موضوع مقاله: کوفه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کوفه | مقدمه: کوفه یکی از شهرهای تاریخی و مهم عراق و مرکز شهرستان کوفه در استان نجف است که در نزدیکی رود فرات، و در ۱۰۵ کیلومتری جنوب بغداد، پایتخت عراق قرار دارد. | ## بخش 1: کوفه | این شهر نقش برجسته‌ای در تاریخ اسلام، به‌ویژه در سده‌های نخستین پس از اسلام، ایفا کرده است. کوفه در سال ۱۷ قمری/۶۳۸–۳۹ میلادی/۱۶–۱۷ شمسی توسط سعد بن ابی‌وقاص پس از پیروزی در جنگ قادسیه، به عنوان پایگاهی نظامی و محل جدیدی برای سکونت اعراب تأسیس شد، اما به‌سرعت به مرکزی علمی، فرهنگی و سیاسی تبدیل گشت. کوفه در دوران حکومت علی ابن ابی‌طالب پایتخت خلافت اسلامی شد، و پس از آن نیز تا مدت‌ها به عنوان کانون فعالیت‌های فکری و مذهبی اسلام باقی ماند. این شهر به دلیل نقشی که در تاریخ شیعه دارد، از جمله پایتختی حکومت علی بن ابی‌طالب، بودن به‌عنوان مقصد حسین بن علی در قیامش، و نقش کلیدی آن در قیام زید بن علی، حائز جایگاهی ویژه در میان بسیاری از شیعیان است. امروزه نیز کوفه با وجود اماکنی از قبیل مسجد کوفه، مسجد سَهله و آرامگاه مسلم بن عقیل، از مقاصد زیارتی شیعی عراق به شمار می‌رود. جغرافیا کوفه در سه کیلومتری کرانهٔ غربی رود فرات بنیان نهاده شد و از شرق به این رودخانه و از غرب به بیابان‌های منتهی به شام و اردن محدود می‌گردید. در فاصلهٔ شش کیلومتری جنوب‌غربی کوفه، شهر آباد حیره قرار داشت که مرکز حکومت آل مَنذَر بود. در شمال، منطقهٔ آباد قابل توجهی وجود نداشت، مگر نخیله در دوازده کیلومتری شمال و کربلا در چهل‌وهشت کیلومتری شمال غربی آن. این توصیف ظاهراً به حوزهٔ نفوذ اداری یا فتوحات نظامی کوفه اشاره دارد، نه محدودهٔ جغرافیایی خود شهر. امروزه نجف در شانزده کیلومتری غرب، بغداد در صد‌وپنجاه‌وشش کیلومتری شرق و بصره در صد‌وهفتاد‌وپنج کیلومتری جنوب کوفه قرار دارند. منطقهٔ غربی کوفه (سمت نجف) با تپه‌های ماسه‌ای قرمز پوشیده شده و برای کشاورزی چندان مناسب نیست، حال آنکه بخش شرقی مجاور فرات، حاصلخیز و جلگه‌ای است. ارتفاع زمین در غرب به سی‌وشش متر از سطح رودخانه می‌رسد، در حالی که در شرق تنها پنج تا شش متر ارتفاع دارد. برخی نیز موقعیت آن را دلیل آب‌وهوای معتدلش دانسته‌اند؛ پایین‌تر از شام و مرتفع‌تر از بصره (که هوای خنکتری پدید می‌آورد). این شهر با گرد آمدن گروه‌های کوچک قبیله‌ای از نقاط مختلف شبه‌جزیرهٔ عربستان شکل گرفت. چنین تنوعی، کوفه را به کانونی برای تبادلات فرهنگی و اجتماعی بدل ساخت که در تحولات صدر اسلام نقشی محوری ایفا کرد. تاریخچه و جمعیت‌شناسی اولیه منطقه بین‌النهرین یکی از کهن‌ترین خاستگاه‌های تمدن بشری به شمار می‌آید. | ## بخش 2: کوفه | شهر کوفه نخستین بار پس از فتح سورستان (نام ساسانی این منطقه) به دست عمر بن خطاب در تاریخ پدیدار شد. این شهر حدود سال ۶۳۸ میلادی (مقارن با ۱۷ قمری) همزمان با بنیان‌گذاری بصره تأسیس گردید. عمر بن خطاب با هدف پاکسازی سرزمین عربستان، دستور انتقال یهودیان خیبر به کوفه را صادر نمود.بر اساس گزارش‌های یعقوبی، جمعیت نخستین کوفه متشکل از ۱۰٬۰۰۰ جنگجو بود که با در نظر گرفتن خانواده‌هایشان به حدود ۳۰٬۰۰۰ نفر می‌رسید. همچنین ۴٬۰۰۰ ایرانی دیلمی پیش از فتح مدائن در سال ۱۶ قمری به سپاه اسلام پیوستند و پس از تأسیس کوفه در آنجا ساکن شدند. نامساعد بودن شرایط مداین به دلیل فراوانی حشرات موذی، عمر را وادار ساخت تا فرمان انتقال نیروها به کوفه را صادر کند. طبری در آثار خود خاطرنشان کرده که خلیفه برای این سپاهیان و افرادی که بعدها به آنها می‌پیوستند، حقوق و مزایای ویژه‌ای در نظر گرفته بود. نخستین ساکنان شهر را رزمندگان جنگ قادسیه از قبایل مختلف نزاری (اعراب شمالی) و یمنی (اعراب جنوبی) تشکیل می‌دادند. سعد بن ابی‌وقاص ابتدا مکان مسجد را با پرتاب تیر به چهار سمت تعیین نمود، آنگاه از طریق قرعه‌کشی زمین‌های شرقی را به یمنی‌ها و بخش غربی را به نزاری‌ها اختصاص داد. طبری در تألیفات خود فهرستی جامع از قبایل ساکن حوالی مسجد کوفه را ثبت نموده که از آن جمله می‌توان به سلیم، ثقیف، همدان و دیگران اشاره کرد. این قبایل در ابتدا در ده گروه سازمان‌یافته بودند، اما با رشد مهاجرت به هفت دسته تقلیل یافتند. این ترتیب تقسیم‌بندی تا دوران معاویه پابرجا ماند تا آنکه ابن‌زیاد آن را به چهار گروه کاهش داد. اهمیت کوفه در سده نخست هجری چنان بود که خلفایی چون عمر و علی آن را با القابی نظیر «گنبد اسلام» می‌ستودند.سعد بن ابی‌وقاص به اتهام تقسیم ناعادلانه غنائم عزل شد و پس از ناکامی چند والی، مغیرة بن شعبه به حکومت رسید. در دوره خلافت علی بن ابی طالب، کوفه به پایتختی برگزیده شد و شاهد رویدادهای مهمی همچون جنگ صفین و ترور علی گردید. خوارزمی ریشه‌های مکتب «رأی» در فقه را به این شهر منسوب می‌داشت.خط کوفی به عنوان شیوه‌ای معیار برای کتابت قرآن و اسناد رسمی طی قرن‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت.نهضت‌های فکری مانند سبائیه و غُلات که در این شهر ظهور یافتند، مفاهیمی چون غیبت امام را در اندیشه شیعی نهادینه ساختند. در سال ۷۴۹ میلادی عباسیان کوفه را به پایتختی انتخاب کردند، اما در سال ۷۶۲ میلادی مرکز حکومت به بغداد منتقل گردید. با این حال کوفه تا مدتی طولانی به عنوان یکی از کانون‌های برجسته فرهنگی و فکری جهان اسلام موقعیت خود را حفظ نمود. | ## بخش 3: کوفه | مشاهدات ناصرالدین شاه از کوفه در سال ۱۲۴۹ شمسی ناصرالدین شاه، چهارمین شاه قاجار، از اواخر شهریور تا اواخر اسفند سال ۱۲۴۹ شمسی (جَمادی‌ُالثانی تا ذیحَجِه سال ۱۲۸۷ قمری/سپتامبر ۱۸۷۰ تا مارس ۱۸۷۱ میلادی)، سفری با انگیزه محوری زیارتی شیعی، به سرزمین عراق داشت. روز جمعه پانزدهم [شهر رمضان] امروز صبح سوار شده رفتیم به مسجد کوفه، مسجد قبر مُسلم بن عَقیل، هانی بن عُروِه. شهر کوفه رو به مشرق رفتم، از صحرای بالای وادیُ‌السَلام انداختیم رفتیم، تا رسیدیم به نهر وکیل‌الملک مرحوم که می‌خواهد آب شیرین از فرات بیاورد، به نجف. آنجا سوار اسب شده، داخل خرابه‌های کوفه شدم الحمد لله تعالی، که شهری است خراب، بجز تَلِ خاک چیزی نیست. وزیر خارجه، حسام‌السلطنه، پاشایان، والی‌پاشا، کامل‌پاشا، علی‌پاشا، دم در مسجد ایستاده بودند. جائی است بزرگ، دورتادور پنجره و مثل طاق‌نما طور، شبیه اطراف مدرسه دارالفنون تهران. یک میل سنگی به ارتفاع دو زَرع در مقام امام محمد تقی علیه‌السلام بود که به کُلُفتی یک بغل آدم است. محرابی که حضرت امیرالمومنین (ع) را ضربت زده‌اند، در سمت دیوار رو به جنوب که قبله است بود. مردم و وزرا آنقدر یادگار در اطراف محراب و دیوارها و غیره نوشته بودند، با زغال و مرکب و ... آنجا هم حیاطی بزرگ و محوطه‌ای است، طاق‌نماطور، دورتادور امام، مقبره در گوشه است. شاخه‌ای از رودخانه فُرات و آبادی کنار آن کنار این آب را تازه بنای آبادی گذاشته‌اند. از آب فرات نه از رودخانه اصلی فرات بلکه از فاضلاب [آن] و شعبه‌ای است از فرات که نشر کرده است به اینجا نهر کشیده‌اند. میوه‌جات، کاهو، درخت گزهای بزرگ، از هرجور درخت کاشته‌اند بسیار خوب زراعت می‌شود. کل رعیتش هم از عجم است بوشهری، خراسانی، اصفهانی، تبریزی از همه ولایات آمده اینجا زراعت می‌کنند. مسجد کوفه مهم‌ترین این بناهاست که از قدیمی‌ترین مساجد دنیا بوده، و در آن، آرامگاه مُسلم بن عَقیل، مُختار ثَقَفی و هانی بن عُروِه واقع شده‌اند. این مسجد همچنین محلی است که علی بن ابی‌طالب امام اول شیعیان و خلیفه چهارم بعد از محمد، در آن مورد حمله ابن‌مُلجِم قرار گرفت. | ## جمع‌بندی | مسجد سَهلِه نیز در کوفه واقع است که بنا بر یک سری احادیث شیعه دوازده‌امامی، مکان زندگی مهدی موعود، پس از ظهور وی می‌باشد.