موضوع مقاله: گاه‌شمار تاریخ استان کرمانشاه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گاه‌شمار تاریخ استان کرمانشاه | مقدمه: پیش از تاریخ پارینه سنگی (عصر شکارگران) (۱ میلیون تا ۷۰۰ هزار سال پیش) سکونت انسان راست‌قامت در دشت کرمانشاه (سنگ معدن).خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): کشف محوطۀ بزرگ دورۀ پارینه‌سنگی کهن در منطقۀ سنگ معدن کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۸ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۹ آبان ۱۴۰۰.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): جزئیاتی از یک کشف مهم باستانی/ ردپای هوموارکتوس‌ها در کرمانشاه پیدا شد، نوشته‌شده در ۱۹ آبان ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۹ آبان ۱۴۰۰. | ## بخش 1: گاه‌شمار تاریخ استان کرمانشاه | (۱۲۰ تا ۴۰ هزار سال پیش) سکونت نئاندرتال‌ها در غار دو اشکفت، غار شکارچیان، پناهگاه باوه یوان در روستای یوان و غار وزمه.بیگلری، فریدون و سونیا شیدرنگ. ایران در دوران پارینه‌سنگی: عصر شکارگر- گردآوران، تاریخ و باستان‌شناسی ایران (به روایت موزه ملی ایران)، صص. ۳۳–۲۶، به کوشش: جبرئیل نوکنده و وینسنت ون ویلسترن، موزه ملی ایران، تهران (۴۰ تا ۲۰ هزار سال پیش) سکونت انسان مدرن دوره پارینه سنگی جدید در غار مرخرل، پناهگاه ورواسی و غار ملاورد.شیدرنگ، سونیا ۱۳۹۸، زاگرس در دوره پارینه سنگی جدید، بنیاد ایران‌شناسی، تهران. (۲۰ تا ۱۲ هزار سال پیش) سکونت انسان مدرن دوره فراپارینه سنگی در غار مرخرل و پناهگاه ورواسی. نوسنگی (عصر روستانشینان و کشاورزان) (۸ تا ۱۰ هزار سال پیش) زندگی انسان‌های دوران نوسنگی در تپه چیا جانی، تپه گنج‌دره، تپه سرآب، تپه آسیاب، تپه قزانچی و تپه شیخی‌آباد.Darabi, H. عصر مفرغ و عصر آهن (عصر حکومت‌های اولیه و آغاز نگارش) (۵ هزار سال پیش) پیدایش شهرنشینی در گودین‌تپه.کایلر یانگ. گزارش کاوش‌های گودین‌تپه، ترجمه: مجید وهرام، مجله بررسی‌های تاریخی، سال سوم، شماره ۳. دوران تاریخی هزاره اول قبل از میلاد (۸۵۵ ق م) تأسیس کنفدراسیون قبایل الیپی در کرمانشاه کنونی به رهبری کوتل. (۷۱۶ ق م) تبدیل کنفدراسیون قبایل الیپی به پادشاهی و انتخاب دالتا به عنوان پادشاه الیپی. (۷۱۴ ق م) جنگ اول آشور و الیپی، در پی حملهٔ سارگون دوم به الیپی؛ و متعاقباً پذیرفتن پرداخت خراج به سارگون دوم از سوی دالتا. (۷۱۴ ق م) لنین حاکم شهر هوباهنا در پادشاهی الیپی، پنج استان غرب و شمال غربی الیپی را متحد کرد و علیه دالتا دست به شورش زد و پرداخت باج به سارگون را هم نپذیرفت. اما سارگون به الیپی حمله کرد و شورشیان را شکست داد، هوباهنا را ضمیمهٔ خاک آشور کرد، لنین خودکشی کرد، دالتا دوباره به پادشاهی رسید و به سارگون دوم باج پرداخت. (۷۰۸ ق م) مرگ دالتا، ایجاد هرج و مرج در کشور الیپی، و دومین حملهٔ آشور به الیپی. نیبه پسر دالتا به پادشاهی رسید، اما به جز نیسایی که پایتخت بود بقیهٔ خاک الیپی از دست رفت. (۶۷۴ ق م) کیمری‌ها به رهبری سانداک شاترو به کشور الیپی حمله کردند، نیبه کشته شد، کشور الیپی سقوط کرد، اما ضمیمهٔ خاک کیمری‌ها نشد، بلکه تجزیه شد و میان چند قدرت تقسیم شد. (به روایتی) قرن دوم قبل از میلاد (۱۴۸ ق م) ساخت مجسمه هرکول در نزدیک سنگ نبشته بیستون. قرن اول میلادی (۴۱–۴۵ م) ساخت نقشی از گودرز دوم معروف به کتیبه گودرز بر دامنه کوه بیستون. قرن ششم میلادی (۵۹۱–۶۲۸ م) بنای تاق بزرگ در تاق بستان در زمان خسرو پرویز پس از اسلام قرن هفتم میلادی (۶۳۷ م) سپاه اسلام در نبرد جلولا پیروز شد و تسخیر مناطق کردنشین آغاز شد. (۶۳۷ م تا ۶۴۰ م) در پی حمله اعراب به امپراتوری ساسانی در نبردی به فرماندهی هاشم بن عتبه و جریر بن عبدالله بجلی، شهرهای خانقین، بندنیجین (مندلی)، قصر شیرین، حلوان و کرمانشاه به دست اعراب مسلمان تسخیر شدند.عظیمی، کیومرث. (۶۷۸ م) قیام مردم کرد منطقهٔ حلوان (سرپل ذهاب کنونی) و سرکوب آنان توسط حکومت مختار ثقفی.اطلس فرهنگی ایران: پیشینۀ تاریخی استان کرمانشاه؛ بازدید در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۴. قرن نهم میلادی (۸۰۴ م) حضور هارون‌الرشید در کرمانشاه.پایگاه جامع تاریخ: حضور هارون‌الرشید در کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. قرن دهم میلادی (۹۲۱ م) مسعر ابن مهلهل از کاخ‌های باستانی شاهان ایران در کرمانشاه دیدن کرد و شرح ویران کردن آن توسط اعراب را نوشته‌است. (۹۳۱ م) رفتن لشکری دیلمی به کرمانشاه به‌همراه هارون بن غریب پس از شکست هارون از مرداویج زیاری.پایگاه جامع تاریخ: رفتن لشکری دیلمی به کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۹۴۱ م) تصرف مناطق وسیعی از کرمانشاه شامل دینور تا حلوان، توسط ابوعلی محتاج و الحاق این مناطق به قلمروی حکومت سامانیانابن اثیر، عزالدین، الکامل، بیروت، ۱۴۰۲ق، ۸/فهرست؛ ۸/۳۸۸. (۹۵۰ م) تصرف کرمانشاه به دست سبکتکین حاجب فرماندۀ سپاه احمد معزالدوله دیلمی.پایگاه جامع تاریخ: تصرف کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۹۵۰ م) تصرف کرمانشاه به دست منصور بن قراتکین فرماندۀ سپاه نوح بن نصر سامانی.پایگاه جامع تاریخ: تصرف کرمانشاه به‌دست منصور بن قراتکین؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۹۵۶ م) شهر قصر شیرین در اثر زلزله تخریب شد.نگاهی به شهرهای باستانی سرپل ذهاب، قصر شیرین، حلوان و دینور، نوشته‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۶؛ بازدید در ۲۸ آذر ۱۳۹۶. (۹۶۱ م) تأسیس حکومت کردزبان حسنویان از سوی ابوالفوارس حسنویه به مرکزیت سرماج (۹۹۷ م) آغاز حکومت شمس‌الدوله دیلمی در کرمانشاه پس از وفات فخرالدوله دیلمی.پایگاه جامع تاریخ: آغاز حکومت شمس‌الدوله دیلمی در کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. قرن یازدهم میلادی (۱۰۰۶ م) آغاز درگیری میان حکومت حسنویان و طایفهٔ کرد بنی عیاران (۱۰۰۷ م) زلزله‌ای مهیب، شهر دینور و تمام روستاهای حومهٔ آن را تخریب کرد. (۱۰۴۶ م) مهلهل ابن محمد عناز از طایفهٔ کرد بنی عیاران شهر کرمانشاه را فتح کرد.پایگاه جامع تاریخ: تصرف کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۱۰۴۷ م) حملهٔ ابراهیم اینال سلجوقی به حسنویان و نابودی کامل حکومت کُرد حسنویان. (۱۱۴۹ م) زلزله بقایای شهر سرپل ذهاب را نیز ویران کرد.خبرگاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرمانشاه بر روی گسل‌های زلزله‌خیز و جوان زاگرس قرار دارد، نوشته‌شده در ۱۸ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۲۰ بهمن ۱۳۹۶. (۱۱۷۲ م) تا (۱۱۷۳ م) ترکمن‌های اوغوز از قبیلهٔ ایوا، به شهر دینور حمله و آن را غارت کردند. قرن سیزدهم میلادی (۱۲۵۷ م) هولاکوخان بنیان‌گذار حکومت ایلخانیان در لشکرکشی‌اش از همدان به بغداد، شهر کرمانشاه را تخریب و ساکنانش را قتل‌عام می‌کند. دوران رکود کرمانشاه آغاز می‌شود چنان‌که در ۱۳۴۰ میلادی حمدالله مستوفی آن را روستایی کوچک توصیف می‌کند.دانشنامه ایرانیکا: تاریخ کرمانشاه از غلبه عرب‌ها تا ۱۹۵۳ میلادی، نوشتهٔ جان کالمارد، نوشته‌شده در ١١ مارس ۲۰۱۵؛ بازدید در ۱۶ فوریه ۲۰۱۶. (۱۲۷۰ م) تولد سلطان سهاک در برزنجه در کردستان عثمانی که در یارسان آغاز مرحلهٔ حقیقت به‌ شمار می‌آید. قرن هیجدهم میلادی (۱۷۲۳ م) اکتبر: حمله نیروهای امپراتوری عثمانی به فرماندهی حسن پاشا حاکم گرجی‌تبار بغداد به کرمانشاه، به دنبال سقوط حکومت پادشاهی صفویه؛ عبدالباقی‌خان زنگنه حاکم کرمانشاه عقب‌نشینی می‌کند و کرمانشاه توسط عثمانی‌ها تسخیر می‌شود.تیموری، ابراهیم، تاریخ سیاسی ایران در دورهٔ قاجار، جلد یکم، تهران: نشر سخن، چاپ یکم: ۱۳۹۲، ص ۱۳۸. | ## بخش 2: گاه‌شمار تاریخ استان کرمانشاه | (۱۷۲۷ م) اشرف افغان (در ۱۷۲۶) نیروهای عثمانی را در نزدیکی همدان شکست داده و از پیشروی بازمی‌دارد، اما برای آنکه عثمانی‌ها وی را به عنوان پادشاه به رسمیت بشناسند بخش‌های زیادی را به عثمانی‌ها واگذار می‌کند. در این ماجرا روستاهای کردنشین زیادی عمدتاْ در شرق استان کنونی کرمانشاه از سکنه خالی می‌شوند. (۱۷۳۰ م) پایان اشغال کرمانشاه توسط عثمانی‌ها با حملهٔ نادر که در آن زمان هنوز نائب السلطنه بود، هم‌زمان با دفع اشغال افغان‌ها.پایگاه اینترنتی سورۀ مهر، گاهشمار تاریخ کرمانشاه؛ بازدید در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۴. ابعاد این تخریب تا اندازه‌ای بود که تا نزدیک به ۱۰ سال شهری به نام کرمانشاه وجود نداشت و منطقهٔ کرمانشاه نیز بدون حاکم‌نشین و حاکم بود.کشاورز، اردشیر، کرمانشاه ما به دورنمای قدیم شهر، در کرمانشاه، تهران: انستیتو فرهنگی کردستان، با همکاری مؤسسهٔ فرهنگی آراس هولیر، ۱۳۸۸، صص ۱۸۷–۱۸۲، ص ۱۸۴. (۱۷۶۲ م) منصوب شدن الله‌قلی‌خان زنگنه به حکومت کرمانشاه از سوی کریم‌خان زند، به عنوان نخستین حاکم منطقهٔ کرمانشاه پس از دوره‌ای ۱۰ ساله، و آغاز ساخت دوبارهٔ شهر کرمانشاه در درهٔ رود آبشوران. (۱۷۷۱ م) ساخت مسجد آقاشیخ هادی جلیلی، توسط شفیع‌خان زند در زمان پادشاهی «کریم‌خان زند». (۱۷۸۱ م) ساخت مسجد جامع شیعهٔ کرمانشاه، توسط علی‌خان زنگنه حاکم کرمانشاه در زمان پادشاهی «علی‌مرادخان زند». (۱۷۹۴ م) تولد سید براکه گوران در منطقهٔ دالاهو که آغاز مرحلهٔ جدیدی در یارسان به‌شمار می‌آید. او از کرمانشاه به عنوان یک پایگاه نظامی علیه دولت عثمانی استفاده کرد.خبرگزاری فارس بازدید در ۲۲ آوریل ۲۰۱۰ (۱۸۰۷ م) به گفتهٔ روسو کنسول فرانسه در بغداد، جمعیت شهر کرمانشاه در حدود ۱۶ تا ۱۸ هزار نفر بوده‌است.معرفی کتاب یهودیان کرمانشاه بازدید در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰ (۱۸۱۲ م) ورود سپاه قاجار به کرمانشاه در مسیر حرکت به سوی بغداد.پایگاه جامع تاریخ: ورود سپاه قاجار به کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۱۸۱۶ م) ۱۶ سپتامبر: یک پژوهشگر کمپانی هند شرقی به نام باکینگهام از کرمانشاه دیدن کرده و جمعیت آن را ۳۰۰۰۰ نفر معادل با نصف بغداد اعلام می‌کند.برومند سرخابی، هدایت الله، ۱۳۸۸، در جستجوی هویت شهری کرمانشاه، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، چاپ اول، ص۱۶۹. (۱۸۲۱ م) جاری شدن سیل نزدیک به یک پنجم نواحی مسکونی شهر کرمانشاه را نابود کرد.سلطانی، محمدعلی، احزاب سیاسی و انجمن‌های سری در کرمانشاه، از فراموشخانه تا خانهٔ سیاه: دوره‌های ۵–۱ انتخابات مجلس شورای ملی و فریادگران بر نظام دیکتاتوری از کرمانشاه؛ تهران: مؤسسهٔ فرهنگی نشر سها، جلد اول، چاپ یکم: ۱۳۷۸؛ ص ۱۵. محمدعلی میرزا دولتشاه حاکم «کرمانشاهان، خوزستان، بختیاری، بابان و جاف» فرماندهی نیروهای ایران را برعهده داشت. (۱۸۳۱ م شیوع طاعون در منطقهٔ کرمانشاه و نواحی مجاور آن تا بغداد.کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی ایران: رساله‌ای در تشریح واقعۀ هائلۀ طاعون سال ۱۲۴۶ هجری در کرمانشاه، نوشتۀ یکی از فضلای آن روزگار، به کوشش هادی مکارم، منتشرشده در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۳؛ بازدید در ۲۵ شهریور ۱۳۹۷. (۱۸۳۵ م تا ۱۸۳۷ م) آمدن هنری راولینسون به کرمانشاه به همراه بهرام میرزا برای خواندن متون میخی کتیبه‌های تاقبستان و بیستون.جکسن، ویلیامز، سفرنامه جکسون (ایران در گذشته و حال)، ترجمه منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای، تهران: خوارزمی، چاپ یکم: ۱۳۵۲، ص ۱۴۴. (۱۸۳۷ م) شورش مردم شهر کرمانشاه با همراهی دو ایل کلهر و گوران علیه بهرام میرزا معزالدوله حاکم وقت کرمانشاهان، و به دنبال آن عزل بهرام میرزا و انتصاب منوچهرخان معتمدالدوله گرجی به عنوان حاکم کرمانشاه در روز ۲۲ ژانویهٔ ۱۸۳۷.خدایاری، نعمت، نگین سبز زاگرس: گهواره؛ کرمانشاه: طاق‌بستان، چاپ یکم: ۱۳۹۱؛ ص ۱۲۴. (۱۸۴۱ م) شورش مردم یارسان کرند علیه حاجی‌خان شکی حاکم کرمانشاه و کشته شدن وی توسط مردم معترض.سپهر، میرزامحمدتقی، ۱۳۳۷، ناسخ التواریخ، به اهتمام جهانگیر قائم مقامی، تهران: امیرکبیر، چاپ اول. (۱۸۴۴ م تأسیس نخستین انجمن ادبی در تاریخ کرمانشاه، برای ترویج زبان فارسی، توسط میرزا محمد بیدل و حسینقلی‌خان سلطانی کلهر کرمانشاهی.شاکری، باقر: تذکرهٔ مختصر شعرای کرمانشاه و انجمن‌های ادبی و مطبوعات، کرمانشاه: چاپ سعادت، ۱۳۳۷، ص ۱۴۵. (۱۸۴۴ م تا ۱۸۴۷ م) بازگشت دوباره هنری راولینسون به کرمانشاه برای ادامه وتکمیل کار خواندن سنگ‌نوشته بیستون.جکسن، ویلیامز، سفرنامه جکسون (ایران در گذشته و حال)، ترجمه منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای، تهران: خوارزمی، چاپ یکم: ۱۳۵۲، ص ۲۰۸. (۱۸۴۷ م) با امضای عهدنامهٔ دوم ارزروم میان ایران و عثمانی، شهرهای سلیمانیه، خانقین، مندلی، نفتخانه، جلولا، بدره و … از کرمانشاه جدا شد.پایگاه خبری تابناک: سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران، نوشتۀ میرمهرداد میرسنجری؛ بازدید در ۲ سپتامبر ۲۰۱۴. (۱۸۴۸ م) مردم کرمانشاه بر محب‌علی‌خان ماکوئی حاکم کرمانشاه شوریدند و وی را از شهر بیرون کردند.شاهملکی، حسنعلی، ۱۳۹۰، سیری کوتاه در تاریخ کرمانشاه: از ابتدا تا قاجاریه، کرمانشاه: انتشارات کرمانشاه، چاپ اول، ص۱۲۷. در گزارش چریکوف جمعیت شهر «تقریباً ۴۰ هزار نفر» و ساکنان آن «کردها و یهودیان» ذکر می‌شوند.برومند سرخابی، هدایت الله، ۱۳۸۸، در جستجوی هویت شهری کرمانشاه، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، چاپ اول، ص۲–۱۷۱. (۱۸۵۱ م) اعدام شاه تیمور بانیارانی در سبزه میدان کرمانشاه به فرمان امام‌قلی عمادالدوله.پایگاه جامع تاریخ: دستگیری و قتل تیمور در کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۱۸۵۷ م) قتل معصوم علیشاه توسط آقا محمدعلی بهبهانی در کرمانشاه.مکتب وحی: بیان داستان درویش کشی به فرمان بعضی از فقهاء توسط آیت‌الله انصاری همدانی بازدید در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۳ (۱۸۷۳ م) مرگ سید براکه در توت شامی در دالاهو. (۱۸۸۶ م) سرکوب جوانمیر چلبی همه‌وند در قصر شیرین.مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی مشترک ایران و عراق، جلد ۲۴، به کوشش صادق حسینی اشکوری، قم: مجمع ذخایر اسلامی، ۱۳۹۴؛ ص ۱۶۵. (۱۸۹۱ م) به قدرت رسیدن داودخان کلهر در ایل کلهر و برکناری طایفهٔ حاجی‌زادگان کلهر از قدرت در ایل کلهر.کلهر، محمد، مشروطه و بحران سیاسی کردستان، در مجلۀ زمانه، سال پنجم، امرداد ۱۳۸۵، شمارۀ ۴۷، ص۳۰. (۱۸۹۷ م) بنای دوباره تکیه معاون الملک به وسیلهٔ حسین خان معین الرعایا.تکیه معاون بازدید در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۰ (۱۸۹۹ م) بنیان‌گذاری نخستین مدارس نوین در شهر کرمانشاه به نام مدرسه اسلامیه و مدرسه محتشمیه توسط حسینعلی خان مهندس گوران.دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی(نسخه آزمایشی): کتابخانه‌های کرمانشاه بازدید در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۳ قرن بیستم میلادی (۱۹۰۱ م)آغاز سکونت در نفت‌شهر به دنبال امضای قرارداد دارسی میان مظفرالدین‌شاه و انگلستان و استخراج نفت در این منطقه.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): قصۀ آوارگی ۴۰ سالۀ مردمان این روستای «لوکس»!، نوشته‌شده در ٢۳ شهریور ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۳ شهریور ۱۳۹۹. (۱۹۰۴ م) بنیان‌گذاری مدرسه آلیانس کرمانشاه.مدارس آلیانس در ایران و اثر آن در مشروطیت وبگاه جاودان، بازدید در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰ (۱۹۰۵ م) تأسیس کنسولگری انگلستان در کرمانشاه. (۱۹۰۷ م) انتشار نخستین روزنامه رسمی در شهر کرمانشاه، با عنوان روزنامه بیستون به صاحب امتیازی ابوالقاسم لاهوتیشیریان، محمدحسین، تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه، کرمانشاه: اداه کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه، شورای پژوهشی، چاپ یکم، ۱۳۹۲، ص۳۹ و ص۶۹. (۱۹۱۱ م) تصرف کرمانشاه و کردستان توسط ابوالفتح میرزا سالارالدولۀ قاجار برادر محمدعلی‌شاه.پایگاه جامع تاریخ: تصرف کرمانشاه و کردستان توسط سالارالدوله قاجار؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۱۹۱۲ م) ترور سردار مشروطه خواه یارمحمدخان کرمانشاهی در بازار کرمانشاه.یارمحمد خان؛ نماد مشروطیت در کرمانشاه. ۱۴ امرداد ۱۳۹۲ (۱۹۱۳ م) امضای پروتکل قسطنطنیه و واگذاری ۷۰۰ مایل مربع از اراضی نقت‌خیز شمال و غرب قصر شیرین به حکومت عثمانی (موسوم به اراضی انتقالی)، و جدا شدن قطعی شهر خانقین و منطقهٔ دیاله از استان کرمانشاه.پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران: بررسی عهدنامه ۱۹۷۵ ایران و عراق، نوشته‌شده توسط اصغر جعفری ولدانی، به نقل از: ماهنامۀ اطلاعات سیاسی اقتصادی ،۱۳۸۷ ، شماره ۲۴۸ - ۲۴۷، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۷؛ بازدید در ۵ فروردین ۱۳۹۶. ۱۳۹۰، اوضاع سیاسی-اجتماعی همدان در جنگ جهان‌گیر اول، تهران: نشر کتابدار، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول؛ ص ۲۰۱. (۱۹۱۵ م) تأسیس دولت ایران آزاد در کرمانشاه توسط مشروطه خواهان مهاجر.کشاورز، اردشیر، کرمانشاهان در جنگ جهانی اول، کرمانشاه: انتشارات تاق‌بستان، چاپ اول: ۱۳۸۲ (۱۹۱۶ م) تأسیس نخستین بیمارستان شهر کرمانشاه به نام بیمارستان وست‌مینستر. (۱۹۱۶ م) ۲۵ فوریه: اشغال کرمانشاه توسط ارتش روسیهٔ تزاری و متعاقب آن مهاجرت کمیتهٔ دفاع ملی به قصر شیرین.تاریخ ایران: اشغال کرمانشاه توسط روس ها؛ بازدید در ۲ دسامبر ۲۰۱۴. (۱۹۱۷ م) خروج نیروهای روسیهٔ تزاری به سبب وقوع انقلاب فوریه در این کشور و اشغال کرمانشاه به وسیله ارتش عثمانی. (۱۹۱۸ م) بمب‌باران مردم کرمانشاهی از ایل سنجابی توسط ارتش انگلستان در دشت حر، و کشته‌شدن نزدیک به ۵۰۰ نفر از مردم این ایل.دانشگاه هاروارد: پروژۀ تاریخ شفاهی ایران: مصاحبه با کریم سنجابی، نوشته‌شده در ۱۵ اکتبر ۱۹۸۳؛ ص ۱۲. (۱۹۱۹ م) تهیه دومین نقشه از شهر کرمانشاه، توسط نیروی عملیات بین‌النهرین برای امور نظامی. | ## بخش 3: گاه‌شمار تاریخ استان کرمانشاه | (۱۹۲۱ م) نافرمانی اکبر صارم‌الدوله والی کرمانشاه از دستور حکومت مرکزی پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹؛ متعاقب آن محمود پولادین به سمت حاکم نظامی کرمانشاه منصوب شدپایگاه جامع تاریخ: انتصاب محمود پولادین به سمت حاکم نظامی کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. و میان نیروهای دو طرف درگیری رخ داد و در نهایت صارم‌الدوله سرکوب و زندانی شد.پایگاه جامع تاریخ: درگیری ژاندارم‌ها با نیروهای اکبر صارم‌الدوله در کرمانشاه؛ بازدید در ۲۷ آبان ۱۴۰۳. (۱۹۲۲ م) بنیان‌گذاری نخستین مدرسه دخترانه در شهر کرمانشاه به نام مدرسه دولتی دوشیزگان عضدیه و متعاقب آن قتل سید حسین کزازی رئیس اداره معارف و فواید عامه کرمانشاه.راسخون: زندگینامه میرجلال الدین کزازی بازدید در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۳. (۱۹۲۳ م) حملهٔ ارتش ایران به منطقهٔ روانسر برای نابودسازی حکومت عباس خان سردار رشید اردلان.رزم آرا، علی، عملیات اورامان (پاییز و زمستان ۱۳۱۰ شمسی)، به کوشش کامبیز رزم آرا و کاوه بیات، تهران: پردیس دانش، شرکت نشر و پژوهش شیرازهٔ کتاب، چاپ اول: ۱۳۸۶، ص دوازده. (۱۹۲۹ م) نصب و آغاز به کار نخستین ژنراتور برق در کرمانشاه توسط هارون الیاهو.کشاورز، اردشیر، تاریخ صنعت برق غرب، کرمانشاه: طاقبستان، چاپ اول: ۱۳۸۷، ص۲۱. pp.270 (۱۹۳۱ م) حملهٔ ارتش ایران به منطقهٔ هورامان و نابودسازی اقتدار آخرین حاکم حکومت محلی سلاطین هورامان، جعفر سلطان هورامی.رزم آرا، علی، عملیات اورامان (پاییز و زمستان ۱۳۱۰ شمسی)، به کوشش کامبیز رزم آرا و کاوه بیات، تهران: پردیس دانش، شرکت نشر و پژوهش شیرازهٔ کتاب، چاپ اول: ۱۳۸۶، ص هقت. (۱۹۳۵ م) احداث اولین خیابان در شهر کرمانشاه، خیابان سپه (مدرس کنونی).خبرگزاری کردپرس: بازار سنتی کرمانشاه به روایت استاد اردشیر کشاورز (۱۹۳۸ م) ۹ ژانویه: به موجب قانون تقسیمات کشوری، ایران به ۱۰ استان تقسیم شد. بر این اساس استان پنجم به مرکزیت شهر کرمانشاه تأسیس شد که شهرستان‌های ایلام، شاه‌آباد، کرمانشاهان (مرکز استان)، همدان و سنندج را در بر می‌گرفت. (۱۹۴۶ م) اول مه: تظاهرات کارگران کرمانشاه به مناسبت اول ماه مه روز جهانی کارگر مورد حملهٔ پلیس قرار گرفت. ۱۴ کارگر کشته و ۱۲۰ کارگر نیز زخمی شدند.پیک هفته: باقر مؤمنی با شتاب به ۸۰ رسید، ناصر مهاجر؛ بازدید در ۲۵ مارس ۲۰۱۷. (۱۹۵۵ م) شورش مردم جاف جوانرود علیه حکومت محمدرضا پهلوی.روزنامۀ شرق: قیام عشیرۀ جوانرود در کرمانشاه، عیسی پژمان؛ بازدید در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. (۱۹۵۷ م) ۱۳ دسامبر: زلزله‌ای به قدرت ۶/۸ ریشتر به مرکزیت فارسینج در سنقر و کلیایی، شرق استان کرمانشاه را لرزاند. (۱۹۵۸ م) افتتاح نخستین فرستندهٔ رادیویی در کرمانشاه.پایگاه اینترنتی کوردیپدیا: رادیۆی کرماشان (به کردی سورانی)؛ بازدید در ۱۸ مارس ۲۰۱۵. (۱۹۶۰ م) تأسیس رادیو کردی کرمانشاه.آژانس خبررسانی کردستان: کردپا، رادیو کرمانشاه محل تولد و رشد و بالندگی بخشی بسیار مهم از تاریخ موسیقی کردی است؛ نوشته‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۴؛ ۱۸ ژانویه ۲۰۱۶. (۱۹۶۸ م) ساخت نخستین بخش از کوی ۶ بهمن(۲۲ بهمن کنونی) به عنوان مسکن کارکنان ساواک. (۱۹۶۸ م) جدا کردن شهرهای لک‌نشین استان کرمانشاه و ملحق کردن آن‌ها به فرمانداری جدیدالتأسیس لرستان[ref> همشهری استانی: استان‌ها از کی استان شدند؟، نوشته‌شده در ۵ مرداد ۱۳۹۳؛ بازدید در ۱۰ آوریل ۲۰۱۸. (که در سال ۱۹۶۱ به عنوان بخشی از استان خوزستان ایجاد شده‌بود) این شهرها بعداً در سال ۱۳۵۲ (۱۹۷۳ میلادی) با عنوان استان لرستان نام‌گذاری شدند.پایگاه خبری یافته: استانداران لرستان (از آغاز تا کنون)، نوشته‌شده در ۶ مرداد ۱۳۹۵؛ بازدید در ۱۰ آوریل ۲۰۱۸. (۱۹۷۱ م) افتتاح نخستین شهرک صنعتی غرب ایران با نام شهر صنعتی کرمانشاه.تاریخچه و وضعیت شهرک‌های صنعتی ایران، شرکت شهرک‌های صنعتی، ۱۳۶۴، ص ۳۵–۱۰. (۱۹۷۳ م) جدا کردن «فرمانداری کل همدان» شامل شهرستان‌های همدان، تویسرکان، ملایر، نهاوند، اسدآباد و بهار از استان کرمانشاه و نام‌گذاری آن‌ها با عنوان استان همدان.همشهری آنلاین: آشنایی با استان همدان، نوشته‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۰ آوریل ۲۰۱۸. (۱۹۷۳ م) تأسیس بیمارستان ۲۰۰ تختخوابی (طالقانی کنونی).دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کرمانشاه، مرکز آموزشی درمانی طالقانی؛ بازدید در ۲۳ ژانویهٔ ۲۰۱۶. (۱۹۷۴ م) ۷ آوریل: جدا کردن «فرمانداری کل ایلام» شامل شهرستان‌های ایلام، بدره، دهلران و مهران از استان کرمانشاه و نام‌گذاری آن‌ها با عنوان استان ایلام.معاونت آموزش دادگستری استان تهران: تبدیل فرمانداری کل ایلام به استان؛ بازدید در ۱۰ آوریل ۲۰۱۸.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): استان ایلام ۴۴ ساله شد، نوشته‌شده در ۱۸ فروردین ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۰ آوریل ۲۰۱۸. (۱۹۷۵ م) تأسیس پایگاه هوانیروز کرمانشاه به عنوان نخستین پایگاه هوانیروز در ایران. (۱۹۷۹ م) اعدام هرمز گرجی بیانی و ۱۰ نفر دیگر در کرمانشاه هم‌زمان با حمله به کردستان. (۱۹۸۰ م) تخریب کلی شهر قصرشیرین به همراه آثار تاریخی این شهر توسط ارتش بعث عراق. (۱۹۸۸ م) ۱۷ مارس: بمباران پناهگاه پارک شیرین در شهر کرمانشاه توسط ارتش بعث عراق، کشته شدن ۷۵ و مجروح شدن ۲۰۰ تن.خبرگزاری ایسنا؛ سالروز موشک‌باران و بمباران پارک شیرین کرمانشاه؛ بازدید در ۱۴ اوت ۲۰۱۵. (۱۹۸۸ م) بمب باران شیمیایی روستاهای زرده در دالاهو، نساردیره در گیلان غرب و چند روستای دیگر؛ کشته شدن ۲۷۵ و زخمی شدن ۱۱۴۶ تن در روستای زرده، کشته شدن ۴ نفر و زخمی شدن نزدیک به ۱۰۰۰ تن در نساردیره.پایگاه اینترنتی موزۀ صلح تهران، ۳۱ تیرماه سالروز فاجعۀ حملۀ شیمیایی به روستاهای زرده و دیره در غرب کشور، بازدید در ۲۵ آوریل ۲۰۱۴ میلادی. (۱۹۹۶ م) قتل ملامحمد ربیعی امام جمعهٔ اهل سنت کرمانشاه در قتل‌های زنجیره‌ای و شورش و اعتراضات سراسری در شهرهای کرمانشاه، پاوه، روانسر، جوانرود و کامیاران.پایگاه اینترنتی حزب کمونیست ایران (م-ل-م): درود بر مردم کرمانشاه، پاوه، روانسر و جوانرود؛ بازدید در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴.پایگاه اینترنتی روز: خطیب جمعه را کشتند گفتند سکته قلبی، گفتگوی فرشته قاضی با عایشه مفاخری همسر ملامحمد ربیعی؛ بازدید در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. قرن بیست و یکم میلادی (۲۰۰۲ م) ۲۵ آوریل: زلزله‌ای به قدرت ۵/۲ ریشتر منطقهٔ صحنه و دینور را لرزاند و خسارات جانی و مالی بسیاری به بار آورد. (۲۰۰۲ م) ۲۴ دسامبر: زلزله‌ای دیگر به قدرت ۵/۱ ریشتر منطقهٔ صحنه و دینور را لرزاند و خسارات جانی و مالی بسیاری به بار آورد. (۲۰۰۶ م) تأسیس بیمارستان ۵۱۵ تختخوابی امام رضا به عنوان بزرگترین و مجهزترین مرکز بهداشتی درمانی در غرب ایران.پورتال جامع گردشگری دولان، بیمارستان امام رضا (ع) استان کرمانشاه، نوشته‌شده در ۶ تیر ۱۳۹۴؛ بازدید در ۲۲ ژانویهٔ ۲۰۱۶. (۲۰۰۶ م) ثبت سنگ‌نبشته بیستون در میراث جهانی یونسکو.وبگاه میراث جهانی یونسکو بازدید در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۰ (۲۰۰۹ م) تأسیس تالار انتظار کرمانشاه به عنوان تالار شهر، مرکز همایش‌ها و تئاتر شهر کرمانشاه.همگردی، تالار انتظار کرمانشاه؛ بازدید در ۲۳ ژانویهٔ ۲۰۱۶. (۲۰۱۰ م) کرمانشاه و پالرمو در سیسیل ایتالیا شهرهای خواهر خوانده اعلام شدند.خبرگزاری پانا بازدید در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۰ (۲۰۱۰ م) کرمانشاه و شهر قاضی آنتپ در ترکیه شهرهای خواهر خوانده اعلام شدند. (۲۰۱۷ م) ۱۲ نوامبر: زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۷/۳ ریشتر بخش‌های وسیعی از استان کرمانشاه را لرزاند. این زمین لرزه در شهرستان‌های ثلاث باباجانی، سرپل ذهاب، قصر شیرین، دالاهو، جوانرود و گیلانغرب بخش‌های وسیعی را تخریب کرد و تلفات انسانی و خسارات زیادی به بار آورد. (۲۰۱۸ م) ۲۰ مارس: با تکمیل راه‌آهن ملایر-فیروزان-کرمانشاه، راه‌آهن کرمانشاه افتتاح شده و شهر کرمانشاه به شبکهٔ ریلی ایران متصل شد.خبرگزاری میزان: راه‌آهن کرمانشاه افتتاح شد، نوشته‌شده در ۲۹ اسفند ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۱ آوریل ۲۰۱۸. | ## جمع‌بندی | (۲۰۲۱ م) ثبت منظر فرهنگی هورامان در میراث جهانی یونسکو.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): «هورامان» ثبت جهانی شد، نوشته‌شده در ۵ مرداد ۱۴۰۰ بازدید در ۱۹ مرداد ۱۴۰۰.