موضوع مقاله: همایون کاتوزیان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # همایون کاتوزیان | مقدمه: محمدعلی همایون کاتوزیان (زادهٔ ۲۶ آبان ۱۳۲۱ خورشیدی) که در ایران با نام همایون کاتوزیان و در خارج از ایران با کوته‌نوشت نام هما کاتوزیان نیز شناخته می‌شود، اقتصاددان، تاریخ‌نگار، پژوهشگر علوم سیاسی و منتقد ادبی ایرانی است. | ## بخش 1: همایون کاتوزیان | او به‌طور هم‌زمان مطالعاتش را در زمینهٔ تاریخ و ادبیات ایران تا سطح پیشرفتهٔ آکادمیک ادامه داده است و تا سال ۲۰۱۱، بیش از هفت کتاب از او در زمینهٔ تاریخ و ادبیات ایران به زبان انگلیسی به چاپ رسیده است. در سال ۱۹۶۸ فوق لیسانس را از دانشگاه لندن و در سال ۱۹۸۴ دکترایش را از دانشگاه کنت در کانتربری گرفت. در سال‌های بین ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۶ در انگلستان، ایران، کانادا و ایالات متحده به تدریس اقتصاد پرداخت. نشریهٔ ایرانشناسی نشریهٔ فوق یکی از نشریات نمایه شده در مؤسسه اطلاعات علمی (ISI) بوده که در حوزه مطالعات ایرانشناسی (تاریخ، اقتصاد، جامعه‌شناسی، ادبیات و…) مقالاتی را منتشر کرده و توسط انتشارات روتلج و با حمایت انجمن بین‌المللی ایرانشناسی منتشر می‌گردد. افرادی همچون ژاله آموزگار، تورج دریایی، تورج اتابکی، علی میرسپاسی، عباس امانت، ویلم فلور و جمعی دیگر از ایرانشناسان ایرانی و اروپایی از دیگر اعضای هیئت تحریریه و شورای مشورتی این فصل‌نامه هستند. از نظر او نظریه‌های غربی که در مورد جامعهٔ اروپایی است می‌توانند شرایط و تحولات جوامع اروپایی را تبیین کنند، ولی توان تبیین جامعهٔ ایرانی را ندارند. از نظر وی همه متفکران غربی با وجود اختلاف در دیدگاه و نظریه از قبیل ماکیاولی، کارل مارکس، امیل دورکیم، ماکس وبر، توماس هابز و دیگران، در مورد تحولات جوامع اروپایی اختلاف نظر ندارند: «بررسی‌های معاصر دربارهٔ تاریخ و جامعه ایران اغلب بر نظریاتی پایه گرفته که برای مطالعه اروپا پرداخته شده است و همین سبب بروز کج فهمی‌های مهمی گردیده است که رفع آنها در گرو بازشناسی تفاوت‌های اساسی موجود در توسعهٔ این دو نوع جامعه در چارچوب دانش اجتماعی واحدی است.»همایون کاتوزیان، نه مقاله در جامعه‌شناسی تاریخی ایران، نشر مرکز، ۱۳۷۶، ص ۴–۵. کاتوزیان در ادامه اشاره می‌کند: «بررسی‌های معاصر دربارهٔ دولت، سیاست و جامعهٔ ایران اغلب به‌صورت آشکار یا تلویحی، بر نظریاتی پایه گرفته که برای مطالعه جوامع اروپایی تدوین شده است. همین مسئله به تضادهای مهمی نظیر این منجر شده که چرا رونق فزاینده و توسعهٔ اقتصادی به ظاهر سریع مطابق الگوی سرمایه‌داری در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۸۷۰ به قیام عظیم و عمومی برای به زیر آوردن دولت انجامید.» نظریه کوتاه‌مدت بودن جامعه ایران «عمر مفید بعضی از ساختمان‌های تهران کوتاه باشد ولی پنجاه سال پیش این‌طور نبود. | ## بخش 2: همایون کاتوزیان | ساختمان‌های قرص و محکم (به‌ویژه در محلات اعیان‌نشین) کلنگی می‌شوند تا با تخریب آنها ساختمان‌هایی مطابق آخرین مد روز ساخته شود… این کوتاه‌مدت بودن جامعه است که کلنگی بود ساختمان‌ها را ممکن می‌سازد. شما اگر به یک قرن گذشته توجه کنید، می‌بینید چه تخریب عظیمی از آثار تاریخی در تهران و شهرهای دیگر و حتی گاهی روستاها صورت گرفت، بی‌آنکه کسی سؤال کند و اجازه‌ای بخواهد. به عنوان نمونه در سال ۱۳۲۵ ساختمان بزرگ تکیهٔ دولت را که قرص و محکم سر جایش بود با کلنگ ویران کردند.» بزرگداشت‌ها شمارهٔ ویژهٔ مجلهٔ بخارا دو ماهنامهٔ فرهنگی و هنری بخارا در سال ۱۴۰۲، شمارهٔ ۱۵۷ خود (مرداد و شهریور ماه) را به جشن نامه‌ای برای محمدعلی همایون کاتوزیان اختصاص داد و مقالاتی از علی دهباشی، محمد ایران‌منش، حسین شهیدی، کورش همایون‌پور، محمد طبیبیان، علی فردوسی، مراد معظمی، حسین مقدم، حسین شوریده و منیژه ثابت سروستانی در بررسی کارنامهٔ علمی و فرهنگی منتشر گردید. در این مجموعه هم چنین یادداشتی بازنشر شده از ایرج افشار جای دارد.مجلهٔ فرهنگی و هنری بخارا، شمارهٔ ۱۵۷، مرداد و شهریور ۱۴۰۲: صص ۱۲۵–۲۵۹. آرای کاتوزیان از نظر دیگران محمد ایران‌منش محمدعلی همایون کاتوزیان از جملهٔ کسانی است که به واسطهٔ دیدگاه‌های خاص خود، همواره محل نقد گروه‌های فکری گوناگون قرار گرفته است. محمد ایران‌منش، در مقاله‌ای مفصل به بررسی مواجههٔ ایرانیان با آرای کاتوزیان پرداخته و نوع این مواجهه را در ۵ گروه اصلی مورد تقسیم‌بندی قرار داده‌است. به عقیدهٔ او این گروه‌ها و دلایل مخالفت‌های ایشان از این قرار است: محمد ایران منش (۱۴۰۲)، «من، دانشگاه پهلوی و استاد محمدعلی کاتوزیان»، در جشن نامه محمدعلی همایون کاتوزیان، مجلهٔ فرهنگی و هنری بخارا، شمارهٔ ۱۵۷، مرداد و شهریورماه ۱۴۰۲: صص ۱۵۴–۱۵۶. «چپ‌ها» به خصوص «چپ‌های افراطی» که هنوز قوالب فکری دهه‌های ۳۰ تا ۵۰ را در سر دارند و قرائت‌های کاتوزیان از «استبداد ایرانی» و «دولت‌های ایرانی مافوق طبقات»، چارچوب‌های نظری ارتدوکس شوروی محور آن‌ها را به چالش‌های اساسی می‌کشاند. «گروه‌های متعصب» که اگرچه از نقدهای کاتوزیان بر دولت‌های پیشین ذوق زده بودند، اما چون این نقدها در چهارچوب‌های فکری آن‌ها قرار نمی‌گرفت، برایش شایعات و شبهات متعدد می‌آفرینند متفکران مستقل و صاحب کتاب. | ## بخش 3: همایون کاتوزیان | و در نهایت «گروه‌های ملی–مذهبی» که شاید بتوان برخورد آن‌ها با آرای کاتوزیان را منصفانه ارزیابی نمود. سید جواد طباطبائی سید جواد طباطبایی، از منتقدان اصلی «نظریه جامعه کوتاه‌مدت»، موسوم به جامعه کلنگی، مطرح شده توسط همایون کاتوزیان به شمار می‌رود. استدلال وی بر این پایه استوار است که رویکرد آرمان‌گرایانه به تاریخ ایران منجر به نتایج مشابه نظریه کاتوزیان می‌شود؛ اما اگر «مشروطیت» مبنا و شالوده تحلیل قرار گیرد، پرسش اصلی به چگونگی نقش «جنبش ملی» در تضعیف نهادهای برآمده از مشروطیت و چرایی عدم استقرار آن نهادها تغییر می‌یابد. بر این اساس، طباطبایی معتقد است به جای توصیف جامعه ایران به عنوان «جامعه کلنگی»، باید بر نقش و عاملیت ایرانیان در فرآیند «کلنگی کردن» جامعه تمرکز کرد. وی در پاسخ به ابعاد این مسئله، ضمن تفکیک این بحث از سیاست روزمره، بر لزوم تبیین چگونگی تثبیت انگاره «کلنگی» در ذهنیت ایرانیان و مورخان تأکید دارد. از دیدگاه او، نظریه جامعه کلنگی فرضیه‌ای تاریخی نیست، بلکه گزاره‌ای سیاسی و هم‌سنخ با ایده «امتناع تفکر» است که نوعی سکون و مرگ تاریخی را به جامعه ایران نسبت می‌دهد. طباطبایی با تأکید بر اینکه زمان تاریخی بر مردگان نمی‌گذرد، جنبش حکومت قانون‌خواهی را رویداد محوری تاریخ معاصر ایران می‌داند که بازخوانی آن در هر دوره ضروری است. | ## جمع‌بندی | آثار کتاب‌های فارسی تجارت بین‌الملل (نشر دانشگاه تهران، ۱۳۵۳) آموزش عالی و دانشگاه‌های امروز (انتشارات دانشگاه شیراز، ۱۳۵۳) آدام اسمیت و ثروت ملل (انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۸) خاطرات سیاسی خلیل ملکی (انتشارات رواق، ۱۳۶۰) مقالاتی دربارهٔ خاطرات خلیل ملکی (شرکت انتشار، ۱۳۷۰) اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی (نشر مرکز، ۱۳۷۲) استبداد، دموکراسی و نهضت ملی (نشر مرکز، ۱۳۷۲) صادق هدایت و مرگ نویسنده، ترجمهٔ فیروزه مهاجر (نشر مرکز، ۱۳۷۲) صادق هدایت، زندگی و افسانهٔ یک نویسنده ایرانی (طرح نو، ۱۳۷۲) مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران، ترجمه فرزانه طاهری (نشر مرکز، ۱۳۷۳) نقدی بر بوف کور هدایت (نشر مرکز، ۱۳۷۳) ایدئولوژی و روش در اقتصاد (نشر مرکز، ۱۳۷۴) چهارده مقاله در ادبیات، اجتماع، فلسفه و اقتصاد (نشر مرکز، ۱۳۷۴) برخورد عقاید و آرای ملکی (ویرایش، با همکاری: امیر پیشداد) (نشر مرکز، ۱۳۷۴) نه مقاله در جامعه‌شناسی تاریخی ایران (نشر مرکز، ۱۳۷۷) دولت و جامعه در ایران، سقوط قاجار و استقرار پهلوی (نشر مرکز، ۱۳۷۹) هشت مقاله در تاریخ و ادب معاصر (نشر مرکز، ۱۳۸۰) تضاد دولت و ملت: نظریه تاریخ و سیاست در ایران، ترجمه مرتضی طیب (نشر نی، ۱۳۸۱) نامه‌های خلیل ملکی (نشر مرکز، ۱۳۸۲) جمالزاده و ادبیات او (نشر شهاب، ۱۳۸۲) نه مقاله دربارهٔ جامعه‌شناسی تاریخی ایران: نفت و توسعه اقتصادی، ترجمه علیرضا طیب سعدی، شاعر عشق و زندگی (نشر مرکز، ۱۳۸۵) گفتگو دربارهٔ عقلانیت و نوگرایی (نشر پایان، ۱۳۸۸) گفتگوهایی با همایون کاتوزیان، مصطفی ملکیان، محمد علی اسلامی ندوشن، پرویز رجبی، سید حسین نصر و جان اسپوزیتو نوسازی ناتمام، گفتگوهایی با همایون کاتوزیان (نشر پایان، ۱۳۹۳) جستارهایی دربارهٔ تئوری توطئه در ایران، ترجمه محمد ابراهیم فتاحی (؟) ایرانیان: دوران باستان تا دوره معاصر، ترجمه: حسین شهیدی (نشر مرکز، ۱۳۹۱) ایران، جامعه کوتاه مدت و ۳ مقاله دیگر، ترجمه عبدالله کوثری (نشر نی، ۱۳۹۰) فرهنگ، تاریخ، سیاست (مقالات و گفتگوها) به کوشش محمد صادقی (شرکت سهامی انتشار، ۱۳۹۶) طنز و طنزینه هدایت، نشر دیارنامگ کتاب‌های انگلیسی The Persians: Ancient, Mediaeval and Modern Iran, Yale University Press (۳۰ نوامبر ۲۰۱۰) Sadeq Hedayat, His Work and His Wondrous World, ed.