موضوع مقاله: ماد سفلی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ماد سفلی | مقدمه: در دوران «پادشاهی ماد» نام قبیله مزبور بر همهٔ اراضی فلات ایران و بخشی از اراضی آسیای صغیر و آسیای مقدم نهاده شد. | ## بخش 1: ماد سفلی | مادی‌ها را یکی از سه قوم بزرگ آریایی در کنار پارس و پارت قرار می‌دهند اما ممکن است پیشینهٔ قوم ماد خیلی کهن‌تر از اقوام آریایی باشد. مسکن بدوی قبیله کوچک ماد تحت عنوان مادای در نیمه اول هزارهٔ اول پیش از میلاد بر کرانه‌های رود قزل اوزن و نزدیک شهر میانه بود. این ناحیه در پیرامون کوه الوند واقع است و جویبارانی که از برف‌های آن کوه پدید می‌آیند آن را مشروب می‌سازند. اکثر جویباران مزبور بخش علیای رودک قره سو (قم) را - که خود به حوضهٔ دریاچه حوض سلطان تعلق دارد - تشکیل می‌دهند؛ ولی سلسله جبال کوه رود که مرز ماد سفلی می‌باشد اندکی از جنوب‌شرقی‌تر شروع می‌شود و بدین سبب این ناحیه را می‌توان حد فاصل میان ماد آتروپاتن و مادسفلی شمرد؛ و راه‌های کاروان‌روی مناسبی آن را به مادآتروپاتن مربوط می‌سازند. جاده‌های دیگری از اینجا بسوی غربکرمانشاه، الی پی و بعد بابل و به طرف شرقناحیهٔ نزدیک تهران، ری قدیم و جنوب یعنی عیلام و پارتاکن ناحیهٔ اصفهان ممتد است. اینکه مرکز این ناحیه شهر همدان کنونی و اکباتان یونانیان به زبان مادی هنگ متنهHang mtana یعنی «محل اجتماع» نامیده می‌شود، تصادف محض نیست اینجا پایتخت دولت ماد بوده‌است. | ## بخش 2: ماد سفلی | دریاچهٔ حوض سلطان در اراضی مادی حوضه دریاچه حوض سلطان، دریای نمک و رودخانهٔ ابهر چای و قره سو و قم رود بعلاوه تقریباً تمام استان مرکزی بخش بزرگی از ماد سفلی یا ماد بزرگ بوده‌است. در مرکز این ناحیه سه رودک در جهت دریاچه‌های حوض سلطان و دریای نمک جاری می‌باشند: از شمال غرب ابهر چای به دره‌ای که شهر قزوین در آن است، جاری می‌گردد؛ و از غرب قره سو (قم) که از همدان جاری است و از جنوب‌غرب قمرود که اکنون شهر قم در کنار آن واقع است. در این ناحیه مناسب‌ترین جا برای سکونت و زراعت دامنه‌های البرز است، که از سمت شمال این ناحیه را محدود می‌سازد و کوه رود که از طرف جنوب تا حدی به دریاچه‌ها نزدیک می‌باشد. اکنون شهر تهران در دامنه‌های جنوبی البرز قرار دارد و در عهد باستان ری یا رغه که یکی از شهرهای مهم ماد شمرده می‌شده در نزدیک آن بر پا بوده‌است. در مشرق ری (تهران)، نزدیک قله برفین دماوند گردنه‌ای وجود دارد بر سر راه مازندران که اصطلاحاً دروازهٔ کاسپیان نامیده می‌شد.سرزمین باستانی کاسپیان و گلان و امردان ناحیهٔ شمالی کویر این ناحیه نیز در دامنه‌های جنوبی البرز قرار دارد ولی از «دروازه کاسپیان» شرقی‌تر است و از سمت جنوب به بیابان شوره زار محدود می‌باشد. راه کاروان رو به آسیای میانه از این ناحیه و اکنون از شهرهای سمنان و دامغان می‌گذرد. | ## بخش 3: ماد سفلی | مسلماً ماد با نواحی جنوبی‌تر نیز مناسبات نزدیک داشته و بویژه در زمان‌های کهن ظاهراً مردم آن سرزمین با کاسی‌ها و ساکنان عیلام از حیث قومیّت و زبان قرابت داشتند. ماد از طریق پارتاکنا با پارس که از کهن‌ترین زمان‌ها توسط عیلامیان مسکون بود نیز مربوط بوده؛ ولی در عین حال مسافات دراز و پهنه‌های لم‌یزرع، خاک ماد را از جنوب و جنوب‌شرقی ایران جدا می‌کرد. جادهٔ کاروان‌رویی که آسیای میانه را به آسیای مقدم متصل می‌کرد از خاک ماد می‌گذشت. این راه که از ناحیهٔ اکباتانا عبور می‌کرد و سپس در دامنه‌های جنوبی البرز و در نواحی تهران و سمنان امتداد می‌یافت اهمیت فوق‌العاده‌ای در تاریخ ماد داشته‌است. ضمناً چنانچه در نظر گیریم که مردم دام‌پرور کرانهٔ شرقی و غربی دریای خزر از لحاظ تاریخی با ماد رابطهٔ نزدیک داشته و از لحاظ فرهنگیبخش اعظم ایشان و قومی همانند بودند، در می‌یابیم که سرنوشت ماد همیشه با مقدرات آسیای میانه مربوط بوده‌است. روابط ماد سفلی با مشرق و جنوب و اختلاف شرایط آن با ماد آتروپاتن (آذربایجان) موجب گشت که روابط میان این دو قسمت کشور از نااستوار باشد و بدین سبب از قرن جهاردهم پ.م. | ## جمع‌بندی | سرنوشت تاریخی آنها متفاوت بوده و از آنجمله پیدایش و قوام قومیّت ایشان نیز از طرق مختلف جریان یافت.که در نتیجهٔ آن تکامل ماد سفلی نسبت به ماد آتروپاتن اندکی بطیی‌تر بود ساکنان ماد تمدن و فرهنگ قدیم ماد.