موضوع مقاله: گاه‌شماری سنگسری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گاه‌شماری سنگسری | مقدمه: گاه‌شماری سنگسری سالنمایی در میان مردم سنگسر و ایل سنگسری است که قدمتی بیش از ۳۴۰۰ سال دارد. | ## بخش 1: گاه‌شماری سنگسری | این تقویم کهن را یدالله حاجعلیان، محقق سنگسری گردآوری کرده و به صورت سالنامه و تقویم انتشار داده است. مانند تقویم باستانی ایران دارای ۱۲ ماه سی روزه و یک پنجه که پیتک خوانده می‌شود در پایان می‌باشد و کبیسه‌گیری آن ظاهراً مانند تقویم هجری خورشیدی است. مانند تقویم باستانی ایران روزهای آن نیز دارای نام هستند و به نام‌های باستانی آن خیلی همانندند. احتمال می‌رود، آغاز آن نیز مانند تقویم ایرانی، جلالی و هجری خورشیدی، نوروز اعتدالی و اول فروردین بوده باشد و در برهه زمانی بعلت اکتفا به کبیسه‌گیری‌های چهارساله و غافل ماندن از اعمال کبیسه‌گیری‌های پنجساله یا شیوه‌ای برای جبران آن که در گاهشماری‌های خورشیدی ضروری است این تطابق به هم خورده باشد، چرا که درصورت عدم اعمال کبیسه‌گیری پنجساله یا عدم جبران آن است که آغاز سال نو در این نوع تقویم‌ها عقب می‌ماند و چند روز هم اضافه می‌آورد (مانند «تقویم جولیانی میلادی» که با حذف چند روز و با اعمال کبیسه‌گیری جدید در راستای جبران کبیسه‌گیری‌های پنجساله، بجای اکتفا به تکرار کبیسه‌گیری چهارساله، با عنوان «تقویم گریگوری میلادی» اصلاح شد). روزها در گذشته برای هر یک از سی روز ماه نامی گذاشته شده بود که روز اول "هرمز" و روز آخر "انیران" نامیده می‌شد؛ سنگسری‌ها هنوز روز اول ماه را "ورمز" نامیده و "انیران" روز سی‌ام ماه را فقط در "شروره مُ " حفظ کرده و آن را "نر" یا "نرون" می‌خوانند. همچنین ایرانیان قدیم هرگاه که روزماه با نام ماه همسان می‌شد جشن می‌گرفتند؛ سنگسری‌ها روز سیزدهم تیر ماه را " تیر مُ یی سیزده" خوانده و آن روز را مقدس دانسته و مراسمی خاص برای آن دارند. ماه‌ها «مُ» در اسامی ماه‌های سنگسری به معنی ماه، جزئی از نام ماه می‌باشد که با آن آمده و نمی‌توان آن را همراه با دیگر ماه‌ها به کار برد. | ## بخش 2: گاه‌شماری سنگسری | معنی و مشخصات ماه‌های سنگسری به شرح زیر است: ۱ـ مَس مُ: به معنی ماه بزرگ و همچنین ماه نخست بهار که پیش از فرا رسیدن آن پنج روز پنجه یا پیتک گرفته می‌شود و آغاز پنج روز (پنجه دزدیده) به روایتی از یازدهم فروردین ماه هجری خورشیدی کنونی و به روایت دیگر از روز سیزدهم ماه رسمی کنونی است؛ بنابراین آغاز ماه مس سنگسری یا از شانزدهم فروردین ماه هجری خورشیدی رسمی یا از هجدهم همین ماه خواهد بود. چون پیتک جزو شمار روزهای سال نبوده جداگانه و مقدس شمرده می‌شده و از این رو در این پنج روز رسم نبود که شبان از کارفرما مانند روزهای دیگر سال مزد بگیرد. اما اکنون که مزد بر پایه تقویم رسمی هجری شمسی است، خودبخود مزد نگرفتن در پیتک هم حل شده‌است. ۲ـ دِ مُ: یعنی دی ماه که با حساب بالا به دو ماه اردیبهشت و خرداد هجری خورشیدی در تقویم رسمی در موسم بهار است و تطبیق دارد. ۳ـ گوجو: معنی آن معلوم نیست ولی شبیه‌است به ماه کواذ یا کواد سیستان قدیم که بخشی از آن به آغاز تابستان می‌خورد که زمان شروع مس چله یعنی چلهٔ بزرگ تابستانی است که چهل روزه‌است. ۴ـ نوسال: ظاهراً معنی آن سال نو است که نام این ماه باید با نوسرد سغدیان و ناوسارجی خوارزمیان از یک ریشه باشد. این ماه به دو ماه «تیر و مرداد» رسمی ما در تابستان در برج‌های سرطان (خرچنگ) و اسد (شیر) می‌خورد و کَس چله (چلهٔ کوچک) که بیست روز است، در این ماه‌است. | ## بخش 3: گاه‌شماری سنگسری | ۵ـ سیو مُ / سیا مُ: معنی ظاهری آن ماه سیاه‌است اما سنگسری‌ها به سیاه می‌گویند س پس سیاه باید معنی دیگری داشته باشد. این ماه که به دو ماه مرداد و شهریور در تابستان در برج‌های اسد (شیر) و غذرا ـ سنبله (خوشه) مطابقت دارد. ۶ـ کرچ مُ/ کورچ: معنی این ماه معلوم نیست ولی به کریشت که یکی از ماه‌های سیستان قدیم است شباهت دارد. این ماه به «مهر ـ آبان» و برج‌های «میزان = ترازو» و «عقرب = کژدم» در پاییز برمی‌خورد. ۸ـ تیر مُ: همان تیر ماه‌است که این ماه در پاییز به دو ماه «آبان ـ آذر» و برج‌های «گژدم ـ قوس» می‌خورد. ۹ـ مردال مُ: باید همان ماه مرداد باشد که بخشی از این ماه به آغاز زمستان و به دو ماه «آذر ـ دی» و برج‌های «قوس = جدی = بنر» می‌خورد و مس چله یعنی چلهٔ بزرگ زمستانی چهل روزه از این زمان شروع می‌شود. ۱۲ـ آون مُ: همان ماه آبان است که نیمه دوم این ماه به فروردین بهاری برمی‌خورد که برج حمل (بر) است. | ## جمع‌بندی | سه ماه مردول و شرور و میرون در زمستان بوده و دو چلهٔ بزرگ و کوچک زمستان به همان نام مس چله، کس چله و چارچار که هشت روز میان دو چله‌است در دو ماه نخست زمستان بوده، اهمن و بهمن در هشت روز آخر ماه دوم (شرور) جا دارند و دوازدهم تا هجدهم ماه (شرور) روزهای ششا به معنی زمان زاییدن دام‌ها است.