موضوع مقاله: استان یزد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استان یزد | مقدمه: یزد در مرکز ایران قرار گرفته و از پیرامون با استان‌های اصفهان، خراسان جنوبی، کرمان و فارس همسایه است. | ## بخش 1: استان یزد | این استان نزدیک به ۷۶٬۴۶۹ کیلومتر مربع گستردگی داشته و به تنهایی ۴٫۵٪ از کل گستره ایران را در بر می‌گیرد و این استان هشتمین استان پهناور است. یزد در سرشماری سال ۱۳۹۵، با جمعیتی بیش از ۱،۱۳۸،۰۰۰ بیست و چهارمین استان پرجمعیت در ایران است. مهم‌ترین شهرهای این استان پس از کلانشهر یزد که مرکز استان نیز می باشد، شهرهای میبد، اردکان هستند. استان یزد از شمال با استان اصفهان، از شرق با استان خراسان جنوبی، از جنوب با استان کرمان و از غرب با استان فارس همسایه است. یزد با توجه به آب و هوای گرم و خشک و شرایط مناسب همواره جز سه استان برتر تولید پسته در ایران بوده است. ازجمله مهم ترین ظرفیت‌ها و زمینه های مستعدد استان می‌توان به کشاورزی و باغداری، صنعتی، گردشگری، تاریخی، فرهنگی، مذهبی و علمی اشاره کرد. استان یزد یکی از علم پرورترین استان‌های کشور می باشد به گونه‌ای که ۹۹٫۹ درصد جمعیت استان یزد از سواد پایه بهره‌مند هستند و یزد در این زمینه جایگاه نخست را ویژه خود کرده است. در سال ۱۴۰۱ برای بیست و نهمین سال پیاپی یزدی‌ها جایگاه نخست پذیرش در کنکور سراسری را بخود اختصاص دادندیزد رتبه اول قبولی در کنکور پایگاه اطلاع‌رسانی ایسنا زیرساخت‌های علمی و آموزشی استان مناسب و قدرتمند می‌باشد و تعداد مراکز علمی در استان بسیار بالا می‌باشد. از مهم‌ترین دانشگاه‌های استان می‌توان به دانشگاه یزد، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد و دانشگاه میبد اشاره کرد‌. استان‌های یزد، کرمان، هرمزگان، سیستان‌و‌بلوچستان و خراسان جنوبی با بحران جدی‌تری در زمینه خشکسالی روبرو هستند. مردم شناسی جمعیت جمعیت استان یزد برپایه آخرین سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر با ۱٬۱۳۸٬۵۳۳ نفر (۳۴۰٬۶۵۷ خانوار) بوده است. جمعیت این استان در سال ۱۴۰۰ برپایه برآورد رسمی مرکز ملی آمار ۱٬۲۵۲٬۰۰۰ نفر (۳۸۰٬۱۰۰ خانوار) محاسبه شده است. پس از نیرومند شدن دولت صفویه در ایران و رواج مذهب شیعه، مراسم عزاداری و سینه‌زنی برای حسین بن علی ازجمله مهم‌ترین مراسم‌های رایج در ایران و به‌ویژه یزد گردید. مسیحی (۳۶۰۰نفر)، کلیمی (۳۱نفر)، زرتشتی (۸۰۰ نفر) و دیگر ادیان (۱۲۲۲نفر) جز اقلیت‌های مذهبی یزد هستند. نسبت ادیان به شکل زیر است: زبان و اقوام از گذشته روابط بازرگانی و خویشاوندی قدرتمند با شهرها و استان‌های پیرامون به‌دلیل مرکزیت داشتن اداری، آموزشی و سیاسی یزد در مرکز ایران وجود داشته است. در این استان نزدیک به یکصد هزار سیستانی و بلوچ ساکن هستند و سهم بسزایی در آبادی و رشد این استان داشته‌اند. | ## بخش 2: استان یزد | در زمان پهلوی نخست گروهی پرشمار از کُردهای ایل گلباغی از شمال استان کُردستان به شهر یزد و شهرهای اصفهان و کاشان و نایین کوچانده شدند که امروزه بیشتر از عناصر دگرگون‌یافته در جمعیت این شهرها به‌شمار می‌آیند. پیشینه بنا به نوشته ابن بلخی در برگ ۱۲۲ فارسنامه منطقه یزد با مرکزیت شهرک کثه بخشی از فارس بود بنابر نوشته اعتمادالسلطنه در المّثر و الآثار در دوران قاجار ایران به چهارایالت کرمان، فارس، خراسان و آذربایجان تقسیم می شد. در دومین قانون تقسیمات کشوری مصوب سال ۱۳۱۶، شهرستان یزد و شهرضا با مرکزیت دارالسلطنه اصفهان استان دهم را تشکیل می‌دادند که نامیدن استان‌ها به شماره تا سال ۱۳۳۹ ادامه داشت تا اینکه استان دهم بنام استان اصفهان شد. در سال ۱۳۴۸ نخستین گام‌ها برای جدایی یزد از اصفهان با تبدیل به فرمانداری کل برداشته شد. در سال ۱۳۵۲ با مصوبه هییت وزیران یزد و چهارمحال و بختیاری از اصفهان جدا و به استان ارتقاء پیدا کردند. اسکارفن نیدر مایر که در ۱۹۱۵ از منطقه بازدید کرده در زمان قاجار هم نایب الحکومه‌ای از کرمان در آنجا از سوی نصرت السلطنه والی کرمان حضورداشت( زیرآفتاب سوزان ایران ۳۳۳). در فصول بهار و تابستان، آب و هوای بیش‌تر مناطق استان، گرم و خشک و در فصول زمستان و پاییز سرد و کمابیش مرطوب است. آثاری چون دست‌افزارهای به‌دست‌آمده از دره‌های شیرکوه، نگاره‌های کوه ارنان و سفال‌های منقوش قلعهٔ میبد نشان‌دهندهٔ تمرکز مدنیت یزد در گذشته در چهار منطقهٔ استان هستند: بافق و فهرج، یزد، رستاق، میبد و اردکان. بیشتر فرآورده کشاورزی این استان به ترتیب در شهرستان‌های خاتم و ابرکوه تولید می‌شود. در این شهرستان‌ها تولید می‌شود و بیشتر با شهرستان‌های شمال فارس دادوستد کشاورزی خود را انجام می‌دهند. در سال‌های اخیر با توجه به بازده بالای فرآورده‌های گلخانه‌ای و همچنین مبارزه با کم‌آبی در منطقه هرات گلخانه‌های زیادی شکل گرفته‌اند که تولیدات گوناگونی همچون خیار، گوجه فرنگی، آلوئه ورا و فلفل دلمه‌ای را روانه بازار کرده است. یکی از موفق‌ترین کشت‌های گلخانه‌ای شهر هرات میوه استوایی پاپایا بوده است که برای نخستین بار در ایران به گونه گلخانه‌ای عمل آورده شده است. از دیگر فرآورده‌های کشاورزی استان یزد می‌توان به خرما اشاره کرد که در شهرستان بافق تولید می‌شود. افزون‌بر شهرستان‌های نام‌برده در شهرستان بهاباد کشت زعفران و در شهرستان‌های اشکذر و یزد کشت گلخانه‌ای رواج دارد. منطقه قاسم‌آباد در جنوب شهر یزد از قدیم محل کاشت محصولات صیفی و سبزیجات بوده است. همچنین کاشت برنج به‌طور محدودی در مناطقی از شهرستان مهریز و طبس رواج دارد که سطح زیر کشت آن تقریباً ۶۰ هکتار است. | ## بخش 3: استان یزد | بدیهی است به‌دلیل کم‌آبی کشت دیم در استان یزد رواج ندارد به‌استثناء کشت گیاهان دارویی در دامنه‌های شیرکوه به‌صورت دیم. از دیگر مناطق کشاورزی استان یزد را می‌توان شهرستان‌های تفت و اردکان و میبد را نام برد، در این شهرستان‌ها بیشتر محصولات باغی مانند انار به عمل می‌آید. معدن سرب و روی مهدی‌آباد یکی از این معادن است که بزرگ‌ترین معدن از نوع خود در جهان محسوب می‌شود. صنعت شیرینی‌سازی در استان یزد از قدمتی دیرینه برخوردار است و محصولات آن صاحب شهرتی شده‌اند که از مرزهای ایران فراتر رفته است. بیشترین تولیدات واحدهای صنعتی شهر را منسوجات، کاشی و سرامیک و فرش ماشینی تشکیل می‌دهد. واحدهای صنعتی استان یزد عمدتاً در شهرک‌های صنعتی یزد و میبد و اردکان متمرکز شده‌اند. همچنین یزد دارای معادن زیادی است که مهم‌ترین آن‌ها معدن سنگ آهن چادرملو و چغارت بافق و معدن سرب و روی کوشک بافق، فسفات آسفوردی بافق هستند. در استان یزد که کم‌آب‌ترین استان ایران است، ۱۷ کارخانهٔ فولاد فعال وجود دارد که عبارت‌اند از: فولاد یزد (فولاد احرامیان یزد)، فولاد بافق یزد، فولاد الماس یزد، فولاد حدید یزد، ذوب و نورد فولاد شیرکوه، صنایع نورد میلاد یزد، مجتمع فولاد اردکان، فولاد سرمد ابرکوه، فولاد آلیاژی ایران، ذوب، فلزات یزد، فولادسازان کیوان یزد، گروه صنعتی ذوب فلزات یزد، فولاد ایزد خواست جنوب، آهن و فولاد غدیر ایرانیان، شرکت معدنی و صنعتی، چادرملو، فولاد آلیاژی یزد، آهن و فولاد ارفع. این کارخانه‌ها انواع محصولات آهنی و فولادی مانند میلگرد، تیرآهن، ورق، نبشی و ناودانی، قوطی پروفیل و شمش تولید می‌کنند.دانشنامۀ آهن‌آلات: یزد و کارخانه‌های فولادی این استان، نوشته‌شده در ۶ آذر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲ مهر ۱۴۰۳. برق استان یزد توسط شرکت برق منطقه‌ای یزد که از سال ۱۳۶۸ تأسیس گردیده است تأمین می‌شود. این شرکت با فروش بیش از ۵۲ درصد از فروش کل خود در سال به مشترکین صنعتی (بالغ بر ۳ میلیارد کیلووات ساعت انرژی در سال ۸۵) سهم مهمی از صنعت استان را تشکیل می‌دهد. پیک برق استان در سال ۹۱ حدود ۹۳۰ مگاوات بوده که حدود ۵۵ درصد از این میزان مربوط به صنایع فولاد است. در اواخر بهار ۱۳۹۲، توان نامی نیروگاه‌های نصب‌شده در این استان ۱۴۲۰ مگاوات اعلام شده است. این ناحیه در دوره هخامنشیان از راه‌های معتبر موسسه‌های راهداری، مراکز پستی و چاپاری برخوردار بوده است. راهداری در یزد از زمان قدیم چنان اهمیتی داشت که خاندان آل مظفر از منصب راهداری ناحیه میبد به پادشاهی رسیدند. وجود آثاری از مهر و آناهیتا، ایساتیس و هخامنشی و زندان اسکندر و برج و بارو و کهن درهای بزرگ و عظیم و پناهگاه‌های متعدد و موبدان و سران ساسانی و ابنیه و یادگارهای بعد از اسلام نظیر مساجد و امامزاده‌ها و مزارها نشانگر فرهنگ و تمدن قبل و بعد از دوره اسلامی بوده است. | ## جمع‌بندی | اماکن دیدنی استان یزد شهرستان ابرکوه سرو کهن ابرکوه خانه آقازاده یخچال خشتی ابرکوه گنبد عالی شهرستان اردکان منارجنبان خرانق پیر سبز هریشت پیر سبز چک چک مسجد جامع اردکان رباط ساغند اردکان کاروانسرای خرانق مجموعه آب‌انبار احمدآباد خانه تقدیری خانه آیت‌الله خاتمی خانه سروری شهرستان اشکذر آسیاب‌آبی اشکذر مسجد ریگ مجومرد مجموعه باغ وزیر حجت آباد شهرستان بافق تپه قاضی میر جعفر منطقه حفاظت‌شده کوه بافق و کویر کاراکال صادق‌آباد مسجد جامع بافق و مدرسه علمیه قلعه باقرآباد شهرستان بهاباد قلعه ده عسگر برج حاجی‌آباد شهرستان تفت مجموعه تاریخی شاه‌نعمت‌الله ولی عمارت و باغ صدری (نمیر) بقعه شیخ جنید توران‌پشت قلعه رشکوئیه قلعه شواز آبشار فصلی دره گاهان شهرستان خاتم جنگل باغ شادی هرات نهر مسیح خانه دکتر صالحی شهرستان مروست قلعهٔ تاریخی مروست کاروانسرای شعبه شهرستان مهریز باغ پهلوان‌پور مجموعه مهرپادین مهریز قلعه سریزد مسجد جامع سریزد کاروانسرای صفویه کاروانسرای کهنه سریزد سنمبر سریزد مسجد پای برج سریزد چاپارخانه سریزد دروازه فرافر سریزد باغ آهو سریزد شهرستان میبد نارین قلعه برج کبوتر خانه کاروانسرای شاه عباسی میبد یخچال میبد مسجد جامع میبد و گنبد امام حسن مسجد جامع ندوشن شهرستان یزد آتشکده زرتشتیان یزد بقعه سید رکن الدین آب‌انبار شش بادگیر مجموعه میدان امیرچخماق خانه لاری‌ها دخمه زرتشتیان مدرسه ضیائیه (زندان اسکندر) مسجد جامع کبیر یزد مسجد ریگ یزد بازار خان و حمام خان باغ دولت‌آباد بقعه دوازده امام قنات باغ زارچ مسجد جامع فهرج تقسیمات استانی استان یزد در سال ۱۳۵۲ از استان اصفهان جدا شد.