موضوع مقاله: محمدتقی مسعودیه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محمدتقی مسعودیه | مقدمه: محمّدتقی مسعودیه (۳۱ فروردین ۱۳۰۶ – ۱۲ بهمن ۱۳۷۷ ه‍.ش) موسیقی‌دان، موسیقی‌شناس قومی، آهنگساز و آموزگار موسیقی اهل ایران بود. | ## بخش 1: محمدتقی مسعودیه | وی در طولِ فعالیت حرفه‌ای‌اش به پژوهش، آهنگسازی، گردآوری و تألیف کتاب‌های مهم در حیطهٔ موسیقی‌شناسی، فعالیت‌های دانشگاهی و تربیت شاگردانی سرشناس پرداخت. مسعودیه که در رشتهٔ هارمونی مدرک فوق لیسانس داشت و دو دکترای مختلف در موسیقی داشت، یکی از تحصیل‌کرده‌ترین موسیقی‌دانان زمان خود بود. او برای نخستین‌بار بسیاری از درس‌های تخصصی مربوط به موسیقی را وارد دانشگاه‌های ایران کرد. او در کتاب مبانی اتنوموزیکولوژی برای نخستین‌بار علم موسیقی‌شناسی قومی (اتنوموزیکولوژی) را به ایرانیان معرفی کرد و از او به عنوان «پدر اتنوموزیکولوژی ایران» یاد کرده‌اند. از کودکی به موسیقی علاقه داشت اما به دلیل مخالفت‌های پدرش تا سن ۱۶ سالگی از پرداختن به ساز و موسیقی بازماند. او تا ۱۸ سالگی در مشهد ماند و پس از آن برای ادامهٔ تحصیل به تهران رفت و از دارالفنون دیپلم ادبی گرفت. وی تحصیلات دانشگاهی خود را هم‌زمان در دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و هنرستان عالی موسیقی پیش برد و در سال ۱۳۲۹ از هر دو مرکز، مدرک لیسانس دریافت کرد. سپس به فرانسه رفت و در سال ۱۳۳۵، دانشنامهٔ دورهٔ فوق لیسانس خود را در رشتهٔ هارمونی از کنسرواتوار ملی موسیقی پاریس دریافت کرد. پس از آن به آلمان سفر کرد و در سال ۱۳۴۲، دانشنامهٔ عالی، معادل مدرک دکترای آهنگسازی خود را از کنسرواتوار لایپزیگ اخذ کرد. او مدتی بعد تحصیلات خود را در دانشگاه کلن ادامه داد و در سال ۱۳۴۷، موفق به دریافت دانشنامهٔ دکترای تخصصی در رشتهٔ موسیقی‌شناسی قومی شد. مباحث نظری موسیقی‌شناسی قومی، ابداع علامت‌های ویژه برای آوانویسی موسیقی نواحی، تجزیه و تحلیل ردیف موسیقی ایرانی، طبقه‌بندی علمی سازهای جهان و سازهای نواحی مختلف ایران، موسیقی مذهبی ایران و جهان اسلام، فرهنگ‌های موسیقایی غیرِغربی، موسیقی کشورهای اسلامی، بررسی و گردآوری فهرست نسخ خطی موسیقی و مطالب متنوع دیگر، گستره‌ای از فعالیت‌های علمی او بوده که از این منظر می‌توان گفت دامنهٔ فعالیت‌های هیچ موسیقی‌شناسی در ایران به اندازهٔ مسعودیه وسیع و عمیق نبوده‌است. تلاش برای بسط و گسترش موسیقی ملی، از دغدغه‌های اصلی مسعودیه بود و در همین زمینه، نگاه خاص او به چندصدایی نیز ریشه در شناخت عمیق او از موسیقی بومی داشت. وی در آثارش تلاش کرد تا نشانه‌های مختلف چندصدایی در موسیقی ملی ایران را عرضه کند. مسعودیه در ارائهٔ آثار خود، معتدل و میانه‌رو بود و نوآوری در آثارش تا آنجا استفاده می‌شد که به محتوا و فرم آسیب نرساند. حرکت‌های کاننیک، ایمیتاسیونی و فوگاتو از تکنیک‌های مورد علاقهٔ مسعودیه در آهنگسازی بود. زندگی خانواده و دوران کودکی محمّدتقی مسعودیه ۳۱ فروردین سال ۱۳۰۶ در خیابان خاکی کوچهٔ نصرت‌الملک مشهد متولد شد. وی از مبارزان مشروطه‌خواه بود که مدتی تولیت آستان قدس رضوی را بر عهده داشت و ملقب به «مسعودالتولیه» بود؛ او به همین سبب نام خانوادگی مسعودیه را برگزید. محمدفاضل بسطامی، پدربزرگ مادری محمدتقی، به او لقب «» داده بود که به همین سبب نزدیکانش وی را «مجدی» می‌خواندند. پدربزرگ پدری‌اش، غلامعلی یزدی نیز از ملاکان یزد بود و زمانی که پسرش محمدعلی ۹ ساله بود به مشهد مهاجرت کرد و در حرم علی بن موسی الرضا مشغول‌به‌کار شد. پرداختن به موسیقی در خانوادهٔ مسعودیه سابقه‌ای نداشت؛ با این حال محمدتقی از کودکی به موسیقی گرایش پیدا کرد. هنگامی که صدای موسیقی از خانهٔ همسایه بلند می‌شد، محمدتقی با گریه از مادرش درخواست می‌کرد تا او را به آن‌جا ببرد. وقتی به کنار دستگاه گرامافون می‌رسید، ساعت‌ها می‌نشست و تا آخر موسیقی‌ها را با دقت گوش می‌کرد. کمی که بزرگتر شد، بازی و سرگرمی‌اش این بود که پاهای خواهر و مادرش را در دست بگیرد و با رؤیای نواختنِ تار، بنوازد. وی از سال ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۹، تحصیلات دورهٔ ابتدایی خود را در دبستان علمیهٔ مشهد سپری کرد. وی در این زمان بیشتر با غلامحسین یوسفی (نویسنده) و کاظم امیدوار که بعدها در ناسا مشغول به‌کار شد، دوستی و الفت داشت. هرچند که پدر محمدتقی با موسیقی به‌طور جدی مخالف بود و پرداختن به این هنر را چیزی در ردیف انحراف و اعتیاد به مواد مخدر می‌دانست، اما شوق و علاقهٔ او به ساز و موسیقی باعث شد تا سرانجام در سن ۱۶ سالگی به دور از چشم پدر، ساز ویلنی را از محمد فضائلی که نوازندهٔ ویلن و از خویشاوندانش بود بگیرد و مشغول فراگیری مقدمات موسیقی شود. محمدتقی از تابستان سال ۱۳۲۲، نزد حسن جوان که در آن زمان تنها مدرس ساز ویلن در مشهد و همچنین آموزگار سرود مدارس این شهر بود رفت و فراگیری این ساز و موسیقی ایرانی را آغاز کرد. او مخفیانه تمرین می‌کرد و برای این‌که پدرش متوجه صدای ساز نشود، گاهی ساعت‌ها در صندوق‌خانهٔ کوچکِ منزل که پر از وسیله بود و گاهی در زیرزمینی که پر از تار عنکبوت بود، می‌نواخت و تمرین می‌کرد. مسعودیه در خرداد سال ۱۳۲۴، دیپلم علمی سال پنجم متوسطه را دریافت و پس از آن به همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. وی در تهران به مدرسهٔ دارالفنون رفت و در خرداد سال ۱۳۲۵، دیپلم ادبی سال ششم متوسطه را کسب کرد. اما او هم‌زمان در هنرستان عالی موسیقی نیز نام‌نویسی کرد و به تحصیل موسیقی پرداخت. وی در شهریور ۱۳۲۹ مدرک کارشناسی حقوق قضایی را از دانشگاه تهران و دیپلم عالی موسیقی خود را از هنرستان عالی موسیقی اخذ کرد. مسعودیه پس از آن تصمیم گرفت حقوق و قضا را کنار بگذارد و انرژی و وقت خود را به تحصیلات عالی در رشتهٔ مورد علاقه‌اش یعنی موسیقی اختصاص دهد. او دو سال پس از دریافت دیپلم هنرستان عالی موسیقی، به فرانسه سفر کرد و پس از قبولی در امتحان ورودی، از نیمهٔ سال ۱۳۳۱ در مدرسهٔ عالی موسیقی پاریس (کنسرواتوار ملی موسیقی پاریس) به فراگیری تخصصی ساز ویلن نزد لین تالوئل مشغول شد. وی هم‌زمان در این مدرسهٔ عالی، هارمونی را نزد ژرژ داندلو و کنترپوان را از نوئل گالان آموخت و در تابستان سال ۱۳۳۵، دانشنامهٔ دورهٔ فوق لیسانس خود را در رشتهٔ هارمونی دریافت کرد. مسعودیه نخستین ایرانی بود که چنین مدرکی با گرایش تخصصی هارمونی از کنسرواتوار ملی موسیقی پاریس به دست آورد. در آن زمان به‌دلیل بالا بودن هزینهٔ دورهٔ دکترا، به ندرت به افراد خارجی بورس تحصیلی تعلق می‌گرفت، اما مسعودیه به عنوان یک شهروند غیرفرانسوی، پس از مدتی با استفاده از بورس تحصیلی اتحادیهٔ بین‌المللی دانشجویان ایرانی که مرکز آن در شهر پراگ بود، به لایپزیک در آلمان شرقی رفت و در شهریور ۱۳۳۷، تحصیلات خود را در مدرسهٔ عالی موسیقی این شهر، در رشتهٔ آهنگسازی ادامه داد. او در این زمان از آموزش‌های دو آهنگساز سرشناس آلمانی، اوتمار گرستر و یوهانس ویروخ بهره برد. مسعودیه در رابطه با روزهای اقامت و تحصیل در پاریس و لایپزیک نوشته‌است: مسعودیه زمانی که ۳۶ ساله بود، در تابستان سال ۱۳۴۲، دانشنامهٔ عالی، معادل مدرک دکترای آهنگسازی خود را از «کنسرواتوار لایپزیک» دریافت کرد. او در فروردین سال ۱۳۴۳ وارد دانشگاه کلن شد و تحصیلات خود را در رشتهٔ موزیکولوژی (موسیقی‌شناسی تاریخی) نزد کارل گوستاو فلرر ادامه داد. وی همزمان رشتهٔ موسیقی‌شناسی قومی را نزد ماریوس اشنایدر فرا گرفت و به آهنگسازی نیز ادامه داد. این اثر از نخستین آثار نوشته شده توسط یک آهنگساز ایرانی در بستر موسیقی آتُنال است. او در اردیبهشت ۱۳۴۷، موفق به دریافت دانشنامهٔ دکترای تخصصی در رشتهٔ موسیقی‌شناسی قومی شد. رسالهٔ دکترای او با عنوانِ آواز شور: دربارهٔ تغییر و تحول ملودی در موسیقی هنری ایران، در دو جلد، بلافاصله پس از پایان تحصیلاتش در سال ۱۳۴۷، در رگنسبورگ آلمان به انتشار رسید. مسعودیه از ماریوس اشنایدر به عنوان بزرگترین آموزگار خود در زمینهٔ موسیقی‌شناسی تطبیقی و موسیقی‌شناسی قومی یاد می‌کرد. اشنایدر، موسیقی‌شناس سرشناس معاصر، دستیار و جانشین «هورن بوستل» در آرشیو فنوگرام برلین بود که در سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۶۸ در دانشگاه برلین تدریس می‌کرد. نظریه‌ها و ایده‌های اشنایدر در سطح بین‌المللی مطرح بود و شاگردان و نسل پس از وی به شدت تحت تأثیر او بودند. مکتب کلن اشنایدر، ادامه دهندهٔ مکتب برلینِ هورن بوستل به‌شمار می‌آید که مسعودیه یکی از دانشمندان این مکتب در سطح جهان بود. او با دعوت هرمز فرهت، در زمستان سال ۱۳۴۸، به عنوان استادیار پیمانی، همکاری خود را با گروه آموزش موسیقی دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران آغاز کرد. مسعودیه ریاست نخستین کانون آکادمیک موسیقی پس از هنرستان‌ها را نیز در دانشگاه تهران به عهده گرفت. در سال ۱۳۵۱، نخستین کتاب خود را در ایران با عنوانِ خصوصیات ملودی در موسیقی سنتی خاورمیانه، هند و جنوب شرقی آسیا ترجمه و منتشر کرد. | ## بخش 2: محمدتقی مسعودیه | او پس از گذراندن مرحلهٔ رسمی آزمایشی در سال ۱۳۵۱ و مرحلهٔ رسمی قطعی در سال ۱۳۵۳، به سمت دانشیاری دانشگاه تهران رسید. مسعودیه در سال ۱۳۵۲، به همراه نورعلی برومند به عنوان استاد راهنما در رسالهٔ آواز ایران: تحلیل مکاتب اصفهان و تبریز در دورهٔ قاجار که پایان‌نامهٔ دانشگاهی محمدرضا لطفی بود حضور داشت. در همین زمان کتاب تجزیه و تحلیل چهارده ترانه محلی ایران، مداومت در اصول موسیقی ایران را نوشت و به انتشار رساند. از ابتدای دههٔ ۱۳۵۰، دو بخش اصلی با تمرکز بر موسیقی سنتی ایرانی و موسیقی بومی و محلی ایرانی، در سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران شکل گرفت. بخش نخست با عنوان مرکز حفظ و اشاعهٔ موسیقی و بخش دوم به پیشنهاد فوزیه مجد، با عنوان «گروه گردآوری و شناخت موسیقی بومی»، فعالیت‌های خود را آغاز کردند. محمدتقی مسعودیه به همراه فوزیه مجد، نخستین موسیقی‌دانی بودند که در گروه «گردآوری و شناخت موسیقی بومی»، به همکاری با این سازمان پرداختند. به بیانی دیگر، جمع‌آوری موسیقی نواحی با مسعودیه آغاز شد و فوزیه مجد ادامه‌دهندهٔ این راه بود. مرکز مردم‌شناسی موسیقی، استودیویی در اختیار داشت که آثار بیشتر هنرمندان موسیقی محلی ایران در آنجا ضبط و جمع‌آوری می‌شد. همچنین، مسعودیه که شیفتهٔ موسیقی مناطق مختلف بود، به‌منظور جمع‌آوری موسیقی‌های محلی به نقاط مختلف ایران سفر می‌کرد. مسعودیه در سال ۱۳۵۶، کتاب موسیقی بوشهر اثر مشترک خود با «یوزف کوکرتز» را منتشر کرد. او در همین سال، ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران را که محمود کریمی در سال‌های ۱۳۴۴ و ۱۳۴۵ ضبط کرده بود، با همکاری هوشنگ ظریف و رحمت‌الله بدیعی، نت‌نویسی و منتشر کرد. این ردیف از نمونه‌های اصیل و بی‌نقص در موسیقی آوازی ایرانی به‌شمار می‌آید که به عنوان مرجعی برای آموزش آواز و خوانندگان استفاده می‌شود. مسعودیه در زمستان سال ۱۳۵۶ به همراه دوست و همکارش «یوزف کوکرتز» مدتی در دانشگاه کلن، به عنوان استاد مهمان به تدریس پرداخت. او در سال ۱۳۵۹ کتاب دیگری از خود با عنوان موسیقی تربت جام که حاصل سال‌ها پژوهش خود در موسیقی منطقهٔ تربت جامِ خراسان بود را منتشر کرد. مسعودیه در تابستان سال ۱۳۶۴، به عنوان استاد موسیقی‌شناسی تطبیقی در دانشگاه آزاد برلین و همچنین به همراه «یورگن النسر» در دانشگاه هومبولت برلین، تدریس کرد. او با استفاده از فرصت مطالعاتی، مدتی را نیز در دانشگاه‌های آمریکا و چند کشور دیگر به مطالعه و پژوهش پرداخت. در سال ۱۳۶۵ مسعودیه یکی از مهم‌ترین آثار خود یعنی کتاب مبانی اتنوموزیکولوژی موسیقی‌شناسی تطبیقی را به چاپ رساند که برخی این کتاب را یکی از مهم‌ترین کتاب‌های موسیقی‌شناسی قومی در جهان می‌دانند. او ۲ سال بعد، جلد اول کتاب موسیقی مذهبی ایران را که نخستین کتاب و پژوهش دربارهٔ موسیقی تعزیه در ایران است، منتشر کرد. مسعودیه در اردیبهشت سال ۱۳۷۲ به سمتِ «استاد رسمی قطعی تمام وقت» دانشگاه ارتقا یافت و به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، به تدریس و تحقیقات خود در این دانشگاه، دانشگاه هنر، دانشگاه علم و فرهنگ و دانشگاه سوره ادامه داد. او برای نخستین بار بسیاری از درس‌های تخصصی مربوط به موسیقی را وارد دانشگاه کرد که از آن میان می‌توان به تاریخ موسیقی اروپا، هارمونی پیشرفته و پراتیک، فرم و آنالیز، سازشناسی، ارکستراسیون، ترانسکریپسیون و مباحث گوناگون موسیقی‌شناسی قومی اشاره کرد. مسعودیه در سال ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳، به عنوان عضو هیئت داوران در نهمین و دهمین جشنواره موسیقی فجر حضور داشت. او هم‌زمان با فعالیت‌های دانشگاهی، پژوهش‌های خود را ادامه داد و در سال ۱۳۷۵ کتاب نسخ خطی فارسی دربارهٔ موسیقی را به زبان فرانسوی در مونیخ آلمان منتشر کرد. مسعودیه طی بیش از ۳۰ سال تدریس در دانشگاه، درس‌های مختلف رشتهٔ موسیقی را برای دانشجویان تدریس کرد. تاریخ موسیقی از یونان باستان تا دوران معاصر، مباحث مختلف در زمینهٔ تئوری و متد در موسیقی‌شناسی قومی، آوانویسی، سازشناسی، فرم و آنالیز، هارمونی پیشرفته، هارمونی عملی، ارکستراسیون، و مباحث مربوط به موسیقی شرق و موسیقی بومی نواحی مختلف ایران، از جملهٔ این درس‌ها بودند. او در بیش از ۳۰۰ پایان‌نامهٔ دانشگاهی به عنوان استاد راهنما، دانشجویان رشتهٔ موسیقی را هدایت کرد. فعالیت‌های دیگر مسعودیه عضو «گروه مطالعاتی مقام» در شورای بین‌المللی موسیقی سنتی بود و سال‌ها با این شورا همکاری کرد. وی در کنفرانس‌ها و همایش‌های بین‌المللی متعددی در زمینهٔ موسیقی‌شناسی قومی شرکت می‌کرد. مسعودیه در بخش موسیقی «همایش بین‌المللی تاریخ علم در ایران» نیز حضوری فعال داشت. او در اواخر زندگی در سمپوزیوم لندن حضور یافت و دربارهٔ موسیقی مذهبی و روضه‌خوانی در ایران مطالبی ارائه داد. او همچنین در ماه‌های آخر زندگی به همراه پنج موسیقی‌دان دیگر، از دانشگاه سوره تقاضای تأسیس رشتهٔ موسیقی‌شناسی قومی کرد. مسعودیه در پاییز سال ۱۳۷۷، برای آخرین‌بار در همایش دوسالانهٔ گروه مطالعاتی مقام که در استانبول ترکیه برگزار شده بود، حضور یافت و به سخنرانی پرداخت. او پیش از درگذشت، آوانویسی و تجزیه و تحلیل موسیقی گیلان و مازندران، کردستان، بختیاری، قشقایی، و آذربایجان را در دست تهیه و تدوین داشت. از جملهٔ شاگردان محمدتقی مسعودیه می‌توان به محمدرضا درویشی، پرویز مشکاتیان، محمدرضا لطفی، فریدون شهبازیان، کامبیز روشن‌روان، شهرداد روحانی، هومان اسعدی، مسعود شناسا، عباس خوشدل، اسماعیل واثقی، پشنگ کامکار، هوشنگ جاوید، محمدجلیل عندلیبی، محمدعلی کیانی‌نژاد، مهران روحانی، محمد حقگو، پیروز ارجمند، محمدمهدی گورنگی، محمد آذری، و سیامک آقایی اشاره کرد. زندگی خصوصی محمدتقی مسعودیه در سال ۱۳۷۶، هجده ماه پیش از درگذشت، با «پری محمودی» ازدواج کرد. هروقت از جانب شاگردان و اطرافیانش با یک بی‌دقتی، کوتاهی یا سهل‌انگاری و بی‌توجهی مواجه می‌شد، با عبارتِ «اَتَک ژنرال» (که تکیه‌کلام او در این مواقع بود)، فرد را متوجه اشتباه خود می‌کرد و این نهایتِ تُندی او بود. مسعودیه به ادبیات، تاریخ و فرهنگ ایرانی علاقه داشت و کتاب‌های بسیاری در این زمینه جمع‌آوری کرده بود. استفاده از لقب‌هایی مانند «دکتر» را برای خودش نمی‌پسندید و خود را تنها محمدتقی مسعودیه معرفی می‌کرد. مهم‌ترین اصل زندگی او کار بود و جمله‌ای از احمد شاملو را برای خود به‌کار می‌برد: «در خود به جُست‌وجویی پیگیر، همت نهاده‌ام. به علی بن موسی الرضا علاقه داشت و می‌گفت: «هرچه از امام رضا خواسته‌ام به من داده‌است.» درگذشت محمدتقی مسعودیه ۱۲ بهمن ۱۳۷۷، به علت ایست قلبی در منزل شخصی خود در تهران درگذشت. او در آخرین ساعات زندگی نیز در اتاق کارش مشغول آهنگسازی و نوشتن صفحهٔ هشتم یک اثر سمفونیک ناتمام بود. هرچند که وی به دلیل دلبستگی به فرهنگ ایرانی دوست داشت که در شهر نیشابور دفن شود و می‌گفت: «در آن شهر شاعر و نقاش هست و جای یک موسیقی‌دان خالیست» اما پس از درگذشت، پیکر او با نظر نزدیکان و با حضور دانشجویان و شاگردانش از دانشگاه تهران تشییع و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. محمدرضا درویشی که خود از شاگردان مسعودیه بود نیز دربارهٔ او نوشت: چند روز پس از درگذشت مسعودیه، نام او در فهرست برگزیدگان ۲۰ سال موسیقی پس از انقلاب ۱۳۵۷ به ثبت رسید و در چهاردهمین جشنوارهٔ موسیقی فجر، مورد تجلیل قرار گرفت. ۲۵ آذر سال ۱۳۸۴، مراسم بزرگداشت محمدتقی مسعودیه با حضور هنرمندانی همچون شاهین فرهت، نصرالله ناصح‌پور، ساسان فاطمی، محمد فدوی و جمعی از دانشجویان رشتهٔ موسیقی دانشگاه‌های تهران در تالار خلیج فارس فرهنگسرای نیاوران برگزار شد. در این مراسم، ساسان فاطمی و شاهین فرهت دربارهٔ زندگی و آثار مسعودیه به سخنرانی پرداختند و «گروه زهی پارسیان» نیز، قطعهٔ دو موومان برای ارکستر زهی اثر محمدتقی مسعودیه را به یاد او نواختند. آثار پژوهش محمدتقی مسعودیه سال‌های زیادی را صرف پژوهش کرد که حاصل آن چندین کتاب و مقاله و همچنین ضبط آثار بسیاری از موسیقی مناطق ایران و جهان است. مسعودیه کتاب‌ها و مقالاتی به چهار زبان انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و فارسی تألیف کرده که در مجموعه‌ای پانزده جلدی منتشر شده‌است. مسعودیه برای آوانویسی موسیقی نواحی مختلف ایران، علامت‌های ویژه‌ای که بیانگر برخی از حالت‌های مختلف این نوع موسیقی است، طراحی و ابداع کرد. او در حیطهٔ تخصصی خود، برخوردی کاملاً متدولوژیک و علمی، مبتنی بر آموزه‌های آکادمیک غربی در علم موسیقی‌شناسی قومی داشت. وی در موسیقی‌شناسی تطبیقی سبکی ویژه داشت که به‌طور کلی متأثر از «مکتب برلین»، همراه با جنبه‌هایی از یافته‌های جدید موسیقی‌شناسی قومی در «مکتب آمریکا» بود. شیوهٔ خاص مسعودیه در آوانویسی و تجزیه و تحلیل موسیقی‌های غیرغربی، شهرتی جهانی دارد. در این سفرها، فرهنگ‌های موسیقی مناطق مختلف دنیا را با نگرشی عمیق مورد مطالعه قرار داد و در حیطهٔ گسترده‌ای به پژوهش پرداخت. | ## بخش 3: محمدتقی مسعودیه | اگرچه پیش از مسعودیه، موسیقی‌دانانی نظیر زاون هاکوپیان و خاچی خاچیک دربارهٔ موسیقی‌شناسی قومی مباحثی را مطرح کرده بودند و در سال ۱۳۴۰ در کنگرهٔ موسیقی تهران نیز برخی از موسیقی‌شناسان غربی در این زمینه به سخنرانی پرداختند، اما این موضوع با تلاش‌های محمدتقی مسعودیه به‌صورت جدی مطرح شد. او در کتاب مبانی اتنوموزیکولوژی برای نخستین‌بار علم موسیقی‌شناسی قومی را به ایرانیان معرفی کرد. از مباحث نظری موسیقی‌شناسی قومی گرفته تا تجزیه و تحلیل ردیف موسیقی ایرانی، طبقه‌بندی علمی سازهای جهان و سازهای نواحی مختلف ایران، موسیقی مذهبی ایران و جهان اسلام، فرهنگ‌های موسیقایی غیرغربی، موسیقی خاورمیانه اسلامی، بررسی نسخ خطی مربوط به موسیقی و مطالب متنوع دیگر، گستره‌ای از فعالیت‌های علمی او بوده‌است. تا به امروز دامنهٔ فعالیت‌های هیچ موسیقی‌شناسی در ایران به اندازهٔ مسعودیه وسیع و عمیق نبوده‌است. توماس اوگر، موسیقی‌شناس و ایران‌شناس آلمانی که از مسعودیه به عنوان یک چهرهٔ جهانی، ملی و بین‌المللی یاد می‌کند، معتقد است «کتاب موسیقی بوشهر اثر محمدتقی مسعودیه و یوزف کوکرتز در نوع خود رنسانسی در آن سُنّتِ تقریباً فراموش‌شده ایجاد کرد و امروزه موسیقی‌دانان جوانی هستند که سبک بوشهری را پیش برده‌اند». به عقیدهٔ او، این تأثیرات مسعودیه را برای پژوهش‌های خود در سنت‌های نواحی مختلف ایران و حتی فراسوی مرزهای جغرافیایی ایران، ترغیب کرد. توماس اوگر دربارهٔ گفت‌وگوهایش با مسعودیه نوشته‌است: «او چنین اظهار می‌کرد که بزرگترین رسالت و وظیفهٔ کاری او این است که به دانشجویان ایرانی سنّت‌های موسیقی نواحی خودشان و نیز کشورهای هم‌جوار با ایران را نشان دهد و به آنان ایده‌ای از بستر و زمینهٔ جهانی-ایرانی ارائه کند.» تسلط مسعودیه به زبان‌هایی نظیر فرانسوی، آلمانی و انگلیسی او را نه تنها با پژوهش‌های موسیقی‌شناسی جدید آشنا می‌ساخت، بلکه باعث می‌شد تا پژوهش‌های خود او نیز به زبان‌های مختلف منتشر شود و به بایگانی دانشگاه‌های معتبر جهان راه یابد. مسعودیه نخستین کسی بود که علاوه بر موسیقی کلاسیک ایرانی، دربارهٔ موسیقی مردمی فرهنگ‌های مختلف ایران پژوهش کرد و این گونه از موسیقی را شایستهٔ مطالعه دانست. نسخ خطی فارسی دربارهٔ موسیقی، یکی از آخرین آثار محمدتقی مسعودیه به زبان فرانسوی است که در سال ۱۹۹۶ م. در این کتاب حدود ۲۰۰ رسالهٔ موسیقی فارسی به‌طور خلاصه ارائه و با دقت معرفی شده‌است. فهرست نسخِ خطی مسعودیه یکی از معدود نمونه‌هایی است که می‌تواند به مطالعات دانشجویان و پژوهشگران کمک کند. مسعودیه در پژوهش‌های خود به آثاری در موسیقی مناطق مختلف ایران دست یافته بود که نمونه‌هایی از موسیقی چندصدایی بودند. به عقیدهٔ او این نوع از موسیقی چندصدایی غیر از نمونه‌های موسیقی نواحی، در موسیقی تعزیهٔ دورهٔ قاجار نیز قابل شنیدن است. کتاب موسیقی ترکمنی، آخرین پژوهش مسعودیه بود که حدود ۲ سال پس از درگذشت وی منتشر شد. بهروز وجدانی پژوهشگر موسیقی، معتقد است که این کتاب «ارزشمندترین پژوهش انجام شده در موسیقی‌شناسی قومی ایران است». پس از درگذشت مسعودیه آثار دیگری از او به چاپ رسیده و هنوز هم آثار منتشر نشدهٔ دیگری از وی باقی مانده‌است. آثاری که از مسعودیه توسط اجرا شده، گویای شخصیت اوست که از لحاظ سبک دارای کروماتیزمی است که به‌نوعی یک مرکز تونال دارد، ولی در یک تونالیته نمی‌ماند. او که از آهنگسازان پیشرو معاصر ایران به‌شمار می‌آید، در آثارش به‌دنبال ارائهٔ یک بافت ملودیک نبود و بیشتر بر منطق‌های چندصدایی و فوگال در آهنگسازی تأکید می‌کرد. تلاش برای بسط و گسترش موسیقی ملی، از مهم‌ترین دغدغه‌های مسعودیه در آثار تألیفی و آهنگسازی او بود. دو موومان برای ارکستر زهی که در سال ۱۳۴۷ ه‍.خ توسط مسعودیه ساخته شد، از نخستین آثار موسیقی آتنال در بین آهنگسازان ایرانی محسوب می‌شود. حرکت‌های کاننیک و ایمیتاسیونی و به‌کارگیری فوگاتو، از تکنیک‌های مورد علاقهٔ مسعودیه در آهنگسازی بوده‌است که هم در قطعهٔ دو موومان برای ارکستر زهی و هم در موومان سمفونیک مشهود است. به‌کارگیری مُدهای مختلف و همراهی آن مد با هارمونی‌های سکوندال، کوارتال و به‌طور کلی فاصله‌های عمودی که سوم‌ها در آن نقش کمتری دارند، در برخی قسمت‌های دو موومان برای ارکستر زهی باعث شده تا بافت صدای ایجاد شده، فاقد تونالیته و صدای مرکزی باشد. با این حال استفاده از فاصله‌های دوم افزوده و پس از آن حرکت به دوم کوچک، از جمله تکنیک‌هایی است که مسعودیه برای ایجاد فضای مُدهای ایرانی از جمله همایون و چهارگاه، استفاده کرده‌است. موسیقی مسعودیه «آرام، ساده، برانگیزاننده و وفادار به آموزه‌های موسیقی غربی است». آثاری از او در برنامه‌های ارکستر سمفونیک تهران در سال‌های پیش و پس از انقلاب ۱۳۵۷ به اجرا درآمده و تعدادی از قطعات او نیز به رهبری علی رهبری و منوچهر صهبایی در اروپا ضبط شده‌اند. کتاب‌هاشمارهنام کتابناشرسال انتشارتوضیحاتمنبع۱آواز شوررگنسبورگ آلمان۱۳۴۷دربارهٔ تغییر و تحول ملودی در موسیقی هنری ایران، به زبان آلمانی و فرانسوی۲سنت و راه در موسیقی ایرانی۱۳۵۱۳خصوصیات ملودی در موسیقی سنتی خاورمیانه، هند و جنوب شرقی آسیادانشگاه تهران۱۳۵۱ترجمه۴تجزیه و تحلیل چهارده ترانه محلی ایران، مداومت در اصول موسیقی ایرانوزارت فرهنگ و هنر۱۳۵۳۵موسیقی بوشهررادیو و تلویزیون ملی ایران۱۳۵۶ به همراه یوزف کوکرتز. این کتاب ابتدا در سال ۱۳۵۵ به زبان آلمانی در سالزبورگ آلمان منتشر شد.۶ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران به روایت محمود کریمیوزارت فرهنگ و هنر، انجمن اشاعه و اعتلای موسیقی۱۳۵۶ آوانویسی و تجزیه و تحلیل محمدتقی مسعودیه۷موسیقی تربت جامسروش۱۳۵۹۸موسیقی بلوچستان۱۳۶۴ این کتاب در سال ۱۳۶۷ به زبان آلمانی در هامبورگ آلمان منتشر شد.۹مبانی اتنوموزیکولوژی موسیقی‌شناسی تطبیقی۱۳۶۵۱۰موسیقی مذهبی ایران۱۳۶۷ جلد اول موسیقی تعزیه۱۱ردیف آوازی موسیقی سنتی ایران به روایت محمود کریمیانجمن موسیقی ایران۱۳۷۴ جلد دوم، آوانویسی و تجزیه و تحلیل محمدتقی مسعودیه۱۲موسیقی ترکمنیمؤسسه فرهنگی-هنری ماهور۱۳۷۴ آوانویسی و تجزیه و تحلیل۱۳نسخ خطی فارسی دربارهٔ موسیقی۱۳۷۴ به زبان آلمانی و فرانسوی۱۴سازهای ایرانزرین و سیمین۱۳۸۳۱۵سازشناسیسروش۱۳۸۹۱۶فهرست نسخ خطی موسیقی ایرانیفرهنگستان هنر۱۳۹۱ گردآوری محمدتقی مسعودیه و قدسیه مسعودیهقطعات موسیقیشمارهنام قطعهتاریخ ساختتوضیحاتمنبع۱چهار لید برای سوپرانو و پیانو۱۳۳۵ تا ۱۳۳۶، آذر و دی ۱۳۳۹ بر روی شعرهای خیام نیشابوری۲دو موومان برای ارکستر زهی۱۳۴۷نُتِ این اثر در سال ۱۳۵۷ توسط انتشارات ادارهٔ کل آموزش هنری وزارت فرهنگ و هنر به چاپ رسید.۳سرود برای کر و ارکستر سمفونیک۱۷ اسفند ۱۳۴۷۴دست به دستمالم، برای سوپرانو و کرفروردین و اردیبهشت ۱۳۴۸تنظیم قطعهٔ محلی۵لالایی برای سوپرانو و کر۶هی‌یار هی‌یار برای کر۷دَمکُل برای کر۸خورده کیجا برای کر تنظیم قطعهٔ محلی، «خورده کیجا» به معنی دختر کوتاه قامت، از آوازهای محلی و عاشقانهٔ مازندران است.۹وَمَکه برای کر تنظیم قطعهٔ محلی۱۰مارش برای ارکستر نظامی و پیانو۱۱فانتزیی برای ارکستر زهی۱۰ خرداد ۱۳۴۹۱۲سرود سازمان زنان برای کر و ارکستر سمفونیک۲۹ شهریور ۱۳۴۹۱۳سرود دانشگاه جندی‌شاپور برای کر و پیانو۴ اردیبهشت ۱۳۵۰۱۴اورتور برای ارکستر سمفونیک۱۶ آذر ۱۳۵۱۱۵شاکون و ایمیتاسیون برای ارکستر زهی۱۸ بهمن ۱۳۵۲۱۶موومان سمفونیک۹ بهمن ۱۳۵۴اجرا و ضبط شدهٔ ارکستر سمفونیک نورنبرگ۱۷کوارتت زهی در یک موومان۱۵ بهمن ۱۳۵۷۱۸واریاسیون سمفونیک ایستار۳ فروردین ۱۳۶۳۱۹سوییت ایرانی۲۰دو موومان برای ارکستر زهیتجدید نظر۲۱محلی برای پیانوشهریور، مهر ۱۳۷۵۲۲قطعهٔ‌سمفونیک ناتمامبهمن ۱۳۷۷محمدتقی مسعودیه هنگام نگارش صفحهٔ ۸ این اثر، در ۱۲ بهمن ۱۳۷۷ درگذشت.مقاله‌هاشمارهنام مقالهتوضیحاتزمان انتشارناشرمنبع۱دربارهٔ جوهر آثار موسیقینوشتهٔ سوفیا لیسا، ترجمهٔ محمدتقی مسعودیهتیر و مرداد ۱۳۴۷مجلهٔ موسیقی، شماره ۱۱۷۲دربارهٔ جوهر آثار موسیقی ۲شهریور و آذر ۱۳۴۷مجلهٔ موسیقی، شماره ۱۱۸ و ۱۱۹۳موسیقی شرقی و تک‌نوازان آن۴ملودی مثنوی در موسیقی ایرانی۱۳۵۰اوربیتز میوزیکا، جلد ۱، شمارهٔ ۱، صفحهٔ ۶۶–۵۷، دانشگاه تلاویو۵خصوصیات ملودی در موسیقی سنتی خاورمیانه، هند و جنوب شرقی آسیانویسنده یوزف کوکرتز، ترجمه محمدتقی مسعودیه۱۳۵۱انتشارات دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، شمارهٔ ۱۰۱۶آهنگ‌های عروسی از بلوچستان۱۳۵۲سالنامه برای موسیقی محلی، قوم‌شناسی، برلین، نیویورک، صفحهٔ ۵۸–۶۹۷سنت و تحول در موسیقی ایرانی قرن نوزدهمفرهنگ موسیقی آسیا، آفریقا و اقیانوسیه در قرن نوزدهم. ویرایش‌شده توسط رابرت گانتر، گوستاو بوسهورلا رگنسبورگ، صفحهٔ ۹۴–۷۳۸ترانه‌های محلی ایرانبه همراه یوزف کوکرتز. در شصتمین سالگرد تولد کرت راینهارد۱۳۵۴فولگ، صفحهٔ ۲۲۹–۲۱۷۹تحقیق موسیقی در ایرانمروری کتاب‌شناختی۱۳۵۵آکتا موزیکولوژیکا، صفحهٔ ۲۰–۱۲۱۰رابطهٔ ملودی‌های فولکلور ایرانی و هنر و موسیقی محلیتبادل روستایی، شهری در موسیقی جنوب و غرب آسیامرداد ۱۳۵۶انجمن بین‌المللی موسیقی‌شناسی، کنگره دوازدهم، برکلی، صفحهٔ ۶۱۶–۶۱۲۱۱تحقیق در ایرانبررسی کتاب‌شناختی۱۳۵۹آکتا موزیکولوژیکا، صفحهٔ ۸۳–۷۹۱۲اسلام، مراجع دینی و موسیقیویرایش شده توسط دوروتا بامن و کورت ون‌فیشر۱۳۶۳جوهانس استودا ورلاگ کاسل، صفحهٔ ۶۶–۵۸۱۳تغییر و تحول ملودی در ردیف آوازی موسیقی سنتی ایرانیادنامهٔ محمود کریمی۱۳۶۴تهران۱۴موسیقی بوشهر۱۳۶۹دانشنامه ایرانیکا، جلد چهارم، لندن و نیویورک، صفحهٔ ۵۷۲۱۵مفاهیم مقام در موسیقی محلی ایرانی، تنوع فرهنگ موسیقیبرای یوزف کوکرتز۱۳۷۱سالزبورگ، صفحهٔ ۳۳۴–۳۱۱۱۶اصطلاح مقام و دستگاه در موسیقی ترکمنی ایرانسنت‌های مقامی منطقه‌ای در گذشته و حال. گروه مطالعاتی مقامبرلین، صفحهٔ ۳۹۷–۳۷۷۱۷حسین اسماعیل‌زاده (استاد کمانچه) ویرایش احسان یارشاطردانشنامه ایرانیکا، لندن و نیویورک۱۸اقبال السلطان۱۹چندصدایی در موسیقی ایرانفروردین ۱۳۷۷مجلهٔ هنرهای زیبا، دورهٔ ۳۲۰تقسیم بیاتیپاییز ۱۳۷۷فصلنامه موسیقی ماهور، دورهٔ ۱۲۱مفهوم مقام در رسالات و نسخِ خطی فارسیِ موسیقیاصل این مقاله را مسعودیه در یکی از سمینارهای بین‌المللی به زبان فرانسوی ارائه داده بود که توسط ساسان فاطمی به فارسی ترجمه و در فصلنامهٔ شمارهٔ ۱۸ ماهور منتشر شد.زمستان ۱۳۸۱فصلنامه موسیقی ماهور، شمارهٔ ۱۸۲۲روضه‌خوانی و رابطهٔ آن با ردیف موسیقی سنتی ایراناصل این مقاله که قرار بود توسط مسعودیه در همایشی در لندن به زبان فرانسوی ارائه شود، توسط ساسان فاطمی به فارسی ترجمه و در فصلنامهٔ شمارهٔ ۱۸ ماهور منتشر شد.زمستان ۱۳۸۱فصلنامه موسیقی ماهور، شمارهٔ ۱۸ میراث پس از درگذشت مسعودیه، مجموعه‌ای از سازهای گردآوری شده توسط او و برخی از وسایل شخصی‌اش، به همسرش «پری محمودی» رسید که سرنوشت نامعلومی پیدا کرد. کتابخانهٔ شخصی مسعودیه و مقداری از وسایل شخصی او نیز به موزه موسیقی ایران اهدا شد. «قدسیه مسعودیه» خواهر محمدتقی مسعودیه که در برخی پژوهش‌های او در کنارش بود، پس از درگذشت برادر، یکی از کتاب‌های او با عنوان فهرست نسخ خطی موسیقی ایرانی را از زبان فرانسه به فارسی ترجمه و منتشر کرد، اما جامعهٔ هنری و به‌ویژه نهادهای دولتی همکاری شایسته‌ای در این خصوص با او نداشتند. از این کتاب که حاصل ۱۵ سال پژوهش محمدتقی مسعودیه است، تنها ۲۰ نسخه توسط فرهنگستان هنر به چاپ رسید. «قدسیه مسعودیه» همچنین مجموعه‌ای از دست‌نوشته‌ها، مقاله‌ها و فایل‌های صوتی ضبط شده از موسیقی مناطق مختلف ایران و برخی کشورها مانند مصر و هند، که توسط برادرش نوشته یا ضبط شده بود را گردآوری کرد. او با اعلان یک فراخوان قصد داشت تا جهت تهیهٔ یادنامه‌ای، مقالات و یادداشت‌هایی را در مورد برادرش جمع‌آوری کند، اما تلاش او در این مورد نتیجه‌ای نداشت. ۳۱ خرداد ۱۴۰۳، در بخش یادبودِ هفتمین دورهٔ سال‌نوای موسیقی ایران، پوستر ویژه و اختصاصی محمدتقی مسعودیه رونمایی شد. نقد آثار مسعودیه مانند سایر موسیقی‌شناسان تطبیقی آلمان از جمله هورن‌بوستل و ماریوس اشنایدر، تأکید زیادی بر آوانگاری با جزئیات و تجزیه و تحلیل ساختار موسیقی داشت. این مسئله و همچنین «نبود نگاه فرهنگی و انسان‌شناختی و نبود فرضیه و نظریه» در آثار مسعودیه، از دید برخی منتقدان از جمله محسن حجاریان به عنوان نقص در کارهای او مطرح شده‌است. حجاریان، محمدتقی مسعودیه را از دانشمندان موسیقی‌شناسی قومی می‌داند ولی عقیده دارد که آثار او «خالی از برداشت‌های فرهنگ‌شناسانهٔ اتنوموزیکولوژی» است. او همچنین برخی از تعریف‌های ارائه شده از جانب مسعودیه از جمله، مُد، صوت، مقام و دستگاه را مورد نقد قرار داده و معتقد است باید در این موارد با تأمل برخورد کرد. به عقیدهٔ حجاریان، افراط در نوشتن نقل‌قول‌های ارائه شده در آثار پژوهشی مسعودیه و عدم بیان دیدگاه شخصی، در برخی از موارد موجب سرگردانی خواننده در دستیابی به دیدگاه نویسنده می‌شود. محسن حجاریان دربارهٔ آوانگاری‌های مسعودیه نیز نوشته‌است: برخی عقیده دارند وسواس و دقت بسیار بالا در آوانگاری‌های مسعودیه و دشواری درک آنها، بعضی از آثار او را برای دانشجویان غیرقابل‌استفاده کرده‌است. به عقیدهٔ ساسان فاطمی که خود فارغ‌التحصیل دورهٔ دکترای موسیقی‌شناسی قومی از دانشگاه پاریس است، گاهی این آوانگاری‌ها به حدی سنگین و پیچیده‌است که دشیفر کردن آن‌ها، حتی برای کسانی که سلفژ خوبی دارند سخت و دشوار است و این ممکن است به گم شدنِ اصل موضوع بینجامد. همچنین تجزیه و تحلیلی که در ابتدای برخی از کتاب‌های مسعودیه آمده‌است، از حد شکافتن بعضی عوامل ساختاری فراتر نمی‌رود و مسائل پیرامونی و اجتماعی که به‌طور مستقیم با موسیقی در ارتباط است، در تحلیل‌های او کمتر پرداخته و بررسی شده‌است. بهرنگ نیک‌آیین معتقد است که آوانگاری‌های پرجزئیات مسعودیه و تأکید او بر ساختارهای موسیقی، نقص کار او به حساب نمی‌آید بلکه پایه و اساسی است برای هر مطالعهٔ فرهنگی اجتماعی موسیقی. این پژوهشگر موسیقی همچنین نبود نگاه انسان‌شناختی و فرهنگی در آثار مسعودیه را ضعف نمی‌داند، و این موضوع را رویکردی می‌پندارد که باید در زمانِ مسعودیه اتخاذ می‌شده‌است. به عقیدهٔ او «اگر قوم‌شناسی قصد شناخت موسیقی در فرهنگ و ارتباط با بین بخش‌های مختلف فرهنگ را دارد، باید ابتدا ساختار موسیقی را بشناسد.» نیک آیین همچنین بخش‌هایی از آثار مسعودیه را نظریه‌ای برای چگونگی بسط و گسترش ملودی قلمداد می‌کند. او دراین‌باره نوشته‌است: «آنچه مسعودیه بیان کرده‌است نوعی توضیح برای چگونگی تغییرپذیریِ ملودی در موسیقی‌های مورد بررسی‌اش است.» محمدرضا درویشی نتایج حضور محمدتقی مسعودیه در عرصهٔ پژوهش موسیقی در ایران را با ذکر چند عنوان این چنین توضیح داده‌است: «۱. مطرح‌کردن و انتقال یکی از روش‌ها یا تئوری‌های اتنوموزیکولوژی جهانی در زمینهٔ چگونگی ثبت و تجزیه و تحلیل موسیقی ۲. | ## جمع‌بندی | نگریستن به موسیقی فراتر از اندیشه‌های ماوراءالطبیعه به عنوان یک مادهٔ صوتی یا به قول ایشان «ماتریال سونور»؛ یعنی پدیده‌ای عینی، قابل رویت، قابل کاوش و قابل کالبدشکافی که شناخت آن فقط از طریق تجزیه و تحلیل میسر است.