موضوع مقاله: دادارباوری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دادارباوری | مقدمه: دادارباوری[فرهنگ علوم انسانی، داریوش آشوری، نشر مرکز، چاپ اول، ۱۳۷۴، تهران، وص ۹۱، مدخل Deism] یا دئیسم جریانی فکری است که در اروپا، به‌ویژه در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی و هم‌زمان با عصر روشنگری پدید آمد. | ## بخش 1: دادارباوری | بر پایهٔ این دیدگاه، جهان دارای یک آفریننده است، اما این آفریننده پس از آفرینش جهان دیگر در آن مداخله نمی‌کند. دادارباوران وحی، معجزه، کتاب‌های مقدس و ادیان سازمان‌یافته را ساختهٔ بشر می‌دانند و نه بازتاب واقعیتی الهی. برای توضیح ساده‌تر، خدا در این دیدگاه به «ساعت‌سازی» تشبیه می‌شود که ساعت (جهان) را می‌سازد و کوک می‌کند، اما پس از آن دیگر نقشی در گردش آن ندارد.Gay, Peter. دادارباوری الزاماً به وجود زندگی پس از مرگ باور ندارد؛ برخی دادارباوران آن را ممکن دانسته‌اند و برخی نه. همچنین خدا در این دیدگاه بیشتر به‌عنوان «علت نخستین» مطرح است تا نیرویی خیرخواه و همواره حاضر. واژه دادار واژه فارسی «دادار» (به‌معنای آفریننده، خالق) از ریشهٔ ایرانی باستان *dātaram گرفته شده است. این صورت کهن از مصدر «دادن» (در اوستایی dā-) ساخته شده و در اصل به معنای «آن‌که می‌نهد، آن‌که می‌آفریند» بوده است.حسن‌دوست، محمّد. همین صورت در زبان فارسی میانه نیز حفظ شده و سپس به شکل دادار به فارسی دری رسیده است.حسن‌دوست، محمّد. | ## بخش 2: دادارباوری | از دیدگاه ریشه‌شناسی هندواروپایی، این واژه به ریشهٔ *dhe-/*dhē- در زبان‌های هندواروپایی بازمی‌گردد که معنای اصلی آن «نهادن، گذاشتن، آفریدن» بوده است. در زبان‌های ایرانی، از همین ریشه واژه‌هایی مانند «داد» (به معنای قانون و نظم) نیز پدید آمده‌اند.حسن‌دوست، محمّد. پس «دادار» در اصل ترکیبی است از ریشهٔ «داد» (نهادن، آفرینش) + پسوند اسم فاعل ساز -tar، و معنای آن «آفریدگار» یا «خالق» است.حسن‌دوست، محمّد. تفاوت‌ها با دیدگاه‌های دیگر در خداگرایی سنتی، خدا به‌طور مستقیم در زندگی بشر و تاریخ مداخله می‌کند؛ در حالی‌که دادارباوری چنین باوری را رد می‌کند. در خداناباوری وجود خدا به‌کلی انکار می‌شود، اما دادارباوری وجود آفریننده را می‌پذیرد. در ندانم‌گرایی گفته می‌شود که نمی‌توان دربارهٔ وجود یا عدم وجود خدا داوری کرد، اما دادارباوری بر وجود یک آفرینندهٔ نخستین تأکید دارد. شخصیت‌های تاریخی چهره‌هایی مانند ولتر، جان لاک، توماس پین و برخی از بنیان‌گذاران ایالات متحده (از جمله توماس جفرسون) گرایش‌های دادارباورانه داشته‌اند.Frazer, Gregg L. توضیحات بیشتر دئیسم برگرفته از واژه لاتین deus به معنای «خدا»، فلسفه‌ای است که می‌گوید خدایی وجود دارد و به عنوان آفریننده و دادار، عامل خلق همه چیز است؛ دئیسم مداخلهٔ مستقیم خداوند در عملکرد جهان را رد می‌کند (خداباوری دین‌ناباورانه). | ## بخش 3: دادارباوری | دادارباوری، مرتبط با فلسفه دینی و جنبشی است که وجود خدا را از طریق عقل استنتاج می‌کند. دادارباوری دربارهٔ اینکه خدا در خارج از گیتی چه انجام می‌دهد، هیچ‌گونه موضع‌گیری نمی‌کند. آنچه که آئین‌های سازماندهی‌شده، وحی و کتاب آسمانی می‌نامند، دادارباوران تفسیرها و برداشت‌های دیگر می‌دانند. به باور دادارباوران بزرگ‌ترین هدیه‌ای که خدا به انسان داده است، دین نیست، بلکه قدرت درک و استنتاج و نتیجه‌گیری است. دادارباوری در قرن ۱۷ و ۱۸ در دورهٔ روشنگری به‌ویژه در فرانسه، بریتانیا، ایالات متحده رواج بسیار یافت. همچنین در میان مسیحیانی که نمی‌توانستند مفاهیمی مانند سه‌گانگی خدا، الٰهی بودن مسیح، معجزه‌ها، بی‌خطایی نوشته‌ها یا عصمت وحی را قبول کنند، امّا به خدای یکتا اعتقاد داشته باشند. | ## جمع‌بندی | در ابتدا گروه خاصّی تشکیل نشده بود، ولی این بینش بعدها باعث به وجود آمدن آیین‌هایی مانند توحیدگرایی و جهان‌گرایی توحیدگرا بودن شد و تا امروز به شکل‌های دادارباوری امروزی و دادارباوری کلاسیک ادامه دارد.