موضوع مقاله: ستاره | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ستاره | مقدمه: ستارگانِ قابل دیدن در شب از روی زمین، به‌دلیل فاصلهٔ بسیار دورشان، به شکل نقاطی ثابت، روشن و گاهی چشمک‌زن دیده می‌شوند. | ## بخش 1: ستاره | در طول تاریخ، گروه‌های ستاره‌های برجسته‌تر، به‌نام صورت‌ها و صورت‌واره‌های فلکی، گروه‌بندی شده و روشن‌ترین ستارگان نیز نام‌گذاری شده‌اند. کاتالوگ‌هایی از ستارگان توسط اخترشناسان گردآوری شده است که ستارگان شناخته‌شده را مشخص می‌کند و نام‌های استانداردی برای ستارگان پیشنهاد می‌کنند. بیشتر ستارگان جهان از جمله تمامی ستارگان خارج از کهکشان راه شیری با چشم غیرمسلح از روی زمین قابل دیده شدن نیستند. یک ستاره حداقل در بخشی از عمر خود، به‌دلیل همجوشی هسته‌ای هیدروژن به هلیم در مرکز آن، می‌درخشد. انرژی ایجاد شده از بخش درونی ستاره می‌گذرد و به فضای بیرونی اطراف تابیده می‌شود. وقتی ذخیرهٔ هیدروژن در هستهٔ یک ستاره رو به اتمام می‌رود، تقریباً تمام عناصر طبیعی سنگین‌تر از هلیم از طریق هسته‌زایی، یا در برخی از ستارگان از طریق هسته‌زایی ابرنواختری در هنگام انفجار آن‌ها پدید می‌آیند. اخترشناسان با بررسی حرکت ستاره‌ها در فضا، درخشندگی آن‌ها و طیف‌سنجی نجومی می‌توانند جرم، سن، فلزینگی (ترکیب شیمیایی ستاره) و سایر ویژگی‌های ستاره‌ها را به‌دست‌آورند. با استفاده از نموداری به‌نام نمودار هرتسپرونگ-راسل دمای بسیاری از ستارگان، نسبت به روشنایی آن‌ها مشخص می‌شود که از طریق آن می‌توان وضعیت تکامل و سن ستاره را تعیین نمود. عمر یک ستاره از رمبش گرانشی یک سحابی گازی آغاز می‌شود که عمدتاً شامل هیدروژن به همراه هلیم و کمی از عناصر دیگر است. وقتی که چگالی هسته ستاره به اندازه کافی می‌رسد، هیدروژن در فرایندی پایدار توسط همجوشی هسته‌ای به هلیم تبدیل شده و انرژی فراوانی آزاد می‌شود. سایر قسمت‌های داخلی ستاره این انرژی را از طریق فرایندهای تابش و همرفت به بیرون انتقال می‌دهند. وقتی که سوخت هیدروژن ستاره به پایان می‌رسد، اگر جرم ستاره حداقل ۰٫۴ بار از خورشید بزرگ‌تر باشد، منبسط شده و تبدیل به غول سرخ می‌گردد. پس از آن ستاره به مرحلهٔ تباهیدگی رسیده و بخشی از جرم خود را در فضا دفع می‌کند که بعدها در تشکیل ستارگان نسل جدیدتر با عناصر سنگین‌تر به‌کار می‌رود و هستهٔ ستاره هم به بقایای ستاره‌ای تبدیل می‌شود که ممکن است کوتوله سفید، ستاره نوترونی یا در صورت کافی بودن جرم سیاه‌چاله باشد. ستاره دوگانه یا چندگانه شامل دو یا چند ستاره کوچک می‌شود که در میدان گرانش یکدیگر اسیر هستند و معمولاً در مدارهای پایداری به دور یکدیگر می‌گردند. وقتی دو ستاره خیلی به هم نزدیک باشند، برهمکنش گرانشی میان آن‌ها بر تکامل آن‌ها تأثیر می‌گذارد. ستارگان می‌توانند بخشی از ساختارهای بزرگ مثل خوشه‌های ستاره‌ای یا کهکشانها باشند. برخی ستارگان درخشان‌تر و برخی کم‌نورتر هستند، برخی آبی به‌نظر می‌رسند، برخی سفید، و برخی هم زرد کمرنگ یا سرخ به‌نظر می‌آیند. خورشید مانند دیگر ستاره‌های کیهان، کره‌ای عظیم و روشن و داغ است و از گازهایی سوزان تشکیل شده که به واسطهٔ جاذبهٔ درونی آن در کنار هم نگاه داشته شده‌اند. اصل حاکم بر ستاره‌ها یکسان است: ستاره‌ها با همجوشی اتم‌ها در هستهٔ خود، تولید نور و گرما می‌کنند. اگر تلسکوپ یا دوربین دو چشمی داشته باشید می‌توانید برخی قمرهای سیارات را هم اطراف آنها ببینید و از حملهٔ آنها چهار قمر روشن‌تر سیارهٔ مشتری را هم احتمالاً بتوانید ببینید. هزاران ستاره در دایرهٔ دید ما قرار دارند و هرچقدر آسمان تاریک تر باشد تعداد بیشتری ستاره خواهید دید. ستاره ای که هیدورژنش را مصرف می‌کند تا هلیوم تولید کند را ستارهٔ رشتهٔ اصلی می‌نامند. | ## بخش 2: ستاره | وقتی تمام هیدروژن ستاره در نتیجهٔ تبدیل به هلیوم مصرف شد هسته (به دلیل ناکافی بودن فشار بیرونی تشعشعات جهت برقراری توازن با نیروی جاذبه) منقبض می‌شود. در این حالت دمای هسته به دلیل فشرده شدن افزایش یافته و هلیوم با همجوشی به کربن تبدیل می‌شود. هستهٔ ستارهٔ اصلی در زمان تبدیل ستاره به ابرنواختر یا ستارهٔ نوترونی می‌شود یا به شکل چالهٔ سیاه در می‌آید. ریشه‌شناسی نام نام «ستاره» در زبان فارسی، در ریشه‌شناسی فارسی میانه با ترکیب «استه» به معنی «ایستادن» (از ریشهٔ *stā-) و «را» به معنی راه (از ریشهٔ *reh₂-) مرتبط است. این ترکیب به صورت نمادین به معنای «ایستگاه راه» یا «راه راست» تعبیر می‌شود، چرا که ستاره‌ها در گذشته برای هدایت مسافران و کاروان‌ها در شب استفاده می‌شدند.عبدالعلی کارنگ، «ریشه‌شناسی نام‌ها و نمادهای جغرافیایی ایران»، نشر دانشگاه تبریز، ۱۳۷۲، ص. به‌گفتهٔ ویلهلم آیلِرز، از زمان ساسانیان در کنار واژه «ستاره» واژهٔ «اختر» نیز به جای آن به کار می‌رفته است. آیلرز معتقد است که اختر از «اپاختر» گرفته شده، نه برعکس؛ و برداشتِ «بی‌ستاره» یا «ناستاره» یا «سیاره» از «اپاختر»، تفسیری ثانوی است، چراکه ریشهٔ کهنِ آن، «اپاخترا» در ایرانی باستان، تنها به‌معنای «پس‌گرد/پس‌رو» (به عقب چرخیدن) بوده است. سپس، این واژه در فارسی میانه به صورت «اپاختر» درآمد و معنایش از «پس‌گرد/پس‌رو» به «سیاره» انتقال یافت، زیرا سیارات در نگاه باستانی بر خلاف حرکت عمومی ستارگان می‌گردیدند. همچنین، واژهٔ «باختر» در پارسی نوین، به‌معنای «پسِ یا پشتِ خورشید» از آن پدید آمده است؛ اما اینکه این «پشت» کدام سمت جغرافیایی‌ست، بسته به جهتی که ناظر یا نقشه‌نگار قرار گرفته است می‌تواند به غرب یا شرق اشاره کند. از همین‌جاست که امروز نیز bāxtar / باختر، به «غرب» گفته می‌شود؛ یعنی سمتی که به خورشید طلوع‌کننده پشت کرده است. شاید این تبیینِ من از نامِ سیارات به نظر برخی تصنعی آید؛ اما سیارات در واقع چه می‌کنند؟ آنان برخلاف گردشِ همگانیِ سپهرِ ستارگانِ ثابت می‌گردند و گاه دایره‌های شگفتی ترسیم می‌کنند—همان «اپی‌سیکل» ها—که تا پیش از شناختِ نظریه خورشیدمرکزی فهم‌ناپذیر بودند.ابوریحان بیرونی معنای واژهٔ اپاختر afāxtar) (< apāxtar را «جنوب» دانسته است که به باور کریستنسن اشتباه کرده است. این تصویر مربوط به سال ۱۶۹۰ از صورت فلکی شیر است که توسط یوهانس هولیوس کشیده شده است. گاهی ستارگان بخشی از آیین‌های مذهبی بوده‌اند و برای ناوبری فلکی و جهت‌یابی از آن‌ها استفاده می‌شده است. بسیاری از ستاره‌شناسان باستان بر این باور بودند که ستارگان به‌طور دائمی به کره آسمانی دوخته شده‌اند و هرگز تغییر نمی‌کنند. ستاره‌شناسان بر مبنای قراردادهایی ستارگان را در قالب صور فلکی دسته‌بندی می‌کردند و از آن‌ها برای ردیابی مسیر حرکت سیارات و موقعیت خورشید استفاده می‌کردند. از حرکت خورشید نسبت به ستارگان پس‌زمینه و افق در ساختن گاه‌شمار استفاده شد که در قاعده‌مند کردن فعالیت‌های کشاورزی به‌کار می‌رفت. گاه‌شمار میلادی که امروزه در بسیاری از نقاط دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد، یک گاه‌شمار خورشیدی بر اساس زاویهٔ محور چرخشی زمین نسبت به ستارهٔ محلی‌اش خورشید است. قدیمی‌ترین نقشه آسمان که تاریخ دقیقی دارد، حاصل تلاش‌های اخترشناسی مصر باستان در سال ۱۵۴۸ پیش از میلاد است. قدیمی‌ترین کاتالوگ ستارگان کشف شده توسط اخترشناسان بابلی بین‌النهرین در اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد در دوره کاسی‌ها گردآوری شده است (۱۵۳۱–۱۱۵۵ پیش از میلاد). نام‌گذاری بر اساس سنت باستانی ستارگان هر کدام در یک صورت فلکی که مجموعه‌ای بصری از ستارگان است قرار می‌گیرند و ستارگان پرنورتر یا ویژه، نام یا عنوان خاصی داشتند که گاه نسبت آن‌ها را با صورت فلکی‌شان معین می‌کند (مانند ستارهٔ قلب‌العقرب در صورت فلکی عقرب). در سال ۱۶۰۳ میلادی ستاره‌شناس آلمانی یوهان بایر ۱۶ نقشهٔ صورت‌های فلکی را ترسیم کرد و به هریک از ستارگان یکی از حروف الفبای یونانی را اختصاص داد، به این ترتیب که نخستین حرف الفبا ویژه روشن‌ترین ستاره آن صورت باشد و به همین ترتیب از حرفی به حرف دیگر برسد و اگر شمارهٔ ستارگان صورتی از عدد ۲۴ شمارهٔ حروف الفبای یونانی تجاوز کرده، باقی ستارگان را با حروف الفبای لاتینی نمایانده است.آرام، احمد: اطلاعاتی دربارهٔ قسمتی از علم نجوم عربی و اسلامی (بروج - منازل قمر - انواء به دو مفهوم عربی و یونانی آن. | ## بخش 3: ستاره | پس از آن‌که با اکتشاف دوربین‌های بزرگ شمارهٔ ستارگان هر صورت فلکی رو به فزونی گذاشته، اخترشناسان از نشانه‌های دیگری، ازجمله اعداد، برای شناساندن بازماندهٔ ستارگان هر صورت استفاده کردند. وی در جدول مشهور ستارگان خویش که چاپ آن در ۱۷۲۵ م پایان پذیرفت، نزدیک به سه هزار ستاره را با تعیین طول و عرض آن‌ها آورده است. امروزه هر زمان از جدول او انتخابی شود، ستاره مورد نظر را با عدد آن جدول می‌نمایند و پیش از آن حرف Fl را که اشاره به نام فلمستید است قرار می‌دهند. درخشندگی + بیست ستاره روشن قدر اول ترتیبروشنایی ستاره قدرظاهریدرجهقدر ۱شباهنگ ۱٫۴۵- I ۲سهیل ۰٫۶۵-I ۳ کرکس نشسته ۰٫۰۰I ۴عیوق ۰٫۰۵I ۵آلفا قنطورس ۰٫۱۰I ۶نگهبان شمال ۰٫۱۵I ۷رجل الجبار ۰٫۱۵I ۸شعرای شامی ۰٫۴۰ I ۹ ابط الجوزا ۰٫۴۵I ۱۰ آخرالنهر ۰٫۴۵I ۱۱بتا قنطورس ۰٫۵۵ I ۱۲ کرکس پرنده۰٫۷۵ I ۱۳ بزبان۰٫۸۵I ۱۴قلب العقرب ۱٫۰۵ I ۱۵بتا جوزا ۱٫۱۵ I ۱۶ فم الحوت ۱٫۱۵I ۱۷ ذنب ۱٫۲۵I ۱۸ آلفا صلیب ۱٫۲۵I ۱۹ بتا صلیب ۱٫۲۵I ۲۰ قلب الاسد ۱٫۳۵I از زمان باستان ستارگان بر اساس درخشندگی ظاهری تقسیم می‌شده‌اند. از نظر روشنایی [قدر] ظاهری رتبه‌بندی [قدر] ستارگان چنین است:جهان دانش، ابن مسعودی، مؤسسه فرهنگی اهل قلم، ۱۳۸۱، ص ۸۸. قدر اول: ۲۰ ستاره روشنتر قدر دوم: حدود ۵۰ ستاره قدر سوم: حدود ۲۰۰ ستاره معرفی شده‌اند قدر چهارم: تنها حدود ۴۷۰ ستاره به‌طور ویژه معرفی شده‌اند قدر پنجم: تنها حدود ۲۲۰ ستاره به‌طور ویژه معرفی شده‌اند قدر ششم: تنها حدود ۵۰ ستاره به‌طور ویژه معرفی شده‌اند اندازه‌گیری به علت بزرگ بودن ستارگان بیان ابعاد آن‌ها در واحدهای اس‌آی کار دشواری است و به همین دلیل اندازه دیگر ستارگان را بر اساس اندازه خورشید بیان می‌کنند: {| |جرم خورشید: | کیلوگرم |- |درخشندگی خورشید: | وات |- |شعاع خورشید: | متر |} انرژی انرژی ستارگان ناشی از واکنش‌های هسته‌ای است. هیدروژن موجود در ستارگان طی فرایند همجوشی هسته‌ای به هلیوم تبدیل می‌شود و در حین این واکنش گرما و نور بسیار زیادی تابش می‌یابد. حداقل جرم ستاره برای سوزاندن هیدروژن ۰٫۱ جرم خورشید، سوزاندن هلیوم ۰٫۴ جرم خورشید، سوزاندن کربن ۵ برابر جرم خورشید و سوزاندن نئون نیاز به جرمی برابر ۸ جرم خورشید دارد. ستارگان حجیم با نور بیشتر و حرارت زیاد عمر کوتاهتری نسبت به ستارگان کم نور و کوچک دارند. زمانی که هیدروژن درون ستاره‌ای پایان یابد هلیوم تبدیل به سوخت اصلی می‌شود و می‌سوزد. سوختن هلیوم سبب ایجاد گرمای بسیار زیادی می‌شود که تا آن زمان در ستاره پیش نیامده بوده است (این مراحل تا سوزاندن سیلیسیم پیش می‌رود زیرا تولید آهن که از همجوشی سیلیسیم به وجود می‌آید فرایندی گرماگیر و نه گرماده است) این گرمای زیاد سبب انبساط ستاره می‌شود و حجم آن را چند برابر می‌کند؛ مثلاً اگر زمانی خورشید شروع به سوزاندن هلیوم کند آنقدر انبساط می‌یابد که زمین در حجم زیاد آن محو می‌شود. ستارگان عظیم پس از این مرحله آنقدر انبساط یافته‌اند که دیگر نمی‌تواند جاذبه‌ای روی سطوح بیرونی خود داشته باشند. اما ابرنواخترها در خود فرو می‌ریزند و بسته به جرم هسته آن‌ها ستارگان بسیار کوچکی و چگالی به نام ستارگان نوترونی به‌وجود می‌آورند. بعد از آن کوتوله‌ها یا کوتوله‌های سفید تبدیل به کوتوله سیاه شده و تا آخر جهان زندگی خواهند کرد. نوعسوخت دمای سطح(میلیون کلوین) چگالی(kg/cm۳) مدت زمان سوزاندن(سال) هیدروژن ۳۷ ۰٫۰۰۴۵ ۸٫۱ میلیون هلیوم ۱۸۸ ۰٫۹۷ ۱٫۲ میلیون کربن ۸۷۰ ۱۷۰ ۹۷۶ نئون ۱٬۵۷۰ ۳٬۱۰۰ ۰٫۶ اکسیژن ۱٬۹۸۰ ۵٬۵۵۰ ۱٫۲۵ S/Si ۳٬۳۴۰ ۳۳٬۴۰۰ ۰٫۰۳۱۵۱۱٫۵ روز یا ۰٫۰۳۱۵ سال. تعادل ستاره زمانی بدست می‌آید که دو نیروی همجوشی (رو به بیرون) و گرانش (رو به درون) با هم برابر باشند اما هنگامی که یک ستاره به اواخر عمر خود می‌رسد و همجوشی آن دچار تغییراتی می‌شود روندی پیش می‌آید که گاهی همجوشی نیروی بیشتری وارد می‌کند و ستاره بزرگ و پرنور می‌شود و گاهی گرانش غلبه کرده و ستاره کوچک و کم‌نور می‌شود به این ستارگان ستارگان متغیر می‌گویند که آن‌ها دارای انواع زیادی هستند مانند متغیر دلتا قیفاووسی، متغیر دلتا سپری، متغیر آرآر شلیاقی، متغیر متغیر میرا و متغیر نامنظم رده‌بندی ستارگان + دمای سطحی برایکلاس‌های مختلفی از ستارگان کلاس دما ستاره نمونه O ۳۳٬۰۰۰ K یا بیشتر زتا مارافسای B ۱۰٬۵۰۰–۳۰٬۰۰۰ K پای شکارچی A ۷٬۵۰۰–۱۰٬۰۰۰ K کرکس پرنده F ۶٬۰۰۰–۷٬۲۰۰ K شعرای شامی G ۵٬۵۰۰–۶٬۰۰۰ K خورشید K ۴٬۰۰۰–۵٬۲۵۰ K اپسیلون هندی M ۲٬۶۰۰–۳٬۸۵۰ K پروکسیما قنطورس ستارگان بر اساس رنگ (که ناشی از دمای سطحی است) به دسته‌های O, B, A, F, G, K, M تقسیم می‌شوند. تجمع ستارگان به گروهی از ستارگان که با نیروی گرانش به هم پیوستگی داشته باشند خوشه ستاره‌ای می‌گویند که در دو دستهٔ خوشه ستاره‌ای باز و خوشه ستاره‌ای کروی تقسیم می‌شوند. خوشه‌های ستاره‌ای کروی در مرکز کهکشان‌ها یافت می‌شوند و معمولاً عمر بسیار بیشتری دارند. نظر پیشینیان ابن سینا ستاره را چنین تعریف می‌کند: جسمی است بسیط، کروی که جایگاه طبیعی آن در فلک است. بر فراز مرکز، بی‌آنکه بر آن احاطه داشته باشد در حرکت است.ابن سینا، حدود یا تعریفات با مقدمه و تعلیقات مترجم همراه با متن عربی، ترجمهٔ محمد مهدی فولادوند، دوم. تهران: انتشارات سروش ۱۳۶۶ ستاره‌ها و سوخت جریان در مرکز کهکشان راه شیری یک جریان خروجی بسیار بزرگ از ذرات شارژ شده که به شکل یک آبفشان است، در مرکز کهکشان راه شیری کشف گردید. محققین بر این باورند که سوخت و انرژِی این جریان شدید ذرات، از شکل‌گیری ستاره‌ها تأمین می‌شود. | ## جمع‌بندی | در برخی حالات، ستاره دو سامانه ستارگان دو تایی کوتوله قهوه ای کم نور یا ستاره ای نوترون است که شناسایی آن تنها از طریق اثرات گرانشی که روی ستاره همدم خود می‌گذارد، امکان‌پذیر است.