موضوع مقاله: انرژی در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # انرژی در ایران | مقدمه: با توجه به این که ایران در میان دو منبع بزرگ انرژی جهان، یعنی دریای خزر در شمال و خلیج فارس در جنوب قرار گرفته است، از جایگاه ویژه‌ای در سطح بین‌المللی برخوردار است. | ## بخش 1: انرژی در ایران | از جمله موارد اهمیت این می‌باشد که یکی از دو کشوری است که قادر است به‌طور مستقل و مستقیم، نفت و گاز استحصال شده از منبع عظیم دریای خزر را صادر کند، که البته از این منظر نیز به دلیل کوتاهی مسافت از رقیب صادراتی خود که روسیه می‌باشد، می‌تواند پیشی گیرد. با وجود آن، نشان‌ها ادعاهایی مبنی بر دستکاری داده‌های اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران است. میانگین تولید نفت روزانه ایران در سال ۲۰۰۵ رقمی در حدود ۴ میلیون بشکه در روز و در سال ۲۰۲۳ کمی بیشتر ۳ میلیون بشکه در روز بوده است. البته حداکثر میزان تولید روزانه ایران به سال ۱۹۷۴ و با رقمی بالغ بر ۶ میلیون بشکه بازمی‌گردد که پس از وقوع انقلاب سال ۱۳۵۷ بر طبق سیاست کاهش تولید این مقدار کاهش پیدا کرد و از طرفی با شروع جنگ ایران و عراق و آسیب دیدن تأسیسات استخراج این میزان بیش از پیش کاهش یافت. در آستانه دهه ۲۰۰۰ روند تولید نفت در ایران به‌طور فزاینده غیر مؤثر عمل کرد که از دلایل اصلی آن می‌توان به کمبود تکنولوژی لازم در این زمینه اشاره کرد. با این وجود ایران در سال ۲۰۰۵ حدود ۴ میلیارد دلار برای وارد کردن سوخت هزینه کرده است که دلایل اصلی آن کمبود پالایشگاه، قاچاق سوخت و پایین بودن راندمان مصارف خانگی است که عموماً به علت پرداخت یارانه‌های سوختی به وجود آمده‌اند. این کشور عضو اوپک است و بخش بزرگی از درآمد دولت از طریق صادرات نفت به دست می‌آید. بر اساس آخرین وضعیت اکتشاف‌ها و اعلان رسمی دولت، ایران ۱۰ درصد از ذخایر اثبات شده نفت و ۱۵ درصد از ذخایر گاز را در اختیار دارد. در عین حال نفت و مشتقات آن عامل اصلی آلودگی هوا و انتشار گازهای گلخانه ای در ایران است. ساخت اولین نیروگاه زیست توده دامی کشور در قزوین در شهریور ۱۴۰۴ به پیشرفت بالای ۹۰ درصد رسیده است. اولین نیروگاه زمین گرمایی ایران در مشگین‌شهر با ظرفیت ۲۰ مگاوات در مهر ۱۴۰۴ در آستانه بهره‌برداری قرار دارد. در ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ ساتبا اعلام کرد که ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر ایران به بیش از ۲۳۰۰ مگاوات رسیده است. به گفته هرودوت، چاهی از نفت در هفت کیلومتری روستای اردریکا در نزدیکی شوش وجود داشته که در زمان هخامنشیان از آن نفت و قیر استخراج می‌شده است. محصولات حاصل از نفت استخراجی، شامل نفت چراغ، قیر و روغن سیاه برای کاربرد درمانی و هم چنین برای جلوگیری از انگل‌های پوستی دام‌هایی مانند شتر بوده‌اند که در دوران باستان و میانه صادر می‌شده‌اند. در قرن نهم میلادی برخی از خیابانهای بغداد توسط قیری که از تقطیر نفت خام باکو تهیه می‌شد، آسفالت شده بودند. همچنین محمد زکریای رازی در کتاب الاسرار خود دو روش برای تهیه نفت چراغ که آن را نفط الابیض می‌نامد، به وسیله تقطیر را شرح می‌دهد که ظاهراً از میدان نفتی باکو استخراج شده و به شهرری حمل می‌شده است. مارکو پولو که در سال ۱۲۷۳ میلادی به ایران سفر کرده است، پس از بازدید از باکو می‌گوید نفت از میدان‌های آن در حال استخراج بوده و محصولات آن با صدها کشتی و شتر به اقصی نقاط دنیا حمل می‌شده است. امین احمد رازی در کتاب هفت اقلیم ذکر می‌کند که در سال ۱۶۰۱ میلادی، نزدیک به ۵۰۰ چاه نفت در باکو وجود داشته است که هم نفت سفید و هم نفت سیاه از آنها استخراج می‌شده است. مجله هارپر در ۱۸۸۷ می‌نویسد: باکو، مقر کنونی صنعت نفت روسیه، اما در زمان‌های قدیم بخشی از ایران، به خاطر آتش‌های مقدسش مشهور است و می‌دانیم که تا دوره فتح اسلامی، آتش پرستان به زیارتگاه‌های آن زیارت می‌کردند. در ۱۵۹۳ میلادی در بالاخانه باکو چاه نفتی به عمق ۳۵ متر توسط ممدنور اوغلو حفر شد که ظاهراً اولین چاه نفت جهان است. تا قبل از تعریف کردن قراردادهای بیع متقابل در سال ۱۳۷۵، هیچ نوع قرارداد توسعه‌ای در صنعت نفت ایران وجود نداشت. اولین قرارداد بیع متقابل در سال ۱۹۹۵ با شرکت توتال برای توسعه میدان سیری انجام گرفت. با روی کار آمدن نهمین دولت ایران و تصمیم جدی بر از سرگیری برنامه هسته‌ای ایران و تقابل کشورهای غربی با این تصمیم، سرمایه‌گذاری خارجی در بخش صنعت نفت ایران کاهش یافت. تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران و واکنش‌های احتمالی از جانب مقامات ایران از دلایلی است که موجب می‌شود سرمایه‌گذاران خارجی تمایل به سرمایه‌گذاری‌های کلان در این زمینه نداشته باشند. امین‌الضرب در سال ۱۲۸۴ نخستین نیروگاه خصوصی برق شهری را به قدرت چهارصد کیلووات از نوع بخار پیستونی در شهر تهران راه اندازی کرد. او نخستین کسی بود که با دریافت امتیازنامه معتبر اقدام به تأسیس کارخانه برق شهری در ایران کرد. این نیروگاه در ۲۴ ساعت فقط شش ساعت برق ۲۲۰ ولت تک‌فاز، و ۳۸۰ ولت سه فاز متناوب مشترکان آن زمان را تاًمین می‌کرد. چنانچه از امتیازنامه امین‌الضرب بر می‌آید، در این امتیازنامه برپایی کارخانه‌های برق، آجرسازی و نجاری یک‌جا به وی واگذار شده بود. در سال ۱۳۱۲ به دستور رضا شاه نیروگاهی به قدرت ۶۴۰۰ کیلووات از شرکت اشکودا در چکسلواکی خریداری شد که در سال ۱۳۱۶ به راه‌اندازی و بهره‌برداری رسید. این نیروگاه را شهرداری تهران در شمال شرقی دروازه دوشان تپه (میدان ژاله بعدی) احداث کرد که هم‌اکنون به موزه صنعت برق تبدیل شده است. در سال ۱۳۱۹ خرید دو نیروگاه پنج هزار کیلووات به مناقصه گذارده شد که باز هم اشکودا برنده و قرارداد خرید آن در فروردین ۱۳۲۰ امضا شد اما جنگ جهانی و اشغال ایران مانع از تحویل آن‌ها شد. پس از جنگ نیز با وجود عذرخواهی شرکت اشکودا، به علت اشکالات ارزی و تعلل و اشکال‌تراشی کارخانه سازنده در تحویل جنس، این معامله انجام نگرفت. در سال ۱۳۲۵ کارخانه شش هزار کیلوواتی وستینگهاوس و چهار دیگ بخار از ارتش آمریکا خریداری شد که نصب آن در سال ۱۳۲۷ خاتمه یافت و بهره‌برداری از آن در مهر ۱۳۲۷ شروع شد. سپس یک واحد توربین دو هزار کیلویی دیگری نیز مستقیم از خود کارخانه وستینگهاوس خریداری شد که در سال ۱۳۳۰ نصب و از مهر آن سال مذکور به کار افتاد. همچنین دو واحد دیزل هزار کیلویی از کارخانه نروبرک آمریکایی برای کمک به روشنایی اول شب خریداری و از خرداد ۱۳۳۲ بهره‌برداری از آن شروع شد. قرارداد خرید دو دستگاه توربین بخاری هر یک به قدرت پنج مگاوات در بهمن ۱۳۳۴ با شرکت وستینگهاوس به امضاء رسید. کلنگ ساختمان این نیروگاه در روز یکشنبه نوزدهم فروردین ۱۳۳۵ به زمین زده شد و یک سال بعد به بهره‌برداری رسید. نصب و راه‌اندازی این دو توربین در مجموع نزدیک به چهارده میلیون تومان هزینه داشت و دوازده سال پس از شروع به کار، بعد از راه اندازی نیروگاه فرح‌آباد به علت پایین بودن راندمان و همچنین سر و صدا و آلودگی‌های زیادی که در ناحیه مسکونی ایجاد می‌کرد، به حال تعطیل درآمد. با راه اندازی نیروگاه‌های سد امیرکبیر، آلستوم (نیروگاه طرشت) و فرح آباد (بعثت) تا سال ۱۳۴۸ و تولید برق کافی در آن زمان، نیروگاه برق میدان ژاله خاموش و برای همیشه از مدار خارج شد. در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ شمسی برق‌رسانی بخشی از برنامه‌های توسعه ایران بود و قرار شد برای شهرها نیروی برق پایدار تأمین شود. تا آن موقع اغلب نیروگاه‌های ایران حرارتی بودند تا این‌که با شرکت‌های خارجی قراردادهایی برای ساخت سد و نیروگاه‌های برق‌آبی منعقد شد و نیروگاه‌های سد دز، سد کرج و سد سفیدرود به شبکه برق سراسری وصل شدند. | ## بخش 2: انرژی در ایران | برق‌رسانی به شهرهای کوچک‌تر نیز آغاز شد و اتفاق مهم این‌که در سال ۱۳۴۲ وزارت آب و برق تأسیس شد تا فعالیت شرکت‌های تولید و توزیع برق یکپارچه و زیر نظر دولت باشد. تا دهه ۵۰ همچنان برق‌رسانی به شهرهای کوچک و روستاها ادامه داشت، ولی برق‌رسانی به روستاها کند بود؛ انتقال تجهیزات و گسترش شبکه برق به مناطق دورافتاده دشوار بود. علاوه بر آن اتفاقاتی نظیر بمباران تجهیزات تولید و شبکه انتقال برق در کشور رخ می‌داد و همه این‌ها شرایطی را پیش آورد که قطعی برق بخشی از سبک زندگی در دهه شصت شود. البته با پایان جنگ تحمیلی برق‌رسانی به عنوان بخشی از برنامه محرومیت‌زدایی در ایران، با سرعت بیشتری دنبال شد و این‌گونه بود که از اوایل دهه ۷۰ شبکه برق ایران، با عقد قراردادهای جدید با شرکت‌های ژاپنی، روسی، آلمانی و فرانسوی توانمند شد و لااقل مردم شهرها با خاموشی‌ها خداحافظی کردند. با این حال هنوز در خانه‌ها انواع چراغ روشنایی و به‌ویژه چراغ‌های گردسوز نفتی باقی مانده بود. حتی وقتی در دهه ۷۰ لوله‌کشی گاز در شهرهای بزرگ انجام شد در هر اتاق یک شیر گاز هم برای چراغ گازی می‌گذاشتند که به «روشنایی» معروف بود. در دهه ۸۰ شبکه برق کشور با قراردادهای جدید برای احداث نیروگاه‌های حرارتی و فعالیت شرکت‌های داخلی قوی‌تر شد و نبود برق دیگر یک مشکل نبود بلکه بخشی از خدمات عادی و بدون دردسر دولتی شده بود. با این حال در دهه ۹۰ همچنان پروژه‌های برق‌رسانی به روستاهای دورافتاده در دستور کار بود. ایران امروز صدها نیروگاه‌های برق از انواع حرارتی، گازی، سیکل ترکیبی، برق‌آبی و انرژی‌های تجدیدپذیر دارد و هنوز ساخت نیرگاه‌های بیشتر در دستور کار است. البته مشکلات ناشی از تحریم، تغییر سیاست‌های دولت برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های برق کشور، قیمت خرید برق از سوی دولت و عدم تمایل سرمایه گذاران خارجی برای حضور در صنعت برق ایران، از چالش‌های عمده برای توسعه بخش برق ایران است. تولید انرژی پس از جهش ۳٫۱ درصدی تولید جهانی انرژی اولیه در سال ۲۰۲۱، این روند با سرعت ثابتی و معادل ۳٫۷ درصد در سال ۲۰۲۲ افزایش یافت. تولید جهانی انرژی در سال ۲۰۲۲ در حالی شتاب گرفت که بسیار بالاتر از میانگین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹ (حدود ۱٫۶ درصد در سال) بود. در مورد استخراج گاز طبیعی، مقادیر شعله‌ور در فلیر (Flare) یا تزریق مجدد، از میزان تولید کسر می‌شوند. هم چنین تولید برق آبی، زمین گرمایی، هسته ای و بادی نیز به عنوان تولید اولیه محسوب می‌شود. روند تولید انرژی در ایران بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۱ دارای روندی رو به رشد بوده است اما در مقاطعی دچار رکود، کندی رشد یا حتی افت شده است که جنگ با عراق و تحریم‌های بازرگانی به دلیل مناقشات بین ایران و غرب بر سر مسائل هسته ای، دلیل عمده آن بوده است. بر اساس آخرین آمار منتشر شده در سال ۲۰۲۱، بیشترین سهم از تولید انرژی در ایران مربوط به سوخت گاز طبیعی و معادل ۲۷۱۳ تراوات ساعت بوده است و پس از آن نفت و مشتقات نفتی با ۲۱۱۷ تراوات ساعت، برق آبی و تجدیدپذیر با ۴۲ تراوات ساعت، زغال‌سنگ با ۱۳ تراوات ساعت و اتمی با ۹ تراوات ساعت قرار دارند. در ایران درصد دسترسی مصرف‌کنندگان به برق از سال ۲۰۱۴ دارای پوشش تقریباً صددرصدی می‌باشد. با این حال تنها نیروگاه هسته ای ایران در بوشهر از حدود سال ۲۰۱۱ به شبکه برق ایران اضافه شد و نیروگاه‌های تجدید پذیر بادی و خورشیدی نیز از حدود سال ۲۰۱۵ با سهمی اند، بخشی از برق مصرفی در شبکه ایران را تأمین می‌کنند. روند افزایش ظرفیت نیروگاه‌های ایران از سال ۱۹۸۰ تا سال ۲۰۲۱ به شرح نمودار پیوست است اگرچه به نظر می‌رسد سهم انرژی‌های تجدید پذیر از سال ۲۰۲۴ افزایش قابل توجهی داشته باشد. اما با وجود اینکه ایران یکی از نخستین کشورها در آغاز تولید تجاری نفت بوده، کمی بیشتر از یک سوم ذخایر اثبات شده اش را برداشت کرده است. از مجموع ذخایر نفتی کشف شده، ۴۵ درصد توسعه نیافته است که این مقدار در بخش گاز به ۷۷ درصد می‌رسد. میادین نفتی ایران مشتمل بر مخازن زیرزمینی در قلمرو خاکی و آبی کشور ایران، در مالکیت شرکت ملی نفت ایران است، که هم‌اکنون عملیات تولید از این میدان‌ها توسط چهار شرکت تابعه به نام‌های شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب، شرکت نفت فلات قاره ایران، شرکت نفت مناطق مرکزی ایران و شرکت نفت و گاز اروندان انجام می‌گیرد. بر اساس آمار رسمی منتشر شده وزارت نفت ایران، مجموع ذخایر قابل استحصال نفت خام و میعانات گازی بیش از ۱۵۴ میلیارد بشکه برآورد می‌شود. بنا بر اظهارات کارشناسان شرکت ملی نفت ایران، مخازن نفتی ایران تا سال ۱۴۵۳ می‌توانند قابل بهره‌برداری باشند. بر اساس آخرین اخبار نفت و گاز، در حال حاضر تعداد ۱۴۵ میدان هیدروکربنی، مشتمل بر ۲۹۷ مخزن نفتی و گازی در ایران کشف شده است. از این میدان‌ها، تعداد ۷۸ میدان، فعال می‌باشند، که ۶۲ میدان در خشکی و ۱۶ میدان در دریا قرار دارند. از این میزان ذخیره نفت ایران، ۱۰۶ میلیارد بشکه در خشکی و ۳۱ میلیارد بشکه در دریا واقع شده است. این میدان با ذخیره درجای بیش از ۶۵ میلیارد بشکه و ذخیره قابل برداشت ۳۷ میلیارد بشکه، به‌عنوان سومین میدان بزرگ نفتی جهان شناخته می‌شود. میدان نفتی گچساران با ذخیره درجای بیش از ۵۲ میلیارد بشکه و ذخیره نهایی ۲۳ میلیارد بشکه نفت خام، دومین میدان نفتی ایران به‌شمار می‌آید. سومین میدان نفتی کشور، میدان نفتی مارون است، که بالغ بر ۴۶ میلیارد بشکه نفت خام، در مخازن آسماری، بنگستان و خامی آن جای دارد. میدان نفتی آزادگان با ذخیره درجای ۳۲ میلیارد بشکه، چهارمین میدان نفتی ایران و بزرگ‌ترین میدان مشترک کشور می‌باشد. میدان نفتی آغاجاری با در اختیار داشتن ۳۰ میلیارد بشکه نفت خام درجا، پنجمین میدان نفتی ایران محسوب می‌شود. روند تولید نفت خام در سالیان مختلف تحت تأثیر تحریم‌های بازرگانی و اقتصادی بوده است و در دوره‌های مختلف دچار افت و خیز بوده است. هم چنین یکی از دلایل کندی و توقف رشد تولید نفت خام ایران، عدم سرمایه‌گذاری در صنایع نفت و گاز ایران بوده است. تحقق این اهداف برای کشور ایران بسیار محتمل است زیرا از توپوگرافی بسیار مناسبی برای استحصال از انرژی‌های تجدیدپذیر برخوردار است. به‌طور معمول تولید نیروگاه‌های تلمبه ذخیره ای در برآورد تولید انرژی‌های تجدیدپذیر منظور نمی‌شود چون روشی در تسطیح باردهی شبکه برای تأمین برق مورد نیاز در زمان‌های اوج مصرف از مواقع تقاضای کم برق است. در این نیروگاه‌های به‌طور معمول دو مخزن وجود دارد که از ظرفیت تولید برق مازاد در شبکه، برای پمپاژ آب به مخزن بالاتر استفاده شده و هنگامی که تقاضای مصرف بیشتر می‌شود، آب مخزن بالتر از درون یک توربین آبی به مخزن پایین‌تر رها می‌شود تا تقاضای مصرف را تأمین کند؛ بنابراین نیروگاه تلمبه ذخیره ای منبع انرژی نیست و به دلیل مصرف انرژی و تلفات آن، به عنوان یک مصرف‌کننده (تولید منفی) در لیست‌ها ظاهر می‌شود. در حال حاضر تنها نیروگاه تلمبه ذخیره ای ایران در سیاه بیشه احداث شده و ظرفیت تولید ۱۰۴۰ مگاواتی دارد و از سال ۲۰۱۵ بهره‌برداری می‌شود. میزان تابش خورشیدی در ایران بین ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ کیلووات ساعت بر مترمربع در سال تخمین زده شده است که البته بالاتر از میزان میانگین جهانی است. در ایران به‌طور میانگین سالیانه بیش از ۲۸۰ روز آفتابی گزارش شده است که بسیار قابل توجه است. در ایران میزان تابش خورشید نسبت به کشورهای اروپایی ۴۰ درصد بیشتر بوده و نسبت به کشورهای همجوار، به ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس به دلیل دمای خنک‌تر و وزش باد مطلوب، شرایط مناسب‌تری برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی دارد. | ## بخش 3: انرژی در ایران | واقعیتی که برخی کارشناسان عقیده دارند ظرفیتی بالقوه تا ۱۰۰ هزار مگاوات برق به صورت نظری برای کشور فراهم کرده است. در تصویر روبرو با توجه به رنگ هر منطقه پتانسیل تابشی میزان ساعات تابش خورشید (Peak Sun Hours) قابل مشاهده است که برای نمونه، پتانسیل آن در تهران حدود ۵٫۴ ساعت است. برای شهرهای شمالی این مقدار کمتر است و برای شهرهای استان کرمان و فارس بیشتر است. با وجود این که ایران پتانسیل بالایی برای استفاده از انرژی‌های پاک و به خصوص انرژی فوتوولتائیک خورشیدی دارد، اما سرمایه‌گذاری در آن با سرعت بالایی نسبت به کشورهای دنیا به پیش نرفته است. بر اساس آمار منتشر شده در نیمه اول سال ۱۴۰۲، نیروگاه‌های خورشیدی فتوولتائیک دارای ظرفیت تولید ۴۶۵ مگاوات و نیروگاه‌های کوچک انشعابی ۱۳۶ مگاوات است. کل ظرفیت نصب‌شده خورشیدی تا اسفند ۱۴۰۳ به ۶۰۰ مگاوات رسید که افزایش اندکی نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد. ایران قصد دارد پتانسیل انرژی‌های تجدیدپذیر خود را تا ۲۰ مارس ۲۰۲۶ به ۱۰٬۰۰۰ مگاوات افزایش دهد. 1 دولت همچنین در نظر دارد ظرفیت تولید انرژی‌های تجدیدپذیر را در چهار سال آینده به ۳۰٬۰۰۰ مگاوات برساند که ۲۵٬۰۰۰ مگاوات آن به‌طور خاص از پنل‌های خورشیدی خواهد بود. سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی ایران (ساتبا) قراردادهای تضمین‌شده خرید برق (PPAs) را برای ۲۰ سال به سرمایه‌گذاران خصوصی ارائه می‌دهد. صنایع پرمصرف انرژی اکنون موظف شده‌اند نیروگاه‌های خورشیدی خود را بسازند، اقدامی که با هدف غیرمتمرکز کردن تولید و کاهش فشار بر شبکه انجام می‌شود. افزایش اخیر در اهداف جاه‌طلبانه انرژی‌های تجدیدپذیر و معرفی مشوق‌های مالی قوی، نشان‌دهنده تغییر قابل توجهی در رویکرد سیاستی به سمت تنوع‌بخشی به سبد انرژی ایران و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است. الزام صنایع به تولید انرژی‌های تجدیدپذیر خود، یک رویکرد نوآورانه برای تقسیم بار سرمایه‌گذاری است. با این حال، این پویایی سیاستی به شدت در تضاد با عملکرد ضعیف تاریخی ایران در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر است. موفقیت این طرح‌ها به شدت به توانایی دولت در جذب سرمایه‌گذاری قابل توجه بخش خصوصی و غلبه بر چالش‌های دیرینه توسعه زیرساخت‌ها و دسترسی به فناوری بستگی خواهد داشت. این فشار برای انرژی‌های تجدیدپذیر، فرصتی حیاتی برای ایران است تا امنیت انرژی خود را افزایش دهد، تأثیرات زیست‌محیطی را کاهش دهد و با روندهای جهانی گذار انرژی همسو شود. با این حال، مقیاس این جاه‌طلبی، نیازمند قابلیت‌های اجرایی بی‌سابقه و محیط سرمایه‌گذاری مساعد است. انرژی هسته‌ای نیروگاه هسته‌ای بوشهر، تنها تأسیسات هسته‌ای عملیاتی ایران است که در سال ۲۰۱۰ فعال شد. در سال ۲۰۲۱، انرژی هسته‌ای منبع تولید ۳٫۲ تراوات ساعت از برق ایران بوده است که در سال ۲۰۲۲ حدود ۱٫۷ درصد را تشکیل می‌داد. ایران قصد دارد تا سال ۲۰۴۰ یا ۲۰۴۱، ۲۰٬۰۰۰ مگاوات برق از طریق فناوری هسته‌ای تولید کند، هدفی که پیش از انقلاب ۱۹۷۹ تصویب شده بود. ساخت واحد ۲ بوشهر در سال ۲۰۱۹ آغاز شد و راه‌اندازی تجاری آن برای سال ۲۰۲۹ برنامه‌ریزی شده است؛ کار بر روی واحد ۳ نیز در حال انجام است. ایران به‌طور فعال در حال توسعه چرخه سوخت هسته‌ای خود، از جمله استخراج اورانیوم، تولید کیک زرد و ساخت سوخت است. هزینه بالای انرژی هسته‌ای و پیچیدگی‌های فنی ساخت چندین رآکتور، چالش‌های مهمی هستند. در حالی که انرژی هسته‌ای مسیری برای استقلال بلندمدت انرژی و کاهش انتشار کربن ارائه می‌دهد، توسعه آن در ایران عمیقاً با پویایی‌های سیاسی بین‌المللی در هم تنیده است. پیگیری این اهداف، با وجود فشارهای خارجی، عزم ایران برای تضمین آینده انرژی خود را برجسته می‌کند، اما همچنین نشان‌دهنده تمایل این کشور به تحمل هزینه‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی مرتبط است. مصرف انرژی آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است: دولت ایران در سال ۲۰۱۲ بالغ بر ۸۲ میلیارد دلار یارانه پرداخت کرده است. میزان یارانه پرداختی از سوی ایران معادل یک دهم کل یارانه پرداختی در جهان بوده است. ۴۰درصد از ۸۲ میلیارد دلار یارانه پرداختی توسط دولت ایران در سال ۲۰۱۲ به مصرف فراورده‌های نفتی، ۳۶درصد به مصرف گاز طبیعی و ۲۱درصد به مصرف برق اختصاص یافته است. با وجود اجرای فاز نخست طرح هدفمندی یارانه‌ها در ایران، این کشور همچنان بزرگ‌ترین کشور یارانه‌دهنده برای مصرف سوخت شناخته می‌شود. گاز طبیعی در طی سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۸ مصرف گاز طبیعی در ایران از ۸٫۵۱ میلیارد متر مکعب به ۱۱٫۶ میلیارد متر مکعب رسیده که این رشد ناشی از سیاست جایگزینی گاز طبیعی به‌جای سوخت‌های دیگر کشور به لحاظ ویژگی‌های خاص اقتصادی و زیست‌محیطی آن است؛ بنابراین در آن‌ها، ایران بعد از ایالات متحده آمریکا و روسیه در رتبه سوم بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان گاز در جهان محسوب می‌شد. با این وجود، مصارف سالانه داخلی آن حدود ۲۴۶ میلیارد متر مکعب گاز بود که در نتیجه چهارمین مصرف‌کننده بزرگ گاز در جهان هم بوده است. درواقع، ایران حدود یک درصد از جمعیت جهان را تشکیل داده است اما حدود ۶ درصد گاز طبیعی دنیا را مصرف می‌کند. هر ساله حدود نیمی از مصرف گاز کشور در بخش‌های خانگی، تجاری و صنایع جزء و حدود نیمی دیگر در صنایع عمده و نیروگاه‌ها است. مصرف گاز کشور در طی یک دهه اخیر با شیب زیاد روبه‌افزایش بوده، به‌طوری که موجب شده، روند مصرف از میزان تولید فاصله گرفته و با پروسه‌ای به اسم «ناترازی گاز» یا همان کسری تولید نسبت به تقاضای مصرف مواجه شویم. رتبهٔ مصرف سرانهٔ برق در ایران در سال ۲۰۰۶ در میان ۲۱۸ کشور جهان ۹۵ بوده است و این در حالی است که وضعیت اقلیمی و آب‌وهوایی ایران از بسیاری از کشورهای دیگر متفاوت است؛ با اینکه سه استان بوشهر، هرمزگان و خوزستان از گرم‌ترین نقاط جهان محسوب می‌شوند، نسبت به کشورهای جنوب خلیج فارسی سرانهٔ مصرفی کمتری دارند. با این حال در سال ۲۰۱۰ سرانهٔ مصرف برق خانگی در ایران از متوسط جهانی پیشی گرفته است. مطابق آمارهای آژانس بین‌المللی انرژی در این سال مصرف سرانهٔ برق ایران با افزایشی حدود ۱۲٫۵۶ درصد در طی چهار سال به ۲۴۳۱ کیلووات‌ساعت رسیده است. در مورد پایین‌تر بودن تعرفه‌های قیمت برق در ایران باید توجه داشت که هرچند این ارقام ممکن است نسبت به اعداد جهانی بسیار پایین‌تر به نظر برسند ولی برای مقایسهٔ صحیح نیاز است باید میزان خرید و درآمد سرانهٔ افراد را نیز در نظر گرفت. بر اساس آخرین آمارهای منتظر شده از سوی وزارت نیروی ایران، در انتهای سال ۱۴۰۱، کل مصرف برق کشور بیش از ۳۱۶۰۰۰ گیگاوات ساعت بوده است که چگونگی سهم مصرف هر یک از بخش‌ها مطابق وضعیت زیر بوده است: خانگی: ۱۰۰۲۳۳ گیگاوات ساعت عمومی: ۲۷۶۳۴ گیگاوات ساعت کشاورزی: ۴۵۶۲۴ گیگاوات ساعت صنعتی: ۱۱۴۷۶۹ گیگاوات ساعت سایر مصارف (تجاری): ۲۳۶۷۰ گیگاوات ساعت روشنایی معابر: ۴۷۰۲ گیگاوات ساعت بر اساس همین آمار، تا انتهای سال ۱۴۰۱، انتقال برق در شبکه سراسری برق ایران، دارای ۲۲۳۹۰ کیلومتر خطوط ۴۰۰ کیلوولت و ۳۳۴۶۹ کیلومتر خطوط ۲۳۰ کیلوولت و توزیع برق در شبکه فوق توزیع آن دارای ۲۵۰۳۵ کیلومتر خطوط ۱۳۲ کیلوولت و ۵۱۳۹۳ کیلومتر خطوط ۶۳ کیلوولت بوده است. بحران انرژی از زمستان ۲۰۲۴، ایران شدیدترین بحران انرژی خود در دهه‌های اخیر را تجربه کرده است که با قطع مکرر برق و اختلال در تأمین گاز طبیعی مشخص می‌شود. این اختلالات منجر به تعطیلی گسترده مدارس، دانشگاه‌ها، ادارات دولتی و مراکز خرید در تهران و استان‌های دیگر شده است. کمبود برق تخمینی در تابستان ۲۰۲۴ حدود ۱۴٬۰۰۰ مگاوات بود که رقمی معادل دو برابر کل تولید برق آذربایجان است. | ## جمع‌بندی | کل عدم تعادل انرژی در سال ۲۰۲۴ نیز حدود ۳۰۰ میلیون متر مکعب در روز تخمین زده می‌شود.