موضوع مقاله: ریزش بهمن | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ریزش بهمن | مقدمه: ریزش بهمن می‌تواند در هر کوهی که دارای بارش برف است و در هر فصلی اتفاق بیفتد، هرچند بیشتر بهمن‌ها در زمستان و بهار رخ می‌دهند. | ## بخش 1: ریزش بهمن | در مناطق کوهستانی ریزش بهمن از جدی‌ترین خطرات طبیعی جانی و مالی محسوب شده و تلاش زیادی برای کنترل آن صورت می‌گیرد. بیشتر بهمن‌ها به‌شکل طبیعی فرو می‌ریزند، اما طبق آمارها حدود ۹۰ درصد افرادی که هنگام فعالیت‌های مختلف در کوهستان قربانی بهمن شده‌اند، در بهمنی گرفتار شده‌اند که خود، همراهان یا دیگرانی در نزدیکی آن‌ها در شروعش نقش داشته‌اند. بهمن‌ها در انواع مختلف خود به‌رغم وجود برخی شباهت‌ها، از جریان گل‌ولای، رانش زمین، لغزش سنگ‌ها و فروریختن یخچال‌ها متمایز هستند. طبقه‌بندی‌های مختلفی برای انواع بهمن بسته به زمینهٔ مورد استفاده از آن وجود دارد. بهمن‌ها را می‌توان با اندازه، پتانسیل تخریب، مکانیسم شروع، ترکیب و پویایی‌شناسی (دینامیک) آن‌ها توصیف کرد. به‌همین‌دلیل لازم است تعریفی دقیق و متمایز از این دو صورت گیرد: «شکل‌گیری بهمن» نیازمند ترکیبی از این عناصر طبیعی است: برف انباشته‌شدهٔ ناپایدار، شیب کافی و شرایط جوی تسهیل‌کننده (به نام «عناصر سه‌گانهٔ بهمن» که در ادامهٔ مقاله توضیح داده شده‌اند). درصورت وجود شرایط مساعد برای شکل‌گیری بهمن (ترکیب مناسبی از عناصر سه‌گانهٔ بهمن)، «شروع بهمن» (لحظه‌ای که بهمن به‌حرکت درمی‌آید) می‌تواند به یکی از این دو شکل اتفاق بیفتد: خودبه‌خودی: صرفاً بر اثر تشدید عوامل طبیعی که می‌تواند یک عامل یا ترکیبی از عوامل باشد؛ شامل افزایش وزن برف (از جمله بر اثر بارش تازه یا انباشتِ بیشتر با باد یا بارش باران)، سست‌تر شدن اتصال برف به لایهٔ (بستر) زیرین که اغلب با دگرگونی ساختاری در برف همراه است و گرم شدن هوا؛ تحریک به‌وسیلهٔ عوامل بیرونی: شامل عوامل طبیعی (زلزله، ریزش سنگ/یخ، حرکت حیوانات و…) یا عوامل غیرطبیعی/مصنوعی (حرکت اسکی‌بازان، کوهنوردان یا انواع وسائل نقلیه، ازجمله برف‌رو، و انفجارهای کنترل‌شده برای مدیریت بهمن). بر همین اساس، این واقعیت آماری که حدود ۹۰ درصد قربانیانِ بهمن در کوه گرفتار بهمن خودساخته شده‌اند بدین معناست که شرایط طبیعیِ تشکیل بهمن مهیا بوده (ترکیب مساعدی از عناصر سه‌گانه)، اما شروع بهمن نه خودبه‌خودی، بلکه با دخالت عامل انسانی بوده است (از جمله بر اثر نیروی وزن و ضربهٔ ناشی از حرکت در برفِ ناپایدار). به‌بیان‌دیگر، در غیاب عامل انسانی (اسکی‌باز، کوهنورد،...)، بهمن در این شرایط یا با تشدید عوامل طبیعی دیر یا زود به‌شکل خودبه‌خودی فرو می‌ریزد، یا این‌که اساساً تحت تأثیر دیگر عوامل طبیعی، رخدادش به‌تعویق می‌افتد (از جمله افزایش پایداریِ برف با گذر زمان). لذا هر جا که از وقوع بهمن مرگبار یا خطر بالقوهٔ آن صحبت می‌شود، توجه به نقش مجزای عوامل طبیعی و انسانی در شکل‌گیری و تحریک (شروع) آن بسیار مهم است. فشار ناشی از امواج صوت به‌اندازه‌ای نیست که بتواند باعث تحریک (شروع) بهمن شود؛ مگر صداهای بسیار بلند، مثلاً ناشی از انفجار در فاصله‌ای نزدیک. نکتهٔ مهم دیگر، توجه به تفاوت‌ها در عامل انسانیِ وقوع بهمن بین کشورها و مناطق مختلف است. اکثر افرادی که در کوه‌های مناطقی چون آلپ، نروژ و آمریکای شمالی درگیر بهمن می‌شوند، اسکی‌بازان هستند (به‌ویژه در شاخهٔ کوهنوردی با اسکی یا اسکی‌تورینگ). این افراد معمولاً آموزش‌های لازم را در زمینهٔ شناخت بهمن و نجات از آن گذرانده‌اند و تجهیزات ضروری نجات از بهمن را نیز به‌همراه دارند. به‌علاوه، سرعت حرکت بالا می‌تواند شانس اسکی‌باز را برای فرار از بهمن (یا دست‌کم درگیری کمتر با آن) افزایش دهد. حال‌آن‌که در مناطقی مانند ایران، تعداد اسکی‌بازانی که از دانش و تجهیزات ویژهٔ بهمن برخوردارند در مقابل انبوه افرادی که در شرایط برفی به کوهستان می‌روند بسیار ناچیز است. حرکت معمولاً کند کوهنوردان که اغلب با برف‌کوبی همراه است، می‌تواند درجهٔ تأثیر عامل انسانی در شروع بهمن و احتمال گرفتارشدن در آن را به‌شدت بالا ببرد (برف‌کوبی باعث ضربه و فشار مکرر و ایجاد گسیختگی عمیق در برف و تضعیف تکیه‌گاه آن می‌شود؛ شیوه‌ای که در بسیاری از مناطق کنارگذاشته شده یا دست‌کم با استفاده از کفش برف جایگزین شده است). در چنین شرایطی، شناسایی مسیرهای ایمنِ زمستانی و پرهیز از مناطق و مسیرهای مستعد بهمن، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. برگرفته از وبسایت هشدار بهمن کانادا: شیب مستعد بهمن و مسیر حرکت آن در اغلب موارد، نقطهٔ شروع بهمن جایی در شیب‌های ۳۰ تا ۴۵ درجه است. مسیری که بهمن طی می‌کند به نوع برف، درجهٔ شیب و حجم برف (و هوا و یخ) موجود در تودهٔ آن بستگی دارد. پایین‌تر از منطقهٔ شروع بهمن، محدوده‌ای است که رد یا مسیر بهمن (Track) نامیده شده و معمولاً شیبی در حدود ۳۰ تا ۲۰ درجه دارد. این درجه‌بندی شیب‌ها، مقاطع سه‌گانهٔ مسیر بهمن و طول و عرض آن‌ها، مشخصه‌های ثابتی نیستند و از بهمنی به بهمن دیگر متفاوتند؛ چرا که هر بهمن بسته به‌میزان پایداری تودهٔ برفی که از آن ایجاد شده و نیز عواملی که در وقوعش مؤثر بوده‌اند (محیطی، طبیعی، انسانی،...) منحصربه‌فرد است. این زاویه برای بهمن‌های متعارف و معمول چیزی حدود ۲۲ درجه و برای بهمن‌های بسیار بزرگ (معمولاً با دورهٔ بازگشت صدساله) حدود ۱۹ درجه درنظرگرفته شده است. بر این اساس می‌توان با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی، دامنهٔ خطر درگیر شدن با بهمن در پایین‌دستِ شیب‌های مستعد بهمن را برآورد کرد، که این خود در شناسایی نقاط امن برای ایجاد زیرساخت‌ها در مناطق کوهستانی و همین‌طور اجرای ایمن برنامه‌های کوه و اسکی اهمیت حیاتی دارد. بسیاری از مسیرهای کوهپیمایی نه لزوماً روی شیب‌های مستعد بهمن، که با فواصل مختلفی از زیر آن‌ها عبور می‌کنند. درصورت وقوع بهمن در شیب‌های بالادست، این مسیرها و پاکوب‌های به‌ظاهر ایمن، بسته به نوع و بزرگی بهمن ممکن است در مسیر حرکت آن قرار گیرند. شناسایی خطر بهمن (خلاصه‌ای مختصر و مفید دربارهٔ شناخت خطرات بهمن را در «کارت بهمن» پیوست‌شده در انتهای مقاله ببینید) هنگام پاگذاشتن به کوهستان در شرایط برفی، شناسایی و ارزیابی خطر بهمن اهمیتی حیاتی دارد. این کار به‌ویژه در مناطقی مانند ایران که فاقد سامانهٔ هشدار بهمن هستند دوچندان مهم است. مرکز هشدار بهمن اروپا این علائم را به پنج گروه اصلی دسته‌بندی کرده که هرکدام شامل توصیفی از این موارد است: نوع (شکل) ناپایداری در برف به‌همراه نوع بهمن مورد انتظار و محرک‌های معمول آن؛ نحوهٔ توزیع برف ناپایدار روی شیب‌ها و موقعیت لایهٔ ضعیف در برف انباشته‌شده؛ مکانیسم شروع (تحریک) بهمن و بزرگی (دامنهٔ) آن؛ شرح مدت زمان تداوم خطر (یا دوره‌های زمانی معمول آن)؛ و درنهایت، توصیه‌ها برای افرادی که در این شرایط به کوهستان می‌روند. عناوین و اصطلاحاتی که نیاز به توضیح دارند در ادامهٔ مقاله شرح داده شده‌اند (از جمله انواع بهمن و تست پروفایل برف). عنوان و شرح خطرعلامت گرافیکی۱- برف تازه این خطر به برفِ درحال بارش و برفی که تازه باریده مرتبط است. برف تازه و افزایش بار ناشی از آن روی برف انباشته‌شدهٔ پیشین، می‌تواند باعث وقوع بهمن شود. این امر به عواملی چون آب‌وهوا، باد و مشخصات سطح برف قدیمی بستگی دارد (می‌تواند در ترکیب با خطر شماره ۳ باشد: لایهٔ ضعیف ماندگار). خطر ریزش بهمن‌های تخته‌ای خشک و بهمن‌های برف سست خشک، هم به‌شکل خودبه‌خودی و هم با تحریکِ عامل بیرونی وجود دارد (حرکت اسکی‌باز، کوهنورد،... تشخیص برف تازه نسبتاً آسان است، چرا که بارش معمولاً کل منطقه را پوشش می‌دهد، اما شناسایی خطر ناشی از آن می‌تواند بسیار دشوار باشد. هنگام بارش برف و تا چند روز پس از آن، تا زمانی که لایهٔ جدید برف پایدار شود، از مسیرهای پرشیب، مسیرهای داخل دره و در کل، مناطقی که سابقهٔ ریزش بهمن دارند پرهیز کنید. این خطر را که فرد ممکن است به همراه بهمن برف سست خشک (حتی در اندازهٔ جزئی یا کوچک) به سمت نقاط خطرناک کشیده شود (مانند صخره یا پرتگاه) درنظر بگیرید.170x170px۲- لایهٔ برف (تختهٔ برف) شکل‌گرفته بر اثر باد (Wind slab) هم برفی که درحال بارش است و هم برفی که پیشتر باریده، به‌وسیلهٔ باد جابه‌جا می‌شود، روی لایه‌های نزدیک به سطح نشست می‌کند و به‌شکل لایه‌ای (تخته یا صفحه‌ای) نسبتاً منسجم درمی‌آید. خطر بهمن‌های تخته‌ای خشک حتی با اندازهٔ بزرگ وجود دارد؛ هم با ریزش خودبه‌خودی و هم با تحریک عامل بیرونی. نواحی خطرناک معمولاً توزیعی پراکنده دارند، اما اغلب در نقاط بادپناه شکل می‌گیرند (نقاطی که رو به وزش باد نیست)؛ ازجمله پشت لبهٔ یال‌ها (سمتِ بادپناه)، داخل دهلیزها (دره‌های کوچک)، لبهٔ خط‌الرأس، پشت گودی‌ها، شکاف‌ها، صخره‌ها و جاهایی که شیب ناگهان تغییر می‌کند (درکل، هر مانعی در مسیر باد که باعث تغییر در سرعت باد و درنتیجه انباشت برف در سمتِ کم‌سرعت می‌شود). هم خودِ لایهٔ (تختهٔ) برفِ شکل‌گرفته از باد و هم افزایش باری که روی لایه‌های پیشین وارد می‌آید، مستعد تحریک‌شدن و ایجاد بهمن است (در ترکیب با خطر شماره ۳: لایهٔ ضعیف ماندگار). شکل‌گیری تختهٔ برفِ ناپایدار بر اثر باد می‌تواند بسیار سریع باشد، خطر آن در طول وزش باد ادامه می‌یابد و معمولاً طی چند روز پس از طوفان رو به پایدارشدن می‌گذارد. تشخیص این خطر اگر زیر برف جدید مدفون نشده باشد، با آموزش و دید خوب میسر است؛ هرچند تخمین قدمت لایهٔ برف (و میزان پایداری آن) اغلب دشوار است. این نوع خطر بهمن معمولاً دست‌کم گرفته می‌شود؛ به‌ویژه در ارتفاعات بالا که معمولاً در معرض بادهای شدید است و برف چندانی روی بسیاری از نقاط و مسیرها دیده نمی‌شود؛ حال‌آنکه به فاصلهٔ کمی ازنقاط کم‌برف، حجم زیادی از برف می‌تواند انباشته شده باشد (بنا به تحقیقی در این مورد، عمق انباشت برف بر اثر باد می‌تواند تا پنج برابر میزان بارش برف تازه باشد، مثلاً تا نیم متر به ازای ده سانتی‌متر بارش برف). این علائم را در نظر بگیرید: وزش و جهت باد، برف شکل‌گرفته (قوام‌یافته) در یک جهت، نشست نامنظم برف (جاهایی که عمق برف ناگهان زیاد می‌شود یا در مجاورت برف سفت، برف نرم وجود دارد)، آثار احتمالی بهمن‌های اخیر و گاهی اوقات شکستگی‌ها یا فرونشست ناگهانی در برف. از شیب‌ها و مسیرهای مستعد بهمن که در آن‌ها باد اخیراً باعث تجمع برف شده پرهیز کنید. مراقب نقاب برفی باشید.170x170px۳- لایهٔ ضعیف ماندگار (قدیمی) در میان برف انباشته‌شده (Persistent weak layer) یک یا چند لایهٔ ضعیف (اغلب از برف قدیمی و زیر لایه‌های بالایی) که در لابه‌لای تودهٔ برف ماندگار شده، خطر بهمن‌های تخته‌ای برف خشک تا اندازه‌های بسیار بزرگ را ایجاد می‌کند (پرتلفات‌ترین نوع بهمن). لایهٔ ضعیف می‌تواند ضخامتی متنوع، توزیعی گسترده روی شیب‌ها در تمام جهات و ماندگاری تا چندین هفته یا حتی چند ماه داشته باشد. بارِ اضافیِ واردشده روی برف، وقتی که از پیوستگی لایهٔ ضعیف فراتر رود (معمولاً بر اثر حرکت اسکی‌باز یا کوهنورد، حتی با فاصله و از راه دور) باعث حرکت (لغزش) لایه‌های فوقانی شده و منجر به بهمن تخته‌ای می‌شود. سابقهٔ بارش‌ها در منطقه را در نظر بگیرید (مثلاً پس از یک برف خفیف در هوای سرد، یک یا چند نوبت برف سنگین آن را پوشانده است). فرونشست مساحتی از برف و شنیدن صدایی شبیه «ووومپ» زیر پایتان می‌تواند یک زنگ خطر باشد (نشانه‌ای از شکسته‌شدن لایهٔ /لایه‌های رویی و تخلیهٔ هوای بین لایه‌ها). تست پروفایل (سطح مقطع) برف شاید بتواند لایهٔ ضعیف را آشکار کند، اما نباید به یک تست اکتفا کرد. اگر متوجه وجود لایه‌ای ضعیف در پروفایل برف شدید، از شیب‌ها و مسیرهای مستعد بهمن پرهیز کنید. تندی شیب و طول آن می‌تواند تبعات درگیری احتمالی با این نوع بهمن را افزایش دهد (افزایش حجم و عمق بهمن). مراقب مناطقی باشید که لایه‌ای از برف منسجم شکل گرفته است (حتی نه چندان عمیق) و همین‌طور جاهایی که عمق این لایهٔ برف به‌ناگاه زیاد می‌شود (در ترکیب با خطر بهمن شماره ۱ و ۲).170x170px۴- دمای بالا - برف خیس برف انباشته‌شده تحت تأثیر باران یا ذوب‌شدن، خیس و درنتیجه ضعیف می‌شود. باران بر شیب‌ها در تمام جهات اثر می‌گذارد، درحالی‌که تأثیر نور خورشید به ارتفاع و جهت شیب بستگی دارد (تأثیرِ بیشتر بر دامنه‌های جنوبی). احتمال ریزش خودبه‌خودی بهمن در ساعاتی از روز که آفتابِ شدیدتر و دمای بالاتری دارد بیشتر است (معمولاً بعدازظهرها نسبت به صبح)؛ هرچند درصورت بارش شبانهٔ باران، خطر در صبح نیز قابل‌توجه است. خطر معمولاً چندین ساعت به‌طول می‌انجامد؛ اما بسته به شرایط آب‌وهوایی می‌تواند برای روزها ادامه یابد. اگر باران می‌بارد یا دمای برف به‌سرعت افزایش یافته است (خیس و شل شدن برف عمیق)، مراقب شیب‌های مستعد بهمن باشید.170x170px۵- برفی که روی سطح لغزنده رها می‌شود (Gliding snow) کل ضخامت برف روی سطحی صاف و لغزنده (مثلا سنگ یکپارچه، گِل یا چمن) رهاشده و سُرمی‌خورد. خطر بهمن تخته‌ای، اغلب خودبه‌خودی، هم با برف خشک و سرد (اغلب روی شیب‌های خیلی تند که برف زیادی روی آن‌ها نمی‌تواند انباشته شود) و هم با برف مرطوب در دمای صفر درجهٔ سانتی‌گراد وجود دارد. بهمن معمولاً با اندازهٔ کوچک تا متوسط و روی شیب‌ها در تمام جهات محتمل است؛ هرچند در مناطق با ارتفاع کم و متوسط، اغلب در دامنه‌های چمنزار و معمولاً روی شیب‌های جنوبی رخ می‌دهد. خطر در هر زمانی از روز وجود دارد و ممکن است برای چند روز تا چند هفته ادامه یابد. این بهمن معمولاً به‌شکل طبیعی (خودبه‌خودی) ریزش می‌کند و پیش‌بینی وقوع آن دشوار است. این دو مورد می‌توانند برای نشان‌دادن واضح‌تر وضعیت خطر در یک منطقهٔ جغرافیایی خاص یا در مناطقی که تحت تأثیر عوامل توپوگرافی و آب‌وهوایی خاصی هستند استفاده شوند: نقاب برفی (Cornice) شکلی از انباشت برف بر اثر باد که اغلب حالت آویزان دارد (زیر آن خالی است). ریزش نقاب برفی می‌تواند باعث تحریک انواع مختلف بهمن شود (برف تازه، لایهٔ شکل‌گرفته با باد، لایهٔ ضعیف ماندگار یا حتی برف خیس در شیب‌های تند). نقاب برفی اغلب در سمت بادپناه خط‌الرأس، لبه‌ها و یال‌های در معرض وزش باد شکل می‌گیرد و در آن، قسمت‌های نزدیک‌تر به لبهٔ نقاب ناپایدارتر است. معمولاً ریزش خودبه‌خودی نقاب برفی یا در حین طوفان برف اتفاق می‌افتد (بر اثر افزایش حجم و ناپایداری آن)، یا بر اثر افزایش دما و بارش باران. تشخیص نقاب برفی معمولاً آسان است، اما تشخیص اندازه و پایداری‌اش و این‌که در چه فاصله‌ای از لبهٔ آن می‌تواند فروبریزد دشوار است (به‌ویژه هنگام ایستادن روی نقاب برفی که دید فرد نسبت به تکیه‌گاه آن کور است). از حرکت روی نقاب برفی یا زیر آن پرهیز کنید، خصوصاً در دوره‌های بارش برف و نیز شروع افزایش دما.150x150pxخطر بهمن نامشخص این مورد یک خطر مشخص بهمن نیست و الگوی واضحی برای شناخت و کاهش عواقب آن وجود ندارد. فقدان یا عدم تشخیص هیچ‌کدام از خطراتی که در بالا برشمرده شده‌اند نباید به‌عنوان شرایط ایمن درنظرگرفته شود. همواره محتاط باشید.150x150px اجرای ایمن‌تر برنامه‌های کوه در شرایط برفی '(خلاصه‌ای مختصر و مفید را در «کارت بهمن» پیوست‌شده در انتهای مقاله ببینید)' برای ایمنی هرچه بیشتر خود و همراهانتان در برنامه‌های کوه (و اسکی) در شرایط برفی، کار شناسایی، ارزیابی و مدیریت ریسکِ مواجهه با بهمن باید در تمام مراحل برنامه به‌طور پیوسته انجام گیرد. توضیح ضروری این‌که پیش‌فرض نگارش این بخش، مجهز بودن تمام افرادِ تیم به دانش و وسایل ضروری نجات از بهمن در صورت وجود هرگونه احتمال مواجهه با آن است. | ## بخش 2: ریزش بهمن | به‌علاوه، رویکردی محافظه‌کارانه در نگارش این بخش اتخاذ شده است تا کمکی باشد برای به‌حداقل‌رساندن خطر درگیر شدن با بهمن (همین‌طور رویکرد کلی نگارش این مقاله که هدف آن پیشگیری از تکرار حوادث تلخ ناشی از بهمن در کوهستان است). به‌عنوان مثال، بارها این هشدار تکرار شده است که از مسیرهای با سابقهٔ ریزش بهمن باید پرهیز شود. این درحالی‌است که به‌شرط داشتن دانش، تجربه و مهارت لازم برای تشخیص خطر بهمن (از قبیل شناخت برف و انجام تست‌های میدانی)، بسیاری از برنامه‌های کوه و اسکی می‌توانند در مناطق و مسیرهایی انجام شوند که سابقهٔ ریزش بهمن دارند؛ لذا درخواست نگارنده این است که چنانچه دوره‌های تخصصی شناخت بهمن و نجات از آن را نگذرانده‌اید، تمرین عملی مداوم نداشته‌اید و تجهیزات مخصوص آن را به‌همراه ندارید، برای طراحی و اجرای برنامه در شرایط برفی، رویکردی احتیاط‌آمیز مشابه آنچه در این‌جا می‌خوانید اتخاذ کنید. گام اول، طراحی و برنامه‌ریزی برنامه‌ریزی بخشی اساسی از ارزیابی ریسک و سنگ‌بنای یک برنامهٔ ایمن است. بین عوامل متعددی که در طراحی برنامه و انتخاب منطقه و مسیر آن باید درنظر گرفت، درجهٔ خطر اعلام شده ازجانب سامانهٔ هشدار بهمن (در کشورها و مناطق مجهز به آن) مهم‌ترین داده‌ای است که راهنمایی می‌کند کدام مناطق از چه میزان ایمنی نسبی برای اجرای برنامه برخوردارند. عوامل مهم دیگر شامل وضعیت آب‌وهوا، مسیر برنامه، نفرات تیم، چالش‌های اصلی، زمان‌بندی و تجهیزات هستند که به‌شکل مجزا و نیز در ترکیب با هم بر طراحی برنامه اثر می‌گذارند. نقشهٔ منطقه این موارد را روی نقشهٔ منطقه بررسی کرده و در انتخاب مسیر لحاظ کنید: شیب‌های مستعد بهمن (۳۰ تا ۴۵–۵۰ درجه)؛ محدوده‌ای که بهمن احتمالی طی خواهد کرد؛ شکل و عوارض زمین و عوامل طبیعی که می‌توانند تبعات بهمن را جدی‌تر کنند (مثل صخره‌ها، پرتگاه و درخت در مسیر بهمن احتمالی). نتیجهٔ این بررسی باید تعیین مسیر صعود و فرودی باشد که در آن‌ها از موارد زیر تا حد امکان پرهیز شده است (همین‌طور مسیر جایگزین، درصورت لزوم): نقاط و مسیرهایی که سابقهٔ ریزش بهمن دارند (یا قرار داشتن در مسیر آن)؛ برش‌دادن برف در شیب‌های مستعد بهمن (حذف یا تضعیف تکیه‌گاه فیزیکی برفِ انباشته‌شده)؛ عبور از قسمت‌های محدب (برآمدگی‌ها) روی شیب‌ها (جایی که برف تحت کشش است و زاویهٔ شیب به‌شکل مقطعی زیاد می‌شود)؛ عبور از مناطقی که فرد را در معرض عوارض خطرناک زمین قرار می‌دهد (از جنبهٔ افزایش تبعات بهمن احتمالی). ارتفاع بین ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰ متری رشته‌کوه بینالود، مسیر پیست اسکی شیرباد، فروردین ۱۴۰۳. جهت شیب‌ها رو به شمال/شمال‌غرب است و عمدهٔ برفی که باعث شروع بهمن در بالای دهلیز شده با وزش باد انباشته می‌شود. شیب‌های پایین‌دست تا داخل دره در مسیر ریزش بهمن قرار دارند، اما لبهٔ یال‌ها خارج از محدودهٔ شروع و حرکت بهمن است. به‌طور کلی: حرکت روی لبهٔ یال‌ها از تراورس‌کردن شیب‌ها (عبور از عرض شیب‌ها) و نیز داخل دره‌ها ایمن‌تر است. ابزارهای موجود: وبسایت‌ها و اپلیکیشن‌هایی که درجهٔ شیب را نشان می‌دهند (در اینترنت جستجو کنید). نمونه‌ای از مقیاس شیب برای نقشهٔ توپوگرافی ۱ به ۵۰هزار را در «کارت بهمن» پیوست‌شده در انتهای مقاله ببینید. ابزارها و روش‌هایی که برای سنجش شیب در محل طراحی شده‌اند و لازم است دربارهٔ روش استفاده و دقت آن‌ها اطلاعات لازم را کسب کنید. مثال: شیب‌سنج عقربه‌ای (معمولاً ادغام شده با قطب‌نما)، شیب‌سنج دیجیتال قابل اتصال به باتوم کوهنوردی و نیز روشی عملی برای تخمین درجهٔ شیب با استفاده از دو عدد باتوم هم‌اندازه. آب‌وهوا پیش‌بینی هوا شامل مقدار و نوع بارش، دما و وزش باد را برای روز برنامه و چند روز پیش از آن درنظر بگیرید (همین‌طور میزان دید افقی در روز برنامه). همواره درجه‌ای از خطا را برای پیش‌بینی هوا (به‌ویژه تغییرات ساعتی آن) لحاظ کنید. گروه دانش، مهارت و تجهیزات افراد برای مواجهه با بهمن احتمالی عامل تعیین‌کننده‌ای در انتخاب نوع برنامه و پیچیدگی مسیر است. اگر احتمال عبور از نقاط مستعد بهمن وجود دارد، تعداد نفرات گروه را محدود کنید و از مهارت همهٔ افراد در استفاده از تجهیزات ویژهٔ جستجو و نجات بهمن مطمئن شوید. گام دوم: ارزیابی منطقه و گروه در روز برنامه هرآنچه از پیش انتظار داشته‌اید را در روز برنامه و هنگام ورود به منطقه بررسی کنید. شامل: مسیر صعود و فرود، وضعیت آب‌وهوا، بارش‌های احتمالی، شیب مستعد بهمن، عوامل طبیعی خطرزا، شرایط گروه و تجهیزات همراه. غافل‌گیری در ادامهٔ برنامه را به حداقل برسانید و اگر لازم است همین حالا تغییرات ضروری را اعمال کنید. هر مورد غیرمنتظره‌ای نیازمند ارزیابی و تصمیم‌گیری صحیح در لحظه است که برای انجامش، بسته به موقعیت، باید موارد مختلفی لحاظ شوند: آیا زنگ خطرهای بهمن وجود دارند؟ چنانچه هرگونه احتمالی برای مواجهه با بهمن وجود دارد، انجام این موارد حیاتی است: با همدیگر به‌طور مؤثر در ارتباط باشید؛ از نقاط و مسیرهای مستعد بهمن یک‌به‌یک عبور کنید؛ همدیگر را در طول مسیر مدام زیر نظر بگیرید؛ درصورت نیاز به توقف، فقط در مکان‌های امن از حرکت بایستید. حتماً با اعضای گروه در میان بگذارید تا درصورت لزوم مسیر جدیدی پیدا کنید یا این‌که اساساً برگردید. اگر به‌هر دلیلی (از جمله گم‌کردن مسیر در مه یا تاریکی) از مسیر ایمن بیرون افتاده و به شیبی برخوردید که در آن بر اساس علائم (خطرات) پنج‌گانه و سایر ارزیابی‌هایی که انجام داده‌اید، احتمال وقوع بهمن (یا قرارگرفتن در مسیرش) وجود دارد، عبور از این شیب باید آخرین گزینهٔ ممکن باشد. در چنین موقعیتی لازم است خطر را تا جای ممکن کاهش دهید که در رأس آن عبور سریع و تک‌به‌تک افراد از محدودهٔ مستعد بهمن در کوتاه‌ترین مسیر ممکن است؛ مثلاً اگر هنگام کوهنوردی به‌ناچار باید از دهلیزی که برف ناپایدار در آن انباشته‌شده عبور کنید، افراد باید یک‌به‌یک عرض دهلیز را به‌سرعت پیموده (اصطلاحا تراورس کرده) و خود را به‌جای ایمن برسانند (معمولاً لبهٔ یال). تجهیزات امداد و نجات بهمن از اوایل قرن بیستم - ابتدا در آلمان و آمریکا - استفاده از طناب بهمن (یا نخ بهمن، avalanche cord) برای نجات فرد گرفتارشده در بهمن رواج یافت. اگر فردی درحال اسکی یا کوهنوردی زیر بهمن برود، بخشی از طناب روی برف می‌ماند و دیگران را به‌سمت فرد هدایت می‌کند تا نجاتش دهند. هنوز هم انواعی از این طناب‌ها که معمولاً علامت‌هایی در هر یک تا سه متر در طول آن‌ها وجود دارد (برای نشان‌دادن جهت و فاصله تا قربانی) در دسترس هستند. برای سنجش اثربخشی این طناب‌ها آزمایش‌های میدانی متعددی، به‌ویژه در دهه ۱۹۷۰ در سوئیس و آمریکا، با استفاده از آدمک‌ها و بهمن‌های مصنوعی (ازجمله تحریک بهمن با انفجار) انجام گرفته است. در بیشتر موارد (۶۰٪) کل طناب زیر برف مدفون شده بود و در مواردی هم اساساً اتصالش با آدمک (یا قربانی بهمن) قطع شده بود. به پشتوانهٔ همین مطالعات بود که ملکیور شیلد (Melchior Schild) از مؤسسه فدرال سوئیس برای تحقیقات برف و بهمن (SLF) در همایش کارشناسان نجات بهمن در سال ۱۹۷۵ نتیجه‌گیری کرد که: «بر اساس این نتایج، طناب بهمن را دیگر نمی‌توان قابل اعتماد درنظر گرفت». تمام نفرات تیم باید به این سِت مجهز بوده و آموزش و تمرین لازم را برای استفادهٔ درست از آن‌ها دیده باشند. در کنار این سِتِ حداقلی و استاندارد، تجهیزات دیگری نیز استفاده می‌شوند که به چند مورد از آن‌ها در انتهای این بخش اشاره شده است. از راست به چپ: بیل، میل سونداژ (هر دو در حالت جمع شده)، ترنسیور (که به‌همین شکل، خارج از کیف حمل آن باید استفاده شود). ترنسیور بهمن (که ممکن است با نام‌های تجاری مختلفی هم شناخته شود) دستگاه کوچکی است که سیگنالی رادیویی با فرکانس ۴۵۷ کیلوهرتز منتشر (و دریافت) می‌کند. تمام نفرات تیم باید به ترنسیور مجهز باشند که درحالت معمول روی حالت انتشارِ سیگنال قرار دارد. چنانچه بهمنی رخ دهد، افراد بیرون‌مانده از بهمن، ترنسیور خود را به وضعیت دریافت تغییر حالت داده و جستجو برای دریافت سیگنال از آن‌هایی که زیر برف مانده‌اند را آغاز می‌کنند. سیگنال دفن‌شده در بهمن با بسیاری از دستگاه‌های فعلی معمولاً تا فاصلهٔ ۸۰ متری قابل دریافت است. با این‌که طراحی ترنسیورها در طول زمان پیشرفت کرده و هم‌اکنون مجهز به نمایشگر دیجیتال با نشان‌دادن جهت و فاصله هستند، استفادهٔ مؤثر از آن‌ها نیازمند آموزش و تمرین مداوم و منظم است. ترنسیور بهمن را نباید با تجهیزات دیگر، از قبیل برنامه‌ها (اپلیکیشن‌های) کاربردی موبایل که خود را برنامه‌های جستجو در بهمن با استفاده از فناوری‌های ارتباطی دوطرفه معرفی می‌کنند، اشتباه گرفت. میله (میل) سونداژ بهمن (avalanche probe) میلهٔ تاشدنی سبکی، اغلب از جنس آلومینیوم یا الیاف کربن و به‌طول ۲٫۴ متر درحالت کاملاً بازشده، که با فروکردن آن در برف می‌توان محل دقیق قربانی را در عمق برف تعیین کرد. درصورت دفن‌شدن بیش از یک نفر در بهمن، از میل سونداژ برای تصمیم‌گیری درمورد ترتیب نجات افراد هم استفاده می‌شود؛ با اولویت دادن به آن‌هایی که در عمق کمتری از برف هستند، چراکه شانس بیشتری برای زنده‌ماندن دارند. بیشترین تأثیر میل سونداژ زمانی است که در ترکیب با ترنسیور استفاده شود (محدودهٔ سونداژ به‌واسطه دریافت سیگنال کوچک شده باشد)؛ و الا جستجو کردن تنها با استفاده از میل سونداژ می‌تواند فرآیندی بسیار زمان‌بر باشد و باعث شود دقایق حیاتی اولیه برای نجات فرد گرفتار شده در بهمن از دست برود. بیلچه (بیل) بهمن بیل بهمن برای حفر برف و رسیدن به قربانی ضروری است، چرا که برف معمولاً طوری متراکم است که نمی‌توان آن را با دست (یا اسکی یا وسایل دیگر) حفر کرد. بیلچه‌های بهمن معمولاً از جنس آلومینیوم ساخته و طوری طراحی شده‌اند که حمل و کاربرد آن‌ها راحت و مؤثر باشد (کفچهٔ بزرگ و دستهٔ محکم). از آنجایی که انرژی و وقت زیادی برای حفر برف تا رسیدن به قربانی نیاز است، روش و تکنیک درست بیل‌زدن عنصری ضروری برای نجات به‌حساب می‌آید. کاربرد مهم دیگر بیل بهمن، استفاده از آن در حفر گودال برفی برای ارزیابی برف انباشته‌شده است (تست پروفایل برف برای یافتن لایه‌های ضعیف پنهان، توضیح در ادامهٔ مقاله). از جملهٔ آن‌ها می‌توان موارد زیر را برشمرد: کوله‌پشتی مجهز به کیسهٔ هوا (ایربگ، airbag): کیسهٔ هوا باعث می‌شود که فرد به جسم بزرگتری تبدیل گردد و درنتیجه، لابلای بهمنِ درحال‌حرکت به‌سمت سطح برف کشیده شود. اگر بهمن را مانند آجیل مخلوط یا غلات صبحانه درنظر بگیریم، مواد دانه‌ای رفتاری سیال دارند که در آن ذرات کوچک‌تر در انتهای جریان (پایین) ته‌نشین می‌شوند و ذرات بزرگ‌تر به‌سمت بالا می‌روند. اگر کیسه‌هوای بهمن درست و به‌موقع باز و پرباد شود، احتمال دفن‌شدن کامل فرد زیر برف به‌میزان قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. بازتابندهٔ سیگنال رِکو (Recco): سیستمی از فرستادن و بازتاب سیگنال و متشکل از دو بخش است: یک دستگاه فرستنده-آشکارساز که در دست گروه امداد است و قطعهٔ بازتابنده (انعکاس‌دهندهٔ) غیرفعال (passive) و کوچکی که همراه فرد گرفتارشده در بهمن است (با نام ترانسپوندر، که معمولاً در لایهٔ بیرونی لباس کارگذاشته می‌شود، مثلاً روی چکمه، کلاه ایمنی یا کاپشن). دستگاه آشکارساز، سیگنالِ انعکاس‌یافته از قطعهٔ بازتابنده را دریافت و امدادگر را به‌سمت آن هدایت می‌کند. فرکانس مورد استفاده در این سیستم با ترنسیور بهمن یکسان است (۴۵۷ کیلوهرتز) و ازهمین‌رو آشکارساز رِکو می‌تواند همزمان سیگنال بازتابیدهٔ Recco و سیگنال ترنسیور بهمن را جستجو و پیدا کند. بااین‌حال، کارایی و تأثیر این روش اصلاً به‌اندازهٔ روش استاندارد (تجهیز همهٔ افراد تیم به ترنسیور) نیست و لذا نمی‌تواند جایگزینی برای آن درنظرگرفته شود. سایر دستگاه‌هایی که به سیستم جهت‌یاب ماهواره‌ای (GPS) یا به فرستنده-گیرنده‌های نصب‌شده در محل (معمولاً پیست‌ها و مناطق پرطرفدار اسکی) اتصال دارند و با تبادل سیگنال و بسته به شرایط، ممکن است کار جستجو و مکان‌یابی قربانی بهمن را تسهیل کنند. اهمیت شروع فوری جستجو و نجات تحقیقاتی در سوئیس بر اساس ۴۲۲ مورد مدفون شدن اسکی‌بازان در بهمن نشان می‌دهد شانس زنده‌ماندن چگونه با گذشت زمان به‌سرعت کاهش می‌یابد: از ۹۲ درصد در ۱۵ دقیقهٔ ابتدایی خیلی سریع به ۳۰ درصد پس از ۳۵ دقیقه (مرگ اغلب بر اثر خفگی)؛ نزدیک به صفر پس از دو ساعت (قربانیان اگر خفه نشده باشند، بر اثر جراحات یا سرمازدگی (هایپوترمی) جان خود را از دست می‌دهند). آماری دیگر از کل موارد ثبت‌شده نشان می‌دهد شانس زنده ماندن در عرض ۱۵ دقیقه ۸۵ درصد، در عرض ۳۰ دقیقه ۵۰ درصد و در عرض یک ساعت فقط ۲۰ درصد بوده است. برهمین‌اساس، بسیار حیاتی است که همهٔ افراد بیرون مانده از بهمن، به‌جای ایستادن در انتظار رسیدن کمک، عملیات جستجو و نجات را فوراً آغاز کنند. حتی در کشور مجهزی چون فرانسه، هلیکوپتر امداد به‌طور متوسط ۴۵ دقیقه پس از ریزش بهمن به محل می‌رسد؛ زمانی حیاتی که طی آن احتمالاً اکثر افراد گرفتار شده زیر بهمن جانشان را از دست داده‌اند. در برخی موارد، قربانیان بهمن تا زمان آب‌شدن برف‌ها یا حتی سال‌ها بعد وقتی که بقایایشان از یخچال‌ها بیرون می‌آید، پیدا نمی‌شوند. درجه‌بندی خطر وقوع بهمن خطر وقوع بهمن معمولاً با درجه‌بندی از ۱ (کم) تا ۵ (خیلی زیاد) ازجانب مراکز هشدار بهمن ملی (یا قاره‌ای) اعلام می‌شود. در اروپا این سیستم درجه‌بندی از سال ۱۹۹۳ به‌شکلی استاندارد درآمد (با آخرین ویرایش در سال ۲۰۰۳ برای افزایش یکنواختی تعریف‌ها و توضیحات) و جایگزین روش‌هایی شد که در کشورهای مختلف به‌کار می‌رفت (ترجمهٔ این ویرایش نهایی را در جدول پایین ببینید). در آمریکای شمالی نیز استاندارد تقریباً یکنواختی استفاده می‌شود که با درجه‌بندی مشابه از ۱ تا ۵ شباهت زیادی به سیستم اروپایی دارد. سرویس هشدار بهمن اروپا (European Avalanche Warning Services, EWAS) مسؤولیت به‌روزرسانی خطر بهمن و نمایش آن روی نقشه را در این قاره به‌عهده دارد (نگاه کنید به: این اداره با همکاری مراکز ملی (از جمله در کشورهای منطقهٔ آلپ و همچنین نروژ) و با استفاده از اطلاعات روزانه و ساعتی، از جمله داده‌های هواشناسی و گزارش‌های میدانی از وضعیت برف انباشته‌شده، درجهٔ خطر بهمن را برای هر منطقه تعیین می‌کند (= تخمین می‌زند) که شامل این پنج سطح است: ۵- خیلی زیاد، ۴- زیاد، ۳- قابل توجه، ۲- متوسط و ۱- کم. درجهٔ خطر بهمن برای یک واحد مشخص (منطقه و زمان) تابعی از این عوامل است: پایداری برف انباشته‌شده (تعیین‌کنندهٔ احتمال شروع بهمن) توزیع پایداریِ برف (نشان‌دهندهٔ پراکندگی مکان‌های مستعد بهمن) اندازهٔ بالقوهٔ بهمن (تعیین‌کنندهٔ وسعت محدودهٔ تحت تأثیر بهمن) سطح خطر برای هر منطقه همواره به‌صورت کلی تعیین می‌شود و نمی‌تواند نشان‌دهندهٔ وضعیت یک شیب یا دره یا مسیری خاص در کوه باشد. به‌علاوه، درجهٔ خطر اعلام شده درواقع نوعی از پیش‌بینی است و تخمین دقیق‌تر تنها با ارزیابی در محل میسر است. درجه خطرپایداری برف انباشته‌شدهعلامت مشخصهخطر وقوع بهمن۱ - کمبرف به‌طور کلی بسیار پایدار است.بی‌قاب|84x84پیکسلوقوع بهمن بعید است، مگر وقتی‌که بار سنگینی در معدودی از شیب‌های بسیار تند اعمال شود. شرایط به‌طور کلی ایمن است.۲- متوسطبرف در برخی از شیب‌های تند پایداری متوسط دارد. | ## بخش 3: ریزش بهمن | در جاهای دیگر بسیار پایدار است.بی‌قاب|77x77پیکسلاگر بار سنگینی اعمال شود بهمن ممکن است تحریک شود، به‌ویژه در معدودی از شیب‌های تند که درکل مستعد بهمن شناخته شده‌اند. بهمن خودبه‌خودی بزرگ قابل انتظار نیست.۳- قابل توجهبرف در بسیاری از شیب‌های تند پایداری متوسط یا ضعیف دارد.بی‌قاب|88x88پیکسلبهمن ممکن است در بسیاری از شیب‌ها تحریک شود، حتی فقط با اعمال بارهای سبک. بهمن‌های خودبه‌خودی متوسط یا حتی نسبتاً بزرگ در برخی شیب‌ها ممکن است رخ دهد.۴- زیادبرف در اکثر شیب‌های تند پایداری چندانی ندارد.بی‌قاب|108x108پیکسلبهمن ممکن است در بسیاری از شیب‌ها تحریک شود، حتی فقط با اعمال بارهای سبک. بهمن‌های خودبه‌خودی متوسط یا گاهی بزرگ به تعداد زیاد در برخی نقاط محتمل است.۵- خیلی زیادبرف به‌طور کلی ناپایدار است.بی‌قاب|108x108پیکسلوقوع بهمن‌های خودبه‌خودی بزرگ حتی در شیب‌های ملایم هم محتمل است. تعاریف (عبارات و کمیت‌های اشاره شده در جدول): بار سنگین: دو اسکی‌باز (یا اسنوبوردر) با فاصلهٔ کم از هم، یک کوهنورد، یک خودرو برف‌کوب (groomer)، انفجار کنترل شده برای مدیریت بهمن. بار سبک: یک اسکی‌باز (یا اسنوبوردر) با پیچ‌های نرم و بدون زمین‌خوردن، گروهی اسکی‌باز با دست‌کم ده متر فاصله از هم، یک نفر با کفش برف. شیب‌ها: ملایم: کمتر از حدود ۳۰ درجه، تند: بالای ۳۰ درجه، بسیار تند: بالای ۴۰ درجه جدول اندازهٔ بهمن (طبق تعریف اروپایی): اندازهبرد بهمن (Runout)پتانسیل تخریب و خسارتابعاد فیزیکیجزئیلغزش برف در ابعاد کوچک که نمی‌تواند نفر را دفن کند، هرچند خطر سقوط وجود دارد.احتمال کم، اما همچنان خطر مصدومیت و حتی مرگ وجود دارد.طول (بالای منطقهٔ شروع تا نقطهٔ توقف) < ۵۰ متر، حجم < ۱۰۰ m³کوچکدر جایی از شیب متوقف می‌شود.می‌تواند نفر را دفن یا مصدوم کند یا باعث مرگش شود.طول < ۱۰۰ متر، حجم < ۱۰۰۰ m³متوسطبه انتهای شیب می‌رسد.می‌تواند اتومبیل را دفن و اسقاط کند، به کامیون آسیب برساند، ساختمان کوچک را تخریب کند و درختان را بشکند.طول < ۱۰۰۰ متر، حجم < ۱۰۰۰۰ m³بزرگدست‌کم ۵۰ متر در قسمت بدون شیب پیشروی می‌کند، ممکن است به پایین دره برسد.می‌تواند کامیون‌های بزرگ و قطارها را دفن و اسقاط کند، ساختمان‌های بزرگ و مناطق جنگلی را تخریب کند.طول > ۱۰۰۰ متر، حجم > ۱۰۰۰۰ m³ طبق آمار ارائه‌شده در وبسایت هشدار بهمن اروپا، درصد تلفات بهمن به‌ازای درجه خطرهای مختلف به‌شرح زیر بوده است: درجه خطر ۱: پنج درصد قربانیان، درجه خطر ۲: سی درصد قربانیان، درجه خطر ۳: پنجاه درصد قربانیان، درجه خطر ۴: ده درصد قربانیان در اغلب موارد، به مردم توصیه می‌شود در خطر بهمن ۳ و بیشتر، به‌طور مطلق از رفتن به کوه خودداری کنند. در خطر بهمن ۲ نیز توصیه این است که از مسیرهای پرشیب (بالای ۳۰ درجه) و نقاطی که سابقهٔ ریزش بهمن دارند پرهیز شود. این بهمن‌ها زمانی ایجاد می‌شوند که لایه‌ای منسجم از برف روی سطح زیرین شروع به لغزیدن می‌کند (در اغلب موارد، روی لایه‌ای سست و ضعیف از برف که بین لایه‌های قطورتر ماندگار شده است)؛ به‌طوری‌که با انتشار سریع شکستگی‌ها، حجم زیادی از برف (حتی تا هزاران متر مکعب) می‌تواند تقریباً به‌طور هم‌زمان به‌حرکت درآید. هرچقدر لایهٔ سست در بخش عمیق‌تری از تودهٔ برف باشد، اندازه و خطر بهمن تخته‌ای بزرگ‌تر خواهد بود. بهمن‌های تخته‌ای بسیار پروقوع‌اند و از خطرناک‌ترین انواع بهمن برای انسان شناخته می‌شوند، چرا که قادرند مقادیر انبوهی برف را به‌سرعت در اطراف به‌حرکت درآورده و باعث شوند زیر پای افراد به‌شکلی حرکت کند که گویی فرش از زیر پایشان کشیده می‌شود و پیش از آن‌که فرصتی برای فرار داشته باشند در برف غرق شوند. بهمن‌های تخته‌ای معمولاً این مشخصه‌ها را دارند: بلوک (یا تخته‌ای) از برف که با شکستگی از محیط اطراف خود جدا شده است: شکستگی تاج مانند در بالای منطقهٔ شروع بهمن، شکستگی‌های جانبی در طرفین منطقهٔ شروع و شکستگی در پایین آن (موسوم به stauchwall). شکستگی‌های تاج و پهلو به‌شکل دیوارک‌های عمودی هستند، به‌طوری‌که برف داخل بهمن را از برفی که روی شیب باقی‌مانده متمایز می‌کنند؛ شامل یک یا چند لایهٔ برف با ضخامتی از چند سانتی‌متر تا حتی چند متر است؛ می‌تواند از برف تازه (لایهٔ نسبتاً نرم) تا لایه‌ای از برفی سفت‌شده یا انباشته‌شده با باد را شامل شود؛ ممکن است حاوی برف خشک یا مرطوب باشد؛ نوعی از بهمن تخته‌ای می‌تواند بر اثر گرم و ذوب‌شدن لایه‌ای از برف روی شیبی از جنس سنگ، گل‌ولای یا علف (چمن) شکل‌گیرد؛ بهمن‌های بزرگ، مخرب و مهلک معمولاً بهمن‌های تخته‌ای هستند (به‌طور کلی از بهمن‌های برف سست خطرناک‌ترند). بهمن‌های برف سست (یا شُل) از برفی که انسجام ندارد شکل می‌گیرند و بسته به‌این‌که این برف مرطوب باشد یا خشک، بهمن‌های سست مرطوب یا خشک نامیده می‌شوند. این بهمن‌ها از نقطه‌ای روی سطح برف شروع شده و به‌طور پیش‌رونده به‌شکل بادبزنی جمع شده و حجم پیدا می‌کنند. تفاوت آن‌ها با بهمن‌های تخته‌ای در این است که فاقد خط شکستگی (یا رها شدگی) از برف روی شیب هستند و معمولاً به لایه‌های سطحی محدود شده و مسیر انتشار نسبتاً محدود و کم‌عرضی دارند. در شیب‌های بسیار تند، به‌دلیل امکان کمتر برای انباشت برف، بهمن‌های برف سست شایع‌تر از بهمن‌های تخته‌ای هستند. بهمن‌های برف مرطوب بهمن برف مرطوب از حرکت نسبتاً کم‌سرعت ترکیبی از برف و آب به‌وجود می‌آید و مسیرش محدود به سطحی است که روی آن در لغزش است. سرعت نسبتاً کم این نوع بهمن (حدود ۱۰–۴۰ کیلومتر در ساعت) به‌دلیل اصطکاک بین سطح لغزندهٔ مسیر و برفِ اشباعشده با آب است. بهمن‌های برف مرطوب به‌رغم سرعت کم، به‌دلیل جرم و چگالی زیاد قادرند نیروی مخرب قدرتمندی ایجاد کنند. تودهٔ بهمن برف مرطوب می‌تواند برف نرم را شخم زده و تخته‌سنگ، زمین، درختان و سایر گیاهان را شسته و با خود همراه کند. ردی که این نوع بهمن در مسیر خود به‌جامی‌گذارد در اغلب موارد زمین لخت و معمولاً گل‌آلودی است که در معرض دید قرار گرفته. بهمن‌های برف مرطوب می‌توانند از برف شُل (سست) یا از لایه‌ای منسجم (تخته‌ای) شروع شوند و فقط در برف‌هایی رخ می‌دهند که درحالت اشباع از آب قرار دارند (تعادل دمایی در نقطهٔ ذوب برف). وقوع بهمن‌های برف مرطوب در عرض‌های جغرافیایی میانی (از جمله ایران) اغلب با پایان فصل زمستان و آغاز بهار، یعنی زمانی که هوا در طول روز به‌شکل قابل‌توجهی گرم می‌شود، همراه است. بهمن‌های برف پودری بزرگ‌ترین بهمن‌ها جریان‌های معلق متلاطمی را تشکیل می‌دهند (نوعی از جریان گرانشی، Gravity current) که با نام بهمن‌های برف پودری یا بهمن‌های مخلوط شناخته می‌شوند. این نوع بهمن‌ها که از حرکت پر سرعت ابری از پودر برف روی بهمنی متراکم شکل می‌گیرند می‌توانند هر نوع برف و مکانیسم شروعی داشته باشند؛ هرچند اغلب در برف پودر خشک و تازه رخ می‌دهند. بهمن‌های برف پودری می‌توانند سرعتی تا ۳۰۰ کیلومتر در ساعت و جرمی بیش از ده میلیون تن پیدا کنند و به‌شکل توده‌هایی عظیم با قدرت تخریب فراوان مسافت‌های طولانی را رو به پایین و حتی در انتها، رو به بالا بپیمایند. عنصر شکل زمین، محل‌ها، عوارض و نقاطی را توصیف می‌کند که در آن‌ها بهمن رخ می‌دهد. عنصر آب‌وهوا به توصیف شرایط جوی ایجاد برف و تغییر و تحول در آن می‌پردازد و در نهایت عنصر برف انباشته‌شده، ویژگی‌های ساختاری برف را که به شکل‌گیری بهمن می‌انجامد توصیف می‌کند. پرواضح است برای شناخت بهمن و پرهیز از آن در کوهستان، باید دانش خوبی از این سه عنصر به‌دست‌آورد. شکل زمین پیشتر اشاره شد که اکثر بهمن‌ها روی شیب‌هایی با زاویهٔ حدوداً ۳۰ تا ۴۵ درجه آغاز می‌شوند. در چنین بازه‌ای از زاویهٔ شیب است که از یک طرف امکان انباشت انواع مختلف برف وجود دارد (شیب بیش‌ازحد تند نیست که برفی روی آن انباشته نشود) و از طرف دیگر، برف انباشته‌شده این امکان را دارد که پس از شروع به حرکت، در اثر ترکیبی از شکست مکانیکی و نیروی گرانش روی آن شتاب گیرد. اشکال مختلفی از برف خشک و سرد فقط روی شیب‌های ملایم می‌نشینند، درحالی‌که برف مرطوب و گرم‌تر می‌تواند به سطوح بسیار پرشیب هم بچسبد. به‌طور خاص در کوه‌های ساحلی، مانند بخش‌هایی از پاتاگونیا، ضخامت زیادی از برف می‌تواند روی سطوح صخره‌ای عمودی و حتی با شیب معکوس انباشته (آویزان) شود. از آن طرف، زاویهٔ شیبی که می‌تواند به حرکت برف شتاب دهد به عوامل مختلفی مانند مقاومت برشی برف (که خود تابعی از شکل کریستالی برف است)، وضعیت لایه‌ها و اتصال بین آن‌ها بستگی دارد. چرخه‌های روزانهٔ ذوب و انجمادِ دوباره می‌توانند نشست برف را تسهیل کرده و آن را تثبیت کنند. درعین‌حال، چرخه‌های شدید انجماد و ذوب منجر به تشکیل پوسته‌های سطحی در طول شب و برف‌های سطحی ناپایدار در طول روز می‌شوند. لبهٔ شیب‌ها (لبهٔ یال‌ها و خط‌الرأس) یا هر مانع دیگری در مسیر باد، می‌تواند باعث انباشت برفِ بیشتر معمولاً در سمتی شود که رو به وزش باد نیست (اصطلاحاً سمتِ بادپناه)؛ که این خود احتمال شکل‌گیری برف عمیق، تخته‌ای‌شکل در امتداد جهت باد و نیز نقاب برفی را بالا می‌برد. به‌طور کلی، عمق برف در شیب‌های رو به باد، اغلب بسیار کمتر از شیب‌های بادپناه است. برف روی شیب‌هایی که شکلی محدب (برجسته) دارند پایداری کمتری نسبت به شیب‌های مقعر (تو رفته) دارد؛ به این دلیل که مقاومت کششی لایه‌های برف کمتر از مقاومت فشاری آن‌هاست. همچنین ترکیب و ساختار بستری (زمینی) که تودهٔ برف روی آن شکل گرفته، در پایداری برف تأثیر دارد؛ مثلاً، بعید است در شیب‌های پوشیده از درختان انبوه بهمنی رخ دهد. در مقابل، تخته‌سنگ‌ها و پوشش گیاهی پراکنده به‌دلیل ایجاد شیب دمایی شدید در اطراف خود، می‌توانند مناطق ضعیفی را در اعماق برف ایجاد کرده و احتمال بهمن را افزایش دهند. در شیب‌هایی هم که زمین صاف است (مانند چمن یا سنگ یکپارچه)، بهمن‌هایی با عمق کامل شایع‌ترند (نگاه کنید به آخرین مورد از علائم یا خطرات پنج‌گانه). در این تصویر، لایه‌ای ضعیف درست زیر لایهٔ فوقانی به راحتی با دست خراشیده شده و یک خط افقی در دیوارهٔ گودال باقی‌گذاشته است. برف انباشته‌شده (Snowpack) در واقع از لایه‌های برف موازی زمین تشکیل شده است که در طول فصل بارش روی هم انباشته می‌شوند. هر لایه حاوی دانه‌های برفی است که معرف شرایط متمایز جوی در هنگام بارش و تشکیل همان لایه است. لایه‌ها پس از بارش به‌تدریج فرونشسته و با گذشت زمان تحت تأثیر شرایط جوی تحول و تکامل می‌یابند. برای وقوع بهمن لازم است بار ناشی از انباشت برف از پیوستگی برف (معمولاً بین لایه‌ها) بیشتر شود. بار در اینجا مستقیماً وزن برف است، اما سنجش استحکام و پیوستگی برف که مشخصه‌هایی ناهمگن هستند بسیار سخت‌تر است. این کار بستگی به جزئیات و ویژگی‌هایی چون مورفولوژی برف، شامل شکل دانه‌های آن و پیوندهای بین دانه‌ها و نیز اندازه، چگالی، دما و محتوای آب برف دارد. این ویژگی‌ها ممکن است با گذشت زمان و بسته به رطوبت محلی، شار بخار آب، دما و شار گرما دگرگون شوند. از جمله اهداف تحقیقات دربارهٔ بهمن، پیشرفت و راستی‌آزمایی شبیه‌سازی کامپیوتری است تا با استفاده از آن بتوان روند تحول و تکامل برف فصلی را در طول زمان بر اساس متغیرهای واقعی آب‌وهوایی بررسی و پیش‌بینی کرد. شناخت کامل عوامل ناپایداری برف و به‌تبع آن تعیین دقیق احتمال وقوع بهمن کاری بسیار دشوار است که شاید تنها با بررسی‌های آزمایشگاهی میسر شود. ایمن‌ترین رویکرد در تفسیر نتایج این تست‌ها، استفاده از آن‌ها برای پرهیز از شیب‌های مستعد بهمن است و هرگز نباید به‌عنوان گواه یا مجوزی برای کاملاً ایمن فرض‌کردن یک شیب مستعد بهمن به‌کار برده شوند (رد کردن و نه تأیید). به‌علاوه، انجام و تفسیر درست آن‌ها مستلزم شرکت در دوره‌های معتبر آموزشی در زمینهٔ بهمن است. بارش برف هم به‌دلیل افزودن بار (وزن) و هم به این دلیل که برف تازه زمان کافی برای اتصال به لایه‌های زیرین ندارد، باعث افزایش ناپایداری در برف انباشته‌شده می‌شود. باد بسته به‌شدت و جهت وزش، نقش بسیار مهمی در انباشت برف در مکان‌ها، لبه‌ها و شیب‌های بادپناه دارد (از جمله انباشت برف در دهلیزها و همین‌طور شکل‌گیری نقاب برفی). باران نیز تأثیر مشابهی دارد و به‌ویژه در کوتاه‌مدت باعث ناپایداری برف می‌شود؛ چرا که باری اضافه به برف انباشته‌شده تحمیل می‌کند. از طرف دیگر، آب باران هنگام نفوذ در برف می‌تواند مانند روان‌کننده عمل کرده و اصطکاک طبیعی بین لایه‌های برف را کاهش دهد. پیشگیری، مهار و کنترل بهمن راه‌های مختلفی برای جلوگیری از ریزش بهمن یا کاهش اندازه و قدرت تخریب آن وجود دارند. منظور از روش‌های فعال، آن‌هایی هستند که برای تغییردادن شکل و اندازهٔ برف انباشته‌شده به‌کار می‌روند؛ از جمله: استفاده از ماشین برف‌کوب برای فشردن لایه‌های برف به همدیگر (Snow grooming، اغلب در پیست‌های اسکی)؛ ساخت انواعی از موانع (حصار) برای کاستن از انباشت برف در نقاطی که به‌طور طبیعی برف زیادی (اغلب بر اثر باد) در آن‌ها جمع می‌شود؛ ایجاد بهمن‌های کوچک با استفاده از انفجارهای کنترل‌شده برای شکستن و فروریختن لایه‌های ناپایدار برف و پیشگیری از تشکیل بهمن‌های بزرگ. در مقابل، روش‌های غیرفعال، بر پایدارکردن برف انباشته‌شده در محل آن روی شیب‌ها تمرکز دارند، از جمله: ساخت انواع مختلفی از سازه‌های نگهدارندهٔ برف از جمله تور برف (snow net) و حصار برف (snow fence) برای تثبیت برف انباشته‌شده روی شیب‌ها. حفظ درختان (و کاشت درختان جدید) در شیب‌های مشرف به زیرساخت‌ها و تأسیسات با هدف افزایش پایداری برف. درختان با تراکم کافی می‌توانند برف را در جای خود نگه داشته و درصورت وقوع بهمن نیز سرعت آن را کاهش دهند. بی‌توجهی به این امر و حذف پوشش گیاهی طبیعی در بسیاری از مناطق کوهستانی در کشورهای توسعه‌یافته با هدف تغییر کاربری شیب‌ها و توسعهٔ پیست‌های اسکی، به‌ویژه در نیمهٔ دوم قرن بیستم، منجر به افزایش خسارات جانی و مالی ناشی از بهمن شد. در کنار این موارد، انواعی از سازه‌ها نیز برای متوقف یا منحرف‌کردن بهمن استفاده می‌شوند که معمول‌ترین آن‌ها سازه‌های فولادی و بتنی مستحکمی است که بر روی زیرساخت‌هایی که در مسیر بهمن قرار دارند ساخته می‌شوند؛ از جمله بهمن‌گیر یا گالری بهمن (avalanche gallery) برای محافظت از جاده یا راه‌آهن. نوع دیگری از این موانع، تپه‌هایی است که با استفاده از خاک و سنگ در مسیر بهمن و برای کاستن از سرعت و برد آن ساخته می‌شوند. این کارت با کسب اجازه از سایت هشدار بهمن نروژ به فارسی ترجمه و در اینجا پیوست شده است. به همهٔ افرادی که برای فعالیت‌های مختلف پا به کوهستان می‌گذارند توصیه می‌شود با محتوای این کارت (که عملاً خلاصه‌ای مختصر و مفید از این مقاله است) به‌عنوان حداقل اطلاعات لازم برای اجرای برنامه در شرایط برفی آشنا شوند و آن را با خود به کوه ببرند. امید است خلاصهٔ مشابهی که تناسب بهتری با شرایط مناطقی چون ایران دارد در آیندهٔ نزدیک تدوین گردد. | ## جمع‌بندی | بدیهی است اجرای هرچه ایمن‌تر برنامه‌های زمستانی مستلزم کسب تجربه، شرکت در دوره‌های معتبر آموزشی در زمینهٔ بهمن، تهیهٔ تجهیزات ضروری نجات از بهمن و تمرین و آمادگی مداوم برای استفادهٔ عملی از آن‌ها است.