موضوع مقاله: فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان | مقدمه: این فهرست شامل آثار موجود در موزه‌ها، کتابخانه‌ها، شهرها و بناهای تاریخی و تمدنی می‌شود. | ## بخش 1: فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان | از این‌رو، بخش مهمی از میراث فرهنگی ایران کهن یا به عبارت بهتر میراث ایران‌شهر (مفهوم)را باید بیرون از مرزهای سیاسی کنونی جستجو کرد. آثار مربوط به تمدن ایران شهری یا ایران کهن را در کشورهای زیر می‌توان به ترتیب الفبامورد اشاره قرار داد: افغانستان، آذربایجان، آلمان، آمریکا، اتریش، ارمنستان، ازبکستان، اسرائیل، انگلیس، اوکراین، بلژیک، پاناما، پرتغال، تاجیکستان، ترکیه، چین (ختای)، روسیه، زنگبار (یکی از جزایر تانزانیا)، ژاپن، عراق، مصر، هلند، هندوستان.. اسامی جاها به فارسی میانه با آوانگاری مکنزی نقاط قرمز رنگ، استحکامات دفاعی ساسانیان را نشان می‌دهددر برهه ای قلمرو دوره هخامنشی علاوه گستره این نقشه، در شرق نیز تا خلیج بنگال ادامه داشته‌است افغانستان از آنجا که افغانستان و آریانا و خراسان بزرگ در دوره هخامنشی و در بخشی عمده دوره ساسانی جزو ممالک این دو سلسله پادشاهی بودند به یک تعبیر می‌توان تاریخ افغانستان (پیش از اسلام) و آثار تاریخی آن پیوند محکمی با آثار پارسی یا ایرانی دارد. بامیان با تاریخ غنی خود سرشار از آثار باستانی متعدد است که شهر ضحاک، دره اژدر (اژدها)، شهر غلغله، دره فولادی، چهل دختران، غار یخی، بت‌های بزرگ بودا، مغاره‌ها، یافته‌های مس عینک، کوه بابا، شهر شاهی، بالاحصار و چهل‌برج از بارزترین آنان هستند. در بامیان هیچ موزه‌ای برای نمایش آثار باستانی وجود ندارد و بیشتر آثار کشف شده به کابل منتقل می‌شدند. یکی از جاذبه‌های بامیان پارک ملی بند امیر مرکز فرهنگی قرار است روبروی پیکره‌های بودا در بالای یک تپه موقعیت ساخته شود. در استان (ولایت) غزنی در افغانستان سنگ‌نبشته در بخش سیاه زمین ولسؤالی جاغوری از به زبان باختری که از دسته زبانهای ایرانی خاوریست و با زبانهای خوارزمی، سغدی و پارتی (پهلوی اشکانی) پیوند نزدیک دارد به پیدایی آمده‌است. پژوهشگران زبان‌های باستانی گفته‌اند که " نام نویسندهٔ سنگ‌نبشته "باگیتز"است که در سنگ نبشته آمده‌است نامیست باختری، نام پسر شاه "فروم‌کیسر" نیز در سنگ‌نبشته آمده‌است وانگهی هنگام نگارش این سنگ‌نبشته خود پادشاه، در سال ۷۴۵ ترسایی درگذشته است. پژوهشگران افغان افزوده‌اند که "تاکنون ۱۳۵سند به این زبان ایرانی خاوری بدست آمده‌است؛ که از ارزنده‌ترین این نبشته‌ها سرخ کوتل، رباطک، و دست نوشته‌های است که از اَباختر (شمال) افغانستان (روی دو آب، کهمرد، خوست) بدست آمده‌است. وانگهی پیدایی نبشته‌های ارزگان، ناهور، جغتو، یکاولنگ، و سنگ‌نبشته‌های سه‌گانه‌ای سیاه زمین جاغوری (که همه در هزارستان هستند)، دیدگاه پژوهشگران را که گویش هزارگی بازمانده‌ای یکی از گویش‌های زبان باختری یا کوشانی است را استوار می‌سازد. سه سنگ نبشته کوتاه به زبان پارسی و خط عبری در تنگ ازائو در کوهای باختر افغانستان کنده شده‌است که چنین درون‌مایه‌ای دارند:"زکریا پسر اسماعیل از کوبان این نبشته را در (سال)۱۰۶۴نوشت، به امید خدا، باشد که یاورش باد، پیشباد " دستهٔ زرین شمشیر یافت شده از " طلا تپه " در استان جوزجان اباختر (شمال) افغانستان، از دست ساختهای ارزندهٔ هنری باکتریای باستان. گنجینهٔ طلاتپه مشتمل بر بیش از بیست هزار آرایه‌های طلا، پارچه‌های زیور و سکه‌های بجای‌مانده از دوره‌های کوشانیان و اشکانیان است و از شش گور (پنج زن و یک مرد) که ثروت سرشاری از جواهرات گرانبها را در خود جای داده بودند بدست آمده‌است. آرایه‌های بدست آمده شامل سکه‌ها، گردن‌بندهای تزئین شده با سنگ‌های گرانبها، کمربندها، مدال‌ها و تاج‌ها می‌باشد. هزاران شی باستانی از جغرافیای افغانستان بویژه تمدن خراسان بزرگ در طول جنگهای داخلی و قبل از آن به غارت رفته‌است از جمله مجسمه‌های بودا که قدمتی دو هزار ساله دارند. مجسمه‌های بودا از حوزه خراسانبزرگ با قیافه آرین و خراسانی بودا است که در کنار تشابه نام بودا با نام بزرگان هخامنشی و همچنین بعضی نشانه‌های بودایی مانند مراسم ابن بنُ و همچنین عود یا دود مقدس و علامت صلیب شکسته و بخت و اقبال که از ادیان پگان ایرانی ریشه می گیردنکته قابل جالب توجه است. به گفته بعضی از تاریخ دانان آرمگاه زرتشت بزرگ پیامبر ایران باستان در بلخ به خاک سپرده شده تاجیکستان تاجیکستان همانند افغانستان کشوری کهن بازبان ملی فارسی است ولی فارسی را به خط سریلیک می‌نگارند. گنجینه آمودریا مجموعه‌ای دارای۱۷۰ تکه طلا و نقره و ۲۰۰ سکه متعلق به زمان هخامنشیان است که در جنوب غربی کشور تاجیکستان کنار مرز افغانستان یافت شده‌است. این گنجینه هم‌اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت و موزه بریتانیا وموزه میهو ژاپن نگهداری می‌شود.هخامنشیان برای این آثار تاریخ سده پنجم و چهارم پ. م پیشنهاد شده‌است، زمانی که پادشاهی نیرومند هخامنشی پرچم خود را بر سرزمین‌هایی از دره سند تا رود نیل برافراشته بود. گنجینه در کناره رودخانه جیحون یا آموی‌دریا (Oxus River) در سرزمین کنونی تاجیکستان و به احتمال زیاد از تپه باستانی تخت کواد (قباد) که گذرگاهی در ساحل شمالی رود است بین سال‌های ۱۸۷۷ و ۱۸۸۰ م. گفته شده که به آثار نیایشگاهی از دوره هخامنشی تعلق داشته‌اند و توسط مردمان منطقه به‌عنوان هدیه یا نذر در آن مکان نهاده شده‌اند. دیرنگی این آتشکده میانِ ۶۰۰_۶۵۰ ترسایی برآورد شده‌است و به ایرانی‌تبار و ایرانی‌زبانانِ سُغدی برمی‌گردد. جمهوری آذربایجان سنگ نوشته‌های فارسی بر مساجد و قلعه‌های آذربایجان: سنگ نوشته شاه عباس کبیر در مسجد اردوباد. بخشی از متن کتیبه: غرض از تسطیر این کلمات آنست که چون حقیقت اخلاص و جانسپاری کافهٔ اکابر و اصاغر و عامه فقراء و ضعفاء قصبه طیبه اردوباد … وضوح تمام داشت و بسبب تشیع فطری در زمانی که ولایت آذربایجان بتصرف مخالفان درآمده بود انواع ظلم و ستم بر ایشان نموده قتل و اسیر ایشان کرده بودند بنابرین در ازاء جانسپاریهاء ایشان … از مراحم بیدریغ شاهانه شامل حال ایشان شده… ترکیه شهر وان کتیبه سه زبانه خشایارشا در ترکیه در شهر تاریخی داسکیلیون در شمال غربی ترکیه به کشف کتیبه سنگی متعلق به قرن پنجم پیش از میلاد منجر شد. نقش‌های این کتیبه سربازان یونانی را درحالی که با سربازان ایرانی سوار بر اسب می‌جنگند به تصویر کشیده‌است. درهنگام کاوشهای تپه اولوز اولوز هیوک در آماسیا، پایه ستونهای یک کاخ ۲ هزار و ۵۰۰ ساله از دوره پارسیان کشف شد. دکتر شوکت دانمز گفت: "پس از مدتها کاووش امسال برای اولین بار یک سالن پذیرایی ستون دار به نام" آپادانا "، یک سالن تاج و تخت و یک سالن اجرایی پیدا شد کرد. " پروفسور دکتر دونمز با تأکید بر اینکه یافته‌ها از نظر تاریخ عصر آهن آناتولی، تاریخ باستان آناتولی و باستان‌شناسی ایرانی و هخامنشی بسیار مهم هستند، وی گفت: در حال حاضر ۶ ستون و پایه را آشکار کردیم. پروفسور دکتر دنمز گفت: "ما قبل از شروع کاوش، نمی‌دانستیم که چنین شهری ایرانی و نه چنین معبدی، یا چنین تالار پذیرایی. اکنون باور کنید، بر اساس همه باستان‌شناسی آناتولی مرکزی، همه جهان پیروی از اولوز تپه را آغاز کرده‌اند. من فکر می‌کنم بعد از گوبکلیتپه، آناتولی شروع به تبدیل شدن به یک مرکز بسیار مهم کرد که تاریخ دین در آناتولی را تغییر داد. کشف اداره پست و آتشکده هخامنشیان در آماسیه ترکیه تاش کوله ارمنستان تندیس بهرام‌شاهپور ساسانی، شاه بخش ایرانی ارمنستان (برادر بهرام چهارم که از سوی ایران به پادشاهی ارمنستان گمارده شد ۳۹۲–۳۹۴م) در کنار وی پیکره مسروب ماشتوتس نوآور دبیره (خط) ارمنی، در نزدیکی آپاران ارمنستان. موزه ارمیتاژ و مجموعه دوره اسلامی موزه ارمیتاژ که این مجموعهٔ، پس از تأسیس دپارتمان شرقی، در ۱۹۲۰ شکل گرفت. در آن زمان، موزه‌های سن پترزبورگ دچار یک فرایند بازسازماندهی و تخصصی شدن گردیدند، که در جریان آن، مجموعه‌های ایرانیِ مربوط به قرون وسطی در ارمیتاژ قرار گرفتند. موزه همچنین اشیایی ایرانی را از ناحیهٔ کوباچی جمهوری داغستان به دست آورد، ولی هیچ کاوش باستان‌شناسانه‌ای در ایران صورت نگرفت و از خود ایران هیچ شیء هنری خریداری نشد. استَک (بشقاب) سیمین زراندود، با نگاره شاهپور سوم ساسانی تاج شاهپور همانند تاج شاهپورسوم در تاق بستان کرمانشاه است که شناسایی شاهنشاه را آسانتر می‌کند. شاهنشاه خنگری آخته بر پُشت پلنگی فروکرده است، گنجینه‌ی: موزه ارمیتاژ استَک (بشقاب) سیمین شاهپور سوم ساسانی هنگام به بند کشیدن یک گورخر. استَک سیمین زراندود، با نگاره شاهنشاه شاهپور سوم ساسانی هنگام شکار گراز در نخچیرگاه. این دوری همراه نبشتهٔ پهلوی و سُغدی است"رامن۲۳۰درهم" "نگاهدارندهٔ مُهر"گنجینهٔ هرمیتاژ روسیه. مخمل زربافت بافته دست هنرمندان صفویست، که تزار الکسی میخایلوویچ به شهبانوی سوئد کریستینا الکساندرا برای دوستی دو کشور پیشکش کرد. گرجستان در گرجستان نیز مانند همه سرزمینهایی که در برهه ای از تاریخ در قلمرو ایرانشهری قرار داشته‌اند آثاری از تمدن ایرانی پیدا می‌شود. ایوان کسری در کنار شهر سلمان پاک و نزدیک به آرامگاه سلمان فارسی از یاران محمد پیامبر اسلام است. همچنین بر اساس کتاب نقش پارسی بر احجار هند ۴ کتیبه ساسانی خط پهلوی در کلیساهای هند، صلیب پارسی در هندوستان وجود دارد و ۱۵ هزار سنگ نوشته فارسی و قرانی در هند ثبت میراث ملی هند شده‌است. نقاشی‌های غارهای آجانتا: برابر کتاب نقش پارسی بر احجار هند در شمال باختری حیدرآباد هندوستان، شهر جالگائون است که غارهای آجانتا در آن جای دارد و شمار آنها به ۳۰می‌رسد. درون این غارها پر از نگاره‌های دینی آئینی است که بیشتر آنها دربارهٔ دین بودا می‌باشد. | ## بخش 2: فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان | دیرینگی آنها به دو سده پیش از میلاد برمی‌گردد و در درازنای تاریخ، نگاره‌ها و سنگ‌تراشیهایی به این غارها افزوده شده‌است. در یکی از این غارها دیوارنگاره‌ای از خسرو دوم (خسروپرویز) ساسانی کشیده شده‌است که وی را در کنار درباریانش نمودار ساخته‌است. همچنین نگاره دیگری نیز از ساسانیان در «آجانتا» به یادگار مانده‌است که فرستندگان ویژه شاهنشاه ایران خسروپرویز به دربار هندوستان را نشان می‌دهد. این یافته ارزش بسیار زیادی در بررسی و واکاوی جایگاه ساسانیان در خاورزمین به ویژه هند دارد، چرا که گستره رخنهٔ فرهنگی ایران ساسانی را خاور نزدیک روشن می‌سازد. وقفنامه مس نبشته‌های کیلون در هند یک گِردآورد (مجموعه) که از، سه مس‌نبشته که دو تای آن در آموزشگاه کلیسای سریانی در تیریوال نگهداری می‌شود؛ و گِردآورد دیگر سه نبشته است که یکی از آنها گم شده، و دوتای دیگر در آموزشگاه دینی کهنِ کوتایام نگهداری می‌شوند. این مس‌نبشته‌ها به زبان تامیلی کهن و به گرنتا/ گرهای نوشته شده‌اند، واپسین مس‌نبشته که ششمین آنهاست، نام گواهان این رخداد به سه دبیره (خط) و زبان آمده‌است: پارسی میانه (پهلویِ ساسانی) در ۱۸ رَج (سطر)، به زبان عربی و دبیره کوفی در ۱۰ رَج، به پارسیِ یهودی در ۸ رَج نوشته شده‌است. درون‌مایه این بخشش نامه تکه زمینی است که به یک مسیحی ایرانی به نام سبریشوع واگذار شده‌است. در داخل بنای تاج محل قبر شاه جهان و همسرش ارجمند بانو وجود دارد که با سنگ مرمر یکپارچه تزئین شده‌است کنار سنگ مرمر قبر سمت راست به خط نسخ فارسی رایج دوره صفویه نوشته شده‌است: مرقد منور ارجمند بانو بیگم مخاطب بممتاز محل متوفی سنه… کنار سنگ گور شاه جهان نوشته شده: مرقد مطهر اعلی حضرت فردوس آشیانی صاحبقران ثانی شاه جهان طاب ثراه سنه ۱۰۷۶ ق) تعداد بیشماری سنگ نوشته‌های فارسی با خط نستعلیق در کاخ‌ها و قلعه‌ها و مساجد وجود دارد.همشهری تیر 1393 مسجد جامع دهلی و سنگ نوشته‌های زیبای فارسی آن. روزنامه همشهری قصر قلعه اگرا شاه جهان * قصر اکبر شاه * سنگ نوشته‌های فارسی درگاه جهانگیر * نوشته‌های قبر تاج محل ممتاز محل وجود دارد. قلعه دربند و کتیبه‌های هخامنشی و ساسانی موزه مسکو مجموعه دوره اسلامی موزه ارمیتاژ. در شهر دربند دژ عظیمی از دوران ساسانی به یادگار مانده که برای پاسداری از مرزهای شمالی امپراتوری ایران ساخته شده بود و در سال ۲۰۰۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. بر دیوارهای این سامانه «پدافند»، ده‌ها کتیبه به زبان پهلوی (پارسی میانه) به چشم می‌خورند. امپراتور هم قرآن عظیمی برای او فرستاد که اکنون در مرکز علمی داغستان نگه داشته می‌شود. امروزه بیش از صد نسخه خطی پارسی در مؤسسه تاریخ، باستان‌شناسی و نژادشناسی داغستان -وابسته به فرهنگستان علوم روسیه- نگهداری می‌شوند. کهن‌ترین نسخه در این مرکز "اخلاق ناصری" است؛ یکی از مشهورترین آثار خواجه نصیرالدین طوسی است. اثر نفیس دیگر، دانشنامه‌ایست از محمد بن محمود آمُلی به تاریخ ۱۳۳۹ میلادی: "نفائس‌الفنون"؛ از مشهورترین آثار علمی به زبان پارسی در سده چهاردهم میلادی که برای آموزش دانشجویان استفاده می‌شد. شهر دربند روسیه و دژ آن بدست کواد/قباد ساسانی (۴۸۸تا۴۹۶ و ۴۹۹تا۵۳۱ میلادی) برای ایستادگی در برابر تیره و تبار خزرها در قفقاز کنونی که تا زمان قاجار بخشی از ایران بود بنیان نهاده شد. وجود ۳۲ و بگفته برخی دیگر ۲۰ سنگ‌نبشته پهلوی ساسانی در دژ دربند و سنگ‌نبشته‌های دیگر به زبان و دبیره پارسی در این سرزمین، وجود دارد. بر پایهٔ پروندهٔ آگاشته (ثبت) شده جهانی، دربند در یونسکو (۲۰۰۳میلادی)، دیوار دربند جمهوری داغستان، روسیه نمادی از مهرازی (معماری) ساسانی است که ۱۵۰۰ سال کارکرد پدآفندی (دفاعی) داشته‌است. این دیوار ۴۰ کیلومتری، به فرمان قباد و فرزندش انوشیروان برای پدآفند از گسترهٔ آذربایگان ساخته شده و جدای از ۳۲ سنگ‌نبشتهٔ پهلوی، چندین سنگن‌بشته به دبیرهٔ پارسیِ دری نیز دارد که درون مایهٔ آنها یادآوری چگونگی بازسازی دژ دربند است. در یکی از سنگ نوشته‌ها آمده‌است: "در عصر شاه شروان سلطان خلیل سرور، این حِصن شد مرتب واین قلعه گشت ساتر/ یأجوج باز برگشت چون فتنه سکندر، تا صیْت این عمارت شد در بلاد کافر/ بادا بُن حصارش تا روز حشر معمور، بادا ثبات ملکش تا قرنهاء وافر/ مخبر شوی هرآنگه یابی خبر ز سالش، گر زانک برشماری تاریخ او ز مخبر (۸۴۲ ق)» سنگ‌نبشتهٔ پارسی میانه (پهلوی ساسانی) دیگری در دربند داغستان روسیه از روزگار انوشیروان برجای مانده‌است. قرقیزستان و قزاقستان در کول تپه قزاقستان کنونی چندین خورده سنگ‌نبشته، یافت شده‌است که نشانگر آن است که سُغدیان در سدهٔ دوم ترسایی (میلادی) تا گسترهٔ شمال آمد و شد، و بود و باش داشته‌اند. موزه ویکتوریا و آلبرت آثار قابل توجهی وجود دارد و می‌توان به قالی اردبیل و گنجینه آمودریا و لوح کوروش کبیر اشاره کرد. سفال ورد و جادو (طلسم) با دبیره و زبان آرامی، درون استَک (بشقاب) نگارهِ «لیلیت» زنجیر شده دیده می‌شود. موزه بریتانیا فروش آوند زراندود ساسانی با نگارهای ویژه ساسانی بسیار شگرف و شایگان در حراجی لندن. مُهر داریوش بزرگ به تاریخ۴۹۰ پیش از زادروز مسیح در آرامگاهی در نزدیکی تبسِ مصر یافت شده‌است. حراج چهار ساختهٔ ارزشمند ایرانِ باستان از دوره‌های اشکانیان و ساسانیان در حراج کریستی لندن. نگاربرجسته‌ای اشکانی که یک سرباز پارتی را با جنگ‌افزاری سنگین، هنگام رزم با شیر ژیان نمودار ساخته‌است. سردیس زرین یک راک (قوچ) از روزگار هخامنشیان سده چهار و پنج پیش از زادروز مسیح، این سردیس در بهافزونی(=مزایده) کریستی در سال ۲۰۰۴ به فروش گذاشته شد که بهای پایه ۳۵۰۰۰دلار گفته شد وانگهی به بهای ۶۴۰۰۰دلار فروخته شد. اَستَک (دوری/بشقاب) سیمین زر اندود یافت شده از خاور اروپا، که شاهنشاه ساسانی قباد یکم را هنگام شکار اسب با کمان نشان می‌دهد. همه یکجا بیامیزد و زعفران سه تولچه در گلاب آس کرده با قیمه بیامیزد و از میان شوربا بادنجان بیرون آرند و با قیمه یکجا کرده در سنبوسه پر کنند و در میان روغن برشته سازند خواه از نان تنُک خشکه باشد یا از نان میدهنانی که از آرد بی‌سبوس و دوباره بیخته و نرم‌ساییده درست می‌کنند. این پیکره به بلندی ۱۷/۵ و پهنای ۵/۵ سانتیمتر است که اکنون در گنجینهٔ لوور نگهداری می‌شود. خنیاگر سلوکی/اشکانی: نیم تنهٔ سفالی یک خنیاگر چنگ نواز که در شوش یافته شده و گمان می‌رود به دورهٔ سلوکی یا اشکانیان برگردد، سالهای میان ۳۰۰ سال پیش از زادروز مسیح تا ۳۰۰ سال پس از آن. نگهداری در گنجینه هنر کلیولند.همشهری 2 بهمن 1386 مروری بر موزه‌های مشهور جهان و آثار ایرانی، دکتر محمد عجم، همشهری آلمان موزه پرگامون برلین در موزه پرگامون مجموعه‌های نفیسی از آثار باستانی را در خود جای داده‌است، اما بخشی از معروفیت این موزه به دلیل مجموعه هنرهای اسلامی این موزه است که پس از موزه هنر اسلامی قاهره، قدیمی‌ترین آثار هنر اسلامی از قرن هشتم تا نوزدهم میلادی را در خود جای داده‌است. در میان این آثار از ایران؛ اشیای مختلفی در موزه وجود دارد، ازجمله محرابی که تعلق به مسجد میدان در کاشان بوده و به دوره یانی اسلام برمی‌گردد. از آثار اهدایی به بخش هنرهای اسلامی موزه پرگامون، می‌توان به قالی‌های نفیس ایرانی، از مجموعه خصوصی ویلهلم فن بود اشاره کرد. در بایگانی کتابخانه دانشکده ایران‌شناسی دانشگاه برلین ۴۰ سند به دبیره و زبان پهلوی از نیمه دوم سده هفتم پس از زادروز مسیح نگهداری می‌شوند. کهن‌ترین نگاره از فردوسی ۷۴۱ مَهی (قمری)، در شاهنامه دستنویس قوام‌الدین حسن وزیر و در ژنو نگهداری می‌شود. آوند ساخت کاشان یا ری، سده ۱۲ میلادی موزه برلین کاسه برابر با داستان شاهنامه که کشته شدن آزاده را نشان می‌دهد. کاسه ساخت سدهٔ سیزدهم میلادی، موزهٔ بروکلین راک (گوسفند شاخ‌دار نر قوچ) بال‌دار زرین از زرِ ۲۴ عیار هنر دست زرگران چیره‌دست هخامنشی. هلند در موزه‌های هلند مثل موزه لایدن، آمستردام و لاهه آثار زیادی از تمدن ایران وجود دارد. حتی آثار تمدنی هخامنشی و ساسانی در ژاپن بدست آمده‌است در ژاپن موزه‌های: موزه میهو، موزه اورینتال، موزه شرق باستان. موزه ادو-توکیو .موزه ملی توکیو، موزه سوشوئین نمونه‌هایی از آثار تاریخی ایرانی را در خود جای داده‌اند. در موزه ملی ژاپن بیش از ۱۱۰ اثر باستانی از جمله سفالینه، شمشیر و ظروف و مجسمه نگهداری می‌شود. موزه میهو مجموعه خصوصی اشیا عتیقه(انتیکا) آسیایی و غربی میهوکو کویاما را در خود جای داده‌است عمده خرید این موزه در دهه ۱۹۹۰ انجام شد. | ## بخش 3: فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان | بیش از دو هزار قطعه در نمایشگاه دائمی وجود دارد که تقریباً ۲۵۰ قطعه در هر زمان نمایش داده می‌شوند. در میان اشیا موجود در این مجموعه بیش از ۱۲۰۰ شی وجود دارد که به ایران و آسیای میانه دوران هخامنشی مربوط می‌شود. ۳۳ اثر بسیار گرانبها و کم‌نظیر در موزه میهو ژاپن قرار داردبرخی از آنها عبارتند از : جام ایران، ساسانی نور قهوه ای مایل به قرمز، نور بژ، شیشه بی‌رنگ است. جام تخم مرغ شکل از ایران در موزه میهو ژاپن سده یازدهم یا دوازدهم میلادی جنس:طلا جام سه مرد ایستاده که با گل‌های رز از یکدیگر جدا شده‌اند. از ایران سده ۱۳ یا ۱۴ پیش از میلادجنس: الکتروم تکوک شکل بز کوهی ششم پیش از میلادجنس: نقره، الکتروم ظرف تزیین شده با حیوانات مختلف از جمله شیر و بزکوهی ظرف به شکل حملهٔ شیر به گاو سده هشتم تا ششم پیش از میلادجنس: نقره و طلا تنگ آب با دسته‌هایی به شکل بز کوهی و بز کوهی بالداراز ایران ششم پیش از میلادجنس: نقره و طلا جام با نقش گوزن در میان درختان هزارهٔ نخست پیش از میلادجنس: طلا. کتری با تندیسک‌های بز کوهی دوران: پیش هخامنشی سده هفتم پیش از میلادجنس: نقره گلدان باریک گلابی شکل، با یک لبه عمودی، گردن باریک، یقه مهره ای و پای تخت، با چهار چهره زن رقاص برهنه تزئین شده‌است، که هر کدام در یک چهارم بوده و به سمت یکی از چهره‌های مجاور قرار گرفته‌اند. موبدان موبد ساسانی کرتیر (کردیر) بالاتنه ساخته شده از برنز با چشمانی سیمین/نقره‌ای، بخشهایی از آذین این پیکره نیز نقره‌کاری شده‌است. دستنوشته پارسی ژاپن قاره آمریکا موزه متروپولیتن نیویورک این موزه که در منهتن نیویورک قرار گرفته در سال ۱۸۷۲ افتتاح شده و البته مجموعه نادر و بزرگی از تاریخ اسلام و ایران باستان را در خود جای داده‌است. کتاب خمسه نظامی و یک قالی اصفهان که به قرن ۱۷ میلادی برمی‌گردد، نیز در این موزه قرار دارد. لباس رزم ایرانی مربوط به قرن ۱۵، تندیس سر شاهزاده سلجوقی که به قرن ۱۲ برمی‌گردد و جام شیر غران که مربوط به دوره هخامنشیان می‌شود از دیگر اشیای ایرانی هستند که زینت بخش این موزه آمریکایی شده‌است. حتی گفته می‌شود که موزه متروپولیتن نیویورک، مجموعهٔ کوچک اما منحصر به فردی از آثار حفاری‌شده در منطقه تیسفون و طاق کسری را در اختیار دارد. موزه‌های شهری نیویورک در این مجموعه آثار و کتب تصویری و خطی پر زرق و برق ایران از دوره صفویه به نمایش گذاشته شده‌است در مجموعه اسلامی این موزه ۱۲ هزار شی به نمایش گذاشته شده‌است. نگهداری گنجینه نیویورک -بهرام گور هنگام شکار، هنرمند ساسانی به‌خوبی با چیره‌دستی کوچک‌ترین جرئیات داستان را نشان داده‌است استک سیمین زر اندود. ۲-بشقاب سیمین به سبک ساسانی پهنای ۲۱٫۷ سانتی‌متر، سده هفتم هجری، یک کاسه در موزه متروپولتین موزه بروکلین نیویورک .موزه بروکلین دستهٔ سیمین یک آوند به ریختِ بز کوهی از روزگار هخامنشی. چنان‌که آثاری از سرامیک‌ها و کاشی‌های قرون وسطایی ایران (قرن ۵ تا ۹) آثار هنری دوره صفویه و قاجار ازجمله مینیاتورها، نقاشی‌های روغنی، فرش، منسوجات و لباس‌های محلی (قرن ۱۵ و ۲۰) است. مجموعه آثار هنری دوران قاجار یکی از بهترین کلکسیون‌های باستانی در خارج از ایران به‌شمار می‌رود. موزه اسمیتوسونیان، واشینگتن در گالری‌های فریر و ساکلر این موزه، ۳۰ هزار شی از آثار هنری آسیا به همراه طیف وسیعی از اقلام و اشیای متعلق به ایران نگهداری می‌شود. مجموعه‌ای مهم از سرامیک‌های قرن ۱۳ تا ۱۹ که نشان دهنده اشکال، تکنیک‌ها و طراحی‌های مختلف است در این موزه به چشم می‌خورد. بعلاوه، کلکسیونی از قرآن‌های قرن نوزدهم و مجموعه‌ای مجزا از نسخه‌های خطی و نقاشی شده ایران در این گالری‌ها به نمایش گذاشته شده‌اند. کاسه ساخت سدهٔ سیزدهم میلادی، موزهٔ بروکلین کاسه برابر با داستان شاهنامه که کشته شدن آزاده را نشان می‌دهد. کاسه ساخت سدهٔ سیزدهم میلادی، موزهٔ بروکلین نگاربرجسته‌ای مرمری قاجاری که الگو برداری از هنر هخامنشی است. این نگارکنده در واپسین سالهای سده نوزدهم بر روی سنگ رخام (مرمر) تراشیده شده‌است. شاهنشاه هخامنشی در این نگاره بر اورنگ شهریای نشسته و درباریان پیرامونش ایستاده‌اند، این سنگ در دیرینکده (موزه) بروکلین نگهداری می‌شود. تمدن سواحیلی حدود ۳۵ شهر را در بر می‌گیرد که در اثر مهاجرت ایرانیان و عربها شکل گرفته و زبان سواحیلی که آمیخته‌ای از عربی فارسی و بومی آفریقااست در آنجا شکل گرفته‌است. شهرت مسجد به خاطر خطوط کوفی گلکاری شده آن است و تاریخ ساخت آن به سال ۵۰۰ هجری قمری می‌رسد (۱۱۰۷میلادی). آیاتی از سوره بنی‌اسراییل (آیه ۸۰ تا ۸۲) و آیه ۱۸ از سوره توبه در اطراف محراب این مسجد به چشم می‌خورد. خط، هنر و محراب ساخته شده ازسنگ و خشت آن مشابه بسیاری از مساجد قدیمی‌در قسمتهای مختلف ایران است. سال‌های حدود ۹۸۰ تا ۱۰۰۰ میلادی سلطان علی بن سلیمان شیرازی با کشتی و بار و همراهان خودش و فرزندانش به این منطقه آمده‌اند عبدالعزیز فهمی در کتاب ایرانیان در شرق آفریقا در موضوع تمدن افرو شیرازی توضیحات مبسوطی اما سفرنامه بزرگ بن شهریار رامهرمزی و داستانی که از اسماعلویه یا عسلویه در مورد ایرانیان در زنگبار بیان می‌کند تاریخ حضور ایرانیان را به دوران حتی قبل از اسلام می بردکه در واقع در منطقه وسیعی از شرق آفریقاکه ایرانیان به آن زنگبار می‌گفتند، رفت‌وآمد داشتند.سمینار بین‌المللی ایران و آفریقا، ۱۳۸۱دانشگاه تربیت مدرس-با همکاری یونسکو- کتاب جلد دوم مقاله ایرانیان بلوچ در جنگ ممباسا دکتر عجم چاپ ۱۳۸۳ دانشگاه تربیت مدرس. در مصر آثار متعددی از دوران امپراتوری هخامنشی بویژه داریوش و خشایار شاه وجود دارد که تعدادی از آنها در موزه مصر یا متحف مصری میدان تحریر نگه داری می‌شود. این موزه با بیش از ۱۶۰هزار اثر باستانی مربوط به مصر باستان، یکی از غنی‌ترین موزه‌های جهان در زمینه مصرشناسی است. سنگ نبشته‌ای نقاشی و هیروگلیف در مصر به همراه نگارکنده‌ای بسیار پرشکوه گویایِ تاریخی ناب از ۲۵۰۰سال پیش هنگامی که شاهنشاهان ایران به نام فرعون مصر نیز فرمان می‌راندند. در پایین داریوش بزرگ نشسته بر اورنگ شاهنشاهی همان گونه که در تخت جمشید نمودار شده، کنده‌کاری شده‌است، داریوش در دست راست گُل نیلوفر و در دست چپ جام مِی دارد که پیاله را بالا برده‌است که جام اورا پر از می مصر کنند! کتیبه‌های داریوش بزرگ در سوئزسنگ نبشته داریوش در مورد حفر کانال داریوش یا (سوئز) یا ترعه سس در موزه ده‌ها اثر دوران امپراتوری پارسی وجود دارد. اخیراً نیز یک قلاب مفرغی همراه با کتیبه ای به نام «خشایارشا» در مصر کشف شد که بنابر نوشته روی این شیء، آن را جهت نگهداری جایگاه مجسمه یا بخشی از مبلمان مقدسی که شاه هخامنشی به یک معبد مصری هدیه کرده بود، به کار می‌بردند. در معبد «کارناک» نیز چند قطعه سنگ مربوط به هخامنشیان (جمشیدیان) شناخته شده که نشانه احترام و تقدیس شاه هخامنشی به معابد مصری است. مجموعه کتیبه‌های هیروگلیف یافت شده در وادی «حمامات» منسوب به «اتی ی وهی» ـ Ethiavahi که در زمان سلطنت داریوش اول ـ خشایارشا ـ و اردشیر اول، در سالهای ۴۷۶–۴۷۳ پ. در این اسناد «خشایارشا» همچون «ارباب دو کشور» مورد خطاب واقع شده‌است [شاه دو کشور، پسر رع (خدای مصری) صاحب دیهیم‌ها که جاودان زنده بماناد]. این همان عبارتی است که بر روی چند گلدان سنگی یافت شده در پرسپولیس و شوش نیز آمده‌است. لوحه داریوش کبیر در سال۱۸۶۶ میلادی ضمن حفر کانال سوئز (سس) کنونی در محلی به نام «شلوف الترابه» در ۳۳ کیلومتری کانال و با فاصله کمی از ترعه سوئز کشف شد. در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان آمده‌است که این سنگ نوشته در طبقه دوم موزه مصر قرار دارد و روی این لوحه سنگی نقش دو نفر حجاری شده و در وسط نام داریوش حک شده‌است. مطالب مندرج در لوحه را به شرح زیر ترجمه کرده‌اند اما در کنار سنگ نوشته خط میخی طبقه دوم موزه ترجمه سنگ وجود نداشت: [بند اول: خدای بزرگ است اهورا مزدا که این سرزمین را آفرید، که آسمان را آفرید، که انسان را آفرید، که شادمانی را به بشر داد. این ترعه کنده شد، چنان‌که فرمان داده بودم و کشتی‌ها از مصر به وسیله این راه آبی به سوی پارس روانه شدند. "در موزه مصر در طبقه دوم یک سنگ نوشته میخی پارسی وجود داشت که بنظر می‌رسد همان لوح هخامنشی است که در اطلس تاریخی خلیج فارس از آن سخن گفته شده‌است اما در موزه هیچگونه ترجمه ای از سنگ وجود نداشت و تنها بر تابلو کنار سنگ نوشته شده بود" سنگ نوشته مربوط به داریوش"، این سنگ نوشته که سنگ خارا نارنجی بزرگی است بخش اصلی نوشته‌های خط میخی آن به‌کلی از میان رفته بود. در طبقه اول موزه یک نقشه بزرگ مربوط به ۱۹۰۶ در محل پلکان راهرو بطرف طبقه دوم موزه نصب شده که در آن خلیج فارس وجود دارد. در کتابخانه اسکندریه نیز یک نقشه رنگی منحصر به فرد منضم به یک کتاب بنام مخطوطات مربوط به ۲۰۰ سال قبل قرار دارد که نقشه خلیج فارس را به‌صورت بحر فارس و با جوهر زعفرانی ترسیم کرده‌است. | ## جمع‌بندی | «علی سامی» در کتاب خود بنام «تمدن هخامنشی» می‌نویسد که جمعاً ۱۱۷ اثر ایرانی و هخامنشی به خط مصری (هیروگلیف) و «دموتیک ـ Demotique، خط دیوانی و اداری مصریان قدیم بر روی سنگ و لوح و مهر ومهره و ظروف سنگی و فلزی تاکنون در مصر کشف شده که بیشترین آنها مربوط به زمان داریوش اول و خشایارشاه است.