موضوع مقاله: خالد بن ولید | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خالد بن ولید | مقدمه: ابو سلیمان خالِد بن وَلید بن مُغیره مَخزومی قریشی (؛ متوفی ۶۴۲ م) فرمانده و سردار نظامی عرب در سدهٔ اول قمری و هفتم میلادی بود. | ## بخش 1: خالد بن ولید | او در ابتدا از طرف قریش لشکرکشی علیه محمد رسول الله را رهبری کرد اما بعداً مسلمان شد و بقیه عمر خود را در خدمت سپاه اسلام گذراند. خالد در جنگ ارتداد علیه قبایل شورشی در عربستان در سال‌های ۶۳۲–۶۳۳ و ورود اعراب به ایران در سالهای ۶۳۳–۶۳۴ و جنگ اعراب و بیزانس در سال‌های ۶۳۴–۶۳۸ نقش فرماندهی را بر عهده داشت. خالد به دلیل لشکرکشی‌های مقتدرانه‌اش در تاریخ اسلام، به شمشیر برکشیده خداسیف‌الله المسلول و فرمانده فاتحالقائد المنتصر که می‌توان آن را فرمانده یا رهبر فاتح، چیره یا پیروز معنا کرد.مشهور است. خالد به عنوان سوارکاری از طایفه اشرافی بنی‌مخزوم قبیله قریش، که با پیامبر مخالف بودند، نقش مهمی در شکست رسول الله و پیروانش در طول نبرد احد در سال ۶۲۵ میلادی ایفا کرد. در سال ۶۲۷ یا ۶۲۹ میلادی، او در حضور پیامبر به اسلام گروید و رسول الله او را به عنوان یک فرمانده نظامی رسمی در میان مسلمانان منصوب کرد و به او لقب «سیف‌الله » یا «سیف‌الله المسلول » داد. خالد در طول نبرد موته هماهنگی عقب‌نشینی امن نیروهای مسلمان علیه بیزانسی‌ها را بر عهده داشت. او همچنین در طول فتح مکه توسط مسلمانان در سال‌های ۶۲۹–۶۳۰ میلادی و نبرد حنین در سال ۶۳۰ میلادی، بادیه‌نشینان را تحت فرمان ارتش مسلمانان رهبری کرد. خالد پس از وفات رسول الله به فرمانده نبردهای نجد و یمامه منصوب شد تا قبایل عرب مخالف دولت نوپای مسلمانان را سرکوب یا مطیع خود کند. این لشکرکشی با پیروزی خالد بر طلیحه و مسیلمه رهبران شورشی، به ترتیب در نبرد بزاخه در سال ۶۳۲ میلادی و نبرد یمامه در سال ۶۳۳ میلادی به پایان رسید. خالد متعاقباً لشکرکشی‌هایی را علیه قبایل مسیحیان عرب و پادگان‌های ساسانی در امتداد دره فرات در عراق آغاز کرد. ابوبکر بعداً او را به فرماندهی ارتش‌های مسلمانان در سوریه منصوب کرد، جایی که او نیروهای خود را در یک راهپیمایی غیرمتعارف در امتداد یک بخش طولانی و بی‌آب از صحرای سوریه رهبری کرد و شهرت خود را به عنوان یک استراتژیست نظامی افزایش داد. در نتیجه پیروزی‌های قاطع خالد علیه بیزانسی‌ها در نبرد اجنادین (۶۳۴)، نبرد فحل (۶۳۴ یا ۶۳۵)، فتح دمشق (۶۳۴–۶۳۵) و نبرد یرموک (۶۳۶)، ارتش مسلمانان بیشتر شام را فتح کرد. خالد به عنوان ستوان کلیدی جانشین خود ابوعبیده بن جراح در محاصره حمص و حلب و نبرد قنّسرین، که همگی در سال‌های ۶۳۷–۶۳۸ رخ داد، به خدمت خود ادامه داد. این درگیری‌ها در مجموع باعث عقب‌نشینی نیروهای امپراتوری بیزانس از سوریه به رهبری هراکلیوس شد. عمر در حدود سال ۶۳۸، خالد را از فرماندهی نظامی و همچنین از سمت فرمانداری لشکر قنّاسرین برکنار کرد. مورخان عموماً خالد را یکی از باتجربه‌ترین و ماهرترین فرماندهان تاریخ اسلام می‌دانند و به همین ترتیب در سراسر جهان عرب از او یاد می‌شود. سنت اسلامی او را به خاطر تاکتیک‌های قاطع میدان نبرد و رهبری مؤثر در فتوحات مسلمانان می‌شناسد. شهرت نظامی خالد برخی از مسلمانان متقی، به ویژه عمر را که نگران تبدیل شدن آن به یک فرقه شخصیت بودند، نگران کرد. تبار و زندگی نخستین ولید بن مغیره پدر خالد، داور اختلافات محلی در مکه در حجاز بود. مورخانی مانند ابن هشام، ابن درید و ابن حبیب او را به عنوان «مسخره‌کننده» محمد پیامبر اسلام، که در سوره‌های مکی قرآن از او یاد شده است، می‌شناسند. او به بنی‌مخزوم، طایفه‌ای برجسته از قبیله قریش و اشراف مکه پیش از اسلام، تعلق داشت. بنی‌مخزوم به خاطر معرفی تجارت مکه به بازارهای خارجی، به ویژه یمن و حبشه، و ایجاد شهرت در میان قریش به دلیل هوش، اشرافیت و ثروتشان، مورد تقدیر قرار گرفته‌اند. هشام، عموی پدری خالد به عنوان «ارباب مکه» شناخته می‌شد و قریش تاریخ مرگ او را به عنوان مبدأ تقویم خود قرار دادند. مورخ محمد عبدالحی شعبان، خالد را به عنوان «مردی با جایگاه قابل توجه» در میان قبیله خود و مکه به‌طور کلی توصیف می‌کند. لبابه الصغری حدود سال ۶۲۲ میلادی به اسلام گروید و خواهرش میمونه، همسر محمد پیامبر اسلام شد. او همچنین خواهر ناتنی اسما بنت عمیس بود که به ترتیب با جعفر بن ابی‌طالب، ابوبکر و بعدها علی بن ابی‌طالب ازدواج کرد. توصیفات ظاهر خالد نادر است، اما برخی روایت‌ها ادعا می‌کنند که او از نظر ظاهر و صدا چنان شبیه عمر بن خطاب بود که افراد کم‌بینا اغلب آنها را با هم اشتباه می‌گرفتند. پس از هجرت پیامبر از مکه به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی، بنی‌مخزوم به رهبری ابوجهل فرماندهی جنگ علیه او را بر عهده داشتند تا اینکه در غزوه بدر در سال ۶۲۴ میلادی شکست خوردند. حدود بیست و پنج نفر از پسر عموهای خالد، از جمله ابوجهل، و بسیاری دیگر از خویشاوندان در آن درگیری کشته شدند. به گفته مورخ دونالد هیل، خالد به جای حمله مستقیم به خطوط مسلمانان در دامنه کوه احد، «تاکتیک‌های صحیح» دور زدن کوه و دور زدن جناح مسلمانان را اتخاذ کرد. او از طریق دره وادی القنات در غرب احد پیشروی کرد تا اینکه توسط کمانداران مسلمان در جنوب دره در کوه روما متوقف شد. مسلمانان در این نبرد برتری اولیه را به دست آوردند، اما پس از اینکه بیشتر کمانداران مسلمان مواضع خود را رها کردند تا به حمله به اردوگاه مکه بپیوندند، خالد به سمت شکاف ایجاد شده در خطوط دفاعی عقب مسلمانان حمله کرد. روایات نبرد، خالد را در حال اسب‌سواری در میدان و کشتن مسلمانان با نیزه خود توصیف می‌کنند. شعبان «نبوغ نظامی» خالد را عامل پیروزی قریش در احد می‌داند، تنها نبردی که در آن ارتش محمد رسول الله را شکست داد. | ## بخش 2: خالد بن ولید | در سال ۶۲۸ میلادی، محمد پیامبر اسلام و پیروانش برای انجام حج عمره به مکه رفتند و قریش پس از شنیدن خبر عزیمت او، ۲۰۰ سواره نظام را برای جلوگیری از حرکتش اعزام کرد. خالد در رأس سواره نظام بود و محمد رسول الله با در پیش گرفتن یک مسیر جایگزین غیرمتعارف و دشوار، از رویارویی با او اجتناب کرد و در نهایت به حدیبیه در حاشیه مکه رسید. گرویدن به اسلام و خدمت در زمان محمد خالد در سال ۶ هجری یا ۸ هجری در حضور پیامبر اسلام در کنار دو قریشی عمرو بن عاص و عثمان بن طلحه اسلام آورد؛ مورخ مدرن مایکل لکر اظهار می‌دارد که روایت‌هایی که حاکی از گرویدن خالد، عمرو و عثمان در سال ۸ هجری است، «شاید قابل اعتمادتر» باشند. مورخ اکرم ضیاء عمری معتقد است که خالد، عمرو و عثمان پس از صلح حدیبیه، پس از آنکه قریش از درخواست استرداد مسلمانان تازه مسلمان شده به مکه صرف نظر کردند، اسلام آوردند و به مدینه نقل مکان کردند. به گفته مورخ هیو کندی، خالد پس از گرویدن به اسلام، «تمام استعدادهای نظامی قابل توجه خود را وقف حمایت از دولت جدید مسلمان کرد». خالد در لشکرکشی به موته در اردن امروزی که به دستور رسول الله در سپتامبر ۶۲۹ میلادی انجام شد، شرکت داشت. هدف از این حمله ممکن است به دست آوردن غنیمت پس از عقب‌نشینی ارتش شاهنشاهی ساسانی از سوریه پس از شکست از امپراتوری بیزانس در ماه ژوئیه بوده باشد. این گروه مسلمان توسط نیرویی بیزانسی متشکل از قبایل عرب به رهبری تئودور، فرمانده بیزانسی، شکست خورد و چندین فرمانده عالی‌رتبه مسلمان کشته شدند. خالد پس از مرگ فرماندهان منصوب، فرماندهی ارتش را به دست گرفت و با دشواری قابل توجهی، بر عقب‌نشینی امن مسلمانان نظارت داشت. محمد با اعطای عنوان افتخاری «سیف‌الله » یا «سیف‌الله المسلول » به خالد پاداش داد. خالد در دسامبر ۶۲۹ میلادی یا ژانویه ۶۳۰ میلادی، در فتح مکه توسط رسول الله شرکت داشت، که پس از آن بیشتر قریش به اسلام گرویدند. در آن نبرد، خالد رهبری یک گروه کوچی به نام مهاجران عرب (مهاجران بادیه‌نشین) را بر عهده داشت. او یکی از دو حمله اصلی به داخل شهر را رهبری کرد و در نبرد بعدی با قریش، سه نفر از افرادش کشته شدند در حالی که دوازده قریشی نیز به هلاکت رسیدند. به گفته ابن اسحاق، زندگینامه‌نویس سده هشتم، خالد فرماندهی بادیه‌نشینان بنی‌سُلیم را در صف مقدم مسلمانان در نبرد حنین در اواخر همان سال بر عهده داشت. در آن رویارویی، مسلمانان که با هجوم تازه مسلمانان قریش تقویت شده بودند، ثقیف رقبای سنتی قریش که در طائف مستقر بودند و متحدان عشایری هوازن آنها را شکست دادند. سپس خالد مأمور شد تا بت عزی، یکی از الهه‌های مورد پرستش در دین عرب پیش از اسلام، را در منطقه نخله بین مکه و طائف نابود کند. در روایت ابن اسحاق، خالد قبیله جذیمه را متقاعد کرده بود که خلع سلاح شوند و اسلام را بپذیرند، و در ادامه تعدادی از قبیله را به انتقام قتل عمویش فقیه بن المغیره توسط جذیمه که به قبل از گرویدن خالد به اسلام برمی‌گشت، اعدام کرد. در روایت ابن حجر عسقلانی، خالد به دلیل ناآشنایی با لهجه جذیمه، پذیرش ایمان توسط قبیله را به عنوان رد یا تحقیر اسلام اشتباه گرفت و در نتیجه به آنها حمله کرد. اندکی پس از آن، او خالد را برای تحقیق در مورد بنی‌مصطلق، قبیله‌ای مرتبط با بنی‌جذیمه، به دنبال گزارش‌هایی مبنی بر ارتداد ادعایی آنها، فرستاد. خالد با احتیاط به این وظیفه نزدیک شد، پایبندی بنی‌مصطلق به اسلام را تأیید کرد و گزارش دقیقی به رسول الله ارائه داد. این ماجرا نشان می‌دهد که تردیدهای اولیه خالد در مورد تعهد مذهبی بنی‌جذیمه، علیرغم وابستگی قبیله‌ای متمایز آنها، کاملاً بی‌اساس نبود، زیرا سوءظن‌ها در مورد قبایل مرتبط ماه‌ها بعد دوباره ظاهر شد و هیئت‌های متعددی را بر آن داشت تا وضعیت آنها را بررسی کنند. به گفته مورخ ویلیام مونتگومری وات: محمد رسول الله در سال ۶۳۰ میلادی هنگامی که در تبوک بود، خالد را برای تصرف شهر دومه جندل فرستاد. خالد به یکی از روسای آن، اکیدر بن عبدالملک ساکنی، از قبیله کندی، دستور داد تا پیمان کاپیتولاسیون را با محمد در مدینه امضا کند. پیامبر اسلام در ژوئن ۶۳۱ میلادی، خالد را در رأس ۴۸۰ نفر فرستاد تا قبیله بنی‌حارث نجران را که ترکیبی از مسیحیان و مشرکان بودند، به پذیرش اسلام دعوت کند. این قبیله به اسلام گرویدند و خالد قبل از بازگشت به مدینه نزد محمد به همراه هیئتی از بنی‌حارث، قرآن و قوانین اسلامی را به آنها آموزش داد. قلمرو دولت اولیه مسلمانان، شامل مکه، مدینه و طائف و اطراف آنها، با رنگ سبز مشخص شده است.|راست ابوبکر یکی از یاران نخستین نزدیک پیامبر پس از مرگ وی در ژوئن ۶۳۲ میلادی خلیفه رهبر جامعه مسلمانان شد. «انصار »، بومیان مدینه که پس از مهاجرت پیامبر از مکه، میزبان او بودند، تلاش کردند رهبر خود را انتخاب کنند. «مهاجرین »، که عمدتاً بومیان قریشی مکه بودند و با رسول الله به مدینه مهاجرت کردند، اختلاف نظر داشتند. یک گروه طرفدار علی بن ابی‌طالب صحابی و پسر عموی محمد بودند، در حالی که گروه دیگری، با حمایت در میان اشراف قریش، از ابوبکر حمایت کردند. ابوبکر، با مداخله کلیدی مهاجران برجسته ازجمله عمر بن خطاب و ابوعبیدة بن الجراح بر انصار غلبه کرد و به خلافت رسید. گزارشی که در اثری از محقق سده سیزدهم، ابن ابی الحدید، حفظ شده است، ادعا می‌کند که خالد از طرفداران ابوبکر بود، با نامزدی علی مخالفت کرد و اعلام کرد: بیشتر قبایل عربستان، به جز قبایل ساکن در اطراف مکه، مدینه و طائف، پس از وفات پیامبر اسلام، وفاداری خود را به دولت نوپای اسلامی قطع کردند یا هرگز روابط رسمی با مدینه برقرار نکردند. تاریخ‌نگاری اسلامی، تلاش‌های ابوبکر برای ایجاد یا برقراری مجدد حکومت اسلامی بر قبایل را به عنوان جنگ‌های ارتداد (جنگ علیه «مرتدان») توصیف می‌کند. وات با توصیف اسلامی مخالفت قبیله‌ای به عنوان ماهیتی ضداسلامی موافق است، در حالی که یولیوس ولهاوزن و کارل هاینریش بکر معتقدند که قبایل با تعهدات مالیاتی به مدینه مخالف بودند، نه با اسلام به عنوان یک دین. از نظر لئون کائتانی و برنارد لوئیس، قبایل مخالف که با مدینه ارتباط برقرار کرده بودند، تعهدات مذهبی و مالی خود را به عنوان یک قرارداد شخصی با محمد می‌دانستند. | ## بخش 3: خالد بن ولید | تلاش‌های آنها برای مذاکره در مورد شرایط مختلف پس از مرگ او توسط ابوبکر رد شد و او به راه اندازی لشکرکشی علیه آنها ادامه داد. از شش منطقه اصلی درگیری در عربستان در طول جنگ‌های ارتداد، دو مورد در نجد (فلات مرکزی عربستان) متمرکز بودند: شورش قبایل بنی‌اسد، بنی‌طی و غطفان به رهبری طلیحه و شورش قبیله بنی‌تمیم به رهبری سجاح؛ هر دو رهبر ادعای پیامبری کردند. پس از آنکه ابوبکر تهدید غطفان به مدینه را در نبرد ذوقیس خنثی کرد، خالد را علیه قبایل شورشی در نجد فرستاد. خالد سومین نامزد ابوبکر برای رهبری این لشکرکشی بود، پس از آنکه دو انتخاب اول او، زید بن خطاب و ابوحذیفة بن عتبه، از این مأموریت امتناع کردند. در طول این لشکرکشی، خالد استقلال عملیاتی قابل توجهی از خود نشان داد و به‌طور جدی از دستورالعمل‌های خلیفه پیروی نمی‌کرد. به گفته شعبان، «او به سادگی هر کسی را که قرار بود شکست بخورد، شکست داد.» نبرد بزاخه تمرکز اولیه خالد سرکوب پیروان طلیحه بود. خالد در اواخر سال ۶۳۲ میلادی، در نبرد بُزاخه با نیروهای طلیحه روبرو شد، نبردی که در چاهی به همین نام در قلمرو بنی اسد، جایی که قبایل در آن اردو زده بودند، رخ داد. قبیله بنی‌طی پیش از رسیدن نیروهای خالد به بُزاخه، به مسلمانان پیوستند که این امر نتیجه میانجیگری بین دو طرف توسط عدی بن حاتم رئیس قبیله بنی‌طی، بود. عدی بن حاتم از سوی مدینه به عنوان مأمور جمع‌آوری مالیات قبیله خود و رقیب سنتی خود بنی‌اسد منصوب شده بود. هنگامی که طلیحه در آستانه شکست قرار گرفت، بخش فزاره غطفان به رهبری رئیسشان عیینه بن حصن، میدان را ترک کردند و طلیحه را مجبور به فرار به سوریه کردند. قبیله او، بنی‌اسد هم متعاقباً تسلیم خالد شد و پس از او، بنی عامر که تا آن زمان بی‌طرف بود، تسلیم شد و قبل از اعلام وفاداری به هر یک از طرفین، منتظر نتایج درگیری ماند. سجاح پس از یک سری شکست‌ها در درگیری‌اش با گروه‌های بنی‌تمیم به قوی‌ترین دشمن مسلمانان پیوست: مسیلمه، رهبر قبیلهٔ بی‌خانمان بنی‌حنیفه در یمامه، مناطق کشاورزی مرزی شرقی نجد. مسیلمه پیش از مهاجرت پیامبر اسلام از مکه ادعای نبوت کرده بود و درخواست‌های او از پیامبر برای پذیرش متقابل وحی الهی‌اش توسط رسول الله رد شده بود. پس از وفات پیامبر اسلام، حمایت از مسیلمه در یمامه افزایش یافت، که ارزش استراتژیک آن نه تنها به دلیل فراوانی مزارع گندم و نخل‌های خرما، بلکه به دلیل موقعیت مکانی‌اش که مدینه را به سرزمین بحرین و عمان در شرق عربستان متصل می‌کرد، نیز بود. ابوبکر، شرحبیل بن حسنه و عکرمة بن ابی‌جهل پسرعموی خالد، را با ارتشی برای تقویت ثمامه بن اثا فرماندار مسلمان در یمامه، خویشاوند قبیله‌ای مسیلمه، اعزام کرده بود. به گفته مورخ مدرن، میر یعقوب کیستر، احتمالاً تهدید این ارتش بود که مسیلمه را مجبور به اتحاد با سجاح کرد. عکرمه توسط نیروهای مسیلمه دفع شد و پس از آن ابوبکر به او دستور داد تا شورش‌ها را در عمان و مهرا (مرکز جنوب عربستان) سرکوب کند، در حالی که شرحبیل قرار بود در یمامه به انتظار ارتش بزرگ خالد بماند. خالد پس از پیروزی‌هایش در برابر بادیه‌نشینان نجد، با هشدارهایی در مورد قدرت نظامی حنیفه و دستورهای ابوبکر مبنی بر برخورد شدید با این قبیله در صورت پیروزی، به سمت یمامه حرکت کرد. مورخ قرن دوازدهم، ابن حبیش الاسدی، معتقد است که لشکرهای خالد و مسیلمه به ترتیب ۴٫۵۰۰ و ۴٫۰۰۰ نفر بودند. قدرت جنگجویان مسیلمه، برتری شمشیرهای آنها و بی‌ثباتی نیروهای بادیه‌نشین در صفوف خالد، همگی دلایلی بودند که مسلمانان برای شکست‌های اولیه خود ذکر کردند. خالد به توصیه ثابت بن قیس انصاری مبنی بر کنار گذاشتن بادیه‌نشینان از نبرد بعدی توجه کرد. مهاجران در چهارمین حمله به حنیفه به رهبری خالد و انصار به رهبری ثابت، یکی از فرماندهان مسیلمه را کشتند که متعاقباً مسیلمه با بخشی از ارتش خود فرار کرد. مسلمانان، حنیفه را تا باغ بزرگی که مسیلمه از آن برای آخرین مقاومت در برابر مسلمانان استفاده کرد، تعقیب کردند. مسلمانان به این باغ حمله کردند، مسیلمه کشته شد و بیشتر حنیفی‌ها کشته یا زخمی شدند. قبایل بحرین ممکن است تا میانه سال ۶۳۴ میلادی در برابر مسلمانان مقاومت کرده باشند. شوفانی این را بعید می‌داند، در حالی که این احتمال را می‌پذیرد که خالد پیش از آن، دسته‌هایی از ارتش خود را برای تقویت علاء بن الحضرمی فرمانده اصلی مسلمانان در بحرین، اعزام کرده باشد. تلاش‌های جنگی مسلمانان، که خالد در آن نقش حیاتی داشت، تسلط مدینه بر قبایل قوی عربستان را که به دنبال تضعیف اقتدار اسلامی در شبه جزیره بودند، تضمین کرد و اعتبار دولت نوپای اسلامی را بازگرداند. به گفته لکر، خالد و دیگر سرداران قریش «(در طول جنگ‌های ارتداد) در بسیج ارتش‌های بزرگ چند قبیله‌ای در مسافت‌های طولانی تجربه گرانبهایی کسب کردند» و «از آشنایی نزدیک قریش (به همین شکل) با سیاست‌های قبیله‌ای در سراسر عربستان بهره‌مند شدند». او ارتش خود را سازماندهی مجدد کرد، احتمالاً به این دلیل که بخش عمده‌ای از مهاجران ممکن است به مدینه عقب‌نشینی کرده باشند. به گفته خلیل اثمینه، بقایای ارتش خالد شامل اعراب کوچ‌نشین از اطراف مدینه بود که رؤسای آنها برای جایگزینی پست‌های فرماندهی خالی که توسط صحابه باقی مانده بود، منصوب شده بودند. فرد دانر، معتقد است که مهاجران و انصار هنوز هسته اصلی ارتش او را تشکیل می‌دادند، به همراه بخش بزرگی از اعراب کوچ‌نشین، احتمالاً از قبایل مزینه، طی، تمیم، اسد و غطفان. فرماندهان گروه‌های قبیله‌ای منصوب شده توسط خالد، عدی بن حاتم از قبیله طی و عاصم بن عمرو از قبیله تمیم بودند. او در اواخر بهار یا اوایل تابستان سال ۶۳۳ میلادی میلادی با حدود ۱٫۰۰۰ جنگجو به مرز جنوبی عراق رسید. | ## جمع‌بندی | دانر می‌پذیرد که فتح شهر توسط عتبه «کمی دیرتر از سال ۶۳۴» سناریوی محتمل‌تر است، اگرچه مورخ خالد یحیی بلانکنشپ استدلال می‌کند که «خالد حداقل ممکن است حمله‌ای به آنجا انجام داده باشد».