موضوع مقاله: رضاقلی‌خان هدایت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # رضاقلی‌خان هدایت | مقدمه: رضاقلی‌خان هدایت طبرستانی (زادهٔ ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ تهران [اصالتاً دیباجی از منطقه قدیم معروف به هزارجریب مازندران که در تقسیمات فعلی جزء شهرستان دامغان در استان سمنان می‌باشد] – درگذشتهٔ ۸ تیر ۱۲۵۰ تهران)، ادیب، شاعر و تذکره‌نویس سدهٔ سیزدهم هجری در ایران در دوران حکومت محمدشاه و ناصرالدین‌شاه قاجار بود. | ## بخش 1: رضاقلی‌خان هدایت | زندگی رضاقلی‌خان طبرستانی ملقب به لَلِـه‌باشی در ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ ه‍.خ در تهران متولد شد. پدرش آقا هادی طبرستانی از اعیان قریهٔ چارده هزارجریب (که امروزه تبدیل به شهر دیباج در شهرستان دامغان شده است)، از ملازمان جعفرقلی‌خان قاجار و در زمان آقامحمدخان خزانه‌دار بود و در دوران فتحعلی‌شاه نیز این شغل را ادامه داد. وی از ابتدای جوانی شعر می‌سرود و «چاکر» تخلّص می‌کرد، پس از چندی تخلص خود را به دلیل یک رؤیا به «هدایت» تغییر داد.مجمع‌الفصحا، ج ۱، مقدمه در سال ۱۲۴۵ قمری مورد توجه فتحعلی‌شاه قرارگرفت و به پاداش قصیده‌ای که حدر مدح شاه سروده بود لقبِ خانی و امیرالشعرایی گرفت. پس از فتحعلی‌شاه، به دربار محمدشاه راه یافت و با ماندن در تهران به تربیت شاهزاده عباس‌میرزای ثانی (ملک‌آرا)، فرزند محمدشاه مأمور شد و به واسطهٔ این منصب به «لَلِـه‌باشی» شهرت یافت. پس از مرگ محمد شاه به دربار ناصرالدین‌شاه راه یافت و از طرف او به ریاست مدرسهٔ دارالفنون رسید. در سال ۱۲۶۷ قمری پس از پایان جنگ با ترکمانان ناحیهٔ سرخس، به دستور امیرکبیر به‌عنوان سفیر به خوارزم رفت. هدف مأموریت او که یک سال به طول انجامید، آگاهی‌یابی از اوضاع ماوراءالنهر از نظر سوق‌الجیشی، آزادی اسرای مسلمان و ممانعت از خرید و فروش آنان بود. | ## بخش 2: رضاقلی‌خان هدایت | Reza Gholi Hedayat کنت دو گوبینو درباره او می‌نویسد: «در یک مهمانی شام، رضاقلی‌خان را دیدم؛ سرپرست پیشین برادر شاه، سفیر در بخارا، تاریخ‌نگار، دستورشناس و شاعری توانا به زبان فارسی ادبی و لهجهٔ محاوره‌ای. او یکی از بذله‌گوترین و دوست‌داشتنی‌ترین مردانی است که در جهان با آن‌ها روبه‌رو شده‌ام.» پژوهش و تالیفات رضاقلی‌خان در آغاز تاسیس دارالفنون، نقش کلیدی در تدوین برنامه درسی این موسسه داشت. او در کنار اشتغال به ماموریت‌ها و مناصب گوناگون دیوانی، نویسنده‌ و محققی پرکار بود که آثار متعددی به صورت نظم و نثر برجای گذاشته است. به دستور ناصرالدین‌شاه تکمله‌ای در سه جلد بر روضه‌الصفا نوشت که شامل تاریخ دوره صفویه، افشاریه، زندیه و قاجار است. یکی دیگر از آثار بزرگ او تذکره ۲ جلدی مجمع‌الفصحا، شامل شرح احوال و نمونه اشعار ۸۶۷ شاعر است و می‌توان آن را از جنبه‌های مختلف نقطه عطف سنت طولانی تذکره‌نویسی در ادبیات فارسی قلمداد کرد. او همچنین به سفرنامه‌نویسی نیز پرداخت و در سفارتنامه خوارزم به شرح ماموریت و سفر خود به خیوه پرداخته است. به درخواست مانکجی لیمجی هاتریا کتاب نژادنامه پادشاهان ایرانی‌نژاد را تدوین کرد که درباره تاریخ و شاهان ایران باستان و سلسله‌های پس از اسلام از نسل این شاهان باستانی است. | ## بخش 3: رضاقلی‌خان هدایت | بعلاوه، از آن‌جا که در طول جستجو و پژوهش در آثار قدما به لغات و اصطلاحات مهجوری بر می‌خورد به تدریج لغتنامه‌ای نیز تدوین کرد که آن‌ را فرهنگ انجمن‌آرای ناصری نام نهاد. اشعار رضاقلی‌خان در امتداد سبک شعری ملک‌الشعرای صبا قرار دارد و به گفته ملک‌الشعرای بهار، او تلاش کرد که سبک صبا را کامل‌تر ساخته و به سبک شعرایی چون عنصری، منوچهری و خاقانی نزدیک کند. رضاقلی‌خان همچنین به تصحیح و انتشار آثار کلاسیک ادبیات فارسی شامل دیوان منوچهری، خاقانی و قابوسنامه پرداخت. Reza Gholi Hedayat فرزندان رضاقلی‌خان از همسر اولش مریم خانم که دختر محمدمهدی‌خان مازندرانی متخلص به شحنه بود، دو پسر و یک دختر داشت: علی‌قلی مخبرالدوله جعفرقلی نیرالملک کوچک‌جان خانم، با میرزا داوود وقایع‌نگار، نواده میرزا محمدصادق وقایع نگار متخلص به هما، ازدواج کرد و در جوانی درگذشت. رضاقلی‌خان از همسر دیگری که مهدیقلی هدایت از او با نام "حبشیه" یاد می‌کند،هدایت، مهدی‌قلی (مخبرالسلطنه). صفحه بیست و نه دو دختر داشت: آسیه‌خانم با هادی‌خان پسر محمدمهدی خان شحنه ازدواج کرد. سکینه‌خانم با محمدقاسم خان خواهرزاده محمدمهدی خان شحنه ازدواج کرد و دو فرزند داشت: علی خان ناظم‌العلوم، استاد ریاضیات و فیزیک در دارالفنون و شهرو خانم همسر محمدحسین‌خان ادیب‌الدوله، مترجم و رئیس دارالفنونهدایت، مهدی‌قلی (مخبرالسلطنه). | ## جمع‌بندی | لغت‌نامهٔ دهخدا، تألیف علی‌اکبر دهخدا (و دیگران)، تهران: مؤسسهٔ انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.