موضوع مقاله: جنگل‌های ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگل‌های ایران | مقدمه: بخش زیادی از جنگل‌های این کشور، در نواحی شمالی، در حاشیه جنوب دریای کاسپین جای دارند که دارای آب‌وهوای معتدل و مرطوب هستند و از شرق استان اردبیل تا استان خراسان شمالی کشیده شده‌اند و در این امتداد، سه استان گیلان، مازندران و گلستان را دربر می‌گیرند. | ## بخش 1: جنگل‌های ایران | رشته کوه البرز که بلندترین رشته کوه خاورمیانه است، همچون دیواری در مقابل رطوبت ناشی از دریای کاسپین ایستاده و مانع نفوذ آن‌ها به نواحی مرکزی ایران می‌شود؛ بنابراین این ابرها مجبور به بارش در نواحی شمالی می‌شوند. درصورت از بین رفتن این سد، رطوبت منطقه از بین می‌رود و این منطقه هم به مانند بقیه مناطق ایران خشک و بیابانی خواهد شد. بر روی هم ۳٬۴۰۰٬۰۰۰ هکتار جنگل در دامنه‌های شمالی کوه‌های البرز و استان‌های ساحلی دریای خزر وجود دارند. مساحت جنگل‌های دیگر که پراکنده درسایر نقاط کشور می‌باشند تا سه میلیون هکتار است. از این جنگل‌ها تنها ۱، ۳ میلیون هکتار برای بهره‌برداری صنعتی قابل استفاده است، بقیه جنگل‌ها به سبب کمبود در نگهداری درست یا آسیب‌های طبیعی مورد بهره‌برداری نیستند. ناحیۀ هیرکانی (دریای کاسپین) جنگل‌های شمال کشور با وسعتی حدود ۲ میلیون هکتار بزرگ‌ترین جنگل ایران و منطقه خاورمیانه است که به جنگل‌های ناحیهٔ رویشی هیرکانی، جنگل‌های مرطوب و جنگل‌های صنعتی شمال شهرت یافته‌اند هم چون نوار سبزی حاشیهٔ جنوبی دریای خزر و نیم رخ شمالی رشته کوه البرز از آستارا تا گلیداغی را به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر، عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر و ارتفاع ۲۸۰۰ متر از سطح دریا پوشانده‌اند. تاکنون ۸۰ گونهٔ درختی (به‌طور عمده پهن برگ)، چهارگونهٔ سوزنی برگ بومی و ۵۰ گونه درختچه‌ای در این جنگل‌ها شناسائی شده که اغلب آن‌ها از تیپ‌های آمیختهٔ راش (درخت)، ممرز، بلوط، افرا و توسکا هستند. این جنگل‌ها بازمانده از دوران سوم زمین‌شناسی هستند، علت نبود سوزنی‌برگان در جنگل‌های هیرکانی عدم پیشروی و گسترش یخچال‌ها در اواخر دوران سوم و اوایل دوران چهارم زمین‌شناسی در این مناطق است. این منطقه از آستارا در گیلان آغاز شده و تا ارتفاعات جنگل گلستان در استان گلستان ادامه می‌یابد. مهم‌ترین جوامع جنگلی در این بخش از ایران در زیر آمده‌اند: بلوط-شمشادستان (مناطق جلگه ای) بلوط-ممرزستان و انجیلی- ممرزستان (مناطق پایین بند) راشستان (مناطق میان بند) لور- آوری استان (مناطق بالا بند) مراتع ییلاقی البته جوامع دیگری نیز به صورت فرعی یافت می‌شوند مانند: افرا- ازادستان توسکاستان ارس استان این پوشش جنگلی که در گذشته تمامی عرصه نواری‌شکل موجود میان پیش‌کوه‌های البرز و کناره دریای کاسپین را در بر می‌گرفت، امروز به وضع اسفباری در معرض نابودی است و تنها بقایایی از جنگلهای پیشین را شامل می‌گردد. ناحیۀ ایرانی-تورانی ناحیهٔ رویشی ایرانی-تورانی با مساحتی حدود ۱/۴ میلیون هکتار، جزو مناطق خشک و نیمه‌خشک بوده و قسمت عمدهٔ فلات مرکزی ایران را دربرگرفته است. نوسان حرارت در این ناحیه بسیار شدید است به نحوی که شدت حرارت تابستان در آن مشابه صحراهای آفریقا و سرمای زمستان آن از سرمای ناحیهٔ مدیترانه شدیدتر است. این ناحیه بر اساس شرایط توپوگرافی و ارتفاع به دو منطقهٔ کوهستانی با آب و هوای سرد و منطقهٔ جلگه‌ای با آب و هوای بیابانی و گرم و خشک تقسیم می‌شود. هر چند که شرایط جوی منطقه‌ای موجب پراکندگی و فاصلهٔ زیاد درختان شده اما به دلیل وسعت زیاد این ناحیه دارای گونه‌های گیاهی متنوع می‌باشد به نحوی که ۶۹ درصد فلور ایران در آن قرار گرفته است. استان خراسان حدود ۱/۵ سطح کشور ایران را دارا است ولی ۱/۳ این استان را کویر و بیابان می‌پوشاند. اصلی‌ترین تیپ‌های گیاهی در این استان عبارت‌اند از: پسته و بادام ارس درمنه و گون تاغ البته جنگل‌کاری‌های وسیعی از گونه تاغ نیز در این استان انجام شده است. جنگل‌های این ناحیه در استان‌های آذربایجان غربی، لرستان، همدان، مرکزی، کرمانشاه، ایلام، کردستان، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، فارس، کهگیلویه و بویر احمد و قسمتی از اصفهان پراکنده هستند. البته علاوه بر استان‌های فوق هنوز بقایای گونهٔ اصلی زاگرس یعنی بلوط در شهرستان نهاوند استان همدان و شهرستان شازند مرکزی رویش دارد که دلیل قابل مشاهده‌ای بر گسترهٔ وسیع تر جنگل‌های زاگرس از گذشته تا به امروز است. بارندگی‌ها ناشی از استقرار سیستم مدیترانه ای و دریای سیاه است، بارش سالانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر است. آب و هوای زاگرس به سبب قرار داشتن در کنار آب و هوای‌های مختلف همانند ایران-تورانی و صحرا-سندی، گرمسیری و همچنین تأثیرپذیری از سیکلون‌های آناتولی و دریای سیاه بسیار گوناگون است. این ناحیه در مقایسه با نواحی رویشی هیرکانی، ارسبارانی و زاگرس از تنوع گیاهی کمتری برخوردار بوده و سطح زیادی از آن را جنگل‌های مانگرو تشکیل می‌دهد. | ## بخش 2: جنگل‌های ایران | ناحیهٔ رویشی خلیج فارس و دریای عمان از قصر شیرین شروع و به صورت نوار باریکی به سمت جنوب کشور کشیده شده و پس از عبور از استان‌های خوزستان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان به مرز ایران و پاکستان ختم می‌شود؛ به دلیل تفاوت اکولوژیکی، رویش‌های اصلی این ناحیه به دو قلمرو تقسیم می‌شوند. البته درختان حرا و چندل نیز در فاصله دریا و ساحل در بعضی نقاط مانند بندر خمیر- لافت و قشم -سیریک دیده می‌شود. وضعیت اقلیمی خاص و برخورداری از آب و هوای نیمه مرطوب و وجود مه در این ناحیه سبب شده جنگل‌های نیمه انبوهی در این مناطق به‌وجودآید. اگر چه میزان بارندگی در این منطقه دارای نوسان ۳۰۰ تا ۷۰۰ میلی‌متر در سال است اما به‌طور عمده بیشتر روزهای سال، هوا مه آلود بوده و این امر تأثیر بسزایی در افزایش بیلان آب و ذخیره‌سازی آن در خاک دارد. ناحیهٔ رویشی ارسباران جزء ذخایر ژنتیکی جهانی ثبت شده و از تنوع بیولوژیکی بالایی برخوردار است، به نحوی که حدود ۱۰۰ گونهٔ چوبی همانند بلوط، ممرز، افرا، بنه، زبان گنجشک، شیرخشت، بادام، کیکم، ارس، زغال اخته، داغداغان، ملچ، سرخدار و … در این ناحیه رویشی وجود دارند. علاوه بر موارد در پیش گفته شده بیش از ۷۷۵ گونهٔ گیاهی (۵۵ گونه از آن‌ها برای اولین بار در ایران گزارش شده است) در منطقهٔ حفاظت شدهٔ ناحیهٔ رویشی ارسبارانی شناسایی شده است. وسعت نواحی جنگلی ایران بر پایۀ استان بر اساس پهنه‌بندی‌ای که در ۲۸ آبان ۱۴۰۲ منتشر شده، ۱۳٬۴۴۹٬۸۹۰ هکتار جنگل در ایران وجود دارد که استان فارس با ۲٬۷۷۵٬۶۵۷ بیشترین پهنۀ اراضی جنگلی ایران را در خود جای داده است. بر اساس این آمار ۵ استانی که بیشترین اراضی جنگلی را دارا هستند فارس، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، مازندران و لرستان هستند.همشهری‌آنلاین: استانی که حتی از استان‌های شمالی جنگل بیشتری دارد | حضور غافلگیرکنندۀ سیستان و بلوچستان در بین ۵ استان با بیشترین اراضی جنگلی + اینفوگرافیک، نوشته‌شده در ۲۸ آبان ۱۴۰۲؛ بازدید در ۲۸ آبان ۱۴۰۴. ردیفنام استانمساحت (کیلومتر مربع)وسعت اراضی جنگلی (هکتار)موقعیت در نقشه ایران۱فارس۱۲۲٬۶۰۸۲٬۷۷۵٬۶۵۷80px۲سیستان و بلوچستان۱۸۰٬۷۲۶۱٬۴۴۱٬۹۷۵80px۳خراسان جنوبی۱۵۱٬۱۹۳۱٬۳۶۶٬۰۸۷80px۴مازندران۲۳٬۸۴۲۱٬۱۴۸٬۸۱۰80px۵لرستان۲۸٬۲۹۴۱٬۱۱۲٬۴۷۵80px ملی کردن جنگل‌ها و مراتع گفته شده که از بین بردن جنگل‌های ایران از زمان حمله مغول آغاز شد و به ویژه در سه سدهٔ گذشته به بالاترین مرتبه خود رسید. محمدرضا پهلوی پادشاه پیشین ایران در کتاب پاسخ به تاریخ ادعا کرده که در زمان قاجار بین سال‌های ۱۲۸۱ و ۱۲۹۱ نزدیک به ۱۳۰ هزار تن زغال چوب از بریدن درختان جنگلی ایران تولید شد و به خارج از کشور صادر شده است.محمدرضا پهلوی، پاسخ به تاریخ، انتشارات مرد امروز، ۱۳۶۴، صص ۱۲۲–۱۲۳. در ۶ بهمن ۱۳۴۱ در چهار چوب منشور انقلاب سفید جنگل‌ها و مراتع و آب‌های ایران ملی اعلام شد.محمدرضا پهلوی، به سوی تمدن بزرگ، چاپ سوم، لس آنجلس: کتاب و انتشارات پارس، ۲۰۰۷، صص ۱۰۷–۱۰۸. بر اساس اصل دوم انقلاب شاه و مردم جنگل‌های ایران که آن‌ها را معادن طلای سبز لقب داده‌اند و مراتع کشور ملی شد و با این نزدیک به ۱۲۰ میلیون هکتار جنگل‌های و مراتع کشور برای بهره‌برداری ملی در اختیار دولت قرار گرفت. بیش از ۵٬۰۰۰ هکتار فضای سبز دور شهرهای بزرگ ویا پارک‌های جنگلی بیشماری در منطقه‌های گوناگون کشور به وجود آمد. پهنه چراگاه‌های ایران در سال ۱۳۴۰ به هجده میلیون هکتار می‌رسید؛ که هشت میلیون آن مرتع‌های عادی و ده میلیون آن بیشه زارهایی که با کم و بیش با درخت بودند. بر اساس آمار تا پایان ۱۳۵۵ خورشیدی پروژه‌های جنگل داری ۶۱۵ هزار هکتار از ۳۰۰ هزار هکتار جنگل‌های قابل بهره‌برداری شمال کشور را شامل شده است. نزدیک ۳۹ هزار هکتار در ایران جنگل کاری شده و در زمینه ایستا کردن شن‌های روان مساحتی بیش از ۸۰۰ هزار هکتار نهال کاری شده است. پروژه ایستا کردن شن‌های روان برای نخستین بار در حارث‌آباد (سبزوار) در سال ۱۳۴۴ خورشیدی اجرا شد و پس از نه سال سرزمین پهناوری در کناره کویر به جنگلی از درختان تنومند تاغ برگردانیده شد.منصوره پیرنیا: سفرنامه شهبانو، انتشارات مهر ایران، پاریس، ۱۳۷۱، ص. در مناطق خشک فرسایش بادی عامل عمده تخریب خاک‌ها بوده و در مناطق باد خیز درختان عامل مؤثری در تثبیت خاک‌ها به‌شمار می‌آیند. در اطراف اماکن مسکونی یا باغات به صورت کمربندهای سبز طویل کاشته می‌شوند و بسیاری از صدمات ناشی از باد را تقلیل می‌دهند. آب و هوا در جنگل‌ها برخی جنگل‌ها (مثلاً جنگل‌های همیشه سبز) چندان تحت تأثیر تغییرات آب و هوایی نیستند؛ ولی برخی دیگر (مثلاً جنگل‌های خزان‌کننده) به شدت تحت تأثیر بوده، کلیه برگ‌های خود را در هر پاییز از دست می‌دهند. میزان رویش درختان جنگلی وابسته به فاکتورهای متعددی است که عمدتاً شامل نور خورشید، نوع خاک، آب، درجه حرارت و پتانسیل ژنتیکی درختان می‌باشد. | ## بخش 3: جنگل‌های ایران | در فصل تابستان درجه حرارت هوای درون جنگل معمولاً بین ۶ تا ۸ درجه فارنهایت (۳ تا ۴ درجه سانتیگراد) پایین‌تر از درجه حرارت بیرون جنگل است، لیکن در زمستان درجه حرارت در جنگل خیلی نزدیک به درجه حرارت فضای باز و گاهی چند درجه‌ای گرمتر است. درجه حرارت خاک در فضای باز در یک روز تابستانی ممکن است به ۹۰ درجه فارنهایت (۳۲ درجه سانتیگراد) برسد، در حالی که درجه حرارت خاک در یک توده جنگلی مجاور ۲۰ درجه فارنهایت (۱۱ درجه سانتیگراد) می‌باشد. در یک جنگل سوزنی برگ در فصل زمستان، به دلیل تأثیر عایق مانند تاج پوشش و لاشبرگ موجود در کف جنگل خاک جنگلی دیرتر یخ زده و همین‌طور در بهار نیز زمین دیرتر گرم می‌شود. هشدار دربارهٔ نابودی جنگل‌های ایران گفته شده که پهنه جنگل‌های موجود در ایران با مرزهای کنونی در زمان هخامنشیان به بیش از ۱۶ میلیون هکتار می‌رسیده است. همچنین ادعا شده که از بین بردن جنگل‌های ایران از زمان حمله مغول آغاز شده و در سه سدهٔ گذشته به بالاترین مرتبۀ خود رسیده است. در زمان قاجار بین سال‌های ۱۲۸۱ و ۱۲۹۱ نزدیک به ۱۳۰ هزار تن زغال چوب از بریدن درختان جنگلی ایران تولید شد و به خارج از کشور صادر شده است.محمد رضا پهلوی: پاسخ به تاریخ، انتشارات مرد امروز ۱۳۶۴ ص ۱۲۲–۱۲۳ بر اساس آمار مرکز آمار ایران، جنگل‌ها در سال ۱۹۰۰ حدود ۱۹ میلیون هکتار از ایران را پوشش می‌داده‌اند، اما تا سال ۲۰۱۲ این مساحت به ۱۴.۴ میلیون هکتار کاهش یافت. بیشتر جنگل‌های باقی‌مانده در رشته‌کوه‌های البرز نزدیک دریای خزر و رشته‌کوه‌های زاگرس قرار دارند. در استان خوزستان، بخش زیادی از زمین‌های جنگلی برای کشت تنباکو، تریاک و نیشکر پاک‌سازی شد. بهره‌برداری مشابه از جنگل‌های مازندران نیز زیستگاه ببر ایرانی را تخریب کرد که آخرین بار در دهه ۱۹۵۰ مشاهده شد. به گفته معاون سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری ایران، حدود یک میلیون هکتار از جنگل‌های غنی زاگرس به دلیل تغییرات اقلیمی از بین رفته‌اند. نهادهای دولتی مسئول اجرای قوانین و مقررات مربوط به مناطق جنگلی ضعیف و کم‌بودجه هستند. افراد به‌دلخواه درختان را قطع می‌کنند و گاهی برای ایجاد زمین قابل کشت، عمداً جنگل‌ها را به آتش می‌کشند.LAYLIN, D. بر اساس آمارهای دولتی طی سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰، بیش از ۱٫۵ میلیون متر مکعب چوب از جنگل‌های شمال ایران برداشت شده است. رئیس انجمن جنگل‌بانی اعلام کرد که این رقم، بیان‌گر آمار رسمی در این زمینه است و بدون شک در کنار این برداشت‌ها، قطع درختان به‌طور غیرقانونی نیز در جریان است که بر میزان کل نابودی جنگل‌ها می‌افزاید. متخصصان جنگل گفته‌اند که جنگل‌های شمال ایران تاکنون به اندازه‌ای آسیب دیده‌اند که تاب این برداشت گسترده را ندارند. پیش‌بینی شده است که با ادامهٔ این روند، جنگل‌های شمال ایران به سرنوشت جنگل‌های غرب ایران دچار خواهند شد و از میان خواهند رفت. از سوی دیگر، کارشناسان یکی از دلایل وقوع سیل‌های ویرانگر را در شمال ایران، نابودی پوشش گیاهی و بریدن درختان منطقه ارزیابی کرده‌اند. رئیس سازمان محیط زیست ایران نیز اعلام کرده است که در پنج دههٔ گذشته، سطح جنگلی ایران از ۱۸ میلیون هکتار به ۱۴ میلیون هکتار رسیده است و سطح جنگلی نابودشده، به بیابان تبدیل شده است. برآورد شده است که سالانهٔ ۶۳ هزار هکتار از جنگل‌های زاگرس و شمال ایران نابود می‌شود و دلیل آن طمع انسان‌ها و نه نیازشان است. سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (فائو) اعلام کرده است که ایران یکی از ۷۰ کشور در حال توسعه در دنیا است که پوشش جنگلی کمی دارد و این پوشش جنگلی اندک، با سرعتی بیشتر از دیگر نقاط دنیا در حال نابودی است. نابودی جنگل‌های ارسباران از دی ۱۳۹۷ قطع درختان جنگل‌های ارسباران افزایش یافته است و به صورت انبوه الوارهای قطع شده توسط ماشین‌های باربر حمل می‌شود. | ## جمع‌بندی | درصورتی که این روند ادامه داشته باشد تا ۱۰ سال دیگر جنگل‌های ارسباران محو خواهد شد.