موضوع مقاله: الغ‌بیگ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # الغ‌بیگ | مقدمه: میرزا محمد طارق بن شاهرخ یا میرزا محمد تَراغای بن شاهرخ مشهور به‌نام اُلُغ‌بِیگ (۷۹۵ تا ۸۵۳ هجری قمری / ۷۷۲ تا ۸۲۸ هجری خورشیدی / ۱۳۹۴ تا ۱۴۴۹ میلادی) فرزند شاهرخ و گوهرشاد و نوهٔ تیمور از پادشاهان تیموری بود. | ## بخش 1: الغ‌بیگ | نتایج رصدهای او در رصدخانۀ سمرقند در مجموعه‌ای با نام زیج الغ‌بیگ تنظیم شده که از دقیق‌ترین زیج‌های دورۀ اسلامی است. همچنین به افتخار او دهانه الغ‌بیگ در کره ماه به نام این پادشاه دانشمند ثبت شده است. امپراتوری تیموری در طول حکومت او به اوج فرهنگی و هنری خود و رنسانس تیموری دست یافت. الغ‌بیگ، نامی که او را بیشتر با آن می‌شناسند، یک نام مستعار به‌معنی «حاکم بزرگ» بود.B. شاهرخ در ۸۱۱ خورشیدی به ماوراءالنهر لشکر کشید، خدایداد حاکم آن‌جا را کشت و خلیل سلطان پسر میران‌شاه و نوهٔ تیمور را پس از رهایی به ری فرستاد و حکومت سمرقند را به اُلُغ‌بیگ داد.دولتشاه سمرقندی، ص ۳۵۴–۳۵۶ الغ‌بیگ، بیشتر اوقات در سمرقند بود و به‌عنوان مهمان به دربار پدر دعوت می‌شد و در امور سلطنت دخالتی نداشت.بارتولد، ص ۱۷۸ دولتشاه سمرقندی در تذکرةالشعرا خود می‌نویسد: «فضلا و حکما متفق‌اند که به روزگار اسلام بلکه از عهد ذوالقرنین تا این دم پادشاهی به حکمت و علم میرزا الغ‌بیگ بر مستقر سلطنت قرار نیافته.» الغ‌بیگ در سمرقند رصدخانه‌ای عظیم و مجهز به‌نام رصدخانهٔ الغ‌بیگ را برپا کرد و همراه با دانشمندان بزرگ آن زمان مانند غیاث‌الدین جمشید کاشانی مشغول رصد و تحقیقات علمی شد و با همکاری آن‌ها زیجی را که شامل دقیق‌ترین جداول ستاره‌شناختی و مثلثاتی آن عصر بود پدیدآورد که به زیج سلطانی معروف است. مدرسه‌ای نیز برای آموزش علوم و فنون تأسیس کرد و بهترین استادان را در آن‌جا به‌کار تدریس گمارد. یادداشت‌ها و نامه‌هایی که کاشانی برای پدرش در کاشان می‌فرستاد از سطح بالای فهم و دانش الغ بیگ حکایت می‌کند.مختاری اسکی، غلام‌رضا، فرهنگ ریاضیات پایه او در سمرقند با برادرانش بایسنقر پسر شاهرخ در هرات و سلطان ابراهیم میرزا تیموری در شیراز، که هنرمند بودند، دربارهٔ شعر فارسی مکاتبه می‌کرد. اشعار نظامی گنجوی را بر اشعار امیرخسرو دهلوی که بایسنقر می‌پسندید، ترجیح می‌داد.دانشنامهٔ جهان اسلام، ص ۱۹۶، ذیل عنوان بایسنقر او از کودکی به آموختن خوشنویسی پرداختفضایلی، ص ۳۲۳ اما همچون برادرانش در این هنر نام‌آور نشد. الغ‌بیگ، پس از دو سال درگیری با پسرش عبداللطیف، سرانجام در سال ۸۲۸ خورشیدی (۱۴۴۹ میلادی)، به‌دست او کشته شد.دانشنامهٔ جهان اسلام، ذیل عنوان تیموریان توسعهٔ دانش پیوند= اژدهای یشمی که زمانی متعلق به الغ‌بیگ بود، موزه بریتانیا تأسیس مدرسه الغ‌بیگ نوجوان تصمیم گرفت تا سمرقند را به یک مرکز فکری برای امپراتوری تیموری تبدیل کند. بین سال‌های ۱۴۱۷ و ۱۴۲۰، او مدرسه‌ای در میدان ریگستان سمرقند (در ازبکستان کنونی) ساخت و اخترشناسان و ریاضی‌دانان متعددی را برای تحصیل در آن‌جا دعوت کرد. قاضی‌زاده رومی برجسته‌ترین معلم مدرسهٔ الغ‌بیگ بود و غیاث‌الدین جمشید کاشانی نیز بعدها به مدرسهٔ او پیوست. | ## بخش 2: الغ‌بیگ | تأسیس رصدخانه پیوند= و طرح رصدخانهٔ او، که بر روی تمبر مربوط به ۱۹۸۷ در اتحاد جماهیر شوروی به تصویر کشیده شده است. بنا به گزارش جمشید کاشانی در نامه‌هایی که به پدرش نوشته است، می‌دانیم که الغ‌بیگ در سنین نوجوانی از بقایای رصدخانه مراغه بازدید کرد و این بازدید توجه او تا بزرگسالی را جلب کرده بود. این بازدید، احتمالا در سال 1402، زمانی که الغ‌بیگ 9 ساله بوده و به همراه خانواده از سلطانیه به ارزروم مسافرت کرده بودند اتفاق افتاده است. در سال ۱۴۲۸، الغ‌بیگ یک رصدخانه عظیم ساخت که در آن دقت رصدی را با افزایش شعاع سدس بیشتر کرد. الغ‌بیگ با ابزارهایی که در رصدخانهٔ سمرقند قرار داشت، فهرستی از ۱۰۱۸ ستاره ایجاد کرد که یازده ستاره کمتر از ستاره‌های موجود در فهرست ستاره‌های بطلمیوس است. الغ‌بیگ از یافته‌های عبدالرحمن صوفی استفاده کرد و فهرست ستاره‌های خود را بر پایهٔ تحلیل جدیدی که مستقل از داده‌های بطلمیوس بود، قرار داد. به نظر می‌رسد در بین رصدهای دورۀ اسلامی، تنها گروهی که مختصات ستارگان ثابت را (به‌جز برخی ستارگان جنوبی‌ غیر قابل رصد در سمرقند) به‌صورت مستقیم رصد کرده‌اند، اخترشناسان رصدخانۀ سمرقند بودند. اما برای ستارگانی که قابل رؤیت نبودند، مقدار تقدیم اعتدالین را ۱ درجه در ۷۰ سال در نظر گرفتند و به طول دایرةالبروجی جدولهای ستاره‌ای بطلمیوس افزودند. در مورد سایر بخشها، مانند میل دایرةالبروج، پارامترهای مداری ماه، خورشید و سیارات نیز نتایج رصدهای جدید خود را در جدولهای زیج اعمال کردند. ریاضیات در ریاضیات، الغ‌بیگ جداول مثلثاتی دقیقی از مقادیر سینوسی و مماس تا حداقل هشت رقم اعشار نوشت. جنگ قدرت و درگذشت پیوند= الغ‌بیگ در پای قبر تیمور در گور امیر الغ‌بیگ در سال ۱۴۴۷ با اطلاع از مرگ پدر خود شاهرخ به بلخ رفت. | ## بخش 3: الغ‌بیگ | وی در آن‌جا شنید که علاءالدوله پسر برادر فقید خود بایسنقر مدعی فرمانروایی امپراتوری تیموری در هرات بوده است. او برادرزادهٔ خود را شکست داد و به‌سوی هرات پیش رفت و مردم آن شهر را در سال ۱۴۴۸ قتل‌عام کرد. الغ‌بیگ سپس به بلخ عقب‌نشینی کرد و در آن‌جا متوجه شد که والی آن یعنی پسر بزرگ خود، عبداللطیف میرزا، علیه او قیام کرده است و جنگ داخلی دیگری آغاز شد. عبداللطیف برای ملاقات با ارتش پدرش در سواحل رودخانهٔ آمودریا سربازانی را به‌خدمت گرفت. با این‌حال، الغ‌بیگ با شنیدن اخبار آشوب در شهر، پیش از وقوع هرگونه جنگی به اجبار به سمرقند، عقب‌نشینی کرد. عبداللطیف پدرش را از حبس آزاد کرد و به او اجازه داد تا برای انجام حج به مکه برود. دهانه الغ‌بیگ، روی ماه، توسط اخترشناس آلمانی، یوهان هاینریش فون مدلر، در نقشهٔ ۱۸۳۰ خود از ماه به نام او نام‌گذاری شد. سیارک الغ‌بیگ ۲۴۳۹، یک سیارک کمربند اصلی است که در ۲۱ اوت ۱۹۷۷ توسط نیکلای استپانوویچ چرنیخ کشف و به‌نام او نام‌گذاری شد. نبش قبر میخائیل گراسیموف، انسان‌شناس اهل شوروی، پس از نبش قبر الغ‌بیگ، چهرهٔ او را بازسازی کرد. چهرهٔ او مانند پدربزرگش تیمور نزدیک به نژاد مغولی با اندکی از ویژگی‌های اروپایی بود. چهرهٔ پدر او، شاهرخ اما دارای ویژگی‌های نژاد قفقازی و بدون هیچ ویژگی مغولی آشکار بود. | ## جمع‌بندی | برنامهٔ رادیویی از آندلس تا تهران، بررسی زندگی و آثار علمی الغ‌بیگ، در گفتگو با مصطفی یاوری آیین، رادیو جوان، ۱۳۹۸.