موضوع مقاله: استخوان پروانه‌ای | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استخوان پروانه‌ای | مقدمه: یا اسفِنوئید یکی از استخوان‌های غیر جفت کف جمجمه انسان و تا حدودی شبیه پروانه یا شب‌پره‌ای با بال‌های گشاده است. | ## بخش 1: استخوان پروانه‌ای | استخوان پروانه‌ای در میانه‌های جمجمه در جلوی استخوان گیجگاهی و بخش پایه‌ای استخوان پس‌سری قرار دارد. استخوان پروانه‌ای یکی از هفت استخوانی است که با هم مفصل می‌شوند تا کاسه چشم را به‌وجود آورند. استخوان پروانه‌ای با استخوان‌های پیشانی، آهیانه، پرویزنی، گیجگاهی، استخوان گونه، استخوان کامی، خیش و استخوان پس‌سری مفصل می‌شود. کارکرد این استخوان به شکل‌گیری پایه و کناره‌های جمجمه و کف و دیواره‌های کاسهٔ چشم کمک می‌کند. بسیاری از سوراخ‌ها و شکاف‌های استخوان‌بندی سر در استخوان پروانه‌ای جای گرفته‌اند که اعصاب و رگ‌های خونی سر و گردن را عبور می‌دهند. از آن جمله است: شکاف بالایی کاسه چشم (با عصب چشمی)، سوراخ گرد استخوان پروانه‌ای (با عصب فک بالا) و سوراخ بیضی (با عصب آرواره‌ای پایینی). کالبدشناسی تنه استخوان پروانه‌ای دارای سطوح بالایی، پایینی، پیشین، پسین و کناری است: سطح بالایی سطح فوقانی تنه استخوان شامل اجزا زیر است: مهتابی پروانه‌ای (ژوگوم اسفنوئید) قسمت قدامی سطح فوقانی تنه به این نام صاف است. در حد خلفی آن، یک لبه استخوانی وجود دارد که کنار قدامی شیار (ناودان) چلیپایی را تشکیل می‌دهد. زین ترکی: فرورفتگی ویژه‌ای است روی رویه بالایی استخوان پروانه‌ای که غده هیپوفیز را در خود جای داده‌است. در هر طرف لبه قدامی زین ترکی، یک برآمدگی استخوانی به نام زائده بالینی (کلینوئید) میانی وجود دارد. زین پشتی (دورسوم سله): مرز پسین (خلفی) زین ترکی توسط صفحه استخوانی چهارگوش بدین نام محدود می‌گردد. زائده خاره‌ای (پتروزال) در طرفین تنه و در زیر زین پشتی است که با راس زائده خاره‌ای استخوان گیجگاهی مفصل می‌شود. نشیب (کلیووس) یک سطح استخوانی است در حفره پسین جمجمه که از سوراخ پشت سری تا زین ترکی به‌طور سراشیبی امتداد دارد. اجزا: منقاره پروانه‌ای (روستروم اسفنوئید): سطح زیرین تنه در خط وسط دارای یک برجستگی سه‌گوش پیشین‌پسین (قدامی‌خلفی) به‌نام منقاره است که با بال‌های استخوان خیش (ومر) مفصل می‌شود. این سوراخ‌ها توسط دو صفحه نازک و خمیده که شاخک پروانه‌ای نامیده می‌شود و به بخش تحتانی قدامی جسم استخوان اتصال دارند پوشیده می‌شود، در خارج سوراخ‌های مذکور، سطح قدامی جسم با توده‌های طرفی اتموئید مفصل می‌شود. در بالای محل‌ّ اتصال بال بزرگ به جسم استخوان ناودانی به‌نام ناودان کاروتید carotid sulcus قرار دارد که محل استقرار شریان کاروتید داخلی و سینوس غاری (کاورنوس) می‌باشد. | ## بخش 2: استخوان پروانه‌ای | لبه خارجی ناودان مذکور در عقب به‌صورت زائده‌ای استخوانی تحت عنوان زبانه (lingula) دیده می‌شود. سینوس پروانه‌ای سینوس پروانه‌ای در پشت سینوس پرویزنی و چشم و در مرکز استخوان جمجمه، زیر غدهٔ هیپوفیز قرار دارد. بال‌های بزرگ به بخش تحتانی سطوح طرفی جسم استخوان اتّصال دارد و در تشکیل بخش وسیعی از حفره مغزی میانی شرکت می‌نماید. برای هریک از بال‌های بزرگ سه سطح درون‌سری، برون‌سری و کاسه‌چشمی و یک کنار محیطی در نظر می‌گیرند. در پاره‌ای موارد در طرف داخل‌سوراخ بیضی سوراخ کوچکی وجود دارد که محل‌ّ عبور عصب خاره‌ای کوچک می‌باشد. همچنین در بعضی موارد در طرف داخل سوراخ بیضی سوراخ دیگری جهت عبور یک ورید خروجی از سینوس غاری می‌باشد. سطح برون‌سری (یا خارجی) از بالا به پایین محدّب بوده و به توسط یک ستیغ عرضی برجسته قدامی خلفی تحت عنوان ستیغ فروگیجگاهی (اینفراتمپورال) به دو سطح فرعی گیجگاهی و اینفراتمپورال تقسیم می‌شود. قسمت خلفی، سطح خارجی بال تبدیل به خار پروانه‌ای می‌گردد که به راس آن رباط پروانه‌ای‌زیرواره‌ای (اسفنومندیبلار) می‌چسبد. سطح کاسه‌چشمی که سطح صاف و چهارگوش می‌باشد که بخش خلفی جدار خارجی کاسه چشم را تشکیل می‌دهد، کنار فوقانی آن با استخوان پیشانی و کنار خارجی آن که همان margo zygomatic می‌باشد با استخوان گونه مفصل می‌شود. کناره محیطی استخوان از طرف خارج و جلو با استخوان پیشانی و در عقب با بخش صدفی استخوان گیجگاهی (تمپورال) مَفصل می‌شود. بخشی از کناره محیطی که در حد فاصل بین خار پروانه‌ای و جسم پروانه‌ای قرار دارد به دو بخش تقسیم می‌شود. نیمه داخلی این کنار به همراه کنار قدامی خاره‌ای (پتروز) ایجاد سوراخ اشکی foramen lacerum را می‌نماید که گدرگاه سرخرگ کاروتید داخلی می‌باشد ولی نیمه خارجی آن با کنار قدامی پتروز از استخوان گیجگاهی مفصل می‌شود بین این دو استخوان در سطح تحتانی جمجمه شیاری به‌نام ناودان لوله‌ای sulcus tubae ایجاد می‌شود که محل‌ّ استقرار بخش غضروفی شیپور استاش می‌باشد. بخش داخلی کناره محیطی بال بزرگ در جلو آزاد بوده و حد پایینی شکاف کاسه‌چشمی بالایی را ایجاد می‌نماید و در عقب به جسم استخوان پروانه‌ای اتّصال دارد. بال‌های کوچک به شکل دو صفحه مثلثی شکل می‌باشند که به بخش قدامی فوقانی جسم استخوان‌اتصال دارد. کنار قدامی بال کوچک مضرس بوده و با صفحه کاسه چشمی از استخوان پیشانی‌مفصل می‌شود. انتهای داخلی کنار خلفی در هر طرف‌زایده‌ای را تحت عنوان زائده بالینی پیشین (کلینوئید قدامی) را می‌سازد که‌محل‌ّ اتّصال چادرینه مخچه می‌باشد. | ## بخش 3: استخوان پروانه‌ای | در محل‌ّ اتّصال بال کوچک به جسم استخوان مجرایی تحت عنوان مجرای بینایی optic canal ایجاد می‌شود که از آن عصب بینایی و سرخرگ بینایی (افتالمیک) می‌گذرد. زائده‌های بالی زائده‌های بالی (رجلی یا تریگوئید Pterygoid) در هر طرف یک عدد بوده و از محل‌ّ اتّصال بال بزرگ به تنه از سطح‌تحتانی تنه اسفنوئید به‌طور عمود پایین می‌آید. هریک از زواید تریگوئید از دو صفحه خارجی و داخلی تشکیل می‌شود که در بالا و جلو به هم چسبیده می‌باشند و بین آنها حفره‌ای‌تحت عنوان حفره بالی pterygoid fossa ایجاد می‌شود ولی در پایین بین دو صفحه مذکور شکاف (fissure) بالی ایجاد می‌شود که محل‌ّ استقرار زایده هرمی‌استخوان کام می‌باشد. در بالای حفره تریگوئید و در نتیجه دو شاخه شدن بخش فوقانی کنار خلفی صفحه داخلی، حفره کم عمقی تحت عنوان حفره ناوی scaphoid fossa شکل می‌گیرد که پیوندگاه ماهیچه کشنده نرم‌کام (عضله تنسور ولی پالاتینی) می‌باشد. همچنین صفحه داخلی در بالا به صورت یک تیغه نازک تا سطح تحتانی جسم استخوان پروانه‌ای (اسفنوئید) امتداد می‌یابد و ایجاد زائده مهبلی vaginal process را می‌نمایند که در جلو با زایده اسفنوئیدال استخوان کام و در داخل با بال استخوان خیش مفصل می‌شود و مجرای پالاتو واژینال را ایجاد می‌نماید. انتهای پایینی بال داخلی به‌صورت یک زائده قلاب مانند تحت عنوان قلابچه (hamulus) بالی درمی‌آید و به آن رباط پتریگومندیبولار اتّصال دارد. علاوه بر این در سطح قدامی ریشه زوائد بالی (تریگوئید) یک کانال قدامی خلفی به‌نام مجرای بالی قرار دارد که از آن عصب کانال تریگوئید (یا عصب ویدین) عبور می‌نماید. استخوانی شدن جسم استخوان اسفنوئید در طی ماه‌های هفتم یا هشتم زندگی داخل رحمی شامل دو بخش قدامی و خلفی می‌باشد. بخش خلفی جسم، شامل زین ترکی و برجستگی زین می‌باشد که به‌آن بالهای بزرگ و زائده‌های بالی اتّصال دارند. بخش قدامی استخوان به توسط شش‌مرکز و بخش خلفی آن از طریق هشت مرکز استخوانی می‌شوند و اتصال آن‌ها در طی حدود ماه هشتم زندگی داخل رحمی انجام می‌شود. بخش مرکزی شامل جسم و بال‌های کوچک باشد و بخش‌های طرفی در هر طرف از بال‌های بزرگ و زوائد بالی تشکیل می‌شود. اتّصال بال‌های استخوان پروانه‌ای با جسم استخوان در طی‌ّ سال اوّل زندگی بعد از تولّد انجام می‌شود. سینوس پروانه‌ای پیش از تولد رشد زیادی ندارد ولی بعد از تولد در هنگام بلوغ به اندازه کامل و طبیعی خود می‌رسد. در سنین قبل از بلوغ اتصال دو استخوان پروانه‌ای و پس‌سری به توسط یک غضروف شفاف انجام می‌شود. | ## جمع‌بندی | این غضروف بعد از بلوغ استخوانی شده و در حدود ۲۵سالگی دو استخوان پروانه‌ای و پس‌سری به هم جوش می‌خورند.