موضوع مقاله: قبله | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قبله | مقدمه: قِبلِه (به عربی: قِبْلَة، به معنای «جهت») جهت رو به کعبه در مسجدالحرام مکه است که مسلمانان در موقعیت‌های گوناگون دینی، به‌ویژه هنگام نماز، از آن استفاده می‌کنند. | ## بخش 1: قبله | در اسلام، کعبه به‌عنوان بنایی مقدس شناخته می‌شود که به‌دست ابراهیم و اسماعیل — از پیامبران اسلام — ساخته شد و بنابر آیات متعددی از قرآن که در سال دوم هجری قمری بر پیامبر اسلام محمد نازل گردید، تعیین آن به‌عنوان قبله به فرمان خدا صورت گرفت. قبله افزون بر نماز، در موارد دیگر نیز مورد توجه است: هنگام ورود به حالت احرام در حج، جهت ذبح حیوانات، جهت مستحب برای دعا، جهتی که باید هنگام قضای حاجت یا تُف‌کردن از آن پرهیز شود، و جهت قرار دادن بدن متوفی در گور. رعایت قبله ممکن است به‌صورت دقیق به‌سوی خود کعبه (عَیْنُ‌الکَعْبَة) یا در جهت کلی آن (جِهَةُ‌الکَعْبَة) انجام گیرد. بیشتر فقهای اسلامی نظر دارند که در صورت ناتوانی از تعیین دقیق عین الکعبه، رو به جهت کلی کعبه کافی است. در تعریف فنی مورد استفاده منجمان مسلمان، قبله برای هر نقطه از زمین به‌صورت جهتی بر روی دایره بزرگی در کره زمین تعریف می‌شود که از آن نقطه و از کعبه می‌گذرد. این مسیر کوتاه‌ترین فاصله ممکن بر سطح زمین میان آن مکان و کعبه است و به‌وسیله فرمول‌های مثلثات کروی می‌توان قبله را با دقت محاسبه کرد؛ فرمولی که مختصات مکان مورد نظر و مختصات کعبه را به‌عنوان داده دریافت می‌کند. این روش امروزه در ساخت برنامه‌های تلفن همراه، وبگاه‌های تعیین قبله و جدول‌های قبله برای ابزارهایی مانند قبله‌نما به‌کار می‌رود. همچنین می‌توان جهت قبله را با مشاهده سایه میله‌ای عمودی در زمان‌هایی خاص از سال تعیین کرد؛ زمانی که خورشید درست در بالای مکه قرار می‌گیرد — در روزهای ۲۷ و ۲۸ مِه در ساعت ۱۲:۱۸ به وقت عربستان (۰۹:۱۸ به وقت هماهنگ جهانی (یوتی‌سی و ۱۵ و ۱۶ ژوئیه در ساعت ۱۲:۲۷ به وقت عربستان (۰۹:۲۷ یوتی‌سی). پیش از گسترش علم نجوم در جهان اسلام، مسلمانان از روش‌های سنتی برای تعیین قبله استفاده می‌کردند، مانند پیروی از جهتی که صَحابِه در همان مکان اتخاذ کرده بودند، استفاده از نقاط طلوع و غروب اجرام آسمانی، جهت باد، یا رو به جنوب ایستادن، چراکه در مدینه قبله پیامبر همان سمت بود. علم نجوم اسلامی بر پایه سنت‌های هندی و یونانی، به‌ویژه آثار بطلمیوس، بنا شد و از نیمه قرن نهم میلادی منجمان مسلمان روش‌هایی برای محاسبه تقریبی قبله ابداع کردند.در اواخر قرن نهم و دهم میلادی، آنان شیوه‌هایی برای یافتن جهت دقیق قبله ارائه کردند که معادل فرمول‌های امروزی است. در آغاز، «قبله منجمان» در کنار قبله‌های سنتی گوناگون به‌کار می‌رفت و در شهرهای اسلامی قرون وسطی تنوع قابل توجهی در جهت قبله به‌وجود آورد. افزون بر این، نبود داده‌های جغرافیایی دقیق تا قرون هجدهم و نوزدهم موجب تفاوت‌های بیشتر در تعیین قبله می‌شد. هنوز در سراسر جهان اسلام مساجدی تاریخی وجود دارند که جهت قبله آن‌ها با یکدیگر متفاوت است. در سال ۲۰۰۷ میلادی، سفر فضانورد مسلمان، شیخ مظفر شُکور، به ایستگاه فضایی بین‌المللی موجب بحث‌هایی درباره جهت قبله از مدار پایینی زمین شد. در نتیجه، مرجع دینی کشور او، مالزی، توصیه کرد که جهت قبله برای فضانوردان باید «بر اساس امکان موجود» تعیین گردد. مکان قبله جهت کعبه است، بنایی مکعب‌گونه در مرکز مسجدالحرام در شهر مکه، واقع در ناحیه حجاز عربستان سعودی. افزون بر نقش آن به‌عنوان قبله، کعبه مقدس‌ترین مکان نزد مسلمانان به‌شمار می‌رود و با عنوان «خانه خدا» نیز شناخته می‌شود. طواف، یعنی آیین چرخیدن گرداگرد بنا، در مراسم حج و عمره پیرامون آن انجام می‌گیرد. جایگاه قبله بودن کعبه (یا مسجدالحرامی که در آن قرار دارد) بر اساس آیات ۱۴۲ تا ۱۴۴، ۱۴۹ و ۱۵۰ سوره بقره در قرآن است. در هر یک از این آیات، فرمانی برای «رو کردن به‌سوی مسجدالحرام» آمده است: «فَوَلِّ وَجهَکَ شَطرَ المَسجِدِ الحَرام».طبق سنت اسلامی، این آیات در ماه رجب یا شعبان سال دوم قمری (۶۲۳ میلادی)، حدود پانزده یا شانزده ماه پس از هجرت پیامبر اسلام به مدینه، نازل شدند.پیش از این وحی، محمد و مسلمانان مدینه به‌سوی اورشلیم نماز می‌گزاردند، همان جهتی که یهودیان مدینه نیز در عبادات خود به آن رو می‌کردند.تاریخ قرآن از حجتی کرمانیبنا بر روایات اسلامی، این آیات در هنگام برگزاری نماز جماعت نازل شد و پیامبر و پیروانش در همان میانه نماز، جهت خود را از اورشلیم به مکه تغییر دادند. گزارش‌های گوناگونی درباره جهت قبله در دوران اقامت پیامبر در مکه (پیش از هجرت به مدینه) وجود دارد. | ## بخش 2: قبله | بر اساس گزارشی که طَبَری مورخ و بِیضاوی مفسر آورده‌اند، پیامبر در مکه به‌سوی کعبه نماز می‌گزارد. گزارشی دیگر، از بَلاذُری و نیز طبری، می‌گوید که او در مکه به‌سوی اورشلیم نماز می‌خواند. روایت دیگری که در سیره نبوی ابنِ‌هِشام آمده، بیان می‌کند که پیامبر به‌گونه‌ای نماز می‌خواند که هم‌زمان رو به‌سوی کعبه و اورشلیم باشد.امروزه همه مسلمانان، چه سنی و چه شیعه، به‌سوی کعبه نماز می‌گزارند. تنها استثنای تاریخی برجسته در این باره فرقه قَرمَطیان بود؛ این فرقه شیعیِ التقاطی، کعبه را به‌عنوان قبله نپذیرفت. آنان در سال ۹۳۰ میلادی مکه را غارت کردند و برای مدتی «حجرالاسود» را از کعبه برداشته و به مرکز قدرت خود در اَحساء بردند، با هدف آغاز عصری تازه در اسلام. در فقه اسلامی، این واژه به جهت ویژه‌ای اشاره دارد که مسلمانان در نماز و دیگر مناسک دینی رو به آن می‌ایستند.علمای اسلام متفق‌اند که رو کردن به قبله شرط لازم برای درستی نماز در شرایط عادی است؛استثناها شامل نماز در حال ترس یا جنگ، و نیز نمازهای مستحب در سفر می‌شوند.در احادیث مسلمانان به رو کردن به سوی قبله هنگام ورود به حالت احرام برای حج، و نیز پس از انجام رَمی جَمَره وُسطیٰ در مراسم حج توصیه شده‌اند.در آداب اسلامی، سفارش شده است که مسلمانان هنگام ذبح حیوان، سر آن را به سوی قبله بگردانند و نیز چهره مردگان هنگام دفن به سمت قبله قرار گیرد.قبله بهترین جهت برای دعا و نیایش است، در حالی که در هنگام قضاء حاجت (ادرار و مدفوع) یا تف کردن باید از رو به قبله بودن پرهیز نمود. فرورفتگی‌ای در دیوار وجود دارد که آنان به سوی آن در حال نمازخواندن هستند.|محراب در یکی از دیوارهای مسجد جهت قبله را که برای نماز استفاده می‌شود نشان می‌دهد. درون مسجد، جهت قبله معمولاً با محراب مشخص می‌شود؛ محراب فرورفتگی‌ای در دیوار رو به قبله مسجد است. در نماز جماعت، امام درون محراب یا نزدیک آن در برابر صفوف نمازگزاران می‌ایستد.محراب در دوره امویان به بخشی از معماری مسجد تبدیل شد و در دوره عباسیان شکل آن تثبیت گردید؛ پیش از آن، جهت قبله مسجد از سوی دیوار ویژه‌ای که «دیوار قبله» نام داشت شناخته می‌شد. واژه «محراب» تنها یک بار در قرآن آمده است، اما در آنجا به مکان عبادت بنی‌اسرائیل اشاره دارد، نه به بخشی از مسجد اسلامی.مسجد عمرو بن عاص در فُسطاط مصر — یکی از کهن‌ترین مساجد اسلامی — در آغاز بدون محراب ساخته شد، هرچند بعدها محرابی به آن اضافه گردید. عین الکعبه و جهت الکعبه عین الکعبه (به معنای «ایستادن دقیقاً رو‌به‌روی کعبه») به حالتی گفته می‌شود که فرد رو به قبله می‌ایستد به‌گونه‌ای که اگر خطی فرضی از امتداد دید او ترسیم شود، از درون بنای کعبه بگذرد.این شیوه رو‌کردن به قبله در داخل مسجدالحرام و پیرامون آن به آسانی ممکن است، اما با توجه به اینکه پهنای کعبه کمتر از ۲۰ متر است، انجام دقیق آن از فاصله‌های دور عملاً ناممکن است.برای نمونه، در مدینه که حدود ۳۳۸ کیلومتر با کعبه فاصله دارد، انحرافی به اندازه تنها یک درجه از خط فرضی دقیق — خطایی که هنگام گستراندن سجاده یا گرفتن حالت نماز تقریباً محسوس نیست — باعث جابه‌جایی‌ای به اندازه ۵٫۹ کیلومتر از محل واقعی کعبه می‌شود.این اثر هرچه فاصله بیشتر شود، بیشتر می‌گردد:در جاکارتا‌ی اندونزی که حدود ۷۹۰۰ کیلومتر از مکه فاصله دارد، انحراف یک درجه‌ای موجب بیش از ۱۰۰ کیلومتر جابه‌جایی از محل کعبه می‌شود و حتی انحرافی به اندازه یک ثانیه قوسی ( درجه) بیش از ۱۰۰ متر اختلاف در جهت قبله پدید می‌آورد.در مقایسه، روند ساخت مسجد ممکن است خود تا پنج درجه خطا در محاسبه قبله ایجاد کند و افزون بر آن، جهت پهن‌کردن فرش‌ها و نصب نشانه‌های قبله درون مسجد نیز می‌تواند تا پنج درجه دیگر انحراف نسبت به جهت اصلی قبله بیفزاید. اقلیتی از فقیهان مسلمان — برای نمونه ابن عربی (درگذشته ۱۲۴۰ میلادی) — بر این باورند که رعایت عین الکعبه در نماز واجب است، در حالی که گروهی دیگر آن را تنها در صورت توانایی لازم می‌دانند. در مورد مکان‌های دور از مکه، فقیهانی چون ابوحنیفه (درگذشته ۶۹۹ میلادی) و قُرطُبی (درگذشته ۱۲۱۴ میلادی) بر آن‌اند که روی‌کردن به «جهت کعبه» (جهت الکعبه) کافی است، یعنی تنها رو به‌سوی ناحیه کلی کعبه باید ایستاد.برخی نیز معتقدند شرط شرعیِ «رو به قبله بودن» زمانی تحقق می‌یابد که خط فرضی به‌سوی کعبه در حوزه دید فرد قرار گیرد.به عنوان نمونه، در فتاوایی آمده است که در اندلس اسلامی تمام ربع جنوب‌شرقی و در آسیای مرکزی ربع جنوب‌غربی می‌تواند جهت قبله محسوب شود.از دلایل درستیِ روی‌کردن به جهت الکعبه، تعبیر قرآن است که تنها فرمان می‌دهد «روی خود را به‌سوی مسجدالحرام بگردان» و از تحمیل تکلیفی پرهیز می‌کند که انجام آن در همه‌جا ناممکن باشد، اگر قرار باشد عین الکعبه در همه‌جا واجب شمرده شود. در فقه شافعی، چنان‌که در اثر قرن یازدهمیِ ابواسحاق شیرازی با عنوان کِتابُ التَنبیه فی الفِقه آمده است، اگر کسی در نزدیکی مکه نباشد، باید به قبله‌ای که مسجد محل نشان می‌دهد اقتدا کند، و اگر مسجدی در دسترس نباشد، از فردی مورد اعتماد بپرسد. در صورت ناممکن بودن هر دو، موظف است به تشخیص خود، با بهره‌گیری از ابزارها و دانش در اختیار، جهت قبله را تعیین کند (اجتهاد نماید). تعیین جهت قبله مبنای نظری: دایره عظیمه دایره عظیمه یا بزرگ، که با نام اورتودروم نیز شناخته می‌شود، به هر دایره‌ای بر سطح یک کره گفته می‌شود که مرکز آن با مرکز کره یکسان باشد. برای نمونه، تمامی نصف‌النهارها دایره‌های عظیمه زمین به‌شمار می‌آیند، در حالی‌که استوا تنها مداری است که خود نیز دایره عظیمه محسوب می‌شود (سایر مدارهای عرضی شمال یا جنوب مرکز زمین قرار دارند).دایره عظیمه مبنای نظری بیشتر مدل‌هایی است که در آن‌ها جهت قبله از یک موقعیت جغرافیایی به‌صورت ریاضی تعیین می‌شود. در این مدل‌ها، قبله به‌عنوان جهتی تعریف می‌گردد که دایره عظیمه‌ای را نشان می‌دهد که از موقعیت مورد نظر و کعبه می‌گذرد. یکی از ویژگی‌های دایره عظیمه آن است که کوتاه‌ترین مسیر میان هر دو نقطه بر سطح کره را مشخص می‌کند؛ از همین رو این ویژگی مبنای استفاده از آن در تعیین جهت قبله است. دایره عظیمه همچنین برای تعیین کوتاه‌ترین مسیر پرواز میان دو نقطه جغرافیایی نیز به‌کار می‌رود؛ بنابراین، قبله‌ای که بر پایه روش دایره عظیمه محاسبه می‌شود، معمولاً نزدیک‌ترین جهت ممکن از محل مورد نظر به مکه را نشان می‌دهد. با این حال، از آن‌جا که شکل بیضی‌گونه زمین توصیف دقیق‌تری از شکل واقعی آن نسبت به کره کامل ارائه می‌دهد، پژوهشگران جدیدتر بررسی استفاده از مدل‌های بیضی‌گونه را برای محاسبه قبله آغاز کرده‌اند؛ در این مدل‌ها، دایره عظیمه با ژِئودِزیک‌های روی بیضی‌گون جایگزین می‌شود. | ## بخش 3: قبله | این روش محاسبات پیچیده‌تری دارد، اما بهبود دقت حاصل از آن در محدوده خطای معمولی جهت‌گیری مساجد یا گستردن سجاده‌ها قرار می‌گیرد. برای نمونه، محاسبه بر پایه مدل بیضی‌گونه سامانه مرجع ژئودتیک ۱۹۸۰ جهت قبله را در سان فرانسیسکو برابر با نشان می‌دهد، در حالی‌که محاسبه بر اساس روش دایره عظیمه نتیجه را به‌دست می‌دهد. رصد سایه از دید ناظر زمینی، خورشید به‌صورت ظاهری در طول سال میان مدار رأس‌السرطان و رأس‌الجَدی جابه‌جا می‌شود؛ افزون بر این، به‌سبب چرخش زمین به گرد محور خود، حرکت روزانه‌ای از شرق به غرب دارد. ترکیب این دو حرکت ظاهری موجب می‌شود که خورشید هر روز یک بار از نصف‌النهار محل ناظر عبور کند، اما معمولاً نه دقیقاً از بالای سر او، بلکه اندکی در شمال یا جنوبش قرار می‌گیرد. در نواحی میان دو مدار (عرض‌های جغرافیایی کمتر از °۲۳٫۵ شمالی یا جنوبی)، در برخی زمان‌های سال — معمولاً دو بار در سال — خورشید تقریباً از بالای سر ناظر عبور می‌کند. این رویداد هنگامی رخ می‌دهد که خورشید در لحظه عبور از نصف‌النهار، در همان عرض جغرافیایی محل ناظر قرار گرفته باشد. شهر مکه از جمله مکان‌هایی است که این پدیده در آن دیده می‌شود، زیرا در عرض شمالی واقع است. این پدیده دو بار در سال رخ می‌دهد: نخست در ۲۷ یا ۲۸ مه، حدود ساعت ۱۲:۱۸ به وقت عربستان (۹:۱۸ یوتی‌سی)، و بار دوم در ۱۵ یا ۱۶ ژوئیه، حدود ساعت ۱۲:۲۷ به وقت عربستان (۹:۲۷ یوتی‌سی).در این لحظات که خورشید در سَرسو‌ی کعبه قرار می‌گیرد، هر جسم عمودی روی زمین که در معرض تابش خورشید باشد، سایه‌ای می‌افکند که جهت آن، جهت قبله را نشان می‌دهد.این شیوه تعیین قبله را «رَصَدُ القبله» می‌نامند. از آنجا که در همان لحظه، نیم‌کره مقابل کعبه در تاریکی شب قرار دارد، نیمی از مکان‌های زمین — از جمله استرالیا، بیشتر نواحی قاره آمریکا و بخش اعظم اقیانوس آرام — نمی‌توانند این پدیده را مستقیماً مشاهده کنند.در عوض، در این مناطق پدیده‌ای معکوس رخ می‌دهد: زمانی که خورشید دقیقاً از نقطه مقابلِ کعبه در سوی دیگر کره زمین می‌گذرد (به بیان دیگر، خورشید مستقیماً زیر کعبه قرار می‌گیرد)، سایه اجسام در جهتی مخالفِ سایه‌های زمان «رصد القبله» قرار می‌گیرد.این رخداد نیز دو بار در سال اتفاق می‌افتد: در ۱۴ ژانویه، ساعت ۰۰:۳۰ به وقت عربستان (۲۱:۳۰ یوتی‌سی روز قبل)، و در ۲۹ نوامبر، ساعت ۰۰:۰۹ به وقت عربستان (۲۱:۰۹ یوتی‌سی روز قبل).رصدهایی که در فاصله زمانی تا پنج دقیقه پیش یا پس از لحظه دقیق «رصد القبله» یا نقاط پادپایی آن انجام شوند، یا در همان ساعت در دو روز پیش یا پس از هر رخداد، همچنان جهت قبله را با دقت بالا و اختلافی ناچیز نشان می‌دهند. ابزارها مسلمانان زمانی که در نزدیکی مسجدی نیستند، از ابزارهای گوناگونی برای تعیین جهت قبله استفاده می‌کنند. قبله‌نما، قطب‌نما‌یی مغناطیسی است که همراه با جدولی یا فهرستی از زاویه‌های قبله برای شهرها و آبادی‌های مهم عرضه می‌شود. برخی نسخه‌های الکترونیکی این ابزار با بهره‌گیری از مختصات ماهواره‌ای، جهت قبله را به‌صورت خودکار محاسبه و نمایش می‌دهند.قبله‌نماها از حدود سال ۱۳۰۰ میلادی رواج یافته‌اند و معمولاً فهرست زاویه‌های قبله بر روی خودِ ابزار نیز نوشته می‌شد.در اتاق‌های هتل که پذیرای میهمانان مسلمان هستند، گاه برچسبی برای نشان دادن جهت قبله بر سقف یا درون کشو نصب می‌شود.با پیدایش رایانه، برنامه‌های تلفن همراه و پایگاه‌های اینترنتی متعددی نیز با استفاده از فرمول‌های محاسباتی، جهت قبله را برای کاربران تعیین می‌کنند. قبله‌نماهای آنلاین نسل جدیدی از ابزارهای تعیین جهت قبله هستند که با بهره‌گیری از فناوری‌های وب، سیستم‌های موقعیت‌یابی جهانی (GPS) و داده‌های نقشه‌ای، امکان تشخیص دقیق جهت قبله را بدون نیاز به ابزار فیزیکی فراهم می‌کنند. این قبله‌نماها معمولاً در قالب وب‌سایت‌ها یا برنامه‌های تحت‌وب ارائه می‌شوند و از طریق مرورگرهای رایانه و تلفن همراه در دسترس‌اند. کاربر با اجازه دادن به سیستم برای تشخیص موقعیت جغرافیایی، می‌تواند جهت قبله را بر اساس محاسبهٔ کوتاه‌ترین مسیر روی سطح کرهٔ زمین مشاهده کند. بسیاری از قبله‌نماهای آنلاین علاوه بر نمایش جهت، اطلاعات تکمیلی مانند زاویهٔ دقیق قبله نسبت به شمال جغرافیایی، فاصله تا کعبه، نقشهٔ تعاملی و حتی قبله‌نمای سه‌بعدی را نیز ارائه می‌دهند. این ابزارها با استفاده از الگوریتم‌های نجومی و روابط ژئودزیک، مکان‌یابی بسیار دقیقی ایجاد می‌کنند و در سفر، محیط‌های ناشناخته یا مناطق بدون قبله‌نمای فیزیکی کاربرد ویژه‌ای دارند. گسترش اینترنت و گوشی‌های هوشمند باعث شده قبله‌نماهای آنلاین به یکی از رایج‌ترین امکانات دیجیتال برای مسلمانان جهان تبدیل شوند. قبله در مسیحیت و فرق مختلف آن به سوی محرابیست که همواره در دیواره شرقی معابد یا کلیساها قرار دارد. قبله زرتشتیان نور است به هر شکلی که جلوه نماید، خواه این نور از شعله آتش یا شمع فروزان باشد و از خورشید یا هر شیء نورانی دیگر. در اوستا فقره اول از کرده دوم هفتن یشت آمده است: «ای خدای هستی‌بخش، دانای بی‌همتا که بخشاینده همه چیزی و از دیده ظاهربین ما ناپدیدی، این آتش را که در برابر گذاشته‌ایم، نور آفرینش تو می‌دانیم، و آن را به منزله قبله می‌شناسیم و به‌وسیله این نور که ذره‌ای از ذرات انوار تو است، خواستاریم که خود را به نور حقیقت تو برسانیم». | ## جمع‌بندی | و در فقره اول اردیبهشت یشت به زرتشتیان صریحاً دستور داده شده که هنگام پرستش اهورامزدا در برابر نور و روشنایی قرار گیرند، و به پیروی از این دستور هنگامی که زرتشتیان به آتشکده می‌روند، در آنجا روبروی آتش فروزان قرار می‌گیرند و با خدا راز و نیاز می‌نمایند.