موضوع مقاله: بدخشان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بدخشان | مقدمه: بَدَخشان سرزمینی شامل پاره‌ای از شمال خاوری افغانستان و جنوب خاوری تاجیکستان می‌باشد. | ## بخش 1: بدخشان | چنان که پروین اعتصامی در قطعه دزد و قاضی می نویسد:« گفت آن لعلِ بدخشانی، چه شد؟؟ بَدَخش یا بَدَخشَن، واژه‌ای از زبان پارسی میانه به معنای والی و مرزبان است که علاوه بر فرمانداری، ریاست اسواران محلی را نیز عهده‌دار بود. ساکنان این منطقه را «تاجیکان» تشکیل داده و به زبان های فارسی و پامیری سخن می‌گویند.رادیو کوچه: بدخشان، چتر سیمین زمین ، ۱۹ مهر ۱۳۹۰. «بدخشان» دارای کوه‌های بلند و رودخانه‌های خروشان و دره‌های سرسبز و جنگل‌های وسیع و چراگاه‌های بسیار است و از محصولات کشاورزی آن می‌توان به گندم، جو، ذرت و ارزن و زُقیر و همچنین میوه‌های درختی هم‌چون گردو، توت، زردآلو و سیب اشاره کرد. بسیاری از درختان کهن‌سال همچون درختان توت و گردو به دلیل کمبود انرژی و سوخت در این استان به منظور تولید گرما، قطع شده‌اند.همان. بدخشان به حیث زمین لرزه از بالاترین‌ها در جهان می‌باشد و زلزله چندین بار با شدت بالای ۷ ریشتر در این استان ثبت شده‌است.برجیان، حبیب، «لرزه خیزی و زلزله در آسیای مرکزی»، نامه فرهنگستان علوم، شماره ۶ و ۷، ۱۳۷۶، صص ۱۷۹–۲۰۰. در مارس ۱۸۹۵ به موجب توافقاتی که میان بریتانیا و روسیه در لندن صورت گرفت، بدخشان میان افغانستان و امارت بخارا تقسیم شد و بر پایه این توافق بدخشان کوهستانی تابع بخارا باقی ماند و سرزمین‌های جنوبی مسیر آمودریا به افغانستان (ولایت بدخشان) پیوست. در سال ۱۸۹۶ یک بخش از این منطقه تحت نام «بدخشان» با مرکزیت شهر «خاروغ» به روسیه تعلق گرفت و بخش دوم با مرکزیت شهر «فیض‌آباد» به افغانستان پیوست. پس از فروپاشی «اتحاد جماهیر شوروی» بدخشان شمالی به عنوان بخشی از کشور تاجیکستان تعیین شد. تاجیک‌ها و پامیری‌ها در اکثریت هستند، در حالی که اقلیت بسیار کوچکی از قرقیزها، ازبک‌ها، هزاره‌ها نیز در برخی روستاها یافت می‌شوند. همچنین گروه‌هایی از گویشوران چندین زبان‌های پامیری از گروه زبان‌های ایرانی شرقی وجود دارند. در طول قرن بیستم در داخل منطقه کوهستانی بدخشان خودمختار در تاجیکستان، گویشوران زبان‌های پامیری هویت قومی جداگانه خود را به عنوان پامیری‌ها تشکیل دادند. مردم پامیری رسماً به عنوان یک گروه قومی مجزا در تاجیکستان به رسمیت شناخته نشدند، اما جنبش‌ها و انجمن‌های پامیری تاجیکستان تشکیل شده‌اند. ادیان اصلی بدخشان اسلام اسماعیلی و اسلام سنی هستند؛ ناصرخسرو در قرن یازدهم اسماعیلیه را در آنجا رواج داد. مردم این ولایت دارای میراث فرهنگی غنی هستند و اشکال باستانی منحصر به فردی از موسیقی، شعر و رقص را حفظ کرده‌اند. | ## بخش 2: بدخشان | چهار قلّهٔ بلند بدخشان عبارت‌اند از قلّهٔ اسماعیل سامانی (نام پیشین: قلّهٔ کمونیسم) (۷۴۹۵ متر)، قلّهٔ استقلال (نام پیشین: قلّهٔ لنین) (۷۱۳۴ متر) در مرز قرقیزستان، قلّهٔ کورژنیوسکی (۷۱۰۵ متر) و قلّه نوشاخ (۷٬۴۹۲ متر) که در مرز پاکستان قرا گرفته‌است. تنها ذخایر شناخته‌شدهٔ لاجورد در آن زمان، از نیمهٔ دوم هزارهٔ چهارم پیش از میلاد در این منطقه استخراج می‌شد. معدن‌های منطقهٔ گورنو بدخشان در تاجیکستان برای قرن‌ها منبع اصلی اسپینلهای سرخ و صورتی بودند. از راه گذرگاه خیبر، سنگ‌های قیمتی و یاقوت‌ها برای فروش به سراسر خاورمیانه برده می‌شد. جواهرات و پوشاک آراسته با یاقوتِ هزارهٔ سوم پیش از میلاد در آسیای جنوب‌شرقی، میان‌رودان، مصر، ایران، هندوچین و حتی در کشورهای غربی یافت شده‌اند. در همان زمان، وجود سنگ‌های قیمتی بدخشان در هند (موهنجودارو), مصر (شهر مردگان تبس) و دیگر جاها ثابت شده است. یک مسیر کاروانی ویژه از بدخشان به این تمدن‌ها وجود داشت که بدخشان را در دوران باستان به جهان معرفی کرد. سپس در دورهٔ نوسنگی، قبایل خاورمیانه، از جمله بدخشی‌ها، دروازه‌های چوبی بر پایهٔ سوراخ‌های سنگی می‌ساختند. پژوهشگران همچنین ساخت روزنه‌هایی برای دود و نور را به دورهٔ نوسنگی نسبت می‌دهند. دوران مفرغ در بدخشان، از هزارهٔ سوم پیش از میلاد تا سدهٔ ۹–۸ پیش از میلاد، مهم‌ترین مرحلهٔ تاریخیِ تحول و تکامل بود. مردم تولید و استفاده از کانی‌ها را آموختند، شیوهٔ ذوب فلزات برای استحکام آهن را فرا گرفتند و به ساخت سلاح‌ها و ابزارهای خانگی پرداختند. فعالیت‌های دیگر تولیدی مانند کشاورزی، دامپروری، صنایع‌دستی، پیدایش اسب و ارابه و راه‌سازی، تقسیم جامعه به طبقات را سرعت بخشید. در همین زمان، «جادهٔ بزرگ یاقوت» بر نقشه‌های بازرگانان پدیدار شد و بعدها به جاده ابریشم معروف گشت که تا سده‌های ۱۷ و ۱۸ یکی از راه‌های بزرگ بازرگانی بود. بدخشان در آن زمان سرزمینی به نام ایریانم‌ویجه بود و «ورنه» در اوستا به بخشی از بدخشان در نبرد خَتلان اشاره دارد. بدخشان با این دو گونه سنگ قیمتی، در زمان عیلامی‌ها، مادها و هخامنشیان جایگاه ویژه‌ای میان تمدن‌های جهان یافت؛ زمانی که راه‌های ارتباطی به اندازه‌ای گسترده بود که «راه شاهی» ۲۴۰۰ کیلومتر درازا داشت و برای انتقال یاقوت از بدخشان، فیروزه از خوارزم و یشم از دریاچه بایکال به‌کار می‌رفت. | ## بخش 3: بدخشان | فرسمان، کانی‌شناس، نوشت که در سراسر تاریخ فرهنگ تنها یک سنگ نامدار بوده است: لاجوردِ آبیِ درخشان افغانستان (بدخشان) که از راه‌های کاروانی به مصر، چین، روم و بیزانس برده می‌شد. برخی پژوهشگران بر این باورند که «دروازه‌های اسکندر» که یونانیان از آن یاد کرده‌اند، همان بدخشان بوده است. با مرگ او، امیر خسرو خان، یکی از بزرگانش، بی‌سنگر میرزا را کور کرد، شاهزادهٔ دوم را کشت و به‌عنوان غاصب بر تخت نشست. زمانی که بابر در ۱۵۰۶ قندهار را از شاه بگ ارغون گرفت، خان میرزا را به‌عنوان حاکم بدخشان فرستاد. پس از مرگ خان میرزا، بدخشان به نیابت از بابر توسط شاهزاده همایون، سلطان ویس خان (پدرزن میرزا سلیمان)، شاهزاده هندال میرزا و سپس میرزا سلیمان اداره شد. او تا ۸ اکتبر ۱۵۴۱ بدخشان را در اختیار داشت، اما سرانجام ناچار شد خود و پسرش میرزا ابراهیم را به کامران میرزا تسلیم کند. با تسلط همایون بر کابل، او با میرزا سلیمان که از فرمانبرداری سر باز زده بود جنگید و شکستش داد؛ اما با بازگشت کامران میرزا از سند، همایون ناچار شد به کابل برود و میرزا سلیمان دوباره بر بدخشان مسلط شد و تا ۱۵۷۵ در آنجا ماند. با رسیدن اکبر به سلطنت گورکانی، مادر میرزا محمد حکیم (برادر ناتنی اکبر) به‌دست شاه ابوالمعالی کشته شد. او سپس دخترش را به همسری میرزا محمد حکیم داد و امیدعلی، یکی از بزرگان بدخشان، را به‌عنوان نمایندهٔ میرزا محمد حکیم برگزید. سلیمان سال بعد با نیت دشمنی دوباره به کابل بازگشت؛ میرزا محمد حکیم از فیض‌آباد گریخت و از اکبر یاری خواست. او با شکرالنساء بیگم دختر اکبر ازدواج کرد و پس از گریختن به امپراتوری گورکانی، حاکم مالوه شد. میرزا سلیمان خواستار ازدواج با او شد، اما خرم بیگم او را برخلاف میلش به ازدواج میرزا ابراهیم درآورد که پسری به نام میرزا شاهرخ از او داشت. پس از کشته‌شدن میرزا ابراهیم در جنگ بلخ، خرم بیگم قصد داشت خانم را نزد پدرش شاه محمد در کاشغر بفرستد، اما او نپذیرفت. با بزرگ‌شدن شاهرخ، مادرش و شماری از بزرگان بدخشان او را به شورش علیه پدربزرگش میرزا سلیمان برانگیختند. | ## جمع‌بندی | خان جهان، حاکم پنجاب، به فرمان اکبر مأمور حمله به بدخشان شد، اما به‌سرعت به بنگال فرستاده شد، زیرا منعم خان درگذشته بود و میرزا سلیمان به حکومت بنگال که اکبر به او پیشنهاد کرده بود، علاقه‌ای نداشت.