موضوع مقاله: لهجه قزوینی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لهجه قزوینی | مقدمه: لهجهٔ قزوینی یکی از لهجه‌های زبان فارسی است که مردم شهر قزوین بدان تکلم می‌کنند. | ## بخش 1: لهجه قزوینی | پیشینه حَمْدُاللهِ مُسْتوفی قَزْوینی صاحب‌منصب، جغرافی‌دان، مورّخ و شاعر ایرانی (۶۸۰ ه‍.ق قزوین – ۷۵۰ ه‍.ق قزوین) دربارهٔ زبان مردم شهر قزوین در نزهه‌القلوب چنین می‌گوید: " قزوین اگر چه این تومان اول به قزوین منسوب بود، دارالملک ایران شد، آن را مقدم داشتند، ممالک و مذاهب هستند، زبانشان هنوز یک‌رویه نشده ولی به فارسی ممزوج مایلتر است". آدام اولئاریوس، (زادهٔ ۲۴ سپتامبر ۱۵۹۹ – مرگ ۲۲ فوریه ۱۶۷۱) پژوهشگر، جغرافیدان آلمانی در سفرنامه‌اش به ایران زبان مردم قزوین را چنین ذکر می‌کند: " زبان اهالی قزوین فارسی است، ولی لهجه بخصوصی دارند که می‌توان قزوینی‌ها را از سایر ایرانی‌ها مانند هلندی‌ها از آلمانی‌زبانان تشخیص داد". | ## بخش 2: لهجه قزوینی | اولیا چلبی، سیاحِ معروفِ عثمانی، در سیاحتنامه خود (۱۶۴۷ تا ۱۶۵۴ میلادی)، زبان مردم قزوین را اینگونه شرح می‌دهد: «اکثر اهالی قزوین عارف و ظریف، فصیح و بلیغ هستند و از این رو با همدیگر به فارسی نازک (ظریف) سخن گویند، اما عربی نیز می‌دانند.» ادوارد براون در کتاب یک سال در میان ایرانیان می‌نویسد: برداشت‌هایی از زندگی، شخصیت و اندیشه مردم ایران - در مدت اقامت دوازده‌ماهه در آن کشور در سالهای ۱۸۸۸–۱۸۸۷ نوشته که می‌گوید: "در حوالی قزوین و فقط چهار یا پنج مرحله پس از تهران فارسی به‌طور مشخص بر ترکی غالب است؛ ولی بازار قزوین مانند بازار شهرهای تبریز، خوی و زنجان بود. مانند: اَجَق‌وَجَق (عجیب و غریب)، جیجیک‌پیجیک (وسایل تزیینی)، تَخته تُوخته (اسباب و اثاثیهٔ چوبی)، سر خود دل خود (خودرأی)، هِرتی شُورتی/ هِرتی شُرتی (شلخته) و…گاهی هم تکرار کامل کلمهٔ قبل، مانند: ویجال‌ویجال (نامرتب و به‌هم‌ریخته)، جاویدجاوید (ویژگی صحبتِ تند و سریع، نامفهوم) نام‌آواهای قزوینی نام‌آواها در لهجهٔ قزوینی به دو قسمت تقسیم می‌شود: بخش اول نام‌آواهایی هستند که بر اثر تکرار صوت طبیعی به‌وجود آمده‌اند؛ مانند: گِله‌گِله (قطره‌قطره)، دی‌دی‌وید (ریز ریز و پاره‌پاره)، فِق‌فِق (نشانهٔ درد عصبی)، وز وز (صدای ناهنجار) و… بخش دوم نام‌آواهایی هستند که مستقیماً از ریشهٔ فعل اقتباس شده‌اند. | ## بخش 3: لهجه قزوینی | شایان ذکر است که این‌گونه نام‌آواها مختص لهجهٔ قزوینی است؛ مانند: سُخ‌سُخ (از ریشهٔ فعل "سوختن")، دوز دوز (از ریشهٔ فعل "دوختن") و…بزگ دوزگ (آرایش کردن. نو کردن) پیشوندها و پسوندها اشخاص معروف به لهجهٔ قزوینی حافظ صابونی قزوینیشاعر قزوینی علی‌اکبر قافله‌باشی اشعاری به لهجهٔ قزوینی یک ترانه به لهجهٔ قزوینی از شهید مقبل: از اشعار کهن و بامزهٔ قزوینی دربارهٔ مراسم خواستگاری: و شعری دیگر: و شعری دیگر: واژه‌نامه اَدی بودی = رابطهٔ پنهانی اَندا مَندا = بهانهٔ وسواسی اسکلیدن = پاره شدن اُشقونج = ریواس اُشکو زدن = لکهٔ مانده شده روی لباس اَقُزُه = به‌قدری؛ به‌اندازه‌ای اُکُرمَه = گریه و زاری فراوان اَلَمبه = دراز، به بلندی تیر اَنقَصداً یا بَراَنقَص (عن قصداً، بر عن قصد):از روی قصد؛ عمداً اِینود = غریب رفتار آتیشَه رِکَه = جرقهٔ آتش؛ آتیش پاره آخوره = آبخوره، زیرزمین آلا بینیم = زودباش! | ## جمع‌بندی | آلا قِر قِر = زودباش دیگر / هرچیز سست و بی دوام و ظاهرفریب آهان دیه = بله دیگه بادیَه = کاسه؛ بشقاب بالام جان = عزیزم بامبَه زدن = تو سری زدن ببم = پسرم ببم جان = پسرم بِجَه بِجَه = جنب و جوش فراوان؛ جهیدن زیاد بچُرّی = بی عرضه گی بدگِل = زشت بَستو = کوزه بودبودک = کنایه از بچه ای که پیش فعالی دارد بیدملقی = بید مجنون بیلگ = مچ دست پُخُم بَک = بی خاصیت پرپین کردن = دعا خواندن پسینه = گنجه پَشّام کردن = در خواب کلافه شدن پلو = مچل پول = یکن پَیاده مِشم = پیاده میشم پیتاندن = پیچاندن (بپیت = بپیچ) پیت خوردن = دور زدن تاس = (از) وسایل حمال تاسَه کردن = دلتنگ کسی شدن تَخِتمه = قاطی کردن (غدا) تخیدن = خوردن، کوفت کردن تس‌انبله = آدم شل‌وول (بعضی جاها: شکم) تُس‌باغه = بچه پررو تَکَل = تایر تِلّه کَشی = کار بیش از حد معمول تُنُکَه = شلوار کوتاه زنانه تَنگامه = تنگنای وقت جان به سر = کلافگی جان عزیز = جان دوست جرماغ = چنگ زدن جِزّه جگر زدن = آتش گرفتن دل جیکُ پیک = وسایل تزئینی جیله = ریزه و کوچک چاچولک باز = خیلی زرنگ چاچَه = حوضچهٔ کوچک آب چاشنه بند = در درس به جایی نرسیدن چاغالَه = بادام و زردآلوی تازه و کال چرپاندن = به‌زور جا دادن، کتک زدن چرت‌گوز = آدم مدعی چُرّیدن = چکیدن چَشته خور = بد عادت چشماشه درآوردن = خیره شدن تیز به کسی چُغُوریی = چاله چقّری = چاله چُمبه = چوب کوچک کشمش چیس میه؟