موضوع مقاله: شمشی-ادد پنجم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شمشی-ادد پنجم | مقدمه: م شمشی-ادد پنجم پادشاه جدید آشور موفق شد مجدداً قدرت حکومتی واحد را در سراسر خاک پادشاهی مستقر سازد. | ## بخش 1: شمشی-ادد پنجم | در لوح نبشتهٔ وی گفته شده‌است که مرز شرقی آشور در عهد او از شوردیرا و آریدو می‌گذشته‌است، یعنی ظاهراً از دامنه‌های شرقی جبالی که از سمت مغرب ماننا و پارسوا را محدود می‌کرده، ممتد بوده‌است. انضمام این ناحیه به اورارتو از آنجا نیز پیداست که اورارتوییان در همان زمان موساسیر را که با گیلزان مجاور بود، متصرف بودند. و ظاهراً شکست سختی به پادشاه ماننا وارد کرد، زیرا که در دههٔ دوم قرن نهم - ۸۵۰ - پ. م به جای پادشاه ماننا، شارسینا پسر مکتیارانیک دیارا فرمانروای اراضی پیرامون دریاچه ارومیه بوده‌است. حملات شمشی-ادد پنجم شمشی-آداد پنجم به محض تثبیت وضع آشور لشکرکشی به سوی زاگرس شمالی را تجدید کرد و یکی از علل این اقدام مقابله با اورارتوییان بود. م که طبق فهرست اسامی مردان سال آشوریچون مبدأ تاریخی نداشتند، سال‌ها را به نام وقایع مهمه و اشخاص بزرگ و نامی می‌نامیدند علیه سیگریس بوده، به سرکردگی سپهسالار موتارّیس-آشور صورت گرفت. این بار حریفان عمدهٔ آشوریان شارسینا و ایشپوعینی پادشاهان ماننا و اورارتو بودند. در لوح شمشی-ادد پنجم مذکور است که موتارّیس-آشور به دریای غروب خورشید رسید، معلوم نیست که منظور دریاچه ارومیه است یا دریای کاسپین. (در متن روسی کتاب تاریخ ماد نوشته دیاکونوف -۱۹۵۶-، ترجمه سنگنبشته‌های آشور -۱۹۹۶- چاپ دانشگاه تورنتو، و در متن اصلی و ترجمه فارسی تاریخ کمبریج ایران جلد ۲–۱۹۸۵-، دریای مورد ذکر در لوح شمشی آداد، دریای غروب خورشید/دریای غربی آورده شده ولی مشخص نیست چرا مترجم کتاب تاریخ ماد آن را به دریای برآمدن خورشید تغییر داده‌است) آشوریان پنداشتند که وضع ایشان در پیرامون دریاچهٔ ارومیه به قدر کفاف استوار است و در سال ۸۲۰ پ. شمشی-ادد پنجم از کوه کولارکوه کولار (کوللار) ظاهراً رشتهٔ اصلی جبال زاگرس بوده و این نوشتهٔ شلمنسر سوم بر میل‌سیاه است. درّهٔ علیای خوبوشکیه با این رشته کوه مجاور بوده، در سالنامه خورخور آرگیشتای یکم چنین خوانده می‌شود. | ## بخش 2: شمشی-ادد پنجم | عنصر «لَر» بزبان محلی ظاهراً بمعنی کوه بوده و کوللار ظاهراً به اسم یکی از قلل زاگرس یعنی کولارداغ محفوظ مانده‌است. Kullar شاه آشور گذشته، هدایای تقدیمی پادشاه خوبوشکیه در جنوب دریاچه وان و شارسینا شاه ماننا و قبایل دیگر ماننایی و سونبی‌یانSunbi و تئورلی‌یانکه بعدها به ماننا ملحق شدند و ساکنان پارسوآ را اخذ و از سرزمین مسیّیان عبور کرده به بخش علیای جغتو رفت. جزو این دام‌ها گذشته از دام‌های شاخ‌دار خرد و کلان و خران و اسبان، تعداد زیادی شتر دو کوهان غرب که به تازگی در خاک ماد پدید آمده بودند، وجود داشتمحتملا این شتران همراه قبایلی بودند که از آسیای میانه به آنجا آمده بودند دهکده‌ها و نقاط مسکون بسیار را آتش زدند. مسییان تلفات زیاد دادند آنگاه آشوریان به کوهستان گیزیل بوندا که ناحیهٔ مجاور دریاچه ارومیه را از سرزمین ویژهٔ ماد جدا می‌کرد روی آوردند. کوهستان گیزیل بوندا آشوریان نخستین دژ کوهستانی ناحیهٔ مزبور را به تصرف درآورنداین دژ قبل از گردنه‌ای که بر کوه سنگ بیش بیزیدا - محتملا کوه تخت بلقیس - قرار داشته، واقع بود دو تن از پیشوایان گیزیل بونداتیتا ماشکا از قلعهٔ ساسیاشو و کی‌آرا از قلعهٔ کار- سیبوتو به منظور جلب عطوفت مهاجمان تعدادی اسب بارکش و ارابه به رسم هدیه تقدیم کردند. ولی پیشوای سومی ایشان به نام پیرشاتی - که الواح آشوری وی را به لقب پادشاه گیزیل بوندا می‌خوانند - تصمیم گرفت پایداری کند. همهٔ ساکنان گیزیل بوندا در دژ وی که اوراش (uraš) نام داشت، گرد آمدند، ولی آن قلعه بسیار کهنه بود و قادر به مقاومت در برابر محاصرهٔ آشوریان که به لوازم فنی عالی مجهز بودند، نبود. اوراش و دیگر قلاع کوچک پیرامون به تصرف آشوریان درآمد و به گفتهٔ ایشان ۶۰۰۰ مرد جنگی در پیکار کشته شدند و ۱۲۰۰ نفر به اتفاق خود پیرشاتی به اسارت درآمدند.این حادثه با قصهٔ نوذر در شاهنامه اشتراکاتی دارد! یکی از سران گیزیل بوندا به نام اِنگور اظهار انقیاد کرد و شمشی-ادد پنجم در قلعهٔ وی که به سیبار موسوم بوداین قلعه را باید در حوالی کرانهٔ شرقی قزل اوزن یا نزدیک زنجان جستجو کرد لوحی به پا داشت و تصویر خویش و نبشته‌هایی بر آن منقور ساخت. اختلاف و سیاست سودجویانه در محیط همسایگان غربی مادی‌هادر میان آنان که هنوز جزو اتحادیه قبایل ماد نشده بودند اختلاف و سیاست سودجویانه و کوته‌نظرانهٔ برخی شاهکان حکمفرما بود و حال آنکه تودهٔ مردم در لزوم کوشش برای دفع دشمن متحد بودند. بر عکس، خود مادی‌ها، ظاهراً تحت رهبری پیشوای واحد اتحادیه قبایل ماد قرار داشتند. | ## بخش 3: شمشی-ادد پنجم | این رهبر باید همان دیاکو یا اسلاف وی باشد نام داشت و مقّر وی دژ ساگ بیتوممکن است همان بیت ساگبات باشد که در درّهٔ ابهر چای یا جنوبی‌تر در ناحیهٔ کوهستانی خرقان در جنوب و جنوب غربی قزوین قرار داشته. وی خواست در کوه‌های پر برف البرز پنهان شود، ولی شمشی-ادد پنجم مادی‌ها را مجبور به پیکار کرد. ۲۳۰۰ کشته و ۱۲۰۰ نقطهّ مسکونی و از آن جمله دژ ساگ بیتو را ویران ساختند و ۱۴۰ سوار به اسیری گرفتند. ولی پایداری مادی‌ها درهم شکسته نشد و مون سو آرتاMunsuarta یکی از اعضای اتحادیه قبایل ماد فرمانفرمای آرازیاشناحیه‌ای که ظاهراً نزدیک همدان قرارداشته یا به ظن قوی ری باستان و تهران فعلی راه را بر ایشان سد کرد.همهٔ وقایع و تلفات مزبور با اندکی اختلاف در داستان نوذر ذکر شده، مثلاً همین سد کردن راه به وسیلهٔ قارن رزم‌زن در شاهنامه ذکر شده‌است. ولی به این دسته از مادی‌ها ضربهٔ سختی وارد آمدبه موجب نبشتهٔ لوح ۱۰۷۰ تن کشته دادند عدّهٔ کثیری را آشوریان به بردگی بردند و تعدادی دام به رسم هدیه اخذ کردند. ۲۷ یا ۲۸ تن از فرمانفرمایان نواحی مختلف ماد و پارسوآ، پیش از آنکه پادشاه آشور از گردنهٔ کولار به سرزمین خویش بازگردد، هدایای فراوان به او دادند. نام‌های مزبور قدیمی و محلی است و این نکته دربارهٔ اسامی اکثر فرمانفرمایان نیز صادق می‌باشد. علت لشکرکشی این لشکرکشی برای آشور از سه جهت اهمیت داشت: اول: جلوگیری از امکان اتحاد میان مردم ماننا و ماد از یک طرف، و اورارتو که نیرو گرفته بود، از طرف دیگر. دوم: غارت مردم و گرفتن بردگان و سوم: تدارک یک لشکرکشی علیه بابل که در آن زمان ناماربخش شمالی کشور ایلام را تحت فرمان و انقیاد خویش درآورده بود. | ## جمع‌بندی | آشوریان در سال‌های بعد به امور داخلی میانرودان سرگرم بودند، ولی ماد را هم از یاد نبردند.