موضوع مقاله: ایلیاد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ایلیاد | مقدمه: این شعر در قرن ۸ قبل از میلاد سروده شده و به همراه ادیسه در زمره قدیمی‌ترین آثار ادبیات غرب برشمرده می‌شود. | ## بخش 1: ایلیاد | ایلیاد شامل ۱۵٬۶۹۳ بیت است که به زبانِ یونانیِ هومری نگاشته شده‌است و ترکیبی از گویش‌های متعدد یونانی است. در ایلیاد از جنگ تروآ که به‌خاطر دزدیدن هلن همسر منلائوس به دست پاریس اتفاق افتاد سخن به میان آمده‌است. داستان در مورد محاصره ۱۰ ساله شهر تروآ (ایلیون) توسط ساکنان بومیِ شماری از ایالت‌های یونانِ میسنی یا آخه‌ای‌ها است و جنگ‌ها و رویدادها را طی هفته‌ها درگیری میانِ سپاه آخه‌ای‌ها به فرماندهی آگاممنون و سپاه تروآ به فرماندهی هکتور روایت می‌کنند. به جز این دو، شمار زیادی از اساطیر یونان مانند زئوس، هرا، آتنا، آفرودیته، آرس، آپولون، آرتمیس، هفائستوس، پوزئیدون، ایریس، ثتیس، آشیل، پاتروکلوس، منلاس، نستور، دیومد، پاریس، پریام، سارپدون، آینیاس و آیاس نقش محوری و کلیدی را در این داستان ایفا می‌کنند. خواستگاران هلن با هم پیمان بسته بودند که چنانچه گزندی به هلن رسید شوی او را در مکافات مجرم یاری دهند. از این رو سپاهی بزرگ به فرماندهی آگاممنون و با حضور پهلوانانی چون آشیل، اودیسئوس، پاتروکلوس، آیاس و دیگرانی به سوی شهر تروآ روانه گردید تا هلن را از پاریس بازپس گیرند. سپاهیان یونان ده سال تروا را محاصره کردند ولیکن با رشادت‌های پهلوانان تروآ، به ویژه هکتور بزرگ‌ترین پسر شاه و برادر پاریس و پشتیبانی خدایانی چون زئوس و آفرودیته و آپولون طرفی نبستند. در این سالها آشیل، بزرگ‌ترین پشتوانه یونانیان به دلیل اختلاف با آگاممنون جبهه را رها کرده و در گوشه‌ای به همراه یاران اختصاصی‌اش نبرد را نظاره می‌کرد. تا اینکه پاتروکلوس دوست نزدیک و احتمالاً معشوقه آشیل، با لباس و جنگ ابزار آسمانی او به نبرد رفت؛ ولی با فریب و نیرنگ زئوس و دشمنی آپولون و دیگر خدایان هوادار تروا، شکست خورده و به دست هکتور کشته شد. آشیل از این رویداد خشمگین شده و اختلافاتش با آگاممنون را کنار گذاشته و پس از تشییع جنازه پاتروکلوس، به نبرد تن‌به‌تن با هکتور پرداخت و او را شکست داد. پریاموس شاه تروا به یاری خدایان شبانه خود را به اردوگاه آشیل رسانده و با زاری از او تمنا کرد که جنازه پسرش را به او برگردانند تا بتواند مراسمی در خورِ بزرگیِ این پهلوان حماسه‌ساز، ترتیب دهد. پس از گفتگوی دراز، آشیل پذیرفت و داستان ایلیاد اثر هومر با توصیف سوزاندن هکتور در تروا و به سوگ نشستن مردمان شهر برای او به پایان می‌رسد. در این کتاب و همچنین کتاب دیگر هومر، ادیسه اشاره‌ای به پایان نبرد تروا و سرنوشت تراژیک آشیل نرفته‌است. داستانهایی چون اسب تروآ در آثار نویسندگان بعدی روم همچون ویرژیل و اووید آمده و افسانه رویین‌تن بودن آشیل و ماجرای پاشنه آشیل که به مرگش انجامید را شاعر سده یکم میلادی استاتیوس در کتاب خود آشیلید آورده‌است. بخش شرح و توصیف (کتاب‌های ۱ تا ۴) داستان با نیایش به موز (اسطوره) الههٔ الهام آغاز می‌شود. رویدادها در اواخر جنگ تروآ روی می‌دهد؛ جنگی میان تروایی‌ها و یونانیان مهاجم (أخیون ها). نیروهای أخیونی از سپاه‌های بسیاری از پادشاهی‌های مختلف یونانی تشکیل شده‌اند که هر یک به فرمانروایی پادشاه یا شاهزادهٔ خود رهبری می‌شوند. خروسس، کاهن آپولون، در برابر بازگرداندن دخترش، خروسئیس، که به دست آگاممنون اسیر شده است، ثروتی به آگاممنون و أخیون ها پیشنهاد می‌کند. پس از نه روز طاعون، آشیل، فرماندهٔ نیروهای میرْمیدون و آریستوس آکایون («برترینِ یونانیان»)، برای رسیدگی به مشکل، شورای جنگی تشکیل می‌دهد. زیر فشار جمع، آگاممنون می‌پذیرد خروسِئیس را به پدرش بازگرداند، اما تصمیم می‌گیرد بردهٔ آشیل، بْریسیس، را به‌عنوان غرامت از او بگیرد. آشیل این تصمیم آگاممنون را توهینی بزرگ در برابر سپاه گردآمدهٔ آکایی می‌بیند و خشمگینانه اعلام می‌کند که او و مردانش دیگر برای آگاممنون نخواهند جنگید. اولیس (اودیسیوس) خروسِئیس را به پدرش بازمی‌گرداند و همین باعث می‌شود آپولون طاعون را پایان دهد. آشیل سخت اندوهگین می‌شود و نزد مادرش، تتیس، الهه‌ای فرعی و پریِ دریا، دعا و زاری می‌کند. آشیل از مادرش می‌خواهد نزد زئوس شفاعت کند تا أخیون ها آن‌قدر از سوی تروایی‌ها عقب رانده شوند که کشتی‌هایشان در خطر سوختن قرار گیرد. تنها در آن صورت آگاممنون خواهد فهمید أخیون ها تا چه اندازه به آشیل نیاز دارند و آبروی از دست‌رفتهٔ او را بازخواهد گرداند. آگاممنون به این خواب توجه می‌کند، اما نخست تصمیم می‌گیرد روحیهٔ سپاه أخیونی را بیازماید و به آنان می‌گوید که به خانه بازگردند. نقشه نتیجهٔ معکوس می‌دهد و تنها مداخلهٔ اولیس (اودیسیوس)، که به‌دست آتنا الهام یافته است، مانع از فرار و پراکندگی سپاه می‌شود. اودیسئوس با ترسیتس، سربازی عادی که از جنگیدن در جنگ آگاممنون اظهار نارضایتی می‌کند، روبه‌رو می‌شود و او را تنبیه می‌کند. هنگامی که خبر آرایشأخیون ها به پادشاه پریاموس می‌رسد، تروایی‌ها نیز برای رویارویی از شهر بیرون می‌آیند. دو سپاه به یکدیگر نزدیک می‌شوند، اما پیش از برخورد، پاریس ــ به تشویق برادرش هکتور، قهرمان تروآ ــ پیشنهاد می‌کند که با انجام دوئلی با منلائوس جنگ را یک‌باره پایان دهند. | ## بخش 2: ایلیاد | در این‌جا علت آغازینِ کل جنگ توضیح داده می‌شود: هلن، همسر منلائوس و زیباترین زن جهان، توسط پاریس از خانهٔ منلائوس در اسپارت برده شده بود. با این حال، هنگامی که پاریس شکست می‌خورد، آفرودیت او را نجات می‌دهد و پیش از آنکه منلائوس بتواند او را بکشد، پاریس را نزد هلن می‌برد. دوئل‌های قهرمانان یونانی و تروایی (کتاب‌های ۵ تا ۷) در جریان نبرد، دیومد تعداد زیادی از تروایی‌ها، از جمله پانداروس، را می‌کشد و آئنیاس را شکست می‌دهد. آفرودیت او را نجات می‌دهد پیش از آنکه کشته شود، اما دیومد به او حمله کرده و مچ الهه را زخمی می‌کند. آپولون با دیومد روبه‌رو می‌شود و او را از جنگیدن با خدایان برحذر می‌دارد، اما دیومد هشدار او را نادیده می‌گیرد. بسیاری از قهرمانان و فرماندهان به نبرد می‌پیوندند، از جمله هکتور، و خدایان طرفداران هر سپاه تلاش می‌کنند در جریان نبرد تأثیر بگذارند. دیومد و گلاوکس تروایی پس از دوئلی به تفاهم می‌رسند و هدیه‌های نامتوازن رد و بدل می‌کنند، که ناشی از داستان بِلروفون گلاوکس است. هکتور به شهر بازمی‌گردد، از مادرش هکوبا می‌خواهد نماز و قربانی انجام دهد، پاریس را به جنگ تحریک می‌کند و به همسرش آندرومخه و پسرش آستیناکس در دیوارهای شهر وداع می‌گوید. هکتور با آیاس دوئل می‌کند، اما غروب مانع ادامهٔ مبارزه می‌شود و هر دو سپاه عقب‌نشینی می‌کنند. پاریس پیشنهاد می‌دهد گنجینه‌ای که برده است بازگردانده شود و جبران بیشتری هم بپردازد، اما هلن را نه، و این پیشنهاد رد می‌شود. فرار یونانیان (کتاب‌های ۸ تا ۱۵) صبح روز بعد، زئوس خدایان را از دخالت در جنگ منع می‌کند و نبرد از سر گرفته می‌شود. آنها در دشت اردو می‌زنند تا با طلوع آفتاب حمله کنند و آتش‌های نگهبانی‌شان دشت را چون ستارگان روشن می‌کند. آگاممنون اشتباه خود را می‌پذیرد و سفارتی متشکل از اودیسئوس، آیاس و فینیکس می‌فرستد تا بریسیس و هدایای گسترده‌ای به آشیل پیشنهاد دهند، اگر او دوباره به نبرد بازگردد. آشیل و همراهش پاتروکلوس سفارت را می‌پذیرند، اما آشیل با خشم پیشنهاد را رد می‌کند و توهین به آبروی خود را بسیار بزرگ می‌داند. او اعلام می‌کند تنها زمانی به جنگ بازمی‌گردد که تروایی‌ها به کشتی‌های او برسند و تهدید به آتش‌زدنشان کنند. شب همان روز، اودیسئوس و دیومد به خطوط تروآ می‌روند، دولون تروایی را می‌کشند و در اردوگاه برخی متحدان تراکیه‌ای تروآ ویرانی ایجاد می‌کنند. آشیل پاتروکلوس را از اردوگاهش می‌فرستد تا دربارهٔ تلفات أخیون ها اطلاعات جمع‌آوری کند، و در این میان، پاتروکلوس با سخنرانی نستور متاثر شده و از وی می‌خواهد آشیل را برای بازگشت به جنگ قانع کند، یا اگر نپذیرفت، خود سپاه را در زرهٔ آشیل رهبری کند. هکتور رهبری نبرد وحشتناک را برعهده دارد، با وجود نشانهٔ بدی که پیش‌بینی شکست حمله را می‌کند. أخیون ها تحت فشار قرار گرفته و فرار می‌کنند، دروازهٔ دیوار شکسته می‌شود و هکتور وارد می‌شود. پوزیدون از أخیون ها دلسوزی می‌کند و تصمیم می‌گیرد برخلاف فرمان زئوس به آنان کمک کند. در این نبرد، برادرزادهٔ پوزیدون، آمفیماخوس، کشته می‌شود؛ پوزیدون قدرت الهی را به ایدومنه می‌بخشد. پیشگو تروایی، پولیداماس، به هکتور توصیه می‌کند عقب‌نشینی کند، اما او گوش نمی‌دهد. زئوس از دخالت پوزیدون خشمگین می‌شود، اما به هرا اطمینان می‌دهد که تروآ هنوز محکوم به سقوط است، به محض اینکه هکتور پاتروکلوس را بکشد. پوزیدون از میدان جنگ فراخوانده می‌شود و زئوس آپولون را برای یاری تروایی‌ها می‌فرستد. مرگ پاتروکلوس (کتاب‌های ۱۶ تا ۱۸) پاتروکلوس دیگر طاقت تماشای نبرد را ندارد و با گریه نزد آشیل می‌رود. او آشیل را برای سرسختی‌اش توبیخ می‌کند و سپس از او می‌خواهد اجازه دهد به جای او بجنگد و زرهٔ آشیل را بپوشد تا با او اشتباه گرفته شود. آشیل نرم می‌شود و زرهٔ خود را به پاتروکلوس می‌دهد، اما با هشدار جدی او را می‌فرستد تا وقتی که تروایی‌ها عقب رانده شدند بازگردد و از دنبال کردن آنها تا دیوارها خودداری کند. آشیل می‌گوید پس از آنکه همه چیز درست شد، او و پاتروکلوس با هم تروآ را خواهند گرفت. پاتروکلوس نیروهای میرْمیدون را به میدان نبرد هدایت می‌کند و در حالی می‌رسد که تروایی‌ها اولین کشتی‌ها را به آتش می‌کشند. تروایی‌ها در برابر هجوم ناگهانی فراری می‌شوند و پاتروکلوس حملهٔ خود را با کشتن سارپدون، پسر زئوس و یکی از متحدان اصلی تروایی‌ها، آغاز می‌کند. | ## بخش 3: ایلیاد | پاتروکلوس، فرمان آشیل را نادیده می‌گیرد و تا دروازه‌های تروآ پیش می‌رود، جایی که خود آپولون او را متوقف می‌کند. پاتروکلوس ارابه‌ران هکتور، کبریونس، را می‌کشد، توسط آپولون و ایفوربوس تضعیف می‌شود و سرانجام توسط هکتور کشته می‌شود. أخیون ها برای بازگرداندن جسد پاتروکلوس از دست تروایی‌ها می‌جنگند، که تحت فرمان هکتور تلاش می‌کنند آن را به تروآ ببرند. آنتیلوخوس فرستاده می‌شود تا خبر را به آشیل برساند و از او می‌خواهد در بازگرداندن جسد کمک کند. وقتی آشیل از مرگ پاتروکلوس مطلع می‌شود، اندوه او چنان شدید است که مادرش، تتیس، او را از ته دریا می‌شنود. تتیس نیز اندوهگین می‌شود، زیرا می‌داند اگر آشیل هکتور را بکشد، سرنوشت مرگ او رقم خواهد خورد. با اینکه آشیل می‌داند این کار سرنوشت خودش را قطعی می‌کند، سوگند می‌خورد تا هکتور را بکشد و انتقام پاتروکلوس را بگیرد. آشیل برای کمک به بازگرداندن جسد پاتروکلوس ترغیب می‌شود، اما زره‌ای برای پوشیدن ندارد. تروایی‌ها از ظاهر او وحشت‌زده می‌شوند و آکایی‌ها موفق می‌شوند جسد پاتروکلوس را به عقب ببرند. پولیداماس بار دیگر هکتور را به عقب‌نشینی به داخل شهر ترغیب می‌کند؛ دوباره هکتور امتناع می‌کند و تروایی‌ها با غروب آفتاب در دشت اردو می‌زنند. در همین حال، به درخواست تتیس، هفایستوس زره‌ای تازه برای آشیل می‌سازد، شامل سپری به زیبایی ساخته شده.Auden, W. خشم آشیل (کتاب‌های ۱۹ تا ۲۴) صبح روز بعد، تتیس زرهٔ تازهٔ آشیل را می‌آورد و او را در حالی می‌یابد که بر جسد پاتروکلوس گریه می‌کند. آگاممنون همهٔ هدایای وعده داده شده، از جمله بریسیس، را به آشیل می‌دهد، اما آشیل نسبت به آن‌ها بی‌اعتناست. زئوس ممنوعیت دخالت خدایان را برمی‌دارد و خدایان آزادانه به هر دو طرف کمک می‌کنند. خدای رودخانه، اسکاماندر، با آشیل مواجه می‌شود و به او فرمان می‌دهد که کشتار تروایی‌ها را متوقف کند، اما آشیل امتناع می‌کند. دروازه‌های بزرگ شهر برای پذیرش تروایی‌های فراری باز می‌شوند و آپولون آشیل را با تظاهر به تروایی بودن از شهر دور می‌کند. وقتی آپولون خود را آشکار می‌کند، تروایی‌ها به امنیت شهر عقب نشسته‌اند، همه به جز هکتور. سرانجام، آتنا او را با تبدیل شدن به صورت برادرش دیفوبوس فریب می‌دهد و هکتور برای مواجهه با حریف خود برمی‌گردد. سپس آشیل جسد هکتور را به بدترین شکل تحقیر می‌کند و آن را به پشت ارابه می‌بندد و دور شهر می‌کشد. آندرومخه خبر را می‌شنود و به دیوارها می‌آید و هنگام دیدن صحنه پایین از هوش می‌رود. روح پاتروکلوس در خوابی به آشیل ظاهر می‌شود و او را ترغیب می‌کند مراسم تدفین را انجام دهد تا روح او به جهان زیرین برود. پاتروکلوس از آشیل می‌خواهد استخوان‌هایشان را در یک کوزهٔ واحد دفن کند؛ آشیل موافقت می‌کند و جسد پاتروکلوس سوزانده می‌شود. آشیل در غم خود غرق است و روزها را به سوگواری برای پاتروکلوس و کشیدن جسد هکتور پشت ارابه می‌گذراند. زئوس از ادامهٔ تحقیر جسد هکتور توسط آشیل ناراحت می‌شود و تصمیم می‌گیرد جسد باید به پریام بازگردانده شود. به رهبری هرمس، پریام با یک ارابه پر از هدایای جنگی از دشت‌ها عبور می‌کند و بدون دیده شدن وارد اردوگاه أخیون ها می‌شود. آشیل موافقت می‌کند جسد هکتور را بازگرداند و به تروایی‌ها دوازده روز فرصت دهد تا او را به درستی عزاداری و دفن کنند. آشیل از پاتروکلوس عذرخواهی می‌کند، نگران آنکه با بازگرداندن جسد هکتور به او بی‌احترامی کرده باشد. ترجمه‌های منثور از روی ترجمهٔ فرانسوی ایلیاد صورت گرفته و ترجمهٔ منظوم نیز از همان ترجمه‌های منثور فارسی با رویکردی شاعرانه صورت گرفته‌است. ترجمهٔ منثور نخستین ترجمهٔ ایلیاد از سعید نفیسی به همت شرکت بنگاه ترجمه و نشر کتاب در سال ۱۳۳۳چاپ شده و سال‌ها تنها ترجمه از ایلیاد در زبان فارسی بود. دومین ترجمه از جلال‌الدین کزازی توسط نشر مرکز در سال ۱۳۶۸ منتشر شد که ترجمهٔ باستان‌گرایانه یا آرکائیک محسوب می‌شود. | ## جمع‌بندی | ترجمهٔ منظوم سومین ترجمه از ایلیاد که نخستین ترجمهٔ منظومِ ایلیاد محسوب می‌شود از تقی سائس (فرخ) است که در سال ۱۳۹۴ به همت نشر هلتاک چاپ شده که فقط فصل اول کتاب (سرود نخستین) ایلیاد را در بر می‌گیرد.