موضوع مقاله: لوقا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لوقا | مقدمه: لوقا (عبری:לוקא؛ یونانی:Λουκᾶς) از مسیحیان نخستین بود که سومین انجیل از اناجیل اَربعه (انجیل لوقا) و نیز کتاب اعمال رسولان را نگاشت. | ## بخش 1: لوقا | او پزشک یونانی و شاگرد پولس بود و نام او در سه رساله عهد جدید ذکر شده‌است.کولسیان ۴:۱۴؛ فلیمون ۲۴:۲؛ تیموتائوس ۴:۱۲ احتمالاً لوقا غیریهودی بوده چرا که او درمیان ختنه‌شده‌ها نام برده نشده استکولسیان ۴:۱۱ او یکی از یاران پولس در دوره زندانی شدن او بود.عهدجدید، رسالۀ کولسیان، باب 4، آیۀ 14 به طور سنتی گفته شده که لوقا در سال ۸۴ میلادی در بویوتیا یونان درگذشت. انجیل لوقا تنها انجیلی است که به شرح کامل، مژدۀ فرشتۀ خداوند، جبرئیل، به مریم برای تولد عیسی مسیح و پاسخ مریم در تسلیم بودن در برابر خواست و ارادۀ خداوند را به دست می دهد. توصیف لوقای تبشیری یکی از چهار تبشیری — چهار نویسنده‌ای که به‌طور سنتی نگارش انجیل‌های قانونی به آن‌ها نسبت داده می‌شود — بود. پدران اولیه کلیسا نگارش هر دو کتاب انجیل لوقا و اعمال رسولان را به او نسبت داده‌اند. چهره‌های برجسته در مسیحیت اولیه مانند جروم و اوسبیوس بعدها بر نویسندگی او تأکید کردند، اگرچه فقدان شواهد قطعی در مورد هویت نویسنده این آثار منجر به بحث‌هایی در محافل علمی، اعم از سکولار و مذهبی شده است. عهد جدید چند بار به کوتاهی از لوقا نام برده است و نامه به کولسیان از او به عنوان یک پزشک (از واژه یونانی برای «کسی که شفا می‌دهد») یاد می‌کند؛ از این رو تصور می‌شود که او هم پزشک و هم از شاگردان پولس بوده است. اعتقاد بر این است که او یک شهید بوده و گزارش شده است که از یک درخت زیتون به دار آویخته شده است، اگرچه برخی دیگر جور دیگری معتقدند. کلیسای ارتدکس شرقی، کلیسای کاتولیک و دیگر فرقه‌های اصلی او را به عنوان لوقای قدیس تبشیری و به عنوان قدیس حامی هنرمندان، پزشکان، مجردان، سردفتران، قصابان، آبجوسازان و دیگران تکریم می‌کنند؛ روز یادبود او ۱۸ اکتبر است. در حالی که به‌طور گسترده پذیرفته شده است که الهیات لوقا–اعمال به یک مسیحی غیریهودی اشاره دارد که برای مخاطبان غیریهودی می‌نویسد، برخی به این نتیجه رسیده‌اند که محتمل‌تر است لوقا–اعمال خطاب به جامعه‌ای متشکل از مسیحیان یهودی و غیریهودی باشد، زیرا بر ریشه‌های کتاب مقدس در مأموریت غیریهودیان تأکید شده است (ر.ک. چه لوقا یهودی بوده باشد یا غیریهودی، یا چیزی در این میان، از کیفیت زبان یونانی به‌کار رفته در لوقا–اعمال مشخص است که نویسنده (که در سنت مسیحی لوقا دانسته می‌شود)، یکی از تحصیل‌کرده‌ترین نویسندگان عهد جدید بوده است. تلمیحات و ارجاعات آگاهانه و عمدی نویسنده به نویسندگان کلاسیک باستان و یونان هلنیستی مانند هومر، ازوپ، اپیمنیدس، اوریپید، افلاطون، توسیدید و اراتوس و نقل‌قول از آن‌ها نشان می‌دهد که او با متون ادبی واقعی یونانی آشنا بوده است. این آشنایی به احتمال زیاد ناشی از تجربیات او در جوانی از برنامه درسی آموزشی بسیار همگن هلنیستی بوده است که برای قرن‌ها در سراسر شرق مدیترانه مورد استفاده قرار می‌گرفت و ادامه داشت. اگر بپذیریم که لوقا واقعاً نویسنده انجیلی است که نام او را بر خود دارد و کتاب اعمال رسولان است، می‌توان جزئیات خاصی از زندگی شخصی او را به‌طور منطقی حدس زد. در حالی که او خود را از کسانی که شاهدان عینی خدمت عیسی بودند مستثنی می‌کند، بارها در شرح مأموریت‌های پولس در اعمال رسولان از واژه «ما» استفاده می‌کند که نشان می‌دهد او شخصاً در آن زمان‌ها حضور داشته است. بر اساس این استنتاجات، نویسنده با پولس رسول در ترواس (اعمال ۱۶:۱۰) ملاقات می‌کند تا به مقدونیه برود و برای مدتی در فیلیپی می‌ماند، سپس در حدود سال ۵۲ میلادی دوباره در فیلیپی (اعمال ۲۰:۶) در بازگشت به سوریه و اورشلیم به پولس می‌پیوندد و در سفر پرخطر سوم مأموریتی به ایتالیا (اعمال ۲۷:۱) در کنار او می‌ماند. این اظهار نظر به‌طور سنتی مفسران را به این نتیجه رسانده است که لوقا یک غیریهودی بوده است. اگر این درست باشد، لوقا را به تنها نویسنده عهد جدید تبدیل می‌کند که می‌توان به‌وضوح تشخیص داد یهودی نبوده است. اگرچه احتمال غیریهودی بودن لوقا زیاد دانسته می‌شود، برخی دانشوران بر این باورند که او یک یهودی هلنیزه بوده است. این عبارت می‌تواند به همان سادگی برای تمایز بین آن مسیحیانی که مناسک یهودیت را به دقت رعایت می‌کردند و کسانی که رعایت نمی‌کردند، استفاده شده باشد. حضور لوقا در رم در کنار پولس رسول در نزدیکی پایان عمر پولس، در دوم تیموتاوس ۴:۱۱ گواهی شده است: «فقط لوقا با من است». | ## بخش 2: لوقا | در فصل پایانی کتاب اعمال، که به‌طور گسترده به لوقا نسبت داده می‌شود، چندین روایت به صورت اول شخص وجود دارد که حضور لوقا در رم را تأیید می‌کند، از جمله اعمال ۲۸:۱۶: «و چون به رم وارد شدیم...». لوقا در سن ۸۴ سالگی در بویوشیا درگذشت؛ این بر اساس یک «سنت نسبتاً اولیه و گسترده» است که در باتلر ۱۹۹۱ نقل شده، اما باتلر منبع خاصی ارائه نمی‌دهد. به گفته نیکی‌فوروس کالیستوس گزانتوپولوس، مورخ یونانی سده چهاردهم (و دیگران)، آرامگاه لوقا در تبس واقع شده بود و بقایای او در سال ۳۵۷ به قسطنطنیه منتقل شد. این انجیل برخلاف کتاب اعمال که از فصل شانزدهم به بعد آغاز می‌شود، توسط شاهدان مستقیم رویدادهای گزارش شده نوشته نشده و چنین ادعایی هم ندارد. با این حال، در بیشتر ترجمه‌ها، نویسنده پیشنهاد می‌کند که درباره رویدادهای کتاب تحقیق کرده است و نام شخصی را که برای او می‌نویسد (تئوفیلوس) ذکر می‌کند. قدیمی‌ترین نسخه خطی انجیل (پاپیروس ۷۵ = پاپیروس بودمر XIV-XV)، متعلق به حدود ۲۰۰ میلادی، این اثر را به لوقا نسبت می‌دهد؛ همان‌طور که ایرنئوس در نوشته‌های حدود ۱۸۰ میلادی و پاره‌خرد موراتوری (یک نسخه خطی لاتین سده هفتم که گمان می‌رود از روی یک نسخه خطی یونانی به قدمت ۱۷۰ میلادی کپی و ترجمه شده باشد) چنین کرده‌اند. انجیل لوقا و اعمال رسولان یک اثر دو جلدی را تشکیل می‌دهند که دانشوران آن را لوقا–اعمال می‌نامند. این دو کتاب با هم ۲۷.۵ درصد از عهد جدید را تشکیل می‌دهند که بزرگترین سهم توسط یک نویسنده واحد است. لوقا ۱:۱–۴، با تکیه بر تحقیقات تاریخی، اثر را به عنوان اثری متعلق به ژانر تاریخ به خوانندگان معرفی کرده است. درباره بهترین شیوه برخورد با نوشته‌های لوقا اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی مورخان لوقا را بسیار دقیق می‌دانند، در حالی که دیگران رویکرد انتقادی‌تری اتخاذ می‌کنند. ویلیام میچل رمزی، باستان‌شناس، بر اساس توصیفات دقیق لوقا از شهرک‌ها، شهرها و جزایر و همچنین نام‌گذاری صحیح عناوین رسمی مختلف، نوشت: «لوقا مورخی تراز اول است؛ نه تنها اظهارات او در مورد حقایق قابل اعتماد است... [بلکه] باید در کنار بزرگترین مورخان قرار گیرد.» ادوارد ماسگریو بلیک‌لاک، استاد ادبیات کلاسیک در دانشگاه آکلند، نوشت: «از نظر دقت در جزئیات و بازآفرینی فضا، لوقا در واقع در کنار توسیدید قرار می‌گیرد. این تلاش‌های باستان‌شناسی بود که برای نخستین بار حقیقت را آشکار کرد.» کالین همر، دانشور عهد جدید، پیشرفت‌های متعددی در درک ماهیت تاریخی و دقت نوشته‌های لوقا داشته است. در دوران مدرن، صلاحیت لوقا به عنوان یک مورخ، بسته به دیدگاه پیشینی فرد نسبت به ماوراءالطبیعه مورد تردید قرار می‌گیرد. از آنجایی که مورخان پس از عصر روشنگری با طبیعت‌گرایی روش‌شناختی کار می‌کنند، چنین مورخانی روایتی را که امور ماوراءالطبیعه و خارق‌العاده مانند فرشتگان، شیاطین و غیره را نقل می‌کند، به عنوان یک منبع تاریخی مشکل‌ساز می‌بینند. مارک آلن پاول ادعا می‌کند که «تردید وجود دارد که آیا نوشتن تاریخ هرگز هدف لوقا بوده است یا خیر. لوقا برای بشارت دادن، متقاعد کردن و تفسیر کردن نوشت؛ او برای حفظ سوابق برای آیندگان ننوشت. آگاهی از این موضوع، برای بسیاری، آخرین میخ بر تابوت لوقا به عنوان مورخ بوده است.» رابرت ام. گرنت خاطرنشان کرده است که اگرچه لوقا خود را در سنت تاریخی می‌دید، اما کار او حاوی تعدادی احتمالات آماری ناممکن است، مانند جمعیت قابل توجهی که پطرس قدیس در اعمال ۴:۴ خطاب قرار داد. او همچنین به دشواری‌های گاه‌شماری اشاره کرده است که به موجب آن لوقا «به تئوداس و یهودای جلیلی با ترتیب اشتباه اشاره می‌کند، در حالی که تئوداس در واقع حدود یک دهه پس از سخنان گمالائیل شورش کرد (۵:۳۶–۳۷)»، اگرچه وضعیت این گزارش به عنوان یک دشواری گاه‌شماری به شدت مورد مناقشه است. | ## بخش 3: لوقا | گفته می‌شود که او تصاویری از مریم عذرا و کودک کشیده است، به‌ویژه شمایل هودگیتریا در قسطنطنیه (که اکنون مفقود شده است). از سده یازدهم، تعدادی از تصاویر نقاشی شده به عنوان آثار دست‌نویس او مورد احترام قرار گرفتند، از جمله مدونای سیاه چستوخووا، مدونای ولادیمیر و ماریا آددوکاتا. همچنین گفته می‌شد که او پرتره قدیسان پطرس و پولس را کشیده و یک کتاب انجیل را با چرخه‌ای کامل از مینیاتورها تذهیب کرده است. در اواخر قرون وسطی، صنف لوقای قدیس در بسیاری از شهرهای اروپا، به‌ویژه فلاندر، نقاشان را گرد هم آورده و از آن‌ها حمایت می‌کردند. آکادمی سن لوکا در رم، در طول سده شانزدهم در بسیاری از شهرهای دیگر اروپا مورد تقلید قرار گرفت. این سنت که لوقا شمایل‌های مریم و عیسی را نقاشی کرده است، به‌ویژه در کلیسای ارتدکس شرقی رایج بوده است. این سنت همچنین مورد حمایت مسیحیان مار توما در هند است که ادعا می‌کنند هنوز یکی از شمایل‌های تئوتوکوس را که لوقای قدیس نقاشی کرده و توماس رسول به هند آورده است، در اختیار دارند. اوسپنسکی، منتقد هنری، می‌نویسد که شمایل‌های منسوب به قلم لوقای تبشیری دارای ویژگی کاملاً بیزانسی هستند که تنها در سده‌های پنجم و ششم به‌طور کامل تثبیت شد. گاهی اوقات فقط نماد نشان داده می‌شود، به‌ویژه زمانی که در ترکیبی از نمادهای هر چهار تبشیری باشد. «لوقای قدیس با گاو، که یک حیوان قربانی است، تداعی می‌شود زیرا انجیل او بر ماهیت قربانی خدمت مسیح تأکید دارد و با زکریا در حال انجام وظایف کاهنی‌اش آغاز می‌شود.» تکریم ارتدکس شرقی کلیسای ارتدکس شرقی یاد لوقای قدیس، رسول از هفتاد شاگرد، تبشیری، همراه (همکار) پولس رسول مقدس، شهید والامقام، پزشک و اولین نقاش شمایل را در چندین روز جشن گرامی می‌دارد. ۲۰ ژوئن - انتقال بقایا و جامه‌های رسولان لوقا، اندریاس و توما، الیسع نبی و لازاروس شهید ایرانی که در حدود سال ۹۶۰، در زمان امپراتور رومانوس یکم (۹۱۹–۹۴۴) در صومعه سنت آگوستا یافته شد، به کلیسای حواریون مقدس در قسطنطنیه در دوران کنستانتین هفتم (حدود ۹۵۶–۹۷۰) توسط اسقف اعظم پولیئوکتوس قسطنطنیه (۹۵۶–۹۷۰). ۱۰ سپتامبر - جشن رسولان از هفتاد شاگرد: ناتانائیل، لوقای تبشیری، کلمنت ساردیس یا کلمنت رم و آپلس هراکلیون. ۱۸ اکتبر - جشن لوقای رسول و تبشیری (گاه‌شماری میلادی) ۳۱ اکتبر - جشن لوقای رسول مقدس و تبشیری (گاه‌شماری ژولیانی) همچنین جشن‌های متغیری وجود دارد که در آن‌ها یاد لوقا گرامی داشته می‌شود: سیناکسیس تمام قدیسان آخایا - تعطیلات متغیر در یکشنبه قبل از جشن سنت اندرو (۳۰ نوامبر). ارتدکس خاوری کلیسای ارتدکس قبطی سالگرد شهادت لوقا را در ۲۲ بابه (تقویم قبطی) گرامی می‌دارد. بقایا ظاهراً جوراژ برانکوویچ، دسپوت صربستان، بقایا را به قیمت ۳۰,۰۰۰ سکه طلا از سلطان عثمانی، مراد دوم خرید. پس از فتح بوسنی توسط عثمانی، آخرین ملکه این پادشاهی، مری (نوه جوراژ) که بقایا را به عنوان جهیزیه با خود از صربستان آورده بود، آن‌ها را به جمهوری ونیز فروخت. این امر باعث تحقیقات علمی روی بقایا در پادووا شد و از طریق شواهد تجربی متعدد (تحلیل‌های باستان‌شناسی مقبره در تبس و ذخیره‌گاه بقایا در پادووا، آنالیزهای آناتومیک بقایا، تاریخ‌گذاری رادیوکربن و مقایسه با جمجمه منسوب به این تبشیری که در پراگ قرار دارد) تأیید شد که این‌ها بقایای فردی از تبار سوری است که بین سال‌های ۷۲ تا ۴۱۶ میلادی درگذشته است. اسقف پادووا سپس دنده‌ای از لوقای قدیس را که نزدیک‌ترین دنده به قلب او بود، به متروپولیت ایرونیموس تحویل داد تا در آرامگاهش در تبس نگهداری شود. بدین ترتیب، بقایای لوقای قدیس به شرح زیر تقسیم شده است: بدن، در صومعه سنت جاستینا در پادووا؛ جمجمه، در کلیسای جامع سنت ویتوس در پراگ؛ یک دنده، در آرامگاه او در کلیسای مقدس لوقای تبشیری در تبس. | ## جمع‌بندی | اگرچه حاشیه خطای زیادی وجود دارد، اما آن مرد احتمالاً در سال ۳۰۰ میلادی زندگی می‌کرده است.