موضوع مقاله: زبان‌های ایرانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان‌های ایرانی | مقدمه: زبان‌های ایرانی ، یکی از زیرشاخه‌های زبان‌های هندوایرانی از خانواده بزرگ زبان‌های هندواروپایی است و توسط مردمان ایرانی، گویش می‌شود. | ## بخش 1: زبان‌های ایرانی | زبان‌های ایرانی به چهار دوره پیشا ایرانی، ایرانی باستان، ایرانی میانه و ایرانی نو دسته‌بندی می‌شوند. منظور از اصطلاح زبان‌های ایرانی یا زبان‌های ایرانی‌تبار، گروهی از زبان‌ها است که همگی ریشه در یک زبان باستانی به نام زبان نیاایرانی داشته‌اند و به معنی زبان‌های مرتبط با واحد سیاسی کشور امروزی ایران نیست. رایج‌ترین زبان‌های ایرانی نو شامل زبان‌های فارسی، کردی، گیلکی، مازندرانی، اچمی، لکی، پشتو، بلوچی، آسی و لری است. بیشتر زبان‌های ایرانی در کشورهای ایران، افغانستان و تاجیکستان حضور دارند، اما تعدادی از این زبان‌ها نیز در عراق، سوریه، ترکیه، ازبکستان، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، غرب چین و شبه‌قاره هند هم وجود دارند.اشمیت، رودیگر: راهنمای زبان‌های ایرانی (جلد دوم)، تهران: انتشارات ققنوس، ص ۴۰۹ زبان اچمی تنها زبان ایرانیک است که در ۶ کشور شورای همکاری خلیج فارس زبان بومیست و توسط اچمی‌ها تکلم می‌شود.در میان کشورها و دولت‌های خودگردان، زبان فارسی در ایران، فارسی دری در افغانستان، تاجیکی در تاجیکستان، پشتو در افغانستان و بخش‌هایی از پاکستان، کردی در عراق، آسی در اوستیای جنوبی و اوستیای شمالی-آلانیا و زبان بلوچی در بلوچستان پاکستان، زبان رسمی هستند. در میان زبان‌های زنده ایرانی، تنها فارسی و طبری (مازندرانی) دارای آثاری با قدمت بیش از هزار سال هستند. در سال ۲۰۰۸ میلادی برآورد شد که حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تن به زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند. ” لُری (۱۰ میلیون تن)، زبان تَبری و گیلکی (۷ میلیون تن) و زبان بلوچی (۷ میلیون تن) و زبان لَکی (حدود۳/۵میلیون) و زبان اچمی (حدود ۳–۴ میلیون). از زبان‌های ایرانی باستان چهار زبان آن شناخته شده است: زبان مادی، سکایی، اوستایی و پارسی باستان. | ## بخش 2: زبان‌های ایرانی | از زبان مادی و سکایی که یکی در غرب ایران و منطقه فرمان‌روایی ماد و دیگری در شمال، از مرزهای چین تا دریای سیاه، از جمله بین اقوام پارت و ساکنان سغد، رایج بوده، تنها کلمات و عباراتی در آثار دیگران برجای مانده است. زبان اوِستایی، زبان مردم اطراف دریاچه هامون در سیستان بوده و زرتشت کتاب خود را به این زبان نوشته است. نخستین شواهد نوشتاری از این زبان، سنگ‌نوشته بیستون است که تاریخ آن به قرن ششم پیش از میلاد برمی گردد. درهمین زمان زبان‌های دیگر ایرانی باستان نیز وجود داشته که پا به پای چهار زبان مهم دوران باستان مراحل تکاملی را می‌پیموده است، مانند زبان‌های بلخی، سغدی، زبان پارتی و خوارزمی. زبان‌های ایرانی به سه دسته تقسیم می‌شوند: زبان‌های ایرانی باستان زبان‌های ایرانی میانه زبان‌های ایرانی نو (غربی و شرقی)محسنی، محمدرضا1392: "پان‌ترکسیم، ایران و آذربایجان"، چاپ دوم، نشر سمرقند، ص 130-131 این دسته‌بندی مطلقاً از لحاظ زمانی نیست، بلکه از نظر زبان‌شناسی هم هست. برخی دیگر از زبان‌های این دوره که آثار غیرمستقیمی از آنها برجای مانده، یا براساس موازین زبان‌شناختی تاریخی می‌توان به وجودشان اطمینان داشت، بلخی باستان، پارتی باستان، خوارزمی باستان، سغدی باستان، شیرازی باستان، کرمانی باستان و مادی است. زبان‌های ایرانی شرقی دسته شرقی زبان‌های ایرانی نو که اغلب در کشورهای افغانستان، پاکستان، تاجیکستان، روسیه و گرجستان رایج‌اند به چند گروه تقسیم می‌شوند که عبارتند از: زبان پشتو زبان آسی زبان ارموری زبان پراچی زبان یِدغه زبان منجانی زبان خوفی زبان برتنگی زبان شغنانی زبان روشانی زبان اشکاشمی زبان سنگلیچی زبان واخانی زبان سریقلی زبان یزغلامی زبان یغنابی زبان‌های ایرانی غربی زبان‌های ایرانی‌تبار غربی به دو گروه شمال غربی و جنوب غربی دسته‌بندی می‌شوند. این زبان‌ها غالباً بازمانده زبان‌های پارسی باستان، پارسیگ، پهلوانیگ، آذری باستان، دری زرتشتی هستند. | ## بخش 3: زبان‌های ایرانی | گروه شمال غربی: زبان‌های کردی زبان لکی زبان گورانی زبان شبکی زبان مازندرانی زبان گیلکی زبان زازایی زبان تالشی زبان سمنانی زبان سنگسری زبان لاسگردی زبان سرخه‌ای زبان خوری زبان بلوچی زبان سیوندی زبان تاتی ایران زبان کرنگانی زبان شاهرودی زبان خورش‌رستمی زبان رزجردی زبان گذرخانی زبان کجلی زبان آشتیانی زبان خوانساری زبان نائینی زبان وانشانی زبان گزی زبان نطنزی زبان سوی زبان یهودی-کاشانی زبان یهودی-همدانی زبان یهودی-گلپایگانی زبان‌های ایرانی جنوب غربی: فارسی نو (و گویش‌های دری و تاجیکی) زبان لری زبان تاتی قفقاز زبان ارمنی-تاتی زبان یهودی-تاتی زبان یهودی بخارا زبان اچمی گویش بشاگردی (زبان اچمی) گویش کمزاری زبان خارگی زبان کهمره‌ای گویش‌های گرمسیری گویش بهبهانی شیوه نوشتار زبان‌های ایرانی دارای شیوه‌های نوشتار گوناگون هستند. از جمله خط میخی (در مورد پارسی باستان)؛ خط آرامی (در مورد نخستین کتیبه‌های پارسیگ، پارتی، سغدی، و خوارزمی)؛ دو نوع خط سریانی، سطرنجیلی (در مورد پارسی میانه، پارتی، باختری، سغدی و فارسی نو) و نستوری (سغدی مسیحی و فارسی نو)؛ خط عبری (در مورد فارسی نو و لهجه‌های محلی)؛ خط عربی (در مورد فارسی نو، خوارزمی، کُردی، پشتو و بلوچی)؛ خط براهمی (در مورد خُتَنی، تُمْشُقی و سغدی)؛ خط یونانی (در مورد آذری (باختری ؛ خط سیریلیک (در مورد آسی و تاجیکی) و خط لاتین (در مورد آذری، کُردی، آسی و زازایی).دانشنامه ایرانیکا، سرواژهٔ IRAN vi, (3) Writing Systems زبان‌های ایرانی در ایران امروز اتنولوگ اتنولوگ جمعیت فارسی زبانان ایران در سال ۲۰۱۶ را ۵۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر یعنی بیش از ۶۲ درصد جمعیت ایران می‌داند. اِتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های موجود در جهان است که داده‌های آماری از تعداد گویشوران زبان‌های مختلف را به صورت اینترنتی منتشر می‌کند. جمعیت جمعیت ایران در پایان سال ۲۰۱۶ میلادی، طبق تخمین‌های متفاوت بین ۷۹ تا ۸۱ میلیون نفر بوده است. اتنولوگ جمعیت گویشوران زبان‌های مختلف در ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی را به ترتیب زیر بیان کرده است. به این نکته توجه شود که بین قومیت و گویشور تفاوت وجود دارد و برای نمونه میزان جمعیت آذری‌زبانان در جدول لحاظ شده است در حالی که جمعیت آذری تباران اندکی بیش تر است. | ## جمع‌بندی | بیش از ۸۱ درصد مردم ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی به یکی از زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند.