موضوع مقاله: الجزیره عربی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # الجزیره عربی | مقدمه: مقر این شبکه در دوحه قرار دارد و توسط شبکهٔ رسانه‌ای الجزیره اداره می‌شود؛ نهادی که شبکهٔ الجزیرهٔ انگلیسی را نیز مدیریت می‌کند. | ## بخش 1: الجزیره عربی | این شبکه در سال ۱۹۹۶ به ابتکار امیر قطر در آن زمان، حمد بن خلیفه آل ثانی، تأسیس شد. الجزیره به‌دلیل حرفه‌ای‌گری روزنامه‌نگارانهٔ خود—به‌ویژه در مقایسه با بسیاری از رسانه‌های خبری عربی—شناخته می‌شود. این شبکه در جهان عرب محبوبیت زیادی پیدا کرد زیرا جایگزینی برای فضای پیشین رسانه‌ای بود که عمدتاً از پخش‌کنندگان دولتی محلی تشکیل می‌شد. پوشش‌های اولیهٔ آن اغلب به‌طور آشکار از رهبران اقتدارگرای منطقه انتقاد می‌کرد و طیف گسترده‌ای از دیدگاه‌ها را ارائه می‌داد. این شبکه همچنین با پوشش گستردهٔ میدانی از رویدادهایی مانند انتفاضهٔ دوم و جنگ عراق اعتبار قابل توجهی به دست آورد. تا اوایل دههٔ ۲۰۰۰، الجزیره به منبع اصلی خبر برای بخش بزرگی از مخاطبان عرب تبدیل شده بود. گسترهٔ نفوذ و اعتبار این شبکه همچنین به قطر ابزاری قدرتمند در عرصهٔ دیپلماسی بخشید و نفوذ این کشور را در امور منطقه‌ای افزایش داد. تاریخچه راه‌اندازی و پوشش‌های اولیه (۱۹۹۶–۱۹۹۹) کانال ماهواره‌ای الجزیره، که امروزه با نام AJA شناخته می‌شود، به ابتکار حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر قطر در آن زمان، تأسیس شد. او نخستین بار در اوت ۱۹۹۴، زمانی که هنوز ولیعهد بود، ایدهٔ راه‌اندازی یک شبکهٔ خبری بین‌المللی را به‌طور عمومی مطرح کرد. این شبکه در ابتدا با فرمان امیری در ۸ فوریهٔ ۱۹۹۶ به‌عنوان یک کانال دولتی تأسیس شد. هنگامی که شبکه در ۱ نوامبر ۱۹۹۶ آغاز به کار کرد، بسیاری از کارکنان پیشین نخستین ایستگاه تلویزیونی تلویزیون عربی بی‌بی‌سی—که در آوریل همان سال پس از تلاش‌های سانسور از سوی دولت عربستان سعودی تعطیل شده بود—به الجزیره پیوستند. پس از نمایش شش ساعت پخش آزمایشی در لندن، امیر قطر از طرح اولیهٔ خود برای ترکیب خبر و سرگرمی صرف‌نظر کرد و تصمیم گرفت شبکه کاملاً به قالب خبری اختصاص یابد. حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر وقت قطر که بنیان‌گذار این شبکه بود، برای پنج سال نخست فعالیت آن وامی به ارزش تقریبی ۱۳۷ میلیون دلار در اختیارش قرار داد که بعداً به کمک مالی تبدیل شد. او همچنین در سال‌های بعد بیش از ۱۰۰ میلیون دلار در سال از زیان‌های شبکه را تأمین می‌کرد. این شبکه در آغاز روزانه ۶ ساعت برنامه پخش می‌کرد؛ این میزان تا پایان سال ۱۹۹۷ به ۱۲ ساعت در روز افزایش یافت. پخش آن به‌صورت سیگنال زمینی در مناطق اطراف انجام می‌شد و از طریق شبکه‌های کابلی نیز در دسترس بود. الجزیره همچنین از طریق ماهواره قابل دریافت بود (که برای کاربران در جهان عرب نیز رایگان بود)، هرچند قطر و بسیاری از کشورهای عربی دیگر تا سال ۲۰۰۱ نگهداری بشقاب‌های ماهواره‌ای توسط افراد عادی را ممنوع کرده بودند. در زمان راه‌اندازی شبکهٔ رسانه‌ای الجزیره، عرب‌ست تنها ماهواره‌ای بود که به خاورمیانه پخش می‌کرد و در سال نخست تنها می‌توانست یک فرستندهٔ ضعیف در باند سی در اختیار الجزیره بگذارد که برای دریافت آن به بشقاب ماهواره‌ای بزرگ نیاز بود. بعدها یک فرستندهٔ قدرتمندتر در باند کی‌یو در دسترس قرار گرفت؛ این اقدام پس از آن انجام شد که یکی از کاربران این فرستنده، فرانس ۲۴، به‌طور تصادفی ۳۰ دقیقه فیلم پورنوگرافیک را به عربستان سعودیِ فوق‌محافظه‌کار مخابره کرد و برای جبران این اتفاق امتیاز فرستندهٔ قوی‌تر در اختیار الجزیره قرار گرفت. الجزیره نخستین پخش‌کنندهٔ خبری در خاورمیانه نبود؛ از سال ۱۹۸۵ و با پرتاب ماهوارهٔ عرب‌ست—که پروژه‌ای مشترک از ۲۱ دولت عربی و مستقر در عربستان سعودی بود—چند شبکهٔ مشابه ایجاد شده بودند. پوشش زندهٔ جنگ خلیج فارس توسط سی‌ان‌ان اینترنشنال نشان داد که تلویزیون زنده چه قدرتی در پوشش رویدادهای جاری دارد. در حالی که بسیاری از پخش‌کنندگان محلی منطقه از انتشار مطالبی که ممکن بود دولت‌هایشان را شرمنده کند پرهیز می‌کردند (قطر نیز شبکهٔ تلویزیونی رسمی خود را داشت)، الجزیره به‌عنوان منبع خبری نسبتاً بی‌طرف و بستری برای بحث دربارهٔ مسائل مربوط به جهان عرب معرفی شد. اندکی پس از آغاز پخش در سال ۱۹۹۶، الجزیره به نخستین شبکهٔ تلویزیونی عربی تبدیل شد که در برنامه‌های خود از اسرائیلی‌ها (که اغلب به زبان عبری سخن می‌گفتند) به‌عنوان مهمان دعوت می‌کرد. برنامه‌های گفت‌وگومحور پرجنب‌وجوش و گسترده، به‌ویژه برنامهٔ مشهور و چالشی الاتجاه المعاکس (به عربی به معنای «جهت مخالف»)، به‌طور مداوم باعث جنجال در زمینهٔ مسائل اخلاقی و دینی می‌شدند. برخی کشورها، از جمله مصر که در سال ۲۰۱۳ الجزیره را ممنوع کرد، و بحرین که در سال ۲۰۱۰ به‌طور موقت آن را ممنوع کرد، پخش زمینی الجزیره را مختل کردند یا خبرنگاران آن را اخراج کردند. در سال ۱۹۹۹ نیز دولت الجزایر گزارش شد که برای جلوگیری از پخش یکی از قسمت‌های الاتجاه المعاکس برق چند شهر بزرگ را قطع کرده است. این شبکه همچنین با پیامدهای تجاری روبه‌رو شد: برخی کشورهای عربی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی گزارش شده است که به تبلیغ‌کنندگان فشار آوردند تا از همکاری با این شبکه خودداری کنند؛ اقدامی که تا حد زیادی موفق بود. الجزیره تنها شبکهٔ خبری بین‌المللی بود که در جریان بمباران عراق (دسامبر ۱۹۹۸) خبرنگارانی در عراق داشت. | ## بخش 2: الجزیره عربی | در الگویی که بعدها نیز تکرار شد، ویدئوهای اختصاصی این شبکه برای رسانه‌های غربی بسیار ارزشمند بود. آغاز پخش ۲۴ساعته (۱۹۹۹) در ۱ ژانویهٔ ۱۹۹۹، الجزیره پخش ۲۴ساعتهٔ روزانه را آغاز کرد. این شبکه در حدود دوازده مکان در سراسر جهان—از جمله در اتحادیه اروپا و روسیه—دفاتر خبری داشت. با وجود جنجال‌های فراوان، الجزیره به‌سرعت به یکی از تأثیرگذارترین سازمان‌های خبری در سراسر منطقه تبدیل شد. عرب‌ها که مشتاق دریافت خبرهایی فراتر از روایت‌های رسمی بودند، به بینندگان وفادار این شبکه بدل شدند. برآوردی در سال ۲۰۰۰ نشان می‌داد که تعداد بینندگان شبانهٔ آن به حدود ۳۵ میلیون نفر می‌رسد و الجزیره را در جهان عرب در جایگاه نخست قرار می‌دهد؛ بالاتر از شبکهٔ تحت حمایت عربستان سعودی مرکز پخش خاورمیانه (MBC) و شبکه خبری عرب (ANN) مستقر در لندن. در آن زمان حدود ۷۰ کانال ماهواره‌ای یا زمینی برای خاورمیانه پخش می‌شد که بیشتر آن‌ها عربی‌زبان بودند. همچنین پخش تلویزیونی آن اندکی بعد برای نخستین بار از طریق اسکای (بریتانیا) در بریتانیا نیز در دسترس قرار گرفت. جنگ افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۲۱) پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ به ایالات متحده، الجزیره در جریان جست‌وجوی اسامه بن لادن و طالبان در افغانستان توجه بسیاری در غرب را به خود جلب کرد. این شبکه ویدئوهایی را که از اسامه بن لادن و طالبان دریافت کرده بود پخش کرد و آن‌ها را از نظر خبری دارای ارزش دانست. رئیس دفتر الجزیره در واشینگتن، حافظ المرازی، این وضعیت را با انتشار پیام‌های تد کزینسکی در روزنامهٔ نیویورک تایمز مقایسه کرد. این شبکه اعلام کرد که این نوارها را به‌دلیل مخاطبان گستردهٔ عرب خود دریافت کرده است. سی‌ان‌ان اینترنشنال برای شش ساعت حق پخش انحصاری آن‌ها را داشت، پیش از آن‌که سایر شبکه‌ها بتوانند آن‌ها را پخش کنند؛ اما این توافق دست‌کم در یک مورد جنجالی توسط شبکه‌های دیگر نقض شد. نخست‌وزیر بریتانیا، تونی بلر، نیز در ۱۴ نوامبر ۲۰۰۱ در یک برنامهٔ گفت‌وگومحور الجزیره حضور یافت تا موضع بریتانیا دربارهٔ تعقیب طالبان در افغانستان را بیان کند. شهرت الجزیره در جریان جنگ افغانستان افزایش یافت زیرا این شبکه پیش از آغاز جنگ در کابل دفتر خبری افتتاح کرده بود. برای پیشی گرفتن از درگیری‌های احتمالی آینده، الجزیره سپس در دیگر مناطق بحرانی نیز دفترهایی افتتاح کرد. در سال ۲۰۰۲، این شبکه همچنان به حمایت مالی دولت وابسته بود؛ بودجهٔ آن حدود ۴۰ میلیون دلار و درآمد تبلیغاتی آن حدود ۸ میلیون دلار بود. همچنین با اشتراک‌گذاری پخش همزمان خوراک خبری خود با شبکه‌های دیگر درآمدی به دست می‌آورد. الجزیره در همان زمان با رقیب جدیدی به نام العربیه روبه‌رو شد؛ شبکه‌ای وابسته به مرکز پخش خاورمیانه که در نزدیکی دبی مدیا سیتی و با پشتیبانی مالی عربستان سعودی تأسیس شده بود. در ۲۱ مه ۲۰۰۳، الجزیره کلیپی سه‌دقیقه‌ای از نواری که از القاعده به دست آمده بود پخش کرد. در این نوار، ایمن الظواهری، پزشک مصری و از حامیان فکری القاعده، به حملات ۱۱ سپتامبر و دیگر اقدامات تروریستی علیه کشورهای غربی اشاره کرد و گفت: «صلیبی‌ها و یهودیان تنها زبان کشتار و خون را می‌فهمند. آن‌ها را فقط با بازگرداندن تابوت‌ها، نابودی منافعشان، سوزاندن برج‌ها و فروپاشی اقتصادها می‌توان متقاعد کرد.» در سال ۲۰۰۵، تیسیر علونی، خبرنگار الجزیره که چند هفته پس از حملات ۱۱ سپتامبر مأمور مصاحبه با اسامه بن لادن شده بود، در اسپانیا و در جریان تحقیق دربارهٔ بمب‌گذاری قطار مادرید (۲۰۰۴) بازداشت شد. او به ارتباط نزدیک با القاعده متهم شد و در نهایت مجرم شناخته شد و به هفت سال حبس خانگی محکوم گردید. بردلی، سردبیر روزنامهٔ سعودی عرب نیوز، نقل کرد که دولت جرج دابلیو بوش به دولت قطر گفته بود: «اگر الجزیره در رویکرد خبری خود تجدیدنظر نکند، ایالات متحده نیز ناچار خواهد شد در روابط ایالات متحده آمریکا و قطر بازنگری کند.» جنگ عراق (۲۰۰۳–۲۰۱۱) پیش و در جریان تهاجم به عراق به رهبری ایالات متحده—در حالی که الجزیره از سال ۱۹۹۷ در عراق حضور داشت—تأسیسات و تصاویر این شبکه بار دیگر مورد توجه شدید شبکه‌های خارجی قرار گرفت. کانال تلویزیونی و وبگاه الجزیره نیز با استقبال بی‌سابقهٔ بینندگانی روبه‌رو شدند که به‌دنبال جایگزینی برای روزنامه‌نگاری همراه با نیروهای نظامی و کنفرانس‌های خبری ارتش بودند. الجزیره در ۱ نوامبر ۲۰۰۳ پوشش ورزشی خود را به یک کانال جدید و جداگانه منتقل کرد تا فضای بیشتری برای برنامه‌های خبری و امور عمومی در کانال اصلی فراهم شود. به گفتهٔ سردبیر اتاق خبر این شبکه در گفت‌وگو با نیویورک تایمز، الجزیره حدود ۱۳۰۰ تا ۱۴۰۰ کارمند داشت. این شبکه دارای ۲۳ دفتر در سراسر جهان و ۷۰ خبرنگار خارجی بود و در مجموع حدود ۴۵۰ روزنامه‌نگار برای آن کار می‌کردند. | ## بخش 3: الجزیره عربی | در ۱ آوریل ۲۰۰۳، یک هواپیمای ایالات متحده به دفتر الجزیره در بغداد شلیک کرد و در نتیجهٔ آن خبرنگار طارق ایوب کشته شد. در مدت کوتاهی این اعتراضات به دیگر کشورهای عربی گسترش یافت و به نام بهار عربی شناخته شد؛ رویدادی که اغلب باعث افزایش فشار و انتقاد دولت‌های عربی از این شبکه گردید. بحران دیپلماتیک قطر (۲۰۱۷–۲۰۲۱) بستن شبکهٔ رسانه‌ای الجزیره یکی از شروط ازسرگیری روابط دیپلماتیک بود که از سوی عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و مصر در جریان بحران دیپلماتیک قطر مطرح شد. در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۷، کشورهایی که روابط خود را با قطر قطع کرده بودند فهرستی از مطالبات برای پایان دادن به بحران منتشر کردند و از قطر خواستند شبکهٔ الجزیره را تعطیل کند، پایگاه نظامی ترکیه را ببندد و روابط خود با ایران را کاهش دهد. در این فهرست ۱۳ ماده‌ای آمده بود: «الجزیره و تمامی شبکه‌های وابسته به آن باید تعطیل شوند.» خبرگزاری‌ها، رسانه‌ها، روزنامه‌نگاران و سازمان‌های مدافع حقوق رسانه این درخواست برای تعطیلی الجزیره را محکوم کردند و آن را تلاشی برای محدود کردن آزادی مطبوعات دانستند؛ از جمله گزارشگران بدون مرز، گاردین، نیویورک تایمز و کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران. پیش از آن، عربستان سعودی و امارات متحده عربی وبگاه‌های الجزیره را مسدود کرده بودند؛ عربستان دفتر این شبکه در ریاض را بست و مجوز فعالیت آن را لغو کرد، و اردن نیز مجوز آن را لغو کرد. همچنین عربستان پخش الجزیره در هتل‌ها را ممنوع کرد و برای متخلفان جریمه‌ای تا ۲۶٬۰۰۰ دلار تعیین نمود. وزیر امور خارجهٔ قطر، محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، اعلام کرد دوحه دربارهٔ وضعیت الجزیره در هیچ مذاکره‌ای بحث نخواهد کرد. به نقل از خبرگزاری رسمی قطر، او گفت: «دوحه هرگونه بحث دربارهٔ شبکهٔ الجزیره را رد می‌کند زیرا آن را مسئله‌ای داخلی می‌داند.» او افزود تصمیم‌های مربوط به امور داخلی قطر بخشی از حاکمیت این کشور است و هیچ‌کس نباید در آن دخالت کند. در ژوئن ۲۰۱۷، ایمیل‌های هک‌شدهٔ یوسف العتیبه، سفیر امارات در ایالات متحده، توسط هاف‌پست «شرم‌آور» توصیف شد زیرا نشان می‌داد میان امارات و اندیشکدهٔ طرفدار اسرائیل در آمریکا، بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، ارتباطاتی وجود داشته است. در سال ۲۰۱۸، الجزیره در یک مستند جزئیات تازه‌ای دربارهٔ کودتای ۱۹۹۶ قطر منتشر کرد و امارات متحده عربی، عربستان سعودی، بحرین و مصر را به سازمان‌دهی آن متهم نمود. بر اساس این مستند، فرمانده پیشین ارتش فرانسه پل باریل از سوی امارات برای اجرای این کودتا استخدام شده و سلاح دریافت کرده بود. وزیر مشاور در امور خارجی امارات، انور قرقاش، در واکنش به این مستند گفت پل باریل در واقع نگهبان شیخ قطری خلیفه بن حمد آل ثانی بوده که به ابوظبی سفر کرده و هیچ ارتباطی با امارات نداشته است و این مستند تلاشی برای جعل واقعیت و متهم کردن امارات در ماجرای کودتا است. لابی‌گری امارات متحده عربی (۲۰۱۹) تا ژوئن ۲۰۱۹، امارات متحده عربی در طول سال پیش از آن حدود ۱٫۹ میلیون دلار به شرکت لابی‌گری اکین گامپ استراوس هائور اند فلد پرداخت کرده بود؛ فعالیتی که عمدتاً به رسانه‌های متعلق به دولت قطر مربوط می‌شد. لابی‌گران این شرکت در همان دوره نه بار با کمیسیون ارتباطات فدرال (FCC) و با ۳۰ عضو مجلس نمایندگان و سنا دیدار کردند. سخنگوی رئیس کمیته مالی سنا، چاک گرسلی، گفت این کمیته پیش از آغاز تلاش‌های لابی‌گری امارات نیز «در حال بررسی فعالیت‌های الجزیره» بوده است. در همین دوره، این شرکت تلاش کرد تا الجزیره بر اساس لایحه ثبت نام عاملان خارجی به‌عنوان «عامل خارجی» طبقه‌بندی شود؛ موضوعی که هم‌زمان به محور یک کارزار در توییتر نیز تبدیل شده بود. در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۹، توییتر اعلام کرد دو مجموعه از حساب‌های کاربری مرتبط با امارات را که اطلاعات نادرست منتشر می‌کردند—و عمدتاً علیه قطر فعالیت داشتند—مسدود کرده است. به گزارش بلومبرگ، بایگانی توییت‌های این حساب‌ها شامل صدها پیام در حمله به الجزیره بود. سازمان کانال اصلی الجزیره در ۱ نوامبر ۱۹۹۶ با فرمان امیری و با وامی که عملاً به کمک بلاعوض تبدیل شد—به ارزش تقریبی ۱۳۷ میلیون دلار برای پنج سال نخست فعالیت—از سوی امیر قطر وقت، شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، راه‌اندازی شد. امیر قطر در سال‌های بعد نیز سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون دلار از زیان‌های این شبکه را پوشش می‌داد. این کانال در اواخر سال ۱۹۹۶ آغاز به پخش کرد و بسیاری از کارکنان آن از ایستگاه تلویزیونی عربی‌زبان متعلق به سرویس جهانی بی‌بی‌سی که با مشارکت عربستان سعودی اداره می‌شد به آن پیوستند؛ ایستگاهی که پس از دو سال فعالیت، در ۱ آوریل ۱۹۹۶ به‌دلیل درخواست‌های سانسور از سوی دولت عربستان تعطیل شده بود. این طرح در یک مسابقهٔ طراحی انتخاب شد و توسط بنیان‌گذار شبکه، امیر قطر شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، به‌عنوان طرح برنده برگزیده شد. خنفر در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱ استعفا داد و در مصاحبه‌ای که از الجزیره انگلیسی پخش شد اعلام کرد که به اهداف اولیهٔ خود دست یافته است و هشت سال برای رهبری هر سازمانی زمان کافی محسوب می‌شود. پس از او احمد بن جاسم آل ثانی جایگزین شد و از سپتامبر ۲۰۱۱ تا ژوئن ۲۰۱۳ مدیرکل شبکه بود؛ تا زمانی که به‌عنوان وزیر اقتصاد و تجارت منصوب شد. مدیرکل و سردبیر وبگاه عربی الجزیره مصطفی سواع است که جایگزین احمد شیخ در سمت سردبیری شد. از چهره‌های شناخته‌شدهٔ روی آنتن می‌توان به فیصل قاسم، مجری برنامهٔ گفت‌وگومحور الاتجاه المعاکس (به معنی «جهت مخالف»)، احمد منصور، مجری برنامهٔ بدون مرز (بی‌لا حدود)، و سامی حداد اشاره کرد. او با برنامهٔ حوار مفتوح («گفت‌وگوی باز») که یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های شبکه بود، به چهره‌ای تأثیرگذار در الجزیره تبدیل شد. | ## جمع‌بندی | او در سال ۲۰۰۷ با سید حسن نصرالله مصاحبه کرد و همچنین مستندی دربارهٔ حزب‌الله لبنان تولید نمود.