موضوع مقاله: جماعت دعوت و اصلاح | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جماعت دعوت و اصلاح | مقدمه: جماعت دعوت و اصلاح تشکّلی است مدنی، در چارچوب اندیشهٔ اسلامی که در زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فعالیت می‌کند. | ## بخش 1: جماعت دعوت و اصلاح | رسالت جماعت جماعت دعوت و اصلاح تشکلی است مدنی که در چارچوب اندیشهٔ اسلامی با مرجعیت قرآن و سنت به‌منظور ترویج معنویت، فضایل اخلاقی و تلاش برای توسعهٔ فردی و اجتماعی در جهت نیل به زندگی متوازن و معنادار فعالیت می‌کند. این تشکل به کرامت ذاتی انسان، آزادی و حقوق بشر، عدالت و برابری، میانه‌روی، نوگرایی، شورا، همبستگی ملی، دگرپذیری و خشونت‌پرهیزی، همیاری و خیرخواهی در اندیشه و عمل پایبند است. این تشکل در سپهر اجتماعی و فرهنگی و خدمت به هم‌نوعان از طریق آموزش، تربیت، فعالیت‌های مدنی، نقد و گفت‌وگو مشارکت می‌نماید. جماعت دعوت و اصلاح، برگرفته از اجتهادات پویا و مؤثر اندیشمندان جریان ساز معاصر جهان اسلام، توسط جمعی از مسلمانان اهل سنت ایران پا به عرصه‌ی وجود گذاشت و در پرتو آیاتی چون « إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَإِلَیْهِ أُنِیبُ»[هود: ٨٨]، با خوانشی جامع از اسلام، مبتنی بر توحید در ارتباط با خالق، تزکیه در ارتباط با خود، عدالت در ارتباط با همنوعان و بالاخره سازندگی و آبادگری در ارتباط با هستی، تشکیل شده است و ضمن به رسمیت شناختن تکثر و تنوع اندیشگی و فرهنگی، با مشی مسالمت‌آمیز و مدنی، نگاه روزآمد و مقاصدی و روش حکیمانه و واقع‌نگر، در سپهر فرهنگ و اجتماع، فعالیت و خدمت می‌کند. جماعت، ایران را متعلق به همه‌ی ایرانیان می‌داند و بر این باور است که عموم شهروندان، صرف نظر از تفاوت‌های قومی و مذهبی، از هویت ملی، جایگاه شهروندی و شأن قانونی برابر برخوردارند. جماعت دعوت و اصلاح از معدود جریان‌های مذهبی فعال در مناطق کردنشین است که در کنار فعالیت‌های دینی، فرهنگی و تربیتی، به کنشگری سیاسی در چارچوب نظام سیاسی ایران باور دارد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی تجربه و درک اعضای این تشکل از کنشگری سیاسی، با استفاده از روش «نظریه زمینه‌ای» (Grounded Theory) و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۰ نفر از اعضای باسابقه (حداقل ۷ سال عضویت) انجام شده است. یافته‌های پژوهش: نتایج نشان می‌دهد که اعضای جماعت در پاسخ به زمینه‌هایی همچون «هویت‌خواهی قومیِ احزاب ناسیونالیست کُرد»، «ضعف جایگاه دین در کردستان»، «تضادهای فرهنگی منطقه» و «موقعیت اقلیتی اهل‌سنت در ایران»، به کنشگری سیاسی روی آورده‌اند. در این فرایند، مؤلفه‌هایی چون «مقتضیات مدرنیته» و «ظرفیت‌های قانونی قانون اساسی» به عنوان شرایط تسهیل‌گر و «موفقیت‌های منطقه‌ای اسلام‌گرایان» در کنار «تکثر جریان‌های اسلامی در کردستان» به عنوان عوامل مداخله‌گر نقش ایفا کرده‌اند. راهبردها و گونه‌شناسی: اعضای جماعت در مواجهه با این بسترها، راهبردهایی نظیر «همگرایی و فعالیت در چارچوب قانون»، «تمایز‌بخشی هویت خود از سایر جریان‌های اسلامی» و «تعاملِ گزینشی با ایدئولوژی‌های سیاسی مدرن» را برگزیده‌اند. یافته‌های میدانی حاکی از آن است که کنشگری سیاسی در میان اعضای این تشکل، طیفی متنوع را در بر می‌گیرد که در سه سنخ اصلی قابل سنخ‌شناسی است: ۱. محسن عبادی در پایان‌نامه کارشناسی ارشد که در ۲۹ شهریور ۱۳۹۱ در دانشگاه تهران از آن دفاع نموده است آوردە است: این پژوهش با عنوان «مطالعه جامعه‌شناختی جماعت دعوت و اصلاح»، تلاشی است تخصصی برای صورت‌بندی هویت یکی از تاثیرگذارترین جریان‌های مذهبی در مناطق سنی‌نشین ایران. عبادی با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد و مصاحبه با ۱۰ تن از رهبران این سازمان، پرده از تحولی بنیادین در اندیشه «اخوان ایرانی» برمی‌دارد. مفهوم مرکزی: نوگرایی فراگیر پژوهش نشان می‌دهد که این جماعت از یک سازمان سنتی صُلب به سمتی حرکت کرده که عبادی آن را «نوگرایی فراگیر» می‌نامد. این نوگرایی در سه ساحتِ کلیدی تبلور یافته است: سیاست: گذار از آرمانِ «حاکمیت الهی» به پذیرش تکثرگرایی و مشارکت مدنی در چارچوب دولت-ملت. سنخ‌شناسی (تیپولوژی) رهبری یکی از جنبه‌های تحلیلی این اثر، شناسایی تکثر درونی در لایه‌های نخبگانی سازمان است. عبادی رهبران را در یک پیوستار سه‌گانه دسته‌بندی می‌کند: نوگرای سنتی: پذیرش تغییرات مدرن مشروط به عدم تعارض با متون کلاسیک دینی. پایگاه اجتماعی: طبقه متوسط شهری از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، عبادی استدلال می‌کند که موتور محرک این تغییرات، بدنه اجتماعی سازمان است. | ## بخش 2: جماعت دعوت و اصلاح | پایگاه اصلی این جماعت را «طبقه متوسط شهری» (فرهنگیان، تحصیل‌کردگان و تکنوکرات‌های مناطق سنی‌نشین) تشکیل می‌دهند؛ طبقه‌ای که به دلیل ماهیت زیستی و رفاهی خود، از رادیکالیسم فاصله گرفته و مطالبات اصلاح‌گرایانه دارد. فرجام نهایی: پسا-اسلام‌گرایی و شکست اسلام سیاسی در نهایت، این پایان‌نامه به یک نتیجه‌گیری کلان و جسورانه دست می‌زند: انطباق وضعیت جماعت دعوت و اصلاح با تز «شکست اسلام سیاسی» اولیویه روآ. یافته‌های عبادی تایید می‌کند که این جریان برای بقا در اتمسفر سیاسی ایران، از آرمان‌گرایی ایدئولوژیک اولیه دست شسته و به سمت نوعی «دین‌داری مدنی و فردی» سوق یافته است؛ پدیده‌ای که در ادبیات سیاسی به آن «پسا-اسلام‌گرایی» اطلاق می‌شود. رویکردهای فکری جماعت جماعت دعوت و اصلاح، در کنگره ششم که ٢٤ و ٢٥ آبانماه سال ١٤٠٣ تشکیل شد، شعار خود را انسجام و پویایی تعیین کرد. اهداف: ۱- ترویج معنویت، فضایل اخلاقی و نگاه مقاصدی به دین؛ ۲- نهادینه‌کردن حقوق شهروندی با تأکید بر برابری، همبستگی، انسجام ملی و رفاه اجتماعی؛ ۳- نهادینه‌کردن اصل حاکمیت قانون و اصلاح آن از طریق سازوکارهای قانونی؛ ۴- ترویج ارزش‌هایی همچون آزادی، حقوق بشر، عدالت، کرامت انسانی، حقوق زنان، حقوق کودکان، حفظ محیط‌زیست، صلح، دگرپذیری و نفی خشونت؛ ۵- تقویت نهاد خانواده به‌عنوان زیربنای جامعه؛ ۶- اهتمام به اعضا به‌مثابه سرمایه‌های اصلی جماعت و تلاش برای توانمندسازی آنان. سیاست‌ها: ۱- پایبندی به فرهنگ گفت‌وگو، رواداری، هم‌زیستی مسالمت‌آمیز، اعتدال و میانه‌روی در اندیشه و عمل؛ ۲- اهتمام به امر عمومی، با تأکید بر فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی از طریق سازوکارهای مدنی؛ ۳- تعامل دموکراتیک با احزاب، تشکل‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد و مراکز دینی و فرهنگی؛ ۴- التزام به فرهنگ کار جمعی و سازمانی؛ ۵- احترام به تنوع قومی و مذهبی و نفی تعصبات؛ ۶- اهتمام به مساجد، آموزش تعالیم اسلامی و علوم شرعی. اعتقادات و باورهای اساسی: باور به جهان بینی توحیدی بر اساس لا اله الا الله و محمدرسول الله. (همان عقاید اسلامی) باور به دموکراسی و حقوق و آزادی‌های فردی و عمومی بر اساس اصل آزادی اندیشه و بیان در اسلام. باور به هویت ایرانی، دگرپذیری، تکثرگرایی و همبستگی ملی با رعایت حقوق اقلیت‌های دینی، مذهبی و قومی. اصول راهبُردی جماعت دعوت و اصلاح مصوب در نشست دوم کنگرهٔ سوم جماعت: اهتمام به آزادی، حقوق بشر و دموکراسی تأکید بر فرهنگ کار جمعی و فعالیت سازمانی تعمیق گفتمان دگرپذیری و رواداری تفکر سیستمی نگرش فعالانه به‌جای منفعلانه به افکار عمومی نقد و تفکر خودانتقادی ارایهٔ خدمات اجتماعی به جامعه تأکید بر هویت ایرانی جماعت ارکان جماعت کنگره کنگره بالاترین رکن جماعت است که اعضای آن برای پنج سال انتخاب می‌شوند. شورای مرکزی شورای مرکزی پس از کنگره، عالی‌ترین رکن تصمیم‌گیری جماعت است که اعضای آن در کنگره برای مدت پنج سال انتخاب می‌شوند. دبیرکل دبیرکل عالی‌ترین مقام جماعت است و بر تمامی ارکان جماعت به غیر از کنگره اشراف دارد. دبیرکل کنونی جماعت عبدالرحمن پیرانی دانش‌آموختهٔ دکتری حقوق بین‌الملل و از استادان و علمای کرد اهل سنت منطقهٔ روانسر استان کرمانشاه است. وی در هر شش کنگرهٔ جماعت که در سال‌های ۱۳۸۰، ۱۳۸۵، ۱۳۸۹ ،۱۳۹۴، ۱۳۹۸ و ١٤٠٣ منعقد شد به اتفاق آرای اعضای شورای مرکزی به عنوان دبیرکل جماعت انتخاب شده‌است. هیئت اجرایی مرکزی هیئت اجرایی بالاترین رکن اجرایی جماعت جهت اجرای مصوبات شورای مرکزی است؛ و از دبیرکل، مسئول هیئت اجرایی و معاونت‌های مرکزی تشکیل می‌شود. هیئت نظارت و ارزیابی عملکرد هیئت نظارت، رکن نظارتی جماعت است که مسئول آن از طرف کنگره انتخاب می‌شود. اعضا و بنیانگذاران جماعت دعوت و اصلاح ناصر سبحانی عضو مؤسس عبدالرحمان پیرانی عضو مؤسس و نخستین دبیرکل آن ابراهیم مردوخی عضو مؤسس عبدالرحمن یعقوبی عضو مؤسس احمد بهرامی جوانرود عضو مؤسس علی رحمانی عضو مؤسس عبدالله ایرانی عضو مؤسس حسن حسینی عضو مؤسس اعضای شورای مرکزی عبدالرحمن پیرانی عضو شورای مرکزی و دبیرکل مقداد پیرصاحب قائم مقام دبیرکل جمال اسماعیلی دبیر شورای مرکزی جلال معروفیان عضو شورای مرکری ستار آینه‌پور عضو شورای مرکری محمد انور امیری عضو شورای مرکری فرزاد ولیدی عضو شورای مرکزی هیوا راشدی عضو شورای مرکزی محمداعظم احراری عضو شورای مرکزی عیسی رحیمی عضو شورای مرکزی وفا حسن‌پور عضو شورای مرکزی سعدالدین صدیقی اعضای شورای مرکزی و مسؤول هیأت نظارت و ارزیابی عملکرد اعضای هیأت اجرایی مرکزی یعقوب خرسند مسئول هیأت اجرایی مرکزی جماعت صلاح قاسمیانی مسئول ستاد انتخابات محمد جهانگیری‌اصل معاونت روابط عمومی سید راشد فخرالدینی معاونت فرهنگی اجتماعی بشیر امینی معاونت اداری مالی محمد نیریزی معاونت دانشجویی داود نارویی معاونت آموزشی تربیتی سیداحمد هاشمی معاونت علما و طلاب علوم دینی دبیران کل عبدالرحمن پیرانی (١٣٦٩–تاکنون) مواضع سیاسی و کنشگری مدنی جماعت دعوت و اصلاح، اگرچه ماهیت خود را تشکیلاتی «فرهنگی-اجتماعی» تعریف کرده و سیاست را اولویت نخست خود نمی‌داند، اما در بزنگاه‌های تاریخی ایران با اتخاذ مواضع انتقادی و مدنی، بر لزوم اصلاحات ساختاری تأکید ورزیده است. موضع‌گیری در جنبش ژینا (۱۴۰۱) در پی جان‌باختن مهسا (ژینا) امینی، جماعت در دو بیانیه (شهریور و آبان ۱۴۰۱)، صراحتاً به نقد ساختارهای موجود پرداخت. | ## بخش 3: جماعت دعوت و اصلاح | در بیانیه‌ی ۸ آبان ۱۴۰۱ آمده است:«مادامی‌که خداوند متعال اجازه‌ی تحمیل ایمان به وحدانیت خود را از پیامبر رحمت (ص) سلب نموده است؛ به‌طریق اولی اجازه‌ی تحمیل سبک زندگی را به دین‌بانان عصر کنونی نخواهد داد.»محورهای سیاسی این مقطع: نقد اسلام سیاسی: جماعت با مرزبندی میان اندیشه‌ی بیداری اسلامی و «پروژه‌ی اسلام سیاسی»، نسبت به آفات نگرش ایدئولوژیک در حکمرانی هشدار داد. حق اعتراض: تأکید بر اصل ۵۶ قانون اساسی و به رسمیت شناختن اعتراض مسالمت‌آمیز به عنوان حق طبیعی شهروندان. محکومیت خشونت: محکوم کردن برخوردها در زاهدان (جمعه خونین) و مناطق کردنشین و فراخوان برای آزادی زندانیان سیاسی و رفع حصر مخالفان. بیانیه‌ی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴: تشخیص ابربحران ساختاری جماعت در ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۴، در بیانیه‌ای بی‌پرده و تحلیلی، اعتراضات جاری را ناشی از «انباشت مشکلات و ناکارآمدی‌های معالجه‌نشده» دانست. این تشکل با عبور از توصیه‌های اخلاقی صرف، بر «بحران ساختاری» تأکید کرد:«فساد و ویژه‌خواری، تورّم و گرانی، بیکاری و ناترازی‌ها... کشور را زیر چنبره‌ی ابر بحران ساختاری چندلایه‌ای گرفتار نموده که با روش‌های آزموده‌شده‌ی کنونی، افقی به‌سوی رسیدن به راەحلّ‌های اطمینان‌بخش دیده نمی‌شود.»پیشنهادهای استراتژیک در این بیانیه: احزاب ملت‌بنیاد: دستیابی به توسعه و رفاه، مستلزم فعالیت «بی‌واهمه» احزاب مستقل است که بتوانند بن‌بست‌های ملی را از طریق گفتگو حل کنند. شکاف دولت-ملت: هشدار نسبت به فرصت‌سوزی‌های چهار دهه‌ی گذشته و لزوم بازگشت به ریل توسعه‌ی متوازن برای کاهش گسست میان حاکمیت و مردم. امنیت و حریم انسانی: تأکید بر اینکه حفظ جان شهروندان «تکلیف و کارکرد ذاتی زمامداران» است و نقض حریم اماکنی چون بیمارستان‌ها تحت هیچ بهانه‌ای پذیرفتنی نیست. سنتز فکری در مواضع سیاسی بررسی این بیانیه‌ها نشان‌دهنده یک تحول گفتمانی در جماعت است؛ گذار از «زبان فقهی-تربیتی» به «زبان حقوقی-مدنی». تکثرگرایی: ضرورت تریبون دادن به «محذوفان و مخالفان» برای شکل‌گیری گفتگوی واقعی ملی. شمه‌ای از کنشگری‌های فرهنگی جماعت به‌عنوان یک تشکل مدنی، در راستای تقلیل مرارت از انسان‌های گوشت و خون و پوست‌دار، از سال‌های دور، ید طولایی در فعالیت‌های خدمت‌رسانی به جامعه به جامعه‌ی ایرانی فارغ از مذهب، نژاد و رنگ داشته است. ازجمله اقدامات این تشکل سراسری می‌توان به مواردی چند اشارە کرد: برگزاری همایش دگرپذیری و رواداری در مهاباد ٢٧ تیرماه ١٣٩٨، مریوان، انتشار مجله ماهنامه اندیشه اصلاح با سردبیری لقمان ستوده و مدیر مسئولی جمال اسماعیلی که به عنوان اولین مجله نواندیشی دینی اهل سنت مشهور شد. انتشار دو شماره از مجله فرهنگی اجتماعی شهر خدا برگزاری گردهمایی دانشجویان اهل‌سنّت‌ دانشگاه‌های تهران و برخی از شهرستانها با عنوان «فصل نو» در سالهای متمادی.١٢٣ برگزاری ٤ همایش محمد سفیر آشتی در تهران، خور، خنج تأسیس، راه‌اندازی و مدیریت بیش از دە مسجد برای مسلمانان اهل سنت در سطح استان تهران و البرز و حومه. و تأسیس شورای مساجد اهل سنت تهران و البرز انتشار دهها جلد کتاب توسط نشر افق علم و پرداختن به موضوعات مهمی مانند کولبری و دگرپذیری در قالب برگزاری نشست کتاب و انجام مصاحبه با صاحبنظران و نگارش مقالات متعدد. فعالیت صدها مؤسسه‌ی فرهنگی وابسته به جماعت ارتباط مستمر و هدفمند با شخصیت‌های علمی، فرهنگی، سیاسی و اندیشگی اهتمام به مساجد، آموزش تعالیم اسلامی و علوم شرعی. اهتمام به آموزش و بازآموزی اعضا و هواداران در قالب برنامه‌های مدون نظری و عملی و برگزاری همایش‌ها و کارگاه‌های آموزشی. | ## جمع‌بندی | گزیده‌ای از کنشگری‌های اجتماعی ساخت پنج باب منزل مسکونی در منطقه‌ی زلزله‌زده‌ی سایه خوش هرمزگان توسط مؤسسه خیریه‌ی مهر ماندگار در در منطقه‌ی زلزله‌زده‌ی سایه خوش هرمزگان افتتاح سه مسجد بازسازی‌شده در مناطق زلزله‌زده‌ در روستاهای دربند زرد، الیاسی و کوئیک از توابع شهرستان سرپل ذهاب کرمانشاه حضور میدانی دبیرکل جماعت و سایر مسئولان و اعضای برجسته‌ی این تشکل مدنی در بزنگاه‌ها و رخدادهای اجتماعی و طبیعی مانند زلزله و سیل و صدور بیانیه‌های مختلف و فراخوان‌ها به مناسبت‌های ناگوار و جمع‌آوری اعطای کمک‌های مادی و معنوی به‌عنوان نمونه زلزله‌ی آبان‌ماه ١٣٩٦ سرپل ذهاب و استان کرمانشاه، ورزقان آذربایجان شرقی در سال ١٣٩١، زلزله‌ی سراوان ١٣٩٢، سیل استان گلستان، زلزله‌ی مهران هرمزگان ١٤٠١، زمین‌لرزه‌ی قطور خوی در اسفند ١٣٩٨ کمک‌رسانی به مردم مصیبت‌دیده‌ی کشورهای همجوار از جمله کمک‌رسانی مردم ایران به زلزلەزدگان بلوچستان پاکستان توسط مٶسسەی خیریەی صابرین زاهدان توانمندسازی ۸۰ کارآموز توسط مؤسسه‌ی خیریه‌ی صابرین با اهدای ۳۰ چرخ خیاطی انجام صدها فعالیت‌ زیست‌محیطی و بهداشت عمومی و درختکاری در سطح کشور فعالیت صدها مؤسسه‌ی خیریه وابسته به جماعت در سطح کشور راه‌اندازی کمپین و جمع‌آوری و ارسال کمک‌های مردمی برای مردم بی‌پناه غزه در قالب مؤسسه آفاق در دو دهه‌ی اخیر.