موضوع مقاله: فرهنگستان زبان و ادب فارسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فرهنگستان زبان و ادب فارسی | مقدمه: فرهنگستان زبان و ادب فارسی یکی از چهار فرهنگستان ایران است که دانش، ادب، هنر و دیگر زمینه‌ها را در این کشور پوشش می‌دهد. | ## بخش 1: فرهنگستان زبان و ادب فارسی | وظیفهٔ این فرهنگستان ابداع یا گزینش واژه‌های فارسی برای برخی واژه‌ها و مفاهیم بیگانه بود. با روحیهٔ وطن‌پرستی، شماری از واژگان فارسی جایگزین واژگان عربی می‌شود، فعالیت فرهنگستان در سال ۱۳۲۰ با کناره‌گیری رضاشاه پایان می‌یابد. تاریخچه اولین توجه رسمی به ضرورت حفاظت از زبان فارسی در برابر کلمات بیگانه و استانداردسازی املای فارسی، در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۴۹ خورشیدی / ۱۸۷۰ میلادی بود. پس از ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه در سال ۱۲۸۱ خ / ۱۹۰۲ م دستور تأسیس اولین انجمن ایرانی را صادر کرد. بر اساس ضمانت اجرایی این انجمن، مسئولیت کتاب‌هایی که به اشتباه چاپ شده بود، بر عهدهٔ دولت بود. کلماتی که این انجمن ابداع کرده بود، مانند راه‌آهن (راهآهن) در روزنامهٔ سلطانی چاپ شد. در سال ۱۲۹۰ یک انجمن علمی تأسیس شد که حاصل آن فرهنگ لغت واژه‌های انجمن علمی (لغت انجمن علمی) بود که در آینده تکمیل شد و به فرهنگ کاتوزیان تغییر نام داد. رضاشاه، با الهام از آتاتورک، فرمانی به وزارت جنگ وقت صادر کرده بود که با همکاری سایر وزارت‌خانه‌ها برای لغات نظامی بیگانه معادل انتخاب کند. در ۱۳۰۳ شمسی (در زمان سلطنت قاجار) انجمنی از نمایندگان وزارت جنگ، وزارت معارف و اوقاف و صنایع تشکیل شد تا با وضع لغات و اصطلاحات نو جواب‌گوی نیازهای نظامی باشد. این انجمن در مدت فعالیت خود حدود سیصد لغت و اصطلاح تازه وضع کرد (اصطلاحاتی از قبیل: هواپیما، فرودگاه، خلبان، آتشبار، گُردان، وابستهٔ نظامی، هواسنج، بادسنج). در سال ۱۳۱۱، دکتر صدیق اعلم انجمن «وضع لغات و اصطلاحات علمی» را تأسیس کرد که شعب مختلف داشت و تا ۱۳۱۹ ادامه داشت. خیلی از پیشنهادهای علمی این انجمن نیز بسیار رایج و متداول هستند.پنج ماه پیش از تأسیس «فرهنگستان ایران»، در سال ۱۳۱۳ شمسی وزارت معارف وقت، انجمن‌هایی از کارشناسان برای ترجمه و تألیف کتاب‌ها و فرهنگ‌ها علاوهٔ وضع لغات و اصطلاحات جدید به پا کند. فرهنگستان ایران (اول) محمدعلی فروغی اولین رئیس‌الوزرا بعد از قاجار، در واکنش به اقدام رضاشاه برای ایجاد انجمنی برای وضع واژگان نظامی، انجمنی تشکیل داد و تعدادی از دانشمندان و اهل لغت و محققان را برای تدارک مقدمات تأسیس فرهنگستان ایران به شاه پیشنهاد کرد. وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه (به ریاست علی‌اصغر حکمت)، مأمور اقدام شد و پس از مشاوره با اهل فن، اساسنامهٔ فرهنگستان را در شانزده مادّه تهیه کرد. نخستین جلسهٔ رسمی فرهنگستان ایران در ۱۲ خرداد ۱۳۱۴، با حضور ۲۴ تن عضو پیوسته، در مدرسهٔ عالی حقوق تشکیل شد. ریاست فرهنگستان ابتدا با فروغی و سپس با حسن وثوق بود و جلسهٔ عمومی آن هر دوشنبه منعقد می‌گشت. سپس مکان فرهنگستان به مدرسهٔ عالی سپهسالار (دانشکدهٔ معقول و منقول) منتقل شد و بعدها در ۱۳۲۱ به ساختمانی اختصاصی در جنب دانشکدهٔ مذکور منتقل شد. رضاشاه در هفتم اردیبهشت ۱۳۱۷ فرهنگستان را منحل ساخت، یک هفته بعد فرمان تشکیل مجدد آن را صادر کرد، که به ریاست وزیر معارف تشکیل شد. نخستین جلسهٔ فرهنگستان پس از انحلال و تشکیل مجدد، روز چهارشنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۳۱۷ به ریاست علی‌اصغر حکمت، وزیر معارف، تشکیل شد.محمدعلی فروغی در ۱۳۲۰ مجدداً به ریاست فرهنگستان انتخاب شد. پس از مرگ فروغی، ادیب‌السطنه سمیعی از ۱۳۲۱ تا ۱۳۳۲ ریاست فرهنگستان را برعهده داشت. در سال ۱۳۲۴، فرهنگستان ایران پنج تن از اعضای پیوسته و وابستهٔ برجستهٔ خود را از دست داد: محمد فاطمی، ولی‌الله نصر، حسنعلی مستشار، رینولد نیکلسون و آرتور کریستن‌سن. فرهنگستان زبان ایران (دوم) نه سال پس از تعطیل شدن فرهنگستان اوّل، در سال ۱۳۴۲ در پنجم مرداد ۱۳۴۷، فرمان تأسیس «بنیاد شاهنشاهی فرهنگستان‌های ایران» در زمان محمدرضاشاه صادر شد. گردانندگان اعضای این فرهنگستان عبارت‌اند از: رئیس‌جمهور ایران، که رئیس عالی فرهنگستان است. شورای فرهنگستان (متشکّل از اعضای پیوستهٔ ایرانی، اعضای پیوستهٔ فارسی‌زبان خارجی و اعضای وابسته). ریاست نخستین رئیس این فرهنگستان حسن حبیبی بود که هم‌زمان معاون اول رئیس‌جمهور ایران هم بود. دومین رئیس آن غلامعلی حداد عادل بود که در اواخر دوران ریاستش بر این فرهنگستان، به ریاست مجلس شورای اسلامی نیز انتخاب شد. | ## بخش 2: فرهنگستان زبان و ادب فارسی | مدتی پس از انتخاب حداد عادل به ریاست مجلس، مجدداً حسن حبیبی به ریاست فرهنگستان انتخاب شد. در سال ۱۳۸۷، با بیمار شدن حسن حبیبی و با حکم محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهورِ وقت، غلامعلی حدادعادل دوباره رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی شد. معاون علمی و پژوهشی معاون علمی و پژوهشی فرهنگستان، محمد دبیرمقدم، زبان‌شناس و استاد دانشگاه علامه طباطبائی است. دبیر فرهنگستان +دبیران ادوار فرهنگستان زبان و ادب فارسینامتاریخ آغاز به کارمحمدرضا نصیری۱۳۷۰-۱۱-۰۱مهدی فیروزان۱۳۷۵-۰۹-۱۲مسعود فراهانی پارسا۱۳۷۸-۰۳-۱۰احمد ارژمند۱۳۸۲-۰۴-۰۹محمدرضا نصیری۱۳۸۵-۰۴-۱۰سید محمدِ مجتبی‌حسینی۱۴۰۰-۰۷-۱۰ اعضا عضویت در این فرهنگستان به‌طور معمول مادام‌العمر است، مگر اینکه عضوی استعفا کند، به‌علت غیبتِ زیاد مستعفی شناخته شود، یا «به‌دلیل سلب صلاحیت اخلاقی» عزل گردد. گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی گروهی است در فرهنگستان زبان و ادب فارسی که واژگان همسنگ با واژگان بیگانه در زبان فارسی را جست‌وجو، پیدا و جایگزین می‌کند. گروه واژه‌گزینی از سال ۱۳۷۰ خورشیدی تشکیل شد و مدیریت آن تا سال ۱۳۷۳ بر عهدهٔ حسن حبیبی بود. از سال ۱۳۸۳ تا میانهٔ سال ۱۳۸۷ دوباره حسن حبیبی ریاست گروه را برعهده داشت و از میانهٔ سال ۱۳۸۷ تا کنون، ریاست این گروه دوباره در دست غلامعلی حداد عادل است. گروه واژه‌گزینی متشکل از شورای واژه‌گزینی، هیئت فنی، گروه‌ها و شوراهای هماهنگی، بخش پژوهشی، بخش تدوین فرهنگ، بخش رایانه و بخش اجرایی است. هدف این گروه عبارت است از کمک به تقویت، نیرومندسازی و گسترش زبان فارسی و تجهیز آن برای برآوردن نیازهای روزافزون فرهنگی و علمی و فنی و ایجاد هماهنگی در فعالیت‌های واژه‌گزینی و واژه‌سازی و همسنگ‌یابی برای واژگان بیگانه. اعضای گروه مدیر گروه واژه‌گزینی: غلامعلی حداد عادل معاون هماهنگی گروه واژه‌گزینی: نسرین پرویزی اعضای پیوستهٔ گروه واژه‌گزینی: ژاله آموزگار، یدالله ثمره (درگذشته)، حسن حبیبی (درگذشته)، غلامعلی حداد عادل، احمد سمیعی (گیلانی) (درگذشته)، علی‌اشرف صادقی، کامران فانی (درگذشته)، هوشنگ مرادی کرمانی، حسین معصومی همدانی، ابوالحسن نجفی (درگذشته)، سلیم نیساری (درگذشته). اعضای ناپیوستهٔ گروه واژه‌گزینی: حسن ابراهیم‌زاده، محمدابراهیم ابوکاظمی، محمدرضا افضلی، محمدحسین بهاری، محمود بیجن‌خان، نسرین پرویزی، مصطفی‌کمال پورتراب (درگذشته)، علی پورجوادی، عباس حرّی (درگذشته)، محمدرضا خواجه‌پور، احمد جلالی، هاراطون داویدیان (درگذشته)، علی درزی، محمدتقی راشد محصل، زهره زرشناس، هوشنگ رهنما، قطب‌الدین صادقی، علاءالدین طباطبایی، لطیف کاشیگر، سیامک کاظمی، علی کافی، ایران کلباسی، رضا منصوری، مهشید میرفخرایی، شهین نعمت‌زاده، ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ، رضا نیلی‌پور، اسماعیل یزدی، اعضای هیئت فنی گروه واژه‌گزینی: نسرین پرویزی، سید مهدی سمائی، علاءالدین طباطبایی، شهین نعمت‌زاده. وظایف برنامه‌ریزی و مدیریت واژه‌های بیگانهٔ واردشده به زبان فارسی و همسنگ‌یابی برای آن‌ها. فعالیت‌ها در فرهنگستان نخست زبان فارسی برای حدود ۲ هزار واژهٔ بیگانه معادل‌یابی انجام شد.خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): سیرِ واژه‌گزینی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نوشته در ۲ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۷ مرداد ۱۳۹۹. فرهنگستان دوم که در سال ۱۳۴۷ تأسیس شد، تا ۱۳۵۱ خورشیدی در مجموع ۶ هزار و ۶۶۵ واژهٔ جدید در برابر واژه‌های بیگانه پیشنهاد کرد. فرهنگستان سوم در سال ۱۳۶۸ تأسیس شد که فعالیت آن تاکنون ادامه داشته و تا مرداد ۱۳۹۸ برای ۴۵ هزار واژهٔ بیگانه معادل‌یابی انجام داده و به تصویب رسانده‌است. همچنین غلامعلی حداد عادل در اردیبهشت ۱۳۹۸ تعداد واژگان معادل‌یافتهٔ مصوب فرهنگستان را بیش از ۶۰ هزار واژه اعلام کرد.خبرگزاری دانشگاه آزاد اسلامی (آنا): بیش از ۶۰هزار واژۀ مصوب در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نوشته‌شده در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۷ مرداد ۱۳۹۹. گروه فرهنگ‌نویسی «گروه فرهنگ‌نویسی» در حال تدوین فرهنگ جامع زبان فارسی است که این فرهنگ برمبنای پیکره‌ای از ۱۵۰۰ کتاب تدوین می‌شود و تاکنون سه جلد آن منتشر شده‌است. این فرهنگ بزرگ‌ترین فرهنگی است که پس از لغت‌نامهٔ دهخدا در زبان فارسی تدوین می‌شود و فرهنگی ریشه‌شناختی و تاریخی و شاهِدمَدار است. این گروه، علاوه بر فرهنگ جامع، فرهنگ زبان پهلوی را نیز (برمبنای یادداشت‌های احمد تفضلی، عضو درگذشتهٔ این فرهنگستان) در دست تدوین دارد و همچنین نشریهٔ ویژه‌نامهٔ فرهنگ‌نویسی را منتشر می‌کند. گروه دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره هدف این دانشنامه در سال ۱۳۷۲ بنیان‌گذاری شد. هدف از تدوین دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی در شبه‌قارّه، ارائهٔ گسترهٔ زبان و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و تأثیر آن در ناحیهٔ شبه‌قارهٔ (هند، پاکستان و بنگلادش امروزی) است. نشان‌دادن سهم فرهنگ ایرانی و اسلامی و نقش زبان و ادب فارسی در تاریخ و فرهنگ این منطقه و همچنین بررسی اشتراک‌ها و پیوندهای دیرین این دو سرزمین باستانی، به‌ویژه در دورهٔ بعد از اسلام، ساختار اصلی این دانشنامه است. گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی تاریخچه مطالعه و پژوهش در زمینهٔ زبان‌ها و گویش‌های ایرانی در ابتدای تأسیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در دو گروه مجزای «زبان‌های ایرانی» و «گویش‌شناسی» آغاز شد. تشکیل گروه زبان‌های ایرانی در اسفندماه سال ۱۳۷۰ به تصویب رسید و در اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۷۱ با مدیریت بهمن سرکاراتی آغاز به کار کرد. تشکیل گروه گویش‌شناسی نیز در اسفندماه سال ۱۳۷۰ به تصویب رسید و در اردیبهشت‌ماه ۱۳۷۱ با مدیریت احمد تفضلی آغاز به کار کرد. پس از درگذشت تفضّلی در سال ۱۳۷۵ بهمن سرکاراتی به این سمت منصوب شد و در پی استعفای او، از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۲ بدرالزمان قریب سرپرستی افتخاری گروه را عهده‌دار بود و از سال ۱۳۸۳ رسماً به مدیریت گروه منصوب شد. | ## بخش 3: فرهنگستان زبان و ادب فارسی | این دو گروه در اردیبهشتِ سال ۱۳۸۹ با یکدیگر ادغام شدند و گروه جدید با نام زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، با مدیریت حسن رضائی باغ‌بیدی آغاز به کار کرد. اهداف دستیابی به شناختی بهتر از ویژگی‌های آوایی، صرفی، نحوی و واژگانی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (ایرانی باستان، ایرانی میانه و ایرانی نو) با بررسی و بازنگری آثار برجای‌مانده، یا با بهره‌گیری از پژوهش‌های میدانی. دست‌یابی به شناختی بهتر از تحولات تاریخی و جغرافیایی زبان فارسی و دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی. فراخوان گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی فرهنگستان گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی از استادان و پژوهشگران خواست که این گروه را در اجرای طرح گردآوری گویش‌های ایرانی همراهی کنند. بدین منظور راهنمای گردآوری گویش‌ها برای گنجینهٔ گویش‌های ایرانی توسط گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی تهیه شده‌است. مطالب این جزوه برای آگاهی علاقه‌مندان به گردآوری گویش‌ها فراهم آمده تا بتوانند مطابق الگوی گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانیِ فرهنگستان زبان و ادب فارسی به گردآوری مواد خام گویش‌های ایرانی بپردازند. علاقه‌مندان می‌توانند پیکرهٔ زبانی به‌دست‌آمده از پرسش‌نامهٔ این راهنما را به گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانیِ فرهنگستان زبان و ادب فارسی ارسال کنند تا در صورت تأیید، در مجموعهٔ «گنجینهٔ گویش‌های ایرانی» با نام خودشان مورد استفاده قرار گیرد. گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی تاریخچه گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، فعالیت رسمی خود را با حکم رئیس فرهنگستان، غلامعلی حداد عادل، از آذرماه ۱۳۹۰ آغاز کرد. این گروه با اهداف تعیین‌شده و پس از تشکیل شورای علمی گروه، با حضور دوازده تن از متخصّصان امر آموزش و کارشناسان دانشگاه، شکل گرفت و نخستین جلسهٔ آن در تاریخ ۱۳۹۰/۹/۲۱ تشکیل شد. در این جلسه شرح وظایف گروه به تصویب رسید و در نهایت در جلسهٔ شورای مدیران فرهنگستان به تأیید نهایی رسید و به گروه ابلاغ شد. به دنبال آن، گروه با تشکیل پنج کارگروه به نام‌های کارگروه آموزش زبان و ادبیات فارسی در ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان، دانشگاه و کارگروه کاربست مصوّبات فرهنگستان، با تشکیل جلسات ماهانه، به نقد و بررسی متون آموزشی و مسائل مربوط می‌پردازد. اهداف پیگیری اجرای مصوّبه‌های فرهنگستان در کتاب‌های آموزشی نقد علمی و آسیب‌شناسانهٔ وضعیت آموزش زبان و ادبیات فارسی تهیهٔ سند ملی آموزش زبان و ادبیات فارسی. گروه دستور زبان فارسی و رسم‌الخط اهداف یکی از اهداف گروه دستور تدوین دستور زبان فارسی امروز است. این دستور صرفاً جنبهٔ توصیفی دارد و بر اساس نظریهٔ ساختارگرایی خواهد بود، اما به هیچ‌یک از شاخه‌های این نظریه به‌طور اخص وابسته نیست و به‌عکس، از تمام دستاوردهای این نظریه‌ها و نیز دیگر نظریه‌های زبان‌شناختی استفاده خواهد کرد. به‌عنوان پیش‌درآمدی در جهت نیل به وظیفه و هدف فوق، گروه دستور پژوهش‌هایی را انجام داده و پژوهش‌هایی در دست اجرا دارد. گروه زبان و رایانه تاریخچه با توجه به اهمیت روزافزون فناوری اطلاعات در عصر کنونی و رشد انفجارگونه حجم اسناد الکترونیکی و به‌منظور حفظ فرهنگ و زبان فارسی، ناگزیر هستیم از دنیای اسناد دست‌نویس چاپی و کاغذی به سمت اسناد الکترونیکی سوق پیدا کنیم. در این روند، تعیین و حفظ ضوابط گفتاری و نوشتاری زبان فارسی، رفع دشواری‌های نمایش و پردازش این زبان در محیط‌های رایانه‌ای و کوشش در جهت بومی‌سازی و پیشرفت فناوری‌های مرتبط با این حوزه، از جملهٔ وظایفی است که گروه زبان و رایانهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای کار کردن بر روی آن‌ها تشکیل شده‌است. انتشارات مهم‌ترین انتشارات این فرهنگستان، یکی واژه‌های مصوّب آن است، که استفاده از آن‌ها برای سازمان‌های دولتی ایران لازم است و دیگری جزوه‌ای به نام دستور خط فارسی که تلاش کرده‌است رهنمودهایی برای رسم‌الخط فارسی ارائه کند. دستور خط فارسی در میان ویراستاران و رایانه‌کاران منتقدینی دارد، از این نظر که مقررات موجود در آن را متناقض، مبهم، یا غیر عملی اعلام می‌کنند، اما طرفداران این دستور معتقدند که این دستور تنها دستور در این زمینه است که بر اساس اجماع متخصصان ایجاد شده و مورد تأیید یک نهاد رسمی دولت ایران است. دستور خط فارسی در سال ۱۳۸۴ تجدید نظر شد و چاپ چهارم آن تغییراتی نسبت به چاپ‌های قبلی‌اش دارد که ممکن است بعضی انتقادات وارده از ویراستاران و رایانه‌کاران را کم‌تر کند. نامهٔ فرهنگستان نشریه‌ای به نام نامهٔ فرهنگستان نیز که دارای درجه علمی پژوهشی است، به‌صورت فصلنامه از سوی فرهنگستان منتشر می‌شود. بودجهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ۱۳۹۵ خورشیدی سهم فرهنگستان زبان و ادب فارسی از بودجهٔ کشور در لایحهٔ بودجه ۱۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان در نظر گرفته شده‌بود. الهه نجفی در همان سال هزینهٔ لازم برای ساخت و تصویب هر واژه را تقریباً سه میلیون و ۲۵۰ هزار تومان اعلام کرد.ت‌رت فارسی: قیمت بالای کلمات تولیدشده در فرهنگستان زبان فارسی، نوشته‌شده در ٢۶ خرداد ١٣۹۵؛ بازدید در ۲۷ مرداد ۱۳۹۹. بودجهٔ فرهنگستان در سال ۱۳۹۸ برابر ۱۷ میلیارد و ۶۵۱ میلیون تومان، سال ۱۳۹۹ حدود ۲۸ میلیارد و ۶۸۵ میلیون تومان و سال ۱۴۰۰ حدود ۴۶ میلیارد تومان اعلام شد. بودجهٔ مدنظر گرفته‌شده برای سال ۱۴۰۱ برابر ۴۶۱ میلیارد و ۱۲۳ میلیون ریال بوده‌است. | ## جمع‌بندی | در سال ۱۴۰۲ بودجهٔ پیشنهادی برای فرهنگستان زبان و ادب فارسی ۶۵۳ میلیارد و ۳۳۲ میلیون ریال در نظر گرفته شده‌است که نسبت به سال قبل افزایش ۴۲درصدی داشته‌است.