موضوع مقاله: دوست‌محمد خان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دوست‌محمد خان | مقدمه: امیر دوست‌محمد خان بارکزَی، ملقب به امیرالمومنین و امیرِ کبیر (زاده ۲۳ دسامبر ۱۷۹۳ – درگذشته ۹ ژوئن ۱۸۶۳)، بنیان‌گذار سلسلهٔ بارکزَی و یکی از تاثیرگذارترین حاکمان افغانستان در قرن نوزدهم بود. | ## بخش 1: دوست‌محمد خان | دوست‌محمد خان به دلیل مقاومت در برابر سلطه‌طلبی انگلیس در جنگ اول افغان و انگلیس و تلاش برای یکپارچه‌سازی قلمرو افغانستان، در تاریخ این کشور جایگاه ویژه‌ای دارد. او نخستین حاکم از دودمان بارکزَی بود که به جای لقب «شاه»، عنوان رسمی «امیر» (امیرالمؤمنین) را برای خود برگزید. وی سرانجام پس از فتح هرات و تثبیت حاکمیت خود بر بیشتر مناطق افغانستان امروزی، در سال ۱۸۶۳ درگذشت. تولد و خانواده دوست محمدخان در ۲۳ دسامبر ۱۷۹۳ میلادی در یک خانواده بانفوذ در قندهار، در زمان سلطنت درانی، به دنیا آمد. سلطنت اول در آغاز حکومت وی، در مارس ۱۸۲۳، افغان‌ها در نبرد نوشهرا، دشت پیشاور را به رانجیت سینگ، رهبر ارتش سیک‌ها، باختند. خاندان مصاحب با برادر بزرگترش سلطان‌محمد خان ملقب به «طلایی» شروع به کار کردند، لقبی که به‌دلیل عشق او به لباس‌های زیبا به وی داده شده بود. برادر بزرگتر وی، رئیس طایفه بارکزَی؛ فتح‌خان، نقش مهمی در رساندن محمودشاه درانی به حاکمیت افغانستان در سال ۱۸۰۰ میلادی و بازگرداندن وی به سلطنت در سال ۱۸۰۹ داشت. دوست‌محمد برادر بزرگتر خود و سپس صدراعظم کابل وزیر فتح خان را در جنگ آتوک علیه سیک‌های مهاجم همراهی کرد. محمود شاه با ترور وی در سال ۱۸۱۸ خدمات فتح‌خان را جبران کرد و این کار باعث خشم طایفه بارکزَی شد. پس از یک درگیری خونین، محمودشاه همه قلمروی خود به جز هرات را از دست داد و بقیه قلمروهای او بین برادران فتح‌خان تقسیم شد. غزنی به دوست محمدخان رسید، و او در سال ۱۸۲۶ میلادی کابل، ثروتمندترین استان افغانستان را به آن اضافه‌کرد. او در پشت دیوارهای قندهار از دوست‌محمد خان شکست خورد، اما رانجیت سینگ فرصت را غنیمت شمرد و پیشاور را الحاق‌کرد. دوست‌محمد، پسرش اکبرخان را برای شکست دادن سیک‌ها در جنگ جمرود در سال ۱۸۳۷ فرستاد. نفوذ اروپایی‌ها در افغانستان در تقاطع منافع امپراتوری‌های بریتانیا، روسیه و به میزان کمتری از منافع امپراتوری دوم فرانسه، مانور سیاسی لازم بود. او با رد درخواست‌های روسیه، سعی در ایجاد اتحاد با انگلیس داشت و در سال ۱۸۳۷ میلادی از الکساندر برنز در کابل استقبال کرد. | ## بخش 2: دوست‌محمد خان | اما برنز نتوانست بر فرماندار کل هند، لرد اوکلند چیره شود تا به پیشرفت‌های امیر واکنش نشان دهد. دوست محمد موظف شد تلاش برای بازیابی پیشاور را کنار بگذارد و سیاست خارجی خود را تحت هدایت انگلیس قرار دهد. وی با تجدید روابط با روسیه به این عمل واکنش نشان داد و در سال ۱۸۳۸ لرد اوکلند سپاهیان انگلیس را علیه وی به حرکت درآورد. برای توجیه این طرح لرد اوکلند، بیانیه سیملا را در اکتبر ۱۸۳۸ منتشر کرد و دلایل لازم برای مداخلهٔ بریتانیا در افغانستان را مطرح‌کرد. اسارت در سال ۱۸۳۵ میلادی، دوست محمدخان، جوانترین و پرانرژی‌ترین عضو خاندان بارکزَی، که در سال ۱۸۲۵ سلسله بارکزَی را جایگزین درانی کرد و به امیر کابل تبدیل شده بود، با تهدید به بازیابی پیشاور تا گردنه خیبر پیشروی کرد. در سال ۱۸۳۶ هاری سینگ نالوا، ژنرال سیک که به همراه شاهزاده ناو نهال سینگ از مرز محافظت می‌کرد، برای دفاع از گذرگاه زنجیره ای از قلعه‌ها ساخت، از جمله یکی در جمرود در انتهای شرقی گذرگاه خیبر. در آغاز سال ۱۸۳۷، شاهزاده ناو نهال سینگ به لاهور بازگشت و ازدواج کرد و مهاراجه و دربار او مشغول آماده‌سازی عروسی شدند. دوست محمدخان ۲۵۰۰۰ نیروی قوی اعم از تعداد زیادی نیروی نامنظم محلی و مجهز به ۱۸ قبضه اسلحه سنگین را برای تسخیر جمرود فرستاد. افغان‌ها قلعه را محاصره کرده و آب آن را قطع کردند، در حالی که یک گروهان برای جلوگیری از هرگونه کمک از آن سو به قلعه سیک همسایه شبقادر اعزام شدند. ماهان سینگ میرپوری، فرمانده پادگان، مهاجمان را به مدت چهار روز در پشت دروازه نگه داشت و در همین حال موفق شد یک درخواست ناامیدانه برای کمک به هاری سینگ نالوا در پیشاور ارسال کند. در نبرد نهایی که در ۳۰ آوریل ۱۸۳۷ انجام شد، افغان‌ها شکست خوردند، اما هاری سینگ نالوا به شدت زخمی شد. در سال ۱۸۳۸ میلادی، با کمک و توافق سلطان سیک که با نایب‌السلطنه بریتانیایی لرد اوکلند به پیمان سه جانبه پیوست، دوست محمدخان در نوامبر سال ۱۸۳۹، به ماسوری تبعید شد. سلطنت دوم در نتیجهٔ عزم دولت انگلستان برای کنار گذاشتن تلاش برای مداخله در سیاست‌های داخلی افغانستان، او را آزاد کردند. دوست محمد در بازگشت از هند بریتانیا در کابل با استقبال روبرو شد و خود را برای برقراری مجدد اقتدار بر اساس قاطعیت تعیین کرد. با این حال، پس از شکست متحدان خود در گجرات در ۲۱ فوریهٔ ۱۸۴۹، وی طرح‌های خود را کنار گذاشت و نیروهای خود را به افغانستان بازگرداند. | ## بخش 3: دوست‌محمد خان | در سال ۱۸۵۰ میلادی بلخ را فتح کرد و در سال ۱۸۵۴، با تصرف قندهار بر قبایل جنوب افغانستان کنترل یافت. معاهده پیشاور (۱۸۵۵) در تاریخ ۳۰ مارس ۱۸۵۵، دوست‌محمد با انعقاد یک اتحاد تهاجمی و دفاعی با دولت انگلستان، به امضای سر جان لارنس، کمیساریای اصلی پنجاب، سیاست قبلی خود را تغییر داد. معاهده پیشاور (۱۸۵۷) در سال ۱۸۵۷ وی همراه با انگلیس به ایران قاجاری اعلان جنگ داد در ماه ژوئیه معاهده‌ای منعقد شد که به موجب آن ولایت هرات تحت فرمانروایی بارکزَی قرارگرفت. کارزارهای نظامی و نبردها امیر دوست‌محمدخان در طول دوران طولانی فعالیت نظامی و سیاسی خود، در نبردهای متعددی برای تثبیت قدرت سلسله بارکزَی، مقابله با تهدیدات خارجی و یکپارچه‌سازی افغانستان شرکت داشت: جنگ‌های داخلی افغانستان (۱۷۹۳–۱۸۲۳) نبرد نمله (۱۸۰۹): نبردی که منجر به شکست شاه شجاع و بازگشت شاه محمود درانی به تخت سلطنت شد. کارزار هرات (۱۸۱۸): درگیری‌های خونین که منجر به فروپاشی نهایی اقتدار سدوزایی‌ها و صعود بارکزَی‌ها گشت. جنگ‌های افغان و سیک نبرد اتک (۱۸۱۳): نخستین رویارویی بزرگ با امپراتوری سیک برای کنترل مناطق مرزی. توقف در گردنه خیبر (۱۸۳۴–۱۸۳۵): بن‌بست نظامی میان نیروهای امیر و ارتش رانجیت سینگ. نبرد جمرود (۱۸۳۷): نبردی که در آن نیروهای افغان موفق شدند هاری سینگ نالوا، ژنرال نامدار سیک، را به قتل برسانند. مقابله با شاه‌شجاع و متحدان لشکرکشی شجاع‌الملک (۱۸۳۴): شکست تلاش شاه‌شجاع برای بازپس‌گیری قندهار. نبرد جلال‌آباد (۱۸۳۴): بخشی از اولین کارزار نظامی دوست‌محمدخان برای تثبیت مرزهای شرقی. جنگ اول افغان و انگلیس و تبعید کارزار ترکستان افغان (۱۸۳۸–۱۸۳۹): تلاش برای تثبیت نفوذ در شمال پیش از تهاجم بریتانیا. کارزار پروان (۱۸۴۰): آخرین مقاومت نظامی امیر در برابر بریتانیا پیش از تسلیم شدن و تبعید به هند. یکپارچه‌سازی افغانستان (دوران دوم سلطنت) کارزار هزاره‌جات (۱۸۴۳): نخستین اقدام نظامی پس از بازگشت از تبعید برای تسلط بر مناطق مرکزی. کارزار هرات: آخرین نبرد بزرگ وی که منجر به تصرف کامل هرات و یکپارچگی قلمرو مدرن افغانستان شد. درگذشت با فتح هرات، او توانست پس از سال‌ها جبهه‌گیری‌های داخلی و دخالت‌های خارجی، تقریباً تمام قلمرو امروزی افغانستان را تحت یک پرچم واحد متحد کند. | ## جمع‌بندی | تنها چند روز پس از این پیروزی بزرگ در ۹ ژوئن ۱۸۶۳ در هرات درگذشت و پسرش شیرعلی‌خان جانشین وی شد.