موضوع مقاله: محمود محمودی خوانساری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محمود محمودی خوانساری | مقدمه: سید محمود موسوی محمودی خوانساری (زادهٔ ۲۳ خرداد ماه ۱۳۱۳ در خوانسار – درگذشتهٔ ۲ اردیبهشت ۱۳۶۶ در تهران) نوۀ سید ابوالقاسم خوانساری (میرکبیر) و از خوانندگان موسیقی اصیل ایرانی بود. | ## بخش 1: محمود محمودی خوانساری | مطالعات مستمر او در شعر و موضوع تلفیق شعر و هنر آواز تأثیر زیادی بر آثارش گذاشت. زندگی محمود محمودی خوانساری در ۲۳ خرداد ماه سال ۱۳۱۳ در محله «رئیسان» خوانسار در خانواده‌ای مذهبی به دنیا آمد. پدرش سید جمال‌الدین موسوی محمودی از نوادگان سید ابوالقاسم خوانساری (میرکبیر) از روحانیون نامدار خوانسار بود و تسلط نسبی محمودی خوانساری بر زبان عربی و تعلیمات دینی را می‌توان حاصل ۱۳ سال زندگی در کنار پدرش دانست. پس از فوت پدر در سال ۱۳۲۶ خورشیدی، به همراه دایی‌اش به تهران آمد و در دبیرستان ادیب به تحصیل ادامه داد. هرچند در همان سال‌ها در تهران برای امرار معاش مجبور به کار بود، اما از آواز خواندن غافل نشد. دوستی با ناصر مسعودی باعث آشنایی و ورود او به محافل هنری زمان شد و این امکان برای او به وجود آمد تا برای اولین بار برای پخش صدایش به رادیوی نیروی هوایی برود. او در سال ۱۳۳۵ پس از اتمام دوره سربازی، در محفلی با ابوالحسن صبا آشنا شد و به پیشنهاد او به یادگیری ردیف موسیقی ایرانی اقدام کرد. آشنایی او با ابوالحسن صبا در سال ۱۳۳۵ آغاز کار هنری محمودی خوانساری بود که تا پایان عمرش ادامه یافت. پس از فوت صبا در سال ۱۳۳۷ تهران را ترک کرد و به شیراز رفت و در آنجا با رادیو شیراز به همکاری پرداخت. این برنامه‌های هنری با اقبال مردم شیراز روبرو شد و به سرعت به چهره‌ای شناخته‌شده تبدیل شد. خوانساری در سال ۱۳۳۹ به تهران برگشت و به دعوت داوود پیرنیا، بنیان‌گذار برنامه گل‌ها، در استودیو گل‌ها شروع به فعالیت کرد و اولین کار هنری خود را در برنامه برگ سبز شماره ۵۶ ضبط نمود. محمودی خوانساری از سال ۱۳۴۹ در برنامه نوائی از موسیقی ملی که با سرپرستی اسدالله ملک و همکاری منوچهر جهانبگلو تهیه می‌شد، همکاری کرد. او که در سال‌های ابتدایی فعالیت هنری، تنها به اجرای آواز پرداخته بود، در این برنامه به اجرای ترانه نیز پرداخت. نوائی از موسیقی ملی به سرعت در میان هنردوستان و عاشقان موسیقی اصیل مقبولیت یافت و ترانه‌های ارزنده و به‌یادماندنی مرغ شباهنگ در مایه افشاری، میخانه در مایه دشتی، سکوت و مستی در سه‌گاه هر سه از ساخته‌های اسدالله ملک و لاله پرپر ساخته فرهنگ شریف حاصل همکاری محمودی خوانساری با برنامه نوائی از موسیقی ملی طی این سال‌ها می‌باشد. از آن پس آثار متعدد دیگری را تحت عناوین گلهای رنگارنگ، برگ سبز، یک شاخه گل و گل‌های تازه در کنار هنرمندانی چون مرتضی محجوبی، احمد عبادی، حبیب‌الله بدیعی، پرویز یاحقی، امیر ناصر افتتاح، جهانگیر ملک، همایون خرم، حسن کسائی، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، مجید نجاحی، لطف‌الله مجد و رضا ورزنده به‌وجود آورد.مردان موسیقی سنتی و نوین ایران، حبیب‌الله نصیری‌فر، انتشارات راد ثلث آخر زندگی وی به همکاری با اسدالله ملک سپری شد. سرانجام محمود محمودی خوانساری در نیمه‌شب دوم اردیبهشت ۱۳۶۶ بر اثر عارضۀ سکته قلبی درگذشت و در قطعه ۱۰۱ ردیف ۸۵ شماره ۱۹ بهشت زهرا در تهران به خاک سپرده شد. غزل از رهی معیری با مطلع (آنقدر با آتش دل ساختم تا سوختم) ۲۷۸ شوشتری (گر چه امروز زهم دور مکان من و توست) ۲۹۱ شور. شعر از عماد خراسانی (ماییم و دلی پرخون از جور پری‌رویی) ۳۱۴ سه گاه (بخت آیینه ندارم که در او می‌نگری) ۴۳۲ افشاری (بوی خوش تو هر که ز باد صبا شنید) ۴۵۲ همایون (حدیث درد من گر کس نگفت افسانه‌ای کمتر) ۴۵۶ اصفهان (دامن خویش ز خون مژه گلشن کردم) ۴۶۸ افشاری (هر آنکه جانب اهل وفا نگه دارد) ۴۷۷ چهارگاه (آنکه پامال جفا کرد چو خاک راهم) ۴۸۳ همایون غزل از حافظ (ساقی بیا که یار ز رخ پرده برگرفت) ۴۸۴ سه‌گاه. غزل از هلالی جغتایی (کدام جلوه که در سرو سرفراز تونیست) ۵۰۷ ابوعطا (چه باز در دلت آمد که مهر برکندی) ۵۱۲ افشاری. غزل از حافظ و سعدی (زاهد پشیمان را ذوق باده خواهد کشت/ تو هیچ عهد نبستی که عاقبت نشکستی) ۵۴۶ ماهور (هرگز دلم به درد تو از کس دوا نخواست) ۵۵۰ افشاری. | ## بخش 2: محمود محمودی خوانساری | شعر از مولوی (گفت معشوقی به عاشق کی فتا) ۵۵۷ ماهور (یار اگر جلوه کند دادن جان این همه نیست) ۵۵۷ ب ماهور (یار اگر جلوه کند دادن جان این همه نیست) ۵۶۰ چهارگاه. همراه با سه تار استاد عبادی، نی محمد موسوی و ضرب جهانگیر ملک غزل آواز از خواجوی کرمانی (گوییا عزم ندارد که شود روز امشب - یا درآید ز در آن شمع شب افروز امشب، گر بمیرم به جز از شمع کسی نیست که او - برمن خسته بگرید ز سر سوز امشب، مرغ شب خوان که دم از پردهٔ عشاق زند - گو نوا از من شب‌خیز بیاموز امشب، بنشان شمع جگر سوخته را گر چه کسی - منشیناد بروز من بد روز امشب، بی لب لعل و رخت خادم خلوتگه انس - گو صراحی منه و شمع میفروز امشب، اگر آن عهدشکن با تو نسازد خواجو - خون دل میخور و جان می‌ده و می‌سوز امشب) برنامۀ گلهای تازه ۳ دشتی. غزل از حافظ (چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست) برنامۀ برگ سبز ۵۶ نخستین آواز گل‌های محمودی خوانساری به همراه تار فرهنگ شریف. غزل آواز از سعدی (تا خبر دارم از او بیخبر از خویشتنم - با وجودش ز من آواز نیاید که منم) ۶۵ سه‌گاه. اشعار از عطار، خانلری، نظام وفا، حافظ و عراقی (هر آنکه جانب اهل خدا نگه دارد) ۹۹ سه‌گاه. غزل از همای شیرازی و نواب صفا (بیدل و خسته در این شهرم و دلداری نیست) ۱۰۵ افشاری. اشعار متن برنامه از عطار، صفای اصفهانی، عراقی غزل از مولانا (ما در ره عشق تو اسیران بلاییم) ۱۰۸ شور. اشعار متن برنامه از عطار، سعدی، حافظ، و عراقی - غزل آواز از رهی‌معیری (در پیش بی دردان چرا فریاد بی‌حاصل کنم) ۱۰۹ دشتی. اشعار متن برنامه از عطار، منصوره اتابکی و حافظ - غزل آواز از علی اشتری متخلص به فرهاد (عمریست تا به پای خم از پا نشسته‌ایم) ۱۱۰ ابوعطا. غزل از علی صدارت (دوش کان رشک پری سرخوش و مستانه گذشت) ۱۳۴ شوشتری، منصوری و شعری از دنیا (گرچه امروز زهم دور مکان من و تست) ۱۴۰ شور-دشتی. ذبیحی، قوامی، خوانساری غزل آواز از علی اشتری (رفتی ز پیش دیده و در جان نشسته‌ای) ۲۵۲ بیات اصفهان. ایرج، خوانساری غزل آواز (خوانساری) از مهستی گنجوی (در فغانم از دل دیر آشنای خویشتن) ۲۶۲ ابوعطا. غزل از سخا لاری و طبیب اصفهانی (در شب هجر تو شرمنده احسانم کرد - غمت در نهانخانه دل نشیند) ۲۷۳ بیات زند. غزل آواز از میردامادی (فروق با آنکه دلی داری آشفته و سودائی) برنامۀ شاخه گل ۴۸ دشتی. گلپایگانی، شهیدی و خوانساری غزل آواز (خوانساری) از مهستی گنجوی (در فغانم از دل دیر آشنای خویشتن - خو گرفتم همچو نی با ناله‌های خویشتن) ۴۰۹ افشاری. خوانساری، قوامی، وفائی - غزل آواز (خوانساری) (چون زلف توأم جانا در عین پریشانی) ۴۱۰ افشاری. شهیدی، ایرج، خوانساری - غزل آواز (خوانساری) از عرفی شیرازی (گر نخل وفا بر ندهد چشم تری هست) ۴۱۸ همایون. اشعار متن برنامه از پژمان بختیاری و سلمان ساوه ائی (سالها چیزی بنام زندگانی داشتم) ۴۲۹ سه گاه. غزل آواز از رفیق اصفهانی (دلم شادم که با او همدم و همخانه خواهم شد) ۴۶۰ بیات زند. غزل آواز از هوشنگ ابتهاج (سایه) (نشود فاش کسی آنچه میان من و توست) برنامۀ جشن هنر شور با همکاری فرهنگ شریف، اصغر بهاری، منصور صارمی و منصور نریمان. | ## بخش 3: محمود محمودی خوانساری | آواز "حاشا که من به موسم گل ترک می‌کنم - من لاف عقل می‌زنم این کار کی کنم، از قال و قیل مدرسه حالی دلم گرفت - یک چند نیز خدمت معشوق و می‌کنم، از نامه سیاه نترسم که روز حشر - با فیض لطف او صد از این نامه طی کنم، کی بود در زمانه وفا جام می بیار - تا من حکایت جم و کاووس کی کنم، این جان عاریت که به حافظ سپرد دوست - روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم" تصنیف "بود آیا که در میکده‌ها بگشایند- گره از کار فروبسته ما بگشایند، در میخانه ببستند خدایا مپسند - که در خانه تزویر و ریا بگشایند، اگر از بهر دل زاهد خودبین بستند - دل قوی دار که از بهر خدا بگشایند، به صفای دل رندان صبوحی زدگان - بس در بسته به مفتاح دعا بگشایند" برنامۀ موسیقی ایرانی این ساعت سه گاه. غزل از تورج نگهبان (آمدی که با دلم گفتگو کنی - خانه دل مرا زیر و رو کنی) دشتی - عشاق. غزل از فروغی بسطامی (زاهد و سبحه صد دانه و ورد سحری - من و پیمودن پیمانه و دیوانه گری) بیات اصفهان. غزل از صائب تبریزی (مانام خود ز صفحه دلها سترده‌ایم - در دفتر جهان ورق باد برده‌ایم) شور. غزل از رفیق اصفهانی (باور کس نشود قصه بیماری دل - تا گرفتار نگردد به گرفتاری دل) برنامۀ نوائی از موسیقی ملی افشاری. تصنیف مرغ شباهنگ - شعر از معینی کرمانشاهی "استاد روانشاد رحیم معینی کرمانشاهی دربارهٔ چگونگی پیدایش این تصنیف زیبا گفته است: «هنگامی که آقای اسدالله ملک آهنگ را در اختیار بنده قرار دادند، با توجه به حال و حالت موسیقی (از نظر سنگینی ریتم و غمگینی نغمه‌ها)، شعر حزن‌انگیزی را که بازگوی احساسات و عوالم شخصی خودم بود، برای آن سرودم؛ و چون می‌دانستم که قرار است محمودی خوانساری با آن صدای محزون و پُر از درد و داغ آن را بخواند، کوشیدم چه از نظر لفظ، چه از نظر معنی، کاری زنده و دارای روح عرضه نمایم. از قضا آن اشعار بیانگر احوال محمودی عزیز هم بود، لذا بسیار مورد علاقه او نیز واقع شد و انصافاً که در اجرای آن سنگ تمام گذاشت و از جان و دل خواند.» (به دورانی که شد قحط وفای دل‌ها - چرا هر دم نگویم من خدا خدا) دشتی. تصنیف میخانه - آهنگ ترانه از اسدالله ملک و شعر از بهادر یگانه (دلی دارم بکوی می فروشان- به سرمستی چو دریای خروشان) سه گاه. تصنیف لاله پرپر - آهنگ ترانه از فرهنگ شریف و شعر ترانه از بهادر یگانه (چو غنچه ای طوفان زده‌ام - چو آتشی دامان زده‌ام) ابوعطا. تصنیف رنج هستی - شعر از معینی کرمانشاهی - آهنگ از اسدالله ملک (یادم کن شب‌ها که با او همپا رنج هستی را بیان می‌کردم - شکایت‌ها از جفا می‌کردم، کو هم نفسی که خبر شود از غم جانم - بی او سخنی نبود به خدا به زبانم) شوشتری. تصنیف دعای دل - آهنگ ترانه از منوچهر جهانبگلو و شعر ترانه از م آزاد (به گریه گریه ترا خانه خانه می‌جویم - نشانه‌های تو را بی نشانه می‌جویم، ترا ز هر سر کویی گذشته می‌بینم - ترا به هر سرراهی فسانه می‌جویم، بهانه راه عزیزان راه گمشده بود - بهانه جز تو ندارم، بهانه می‌جویم، خیال خانه ات از آشیان برید مرا - شکسته بالیم و آشیان می‌جوییم، خدا خدا کنم و از خدا نمی‌ترسم - که ای یگانه، ترا بی یگانه می‌جویم، غزل سرایی ما هم در این میان کاریست - و گرنه راهِ دگر زین میانه می‌جویم) سه گاه. تصنیف سکوت و مستی - آهنگ ترانه از اسدالله ملک و شعر ترانه از هما میر افشار (ای دل من دیگر از آن بی وفائی‌ها مگو - از سرشک همچو باران در جدائی‌ها مگو) سه گاه. غزل آواز از سعدی - پیش‌درآمد از درویش (عیبی نباشد از تو که بر ما جفا رود) ابو عطا. تصنیف با صدای بانو پوران - آهنگ ترانه از اسدالله ملک و شعر ترانه از هما میرافشار (گل قاصد کی فرستاده تو را - کی به تو گفته باین خونه برو) دشتی گوشه عشاق و بیات راجع. تصنیف با صدای بانو مهستی - آهنگ ترانه از اسدالله ملک و شعر ترانه از هما میر افشار (پا تو آهسته بذار دل این - نداره صبر و قرار دل این) همایون. تصنیف با صدای بانو الهه - آهنگ ترانه از اسدالله ملک و شعر ترانه از هما میر افشار (منو یک دل غرق به خون - تو هر شب به بزم دگرون) برنامۀ گلبرگ گلبرگ شماره ۱ دشتی. با همکاری اسدالله ملک و جهانگیر ملک - (جدا ز لاله رخ خود بهار را چه کنم - هزار داغ به دل لاله زار را چکنم) گلبرگ شمار۵ ۲ افشاری. با همکاری اسدالله ملک و جهانگیر ملک غزل آواز از سعدی (آن نه رویست که من وصل جمالش دانم - این حدیث از دگری پرس که من حیرانم) تصنیف از سعدی و حافظ (دلبرا پیش وجودت همه خوبان عدمند - سروران بر در سودای تو خاک قدمند، خون صاحب نظران ریختی ای کعبه حسن - قتل اینان که روا داشت که صید حرمند، گاه گاهی بگذر در صف دلسوختگان - تا ثنائی بگویند و دعایی بدمند، هر خم از جعد پریشان تو زندان دلیست - تا نگویی که اسیران کمند تو کمند) (گفتم غم تو دارم گفتا غمت سر آید - گفتم که ماه من شو گفتا اگر برآید، گفتم ز مهرورزان رسم وفا بیاموز - گفتا ز خوبرویان این کار کمتر آید) گلبرگ شماره ۳ مخالف سه گاه. | ## جمع‌بندی | با همکاری اسدالله ملک و جهانگیر ملک غزل آواز از سعدی (ای که گفتی هیچ مشکل چون فراق یار نیست - گر امید وصل باشد همچنان دشوار نیست) تصنیف از با با طاهر (دو زلفونت بود تار ربابم - چه می‌خواهی ازین حال خرابم، ته که با مو سر یاری نداری - چرا هر نیمه شو آیی بخوابم) (شیشه می‌در شب‌یلدا شکست - از غم عشقت دل‌شیدا شکست، بس که زدم ریگ بیابان بکف - خار مغیلان همه درپا شکست) گلبرگ شماره ۴ بیات زند.