موضوع مقاله: وند | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # وند | مقدمه: وند تکواژ وابسته‌ای است که با افزوده شدن به آغاز، پایان و میان واژه‌ها، واژه‌های نوینی پدید می‌آورد. | ## بخش 1: وند | در زبان‌شناسی، وَند واحدی زبانی است که خود به‌تنهایی معنای مستقلی ندارد، اما با پیوستن به واژه‌ها، معنای آن‌ها را تغییر می‌دهد یا نقشی دستوری به آن‌ها می‌بخشد. وندها همیشه به یک پایه (بن) یا واژهٔ پایه می‌چسبند و نمی‌توانند به‌تنهایی به‌کار روند. در فارسی، برخلاف زبان‌های تحلیلی مانند انگلیسی، ساخت واژه به‌طور گسترده‌ای وابسته به وندگذاری است، به‌ویژه در مشتق‌سازی (اسم‌سازی، صفت‌سازی، فعل‌سازی) و نیز صرف افعال. انواع وند براساس نوع فرایند ساخت‌واژی وندهای را می‌توان براساس نوع فرایند ساختواژی‌ای که در آن به دو دسته تقسیم کرد. وند اشتقاقی وند اشتقاقی وندی است که با افزودن به یک واژه، معنا یا نقش آن واژه را تغییر می‌دهد. وند تصریفی وند تصریفی وندی است که با افزودن به یک واژه، صورت‌های نحوی مختلف واژه را فراهم می‌کند. وندهای تصریفی برخلاف وندهای اشتقاقی واژهٔ جدید نمی‌سازند بلکه موجب به‌وجود آمدن صورت‌های گوناگونی از یک واژه می‌شوند که در موقعیت‌های مختلف برای سازگاری با نحو مصرف می‌شوند. با به‌کارگیری وندهای تصریفی می‌توان ابعاد دستوریِ شمار، شخص، زمان دستوری، نمود، حالت و جز آن‌ها را بازنمود. پژوهشگران ملاک‌های متفاوتی را برای متمایز ساختن وندهای تصریفی از اشتقاقی مطرح کرده‌اند. در شماری از کتاب‌های صرف، ملاک تغییر مقولهٔ دستوریِ پایه نیز به ملاک‌های بالا افزوده شده‌است که ملاک ضعیفی است. بر اساس این ملاک وندهای اشتقاقی مقولهٔ دستوریِ پایه‌ای که به آن متصل می‌شوند را تغییر می‌دهند، ولی وندهای تصریفی طبقهٔ پایه را تغییر نمی‌دهند. مثال‌های نقض این ملاک را به آسانی می‌توانیم در فارسی بیابیم؛ مثلاً پیشوند «نا-» در نامرد یک وند اشتقاقی است و کلمهٔ جدید می‌سازد، ولی مقولهٔ دستوری کلمه‌ای را که به آن متصل می‌شود دگرسان نمی‌کند. البته ملاک‌های دوازده‌گانهٔ جدول بالا نیز قطعی نیست و ممکن است وندِ اشتقاقی‌ای شماری از خصوصیات وندهای تصریفی را از خود نشان دهد یا برعکس. در این رویکرد همهٔ ملاک‌های فوق حائز اهمیت هستند، و یک وند تصریفی می‌تواند با اکثر این ملاک‌ها تطابق داشته باشد و با بعضی تطابقی نداشته باشد. انواع وند براساس محل اتصال وندها را می‌توان براساس محل اتصال‌شان به انواع مختلفی تقسیم کرد. در برخی تقسیم‌بندی‌ها براساس غلبه پیشوند یا پسوند در ساخت‌واژه زبان‌ها، آن‌ها را به دو دسته زبان‌های پیشوندی و زبان‌های پسوندی تقسیم می‌کنند. در زبان فارسی واژه‌هایی نظیر سراسر و دمادم نمونه‌هایی از کاربرد درونوند «ا» هستند. دگروند دگروند (به انگلیسی: simulfix) وندی است که موجب دگرگونی یک یا چند واج موجود در تکواژ می‌شود تا معنای آن را تعدیل کند. زبروند زبروند نوعی وند است که الگویی زبررنجیری (نظیر نواخت یا تکیه) را در جهت رساندن معنایی تصریفی یا اشتقاقی به پایه (که از نظر زبرزجیری خنثی است) اضافه می‌کند. باید توجه داشت که ممکن است گمان شود که ترکیب حاصل از افزودن پیراوند، به عنوان توالی‌ای از دو فرایند وندافزایی، یعنی افزودن پیشوند و پسوند درنظرگرفته‌شود؛ با این حال چنین تفسیری در مورد ترکیبات پیراوندی صحیح نیست. تفاوت وند و واژه‌بست وندها برای ساخت واژگان از نوع اسم، صفت، قید به کار می‌روند، اما واژه‌بست‌ها برای ساخت حالت‌های دستوری نظیر زمان‌های مختلف یک فعل کاربرد دارند. وندهای زبان فارسی توجه: برخی از پیشوندهای زیر توسط فرهنگستان و دیگر اساتید فن زیوانده شده‌اند. | ## بخش 2: وند | آ/ا/ان توضیح: این پیشوند برای نفی بکار رفته و همراه با اسم و فعل استفاده می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوندهای in/im یا a/ab به کار گرفته می‌شود. نمونه: آکندن (پر کردن)، آسغدن (نیمه سوختن)، آوردن، امرداد (نامردنی)، انوشه، انیران (نا ایرانی). ابر توضیح: این پیشوند برای بیان بزرگنمایی به کار رفته و به معنی بر، روی و بالا می‌باشد. ابی توضیح: این پیشوند دیسه کهنتر «بی» بوده که کاربردی نیز مانند آن دارد و به معنی بدون می‌باشد. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند in/im یا a/ab به کار گرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند apo به کار گرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند epi به کار گرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای ortho به کار گرفته می‌شود. ریشه: در زبان فارسی میانه به صورت us-, uz- و فارسی باستان به صورت ud می‌باشد و در فارسی نو به صورت هَز، از، زِ به جای مانده‌است. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند ex به کار گرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند up/above به کار گرفته می‌شود. اندر توضیح: دیسه‌ای دیگر از «در» بوده و به معنی در، بین، درون است ولی امروز به چم در میان یا بین به کار می‌رود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند inter به کار گرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند ambi به کارگرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند hypo به کارگرفته می‌شود. ب(۱) توضیح: این پیشوند در رساندن مفهوم دارندگی چیزی است و دیسه کوتاه شده «با» است. ریشه: در زبان فارسی باستان و اوستایی به صورت apa بوده و در فارسی میانه به صورت abâz می‌باشد. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند re به کار گرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند sur , on به کار گرفته می‌شود. کاربرد در ترجمه متون علمی انگلیسی: در معادل‌سازی کلمات انگلیسی به جای پیشوند in/im یا a/ab به کار گرفته می‌شود. پار/پری/پیرار: این پیشوند به معنی قبل و پیش در زمان را می‌دهد و همریشه با pre انگلیسی است. | ## بخش 3: وند | پرا (پارا):این پیشوند از زبان اوستایی گرفته شده و هم ارز para در زبان انگلیسی است. مانند: پراشنوی،دفتر هشتم واژگان مصوب، فرهنگستان زبان و ادب پارسی پاراهور، پراسو، پارامغناطیس، پرآسه. پسا: این پیشوند به معنی بعد (بعد از چیزی) است و هم ارز post در زبان انگلیسی است. پیرا/پر: توضیح: این پیشوند به معنی پیرامون (پیرامون چیزی) است و هم ارز peri در زبان انگلیسی است. پیش: این پیشوند به معنی جلو (جلو از چیزی)؛ قبل (قبل از چیزی) است و بجای پیشوند pro به کار می‌رود. ترا: این پیشوند که غالباً به معنی سرتاسر و از ورا (ورای چیزی) است و از زبان اوستایی گرفته شده‌است هم ارز trans در زبان انگلیسی است. مانند: دشنام، دشیاد، دژخیم، دش دمی، دش زایی، دش آهنگی، دش میزی، دش اوباری، دش گواری. ور: این پیشوند به معنی بالا و بر بکار می‌رود و دیس پهلوی بر می‌باشد که در بسیاری از لهجه‌ها استفاده می‌شود. هو/خُ/خُو: این پیشوند به معنی خوب و نیک می‌باشد و هم ارز Eu در زبان انگلیسی است. مانند: هومن، خسرو، خنیا، هوتن، هونهنگ، هوپرورد، هوگواری، هوهسته، هومرگ، هونیاک (خنیا). اد: این پسوند به بن مضارع می‌چسبد گاهی به معنی انجمنی است که فعلی را انجام می‌دهند و گاهی به معنی اسم مکان است. مانند: خوراک، پوشاک، سوزاک، نوشاک، کاواک، رواک (که معرب آن رواج است)، نویساک، آموزاک. ایک: این پسوند دیسه کهن تر از پسوند «ای» است که جدیداً بدست فرهنگستان زیانده شده‌است و پسوند صفت‌ساز است. باز: این پسوند از فعل باختن (بازی کردن) گرفته شده‌است و به معنی بازی کردن می‌باشد. مانند: کوچه، سراچه، خوانچه، مورچه، موژه، نایژه، مامیزه، پیچیزه، خمیزه، راکیزه، گردیزه، تنیزه، گوییزه. ران: پسوند ساخت اسم فاعل به معنی راننده و روانگر (مجری) مانند: سخنران، قایقران، اتومبیلران. مون این پسوند به معنای اندازه می‌باشد مانند ترامون به معنی قطر و پیرامون به معنی محیط و اطراف مند (اومند): پسوند دارندگی است. این پسوند برای ساختن «نام» هایی بکار می‌رود که همانندی با یک چیز/کار (نام" دیگر را برساند ولی در ترازی کوچکتر و پایین‌تر از ان است، بدان می‌ماند و به چم آن وابسته‌است ولی براستی خود آن نیست مانند: ماه - ماهواره که به جای «قمر مصنوعی» که پیشتر می‌گفتند درست شد. سنگ - سنگواره که به جای فوسیل بیشتر بکار می‌رود جشن- جشنواره که به معنی فستیوال بکار می‌رود گوش - گوشواره ۶۳. مانند: استره (از استردن)، ماله، رنده (از رندیدن)، تراشه، پرونده، لوله (از لولیدن)، سنبه (از سنبیدن). | ## جمع‌بندی | ی(۲): این پسوند به اسم و صفت می‌چسبد و اسم ساز است و به آن "یای مصدرساز " می‌گویند که به معنی بودن است.