موضوع مقاله: سامری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سامری | مقدمه: سامری یا السامری یکی از شخصیت‌های قرآن است که به گفته قرآن در زمان غیبت موسی در دوره سرگردانی بنی‌اسرائیل در بیابان، گوساله‌ای ساخت و بنی‌اسرائیل شروع به پرستش آن کردند. | ## بخش 1: سامری | این قصه شبیه به داستانی در سفر خروج در تورات است که در آن هارون در زمان غیبت موسی گوساله‌ای ساخت. سامری در قرآن در قرآن از شخصیت سامری و گمراه شدن بنی اسرائیل به دست او سه مرتبه به صورت صریح (طه: ۸۷،۸۵ و ۹۵) و چندین مرتبه به گونۀ غیر مستقیم (بقره: ۵۱-۵۴ ،۹۲-۹۳ ؛ نسا: ۱۵۳؛ اعراف: ۱۴۸-۱۵۳) سخن رفته است. بنا بر روایت قرآن (اعراف :۱۴۳، ۱۵۰، ۱۵۴) هنگامی که موسی برای دریافت لوح‌های الهی به میقات رفته بود، در نبود او قومش مورد امتحان خداوند قرار گرفت و سامری آنها را گمراه کرد (طه: ۸۵) از مقدار زیادی زیورآلات که توسط بنی اسرائیل که هم ایشان و هم خود او حامل آنها بودند، جسد گوساله ای را پدید آورد که صدایی شبیه بانگ گاو نیز بهره داشت؛ آنگاه به بنی اسرائیل گفت این خدای شما و خدای موسی است آغاز این گوساله پرستی در حالی است که هارون، برادر موسی، که در غیاب وی وظیفۀ هدایت و ولایتش بر مردم را کاملاً به جا آورد، به قوم موسی یادآوری کرد که خدای شما پروردگار جهانیان است و نه این گوساله؛ اما بنی اسرائیل از پذیرش حرف وی سرپیچیدند و بر کفر خود تا بازگشت موسی پا فشردند ( طه: ۹۰ و ۹۱) در همین حال به موسی وحی می‌شود که قومت را مورد آزمون قرار دادیم و سامری آنها را گمراه کرد؛ موسی با اسف و خشم بسیار در میان قوم خود حاضر شده، ضمن عتابی سخت، نعمت‌ها و منت هایی که خداوند بر ایشان ارزانی داشته را یادآور می‌شود. موسی علت این گمراه سازی را از سامری جویا می شود، پاسخ سامری آن است که من از چیزی آگاهی یافتم که دیگران از آن آگاه نبودند، مقداری از «اثر رسول» را برداشتم و با آن زیورها آمیختم و چنین گوساله ای را پدید آوردم و نفس من این چنین کاری را در نظرم آراست (طه: ۹۵ و ۹۶). موسی پس از هدایت دوبارۀ قومشْ موکداً خدای یگانه را یادآور شده، سامری را به عذابی سخت در دنیا و آخرت وعده می‌دهد و نهایتاً گوساله وی را می سوزاند و خاکسترش را به آب دریا می ریزد (طه: ۹۸؛ نیز نک طبری، ۱۳۲۸ه.ق: ۱۶، ۲۰۸؛ عیاشی، ۱۳۸۱ه.ق: ۵۱،۱؛ حدادی، ۱۳۹۰ه.ش: ۲۴۰) . پس از این رخداد بنی اسرائیل به درگاه خداوند توبه می کنند (اعراف: ۱۴۹) و خداوند نیز توبه شان را می پذیرد (بقره: ۵۴ ؛ اعراف: ۱۵۳؛ نسا: ۱۵۳). به هر روی اگر بپذیریم که چه مستقیماً خاک زیر پای خود جبرئیل و چه خاک زیر پای اسب او مورد استفادۀ سامری قرار گرفته باشد نتیجۀ یکسان این خواهد بود که این اثرْ روح بخش بوده است و موجب شده که آن گاو به صدا در آید [و یا جان بگیرد]. برخی گفته‌اند اصلاً این گاو موجودی جاندار نبوده است (با تکیه بر لفظ «جسد» که هرگز در معنای موجود زنده به کار نرفته؛ نک طباطبایی، ۱۳۸۳ه.ش: ۱۴، ۲۶۸و۲۷۳) بلکه به وسیلۀ لوله‌هایی که سامری در آن تعبیه کرده بود امکان ایجاد صدایی شبیه بانگ گاو در آن به وجود آمده بود (خزائلی، ۱۳۴۱ه.ش: ۳۳۸). گروهی دیگر با نظر به ترجمۀ پاره پاره کردن گاو (خواندمیر، ۱۳۳۳ه.ش: ۱، ۱۱۳ و ۱۱۴) در آیات پایانی داستان پنداشته اند که گاوِ منظور، حیوانی دارای گوشت و خون بوده است (همان: ۳۹۲) زیرا که سوزاندن طلا چندان معنایی ندارد (کاشانی: ۱۳۴۱ه.ش: ۶، ۲۲) و صدای آن را بانک گاو زنده انگاشته‌اند. در مجموع با نگاهی به پیشینۀ آیین [بتِ] گاو پرستی در میان مصریان وقت و همچنین تعلیل‌های تفاسیر احتمال آنکه بنی اسرائیلیان ( که تعدادشان را هشت هزار (ثعلبی،۱۴۱۰ه.ق: ۱، ۱۹۴)، دوازده هزار (طبری ۱۳۶۷ه.ش: ۳۸۸،۲) و پانزده هزار نفر (همان جا) نوشته‌اند) به پرستش بتِ گوساله ای پرداخته باشند بیشتر است (مکارم شیرازی، ۱۳۶۲ه.ش: ۱۳، ۲۸۸ ؛ قرشی، ۱۳۵۳ه.ش: ۳، ۳۲۲). ج) واکنش موسی موسی پس از بازگشت از طور و مشاهدۀ وضعیت به وجود آمده توسط سامری ابتدا قصد داشت او را بکشد اما به فرمان خداوند از قتل وی چشم پوشید (امام صادق علت به قتل نرساندن سامری را سخاوت وی دانسته‌اند (کلینی، ۱۴۳۴ه.ق: ۴ ،۴۱ ؛ ثعلبی، ۱۴۱۰ه.ق: ۶، ۲۵۶؛ اسفراینی، ۱۳۷۵ه.ق: ۳ ،۱۳۹۲) پس از آنکه موسی علت این گمراه سازی را از سامری پرسید و از وی سوال کرد: [ای سامری] چه چیز تو را به این عمل واداشت؟ (طه: ۹۵؛ دربارۀ ترجمۀ فوق رک طباطبایی، ۱۳۸۳ه.ش: ۱۴، ۲۷۲) صراحتاً پاسخ پیروی از نفس (صدر حاج سید جوادی،۱۳۸۱ه.ش: ۹، ۳۶) را عرضه داشت؛ لذا جرمش محرز شد و موسی اقدام به مجازاتش کرد. وی را از میان اجتماع مردمان طرد کرد آن هم مشروط به شرایط زیر: هیچ کس حق برقراری ارتباط، لمس، خرید و فروش، مکالمه، هم نشینی و ... را با سامری و برعکس نخواهد داشت؛ این همه در حالی است که روایات دیگری نیز در بیان نوع این واکنش نوشته شده است. | ## بخش 2: سامری | مثلا: برخی گفته‌اند به دنبال نفرین موسی سامری به مرض عِقام دچار شد و به این واسطه به احدی نزدیک نمی‌شد (کاشانی، ۱۳۴۱ه.ق: ۶ ،۲۲) بعضی دیگر گفته‌اند که دچار جذام یا وسواس مفرط شد، به گونه‌ای که دائماً از مردم می‌گریخت و فریاد لامِساسَ! سامری در ادب فارسی مسلماً نظر به تأثر عمیق ادبیات فارسی از قرآن، بازتاب یکی از داستان‌های مهم این کتاب در این عرصه امری بدیهی است. در ادبیات فارسی نماد سامری عموماً دالّ بر مضامینی چون: جادوگری و ساحری (با بیشترین بسامد)، فریبایی، طرد شدگی، شکست خوردگی برابر قهر و مکر خداوند و ... _ آلوسی، محمد بن عبدالله ( ۱۴۱۵ه.ق) ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، ضبطه و صححه علی عبدالباری عطیه، بیروت ، دارالکتب العلمیه. _ انوری، اوحدالدین محمد بن محمد( ۱۳۳۷ه.ش)، دیوان انوری، به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر . _ ثعلبی، ابواسحاق احمد ( ۱۴۱۰ه.ق)، الکشف و البیان، دراسة ابی محمد بن عاشور؛ مراجعه نظیر الساعدی، بیروت، دار احیاء التراث العربی . _ حافظ، شمس الدین محمد ( ۱۳۶۲ه.ش) ، دیوان حافظ، تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، تهران، خوارزمی . حدادی، احمد بن محمد ( ۱۳۹۰ه.ش)، معانی کتاب الله تعالی و تفسیره المنیر، با مقدمه محمد عمادی حائری، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی . _ خاقانی، افضل الدین بدیل بن علی( ۱۳۳۸ه.ش )، دیوان خاقانی، به کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران، زوار . _ خواجو، کمال الدین ابوالعطا محمود بن علی( ۱۳۶۹ه.ش)، دیوان خواجو کرمانی، به اهتمام و تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران، پاژنگ . _ خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین ( ۱۳۳۳ه.ش )، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، با مقدمه جلال الدین همایی، تهران، خیام . _ دهخدا، علی اکبر و دیگران(۱۳۲۵-۱۳۵۲ه.ش)، لغت نامه، تهران، سازمان لغت نامه دهخدا _ رامین، علی و دیگران ( ۱۳۸۹ه.ش )، دانشنامه دانش گستر، تهران، موسسه علمی فرهنگی دانش گستر . _ سعدی، مشرف الدین مصلح بن عبدالله ( ۱۳۸۵ه.ش)، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران، سخن . _ سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم ( ۱۳۸۸ه.ش)، دیوان سنایی، به سعی و اهتمام مدرس رضوی، تهران، سنایی . | ## بخش 3: سامری | _ صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران ( ۱۳۸۱ه.ش )، دایرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی . _ طباطبایی، سید محمدحسین ( ۱۳۸۳ه.ش)، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی . _ طبری، ابوجعفر محمدبن جریر ( ۱۳۲۸ه.ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه . _ طبری، ابوجعفر محمدبن جریر ( ۱۳۶۷ه.ش)،ترجمه تفسیر طبری، ترجمه شده توسط عده ای از علمای ماوراءالنهر، تهران، توس . _ عطار، فرید الدین ابوحامد محمد (۱۳۸۶ه.ش)، اسرارنامه، مقدمه تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن . _ عیاشی، محمد بن مسعود ( ۱۳۸۲ه.ق)، کتاب التفسیر، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة الاسلامیه . _ فخر رازی، محمد بن عمر ( ۱۴۰۱ه.ق)، تفسیر الفخر رازی المشتهر بتفسیر الکبیر و مفاتیح الغیب، بیروت، بی نا . _ قمی، علی بن ابراهیم ( ۱۴۰۴ه.ق )، تفسیر القمی، مقدمه و تصحیح سید طیب موسوی جزایری، قم، بی نا . کاشانی، ملا فتح الله (۱۳۴۱ه.ق)، منهج‌الصادقین فی الزام المخالفین، تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران، کتابفروشی اسلامیه . _ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۳۰ه.ق)، الکافی، تحقیق مرکز بحوث دارالحدیث قسم احیا التراث، قم، دارالحدیث . _ معزی، ابوعبدالله محمد بن عبدالملک ( ۱۳۱۸ه.ش )، دیوان امیر معزی، به سعی و اهتمام عباس اقبال، تهران، کتابفروشی اسلامیه . _ مولوی، جلال الدین محمد ( ۱۹۲۵م )، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد الین نیکلسون، مجموعه اوقاف گیب . _ ناصر خسرو، ابن حارث القبادیانی ( ۱۳۵۷ه.ش)، دیوان ناصر خسرو، به اهتمام مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، موسسه مک گیل . | ## جمع‌بندی | منبع غیر حقیقی گروه وبگردی، باشگاه خبرنگاران جوان، گوساله سامری در ادب فارسی نماد چیست؟، ۳۱ /۲ /۱۳۹۸، .