موضوع مقاله: اندامک | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اندامک | مقدمه: برخی از اندامک‌ها خود دارای غشاء دولایه لیپیدی هستند (اندامک‌های غشادار) و برخی از آن‌ها فاقد غشا هستند (اندامک‌های بدون غشا) اندامک‌ها عموماً در فضای درونی سلول‌ها محصور هستند اما طبق بعضی از تعاریف، زیرواحدهای خارج سلولی مانند تاژک‌ها و مژک‌ها نیز اندامک هستند. | ## بخش 1: اندامک | اندامک‌ها به‌واسطهٔ پژوهش‌های میکروسکوپی شناسایی شده‌اند و با تکنیک‌های قطعه‌قطعه کردن سلول قابل جداسازی هستند. واژهٔ اندامک به این دلیل انتخاب شده که ساختارهای یک یاخته همچون اندام‌های یک بدن هستند و به‌دلیل اندازهٔ کوچک خود با پسوند تصغیر «ـَک» همراه شده‌اند.در اصل واژهٔ «اندامک» گرته‌برداری از واژهٔ لاتین Organelle است که از واژهٔ Organ به معنای اندام و پسوند تصغیر لاتین -elle ساخته شده‌است. تاریخچه و اصطلاح‌شناسی در زیست‌شناسی، اندام‌ها به عنوان یگان‌های کارکردی منحصر بفردی که در یک جاندار محصورند؛ تعریف شده‌است. تمثیل اندام‌های بدنی در زیرساختارهای میکروسکوپی که مشاهده‌پذیر بوده، همین اندامک‌ها هستند که نویسندگان و پژوهشگران بسیاری در کارهای متفاوتی به همتایی میان این دو به بحث نشسته‌اند. در دههٔ ۱۸۳۰ میلادی، فلیکس دوژاردان فرانسوی، نظریهٔ کریستین گوتفرید ایرنبرگ آلمانی را رد کرد. با کوچک‌سازی واژه «اندام» (مثلاً: اندام کوچک) برای ساختارهای سلولی، جانورشناس آلمانی، کارل آوگست موبیوس در سال ۱۸۸۴؛ اصطلاح اندامک را بکار بست.در اصل واژه‌ای که موبیوس بکارگرفت، واژهٔ لاتین organula (اندامک‌ها) بود که صورت جمع واژهٔ organulum (اندامچه) است که از واژه organum (اندام) برگرفته شده‌است وی در یک پاورقی که به عنوان تصحیح در موضوع بعدی مجله انتشار یافته بود، پیشنهاد «اندامک» خودش را برای نامیدن اندام‌های جانداران تک‌سلولی تأیید کرد؛ زیرا این اندامک‌ها سازندگان یک سلول بودند و در تصاد با نگرش اندام‌های چندسلولی جانداران چندسلولی بود. | ## بخش 2: اندامک | گروه کثیری از زیست‌شناسان سلولی اندامک را برابر «بخش سلولی» می‌پندارند، این در حالی است که دیگر زیست‌شناسان اصطلاح اندامک را محدودتر کرده‌اند و آن اصطلاح را فقط برای اشاره به آن چیزی که دربر دارنده دی‌ان‌ای است که از دیگر جانداران میکروسکوپی به طریق «درون‌هم‌زیستی» نشأت گرفته‌است به کار می‌برند. برپایهٔ همین تعریف، اندامک‌ها به دو رده جداگانه بخش خواهند شد (مثلاً آن‌هایی که دربردارنده دی‌ان‌ای خودشان هستند و از درون‌هم‌زیستی باکتریایی نشأت گرفته‌اند): میتوکندری (در بیشتر یوکاریوت‌ها) پلاستیدهاHogan, C. Washington DC (برای نمونه در گیاهان، جلبک‌ها و برخی آغازیان) همچنین برای دیگر اندامک‌ها خاستگاه‌هایی درون‌هم‌زیستی فرض شده که حتماً دربرداشتن دی‌ان‌ای از الزامات نیست (مثلاً تاژک) + اندامک‌های درون‌یاختهٔ جانوران نام برابر فارسی توضیح هستک — بخش کوچکی درون هسته که ریبوزوم‌ها را می‌سازد. شبکه آندوپلاسمی زبر شبکه درمیان‌یاخته‌ای زبر جایی که پروتئین‌ها ساخته و آمادهٔ انتقال می‌شوند. اسکلت سلولی چارچوب یاخته رشته‌هایی که به سلول شکل و استحکام می‌دهند و مانند داربست عمل می‌کنند. سیتوپلاسم درون‌یاخته مایع ژلاتینی که اندامک‌ها در آن شناورند و واکنش‌های شیمیایی در آن رخ می‌دهد. | ## بخش 3: اندامک | لیزوزوم کافنده‌تن کیسه‌هایی پر از آنزیم که زباله‌ها و اجزای فرسودهٔ سلول را تجزیه می‌کنند. سانتریول میانک اندامکی که در تقسیم سلول به مرتب شدن رشته‌های دوک تقسیم کمک می‌کند. در تعریفی گسترده‌تر آمده‌است که اندامک بایستی دارای غشاء دولایه لیپیدی مستقل باشد. این ساختارها عبارت اند از: مجموعه‌های بزرگ آران‌ای و پروتئین: ریبوزوم، پیرایشگر،اسپلایسوزوم/spliceosome طاقیوالت/vault مجموعه‌های بزرگ پروتئین: پروتئازوم، هولوآنزیم دی‌ان‌ای پلیمراز سه، هولوآنزیم آران‌ای پلیمراز دو، کپسیدهای ویروسی متقارن، مجموعهٔ GroEL و GroES؛ مجموعه‌های پروتئین غشایی: فوتوسیستم یک، ATP سنتتاز و porosome مجموعه‌های بزرگ دی‌ان‌ای و پروتئین: نوکلئوزوم، سانتریول و مرکز سازماندهی میکروتوبول (MTOC) اسکلت سلولی تاژک هستک Stress granule دانهٔ سلول زایا دانهٔ انتقال نورونی نام‌گذاری اندامک‌ها نام‌گذاری و ویژگی‌های اندامک‌های سلولینام اندامکریشه‌شناسیدلیل نام‌گذارینوع سلول دارندهمیتوکندریμίτος (نخ) + χονδρίον (دانه)اشاره به شکل رشته‌ای و دانه‌ای در میکروسکوپیوکاریوت‌ها (گیاهی و جانوری)ریبوزومribo (RNA) + some (جسم)وجود RNA ریبوزومی در ساختارهمه سلول‌ها (پروکاریوت و یوکاریوت)کلروپلاستχλωρός (سبز) + πλαστός (ساخته‌شده)وجود رنگدانه کلروفیلسلول‌های گیاهی و جلبک‌هالیزوزومλύσις (تجزیه) + σῶμα (جسم)آنزیم‌های تجزیه‌کنندهسلول‌های جانوری و برخی گیاهانواکوئلvacuus (لاتین: خالی)ظاهر خالی در میکروسکوپبیشتر در سلول‌های گیاهی◄ طبقه‌بندی بر اساس آخرین ویرایش کتاب «بیولوژی سلولی» آلبرتس (2023) اندامک‌های یوکاریوتی یاخته‌های یوکاریوتی دارای ساختاری پیچیده هستند. غشای این یاخته‌ها دولایه‌ای و از جنس لیپید(فسفو لیپید) است و این یاخته‌ها دارای اندامک‌های بزرگ و کوچکی هستند که می‌توان با میکروسکوپ نوری، اندامک‌های بزرگ‌تر همچون هسته و واکوئل را مشاهده کرد. همچنین برخی از اندامک‌ها نیز فقط در انواع خاصی از سلول‌ها، موجود بوده و برخی از آن‌ها مانند میتوکندری در برخی سلول‌ها موجود نیستند. | ## جمع‌بندی | این تصور از دههٔ ۱۹۷۰ و با کمک میکروسکوپ‌های الکترونی رو به تغییر نهاد و مشخص شد که پروکاریوت‌ها نیز دارای اجزاء درونی بوده و این اجزا فاقد غشا هستند.