موضوع مقاله: دستوری‌شدگی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دستوری‌شدگی | مقدمه: در فرآیند دستوری‌شدگی، عناصر واژگانی نقش‌های دستوری می‌گیرند یا عناصر دستوری، دستوری‌تر می‌شوند. | ## بخش 1: دستوری‌شدگی | دستوری‌شدگی فرآیندی تدریجی است که در آن تکواژهای آزاد (که می‌توانند به‌تنهایی به عنوان یک واژۀ کامل به کار روند) به تکواژهای وابسته (که باید به سایر تکواژها متصل شوند) تبدیل می‌شوند. این فرآیند شامل مراحلی همچون «رنگ‌باختگی معنایی» است که در آن معنای عینی و اصلی تکواژ ضعیف می‌شود تا کارکردی انتزاعی‌تر و دستوری پیدا کند. همچنین «تحلیل مجدد نحوی» رخ می‌دهد که طی آن جایگاه تکواژ در ساختار جمله تغییر کرده و به عنصری وابسته تبدیل می‌شود. در این فرایند، یک واژهٔ مستقل ممکن است به یک فعل معین، حرف اضافه، حرف ربط یا حتی یک تکواژ صرفی (مانند پسوند یا پیشوند) تبدیل شودAitchison, J. این فرایند نشان می‌دهد که دستور زبان یک سامانهٔ ایستا نیست، بلکه محصولی پویا و در حال تحول است که از مواد خام واژگان زبان، ساخته می‌شود. تاریخچه و مبانی نظری اگرچه مشاهدات مربوط به این پدیده به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد، اما مفهوم مدرن دستوری‌شدگی برای نخستین بار توسط آنتوان میه (Antoine Meillet)، زبان‌شناس فرانسوی، در سال ۱۹۱۲ مطرح شد. سازوکارهای اصلی فرایند دستوری‌شدگی معمولاً شامل چندین سازوکار همزمان است: کمرنگ‌شدگی معنایی (Semantic Bleaching): مهم‌ترین بخش فرایند که در آن، واژه معنای ملموس، غنی و اصلی خود را از دست می‌دهد و معنای آن به سمت انتزاعی‌تر شدن حرکت می‌کند. بازتحلیلی (Reanalysis): فرایندی شناختی که در آن، شنوندگان ساختار یک عبارت را متفاوت از آنچه در ابتدا بوده است، تجزیه و تحلیل می‌کنند. برای مثال، مرز میان دو واژهٔ مستقل ممکن است کم‌رنگ شده و به عنوان یک واژهٔ واحد با یک تکواژ وابسته درک شود. | ## بخش 2: دستوری‌شدگی | این اصل بیان می‌کند که مسیر دستوری‌شدگی یک‌طرفه است و در یک پیوستار مشخص حرکت می‌کند: > واژهٔ واژگانی (مستقل) ← واژهٔ دستوری (نقش‌نما) ← تکواژ چسبیده (واژه‌بست) ← تکواژ صرفی (وند) بر پایۀ این اصل، یک فعل اصلی می‌تواند به یک فعل معین تبدیل شود، یک فعل معین می‌تواند به یک تکواژ چسبیده تبدیل شود و یک تکواژ چسبیده می‌تواند به یک پسوند صرفی بچسبد؛ اما حرکت در جهت عکس (مثلاً تبدیل یک پسوند به یک فعل مستقل) رخ نمی‌دهد.Hopper, P. نمونه از پسوندهای فارسی پسوندهایی مانند ستان، بار، بان، پاد، دان، زار، گر/گار در دورۀ ایرانی باستان تکواژهای آزاد (واژگان مستقل) بوده‌اند. به مرور زمان و در اثر تغییرات زبانی، این واژگان استقلال واژگانی خود را از دست داده و اکنون عمدتاً به عنوان پسوندهای صفت‌ساز یا مکان‌ساز در فارسی معاصر عمل می‌کنند. این فرآیند دستوری‌شدگی یک‌سویه بوده و بازگشت‌ناپذیر است؛ به این معنی که این تکواژها دیگر نمی‌توانند به حالت واژگانیِ مستقل اولیۀ خود بازگردند. پسوندهای مکان: ازجمله پسوندهای مکان‌ساز در فارسی ریشه در واژگان مستقل در زبان‌های ایرانی باستان داشته‌اند: کده (-kade): در ایرانی باستان به صورت kada- و به معنای «اتاق» یا «خانه» بوده است. امروزه به عنوان پسوند مکان در واژگانی مانند «دهکده» یا «بتکده» استفاده می‌شود و معنای مستقل خود را تقریباً از دست داده است. این تکواژ دچار رنگ‌باختگی معنایی شده و امروزه هم برای مکان (مانند «آبگاه») و هم برای زمان (مانند «شامگاه») به کار می‌رود. زار (-zār): ریشۀ آن carna در ایرانی باستان به معنای «مکان حرکت» بوده که در دورۀ میانه به پسوند مکان تبدیل شده است. این پسوند اکنون برای نشان دادن کثرت و فراوانی در مکان (مانند «سبزه‌زار») به کار می‌رود. | ## بخش 3: دستوری‌شدگی | این پسوند کاملاً دستوری شده و برای نامیدن مکان‌های جغرافیایی (مانند «لرستان») یا مکان‌های دارای کثرت (مانند «گلستان») استفاده می‌شود. امروزه در واژگانی مانند «رودبار» (کنارۀ رود) دیده می‌شود و دیگر به عنوان اسم مستقل برای مکان به کار نمی‌رود. پسوندهای محافظت و نگهبانی: بان (-bān): در ایرانی باستان به صورت pāna (محافظ) بوده است. این واژه از یک اسم مستقل به پسوندی تبدیل شده که هم برای مشاغل (مانند «آسیابان») و هم برای صفات اخلاقی یا فاعلی (مانند «مهربان») کاربرد دارد. این تکواژ در واژگانی مانند «پادشاه» (شاهِ محافظ/سرور) دیده می‌شود و معنای «مالکیت» آن به مفاهیم انتزاعی‌ترِ رهبری و محافظت تقلیل یافته است. این واژگان مستقل به مرور به پسوندهای فاعلی تبدیل شده‌اند که شغل یا صفت فاعلی را می‌سازند، مانند «آموزگار» (معلم) یا «آهنگر». در این کاربرد دوم، معنای «حرکت فیزیکی» کاملاً از بین رفته (کمرنگ‌شدگی) و به یک نشانگر زمان آینده تبدیل شده است. فعل will (خواستن) در انگلیسی: این واژه در انگلیسی باستان (wyllan) به معنای «خواستن»، «میل داشتن» یا «آرزو کردن» بود (یک فعل اصلی). | ## جمع‌بندی | به مرور زمان، معنای «اراده» کمرنگ شد و این فعل به نشانگر اصلی زمان آینده در انگلیسی مدرن تبدیل شدHopper, P.