موضوع مقاله: مدرسه فرهاد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مدرسه فرهاد | مقدمه: (PDF) یکی از مدرسه‌های پیشگام در ایران بود که به دست توران میرهادی، روان‌شناس ایرانی بنیان گذاشته شد. | ## بخش 1: مدرسه فرهاد | او پس از تأسیس مدرسه، کودکستان، دبستان و مدرسه راهنمایی فرهاد را به یک واحد جامع تجربی تعلیمات عمومی تبدیل کرد. توران میرهادی در زمانی که سنت شکنی بسیار دشوار بود، سیستم آموزشی مدرسه فرهاد را با ساختارشکنی نظام آموزشی «معلم محور» ایجاد کرد. در این مدرسه کتابخانه بسیار مهم انگاشته می‌شد و کتاب غیردرسی رابط معلم و دانش آموز محسوب می‌شد. به این ترتیب توران میرهادی سعی داشت تفکر علمی را در نسل کودک و نوجوان و در جامعه تثبیت کند. برای ایجاد عادت و علاقه به مطالعه در کودکان، هفته‌ای یک ساعت برنامه کتابخوانی در مدرسه برگزار می‌شد. توران میرهادی دربارهٔ سیستم آموزشی این مدرسه می‌گوید: بزرگ‌ترین خطری که امروز آموزش و پرورش کشور ما را تهدید می‌کند، عامل اسارت‌بار رقابت است که همه‌گیر شده‌است و با وجود این عامل، نمی‌توانیم انسانهایی سازنده را به جامعه تقدیم کنیم. در آن مدرسه رقابت، جایزه و رتبه‌بندی وجود نداشت و هر کسی با توانایی‌های خودش سنجیده می‌شد و اگر شاگردان مدرسه فرهاد به درجات والا رسیدند به این دلیل بود که خودشان شدند. رقابت، مدارس ما را از کیفیت می‌اندازد ولی امروز تمام طرح‌های آموزش و پرورش به طرحهای رقابتی بدل شده‌است. بیایید این رقابت را به همکاری، همیاری و مشارکت بدل کنیم تا فرزندان ما بتوانند به حداکثر توانایی‌های خود برسند و احساس آرامش بکنند مدرسه فرهاد، شاگرد اول نداشت. هر سال، گروهی از دانش آموزان یک کلاس که عملکرد بهتری در طول سال داشتند، ممتاز شناخته می شدند و گاهی دو سوم دانش آموزان بعضی از کلاسها ممتاز بودند. در حقیقت به جای اینکه فرد تشویق شود، گروه تشویق می شد و دانش آموزان از رقابت فردی اجتناب می کردند. کتاب خوب و ارزنده تنها جایزه ای بود که به دانش آموزان اهدا می شد و گاهی برای تشویق، آنها را به گردش دسته جمعی می برند. در مدرسه فرهاد، به جای اینکه شاگردان را با هم مقایسه کنند، هر دانش آموز را با خودش مقایسه می کردند تا عملکرد تحصیلی و رفتاری او را در طول سال تحصیلی بشناسند و برای بر طرف کردن ضعفها و پرورش توانایی هایش کمک کنند. این طبقه بندی به شاگرد امکان می داد تا خود را زودتر به درجه عالی برساند و پیشرفت خود را بهتر احساس کند. در مدرسه فرهاد، برنامه های متنوعی تدارک دیده می شد تا دانش آموزان با اشتیاق به مدرسه بیایند. به این فعالیت ها مسابقه های ورزشی، جشن های کتاب، بازدیدها و گردش های علمی را هم باید افزود.میرهادی،توران 《 جستجو در راهها و روشهای تربیت 》 بیماری جایزه و شاگرد اولی،نشر دیدار توران میرهادی در کتاب جستجو در راه ها و روش های تربیت درباره روش نوین تدریس در مدرسه فرهاد می نویسد: در تمام دوران بیست و پنج سال کار، ما درباره آموزش و پرورش به گونه ای دیگر فکر می کردیم و آن را به شیوه دیگر می خواستیم. زمانی که کلاس اول دبستان را تاسیس کردیم (1335 ه.ش) نخستین مساله ای را که به آن برخوردیم حقیر و فقیر بودن کتابهای درسی بود. کتابهای کلاس اول با متن « آب – بابا – بار، و سار از درخت پرید، آش سرد شد » با چاپ و تصویر بد و محتوای ضعیف و نامربوط و بی هدف در برابر ما قرار داشت. تا کلاس پنجم، دانش آموزان دو کتاب بیشتر نداشتند: یک کتاب فارسی که مجموعه ای از همه درسهای فارسی، دستور، علم الاشیاء و علوم اجتماعی بود و یک کتاب ریاضی با روش بخوان و حفظ کن و بگو. میان کودکان فعال و پرشور و کنجکاوی که صدها سوال داشتند و علاقمند به آموختن بودند و با این کتابها هیچ ارتباطی برقرار نمی شد. دانش آموزان را می بایست محدود و حقیر می کردیم تا بتوانند با کتابهای درسی خود رابطه برقرار کنند، و این در واقع برعکس روشی است که تعلیم و تربیت باید دنبال کند. معلم کلاس اول ما که به روش تدریس خواندن و نوشتن مسلط بود محتوای برنامه را تغییر داد و سنت گذار مدرسه شد. زمانی که همین شاگردان به کلاس سوم ابتدایی رسیدند، تنظیم کتاب تازه ای را به نام کتاب علوم تجربی برای آنها شروع کردیم. معلم درباره موضوعهایی که بچه ها معین می کردند مطالعه و تحقیق می کرد و وسایل آزمایش و کتابهای مربوط به موضوع و تصاویر مناسب را به کلاس می آورد. بعد از آزمایش، مشاهده تصاویر و بحث و بررسی و احیانا مطالعه بخشهایی از کتب موجود درباره آن موضوع، نتیجه کار به صورت متنی در می آمد و روی تخته سیاه نوشته می شد. دانش آموزان آن متن را در دفترشان وارد می کردند و سپس به مصور کردن آن می پرداختند. این کتاب برای ما خیلی با ارزش شد، زیرا از یکسو نیازهای دانش آموزان را در برداشت و از سوی دیگر روشهایی را که با کمک آنها می توانستیم طبیعت، و مسائل علمی را بشناسانیم به ما می نمایاند. از دامنه کوههای شمالی تهران تا کوره های آجرپزی را، که آن زمان، هنوز در جنوب تهران بود، همه را زیر پا گذاشتیم. تعدادی از موزه های تهران را دیدیم، با محله های قدیمی شهر آشنا شدیم، از نظر زمین شناسی هم با جمع آوری نمونه هایی از سنگها و ماسه و خاک رس مطالعاتی انجام دادیم. از هر گردشی که برمی گشتیم، بحث عمومی داشتیم و نتیجه بحث روی تخته سیاه به صورت یک متن آماده در می آمد و در آلبوم شهر ما تهران وارد می شد. میرهادی،توران《 جستجو در راهها و روش های تربیت 》مدارس تجربی،نشر دیدار توران میرهادی درباره پرورش قدرت خلاقه دانش آموزان مدرسه فرهاد در کتاب جستجو در راه ها و روش های تربیت می نویسد: در کار پرورش قدرت خلاقه به دو دسته از عوامل برخوردیم: دسته اول، عوامل تقویت کننده؛ دسته دوم عوامل بازدارنده. عوامل تقویت کننده، عواملی هستند که به غنی کردن ذهن، حوزه عمل و فنون ارائه دهنده کمک می کنند. قصه می گفتیم یا با هم قصه می ساختیم و بعد آن را به صورت تصویر بازآفرینی می کردیم. وقتی به دانش آموزانی بر می خوردیم که از کاغذ و رنگ وحشت داشتند، بازی روی کاغذ را عنوان می کردیم. از دانش آموزان می خواستیم مداد خود را بر کاغذ سفید بگذارند و بعد با مداد در همه گوشه و کنارهای صفحه کاغذ سیر و سیاحت کنند. حاصل عموما رنگ آمیزی جالب توجهی به دست می داد و ترس دانش آموز را از کاغذ و مداد و رنگ از بین می برد. برای هر کلاس وسیله کار دیگری در نظر می گرفتیم یا هر سه ماه وسیله کار را تغییر می دادیم. عموما در کودکستان، گچ، مداد شمعی، مداد رنگی، ماژیک، آب رنگ، نقاشی با انگشت، چسباندن قطعات کاغذ و پارچه و پولک آزاد و موم و خمیر به کار گرفته می شد ولی در دبستان مداد شمعی، ماژیک، مداد رنگی، پاستل و آبرنگ از کلاس اول تا پنجم به عنوان وسیله اصلی مورد استفاده قرار می گرفت و در کلاسهای راهنمایی رنگ روغن و انواع پاستل و رنگ پوستر بیشتر کار می شد. گاه مربی کودکستان یا معلم هنر با استفاده از اجزاء نقاشیهای همه شاگردان تابلوی بزرگی درست می کرد. دهکده با خانه ها، جنگل با درختان و حیوانات، گلزار با انواع گلها و سبزه ها، آسمان و انواع پرندگان، فرودگاه با هواپیماها و هلیکوپترها، خیابان با خانه ها و وسایل نقلیه و... دانش آموزان با مشاهده این کار دسته جمعی شوق تازه ای در خود احساس می کردند و قدرت بیشتری می یافتند. کار گروهی، همواره جزئی از برنامه بود – دانش آموزان می توانستند بین پنج موضوع یکی را انتخاب کنند و بر اساس آن با هم به مشورت و تبادل نظر بنشیند و طرح اولیه خود را به وجود آورند. در مورد دانش آموزان دوره راهنمایی، مطالعه آثار هنرمندان بزرگ، رفتن به موزه ها، بررسی انواع هنرها، آشنایی با تاریخ هنر ایران، مجموعه ای از عوامل تقویت کننده را به وجود می آورد. از آموزش فنی نیز عامل تقویت کننده ساختیم به این ترتیب که طرز آمیختن رنگها، طرز استفاده از قلم مو، چاپ با سیب زمینی، استفاده از چوب و شمع کف پوش برای چاپ (طرح قلمکار گونه) حوزه عمل دانش آموزان را غنی می کرد. در هر حال در تمام این فعالیتها معلم هنر توجه داشت که آزادی دانش آموز حفظ شود تا او تواناییهای خود را کشف کند و پرورش دهد. میرهادی،توران 《جستجو در راهها و روشهای تربیت 》پرورش قدرت خلاقه در مدرسه فرهاد،نشر دیدار توران میرهادی درباره کتابخانه، آزمایشگاه و تکالیف نوروزی مدرسه فرهاد در کتاب جستجو در راه ها و روش های تربیت می نویسد: یکی از نخستین اقدامات ما در جهت خودیاری، به وجود آمدن کتابخانه مدرسه بود که از پنجاه جلد کتاب اهدایی دانش آموزان شروع شد تا به حدود هشت هزار جلد کتاب رسید و مثل هر کتابخانه آموزشگاهی مجهز، بخشهای کتابهای علمی و مرجع آن بتدریج جوابگوی بسیاری از سوالات نسل جوان و پژوهشگر می شد و به صورت یک مرکز تحقیق و کارآموزی از طرفی برای برنامه ریزان درسی و از طرف دیگر برای کتابداران سایر مدارس در آمده بود. مخزن بزرگی از تصاویر آموزشی، اسلاید و فیلم استریپ، آلبوم های گوناگون، روزنامه های دیواری به کار آن ابعاد گسترده ای داده بود. کار آنقدر وسعت پیدا کرد که مرکز تکنولوژی آموزشی بتدریج از کتابخانه جدا شد و فضای جداگانه ای را به خود اختصاص داد. کتابخانه، با برنامه منظم ایجاد عادت به مطالعه در دانش آموزان، برنامه امانت کتاب و برنامه های بزرگ، برنامه های درسی را از محدوده کتابها خارج می کرد و با زندگی و نیازهای دانش آموزان منطبق می ساخت. برنامه از یک گنجه کوچک در راهروی مدرسه شروع شد و بتدریج گسترش یافت تا جایی که آزمایشگاه و موزه مدرسه یک مرکز فعال برای همه دانش آموزان پنج تا چهارده سال ما شد. هر کس به سفر می رفت بهترین ارمغانی که می توانست برای مدرسه بیاورد، نمونه های مواد مختلف، تصاویر، نشریات و نقشه ها، آثاری از هنرهای دستی بومی بود. شاگردان ما عموما در سفرهای نوروزی و تابستانی به جمع آوری انواع مواد می پرداختند. علاوه بر آن عموما نمونه هایی از حیوانات زنده، مثل پرندگان یا خرگوش، گربه، سگ و اردک و... نمونه هایی نیز از گیاهان و حیوانات خشک شده یا نگه داری شده در الکل به مدرسه اهدا می شد. نوروز فرصت خوبی بود تا نیازهای گوناگون دانش آموزان را از طریق خودیاری برطرف کنیم. به همین سبب به جای تکالیف آموزشی، تمرین و رونویسی و امثال آن طرحی بزرگ تنظیم می کردیم. کلاسهای اول میوه های ایران، کلاسهای دوم گیاهان ایران، کلاسهای سوم جانوران ایران، کلاسهای چهارم رودها و دریاچه ها و کوههای ایران، کلاسهای پنجم استانهای ایران، کلاسهای ششم تاریخ ایران و بزرگان ادبیات فارسی را انتخاب کردند. به هر دانش آموز موضوعی برای تهیه داده شد و او می بایست درباره آن از طریق پرسش، مطالعه و جستجو، مطالبی جمع آوری کرده آنها را در صفحات بزرگ دفتر نقاشی، نوشته با تصویر و نقشه تنظیم کند. پس از آن فهرست الفبایی هر جلد را نوشته مجموعه را به صحافی دادیم و فرهنگنامه ای موضوعی در هشت جلد به دست آوردیم. بدین ترتیب دو کتاب مرجع قابل استفاده برای دانش آموزان، تهیه شده توسط خودشان، به دست آمد. در میان تکالیف دیگر نوروزی ما، می توان از نویسندگی خلاق، داستان نویسی و تهیه کتاب، تهیه مجله، تهیه روزنامه دیواری، مطالعه طبیعت، آزمایشهای ساده و شرح آن، گردشی در استانهای ایران، سیری در کشورهای جهان، سفرنامه، یادداشتهای روزانه، تهیه مجموعه تصاویر حیوانات و جانوران و لغتنامه کودکان و نوجوانان نام برد. میرهادی،توران 《 جستجو در راهها و روشهای تربیت 》نیازها و خودیاری،نشر دیدار توران میرهادی درباره ایجاد و پرورش روحیه تعاونی و تقویت آن در مدرسه فرهاد در کتاب جستجو در راه ها و روش های تربیت می نویسد: ما در مدرسه فرهاد، ایجاد و پرورش روحیه تعاونی و تقویت آن را هدف قرار داده بودیم؛ می خواستیم سنت مذهبی " هر چه داری با همسایه ات تقسیم کن " بین دانش آموزان، به صورت عملی اجرا شود؛ می خواستیم به کار جمعی در اشکال گوناگون بپردازیم. می خواستیم آنها ایثار را از همان کودکی بیاموزند و از آنچه مال خود می دانستند با رضایت جدا شوند، از آنچه دارند به نفع دیگران استفاده کنند و از این کار لذت ببرند، و روحیه خدمت کردن پیدا کنند. سازمان دادن این کار به گونه ای شوق انگیز، همراه با تداوم لازم، بدون حالت نمایشی بلکه واقعی، آسان نبود. تعاون در خارج از مدرسه و مدارس و سازمانهای دیگر تعاون در داخل مدرسه و خانواده سپردن اداره مدرسه به دانش آموزان، کمک به امور ناهارخوری، اداره کلاسها در مواقع اضطراری (مثل یخبندان و برف و بوران ) توسط شاگردان بزرگتر، کمک به مربیان کودکستان در مواقع ناهار و خواب، اجرای برنامه بازیهای آموزشی در ساعات استراحت بعد از ظهر، به عهده گرفتن نظافت مدرسه، کمک در گلکاری، کارهایی بود که همه دانش آموزان در آن شرکت داشتند. " هر چه داری با دوستت تقسیم کن "، کارهای گروهی داخل کلاس، تدریسهای انفرادی توسط خود دانش آموزان، ایجاد روحیه تعاونی در داخل کلاسها را در زمینه های مختلف تقویت می کرد. در هنگام نوروز، در روز خانواده، و در برنامه تابستانی، دانش آموزان همواره تشویق می شدند که در جهت خانواده و دوستان کار کنند. کارتهای تبریک را به دست خود تهیه می کردند، عیدی نوروز خانواده را که عموما یک تقویم اختصاصی بود، خود می ساختند و در خانه مسئولیت قبول می کردند. با برنامه خودسازی و قهرمانی، امکان این را می یافتیم با این دانش آموزان به صحبت بنشینیم، خودخواهی و خودپسندی و خود محوری را با آنها تجزیه و تحلیل کنیم و آنها را به سمت کارهای مفید به حال جمع سوق دهیم. تعاون در خارج از مدرسه و مدارس و سازمانهای دیگر کوشش ما این بود که هر سال لااقل دو برنامه بزرگ تعاونی اجرا کنیم. یک برنامه همواره در نوروز، انجام می شد و با توجه به اینکه روز جهانی کتاب کودک، در 14 فروردین برگزار می شد، زمینه مناسبی برای کار ما ایجاد می کرد. اهداء کتاب به مدارس دیگر، کمک به تاسیس کتابخانه مدرسه، علاقه مند کردن کودکان روستاها به مطالعه، هدف این برنامه تعاونی بود. از همه دانش آموزان از کوچکترین تا بزرگترین آنها دعوت می کردیم از عیدیهای خود کتابی برای دوستی ناشناس تهیه کنند، برای او نامه ای همراه با پیامی بنویسیند، یا نقاشی کنند و در نخستین روز باز شدن مجدد مدرسه در سال نو، آن را به مدرسه بیاورند. در روز چهاردهم فروردین و روزهای پس از آن، نمایشگاهها ابتکار خاص به خرج می دادند. پس از آن نمایشگاه بزرگ کتاب در حیاط مدرسه تشکیل می شد و کلاسها جداگانه به دیدن این نمایشگاه می آمدند. نمایندگان کتابخانه، سپس این کتابها را تقسیم بندی و بر اساس کلاسهای دبستان بسته بندی می کردند. تجربه به ما نشان داده بود که نباید کتابها را به مدیر مدرسه تحویل دهیم زیرا خطر محبوس شدن آنها در گنجه دفتر وجود داشت. به همین دلیل شاگردان، خود را آماده می ساختند و پس از پی بردن به تعداد دانش آموزان هر کلاس و با اجرای یک برنامه 15 دقیقه ای در یکایک کلاسها، به هر دانش آموز یک کتاب اهدا می کردند. این برنامه عموما شامل معرفی کتاب، صحبت درباره چگونگی تشکیل کتابخانه کلاس و مدرسه، و راهنمایی کلی درباره مطالعه بود. فرستادن کتاب به مدارس دور افتاده و به روستاها از طریق دانشجویان دانشگاه ابوریحان که معلم روستا بودند انجام می دادیم. از آنها می خواستیم از کتابهایی که خوانده اند و دوست داشته اند تعدادی را برای ارسال به روستاها اهدا کنند. دانش آموزان، هر یک تهیه یک بسته را که شامل حوله، صابون، مسواک، خمیر دندان، دفتر، مداد، خودکار و... منظور ما اجرای نقش یک سازمان خیریه نبود بلکه می خواستیم دانش آموزان ما یاد بگیرند آنچه دارند با دیگران تقسیم کنند و انتظار هیچگونه پاداشی هم نداشته باشند. البته گاه از یک روستا نامه ای همراه با گلدوزی کودکانه و کوچکی یا کاردستی ساده ای می رسید. مشاهدات این قطعات که در گنجه ای موزه مانند نگه داری می شد، لمس آنها و دست به دست گرداندن آنها برای دانش آموزان ما مفهوم خاصی داشت. در این برنامه تعاونی، گاه خانواده ها نیز شرکت می کردند و امکانات وسیعتری در اختیار مدرسه می گذاشتند، بطوری که پس از انقلاب، رفع نواقص تجهیزاتی تعدادی از مدارس تازه ساز را نیز در برنامه گنجاندیم. برنامه های کمک به سیلزدگان، زلزله زدگان، قحطی زدگان، در مواقع خود به سرعت سازمان داده می شد و عموما شرکت دانش آموزان در آنها بسیار فعالانه بود. از کارهای دیگر خارج از مدرسه، ایجاد روابط دوستانه و مداوم با سازمانهای موجود در محیط و محل بود. موفق شدیم با یکی از این دو موسسه خیریه، که سازمان سرپرستی وزارت دادگستری بود، ارتباط دائم برقرار کنیم. مدیریت این سازمان را خانم گلستان، از نخستین همکاران مدرسه فرهاد، به عهده داشت و در حدود چهل پسر از 5 تا 16 سال را اداره می کرد. زیرا او موفق شد این پسران را در راه رسیدن به شخصیتهای متعادل و مفید و قوی کمک کند. تربیت انواع مسابقات، شرکت در برنامه های نمایشگاهی و هنری یکدیگر، استفاده از کتابخانه مدرسه هر سال چندین بار انجام می شد و تا زمانی که تناسب سنی شاگردان دبستان اجازه می داد ادامه یافت. | ## بخش 2: مدرسه فرهاد | خاطرم هست در آخرین مسابقه بسکتبال، قد پسران سازمان چنان بلند شده بود که پسران کلاس پنجم دبستان به هیچوجه از عهده دفاع بر نمی آمدند. چندین بار نیز به دیدن کودکان معلول بیمارستان رفتیم و سعی کردیم به این همسایگان خردسال خود کمک کنیم. تجربه ما در این برنامه نشان داد که وقتی با هم هستیم نیروی لایزالی پیدا می کنیم و راه حل بسیاری از مسائل پیدا می شود. میرهادی،توران《جستجو در راهها و روشهای تربیت》تعاون در خانواده و مدرسه،نشر دیدار سوزان حبیب با ذکر خاطره هایی از مدرسه فرهاد می نویسد: دانش آموزان مدرسه، عموما دانش آموزان "نخبه"ای نبودند. اکثر آنها در خانواده هایی از طبقه ی متوسط، اغلب تحصیل کرده، و اگر بخواهیم صفتی به آنها بدهیم، "معمولی" بودند؛ برخی باهوش تر، برخی پرتلاش تر، در مقابل برخی پرتحرک و ناآرام و درس خوان و درس نخوان، از همان هایی که در هر مدرسه ای هست. قرار بر این بود که توانا توانایی اش را با تلاشی دوجانبه با ضعیف به اشتراک بگذارد. چرا که قدرت در توانمندی های فردی نیست، که هر کس در حیطه هایی تواناست و در حیطه هایی نه. صداقت و کوشش توران خانم و محسن خان، معلمان و تک تک کارکنان، ارتباطی که بین مدرسه و اولیاء بود، همه نقش موثری نه تنها در تحصیل و کسب دانش، بلکه در شکل گیری شخصیت دانش آموزان و حتی به جرات می نویسم، شخصیت خانواده ها داشت. ولی هرچه بود، هماهنگی، همدلی، همراهی و هم-تلاشی در پندار و گفتار و رفتار نیک بود. در مدرسه ی فرهاد، درس های معمول و رایج و از "باید"های نظام آموزشی با معلمانی که شرایط مدرسه را می پذیرفتند و شاید از سوی وزارت آموزش و پرورش به مدرسه معرفی می شدند، تدریس می شد. معلمانی بودند که اغلب با وقوف به شرایط زندگی ساده ی خانواده ی میرهادی و خمارلو، و با همان حقوق معمول معلمی در مدرسه درس می دادند. در مدرسه به همت محسن خان آزمایشگاه کوچکی در محوطه ی حیاط برپا شده بود؛ آزمایشگاهی با وسایلی که اغلب به کار دروس علوم و دیگر درس ها می آمد. آموزش زبان انگلیسی در مدرسه از همان ابتدای راه آغاز می شد و در سال های بعد ادامه می یافت. ساعت های بعدازظهر مدرسه، عموما به دروس کاردستی، موسیقی، کتابخوانی، هنر، انگلیسی و ورزش می گذشت. از نانوایی و سبزی فروشی محل گرفته تا موزه ها و پارک ها و حتا سینما رفتن های گروهی. چون، آموختن خاص دانش آموزان نبود، امری بود جمعی، و آموختن کسب توانایی است و کسب توانایی، شیرین. به گفته ی یکی دیگر از دانش آموزان پیشین فرهاد، برزین مبشر(استاد دانشگاه آریزونا): "با دانش امروز متوجه می شویم که در مدرسه ی فرهاد فعالیت های مرتبط با هر دو نیم کره ی مغز با هم انجام می شد و این امر در آموزش صحیح ما بسیار مهم بود". اما آموزش را از پرورش جدا نمی دانند، پس پرورش ذهن کودک چگونه و به چه شیوه هایی بود؟ صداقت، تلاش، نظم، همدلی، پشتیبانی از یکدیگر، مسئولیت پذیری، و بسیار دیگر نکات ریز و درشت را دانش آموزان به حرف نمی شنیدند، یا اگر می شنیدند، بیشتر از آن را به چشم و به عمل، می دیدند. از هر جهتی که در حیاط حرکت می کردیم، از جلوی در و پنجره کتابخانه عبوری داشتیم، نگاهی به درون می انداختیم، و در کتابخانه را بسته و درون اش را خالی از دانش آموزان و کتابدار و معلم، به یاد نداریم. کتابخانه با ایده ی اهدای کتاب از سوی دانش آموزان پایه گذاری شد، با اهدای کتاب به کتابخانه و مدارس دیگر، جوانه زد و با راهنمایی های توران خانم، اعلام نیازهای معلمان و مدیریت و خلاقیت خانم ها محبوب نورصالحی، پروین فخاری نیا، و بعدها خانم عنایتی به انواع شکل های مختلف در آموزش مدرسه دخیل بود. فروغ چنگیزی در جایی از توران خانم نقل قولی می کند: من خواهشم این است که بچه های تان را با بچه های دیگر مقایسه نکنید. اجازه بدهیم از کمک کردن به هم لذت ببرند و در کنار هم باشند و بتوانند در مسائل زندگی و روزمره، در کنار هم باشند. روز پنج شنبه ی گذشته، از من خواستند که درباره کتابخانه ی آموزشگاهی در نمایشگاه کتاب صحبت کنم. من مطلبی که آن جا گفتم این است که شما فکر می کنید برای کتابخانه مدرسه باید پول داشته باشید؟ و شیرین تولایی در پاسخ نوشته است: یادم آمد زمانی که توران خانم کتابخانه مدرسه را با کمک خانم نورصالحی سر و سامان می دادند شرط عضویت در کتابخانه هدیه ی کتاب بود. بله کتابخانه ی مدرسه ی ما مثل همه ی کارهای دیگر در مدرسه با کار و تلاش جمعی و شرکت ما بچه ها در امورات مدرسه شکل گرفت. تنوع برنامه ها، تنوع شیوه ی آموزش را به همراه می آورد که با شور و انرژی سنین کودکان دبستانی هم ذات بود. کتابخانه در طول ماه های تابستان در روزها و ساعات مشخصی باز بود و امکان کتاب گرفتن و مطالعه همواره پشتیبانی می شد. خاطره ی شیبا ملک (دبیر ریاضی و فیزیک) از کتابخانه و کتابداری چنین است: کار کردن در کتابخانه پرستیژ بود. در مدرسه، هنگام زنگ تفریح مسئول کتابخانه دوان دوان به سمت کتابخانه می دوید تا کمک خانم نورصالحی باشد. توران خانم یک صندوق نامه ها گذاشته بود که جایش را در خاطرم نیست و ما اگر پیشنهاد یا حرفی داشتیم، برای شان می نوشتیم. من از آن جا که بسیار شیطنت می کردم گاه کل کلاس با من قهر می کرد و زنگ تفریح سخت تنها می ماندم. من کی دوبار تلویحا از خانم نورصالحی خواسته بودم مسئول کتابخانه و کمک او باشم، ولی پاسخی نگرفته بودم. فردای آن روز خانم نورصالحی با مهربانی مرا به کتابخانه دعوت کرد و گفت: چه بهتر که تو بیایی زنگ تفریح در کنارم باشی. و خلاصه چند زنگ تفریح کتابداری همان و تجدید دوستی ها به بهانه ی امانت دادن کتاب، همان. در همان عالم کودکی برایم جالب بود که در مدرسه ای با حدود سیصد دانش آموز، توران خانم نویسنده ی نامه را شناخته بود. مدرسه حیاطی داشت که به یقین می نویسم، در خاطر تک تک فرهادی ها نقش بسیار پررنگی دارد. به دلیل ادامه ی آمد و شد به مدرسه در طول تابستان، حیاط و کتابخانه را می دیدیم، اما دیدن حیاط در روز اول ماه مهر، با گل های سلوی سرخ مرتب کاشته شده لابه لای درختان بلند کاج و توت و دیگر درختان، شوقی دیگر داشت. این حیاط تمام آنچه در مدرسه به ما آموخته می شد را شاهد بود: از صبح زود، روی خطوط مورب سبزرنگ کف حیاط صف بستن مان، ورزش و سرود صبحگاهی (اغلب با هدایت محسن خان) و صحبت های توران خانم یا دیگر معلمان، به صف به کلاس رفتن مان؛ پیش و پس از زنگ و در زنگهای تفریح از میله قرمزها و میله های بارفیکس و درخت توت بالا رفتن ها؛ زنگ های ورزش با آقای عسگری؛ بازی های دسته جمعی یا گروهی؛ مسابقات دو، زنگ آرامش بعد از صرف نهار، که بچه ها در آن زمان دل خوشی از آن نداشتند، ولی رعایت آن بسیار ضروری بود و فرصتی دوباره برای به کتابخانه رفتن و سپری کردن زمانی پربار؛ نمایشگاه های مختلفی که در طول سال پربار می شد؛ گردهمایی های مختلف، از جمله گردهمایی ها با فارغ التحصیلان مدرسه در اردیبهشت ماه هر سال، گردآوری کمک به مدارس و کودکان دیگر، از جمله کودکان سیل یا زلزله زده در دوره های مختلف، تا شیطنت های پیش از گردش علمی رفتن ها و بالماسکه های به یادماندنی و بسیار بسیار موارد دیگر، همه در حیاط مدرسه رخ داد و در ذهن ما زنده است. حبیب،سوزان《مجله بخارا》ش ۱۱۳،ص ۱۸۵ کفایت رائین معلم کلاس اول در گفتگو با سوزان حبیب درباره یک روز کاری در مدرسه فرهاد می گوید: سوزان حبیب: اجازه بدهید یک روز کاری در مدرسه فرهاد را با هم مرور کنیم. در زمان ما کار مدرسه، با سلام و صبح بخیر با مش رمضون و محسن خان و خانم نظیف کار (ناظم دوران ما) و بعد رساندن کیف و کتاب به کلاس و رساندن قابلمه های غذای نهار به "مادران" نازنین مدرسه، کمی بازی و شیطنت با همکلاسی ها و دوستان، با ورزش صبح گاهی و سرود خوانی آغاز می شد. گاهی هم توران خانم با ما صحبت می کرد و پیام هایی را که لازم می دانست با ما در میان می گذاشت. کفایت رائین: بله، سرود خوانی و ورزش جمعی در هوای آزاد صبح گاهی و در نتیجه ایجاد انرژی و شادی هم از کارهای مفید توران بود. اوایل توران خود حرکات نرمش و ورزش را آغاز می کرد و سپس جای او را ما معلمان پر کردیم. البته بعدتر روال معمول این شد که محسن خان هدایت ورزش صبح گاهی را به عهده گرفت و برای سرودها هم برنامه ی هفتگی ای تنظیم شد. و سرودها و آوازهای دیگر که شما سال گذشته با سیمین و توران دوباره آن ها را خواندید و فیلمی هم از آن ساخته بودید که دیدنش خاطره های بسیاری را در ما زنده کرد. کفایت رائین: در آن زمان مدرسه کوچک بود و حل مسائل و مشکلات به راحتی امکان پذیر بود. با توجه به توضیحاتی که داده می شد کودکان به خوبی صدای حروف را تشخیص می دادند و متوجه می شدند که هر کلمه از چند صدا (حرف) تشکیل شده است. به این طریق نوآموختگان به سادگی دروس را یک به یک یاد می گرفتند و ما هم درک می کردیم که کودکان پای خود را محکم در جای مناسب قرار داده اند. پس از سه ماه اول، با توجه به پیشرفت اولیه، تغییرات آغاز می شد و صوت آموزی تبدیل به نوشتن کلمات به صورت جمله می شد. ابتدا بچه ها جملات ساده و کوتاه مثل "سیب سرخ است" را می نوشتند و پس از آن روز به روز و ماه به ماه قادر به نوشتن جملات طولانی تر می شدند. پر کردن جملات با جای خالی بعضی کلمات و یافتن کلمات مناسب به تجربیات ذهنی آنان کمک بیشتری می نمود. آموزش علوم بیشتر تجربی بود و از طریق مشاهده، بیان و توضیح کامل، با کمک معلم و دانش آموزان انجام می شد. در آموزش ریاضی نیز به همین گونه، سعی بر این بود که ریاضی و مفاهیم آن بسیار ساده و جالب توجه باشد تا پایه و اصول آن درست پی ریزی شود و آنان را تشویق و ترغیب به آموختن کنیم، راه ها هموار شود و نتیجه ی مطلوب به دست آید. سوزان حبیب: توران خانم بارها در مصاحبه ها و نوشته های شان گفته و نوشته اند که شما در مدرسه ی فرهاد همراه با بچه ها کتاب درسی کلاس اول را می نوشتید. چه کاستی یا کاستی هایی در کتاب های آن زمان دیده بودید که نیاز به چنین کاری را احساس می کردید؟ بعد از پنجاه سال دوری از کار تدریس به یاد آوردن و بازسازی گذشته در ذهن مشکل است. به یاد دارم شخصیت های دارا و سارا در سال های 1330 یا 1332 وارد کتاب های درسی شدند. به این معنی که در کتاب جملات ساده ای برای توانمند شدن کودک در خواندن و نوشتن بود اما این جملات از آن جا که به هم مرتبط نبودند، برای کودک ایجاد ابهام می کردند. به عنوان مثال در صفحه نوشته شده بود: "سار از درخت پرید." و در همان صفحه در خط پایینی نوشته شده بود: "آش سرد شد." و به همین منوال جملاتی بی ارتباط با هم ادامه پیدا می کرد. درس جدید را با کلمات جدید دنبال می کردیم و به این ترتیب روی تمام متن آشنا می شدند. اگر لازم بود، درسی از علوم هم داده می شد تا همه ی متن در ذهن دانش آموز جای بگیرد. مثلا اناری به کلاس می بردیم، بچه ها انار و دانه هایش را می دیدند، می خوردند و نقاشی می کردند و چه بسا از آب انار به عنوان رنگ در نقاشی شان استفاده می کردند و مجموعه ی این فعالیت ها سبب می شد تا همه ی مطالب در ذهن کودک جا بگیرد. این کارها را برگ برگ به دفتر مدرسه تحویل می دادیم و به این ترتیب کتاب کلاس اول شکل می گرفت. فکر می کنم داستان یا شعری از او در کتاب اشعار فولکلوریک ایران بود که ما در کلاس به صورت شعرخوانی یا تئاتر با بچه ها اجرا می کردیم: "تو که ماه بلند آسمونی، منم ستاره می شم دورتو می گیرم..." سوزان حبیب: برای باقی کلاس ها چطور؟ ولی در کل می توانم بگویم اصلا کتابی برای کودکان نداشتیم، اگر هم بود، انگشت شمار بود. توران در نمایشگاه کتاب در سال 1335 یا 1336 در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران این موضوع را مطرح کرد. روی یکی از پانل ها یک علامت سوال بزرگ با مقوا چسباندیم، به این معنا که "پس کتاب و ادبیات کودک کجاست؟". پانل های بعدی هم به صبحی یا دیگران اختصاص داشت و همین طور کتاب ها و مجله های خارجی، کتاب های لمسی و نمونه های دیگر کتاب که به نمایش گذاشته شد. در این مدت ابزار کار لازم را مدرسه تهیه می کرد و یا از کودکان و والدین می خواستیم تا ابزار لازم را تهیه کنند. مثلا بچه ها روزنامه یا کاغذ رنگی را با قیچی می بریدند و با چسب روی کاغذ می چسباندیم. توران فقط یک نکته می گفت و ما دیگر نمی پرسیدیم و خودمان کار می کردیم، مثلا یاد گرفته بودیم که عدس را هم می شود روی کاغذ چسباند، ریگ را هم. سوزان حبیب: از گفته های شما این طور برمی آید که در آن زمان هنوز انتخاب معلم برای درس ها تخصصی نشده بود. یکی فینگرپینت یا رنگ انگشتی بود که خودمان با نشاسته و رنگ قنادی و کمی پودر تالک می ساختیم و بچه ها با انگشتانشان روی کاغذ نقاشی می کردند، دیگری هم کاری بود که با مداد شمعی و آب رنگی که با رنگ قنادی می ساختیم، انجام می دادیم. جهش یا بازی های گوناگون با توپ، یا معلق زدن را هم به شکل صحیح در امجدیه یاد گرفتم و آنچه را بچه ها نیاز داشتند با ایشان تمرین می کردیم. سال اول و دوم مدرسه کم کم شکل اصولی به خود می گرفت؛ کتاب خوانی، موسیقی، هنر به دانش آموزان تمام رده های سنی ارائه می شد. کفایت رائین: در طول دوران همکاریم با مدرسه ی فرهاد شاید بتوانم ادعا کنم که تا حدی در همه ی امور کمک و یاری دهنده ی توران بودم. مثل رساندن بچه ها به خانه، که توران خودش همراه با آقای گنجیان بچه ها را صبح ها از خانه می آورد و بعدازظهر هم به خانه می رساند. در این میان، هرچه بیشتر می گذشت، من هم به نوبه ی خودم تجربیات بیشتری به دست می آوردم. در خانه کارهای روزم را مرور می کردم و خطاهای خودم را پیدا می کردم و مراقب بودم که دیگر تکرار نکنم. بچه ها خودشان در این رشد و نمو تدریجی سهیم بودند ما طی 25 سالی که در مدرسه فرهاد کار کردیم، سعی کردیم که بچه ها علم را بفهمند، درک کنند، تجربه کنند و آن را به صورت چهار تا جواب به سوال دادن نبینند. در واقع تربیت را به صورت " بر خود مسلط شدن " ببینند و در مرحله بعد "فعال شدن" در جامعه کوچک، یعنی بتوانند اگر مشکلی دارند، راه حل آن را خودشان پیدا کنند و اگر در جامعه ای به نام مدرسه زندگی می کنند، فردی فعال و تاثیرگذار شوند و در مدرسه کمک باشند. الان هم که فکر می کنم، درمی یابم که من در این زمینه خیلی بیشتر از بچه های مدرسه شاگردی کردم و از آنها فراوان آموختم؛ از ابتکارهایشان، از اظهارنظرهایشان و از عکس العمل هایشان در موارد مختلف. اگر خانواده بتواند این زمینه را در مدرسه پیاده کند و آرام آرام این بندها را چه برای معلم و چه برای نظام مدرسه بشکند و از جامعه کوچک بچه ها، جامعه ای فعال و سازنده به وجود بیاورد، که این از کارهای اساسی انجمن های اولیا و مربیان می تواند باشد، آن وقت مدرسه دیگر نظامی بسته نیست بلکه واحد فعال اجتماعی است که می تواند در بسیاری موارد حرکتی بسیار سازنده داشته باشد. در واقع خانواده ها اگر بتوانند خودشان را برای چنین نگرشی آماده کنند، فکر می کنم تحولی بزرگ در آموزش و پرورش کشور ما به وجود بیاید.احمدی شیرازی،مریم《نقش خانواده در جامعه》یک گفتگوی تلویزیونی،گفتگویی با توران میرهادی،شرکت تهیه و نشر فرهنگنامه کودکان و نوجوانان در دبستان ساعتی به نام زنگ کتابخانه داشتیم! این ساعت درسی در دل بسیاری از ما عشق و علاقه به کتابخوانی را کاشت و سبب برقراری ارتباط ما با کتابخانه شد. زنگ کتابخانه بعدازظهرها بود، گاه سرمان را روی میز می گذاشتیم و گوش می کردیم به داستانی که خانم معلم می خواند. در نیمه های داستان کتاب را کنار می گذاشت و می پرسید: "فکر می کنید آخرش چه می شود؟" و این سوال ما را به تخیل وامی داشت! زنگ کتابخانه به پایان می رسید و ما برای امانت گرفتن کتاب صف می کشیدیم و معمولا کتاب را برای مدتی کوتاه امانت می گرفتیم تا نوبت خواندن به همه برسد. اگر فیلم سینمایی مرتبط با کتابی به نمایش درمی آمد، توران خانم ترجیح می داد که پیش از دیدن فیلم کتاب را بخوانیم و بعد برای دیدن آن فیلم ما را به سینما می بردند. او می گفت که اول فیلم را ببینید دیگر نمی توانید برای داستان در ذهن تان تصویر سازی کنید. | ## بخش 3: مدرسه فرهاد | دست به دست شدن کتاب ها و در انتظار نوبت ماندن، فضای کتابخانه را پرهیجان تر می کرد. از میان کتابهای گوناگون، کتاب در جست و جوی فسیل زنده، تو هرگز نخواهی کشت، جاناتان مرغ دریایی و هم چنین کتاب های ژول ورن را به خوبی به یاد دارم. زمانی که در کتابخانه اعلام شد که نویسنده ی قصه ی باغ مریم به مدرسه می آید، تقریبا همه مان کتاب را خواندیم و در روز موعود کف کتابخانه نشستیم. او هم کم و بیش پاسخ داد ولی از مواجهه با این همه بچه که کتابش را خوانده بودند و سوال داشتند سخت متحیر شد. هر کس یکی از کتاب هایش را که در ایام عید خوانده بود به مدرسه می آورد تا به مدارس محروم شهر تهران اهدا شود. این کتاب ها با کمک بچه ها بسته بندی می شدند و یک روز بعدازظهر نمایندگان منتخب دانش آموزان (که هر سال عوض می شدند) مهمان مدرسه ای محروم می شدند. در آن مدرسه که میزبان بچه ها و کتاب ها بود، هر دانش آموز به کلاسی می رفت و به تک تک بچه ها کتاب هدیه می داد. داستان کوتاه مورد علاقه اش را برای شان می خواند یا تعریف می کرد و به نوعی کتابخانه ی کلاس را برای شان افتتاح می کرد، به همین سادگی! برای ما بچه ها، این که جزو دانش آموزان منتخب روز اهدای کتاب به مدارس باشیم، از بالاترین افتخارات و لذت های دوران مدرسه بود. شاید به خاطر همین تجربه های متنوع، جذاب ترین رویدادهای مدرسه برای من اتفاقات کتابخانه بود. مهمانان کتابخانه هر یک برایم دریچه ای نو به جهان می گشودند، یک روز پسری ژاپنی، یک روز نویسنده ی کتابی که کتابش را خوانده بودیم و با او پرسش و پاسخ داشتیم، گاهی دانش آموزی از آن سوی جهان و گاهی نمایش فیلم در کتابخانه. من آن قدر مشتری کتابخانه بودم که گاهی مربی مهربان کتابخانه برایم از خانه کتاب می آورد، کتاب هایی که در کتابخانه نبودند! همه ی ابزارهای لازم نقاشی در کودکستان بود مانند لیوانی پر از مداد رنگی یا مداد شمعی، یا کاسه ای کوچک پر از نشاسته رنگی برای نقاشی انگشتی و گل و آب برای گل بازی. در آن زمان ما تراشه ی مدادمان را در سطلی جداگانه می ریختیم و با آن ها کلاژ درست می کردیم. بعضی روزها زنگ هنر به موزه ی ایران باستان می رفتیم، موزه گردی یکی از خاطرات دل نشین دوران کودکی من است. در زنگ هنر جلد کتاب داستان درست می کردیم یا خاطره ای را به تصویر می کشیدیم و هم چنین کار چاپی می کردیم. البته زنگ دیگری هم به نام کاردستی داشتیم و در آن ساعت به مهارت های دستی می پرداختیم مانند خیاطی و گل دوزی، جالب بود که گاهی پسرها هم پا به پای ما خیاطی می کردند. در کلاس کاردستی، کار با اره مویی و نجاری هم داشتیم که با نظارت معلم کاردستی مان انجام می شد. گاهی نمایشگاه هایی از آثار هنری بچه ها (نقاشی و کلاژ) در گالری های خارج از مدرسه تربیت داده می شد و ما با والدین مان برای بازدید می رفتیم. دیدن نقاشی های مان بر دیوار گالری بزرگ ترها و البته راضی کردن آن ها برای رفتن به نمایشگاه، خیلی لذت بخش بود و تنظیم کردن وقت برای اینکه همزمان با دوست مان آن جا باشیم، خود ماجرایی بود! یکی از اهداف آن تربیت گوش و صدا و ارتقای سلیقه موسیقیایی ما از طریق شنیدن سمفونی های مشهور، گوش دادن به داستان آن ها و آشنایی با بزرگان موسیقی بود. معمولا شنیدن نام سمفونی مثلا پاستورال، کنجکاومان می کرد و با اشتیاق داستانش را از زبان معلم جوان مان می شنیدیم. آخرین بخش کلاس موسیقی که خیلی دوستش داشتیم، خواندن سرود بود که بیشتر به حالت کر و همسرایی انجام می شد. بچه ها در این کلاس به دقت رصد می شدند و به برخی از آن ها توصیه می شد که به یادگیری یک ساز، در بیرون از مدرسه بپردازند. تربیت سلیقه ی فاخر موسیقیایی (به تعبیری)، در بسیاری از ما، یکی از نتایج اثربخش کلاس موسیقی بود، به طوری که بعدها، به هر موسیقی گوش نمی دادیم و هر نوع موسیقی راضی مان نمی کرد. در سال های آخر دبستان و به ویژه در دوره ی راهنمایی با معلم هایی کارآزموده تر مواجه شدیم، معلمانی که در انتخاب مسیر زندگی تحصیلی شماری از بچه ها بسیار تاثیر گذار بودند. روایت اغلب بچه های فرهاد از زنگ هنر که زمینه ساز ایجاد خودباوری و اعتماد به نفس در ما بود، جملاتی است مانند: "ما این کار را می کردیم؛ ما آن خلاقیت را داشتیم؛ ما مجسمه می ساختیم؛ ما نمایشگاه برپا می کردیم." توران خانم در فصل چهاردهم کتاب "جست و جو در راه ها و روش های تربیت" تحت عنوان سرچشمه ی آفرینندگی، روند یافتن معلم های هنر را توضیح می دهد و از این معلم ها با عنوان "دانشجو-معلمان هنر" یاد می کند. زمانی که این فصل را خواندم متوجه شدم که چقدر پشت چیزهایی که در کلاس های هنر برای ما ساده و روان و در دسترس به نظر می رسید، فکر و حتی چانه و چالش بود. نمره، رقابت وقتی که وارد دبیرستان شدم اصطلاحاتی چون "شاگرد اول"، "ارشد کلاس" و "مبصر" برایم عجیب و نامانوس بود. به خاطر ندارم برای معرفی بچه های خوب و موفق کسی سرصف مطرح شود، البته این مانع از آن نمی شد که بفهمیم تحسین یا دیده می شویم. مثلا برای تشویق عمل درستی که انجام می دادیم، کاری یا مسئولیتی را به ما می سپردند. همین که برای رفتن سر کلاس کوچک ترها انتخاب می شدیم، همین که چون خوب شعر می خواندیم تشویقمان می کردند که "بیا در مسابقه شعرخوانی شرکت کن!"، همین که برای معرفی کتاب به بچه های محروم شهر تو را انتخاب می کردند یا می توانستی سر زنگ ریاضی به جای حضور کلاس، بروی دفتر مدیر و کمک کنی، نشان می داد که دیده شده ای. البته همچنان برای دل کوچک من جایزه مزه ی دیگری داشت، همان یک کتاب لاغر و کوچک، به ویژه اگر عبارت اول آن با خط توران خانم بود. کسی که در اغلب مسابقات ورزشی بیشترین امتیاز را می آورد هم، مجالی برای دیده داشت. خلاصه ریاضی و علوم هم درس هایی بودند هم وزن هنر، زبان و ورزش و به خلاف امروز فقط ریاضی و علوم معیار سنجش نبود.گروه مولفان و نویسندگان《توران میرهادی از نگاه شاگردان و معلمان مدرسه فرهاد》شرکت انتشارات آموزش نوآموز کتابخانه مدرسه ی فرهاد با پنجاه جلد کتاب اهدایی دانش آموزان تشکیل شد و به تدریج توسعه یافت تا آن جا که در سال 1359، تعداد کتاب ها به هشت هزار جلد رسید. در این کتابخانه، علاوه بر کتاب، انواع تصاویر آموزشی، اسلاید، فیلم، روزنامه ی دیواری و... کتاب دار مدرسه تجارب خود را با خانم میرهادی در میان می گذاشت و این تجارب مورد ارزیابی قرار می گرفت و اصلاح می شد. در شهریور ماه هر سال، خانم میرهادی همراه با کتاب دار مدرسه برنامه ی سالانه ی کتابخانه را پیش بینی و هدف گذاری می کرد. (برای هفته به هفته، کلاس به کلاس و پایه به پایه) ابتدای سال معلم ها از طریق کتاب دار از کتاب هایی که در زمینه ی دروس گوناگون مانند علوم، علوم اجتماعی و ادبیات وجود داشت مطلع می شدند و با توجه به آن ها برنامه ی درسی خود را غنی تر می کردند و دانش آموزان را نیز به مطالعه ی آن ها تشویق می کردند. هفته ای یک بار (به مدت دو ساعت) دانش آموزان در بعد از ظهرها، ساعت کتاب خوانی داشتند. معلم های کتاب خوانی سر کلاس می رفتند، برای هر ماه یک نویسنده را انتخاب می کردند و آثار او را برای دانش آموزان می خواندند. زمینه دیگری برای فعالیت و تجربه بود که پس از چند سال کار منظم و بررسی نتایج سودمند آن به وزارت آموزش و پرورش ارائه شد". معمولا دانش آموزان به اتفاق معلم خود و به صورت گروهی به کتابخانه می رفتند و کتاب دارها به آن ها در انتخاب کتاب کمک می کردند. در زنگ انشا نیز، گاهی دانش آموزان کتاب ها را خلاصه می کردند و در کلاس می خواندند. علاوه بر او معلمان مدرسه نیز کتاب های مناسب را در کلاس به دانش آموزان معرفی می کردند. به تدریج کتاب و کتاب خوانی بخش عمده ای از فعالیت معلمان و به ویژه دانش آموزان شد و در نهایت 95 درصد دانش آموزان مدرسه ی فرهاد و بیشتر معلمان آن کتاب خوان شدند.گروه مولفان و نویسندگان《توران میرهادی از نگاه اندیشه گران آموزشی و تربیتی ایران》کتابخانه،شرکت انتشارات آموزش نوآموز درباره ی فضای شاد مدرسه ی فرهاد مطالب بسیار نوشته شده است، اما خواننده چه تعبیری از "شادی" می تواند داشته باشد، اگر نداند که این شادی با آموختن عجین بوده است؟ اگر از آموختن لذت نبریم، آیا آموختن یا مدرسه رفتن چیزی جز گذر بیهوده ی زمان و روزمرگی خواهد بود؟ اگر آموزش توام با لذت را به دانش آموزان نیاموزیم، توشه ی راه آینده ی آنان چه خواهد بود؟ وقتی که نیازهای دانش آموزان و معلمان درست سنجیده شوند؛ وقتی که دانش آموزان و معلمان آزاد باشند تا نیازهای آموزشی خود را درست به مدیر انتقال دهند؛ وقتی که مدیر هر آنچه در توان دارد برای مدیریت آموزش، و نه ریاست، به کار گیرد؛ وقتی مدیر مدرسه کتابخانه را قلب مدرسه گرداند؛ وقتی که معلم و کتابدار عاشق کتاب و کودک و آموزش و آزمودن باشند و زمینه را برای آموختن مهیا کنند، آیا آموزش چیزی جز لذت بردن خواهد بود؟ آنچه توران میرهادی آن را "هرم معکوس" مدیریت می نامید، و آن گونه عمل می کرد که برای معلم و دانش آموز لذت بخش بود. یکی از روش هایی که در مدرسه ی فرهاد و کلاس های خانم سیما شالچیان در خاطرمان مانده، شیوه ای است همراه با کار گروهی، نظم، حضور و مطالعه و فیش برداری و مباحثه در کتابخانه، پروراندن توانایی بیان و پاسخ گویی به سوالات در جمع. عنوان و موضوع کار از جلسه ی قبل در کلاس مطرح می شد و هم زمان داوطلبان مطالعه روی مباحث گوناگون، پیش قدم می شدند. عناوینی مانند حدود و مرزهای کشور در دوران سلسله ی هخامنشیان، سرسلسله و جانشینان وی، راه های ارتباطی و چاپارها (پیک های ارتباطی)، جنگ ها، صلح ها، روابط با سایر تمدن ها و اقوام. پس از این مرحله داوطلبان راهی کتابخانه می شدند، کتابخانه ای با کتابداری عاشق چون خانم محبوبه نورصالحی. هفته ی بعد معلم درس تاریخ را با مقدمه ای درباره ی سلسله ی هخامنشیان آغاز می کرد. ارائه در کلاس شکل پیچیده ای نداشت؛ بچه ها نتایج مطالعات و مباحث خود را تعریف می کردند. معلم مطالب مطرح شده را جمع بندی و سوالاتی را طرح می کرد تا این بار نه فقط داوطلبان، بلکه تمام کلاس جست و جو گر باشند. صداها، لحن ها، شیوه های بیان با موضوعات گوناگون و با بیان هر دانش آموز تغییر می یافت. این شیوه ی کار برای درس های دیگر نیز به کار می رفت و لذت آموختن و پیشرفت، لذت مشترک بین دانش آموزان و معلمان بود. انگار با ماشین زمان به دو هزار و اندی سال قبل می رفتیم و به زندگی چاپارها سرک می کشیدیم. تصاویر و حکاکی های سربازان خشایارشا بر در و دیوار تخت جمشید پیش چشمان ما زنده می شدند. تحت تاثیر شخصیت مهربان و وطن دوست کریم خان زند، آبادانی شیراز و باغ ارم، بازار و حمام وکیل، قرار می گرفتیم. او فرماندهی شجاع بود که در برابر لشکر اسکندر مقدونی شجاعانه از میهن خویش دفاع کرده بود تا نام او، خواهرش یوتاب و سپاهش در تاریخ به عنوان یکی از چند ایستادگی انگشت شمار در برابر سپاه اسکندر باقی بماند. با پرواز تیر از چله رها شده آرش، کمان دار برگزیده ی سرزمین فریدون، ما هم انگار به پرواز می آمدیم و هیجان فرود تیر او را با تمام وجود حس می کردیم. همه این شخصیت ها برای ما ستودنی بودند و می شد ساعت ها به تخیل درباره ی ویژگی های آن ها نشست و در فرصت های مطالعه ی شخصی زندگی، آنان را مرور کرد و بیشتر آموخت. درس جغرافیا، سیر و سیاحت در نقشه های رنگی، دروازه ی ورود به تنوع زندگی مردم، شیوه های زیست، آداب و رسوم، خلق و خوی، آب و هوا و مراوده با همسایگان و دیگر ملل جهان بود. در کتاب جغرافیا، وقتی که به درس آفریقا رسیدیم، مشاهده ی تصویر گردن های بسیار بسیار باریک شده ی زنان یک قبیله، لب های بسیار بسیار اغراق شده ی مردان قبیله ای دیگر، رنگارنگی پوشاک و آرایش سر و صورت دیگری، مواجهه با دنیایی دیگر بود. مطالعه لازم بود تا بفهمیم این انسان ها چرا چنین تغییراتی در ظاهر خود ایجاد می کردند؟ زمانی که به استان های مختلف ایران می رسیدیم یکی از موضوعات تحقیق درباره ی آداب و سنن محلی، اعم از موسیقی، گویش، نوع پوشاک با توجه به دگرگونی آب و هوا و غذاهای محلی بود. شور و شوق دانش آموزان در برگزاری هفته ی استان با پوشیدن لباس محلی و ارائه خوراک و حتی اجرای رقص محلی در قالب نمایش دیدنی بود. برگزاری این مراسم هم برای ما و هم برای خانواده های ما لذت بخش بود، لذتی به یادماندنی همراه با آموزش و شادی. وقتی که در کتاب جغرافیا به کوچ عشایر و روستانشینی و شهرنشینی می رسیدیم، یکی از کارهای مان ساختن ماکت چادرها یا خانه های روستایی اقلیم های گوناگون بود؛ خانه های گیلان با سقف شیب دار، خانه های کوهستانی و خانه هایی با حیاط مرکزی. به درخواست توران خانم و تاکید معلم، پدران و مادران نباید در ساخت این ماکت ها به ما کمک می کردند. پس با وجود تذکرها، گاهی پدران و مادران هم با شیطنتی کودکانه در ساختن چادرها و خانه ها پیش قدم می شدند. درست است که تلاش برای برآوردن خواسته ی توران خانم در کار بود، ولی مشارکت در ساخت هم، نوعی کار گروهی، شیطنت، بازی و بازگشت به دوران کودکی محسوب می شد که شاید در نظر کودکان از چشم معلم و توران خانم پنهان می ماند. ولی هنگام ارائه ی کارها برای تشکیل نمایشگاه در مدرسه، کارهایی که نشان از دخالت والدین داشتند، برای نمایش انتخاب نمی شدند. پس معیار فقط ساختن نبود، صداقت شرط بود، توانمند شدن دانش آموز در ابعاد گوناگون، مطالعه، درک مطالب، انتخاب درست مصالح، به کارگیری لامسه و دست و ذهن و دخیل ساختن تمام اینها در امر ساختن بود، یعنی توانایی های کودکان از چند وجه به کار گرفته می شد. با دانش امروز می دانیم که چند وجهی بودن آموزش در درونی سازی و به یاد ماندن اطلاعات موثر است و آموزشی عجین با شادی، کنجکاوی و شوق بیشتر برای افزودن به اطلاعات کسب شده را به همراه می آورد. آنچه فضای شاد مدرسه ی فرهاد داشت، شادی آموختن نیز بود، آموختن با شیوه های خلاق و متنوع. تلفیق این شیوه ها نه تنها برای دانش آموزان و معلمان کسل کننده نبود، بلکه اشتیاق ایشان را در سال های بعد و بعدتر همچنان روشن نگه می داشت. به این ترتیب ساعت های سپری شده با درس های تاریخ و جغرافیا دیروز و کتاب های تاریخ و جغرافیای امروز هنوز برای ما شیرین و آموزنده اند. آموختن از گذشته را چراغ راه آینده دانستن، با از بر کردن و محفوظات گذرا امکان پذیر نیست. شور و شوقی لازم است تا در فضای مدرسه و میان تمام اعضای تشکیل دهنده ی مدرسه؛ این نوع آموزش انجام پذیرد. کسانی که به گذشته ی میهن خویش نه تنها مباهات می کنند، بلکه برای ساختن آینده ی آن در کنار دیگر هموطنان خویش تلاش می کنند و به یاد دارند که اشتباهات پیشینیان را تکرار نکنند و در راه اعتلای اهداف کشور گام بردارند. آموزش به همراه "شادی و عشق و همکاری" نقشی اساسی در ذهن دانش آموزان مدرسه ی فرهاد دارد، نقشی به زیبایی حکاکی های تخت جمشید، به استواری کوه های فلات ایران و به گستردگی دشت های زیبایش.گروه مولفان و نویسندگان《توران میرهادی از نگاه شاگردان و معلمان مدرسه فرهاد》تاریخ و جغرافیا، درسهای دوست داشتنی،شرکت انتشارات آموزش نوآموز سیستم اداره مدرسه فرهاد به صورت هرمی نبود. تصمیمات به صورتی جمعی گرفته می شد و من مجری بودم و می بایستی امکانات اجرای آن تصمیمات را فراهم می کردم. شورای آموزگاران برای مسائل دبستان و شورای دبیران راجع به مسائل مدرسه راهنمایی تصمیم گیری می کرد. اینها برنامه سالیانه شان را به من می دادند و من می دانستم که فلان کلاس احتیاج به فلان چیز دارد. یعنی معلمان مدرسه فرهاد احساس می کردند که کار مشترک سازنده می کنند و این راضی شان می کرد. خیلی راحت تجربه هایشان را با هم سهیم می شدند و خیالشان هم از لحاظ مدرسه راحت بود. یعنی معلم ها می دانستند که رابطه با آموزش و پرورش را من تنظیم می کنم و آن ها به راحتی می توانستند کار خودشان را انجام دهند. | ## جمع‌بندی | احساس می کردند که دائما در حال یادگیری اند و دائما با بچه ها یاد می گرفتند، بچه ها کتاب درسی می نوشتند و مدرسه را اداره می کردند.