موضوع مقاله: قلعه ایرج | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قلعه ایرج | مقدمه: قلعه‌ایرج دژی باستانی مربوط به دوره ساسانی است و در شهرستان پیشوا، دهستان بهنام وسط شمالی و در نزدیکی روستای عسگرآباد عباسی (ضلع شمالی بزرگراه ورامین–تهران) جای گرفته‌است. | ## بخش 1: قلعه ایرج | این اثر در تاریخ ۱۱ شهریور ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۸۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. پیشینه ژان دیولافوا و کلایس، باستان‌شناسان اروپایی در این باره تحقیق کرده‌اند و کلایس در مورد قلعه‌ایرج آورده‌است که درازای شمالی–جنوبی قلعه ۱۲۱۴ متر و پهنای خاوری–باختری آن ۱۱۵۰ متر است که با هیچ‌یک از قلعه‌های خشتی و تاریخی جهان قابل مقایسه نیست. اعتمادالسلطنه در کتاب مرآت البلدان و جورج کرزن در سفرنامه‌اش قلعهٔ چهارگوش ایرج را با دژ وارنا که در اوستا آمده‌است، برابر دانسته‌اند. همچنین چون ایرج پسر فریدون نام فرزند فریدون بوده‌است، احتمال این‌که قلعه‌ایرج همان وارنا باشد، زیاد است. اما مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این قلعه احتمالاً در دهه‌های پایانی قرن چهارم میلادی یا ربع اول قرن پنجم میلادی ساخته شده‌است. سفال‌های دوره ساسانی و سایر آثار کشف‌شده حاکی از آن است که در دوره ساسانی مورد استفاده بوده و در همان دوره رها شده‌است. عملکرد این ساختمان قبلاً به‌عنوان یک شهر، یک قلعه نظامی یا یک باغ شکار سلطنتی توصیف شده‌است. در چهار سوی این دژ، دروازه‌هایی برای فراهم‌سازی امکان درون‌رفت و برون‌رفت ساخته شده‌است. | ## بخش 2: قلعه ایرج | دیوارهای قلعه دارای پهنایی نزدیک به ۱۷ تا ۲۲ متر و بیشترین ارتفاع آن‌ها ۱۶ متر است. نمای بیرونی دیوار در چهارسو دارای ۱۴۶ برج نیم‌دایره‌ای است که میان بازهٔ هر دو برج با چهار تاق‌نما تزئین شده‌اند؛ این تاق‌نما در برخی بخش‌ها دو سطحی است. با وجود این تمرکز قوی معماری بر دیوارها، هیچ فضای مسکونی دائمی در محوطهٔ داخلی وجود نداشته‌است. مصالح به‌کار رفته در آن خشت و گل است و به بزرگ‌ترین قلعهٔ خشتی و گلی دفاعی ایران معروف است. درون دیوارهای کلفت دژ ایرج، راهروهایی پیش‌بینی شده که برجک‌های دیده‌بانی را به هم متصل می‌کرده‌است. قلعه‌ایرج بزرگ‌ترین استحکام دائمی غیرشهری در جنوب غربی آسیا، اروپا و آفریقا پیش از دوران معاصر است. سایر ساختارهای نظامی مشابه بسیار بزرگ، شامل سایت‌هایی مانند زادیان در افغانستان و هترا در عراق است. طرح کلی قلعه‌ایرج — یعنی استحکامات عظیم و فضای داخلی خالی گسترده — شبیه به پایگاه‌های نظامی ساسانی است که در مقالهٔ «قلعه‌ها و کاخ‌های دوره ساسانیان» و «فهرست قلعه‌های ساسانی» به آن‌ها اشاره شده‌است. | ## بخش 3: قلعه ایرج | ممکن است اتاق‌ها سکونتگاه دائمی را در خود جای می‌داده‌اند، در حالی‌که فضای داخلی باز به‌صورت موقت مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. قلعه‌ایرج احتمالاً برای مقابله با مهاجمان عشایر شمالی ساخته شده بود که گاهی به اعماق قلمرو ساسانی نفوذ می‌کردند. این قلعه احتمالاً عمدتاً به‌عنوان پایگاه مرکزی برای عملیات نظامی در مناطق دیگر — به‌ویژه در مرزهای شمالی — عمل می‌کرده‌است. وضعیت کنونی بخش‌هایی از دیوارها فرسوده شده‌اند و از میان چهار دروازه، امروزه تنها دروازهٔ اصلی در جنوب باقی‌مانده‌است. قلعه‌ایرج به‌عنوان بزرگ‌ترین قلعهٔ آجر گلی جهان با مساحتی حدود ۲۰۰ هکتار شناخته می‌شود. این قلعه به‌دلیل فقدان نگهداری و همچنین فعالیت‌های غیرقانونی، از جمله کَندن با لودر به‌بهانهٔ تعریض جاده‌های اطراف یا حفر استخر، به‌شدت آسیب دیده‌است. در سال ۲۰۰۸، تلاش‌هایی از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران برای ثبت آن به‌عنوان میراث جهانی یونسکو صورت گرفت، اما این تلاش‌ها به‌دلیل «کاستی‌های جدی» — از جمله فعالیت‌های کشاورزی کشاورزان محلی در داخل محوطهٔ قلعه — بی‌ثمر ماند. | ## جمع‌بندی | مسئولان سازمان میراث فرهنگی شهرستان پیشوا اعلام کردند که سازمان فاقد نیروی انسانی کافی برای نگهبانی از قلعه است.