارتش ارمنی ۴ راکت انداز سمرچ، ۱۴ هواپیمای ارتشی، ۳۵۵ تانک و خودروی زرهی، ۱۴ بالگرد، ۱۲۳ پهپاد ارتش جمهوری آذربایجان را در نبرد نابود کرده است. ۴ اکتبر / ۱۳ مهر «واهرام پوقوسیان» سخنگوی رئیس‌جمهور آرتساخ در خبری در صفحه فیس بوک خود نوشته که رزمندگان ارمنی فرودگاه ارتشی شهر گنجه را ویران کرده‌اند. mfa.gov.az پیش‌تر «آرائیک هاروتیونیان» رئیس‌جمهور آرتساخ در صفحه فیس بوک خود از مردم آذربایجان درخواست کرد تا هرچه‌زودتر از شهرهای بزرگ بیرون‌بروند. حکمت حاجی‌اف، دستیار رئیس‌جمهوری آذربایجان، در واکنش به هدف قرار دادن گنجه گفت که «هدف قرار دادن مناطق مسکونی جزوی از سیاست‌های اشغال گرایانه ریاست ارمنستان است، که ۳۰ سال است ادامه دارد». حدود نیم‌ساعت بعد، وزیر دفاع آذربایجان از تخریب آتش پشتیبان، واحدهای زرهی و لجستیک ارمنستان منتشر نمود. حاجی‌اف ضمن اعلام خبر حمله به شهر گنجه از «خاک ارمنستان» عکسی از سربازی همراه با نشانه ای ارتش ترکیه منتشر کرد اما فوراً این عکس را حذف کرده و با منتشر عکس دیگری نوشت که نیروهای مسلح آذربایجان در رزمایش‌های مشترک شرکت دارند لیکن، طرف ارمنی، اعلام نموده است اسکرین شات خبر اولیه منتشرشده توسط حاجی‌اف را در اختیار دارد. اما حکمت حاجی‌اف با انتشار پستی در حساب کاربری خود در تویتر، این ادعاها را مضحک دانست و افزود که دستگاه تبلیغاتی ارمنستان در این اواخر در تلاش است هر کسی را که می‌بیند، به عنوان ترکیهای بگرند. در روز ۴ اکتبر در یک مصاحبه مطبوعاتی آرتسرون هوهانیسیان اعلام کرد که ۴۰۰ نفر نظامی، غیرنظامی و تروریست توسط نیروهای تدافعی آرتساخ در خط تماس کشته و ۷۰۰ تن نیز مجروح شده‌اند و ۱۳ خودروی زرهی، ۳ هواپیمای نظامی و ۱ هواپیمای بی‌سرنشین منهدم شده است. واهرام بوقوسیان، سخنگوی رئیس‌جمهوری آرتساخ اعلام نمود که در نتیجه بمباران استپاناکرت و شوشی دو شهر جمهوری آرتساخ توسط نیروهای مسلح آذربایجانی تعدادی از غیرنظامیان این دو شهر کشته و مجروح شده‌اند آرتسرون هوانیسیان اعلام نمودید که در روزهای اخیر گزارش‌های نادرست در سطح وسیع از سوی مقامات بلندپایه آذربایجانی از جمله الهام علی اف و خانواده اش منتشر می‌شود و همچنین هوهانیسیان. کانادا اعلام کرده است در مورد استفاده ارتش جمهوری آذربایجان از سلاح‌های ساخت این کشور تحقیق خواهد کرد جاستین ترودو نخست‌وزیر کانادا اعلام کرده است: خبرهایی به ما رسیده که ارتش جمهوری آذربایجان از فناوری پهپادی که کانادا در اختیار ترکیه قرار داده، علیه دشمن خود در جبهه ارمنستان استفاده می‌کند؛ لازم است که ما در این مورد تحقیق کنیم. | ## بخش 2: جنگ دوم قره‌باغ | شنب شنبه گروه‌های حقوق بشری ارمنی-آمریکایی با حمل پرچم ارمنستان اقدام به مسدود نمودن بزرگراه ۱۰۱ کالیفرنیا در هر دو جهت ترافیکی نمودند و همچنین در مقابل ساختمان شبکه سی ان ان در بولوار سانست و بولوار کاهنگا اقدام به برپایی تظاهرات نمودند و از رسانه‌ها درخواست نمودند تا در مورد تجاوزهای در حال وقوع جمهوری آذربایجان و ترکیه ساکت نماند. حدوداً یک ساعت بعد، نهاد ریاست جمهوری آذربایجان شلیک دو فروند موشک میان‌برد از سوی ارمنستان به شهرستان‌های خیزی و آبشرون آذربایجان را گزارش کرد.حمله ارمنستان با موشک‌های برد 300 کیلومتری به خیزی و آبشرون آذربایجان. ۵ اکتبر / ۱۴ مهر وزارت دفاع ارمنستان بیانیه رهبری جمهوری آذربایجان مبنی بر ادعای حمله از قلمروی جمهوری ارمنستان به سمت مینگه‌چویر را به صورت رسمی تکذیب کرد. azertag.az 3 وزارت امور خارجه ارمنستان معتقد است که: «جمهوری آذربایجان در حال آماده‌سازی زمینه برای تشدید درگیری از طریق کارزار ارایه اطلاعات جعلی و نادرست است». آنا ناقدلیان سخنگوی وزارت امور خارجه ارمنستان اظهار داشته است که جمهوری آذربایجان قصد دارد «خبر شلیک‌های گسترده به سوی شهرک‌های مسکونی مستقر در جمهوری آرتساخ» را که توسط نیروهای مسلح آذربایجان انجام شده است را از طریق «فعالیت اطلاعاتی نادرست» بپوشاند. خبرگزاری فارس به نقل از سخنگوی وزارت خارجه ایران: «جمهوری اسلامی ایران طرحی را آماده کرده است که با مشورت با هر دو طرف موضوع یعنی جمهوری آذربایجان و ارمنستان و دولت‌های منطقه و همسایگان ما، پیگیری خواهد شد… امیدواریم دو طرف با رسالت تاریخی خود از ادامه جنگ و خشونت اجتناب کنند.» وی همچنین گفت که «ضمن احترام به تمامیت ارضی آذربایجان و خروج نیروها از شهرهای اشغالی، تأکید می‌کنیم باید هر چه زودتر توقف درگیری‌های نظامی رخ دهد برای آغاز گفتگوهای سیاسی و زمان‌دار بین دو طرف و جمهوری اسلامی ایران آماده است تمامی مساعی جمیله خود را به کار ببرد.»طرح ایران برای حل مناقشه قره‌باغ/تعرض به خاک‌مان حتی ناآگاهانه جزو خطوط قرمز ماست. وزیر دفاع آذربایجان گفت که نیروهای کشورش در تمامی جبهه‌ها برتری عملیاتی و نظامی داشته است. در بیانیه منتشره وزارت دفاع آذربایجان حدود ساعت ۱۹:۰۰ آمد، که ارتش ارمنستان دارد شهرستان‌های یولاخ و بیلقان را بمباران می‌کند. به دلیل درگیری، یوفا اعلام کرد که مسابقات خانگی ارمنستان و آذربایجان در لیگ C لیگ ملت‌های اروپا ۲۱–۲۰۲۰، دیگر در این کشورها برگزار نمی‌شود. در عوض ارمنستان بازی «خانگی» تعیین شده خود را در شهر تیخی لهستان انجام می‌دهد، در حالی که آذربایجان در شهر الباسان آلبانی، بازی خواهد کرد. ۱۰ اکتبر / ۱۹ مهر نیمه‌شب ۱۰ اکتبر سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در نشست خبری پس از دیدار سه‌جانبه‌اش با هم‌تایان آذربایجانی و ارمنی خود که حدود ۱۰ ساعت طول کشید، اظهار داشت که دو کشور جمهوری آذربایجان و ارمنستان برای تبادل اسرای جنگی و جمع‌آوری اجساد کشته‌شدگان بر آتش‌بسی با اهدافی بشردوستانه در قره‌باغ توافق کردند. او همچنین از اضافه کرد که جمهوری آذربایجان و ارمنستان مذاکرات اساسی را با پادرمیانی اعضای «گروه مینسک» سازمان امنیت و همکاری اروپا در راستای دستیابی به یک راه حل سریع صلح‌آمیز آغاز خواهند کرد.جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر سر آتش‌بس در قره‌باغ توافق کردند. dw.com به گفته لاوروف، قرار است، برقراری آتش‌بس از ساعت ۱۲ شنبه دهم اکتبر به وقت محلی صورت بپذیرد تا به کمک کمیته بین‌المللی صلیب سرخ اجساد کشته‌شدگان جمع‌آوری و اسرای جنگی مبادله شوند.ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر قره‌باغ موقتاً آتش‌بس کردند. report.az ۱۱ اکتبر / ۲۰ مهر ارمنستان و آذربایجان به وارون آتش‌بس با میانجیگری روسیه، می‌گویند آن دیگری آتش‌بس را زیر پا گذاشته است و شهرها را بمباران کرده است. حوالی ساعت ۰۲:۳۰ وزیر دفاع آذربایجان گفت که نیروهای ارمنی شهر گنجه را بمباران نموده‌اند. جمهوری آذربایجان اعلام کرد، که بر اثر اصابت موشکهای کی‌ان ۲ که توسط ارتش ارمنستان پرتاب شد، به واحدهای مسکونی و خدماتی،باکو: حمله موشکی ارمنستان به گنجه ۵ کشته و ۱۷ زخمی بر جای گذاشت. apa.az ۱۲ اکتبر / ۲۱ مهر هر دو سوی درگیری یکدیگر را برهم‌زنندهٔ آتش‌بس می‌خوانند. آتش‌بسی که با پادرمیانی روسیه پس از یک دور گفتگوهای پی‌درپی در مسکو برای گردآوری کشتگان از کارزار و بازگردانی زندانیان انجام پذیرفته بود، گویا تنها یک روز پایید. ۱۳ اکتبر / ۲۲ مهر به گزارش ایرنا، پگاه روز سه‌شنبه یک فروند پهپاد در زمینهای کشاورزی روستای اوزن‌تپه در شهرستان مرزی پارس‌آباد مغان سرنگون شد. به گزارش رادیو عمومی ارمنستان هواگرد بی‌سرنشین نامبرده، هاروپ شناسایی‌شده که ساخت اسرائیل و از خریدهای ارتش آذربایجان به‌شمارمی‌رود. وزارت دفاع جمهوری آذربایجان با صدور بیانیهای، وضعیت موجود در شهرستان‌های آغ‌دره، آغ‌دام، فضولی، هادروت، جبرئیل را پرتنش ارزیابی کرد. aa.com.tr/en نیکول پاشینیان در پیامی با بازگویی این نکته که نیروهای آرتساخ در بخشهایی واپس‌نشسته‌اند، همچنان آنها را در هجدهمین روز درگیری چیره دانست. ۱۵ اکتبر / ۲۴ مهر از ساعت ۱۱ تا ۱۶، ۱۰ فروند موشک به روستاهای کدخدالو و قلی‌بیک‌لو در شهرستان خداآفرین برخورد کرده و خانه‌ای را ویران و در پی این ویرانی یک تن آسیب دیده است. ۱۶ اکتبر / ۲۵ مهر سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در توییتر خود نوشت: «اگر چنین گلوله‌باران‌هایی تکرار شود، جمهوری اسلامی ایران بی‌تفاوت نخواهد ماند.» به گزارش رسانه‌های ایرانی، از آغاز درگیری‌ها در ۱۸ روز گذشته، بیش از ۵۰ موشک و خمپاره به شهرستانهای مرزی ایران اصابت کرده است. نمایندهٔ وزیر دفاع ارمنستان، لوان ایوازیان در دیدار با بهمن صادقی، وابستهٔ نظامی سفارت ایران در ارمنستان، با هشدار دربارهٔ کنش رزمی آذربایجان در بخشهای مرزی همسایه با ایران، رهبری و فرماندهان جمهوری آذربایجان را پاسخگوی پیامدهای هر کنش پدافندی سویهٔ ارمنی این درگیری‌ها دانست که در پاسخ به این شیوهٔ آفندی نادرست آذری‌ها که از نزدیکی ایران همچون سپری بهره‌می‌گیرند، درپیش‌گرفته‌خواهدشد. به گزارش رادیو عمومی ارمنستان، این کشور و آرتساخ در پیامی به کشورهای جهان، گروه مینسک و سازمان امنیت و همکاری اروپا، آمادگی خود را برای برپایی آتش‌بس به آگاهی رسانیده و خواستار شناسایی آن سوی برهم‌زنندهٔ آتش‌بس شدند. الهام علیف گفت: هرگز جدایی ناگورنو قره‌باغ را نخواهد پذیرفت و این خط قرمز آذربایجان است. ۱۷ اکتبر / ۲۶ مهر در اوایل صبح روز ۱۷ اکتبر، وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد در نیمه شب، شهرهای استپاناکرت (پایتخت آرتساخ)و شوشی مورد هدف راکت و گلوله خوشه‌ای قرار گرفته‌اند. trend.az سپس مقامات آذربایجانی اعلام کردند، که تعداد کشته شدگان این حمله به ۱۳آذربایجان: در حمله موشکی ارمنستان به شهر گنجه ۱۳ نفر کشته شدند. حدود ساعت ۱۲:۱۱ به وقت محلی، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان مدعی شد یک فروند جت جنگنده سوخو-۲۵ متعلق به نیروهای مسلح ارمنستان توسط پدافند هوایی آذربایجان سرنگون شده است؛ که ارمنستان آن را تکذیب کرد. حدود ساعت ۱۸:۱۵، وزارت دفاع ارمنستان مدعی شد سه پهپاد درخاک ارمنستان، و یک پهپاد در آرتساخ، متعلق به آذربایجان را سرنگون کرده است. mfa.gov.az ۱۸ اکتبر / ۲۷ مهر در اوایل صبح ۱۸ اکتبر، هر دو طرف نقض آتش‌بس را گزارش و همدیگر را به نقض کردن آن متهم کردند.وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی در امتداد رود ارس و در جبهه، شهر استپاناکرت، پایتخت آرتساخ را گلوله‌باران، و حمله دیگری را آغاز کرده‌ند؛ در حالی که وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهایش، حملات نیروهای ارمنی به مناطق گده‌بی و تووز از شهرهای چامبارک و برد در ارمنستان را دفع کرده‌اند. حدود یک ساعت بعد، خبرنگار خبرگزاری «ریا نووستی» از مبادله توپخانه سنگین در نزدیکی شهر هادروت خبر داد. تقریباً در ساعت ۱۲:۳۰ عصر، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان اعلام کرد هواپیمای جنگی ارمنستانی Su-25، که به‌نظر داشت به شهر جبرائیل حمله می‌کرد، را سرنگون کرده است؛ که ارمنستان آن را تکذیب کرد. شب آن روز مقامات آذربایجانی آمادگی خود را برای تحویل اجساد نظامیان کشته شده ارتش ارمنستان از طریق دالانی بین شهرستان تووز آذربایجان و استان تاووش ارمنستان اعلام کردند. سپس، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، با انتشار ویدیوهای تأییدی، بازپس‌گیری پل و سد خداآفرین را اعلام کرد. حدود ساعت ۱۹:۲۷ عصر، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان، فیلمی تأیید کننده از حضور نیروهای مسلح جمهوری آذربایجان در مرکز شهرستان فضولی منتشر کرد. در حدود ساعت ۸ صبح، رئیس‌جمهور آذربایجان اعلام کرد که نیروهای آذربایجانی، چندین روستا را در منطقه جبرائیل پس‌گرفته‌اند. کمی بعد وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی، بمباران و پیشروی را آغاز کرده‌اند. در میانه روز، مقامات آذربایجان اعلام کردند ارمنستان با موشک، خط لوله باکو-نووروسویک را هدف قرار داده است، اما موشک برخورد نکرده است؛ که ارمنستان تکذیب کرد.وزارت دفاع ارمنستان در ابتدا اعلام کرد اوضاع کمی آرام‌تر است؛ اما بعداً اعلام کرد درگیریها در جبهه ادامه دارد. ۲۰ اکتبر / ۲۹ مهر در طول شب ۲۰ اکتبر، درگیری‌ها، به همراه حمله‌های نیروهای آذربایجانی، در نزدیکی مارتاکرت، هادروت و زنگلان، شدت گرفت. تقریباً در میانه روز، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی مناطق آغ‌دام و ترتر را گلوله‌باران کردند. حدود دو ساعت بعد، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی زنگلان (مرکز اداری منطقه زنگلان)، و چندین روستا در مناطق زنگلان، فضولی، جبرائیل و خوجاوند را پس‌گرفته‌اند. بلافاصله پس از آن، وزارت دفاع آذربایجان به‌طور رسمی تصاویری را منتشر کرد که زنگلان را نشان می‌داد و «بی‌بی‌سی روسی» اظهارات آذربایجان را تأیید کرد. در عوض، وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی در امتداد رودخانه ارس در حال عقب‌نشینی هستند؛آذربایجان تکذیب کرد. ۲۱ اکتبر / ۳۰ مهر در بامداد ۲۱ اکتبر، درگیری‌ها، به ویژه در مناطق زنگلان، مارتاکرت، و در نزدیکی هادروت تشدید شد. تقریباً ساعت ۲۰:۳۰، الهام علی اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، اعلام کرد نیروهای آذربایجانی کنترل ۲۲ شهرک در مناطق فوزولی، جبرائیل و زنگیلان را به دست گرفتند. ۲۲ اکتبر / ۱ آبان در بامداد ۲۲ اکتبر، درگیری‌ها، به ویژه در نزدیکی مارتاکرت، هادروت و زنگلان، با شدت متفاوت ادامه یافت. وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی شهر مارتونی (خوجاوند) را گلوله‌باران کرده‌اند. وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد موشکهای بالستیک از ساعت نه صبح به وقت محلی از خاک ارمنستان به شهرهای قابلی و کردامیر پرتاب شدند؛ در پاسخ ارمنستان تکذیب کرد. در اواسط روز، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی یک پهپاد متعلق به ارمنستان را در نخجوان سرنگون کرده‌اند. تقریباً در ساعت ۱۷:۳۰ عصر، رئیس‌جمهور آذربایجان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی کنترل چندین روستا در مناطق فضولی و جبرائیل را به دست گرفته‌اند. وی همچنین با انتشار فیلم‌هایی، اعلام کرد نیروهای آذربایجانی شهر آقبند در منطقه زنگیلان را پس گرفتند. به گفته علی اف، نیروهای آذربایجانی کنترل تمام خط مرزیی مشترک با ایران را دردست گرفتند. ارمنستان انکار کرد و همچنین اعلام کرد درگیری‌های سنگین در نزدیکی شهر جیوانی در استان مارتونی (فضولی) رخ داده است. ۲۳ اکتبر / ۲ آبان درگیری‌ها در نیمه شب ۲۳ اکتبر به ویژه در نزدیکی مارتاکرت، هادروت و قبادلی ادامه یافت. تقریباً در ساعت ۹ صبح، مقامات آرتساخ اعلام کردند نیروهای آذربایجانی با استفاده از سامانه BM-30 Smerch چندین روستا در استان مارتونی را موشک باران کرده‌اند.آذربایجان انکار کرد و همچنین اعلام کرد که نیروهای ارمنی به شدت روستاهای مناطق ترتر، آغ‌دام و آغج آبادی را بمباران کرده‌اند. در عصر، رئیس‌جمهور آذربایجان اعلام کرد که نیروهای آذربایجانی چندین روستا در مناطق خوجاوند، فضولی، زنگلان و قبادلی را پس گرفته‌اند. اندکی بعد، مقامات آرتساخ اعلام کردند نیروهای آذربایجانی به لاچین حمله کرده و همچنین شهرهای مارتونی و مارتاکرت را گلوله‌باران کرده‌اند. در شب، مقامات آرتساخ اعلام کردند نیروهای آذربایجانی، شهر استپاناکرت را گلوله‌باران کرده‌اند؛ آذربایجان انکار کرد. تقریباً در میانه روز، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی، منطقه لاچین را از داخل خاک ارمنستان گلوله‌باران می‌کنند.ارمنستان تکذیب کرد و اعلام کرد لاچین تحت کنترل آرتساخ است. در عصر، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی از استان سیونیک ارمنستان قصد حمله به مواضع آذربایجان در زنگلان را داشتند. حدود ساعت ۱۹:۳۰، مقامات آرتساخ اعلام کردند نیروهای آذربایجانی خوجاوند را گلوله‌باران می‌کردند. ۲۵ اکتبر / ۴ آبان در بامداد ۲۵ اکتبر، درگیری‌ها با شدت متفاوتی ادامه داشت و وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهایش مناطق بیشتری را تحت کنترل خود درآورده اند. در صبح، مقامات آرتساخ اعلام کردند چندین روستای استان مارتونی مورد هدف گلوله آذربایجان قرار گرفته‌اند. در میانه روز، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی چندین روستا در مناطق ترتر، آغ‌دام و آغجابدیع را گلوله‌باران کرده‌اند. در عصر روز ۲۵ اکتبر، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان فیلم‌هایی از مناطق زنگلان و جبرائیل، در نزدیکی رود ارس و مرز ایران منتشر کرد. تقریباً در ساعت ۲۰:۳۰، مقامات آرتساخ اعلام کردند نیروهای آذربایجانی چندین روستای استان آسکران، نزدیک به شوشی را گلوله‌باران کرده‌اند. تقریباً در ساعت ۲۳:۰۰، الهام علی اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی کنترل شهر قبادلی، مرکز اداری منطقه قبادلی را به دست گرفته‌اند. همچنین در عصر، ایالات متحده آمریکا اعلام کرد هر دو طرف با آتش‌بس بشردوستانه از صبح روز ۲۶ اکتبر (۵ آبان)، موافقت کرده‌اند. به گفته آذربایجان، نیروهای ارمنستان از ساعت ۰۸:۰۵ بمباران را آغاز کرده‌اند، در حالی که به گفته ارمنستان، توپخانه آذربایجان از ساعت ۰۸:۴۵، بمباران مواضع ارمنستان را آغاز کرده‌اند. سپس وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی شهر ترتر و روستاهای اطراف آن را گلوله‌باران کرده، و به مواضع آذربایجان در خاچگدیک در منطقه لاچین تیراندازی کرده‌اند. مقامات آرتساخ و نخست‌وزیر ارمنستان اعلام کردند که آتش‌بس را «به شدت» رعایت می‌کنند. تقریباً در ساعت ۱۰:۳۰، مقامات آذربایجانی اعلام کردند نیروهای ارمنی داز شهرهای برد، چامباراک و واردنیس، در حال تیراندازی به سمت مواضع آذربایجان در مناطق گده‌بی، داش‌کسن و توووز هستند. تقریباً یک ساعت بعد، مقامات آرتساخ اعلام کردند که نیروهای آذربایجانی یک حمله هوایی به خوجاوند انجام داده‌اند؛ که آذربایجان حمله را تکذیب کرد. حدود ساعت یک بعدازظهر، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی، کنترل چندین روستا در مناطق جبرائیل، زنگلان و قبادلی، و همچنین رودخانه هاکاری را به دست گرفته‌اند. مقامات ارمنستان تأیید کردند که نیروهای آذربایجانی، حمله به منطقه را آغاز کرده‌اند. تقریباً در ساعت ۱۵:۳۰، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی منطقه آغجابدیع را گلوله‌باران کرده‌اند. تقریباً یک ساعت بعد، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی، بار دیگر شهر ترتر را گلوله‌باران کرده‌اند. در عصر، وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد شدت گلوله‌باران از طرف آذربایجانی، به شدت افزایش یافته است؛ و مقامات آرتساخ اعلام کردند آذربایجان به حملات جدید خود ادامه می‌دهد؛ و وزارت دفاع آذربایجان، فیلمهایی را منتشر کرد که ظاهراً از شهر تیگراناوان بود. | ## بخش 3: جنگ دوم قره‌باغ | به دنبال آن، مقامات ارمنستان تأیید کردند که شهر قبادلی را از دست داده‌اند، و اینکه نیروهای آذربایجانی، کنترل تمام خط مرزی مشترک با ایران در جنوب منطقه را، به‌دست گرفته‌اند. همچنین، وزارت دفاع آذربایجان، فیلم‌های گرفته‌شده در شهر ایشخانادزور را منتشر کرد. ۲۷ اکتبر / ۶ آبان در حالی که درگیری‌ها شبانه ادامه داشت، وزارت دفاع آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی، مواضع نیروهای آذربایجانی در شهرهای خوجاوند، فضولی و قبادلی را گلوله‌باران کرده‌اند. تقریباً در میانه روز، وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی به یک پست مرزی ارمنستان در جنوب این کشور، در محل اتصال مرزهای ارمنستان، آذربایجان و ایران حمله کرده‌اند؛ که آذربایجان تکذیب کرد. در همین حال، مقامات آرتساخ اعلام کردند وزیر دفاع، جالال هاروتیونیان در حین عملیات مجروح شده است. حدود دو ساعت بعد، مقامات آذربایجانی اعلام کردند که نیروهای ارمنی، شهر ترتر و روستاهای اطراف آن را گلوله‌باران کرده‌اند. تقریباً در ساعت ۱۸:۰۰، مقامات آذربایجانی اعلام کردند نیروهای ارمنی شهر بردع را با موشک بالستیک هدف قرارداده‌اند، که باعث کشته شدن ۴ غیرنظامی و زخمی‌شدن ۱۳ نفر شد.ارمنستان حمله را تکذیب کرد مسئولیت آن را نپذیرفت. تقریباً در ساعت ۲۰:۰۰، وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرد نیروهای آذربایجانی شهرهای خوجاوند و لاچین را گلوله‌باران کرده‌اند؛ که آذربایجان آن را تکذیب کرد. ۲۸ اکتبر / ۷ آبان در طول شب درگیری‌ها تداوم یافت و وزارت دفاع جمهوری آذربایجان از دفع چند حمله نیروهای مسلح ارمنستان در محورهای آغ‌دره، خوجاوند، فضولی، زنگلان و قبادلی خبر داد."В Баку заявили о продолжении боевых действий в Карабахе" (in Russian). صبح، وزارت دفاع آذربایجان طی بیانیهای اعلام کرد که نیروهای ارتش ارمنستان شهرستان ترتر را بمباران می‌کنند."Минобороны Азербайджана: армянские военные обстреляли Тертерский район" (in Russian). حدود ساعت ۱۳:۰۰ ظهر، جمهوری آذربایجان حمله موشکی ارتش ارمنستان به مناطق مسکونی در شهرستان بردع با استفاده از سامانه BM-30 Smerch با کلاهک‌های خوشه‌ای"Барду обстреляли "Смерчем" с кассетными боеголовками - власти Азербайджана" (in Russian). tabnak.ir/fa طبق آخرین آمار دادستانی کل جمهوری آذربایجان، این حمله موشکی که مناطق مسکونی متراکم را هدف قرار داد، ۲۱ کشته و نزدیک به ۷۰ مجروح در میان غیرنظامیان برجای گذاشت.21 погибший в Барде - генпрокуратура Азербайджана. bangkokpost.com سفارت جمهوری اسلامی ایران در باکو با صدور بیانیه‌ای در محکومیت حمله ارتش ارمنستان به غیرنظامیان در شهرستان بردع، گفت که طبق قوانین بین‌المللی، حمله به شهرها و افراد بی‌گناه جنایت جنگی تلقی می‌گردد.سفارت ایران حمله موشکی به شهر "برده" جمهوری آذربایجان را محکوم کرد. apa.az یا ین احتساب، ظرف دو روز اخیر، در مجموع ۲۶ غیرنظامی آذربایجانی بر اثر حملات موشکی نیروهای ارمنستان به بردع جان خود را از دست دادند.Кратко о событиях дня. حدود ساعت ۱۰ صبح، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان اعلام کرد نیروهای ارمنی شهرستان‌های ترتر و گورانبوی را آماج بمباران قرار داده‌اند."Азербайджан заявил об обстреле двух районов" (in Russian). در میانه روز، وزارت دفاع ارمنستان وقوع درگیری‌ها در منطقه چاناقچی که در چند کیلومتری جنوبی شوشی قرار دارد، را مخابره کرد."Минобороны Армении сообщает о боях в нескольких километрах от Шуши" (in Russian). سپس، وزارت دفاع آذربایجان از سرنگونی دو فروند جنگنده سوخو-۲۵ ارمنستان ساعت ۱۳ و ۱۸ دقیقه و ساعت ۱۳ و ۲۰ دقیقه به وقت محلی در محور شهرستان قبادلی خبر داد.وزارت دفاع آذربایجان: دو جنگنده ارمنستان در قره باغ سرنگون شد. irna.ir بعداً، حکمت حاجی‌اف، دستیار رئیس‌جمهوری آذربایجان، گفت که آذربایجان امروز (پنجشنبه) جسد ۳۰ نظامی ارمنی کشته شده در قره‌باغ و دو اسیر غیرنظامی سال‌خورده ارمنی را با مساعدت روسیه به‌طور یک‌جانبه به ارمنستان تحویل داد.آذربایجان: اجساد ۳۰ نظامی ارمنستان تحویل داده شد. تقریباً در میانه روز، مقامات آذربایجانی اعلام کردند که نیروهای ارمنستان، مواضع نیروهای مسلح جمهوری آذربایجان در شهرستان قبادلی را از شهر گوریس این کشور هدف قرار داده‌اند."Азербайджан говорит об обстреле с территории Армении". کمی بعد، وزارت دفاع ارمنستان وقوع درگیری‌های شدید در سمت جنوبی قره‌باغ کوهستانی را گزارش کرد."Бои на южном фронте". سپس، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان، با ارسال یک تویت، نوشت که ارتش این کشور روستاهای خداوردی‌لی، قربان‌تپه، شاه‌ولدلی و خوب‌یارلی در شهرستان جبراییل، دهات علاءالدین، وجنلی در شهرستان زنگلان و گاودوآب‌ده، ممر و ملالی در شهرستان قبادلی را بازپس‌گرفته است."Алиев объявил о взятии еще девяти сел". ۳۱ اکتبر / ۱۰ آبان در طول شب درگیری‌ها تداوم داشت و مقامات آذربایجانی گفتند که ارتشیان ارمنستان به مواضع نیروهای مسلح جمهوری آذربایجان حمله کرده‌اند."Минобороны Азербайджана: попытки противника атаковать были пресечены". قبل از میانه روز، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، از ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، درخواست کرد تا رایزنی‌ها بر سر تعیین شکل حمایت مسکو در راستای تأمین امنیت کشور ارمنستان، آغاز شود."Пашинян обратился к Путину с просьбой об обеспечении безопасности Армении". حدود ساعت ۱۸:۰۰، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان اعلام کرد که درگیری‌ها در محورهای شهرستان‌های آغ‌دره و خوجاوند جریان دارد."Бои тоже продолжаются". شب، ارمنستان با وجود تأیید این خبر، گفت که شدت درگیری‌ها تا لحظه صدور این خبر کاهش یافته است."Минобороны Армении: интенсивность боев невысокая". نوامبر ۱ نوامبر / ۱۱ آبان در طول شب، درگیری‌ها در محورهای آغ‌دره، آغ‌دام، خوجاوند و قبادلی استمرار پیدا کرد."Стороны о положении на фронте". صبحگاه، مقامات آذربایجانی از حمله نیروهای مسلح ارمنستان از شهرهای برد، چامباراک و گوریس این کشور به مواضع نیروهای مسلح جمهوری آذربایجان واقع در شهرستان‌های توووز، گده‌بی و قبادلی خبر دادند."В Баку заявили об обстреле своих позиций на армяно-азербайджанской границе". در عین حال، جمهوری آرتساخ مدعی شد که شهرستان آغ‌دره مورد حمله نیروهای مسلح آذربایجان قرار گرفته است."Ереван: азербайджанские ВВС бомбили город Мартакерт". همزمان به گفته روزنامه‌نگار ریانووستی، صدای چندین انفجار در شهر استپاناکرت شنیده شده است."РИА Новости: несколько взрывов в Степанакерте". در حالی که جمهوری آذربایجان حملات نظامیان ارمنستان به شهرستان‌های آغجابدیع و ترتر را گزارش کرد."И снова обстрелы". ۲ نوامبر / ۱۲ آبان در طول شب، تداوم درگیری‌ها، مخصوصاً در سمت‌های خوجاوند، آغ‌دره و قبادلی مخابره شد.h[ttps:// "Главное к утру понедельника, 37-го дня войны". متعاقباً، وزارت دفاع ارمنستان وقوع نبردهای قوی در محورهای خوجاوند و شوشی را مخابره کرد."Армянская сторона сообщает о новых погибших и боях под Шушой и Мартуни". ۳ نوامبر / ۱۳ آبان در طول شب، درگیری‌ها در محورهای مختلف، به خصوص در خوجاوند، |آغ‌دره، زنگلان و قبادلی ادامه یافت. صبح‌هنگام، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان اعلام کرد که شهرستان فضولی هدف حمله موشکی با سامانه موشکی بی‌ام-۳۰ اسمرتچ از داخل خاک کشور ارمنستان قرار گرفته است."Главное к утру вторника, 38-го дня войны". شب، ارمنستان بیان کرد که درگیری‌ها در روستای تاغاورد شهرستان خوجاوند در حال وقوع است،"Противоречивые сообщения о боях под Тагавардом". در حالی که جمهوری آذربایجان از نابودی چند تانک ارتش ارمنستان به همراه خدمه‌اشان در محور خوجاوند خبر داد."ВС Азербайджана сообщает о танковых боях под Мартуни". ۴ نوامبر / ۱۴ آبان در طول شب، درگیری‌ها در محورهای مختلف، به‌ویژه در شهرستان‌های خوجاوند، آغ‌دام، زنگلان، قبادلی، لاچین و شوشی تداوم یافت.Минобороны Армении сообщает о боях под Лачином. سپس، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان در صفحه تویتری خود نوشت که ارتش آذربایجان روستاهای میرک و کاودار شهرستان جبرئیل، مشهدی اسماعیلی و شفیع بی‌لی شهرستان زنگلان و نیز بشارت، قاراکیشیلر و قاراچنلی شهرستان قبادلی را بازپس‌گرفته است.جمهوری آذربایجان هفت روستای دیگر را از اشغال نیروهای ارمنی در قره باغ آزاد کرد. irna.ir ۵ نوامبر / ۱۵ آبان خبرها حکایت از ادامه نبردها در جبهه‌های مختلف جنگ، مخصوصاً در محور خوجاوند داشت و صبحگاه، مقامات ارمنستان مدعی شدند که خوجاوند، شوشی و لاچین مورد حمله قرار گرفته است."Главное к утру четверга, 40-го дня войны". ۶ نوامبر / ۱۶ آبان در طول شب، ادامه درگیری‌ها، علی‌الخصوص در نزدیکی شهر شوشی گزارش شد. ۷ نوامبر / ۱۷ آبان الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، با انتشار پیامی در حساب توئیتر خود، از بازپس‌گیری روستاهای ویسل‌لی بالا، یوخاری سید احمدلی، گرگان، اوچونجو محمودلو، قاجار، دیوان‌علی‌لار در شهرستان فضولی، یوخاری مزرعه، یانارخاج در شهرستان جبراییل، قزیان، بالاسلطانلی، مردان‌لی در شهرستان قبادلی، بشدالی در شهرستان زنگلان، روستاهای قارابولاق، موشخمهات در شهرستان خوجالی و نیز آتاقوت و تساکوری در شهرستان خوجاوند از سوی نیروهای مسلح جمهوری آذربایجان خبر داد.ارتش آذربایجان ۱۶ روستای دیگر را از اشغال ارمنستان آزاد کرد. en.azvision.az ۸ نوامبر / ۱۸ آبان الهام علی‌اف، رئیس جمهوری آذربایجان اعلام کرد که نیروهای مسلح آذربایجان شهر شوشی را بازپس گرفته‌اند.جمهوری آذربایجان از آزادسازی شهر در قره باغ خبر داد. استفاده از بمب‌های خوشه‌ای از سال ۲۰۱۰ میلادی و با تصویب کنوانسیون منع اینگونه تسلیحات ممنوع شده است. hrw.org ایران و روسیه، همسایگان جنوبی و شمالی دو کشور ارمنستان و جمهوری آذربایجان خواهان پایان درگیری نظامی و حل و فصل سیاسی این مناقشه شده‌اند. همچنین ماکرون در پیامی در پشتیبانی از کشور و مردم ارمنستان گفت که «نقش خود» را بازی خواهد کرد. ارمنستان و جمهوری آذربایجان با خواسته رهبران روسیه، فرانسه و ایالات متحده برای آتش‌بس فوری مخالفت کرده‌اند. به نوشته بی‌بی‌سی، نمایندگان علی خامنه‌ای، رهبر ایران در چهار استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، اردبیل و زنجان در یک پیام رسانه‌ای آشکارا گفته‌اند که قره‌باغ بخشی از جمهوری آذربایجان است. به گفتهٔ آرائیک هاروتیونیان (۲۸ سپتامبر) ۶۰۰ تن از این مزدوران به رزمگاه فرستاده شده‌اند. نیکول پاشینیان در گفتگو با شبکهٔ فرانس۲۴، ترکیه را دنباله‌روی ردپای جهان‌جویی، گسترش‌خواهی و در آرزوی بازیابی سلطنت عثمانی و پیگیر کشتار گستردهٔ ارمنیان می‌داند. بر پایهٔ برخی پیش‌بینی‌ها وابسته به سازمان اطلاعات ناتو، پیروز این درگیری ارمنستان خواهد بود. رئیس‌جمهور بوسنی و هرزگوین، جعفروویچ و رهبر حزب جنبش مردمسالاری باقر عزت بگوویچ نیز با هواداری از آذربایجان و سرزنش ارمنستان، امیدوار به راهکاری پایدار بوده، این ستیزه‌ها را با رویدادهای سالهای ۱۹۹۲ و ۱۹۹۵ همسان دانسته‌اند. در آخرین اظهار نظرات مقامات ایرانی، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، در تماس‌های تلفنی جداگانه‌ای با جیحون بایراموف، وزیر امورخارجه جمهوری آذربایجان و زهراب مناتساکانیان، وزیر امور خارجه ارمنستان گفتگو کرد و ایشان را به «خویشتنداری» و «آتش‌بس» دعوت کرده است. وزیر خارجه ایران خواستار «پایان فوری خصومت‌ها» شده و از هر دو طرف دعوت کرده تا «مذاکره در چارچوب حقوق و قوانین بین‌المللی» را آغاز کنند. روز پنجم نبرد، روسیه پیشنهاد میزبانی مذاکراتی برای پایان دادن به جنگ میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در منطقه مورد مناقشه ناگورنو قره‌باغ را داده است. دفتر سرگی لاوروف وزیر خارجه روسیه گفت او این پیشنهاد را در تماسی با وزرای خارجه دو کشور مطرح کرد و افزود خواستار توقف «شعارهای جنگ طلبانه» شده است. فرانسوا اولاند رئیس‌جمهور پیشین فرانسه در یک تجمع به منظور حمایت از جمهوری آرتساخ در منطقه آلفورویل سازمان یافته بود شرکت و سخنرانی نمود. ضمن اعلام حمایت از تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان، بر حمایت خود از کاهش تنش‌های نظامی فزاینده و حل و فصل مناقشه از طریق راه‌حل مذاکره شده گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا تأکید کرد. در کنار اعلام حمایت از تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان، گفت که به هیچ‌یک از طرفین درگیر کمک‌های نظامی ارائه نخواهد داد و جوامع ارمنی و آذربایجانی اکراین را به اجتناب از درگیری قومی در قلمرو این کشور فراخواند.Yavuz, Tahla (2 October 2020). در همین تاریخ، در پی فراخوانی اینترنتی در حمایت از جمهوری آذربایجان و آنچه که "آزاد سازی قره‌باغ" و اعتراض به "حمایت ایران و روسیه از ارمنستان " نامیده شد، تجمعاتی در شهرهای تبریز، ارومیه، اردبیل، زنجان، و تهران برگزار شد. در برخی از شهرها از جمله تهران و تبریز این تجمعات با دخالت پلیس به خشونت کشیده شد. در تبریز با تجمع مردم در میدان نماز با سر دادن شعار «مرز نوردوز باید بسته بشه» خواستار بسته شدن مرز ایران-ارمنستان و خودداری حمایت ایران از ارمنستان شدند. در تبریز تجمع و تظاهرات گسترش یافت که با حمله موتورسواران ضدشورش مردم با آن‌ها درگیر شدند. در تهران نیز در میدان امام حسین تظاهرات با همین هدف برگزار شد و شعارهایی با مضامین «قره‌باغ مال ماست، مال ما خواهد ماند»، «زنده‌باد آذربایجان» و «حمایت از ارمنستان جنایت است جنایت» سر دادند. در اردبیل و زنجان مردم این شهرها در پارک جیرال و سبزه میدان تجمع کردند که با حمله نیروی ضد شورش اعتراضات به خشونت کشیده شد. عفو بین‌الملل جمعه ۱۱ مهر ماه، از گزارش‌های مربوط به بازداشت تعدادی از فعالان ترک ابراز نگرانی کرد و از مقامات ایران خواست که هر کسی که به خاطر تجمعات اعتراضی صلح‌آمیز بازداشت شده، باید بی‌درنگ آزاد شود. خبرگزاری هرانا نیز هویت ۳۸ تن از بازداشت شدگان در شهرهای اردبیل، تبریز، ارومیه، مشکین شهر، پارس‌آباد مغان و زنجان را اعلام کرده است. تعداد بازداشت شدگان که صرفاً در تجعاتی مسالمت آمیز شرکت داشته‌اند بیشتر از این تعداد برآورد می‌شود. این بازداشت‌ها در خیابان، محل کار یا منازل این افراد صورت گرفته است، خشونت زیادی در زمان بازداشت این افراد توسط نیروهای انتظامی-امنیتی اعمال شده است که در مواردی به شکستگی دست یا بینی منجر شده است. سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در اولین واکنش خود به درگیری‌های جاری میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در قره‌باغ در ۱۳ آبان‌ماه سال ۱۳۹۹ گفت همه سرزمین‌های جمهوری آذربایجان که به‌وسیله ارمنستان تصرف شده باید آزاد شود و به آذربایجان برگردد. وی همچنین با بیان اینکه این سرزمین‌ها متعلّق به آذربایجان است و جمهوری آذربایجان برای آزادی اینها دارای حق است و بایستی آزاد بشود، اظهار داشت که البته بایستی امنیّت ارمنی‌هایی که در این سرزمین‌ها هستند محفوظ باشد و مرزهای بین‌المللی هم باید رعایت بشود.بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت سالروز ولادت پیامبر اعظم(ص) و امام صادق(ع). farsi.khamenei.ir در روز ۶ مهر ۱۳۹۹ محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران نیز در گفتگوی تلفنی جداگانه با زهراب مناتسکانیان، همتای ارمنی و جیحون بایرامف، همتای آذری خود، ضمن اطلاع از آخرین وضعیت و شرایط میدانی و همچنین ابراز نگرانی از شرایط به‌وجود آمده، «دو طرف را به خویشتنداری، آتش‌بس و پایان فوری خصومت‌ها و همچنین آغاز مذاکره در چارچوب حقوق و قوانین بین‌المللی دعوت کرد.» سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، روز ۱۲ مهرماه، طی نشست خبری در واکنش به گزارشها پیرامون برخی تعرضات انجام شده به خاک ایران هرگونه تعرض از سوی آذربایجان و ارمنستان به خاک ایران را غیرقابل تحمل خواند و به همه طرف‌ها در این زمینه هشدار جدی داد که مراقبت‌های لازم را صورت بدهند. وی در عین حال، با تأکید دوباره بر لزوم احترام به تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان، باکو و ایروان را به رعایت اصل عدم تعرض به غیر نظامیان، توقف درگیری‌ها و آغاز گفتگوهای جدی و زمان دار فراخواند.خطیب‌زاده: هرگونه تعرض به خاک ایران غیرقابل تحمل است. mehrnews.com و در ۱۴ مهرماه، با بیان اینکه کشورش طرحی برای حل بحران قره‌باغ آماده کرده است، اظهار داشت، که ایران بر حفظ تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان، خروج نیروها از شهرهای اشغال شده و آغاز گفتگوهای سیاسی بین دو طرف و توقف درگیری‌های نظامی تأکید دارد.تذکر ایران به ریاض/ تعرض به مرزها؛ خط قرمز ایران/طرح ایران برای حل بحران قره‌باغ. isna.ir یکسال پس از جنگ، جمهوری آذربایجان و ترکیه و پاکستان رزمایش مشترکی در تاریخ ۲۱ شهریور ۱۴۰۰ انجام می‌دهند. پس از آن ایران رزمایش خیبر را در تاریخ ۹ مهر ۱۴۰۰ در منطقه انجام می‌دهد، که به فاصبه چند روز رزمایش دیگری به نام رزمایش برادری خدشه ناپذیر توسط ترکیه و جمهوری آذربایجان در منطقه نخجوان را به دنبال می‌آورد. همزمان، جمهوری آذربایجان با استقرار ایست بازرسی در مناطق به اختیار گرفته خود در در مرز ایران، از کامیون‌های ایرانی عازم ارمنستان عوارض گمرکی یا به تعبیری حق خاک، دو بار یک بار هنگام حرکت از ایران به سمت ارمنستان و بار دیگر هنگام بازگشت به سمت ایران می‌گیرد. سفیر جمهوری اسلامی ایران در جمهوری آذربایجان نسبت به حمله یه سفارت ایران در باکو در تاریخ ۸ مهر و گذاشتن سه آفتابه به رنگهای سبز، سفید، و قرمز یه رنگ پرچم ایران مقابل یکی از دیوارهای درب ورودی سفارت ایران در باکو که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده اعتراض می‌کند. نگاهی سریع به نقشه منطقه نشان می‌دهد تحولات تازه سبب از دست رفتن تقریباً کامل نوار مرزی ایران با جمهوری ارمنستان شده و ایران در مرزهای شمالی خود تقریباً به‌طور کامل با جمهوری آذربایجان همسایه شده است. به نظر احسان موحدیان مدرس دانشگاه و پژوهشگر روابط بین‌الملل، در شرایطی که ایران با اتخاذ مواضع سازنده از آزادی سرزمین‌های متعلق به جمهوری آذربایجان در قفقاز دفاع کرد و بر حفظ امنیت و حقوق جمهوری ارمنستان نیز تأکید کرد، آنچه که در عمل رخ داده نشان دهنده عدم تأمین منافع ایران بود. اعلام رسمی تعداد تلفات در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۰ و پس از امضای توافقنامه خاتمه جنگ، ارمنستان به صورت رسمی شمار سربازان کشته شده خود را ۲۳۱۷ نفر اعلام کرد. | ## جمع‌بندی | این در حالی است که جمهوری آذربایجان هنوز آمار دقیقی از تلفات نظامیان خود ارائه نداده است.