موضوع مقاله: دومیتیان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دومیتیان | مقدمه: دومیتیان (؛ ۲۴ اکتبر ۵۱ – ۱۸ سپتامبر ۹۶) امپراتور روم از سال ۸۱ تا ۹۶ میلادی بود. | ## بخش 1: دومیتیان | او پسر وسپاسیان و برادر کوچک‌تر تیتوس، دو تن از پیشینیانش بر تخت، و واپسین عضو دودمان فلاویان به‌شمار می‌رفت. جونز او را «یک خودکامهٔ بی‌رحم اما کارآمد» توصیف کرده‌است؛ شیوهٔ اقتدارگرایانهٔ حکومتش او را در تضادی آشکار با سنای روم قرار داد و اختیارات آن نهاد را به‌شدت محدود کرد. در مقام امپراتور، دومیتیان اقتصاد را با بازارزیابی سکهٔ رومی نیرومند ساخت، دفاع‌های مرزی امپراتوری را گسترش داد و برنامه‌ای گسترده برای بازسازی شهر آسیب‌دیدهٔ رم به اجرا گذاشت. جنگ‌های مهمی در بریتانیا رخ داد که در آن‌ها فرماندهش دستاوردهای چشمگیری در تلاش برای فتح کالدونیا (اسکاتلند) به دست آورد؛ همچنین در داکیه (رومانیای امروزی) دومیتیان نتوانست به پیروزی قطعی بر پادشاه دست یابد. حکومت دومیتیان ویژگی‌های اقتدارگرایانهٔ نیرومندی داشت؛ تبلیغات دینی، نظامی و فرهنگی کیش شخصیت را دامن می‌زد و او با برگزیدن خود به‌عنوان سانسورچیِ دائمی، در پی کنترل اخلاق عمومی و خصوصی بود. در نتیجه، دومیتیان در میان مردم و ارتش محبوب بود، اما اعضای سنای روم او را ستمگر می‌انگاشتند. پس از مرگش، یاد و نام دومیتیان از سوی سنا به فراموشی محکوم شد و نویسندگان سناتور و سواره‌نظام همچون تاسیتوس، پلینی جوان و سوئتونیوس تصویر دومیتیان را به‌مثابهٔ ستمگری بی‌رحم و بدگمان در اذهان پراکندند. پژوهشگران نوین در عوض او را خودکامه‌ای بی‌رحم اما کارآمد دانسته‌اند که برنامه‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسیش پایهٔ سدهٔ دوم پرصلح را فراهم آورد. 1 او یک خواهر بزرگ‌تر، ، و یک برادر بزرگ‌تر، به نام تیتوس فلاویوس وسپاسیانوس داشت.Townend (1961), p. 62 دهه‌ها جنگ داخلی در سده نخست پیش از میلاد سخت به نابودی اشراف‌زادگی کهن روم دامن زد، که در آغاز سده نخست میلادی، اشرافیت تازه‌ای از ایتالیا به‌تدریج جای آن را گرفت.Jones (1992), p. 3 یکی از این خانواده‌ها، فلاویان یا ژنس فلاویا، تنها در چهار نسل از گمنامی نسبی به شهرت رسیدند و در دوران امپراتوران دودمان ژولیو کلودین ثروت و منزلت اندوختند. جد اعلای دومیتیان، ، در جنگ داخلی سزار به عنوان سنتوریون زیر فرمان پومپه خدمت کرده بود. زندگی نظامی او با ننگ به پایان رسید، چون در نبرد فارسال در ۴۸ قبل از میلاد از میدان نبرد گریخت. با این حال، پترو با ازدواج با ترتولای بسیار ثروتمند موقعیت خود را بهبود بخشید؛ ثروت ترتولا پیشرفت اجتماعی پسر پترو، ، جد دومیتیان، را تضمین کرد.Jones (1992), p. 2 سابینوس خود با خدمت به عنوان محصل مالیات در آسیا و بانکدار در (سوئیس امروزی) ثروت بیشتری اندوخت و احتمالاً به پایگاه اسواران دست یافت. با ازدواج با خانواده فلاوی را به ژنس وسپاسیا ی باپرستیژتر پیوند داد و بدین‌گونه راه ارتقای پسرانش و وسپاسیان به رتبه سناتوری را هموار ساخت. مسیر سیاسی وسپاسیان شامل مناصب کوایستور، ادیل و پرایتور بود و با کنسولی در سال ۵۱، همان سال تولد دومیتیان، به اوج خود رسید. وسپاسیان به عنوان فرمانده نظامی با شرکت در تهاجم رومیان به بریتانیا در سال ۴۳ شهرت نخستین را کسب کرد.Jones (1992), p. 7 ظاهراً فلاویان در سرتاسر دهه‌های ۴۰ و ۶۰ از لطف امپراتوری سرشاری برخوردار بودند. در حالی که تیتوس در کنار بریتانیکوس آموزش دربار می‌دید، وسپاسیان مسیر سیاسی و نظامی موفقی پیمود. پس از یک دوره طولانی کناره‌گیری در دهه ۵۰، زیر فرمان نرون به خدمت عمومی بازگشت و در سال ۶۳ به عنوان پروکنسول ایالت آفریقا خدمت کرد و در سال ۶۶ امپراتور نرون را در سفر رسمی به یونان همراهی نمود.Jones (1992), pp. 9–11 در همان سال یهودیان ایالت یهودیه علیه امپراتوری روم شوریدند و آنچه امروز به نام نخستین جنگ یهود-روم شناخته می‌شود برافروخته شد. وسپاسیان مأموریت یافت که ارتش روم را علیه شورشیان رهبری کند و تیتوس—که آموزش نظامی خود را تا آن زمان به پایان رسانده بود—فرمان یک لژیون را بر عهده گرفت.Jones (1992), p. پس از آنکه پدرشان وسپاسیان در ۶۹ و در پی جنگ داخلی موسوم به سال چهار امپراتور امپراتور شد، تیتوس مناصب بسیاری داشت، در حالی که دومیتیان افتخاراتی می‌گرفت اما هیچ مسئولیتی نداشت. 52–53 در حالی که پدر و برادرش پیوسته در ارتش روم فعال بودند و در ژرمانیا و یهودیه ارتش‌ها را فرماندهی می‌کردند. برای دومیتیان این به معنای آن بود که بخش مهمی از نوجوانی‌اش را در غیاب نزدیکانش گذراند.Jones (1992), p. 13 در طول جنگ‌های یهود-روم، احتمالاً تحت سرپرستی عمویش قرار گرفت که در آن زمان پرفکت شهری رم بود؛ یا شاید حتی زیر سرپرستی مارکوس کوکئیوس نروا، دوست وفادار فلاویان و جانشین آینده دومیتیان.Murison (2003), p. ثبتی از آموزش نظامی رسمی او در دست نیست، اما به گفته سوئتونیوس، در تیراندازی با کمان و تیر مهارت چشمگیری نشان می‌داد.Jones (1992), p. تمایل به بدگمانی داشت، حس شوخ‌طبعی عجیبی—که گاهی به می‌گرایید—از خود نشان می‌دادMorgan (1997), p. این ابهام شخصیتی با دوری‌گزینی او تشدید می‌شد و با بالاتر رفتن سن، به‌طور فزاینده‌ای ترجیح به تنها بودن نشان می‌داد که احتمالاً ریشه در بزرگ شدن در انزوا داشت. دومیتیان که بیشتر سال‌های آغازین زندگی‌اش را در افول دوران نرون گذرانده بود، سال‌های شکل‌گیری شخصیتش به‌شدت تحت تأثیر آشفتگی‌های سیاسی دهه ۶۰ قرار داشت که با جنگ داخلی ۶۹—که خانواده‌اش را به قدرت رساند—به اوج خود رسید.Waters (1964), p. هرج‌ومرجی که در پی آمد به یک سال جنگ داخلی خونین موسوم به سال چهار امپراتور انجامید؛ در این دوره چهار فرمانده نظامی برجسته امپراتوری روم—گالبا، اتو، ویتلیوس و وسپاسیان—یکی پس از دیگری برای به دست آوردن قدرت امپراتوری رقابت کردند.Sullivan (1953), p. تقریباً همزمان، سنا، گالبا —که آن زمان فرماندار هیسپانیا تاراکوننسیس (شمال اسپانیای امروزی) بود— را به عنوان امپراتور روم اعلام کرده بود. وسپاسیان به جای ادامه لشکرکشی، تصمیم گرفت منتظر دستورها بماند و تیتوس را برای استقبال از امپراتور جدید بفرستد. پیش از رسیدن به ایتالیا، تیتوس دریافت که گالبا به قتل رسیده و اتو، فرماندار لوسیتانیا (پرتغال امروزی)، جانشین او شده‌است. در همان زمان، ویتلیوس و سپاهیانش در ژرمانیا شورش کرده و آماده می‌شدند که به سوی رم حرکت کنند تا اتو را سرنگون سازند. 44 اتو و ویتلیوس خطر بالقوه‌ای که جناح فلاویان نمایندگی می‌کرد را درک کرده بودند. وسپاسیان با چهار لژیون در اختیار، نیرویی بالغ بر نزدیک به ۸۰٬۰۰۰ سرباز فرماندهی می‌کرد. موقعیت او در یهودیه این امتیاز را نیز به او می‌داد که به استان حیاتی مصر—که تأمین غله رم را در اختیار داشت—نزدیک‌ترین بود. برادرش تیتوس فلاویوس سابینوس دوم، به عنوان پرفکت شهر، فرماندهی کل گارد شهری رم را بر عهده داشت. تنش‌ها در میان سپاهیان فلاوی بالا بود اما تا زمانی که گالبا یا اتو در قدرت بودند، وسپاسیان از هرگونه اقدامی خودداری می‌کرد.Wellesley (2000), p. 45 هنگامی که اتو در نبرد بدریاکوم شکست خورد، سپاهیان یهودیه و مصر خود دست به کار شدند و وسپاسیان را در ۱ ژوئیه ۶۹ میلادی امپراتور اعلام کردند.Sullivan (1953), p. 68 وسپاسیان پذیرفت و با گایوس لیسینیوس موسیانوس، فرماندار سوریه، علیه ویتلیوس هم‌پیمان شد. نیرویی نیرومند از لژیون‌های یهودیه و سوریه به فرماندهی موسیانوس به سوی رم حرکت کرد، در حالی که وسپاسیان به اسکندریه رفت و تیتوس را مسئول پایان دادن به شورش یهودیان گذاشت.Wellesley (2000), p. 126 در رم، دومیتیان به دستور ویتلیوس در حبس خانگی قرار گرفت تا سپری در برابر تجاوز فلاویان باشد. حمایت از امپراتور پیشین رو به کاهش رفت، چرا که لژیون‌های بیشتری در سرتاسر امپراتوری به وسپاسیان وفادار می‌شدند. شرایط صلح، از جمله کناره‌گیری داوطلبانه، با تیتوس فلاویوس سابینوس دوم توافق شد؛ اما سربازان گارد پرتورین—محافظان امپراتوری—چنین استعفایی را ننگین می‌دانستند و ویتلیوس را از اجرای پیمان بازداشتند.Wellesley (2000), pp. 166, 189 در بامداد ۱۸ دسامبر، امپراتور قصد داشت نشان‌های امپراتوری را در معبد کنکورد بگذارد، اما در آخرین لحظه راه خود را به سوی قصر امپراتوری بازگرداند. در این آشفتگی، بزرگان دولت در خانه سابینوس گرد آمدند و وسپاسیان را امپراتور اعلام کردند، اما جمعیت پراکنده شد چون کوهورت‌های ویتلیوسی با نگهبانان مسلح سابینوس درگیر شدند و او ناچار به عقب‌نشینی به تپه کاپیتولین شد.Jones (1992), p. سپاهیان موسیانوس در حال نزدیک شدن به رم بودند، اما جناح محاصره‌شده فلاویان بیش از یک روز مقاومت نکرد. در ۱۹ دسامبر، هواداران ویتلیوس به کاپیتول یورش بردند و در جریان یک درگیری، سابینوس دستگیر و اعدام شد. دومیتیان با تغییر چهره به شکل یک پرستنده ایزیس موفق به فرار شد و شب را در خانه یکی از هواداران پدرش، کرنلیوس پریموس، به امنیت گذراند. در بعدازظهر ۲۰ دسامبر، ویتلیوس کشته شد و سپاهیانش به دست لژیون‌های فلاویان شکست خوردند. دومیتیان که دیگر چیزی برای ترسیدن نداشت، پیش‌آمد تا با نیروهای مهاجم ملاقات کند؛ همه او را با لقب سزار سلام گفتند و انبوه سپاهیان او را به سرای پدرش بردند. در جریان ، دومیتیان شوقمندانه در جستجوی فرصتی برای کسب افتخار نظامی بود، اما فرماندهان مافوق او، فرماندهی یک لژیون را از او دریغ کردند. هرچند جنگ به طور رسمی پایان یافته بود، در روزهای نخست پس از مرگ ویتلیوس، حالتی از هرج‌ومرج و بی‌نظمی بر اوضاع حاکم بود. نظم در اوایل سال ۷۰ به طور مناسب توسط موسیانوس برقرار شد، اما وسپاسیان تا سپتامبر آن سال وارد رم نشد. او لقب سزار دریافت کرد و به عنوان پرایتور با اختیارات کنسولی منصوب شد.Jones (1992), p. 15 مورخ باستانی تاسیتوس نخستین سخنرانی دومیتیان در سنا را کوتاه و سنجیده توصیف می‌کند و در عین حال توانایی او در دور زدن پرسش‌های ناخوشایند را یادآور می‌شود.Tacitus, Histories IV.40 اقتدار دومیتیان صرفاً ظاهری بود و نشانه‌ای از آن بود که نقش او دست‌کم برای ده سال دیگر همین خواهد بود. به روایت همگان، موسیانوس در غیاب وسپاسیان قدرت واقعی را در دست داشت و مراقب بود که دومیتیان—که هنوز تنها هجده سال داشت—از مرزهای وظیفه‌اش تجاوز نکند. کنترل سختگیرانه‌ای نیز بر اطرافیان جوان سزار اعمال می‌شد؛ فرماندهانی چون و به جاهای دیگر منتقل شدند و مردانی مطمئن‌تر مانند جایگزین آن‌ها شدند. جنگ داخلی سال ۶۹ استان‌ها را به شدت بی‌ثبات کرده بود و به چندین قیام محلی مانند در گالیا منجر شده بود. سربازان کمکی باتاوی از لژیون‌های راین، به رهبری ، با پشتیبانی گروهی از تروری به فرماندهی شوریده بودند. هرچند شورش به سرعت سرکوب شد، گزارش‌های اغراق‌آمیز از فاجعه، موسیانوس را واداشت که با تقویتی‌های خود از پایتخت عزیمت کند. دومیتیان شوقمندانه به دنبال فرصتی برای کسب افتخار نظامی بود و همراه دیگر افسران با قصد فرماندهی یک لژیون پیوست. به روایت تاسیتوس، موسیانوس از این ایده استقبال نمی‌کرد اما چون دومیتیان را در هر نقشی که به او سپرده می‌شد خطرناک می‌دانست، ترجیح داد او را در کنار خود نگه دارد تا اینکه او را در رم رها کند.Tacitus, Histories IV.68 وقتی خبر پیروزی کریالیس بر سیویلیس رسید، موسیانوس با زیرکی دومیتیان را از دنبال کردن هرگونه اقدام نظامی دیگری بازداشت. دومیتیان آنگاه شخصاً به کریالیس نوشت و پیشنهاد کرد که فرماندهی سپاهش را واگذار کند، اما بار دیگر نادیده گرفته شد. با بازگشت وسپاسیان در اواخر سپتامبر، نقش سیاسی دومیتیان تقریباً کاملاً به حاشیه رفت و او از حکومت کناره گرفت و وقتش را به هنر و ادبیات اختصاص داد.Jones (1992), p. در سال ۷۰ میلادی، وسپاسیان کوشید ازدواجی سیاسی میان کوچک‌ترین پسرش و دختر تیتوس، ، ترتیب دهد،Jones (1992), p. 33 اما دومیتیان عاشقانه پایبند بود و حتی شوهرش، ، را متقاعد کرد از او جدا شود تا بتواند خود با او ازدواج کند. دومیتیا لونگینا دختر کوچک‌تر گنائوس دومیتیوس کوربولو بود، فرمانده محترم و سیاستمدار سرشناسی که در رهبری نظامی خود در ارمنستان درخشیده بود. این ازدواج جدید نه تنها پیوندهایی با مخالفت سنایی دوباره برقرار می‌کرد، بلکه در خدمت تبلیغات گسترده‌تر فلاویان نیز بود که می‌کوشید موفقیت سیاسی وسپاسیان در عهد نرون را کمرنگ جلوه دهد. در عوض، پیوند با کلودیوس و بریتانیکوس برجسته می‌شد و قربانیان نرون یا کسانی که به خاطر او دچار ضرر شده بودند، بازتوانی می‌شدند.Jones (1992), p. 36 کمی پس از به قدرت رسیدن دومیتیان به عنوان امپراتور، او عنوان افتخاری آگوستا را به دومیتیا اعطا کرد، در حالی که پسرشان خداگونه شد و به همین صورت بر پشت سکه‌های این دوره نقش بست.Jones (1992), pp. دومیتیان به دلایلی نامعلوم دومیتیا را به طور موقت تبعید کرد و سپس او را بازخواند، یا از روی عشق یا به خاطر شایعاتی که می‌گفت با برادرزاده‌اش یولیا فلاویا رابطه دارد.Jones (1992), p. 39 جونز استدلال می‌کند که احتمالاً دلیل تبعید، ناتوانی دومیتیا در به دنیا آوردن وارث بوده‌است. 200 و تا پایان دوره سلطنت دومیتیان بدون هیچ رویداد ناگواری در آنجا ماند.Jones (1992), pp. 34–35 از فعالیت‌های دومیتیا به عنوان امپراتریس، یا از میزان نفوذ او در حکومت دومیتیان، اطلاع چندانی در دست نیست، اما به نظر می‌رسد نقشش محدود بود. از سوئتونیوس می‌دانیم که او دست‌کم امپراتور را به آمفی‌تئاتر همراهی می‌کرد، در حالی که نویسنده یهودی یوسفوس از مزایایی که از او دریافت کرده سخن می‌گوید.Jones (1992), p. وسپاسیان در رأس خانواده، در جامه پونتیفکس ماکسیموس، حرکت می‌کند، دومیتیان با در پی اوست و سرانجام تیتوس نیز با جامه‌های مذهبی. تبادل نگاهی میان تیتوس و دومیتیا به رابطه‌ای اشاره دارد که مورخان درباره‌اش حدس‌هایی زده‌اند. در نهایت، این شورش جان ده‌ها هزار نفر، شاید صدها هزار نفر را گرفت که بیشترشان یهودی بودند. طاق تیتوس سرانجام در ورودی جنوب‌شرقی فروم برپا شد تا پایان موفقیت‌آمیز جنگ را جاودانه کند.Jones (1992), p. 93 اما بازگشت تیتوس بیش از پیش بی‌اهمیتی نسبی دومیتیان را—هم از نظر نظامی و هم سیاسی—آشکار کرد. تیتوس به عنوان پسر بزرگ‌تر و باتجربه‌تر وسپاسیان، قدرت تریبونی را با پدرش تقسیم کرد، هفت کنسولی، سانسوری و فرماندهی گارد پرتورین را دریافت نمود؛ اختیاراتی که هیچ شکی در تعیین او به عنوان وارث امپراتوری باقی نمی‌گذاشت.Jones (1992), p. 18 دومیتیان به عنوان پسر دوم، عناوین افتخاری چون سزار و پرینکپس یوونتوتیس، و چندین کهانت از جمله آگور، پونتیفکس، فراتر آروالیس، ماگیستر فراتر آروالیوم و ساکردوس کلگیوروم اومنیوم را داشت، اما هیچ منصبی با ایمپریوم نداشت. در طول سلطنت وسپاسیان، شش بار کنسول شد، اما تنها یکی از آن‌ها، در سال ۷۳ میلادی، کنسولی عادی بود. پنج تای دیگر کنسولی‌های کم‌اهمیت‌تر بودند که در سال‌های ۷۱، ۷۵، ۷۶، ۷۷ و ۷۹ میلادی داشت و معمولاً در اواسط ژانویه جایگزین پدر یا برادرش می‌شد. هرچند این مناصب مناسکی بودند، بی‌تردید برای دومیتیان تجربه ارزشمندی در سنای روم فراهم آوردند و شاید به تردیدهای بعدی او دربارهٔ اهمیت سنا دامن زدند.Jones (1992), p. 19 در دوران وسپاسیان و تیتوس، افراد غیرفلاوی عملاً از مناصب مهم دولتی کنار گذاشته شدند. قدرت واقعی به وضوح در دست جناح فلاوی متمرکز بود؛ سنای تضعیف‌شده تنها ظاهر دموکراسی را حفظ می‌کرد.Jones (1992), p. 163 از آنجا که تیتوس عملاً به عنوان هم‌امپراتور در کنار پدرش عمل می‌کرد، هنگامی که وسپاسیان در ۲۴ ژوئن ۷۹ میلادی درگذشت، هیچ تغییر ناگهانی در سیاست فلاوی پدید نیامد. تیتوس به دومیتیان اطمینان داد که شراکت کامل در حکومت به زودی از آنِ او خواهد بود، اما نه قدرت تریبونی و نه هیچ‌گونه ایمپریومی در طول سلطنت کوتاه تیتوس به او اعطا نشد.Jones (1992), p. 80 در نتیجه، تیتوس بیشتر دوران سلطنتش را صرف هماهنگی عملیات امدادی و بازسازی اموال آسیب‌دیده کرد. در ۱۳ سپتامبر ۸۱ میلادی، پس از تنها دو سال در مسند قدرت، او بر اثر تب در جریان سفری به سرزمین‌های سابینان به طور غیرمنتظره درگذشت. محبت برادرانه احتمالاً در حداقل خود بود، اما این چندان شگفت‌انگیز نبود، با این در نظر گرفتن که دومیتیان پس از هفت سالگی کمتر تیتوس را دیده بود. | ## بخش 2: دومیتیان | هر چه ماهیت رابطه‌شان بود، دومیتیان هنگامی که برادرش در حال مرگ بود همدردی چندانی از خود نشان نداد و به جای آن به سوی شتافت که در آنجا او را امپراتور اعلام کردند. سنا اختیارات دومیتیان را تأیید کرد و قدرت تریبونی، منصب پونتیفکس ماکسیموس، و عناوین آگوستوس («محترم و متعالی») و پاتر پاتریه («پدر کشور») را به او اعطا نمود.Jones (1992), p. دومیتیان پس از به قدرت رسیدن، به سرعت از آن نمای جمهوری‌خواهانه‌ای که پدر و برادرش در دوران فرمانروایی خود حفظ کرده بودند دست برداشت.Jones (1992), p. 22 با انتقال مرکز حکومت به دربار امپراتوری، دومیتیان آشکارا اختیارات سنای روم را بی‌اثر کرد. به گفته پلینی جوان، دومیتیان معتقد بود که امپراتوری روم باید به‌مثابه یک پادشاهی الهی اداره شود و او خود به‌عنوان مستبد خیرخواه در رأس آن قرار داشته باشد. افزون بر اعمال قدرت مطلق سیاسی، دومیتیان بر این باور بود که نقش امپراتور همه جنبه‌های زندگی روزمره را دربرمی‌گیرد و باید مردم روم را به‌عنوان مرجعیت فرهنگی و اخلاقی رهنمون شود.Jones (1992), p. 99 برای آغاز عصری نو، وی برنامه‌های بلندپروازانه اقتصادی، نظامی و فرهنگی را با هدف بازگرداندن شکوه امپراتوری به دوران آگوستوس آغاز کرد.Jones (1992), p. 72 با وجود این طرح‌های کلان، دومیتیان مصمم بود امپراتوری را با وجدان و دقت اداره کند. وی شخصاً در همه شاخه‌های دیوانی دخالت می‌کرد: فرمان‌هایی صادر می‌شد که جزئیات کوچک زندگی روزمره و قوانین را تنظیم می‌کرد و مالیات‌ستانی و اخلاق عمومی با سختگیری اجرا می‌شد.Jones (1992), p. 107 به گفته سوئتونیوس، دیوان‌سالاری امپراتوری هرگز به کارایی دوران دومیتیان نرسیده بود و معیارهای سختگیرانه و ماهیت بدگمانانه او سطح فساد در میان فرمانداران استانی و مقامات منتخب را در پایین‌ترین سطح تاریخی نگه می‌داشت.Jones (1992), p. 164 اما بیش از هر چیز، دومیتیان در کسانی که به مناصب راهبردی می‌گمارد به وفاداری و انعطاف‌پذیری ارزش می‌نهاد؛ ویژگی‌هایی که بیشتر در مردان از طبقه سوارکاران می‌یافت تا در اعضای سنا یا خانواده خودش که با بدگمانی به آن‌ها می‌نگریست و اگر با سیاست امپراتوری مخالفت می‌کردند، بی‌درنگ از مقام برکنارشان می‌کرد.Jones (1992), pp. 178–179 واقعیت استبداد دومیتیان از این حقیقت نیز آشکارتر می‌شد که او بیش از هر امپراتوری پس از تیبریوس، دوره‌های قابل توجهی را از پایتخت دور بود. هرچند قدرت سنا از زمان فروپاشی جمهوری رو به کاهش نهاده بود، اما در دوران دومیتیان مرکز قدرت دیگر حتی در رم نبود بلکه هر جا که امپراتور حضور داشت مقر قدرت محسوب می‌شد. تا پیش از تکمیل کاخ فلاویان بر فراز پالاتین، دربار امپراتوری در آلبا یا و گاه حتی دورتر از آن مستقر بود. دومیتیان به‌گستردگی از استان‌های اروپایی بازدید کرد و دست‌کم سه سال از دوران فرمانروایی خود را در ژرمانیا و ایلیریکوم (استان رومی) گذراند و در آن‌جا لشکرکشی‌هایی در مرزهای امپراتوری انجام داد.Jones (1992), pp. 26–28 برنامه ساخت‌وساز در زمان به قدرت رسیدن دومیتیان، شهر رم هنوز از آسیب‌های جنگ داخلی سال ۶۹ و آتش‌سوزی سال ۸۰ رنج می‌برد. برنامه ساخت‌وساز دومیتیان بسیار فراتر از یک پروژه بازسازی بود و می‌خواست تاج‌الملوک یک رنسانس فرهنگی سراسری در امپراتوری باشد. در حدود پنجاه سازه ساخته، مرمت یا تکمیل شد؛ دستاوردهایی که تنها در مرتبه دوم از دستاوردهای آگوستوس قرار می‌گرفتند.Jones (1992), p. 79 از میان مهم‌ترین سازه‌های تازه می‌توان به ورزشگاه دومیتیان (که امروز جای آن را پیاتسا ناوونا گرفته) و اودئون دومیتیان همسایه آن اشاره کرد؛ نخستین مکان‌های دائمی رم برای رقابت‌های ورزشی و هنری به شیوه یونانی که دومیتیان با برگزاری بازی‌های کاپیتولین دوباره رونق بخشید. 84–88 از جمله بناهایی که دومیتیان تکمیل کرد می‌توان به معبد وسپاسیان و تیتوس، طاق تیتوس و کولوسئوم اشاره کرد که برای آخری یک طبقه چهارم افزود و فضای نشیمن داخلی را به پایان رساند. او به همراه تراژان در صحنه‌های پیشکش‌گذاری بر روی پروپیلون معبد هاتور در دندره دیده می‌شود. این پرسش که آیا دومیتیان امپراتوری روم را در زمان مرگ با بدهی یا مازاد به جای گذاشت، بحث‌های داغی را برانگیخته است. شواهد حاکی از یک اقتصاد متوازن در بخش بزرگ‌تری از دوران فرمانروایی دومیتیان است.Jones (1992), p. خلوص نقره دناریوس را از ۹۰٪ به ۹۸٪ افزایش داد؛ یعنی وزن واقعی نقره از ۲٫۸۷ گرم به ۳٫۲۶ گرم رسید. بحران مالی سال ۸۵ او را مجبور کرد تا خلوص و وزن نقره را به ترتیب به ۹۳٫۵٪ و ۳٫۰۴ گرم کاهش دهد.Jones (1992), p. 75 با این حال، ارزش‌های جدید همچنان بالاتر از سطوحی بود که وسپاسیان و تیتوس در دوران فرمانروایی خود حفظ کرده بودند. سیاست سختگیرانه مالیاتی دومیتیان اطمینان داد که این استاندارد برای یازده سال بعدی پایدار بماند. سکه‌های ضرب‌شده در این دوره سطح بسیار یکنواختی از کیفیت را نشان می‌دهند که شامل توجه دقیق به عناوین دومیتیان و هنر ظریف در پورتره‌های پشت سکه است. جونز درآمد سالانه دومیتیان را بیش از ۱٫۲ میلیارد سسترشوس برآورد می‌کند که احتمالاً بیش از یک سوم آن صرف نگهداری ارتش روم می‌شد. برای آرام کردن مردم رم، در طول فرمانروایی دومیتیان تخمیناً ۱۳۵ میلیون سسترشوس به‌عنوان هدایای مردمی یا هزینه شد.Jones (1992), p. 74 امپراتور همچنین رسم ضیافت‌های عمومی را که در دوران نرون به توزیع ساده خوراک تقلیل یافته بود از نو رونق بخشید و مبالغ بزرگی برای سرگرمی و بازی‌ها سرمایه‌گذاری کرد. در سال ۸۶ بازی‌های کاپیتولین را در ورزشگاه خود بنیان نهاد؛ رقابتی چهارساله که شامل نمایش‌های ورزشی، مسابقات ارابه‌رانی و رقابت‌های خطابه، موسیقی و بازیگری می‌شد.Jones (1992), p. مهم‌ترین کمک نظامی او گسترش لیمس ژرمنی بود که شبکه گسترده‌ای از جاده‌ها، دژها و دیده‌بان‌هایی را دربرمی‌گرفت که در امتداد رود راین برای دفاع از امپراتوری ساخته شده بودند.Jones (1992), p. 131 با این حال، چندین جنگ مهم در گالیا، علیه چتی‌ها و در سرحد دانوب علیه سوئبی‌ها، سرمتی‌ها و داکیایی‌ها صورت گرفت. فتح بریتانیا زیر فرمان نئوس ژولیوس آگریکولا ادامه یافت که امپراتوری روم را تا کالدونیا یا اسکاتلند امروزی گسترش داد. دومیتیان همچنین در سال ۸۲ یک لژیون جدید، لژیون اول مینروا، برای جنگ با چتی‌ها بنیان نهاد. دومیتیان همچنین با کتیبه سنگی نزدیک کوه بوئوکداش در جمهوری آذربایجان امروزی، به شرقی‌ترین گواه حضور نظامی روم اعتبار دارد. با توجه به عناوین کنده‌کاری‌شده سزار، آگوستوس و ژرمانیکوس، این لشکرکشی میان سال‌های ۸۴ تا ۹۶ میلادی صورت گرفته‌است. اداره دومیتیان بر ارتش روم با همان دخالت دقیقی مشخص می‌شد که در دیگر شاخه‌های حکومت نشان می‌داد. شایستگی او به‌عنوان استراتژیست نظامی اما از سوی معاصرانش مورد انتقاد قرار می‌گرفت.Jones (1992), p. 64 اگرچه فرماندهی ارتش ممکن بود از تصمیمات تاکتیکی و راهبردی او ناخشنود باشد، اما وفاداری سرباز عادی بی‌چون و چرا بود.Jones (1992), p. 144 لشکرکشی علیه چتی‌ها دومیتیان پس از امپراتور شدن، بی‌درنگ درصدد برآمد تا به آرزوی دیرپای خود برای کسب افتخار نظامی دست یابد. از همان سال ۸۲، یا احتمالاً ۸۳، به گالیا رفت؛ ظاهراً برای انجام سرشماری، اما ناگهان دستور حمله به چتی‌ها را صادر کرد.Jones (1992), p. 128 برای این منظور، لژیون جدیدی به نام لژیون اول مینروا بنیان گذاشته شد که حدود ۷۵ کیلومتر (۴۶ مایل) جاده از میان سرزمین چتی‌ها احداث کرد تا پناهگاه‌های دشمن را آشکار سازد.Jones (1992), p. 130 اگرچه اطلاعات چندانی از نبردهای صورت‌گرفته باقی نمانده، اما ظاهراً پیروزی‌های اولیه کافی بود که دومیتیان تا پایان سال ۸۳ به رم بازگردد و جشن پیروزی باشکوهی برپا کند و لقب «ژرمانیکوس» را به خود بدهد.Jones (1992), p. شواهد تا حدودی این ادعاها را تأیید می‌کند چرا که چتی‌ها بعداً در شورش ساتورنینوس در سال ۸۹ نقشی قابل توجه ایفا کردند. آگریکولا به‌عنوان فرماندار بریتانیا (استان روم) وارد شد و بلافاصله لشکرکشی‌هایی به کالدونیا (اسکاتلند امروزی) آغاز کرد. 132 وی به یک پادشاه تبعیدی ایرلندی پناه داده بود که امیدوار بود از او به‌عنوان بهانه‌ای برای فتح بهره گیرد. این فتح هرگز صورت نگرفت، اما برخی مورخان معتقدند که گذری که به آن اشاره شده در واقع یک لشکرکشی اکتشافی یا تنبیهی کوچک‌مقیاس به ایرلند بوده‌است. آگریکولا با پشت‌سر گذاشتن ایرلند، در سال بعد یک ناوگان فراهم آورد و از رود فورث گذشت و به کالدونیا پیش رفت. در تابستان سال ۸۴، آگریکولا با ارتش کالدونیایی‌ها به فرماندهی در نبرد مونس گراوپیوس روبرو شد.Tacitus, Agricola 29 هرچند رومیان تلفات سنگینی به دشمن وارد کردند، اما دو سوم ارتش کالدونیایی گریختند و در باتلاق‌ها و مرتفع‌زمین‌های اسکاتلند پنهان شدند و در نهایت مانع از آن شدند که آگریکولا کل جزیره بریتانیا را زیر کنترل خود درآورد. در سال ۸۵، آگریکولا پس از بیش از شش سال خدمت به‌عنوان فرماندار، که بیشتر از حد معمول برای نمایندگان قنسولی در دوران فلاویان بود، به دستور دومیتیان به رم فراخوانده شد. تاسیتوس ادعا می‌کند که دومیتیان دستور فراخواندن او را داد زیرا دستاوردهای آگریکولا پیروزی‌های ناچیز خود امپراتور در ژرمانیا را تحت‌الشعاع قرار می‌داد. رابطه میان فرمانده و امپراتور نامشخص است: به آگریکولا نشان‌های جشن پیروزی و یک مجسمه اهدا شد، اما علی‌رغم تجربه و شهرتش، هرگز دیگر منصب غیرنظامی یا نظامی نگرفت. پیشنهاد فرمانداری آفریقا (استان رومی) به او داده شد اما آن را رد کرد؛ یا به دلیل بیماری، یا به گفته تاسیتوس، به سبب توطئه‌های دومیتیان.Tacitus, Agricola 42 چندی پس از فراخوانده شدن آگریکولا از بریتانیا، امپراتوری روم با پادشاهی داکیا در شرق وارد جنگ شد. نیاز به تقویت بود و در سال‌های ۸۷ یا ۸۸، دومیتیان دستور انتقال گسترده نیروها از استان بریتانیا را صادر کرد. دژ اینچتوتیل تخریب شد و دژها و دیده‌بان‌های کالدونیایی رها گردیدند و مرز روم حدود ۱۲۰ کیلومتر (۷۵ مایل) به جنوب عقب رفت.Jones (1992), p. 133 فرماندهی ارتش ممکن بود از تصمیم دومیتیان برای عقب‌نشینی ناخشنود باشد، اما برای او سرزمین‌های کالدونیایی هرگز چیزی جز زیان برای خزانه روم نبودند. جنگ‌های داکی (۸۵–۸۸) بزرگ‌ترین تهدیدی که امپراتوری روم در دوران فرمانروایی دومیتیان با آن روبرو شد، از استان‌های شمالی ایلیریکوم برخاست؛ جایی که ، سرمتی‌ها و داکیان پیوسته به شهرک‌های رومی در امتداد رود دانوب یورش می‌بردند. در حدود سال‌های ۸۴ یا ۸۵ میلادی، داکیان به رهبری شاه از دانوب گذشتند و به استان موئسیا تاختند و ویرانی‌های فراوانی به بار آوردند و فرماندار موئسیا را کشتند.Jones (1992), p. 138 دومیتیان به‌سرعت یک پاتک راه انداخت و شخصاً به همراه سپاهی بزرگ به فرماندهی فرمانده گارد پرتورین خود به منطقه رفت. فوسکوس در اواسط سال ۸۵ داکیان را با موفقیت به آن سوی مرز راند و این امر باعث شد دومیتیان به روم بازگردد و دومین جشن پیروزی‌اش را برگزار کند.Jones (1992), p. 139 اما این پیروزی دیری نپایید: در اوایل سال ۸۶، فوسکوس به لشکرکشی شومی به داکیه دست زد. از دست رفتن نشان نبرد یا آکویلا، نشانه شکستی سهمگین و توهینی جدی به غرور ملی روم بود. استان را به موئسیای پایین و موئسیای بالا تقسیم کرد و سه لژیون بیشتر به دانوب فرستاد. در سال ۸۷، رومیان بار دیگر به داکیه تاختند، این بار به فرماندهی ، و سرانجام در اواخر سال ۸۸ در همان جایی که فوسکوس پیش‌تر جان باخته بود، دچبالوس را شکست دادند.Jones (1992), p. 142 حمله به پایتخت داکی زرمیزه‌گتوسا رجیا به‌سبب بروز دردسرهای تازه در مرز ژرمانیا در سال ۸۹ به تعویق افتاد.Jones (1992), p. 150 دومیتیان برای پرهیز از جنگ در دو جبهه، با دچبالوس به شرایط صلح تن داد و در برابر اعطای دسترسی آزاد نیروهای رومی از خاک داکیه، سالانه هشت میلیون سسترشوس یارانه به دچبالوس پرداخت کرد. نویسندگان هم‌عصر این پیمان را که مایه شرم رومیان دانسته می‌شد و خون سابینوس و فوسکوس را بی‌انتقام می‌گذاشت، به‌شدت انتقاد کردند.Jones (1992), p. 195 تا پایان فرمانروایی دومیتیان، داکیه یک پادشاهی وابسته نسبتاً آرام باقی ماند، اما دچبالوس از پول رومی برای استحکام‌بخشیدن به دفاعش بهره گرفت. دومیتیان احتمالاً خواستار جنگی تازه با داکیان بود و موئسیای بالا را با دو یگان سواره‌نظام بیشتر از سوریه و دست‌کم پنج کوهورت از پانونیا تقویت کرد. تراژان سیاست دومیتیان را ادامه داد و دو یگان دیگر به نیروهای کمکی موئسیای بالا افزود و سپس از انباشت سپاه برای جنگ‌های داکی خود بهره برد. بار دیگر ارتش روم تلفات سنگینی متحمل شد، اما تراژان موفق به تصرف زرمیزه‌گتوسا رجیا شد و مهم‌تر از آن، معادن طلا و نقره داکی را به قلمرو روم ضمیمه کرد. برای فراهم‌کردن توجیه الهی برای فرمانروایی فلاویان، دومیتیان بر پیوند خانواده‌اش با خدای بزرگ ژوپیتر تأکید می‌کرد، از جمله از طریق بازسازی معبد ژوپیتر اوپتیموس ماکسیموس بر فراز تپه کاپیتولین. نمازخانه‌ای کوچک نیز وقف ژوپیتر کنسرواتور شد و در نزدیکی خانه‌ای که دومیتیان در بیستم دسامبر ۶۹ به آن گریخته بود، ساخته شد. در اواخر دوران فرمانروایی‌اش، دومیتیان آن نمازخانه را با بنایی گسترده‌تر به نام جایگزین کرد.Jones (1992), p. 88 با این حال خدایی که دومیتیان سرسخت‌ترین پرستنده‌اش بود، الهه مینرو بود؛ او در اتاق خواب خود مقدس‌خانه‌ای شخصی وقف او داشت. دومیتیان همچنین لژیونی را که بنیاد نهاد، لژیو اول مینرویا، به نام این الهه نامید.Jones (1992), p. 100 دومیتیان همچنین آیین کیش امپراتوری را که در دوران وسپاسیان تا حدودی از رونق افتاده بود، از نو احیا کرد. به‌گونه‌ای چشمگیر، نخستین کنش او به‌عنوان امپراتور، ایزدانگاری برادرش تیتوس بود. پس از مرگ، پسر خردسالش و خواهرزاده‌اش یولیا فلاویا نیز در زمره خدایان جای گرفتند. 108 بلکه از آنجا که هیچ سند رسمی یا سکه‌ای با این مضمون صادر نکرد، مورخانی چون برایان جونز استدلال می‌کنند که چنین عباراتی از سوی چاپلوسانی به کار می‌رفت که می‌خواستند نزد او لطف بیابند. دومیتیان برای پرورش پرستش خاندان امپراتوری، یک آرامگاه خاندانی بر جایگاه خانه پیشین وسپاسیان در تپه کوئیرینال برپا کردJones (1992), p. 87 و معبد وسپاسیان و تیتوس را که زیارتگاهی وقف پرستش پدر و برادر ایزدشده‌اش بود، به پایان رساند. برای جاودانه‌کردن پیروزی‌های نظامی خاندان فلاویان، دستور ساخت تِمپلوم دیووروم و تِمپلوم فورتونا رِدوکس را داد و طاق تیتوس را به پایان رساند. پروژه‌های ساختمانی از این دست تنها آشکارترین وجه سیاست دینی دومیتیان بودند؛ سیاستی که همچنین به اجرای قانون دینی و اخلاق عمومی می‌پرداخت. در سال ۸۵، او خود را سانسور مادام‌العمر منصوب کرد که وظیفه نظارت بر اخلاق و رفتار رومیان را برعهده داشت.Jones (1992), p. قانون لکس یولیا دِ آدولتریس کوئرشندیس را که بر اساس آن زنا با تبعید کیفر می‌یافت، تجدید کرد. از فهرست هیئت‌منصفه یک سوارکار را که از همسرش جدا شده و دوباره با او ازدواج کرده بود، اخراج کرد، در حالی که یک کواستور سابق به‌سبب بازیگری و رقص از سنا رانده شد. از آنجا که به‌طور گسترده‌ای به‌عنوان خدمتکار به کار گرفته می‌شدند، دومیتیان کسانی را که دیگران را اخته می‌کردند کیفر داد و می‌خواست خواجگان را خود نیز ممنوع کند. امپراتوران بعدی نیز همین‌گونه ممنوعیت‌ها را اعمال کردند، اما دومیتیان احتمالاً نخستین کسی بود که این کار را کرد. علی‌رغم این اخلاق‌گرایی، دومیتیان خواجه محبوب خود، اِئارینوس را داشت که شاعران دربار هم‌عصر مارشال و استاتیوس او را ستوده‌اند. دومیتیان همچنین فساد در میان مقامات دولتی را به‌شدت پیگرد می‌کرد؛ هیئت‌منصفه‌هایی را که رشوه پذیرفته بودند برکنار می‌کرد و هنگامی که تعارض منافعی احساس می‌شد، قوانین را لغو می‌نمود. اطمینان حاصل می‌کرد که نوشته‌های تهمت‌آمیز، به‌ویژه آنهایی که علیه خودش بودند، با تبعید یا مرگ کیفر یابند. xviii و این فرمان دومیتیان در سال ۹۴ بود که همه فیلسوفان را از روم اخراج کرد و اپیکتت را واداشت تا پایگاه خود را به شهر تازه‌بنیاد رومی نیکوپولیس در در یونان منتقل کند، جایی که با سادگی زیست، در امنیت کار کرد و در پیری درگذشت. از آنجا که باکره‌های وستال به‌عنوان دختران جامعه تلقی می‌شدند، این گناه در واقع نوعی زنا با محارم به‌شمار می‌رفت. | ## بخش 3: دومیتیان | بر این اساس، کسانی که مجرم شناخته شدند به مرگ محکوم شدند، یا به شیوه‌ای به انتخاب خودشان، یا به آیین کهن که بر اساس آن باکره‌های وستال باید زنده به گور می‌شدند.Jones (1992), p. ادیان بیگانه تا آنجا که به نظم عمومی آسیب نمی‌رساندند یا می‌توانستند با دین سنتی رومی درآمیزند، تحمل می‌شدند. پرستش خدایان مصری به‌ویژه در دوران دودمان فلاویان شکوفا شد، آن‌گونه که تا پادشاهی کومودوس دیگر چنین رونقی دیده نشد. تکریم سراپیس و ایزیس، که به‌ترتیب با ژوپیتر و مینرو یکی انگاشته می‌شدند، به‌ویژه برجسته بود. نوشته‌های سده چهارم از یوسبیوس قیصریه بیان می‌کنند که یهودیان و مسیحیان در اواخر دوران فرمانروایی دومیتیان به‌شدت آزار دیدند. مکاشفه یوحنا و رساله اول قرنتس را برخی متعلق به این دوره می‌دانند؛ رساله دوم به «مصیبت‌های ناگهانی و پی‌درپی» اشاره می‌کند که گمان می‌رود به آزارهای دوران دومیتیان اشاره داشته باشد. هرچند یهودیان مالیات سنگینی می‌پرداختند، هیچ نویسنده هم‌عصری جزئیات مشخصی از محاکمه‌ها یا اعدام‌ها به‌دلایل دینی جز آنچه در قالب دین رومی بود، ذکر نمی‌کند.Jones (1992), p. انگیزه دقیق این شورش نامشخص است، هرچند به‌نظر می‌رسد از پیش برنامه‌ریزی شده بود. افسران سناتوری احتمالاً از راهبردهای نظامی دومیتیان ناراضی بودند، از جمله تصمیم او برای استحکام‌بخشیدن به مرز ژرمانیا به‌جای حمله، عقب‌نشینی اخیر از بریتانیا، و سرانجام سیاست ننگین مماشات در برابر دچبالوس.Jones (1992), p. 145 به هر حال، شورش کاملاً محدود به استان ساتورنینوس ماند و به محض آنکه شایعه آن در استان‌های همسایه پیچید، به‌سرعت کشف شد. از هیسپانیا، تراژان فراخوانده شد و دومیتیان خود با گارد پرتورین از روم آمد.Jones (1992), p. 146 از سر شانس، گرمای آب‌وهوا از عبور چتی‌ها از راین و رسیدن به یاری ساتورنینوس جلوگیری کرد. لژیون‌های شورشی به جبهه ایلیریکوم فرستاده شدند، در حالی که کسانی که در شکست آنها نقش داشتند به‌شایستگی پاداش گرفتند.Jones (1992), p. 149 لاپیوس ماکسیموس فرمانداری استان سوریه، کنسولگری دوم در مه ۹۵ و سرانجام یک مقام کهانت را دریافت کرد که تا سال ۱۰۲ در آن باقی ماند. تیتوس فلاویوس نوربانوس احتمالاً به فرمانداری مصر گماشته شد، اما تقریباً مسلماً در سال ۹۴ فرمانده گارد پرتورین شد و همتایش بود.Jones (1992), pp. 148–149 دومیتیان سال پس از شورش را با به اشتراک گذاشتن کنسولگری با مارکوس کوکئیوس نروا آغاز کرد، که نشان می‌داد نروا نقشی در آشکار کردن توطئه داشته، شاید به شیوه‌ای مشابه نقشی که در توطئه پیسو در دوران نرون ایفا کرده بود.Grainger (2003), p. 30 اگرچه از زندگی و مسیر شغلی نروا پیش از تکیه‌زدنش بر تخت امپراتوری در سال ۹۶ چیز کمی می‌دانیم، به‌نظر می‌رسید دیپلماتی بسیار سازگار بوده که تغییرات حکومتی متعددی را پشت سر گذاشته و به‌عنوان یکی از مورداعتمادترین مشاوران فلاویان پدیدار شده‌است. پرینکیپاته اجازه وجود یک رژیم دیکتاتوری دفاکتو را می‌داد، در حالی که چارچوب رسمی جمهوری روم را حفظ می‌کرد. بیشتر امپراتوران نمای عمومی دموکراسی را حفظ می‌کردند و در مقابل، سنا به‌طور ضمنی جایگاه امپراتور را به‌عنوان یک پادشاه دفاکتو می‌پذیرفت.Jones (1992), p. دومیتیان اینقدر ظریف نبود و اغلب به سنا همچون فاتحی پیروزمند وارد می‌شد تا بی‌اعتنایی‌اش را به آنها نشان دهد. از اشراف خوشش نمی‌آمد و ابایی از نشان دادن آن نداشت؛ هر قدرت تصمیم‌گیری را از سنا گرفت تا کنترلش را به یک نقش اداری تقلیل دهد و در عوض برای اداره پست‌های مهم حکومتی بر گروه کوچکی از دوستان و سوارکاران تکیه کرد.Jones (1992), p. پس از ترور دومیتیان، سناتوران روم به‌سرعت به تالار سنا شتافتند و بی‌درنگ رأی به محکومیت خاطره او دادند.Jones (1992), p. 160 در دوران فرمانروایان دودمان آنتونی نروایی، نویسندگان سناتوری تاریخ‌نگاری‌هایی منتشر کردند که دیدگاه دومیتیان به‌عنوان ستمگر را بسط دادند. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که دومیتیان امتیازاتی نیز به دیدگاه‌های سناتوری داد. در حالی که پدر و برادرش قدرت کنسولی را عمدتاً در دست خاندان فلاویان متمرکز کرده بودند، دومیتیان به‌طور شگفت‌انگیزی شمار زیادی از اهالی ایالات و مخالفان احتمالی را به کنسولگری راه داد و به آنها اجازه داد با آغاز سال به‌عنوان کنسول عادی در صدر تقویم رسمی بنشینند.Jones (1992), pp. 163–168 اینکه آیا این تلاشی صادقانه برای آشتی با دسته‌های معاند در سنا بود، قابل تعیین نیست. دومیتیان با ارائه کنسولگری به مخالفان احتمالی، شاید می‌خواست این سناتوران را در چشم هوادارانشان به مصالحه بکشاند. هرگاه رفتارشان ناخوشایند از آب درمی‌آمد، تقریباً همیشه محاکمه و تبعید یا اعدام می‌شدند و اموالشان مصادره می‌شد. 182–188 از جمله شوهر پیشین دومیتیا لونگینا، ، و سه تن از اعضای خانواده خود دومیتیان: ، تیتوس فلاویوس کلمنس و .M. 187 فلاویوس کلمنس پسرعموی دومیتیان بود و امپراتور حتی دو پسر جوان کلمنس را به عنوان جانشینان خود برگزیده و آنان را «وسپاسیان» و «دومیتیان» نامیده بود.Suetonius Life of Domitian, 15 با این حال برخی از این افراد به زودتر، در سال‌های ۸۳ یا ۸۵ میلادی، اعدام شدند که این امر اعتبار چندانی به مفهوم «دوران وحشت» تاسیتوس در اواخر فرمانروایی دومیتیان نمی‌بخشد. بر پایه گفته سوئتونیوس، برخی به اتهام فساد یا خیانت محکوم شدند و برخی دیگر به اتهامات ناچیز که دومیتیان آن‌ها را با بدگمانی خود توجیه می‌کرد: جونز اعدام‌های دومیتیان را با اعدام‌های امپراتور کلودیوس (۴۱–۵۴ میلادی) مقایسه می‌کند و یادآور می‌شود که کلودیوس در حدود ۳۵ سناتور و ۳۰۰ سوار را اعدام کرد و با این حال هنوز از سوی سنا به الوهیت رسید و به عنوان یکی از امپراتوران نیک تاریخ شناخته شد.Jones (1992), p. 192 دومیتیان آشکارا نتوانست در میان اشراف پشتیبانی به دست آورد، با وجود تلاش‌هایی که برای آرام کردن جناح‌های خصم از طریق انتصاب به مقام کنسولی انجام داد. شیوه استبدادی حکومت او کاهش قدرت سنا را برجسته‌تر کرد، در حالی که سیاست او در برخورد یکسان با اشراف و حتی اعضای خانواده خویش همچون دیگر رومیان موجب تحقیر آنان شد. او مدعی است که پارتنیوس، حاجب دومیتیان، نقش اصلی را در توطئه داشت؛ و مورخ ترس احتمالی پارتنیوس از اعدام اخیر اپافرودیتوس، دبیر سابق نرون، توسط دومیتیان را به عنوان انگیزه‌ای ممکن یاد می‌کند.Grainger (2003), p. 19 بنا بر گزارش سوئتونیوس، شماری از نشانه‌های شوم مرگ دومیتیان را از پیش خبر داده بودند. بنا بر فال‌بینی‌ای که دریافت کرده بود، امپراتور بر این باور بود که مرگش در نیمروز رخ خواهد داد. در روز ترور، دومیتیان مضطرب بود و بارها از خدمتکاری می‌خواست بگوید چه ساعتی است. آن خدمتکار که خود از توطئه‌گران بود، به امپراتور دروغ گفت و اعلام کرد که عصر گذشته‌است. استفانوس که چند روزی وانمود به زخمی بودن بازویش می‌کرد و با بستن آن با پانسمان خنجری پنهان حمل می‌کرد، ناگهان ظاهر شد: در جریان این حمله، استفانوس و دومیتیان با هم بر روی زمین کشتی گرفتند. دیوکاسیوس می‌نویسد که استفانوس به دست کسانی که بخشی از توطئه نبودند و به سویش هجوم آوردند، کشته شد. جنازهٔ دومیتیان بر روی یک تخته‌بند معمولی برده شد و پرستار او فیلیس بدون تشریفات جسدش را سوزاند. بعدها او خاکستر امپراتور را به معبد فلاویان برد و با خاکستر برادرزاده‌اش یولیا درآمیخت. 38 دیوکاسیوس که نزدیک به یک قرن بعد می‌نوشت، مدعی است که ترور بداهه و بدون برنامه بوده، در حالی که سوئتونیوس آن را توطئه‌ای سازمان‌یافته می‌داندGrainger (2003), p. 1–3 دیو دومیتیا لونگینا را در شمار توطئه‌گران آورده‌است، اما با توجه به وفاداری ثابت‌شدهٔ او به دومیتیان — حتی سال‌ها پس از مرگ شوهرش — دخالت او در توطئه بسیار بعید به نظر می‌رسد. یکی از فرماندهان گارد، تیتوس پتروینیوس سکوندوس، تقریباً مسلماً از توطئه آگاه بود. ، تقویم اوستیایی، ثبت کرده‌است که در همان روز ترور دومیتیان، سنای روم مارکوس کوکیوس نروا را امپراتور اعلام کرد.Murison (2003), p. نروا پیر و بی‌فرزند بود و بیشتر دوران کارنامه‌اش را دور از چشم عموم گذرانده بود، و این امر هم نویسندگان باستانی و هم مدرن را بر آن داشت که دربارهٔ دخالت او در ترور دومیتیان گمانه‌زنی کنند.Murison (2003), p. 4–27 بنا بر گزارش دیوکاسیوس، توطئه‌گران پیش از ترور با نروا به عنوان جانشین احتمالی تماس گرفتند و این بدان معناست که او دست‌کم از توطئه آگاه بود.Jones (1992), p. از سوی دیگر، نروا از پشتیبانی گسترده در امپراتوری بی‌بهره بود و به عنوان هوادار شناخته‌شدهٔ فلاویان، کارنامه‌اش او را به توطئه‌گران توصیه نمی‌کرد. حقایق دقیق در پردهٔ ابهام تاریخ پوشیده مانده‌اند، اما مورخان مدرن بر این باورند که نروا صرفاً بر پایهٔ ابتکار عمل سنای روم و در چند ساعت پس از انتشار خبر ترور، امپراتور اعلام شد. این تصمیم شاید شتاب‌زده بوده تا از جنگ داخلی جلوگیری شود، اما هیچ‌یک از آن دو ظاهراً در توطئه دخالت نداشتند.Jones (1992), p. 196 با این حال سنای روم از مرگ دومیتیان شادمان شد و بلافاصله پس از به قدرت رسیدن نروا، حکم دامناتیو ممورایه را بر یاد و خاطرهٔ دومیتیان صادر کرد؛ سکه‌ها و مجسمه‌هایش ذوب شدند، طاق‌هایش ویران گشتند و نامش از تمام سوابق رسمی محو شد.Grainger (2003), p. 49 دومیتیان و بیش از یک قرن بعد پوبلیوس سپتیمیوس گتا تنها امپراتورانی بودند که رسماً حکم دامناتیو ممورایه دریافت کردند، هرچند دیگران ممکن است به‌طور عملی چنین حکمی دریافت کرده باشند. در بسیاری موارد، تصاویر موجود دومیتیان، مانند آنچه در یافت می‌شود، به سادگی دوباره‌تراشیده شدند تا شمایل نروا را بازنمایند، که این امر امکان تولید سریع تصاویر جدید و بازیافت مواد قبلی را فراهم کرد. با این حال دستور سنا تنها به‌طور ناقص در رم اجرا شد و در بیشتر ایالات خارج از ایتالیا کاملاً نادیده گرفته شد. بنا بر گزارش سوئتونیوس، مردم رم خبر مرگ دومیتیان را با بی‌تفاوتی پذیرفتند، اما ارتش سخت اندوهگین شد، بلافاصله پس از ترور خواهان خداشدگی او شد و در چند ایالت به آشوب دست زد.Grainger (2003), pp. 32–33 به عنوان اقدامی برای جبران، گارد پرتورین خواستار اعدام قاتلان دومیتیان شد که نروا این درخواست را رد کرد. در عوض، تنها تیتوس پتروینیوس سکوندوس را عزل کرد و فرماندهٔ سابق کاسپریوس ایلیانوس را به جای او گمارد.Grainger (2003), p. 40 نارضایتی از این وضع بر فراز سلطنت نروا سایه افکند و سرانجام در اکتبر ۹۷ میلادی به بحرانی بالغ شد که طی آن اعضای گارد پرتورین به رهبری کاسپریوس ایلیانوس کاخ امپراتوری را محاصره کردند و نروا را به گروگان گرفتند.Grainger (2003), pp. 94–95 او ناگزیر به تسلیم در برابر خواسته‌هایشان شد، پذیرفت مسئولان مرگ دومیتیان را تحویل دهد و حتی سخنرانی‌ای در تشکر از پرتورین‌های شورشی ایراد کرد. کمی بعد تراژان را به عنوان جانشین خود اعلام کرد و با این تصمیم عملاً کناره گرفت. متن روی وجه اصلی سکه مخفف عبارت «آگوستوس سزار دومیتیانوس آگوستوس ژرمانیکوس، کنسول برای چهارمین بار، سانسور دائمی» است. افزون بر این، مورخانی چون پلینی جوان، تاسیتوس و سوئتونیوس همگی پس از دوران سلطنت او نوشتند، زمانی که خاطره‌اش از سوی سنا به فراموشی محکوم شده بود. آثار شاعران دربار دومیتیان، مارشال و استاتیوس، تقریباً تنها شواهد ادبی هم‌عصر با دوران سلطنت او را تشکیل می‌دهند. شاید همان‌قدر که نگرش مورخان پس از دومیتیان شگفت‌آور نیست، اشعار مارشال و استاتیوس نیز سرشار از ستایش است و دستاوردهای دومیتیان را همپایه خدایان می‌شمارند.Jones (1992), p. 32 گسترده‌ترین گزارش از زندگی دومیتیان که به دست ما رسیده، توسط مورخ سوئتونیوس نوشته شده که در دوران وسپاسیان به دنیا آمد و آثارش را در زمان امپراتور هادریان (۱۱۷–۱۳۸) منتشر کرد. کتاب «در باب زندگی قیصرها» منبع اصلی بسیاری از آنچه دربارهٔ دومیتیان می‌دانیم است. هرچند متن او عمدتاً منفی است، نه به‌طور کامل دومیتیان را محکوم می‌کند و نه از او تعریف می‌کند، و بیان می‌دارد که فرمانروایی‌اش خوب آغاز شد اما به‌تدریج به وحشت تبدیل گردید.Waters (1964), p. 51 با این حال، این زندگینامه اشکال دارد، زیرا به نظر می‌رسد در خصوص شخصیت و حکومت دومیتیان با خود تناقض دارد و هم‌زمان او را مردی وجدان‌مدار و میانه‌رو، و هم یک هرزه معرفی می‌کند. به گفته سوئتونیوس، دومیتیان علاقه‌اش به هنر و ادبیات را کاملاً وانمود می‌کرد و هرگز زحمت آشنایی با نویسندگان کلاسیک را به خود نداد. بخش‌های دیگر که به عشق دومیتیان به بیان اپیگرامی اشاره دارند، نشان می‌دهند که او در واقع با نویسندگان کلاسیک آشنا بوده؛ او همچنین از شاعران و معماران حمایت می‌کرد، المپیک‌های هنری بنیان نهاد و شخصاً کتابخانه رم را پس از آتش‌سوزی با هزینه‌ای گزاف بازسازی کرد. «در باب زندگی قیصرها» همچنین منبع چند داستان شگفت‌انگیز دربارهٔ زندگی زناشویی دومیتیان است. به گفته سوئتونیوس، دومیتیا لونگینا در سال ۸۳ به خاطر رابطه با بازیگر مشهوری به نام به تبعید فرستاده شد. دومیتیان هنگامی که این موضوع را فهمید، ادعا شده که پاریس را در خیابان به قتل رساند و بی‌درنگ از همسرش جدا شد؛ سوئتونیوس می‌افزاید که پس از تبعید دومیتیا، دومیتیان ژولیا را به عنوان معشوقه خود گرفت که بعدها در اثر سقط جنین ناموفق درگذشت.Suetonius, Life of Domitian 22 با این حال، مورخان مدرن این روایت را بسیار نامحتمل می‌دانند و اشاره می‌کنند که شایعات بدخواهانه‌ای چون آنچه دربارهٔ بی‌وفایی ادعایی دومیتیا گفته شده، با اشتیاق توسط نویسندگان پس از دومیتیان بازگو شده‌اند تا ریاکاری فرمانروایی را نشان دهند که به طور علنی از بازگشت به اخلاق آگوستوسی موعظه می‌کرد، در حالی که در خلوت در افراط‌کاری غوطه‌ور بود و بر دربارهای فاسد ریاست می‌کرد.Levick (2002), p. 211 با این وجود، روایت سوئتونیوس قرن‌هاست که بر تاریخ‌نگاری امپراتوری سلطه دارد. هرچند تاسیتوس معمولاً معتبرترین نویسنده این دوره شناخته می‌شود، دیدگاه‌های او دربارهٔ دومیتیان به این دلیل پیچیده‌است که پدرزنش، گنائوس ژولیوس آگریکولا، احتمالاً دشمن شخصی امپراتور بوده‌است.Jones (1992), p. 58 در اثر زندگینامه‌ای‌اش ، تاسیتوس ادعا می‌کند که آگریکولا به اجبار بازنشسته شد، چرا که پیروزی‌اش بر کالدونیان ناتوانی دومیتیان را به عنوان فرمانده نظامی آشکار کرده بود. برخی نویسندگان مدرن مانند دوری استدلال عکس دارند: آگریکولا در واقع دوست نزدیک دومیتیان بود و تاسیتوس صرفاً می‌خواست خانواده‌اش را از دودمان سقوط‌کرده پس از به قدرت رسیدن نروا دور نشان دهد. آثار تاریخی مهم تاسیتوس، از جمله «تواریخ» و زندگینامه آگریکولا، همگی در دوران جانشینان دومیتیان، نروا (۹۶–۹۸) و تراژان (۹۸–۱۱۷) نوشته و منتشر شدند. متأسفانه، بخش «تواریخ» تاسیتوس که به دوران دودمان فلاویان می‌پردازد تقریباً به‌کلی از بین رفته‌است. دیدگاه‌های او دربارهٔ دومیتیان از طریق اشارات کوتاه در پنج کتاب نخست و توصیف کوتاه اما بسیار منفی در «آگریکولا» که در آن به‌شدت از تلاش‌های نظامی دومیتیان انتقاد می‌کند، به دست ما رسیده‌است. با این حال، تاسیتوس از دین خود به فلاویان در خصوص مسیر شغلی عمومی‌اش سخن می‌گوید.Tacitus, Histories I.1 دیگر نویسندگان تأثیرگذار سده دوم شامل جوونال و پلینی جوان هستند؛ آخری دوست تاسیتوس بود و در سال ۱۰۰ «پانه‌گیریکوس تراژانی» مشهورش را پیش روی تراژان و سنای روم ایراد کرد که عصر جدید آزادی بازیافته را می‌ستود و دومیتیان را جبار محکوم می‌کرد. جوونال دربار دومیتیان را در «طنزها» یش به شدت به باد تمسخر گرفت و امپراتور و اطرافیانش را فاسد، خشن و ناعادل به تصویر کشید. در نتیجه، سنت ضد دومیتیانی در پایان سده دوم کاملاً مستقر شده بود و در سده سوم، توسط مورخان اولیه کلیسا که دومیتیان را آزارگر نخستین مسیحیان معرفی کردند، مانند آنچه در آمده، گسترش یافت. دیدگاه‌های خصمانه نسبت به دومیتیان تا زمانی که پیشرفت‌های باستان‌شناسی و سکه‌شناسی توجه تازه‌ای به دوران سلطنت او جلب کرد ادامه داشت و نیاز به بازنگری در سنت ادبی که تاسیتوس و پلینی پایه گذاشته بودند را آشکار ساخت. خشونتش محدود به اقلیتی پرسروصدا بود که استبداد او را به نفع دودمان نروایی-آنتونینی جانشین اغراق می‌کردند. سیاست خارجی‌اش واقع‌بینانه بود؛ جنگ توسعه‌طلبانه را رد می‌کرد و در زمانی که سنت نظامی روم فتح تهاجمی را حکم می‌کرد، صلح را از راه مذاکره به دست می‌آورد. 55 برنامه اقتصادی او که به‌شدت کارآمد بود، پول رومی را در سطحی نگه داشت که هرگز دیگر به آن نخواهد رسید. او به عنوان امپراتور خود را آگوستوس جدید می‌دید، یک مستبد روشن‌اندیش که مقدر بود امپراتوری روم را به عصر جدیدی از رنسانس فلاویانی هدایت کند. سه تن از اعضای خانواده‌اش را ایزدگون کرد و سازه‌های عظیمی برای یادبود دستاوردهای فلاویانی برپا کرد. جشن‌های پیروزی باشکوه برگزار می‌شد تا چهره‌اش را به عنوان امپراتور-جنگاور تقویت کند، اما بسیاری از این‌ها بی‌پایه یا زودرس بودند. جنبه تاریک قدرت سانسوری‌اش محدودیت آزادی بیان و رفتار فزاینده سرکوبگرانه نسبت به سنای روم بود. تهمت‌زنی را با تبعید یا مرگ کیفر می‌داد و به دلیل ماهیت بدگمانش، به‌تدریج از خبرچینان برای وارد آوردن اتهامات کاذب خیانت در صورت لزوم بهره می‌گرفت.Jones (1992), p. 180 علی‌رغم بدنام‌سازی توسط مورخان معاصر، دیوان دومیتیان زیربنای پرینکیپات آرام سده دوم را فراهم آورد. جانشینانش نروا و تراژان کمتر محدودکننده بودند، اما در واقع سیاست‌هایشان تفاوت چندانی با سیاست‌های او نداشت. | ## جمع‌بندی | بسیار بیش از یک «پایان‌بندی تاریک سده اول»، امپراتوری روم در میان سال‌های ۸۱ تا ۹۶ شکوفا بود، در دورانی که تئودور مومسن آن را یک استبداد تیره اما هوشمندانه توصیف کرد.Syme (1930), p.