موضوع مقاله: فیصل یکم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فیصل یکم | مقدمه: فیصل بن حسین بن علی الهاشمی (به عربی: فیصل الأول بن الحسین بن علی الهاشمی؛ ۲۰ مه ۱۸۸۵ – ۸ سپتامبر ۱۹۳۳) ملقب به ملک فیصل یکم از ۲۳ اوت ۱۹۲۱ تا زمان مرگش در سال ۱۹۳۳ اولین پادشاه عراق از سلسله هاشمی عراق بود. | ## بخش 1: فیصل یکم | او یکی از اعضای دودمان هاشمی و یکی از رهبران شورش بزرگ اعراب در طول جنگ جهانی اول بود. او از مارس تا ژوئیه ۱۹۲۰ به عنوان پادشاه پادشاهی عربی سوریه خدمت کرد تا اینکه توسط فرانسوی‌ها اخراج شد. فیصل، سومین پسر حسین بن علی، امیر اعظم و شریف مکه، در مکه به دنیا آمد و در استانبول بزرگ شد. او از سال ۱۹۱۶ تا ۱۹۱۸، با کمک بریتانیا، نقش مهمی در شورش اعراب علیه امپراتوری عثمانی ایفا کرد. او به تشکیل یک دولت عربی در سوریه مستقر در دمشق کمک کرد و هیئت عربی را در کنفرانس صلح پاریس در سال ۱۹۱۹، رهبری کرد. در سال ۱۹۲۰، کنگره ملی سوریه، فیصل را به عنوان پادشاه اعلام کرد و ادعای فرانسه مبنی بر قیمومیت بر سوریه را رد کرد. در پاسخ، فرانسه چند ماه بعد به سوریه حمله کرد، پادشاهی را از بین برد و فیصل را مجبور به تبعید کرد. در اوت ۱۹۲۱، به دنبال تصمیم کنفرانس قاهره (۱۹۲۱)، انگلیسی‌ها فیصل را پادشاه پادشاهی جدید عراق اعلام کردند که توسط بریتانیا اداره می‌شد. فیصل در طول سلطنت خود، اتحاد بین سنی و شیعه را تقویت کرد تا وفاداری به پان عربیسم را در سراسر جهان عرب تشویق کند و پان عربیسم را در هدف ایجاد یک کشور عربی که شامل عراق، سوریه و بقیه هلال حاصلخیز باشد، ترویج دهد. در سال ۱۹۳۲ با پایان قیمومیت بریتانیا بر عراق و ورود این کشور به جامعه ملل، او ریاست استقلال عراق را برعهده داشت. فیصل در سال ۱۹۳۳ در برن سوئیس در سن ۴۸ سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت و پسر بزرگش غازی جانشین وی شد. اوایل زندگی فیصل در سال ۱۸۸۵ در مکه، امپراتوری عثمانی (در عربستان کنونی) به دنیا آمد. از چپ به راست: رستم حیدر، نوری سعید، شاهزاده فیصل (در پله پایین)، کاپیتان پیسانی (پشت سر فیصل)، توماس ادوارد لورنس، بردهٔ فیصل (نام نامعلوم)، کاپیتان تحسین قدری در ۲۳ اکتبر ۱۹۱۶ در الحمراء، فیصل با کاپیتان تی. لارنس می‌خواست به ایجاد یک کشور مستقل عربی کمک کند و به رهبری برای نیروهای هاشمی نیاز داشت. سه پاشا نمی‌خواستند هیچ گونه کنترلی بر امپراتوری عثمانی را با فیصل به اشتراک بگذارند، به همین دلیل فیصل به پدرش وفادار ماند. سرانجام فیصل متوجه شد که هدف واقعی عثمانی ایجاد تفرقه در نیروهای هاشمی و تضعیف آنهاست. لارنس در کتاب هفت رکن حکمت خود سعی کرد رفتار فیصل را مثبت نشان دهد و رفتار فریبکارانه او را کم‌اهمیت جلوه دهد تا تصویر فیصل را به عنوان متحدی وفادار که توسط بریتانیایی‌ها و فرانسوی‌ها به او خیانت شده است، حفظ کند. او استدلال کرد که فیصل قصد دارد بین جناح‌های ملی‌گرا و اسلام‌گرا در حزب اتحاد و ترقی (CUP) تفرقه بیندازد. پس از آنکه آلمان عملیات میشائیل را در ۲۱ مارس ۱۹۱۸ آغاز کرد و برای مدتی اوضاع را به شکست متفقین سوق داد، فیصل دوباره با جمال پاشا ارتباط گرفت و درخواست صلح کرد، مشروط بر اینکه به او اجازه داده شود به عنوان یک دست نشانده عثمانی بر سوریه حکومت کند. پس از یک محاصره ۳۰ ماهه، فیصل مدینه را فتح کرد، دفاع سازماندهی شده توسط فخری پاشا را شکست داد و شهر را غارت کرد. فیصل همچنین در طول جنگ جهانی اول با متفقین در فتح منطقه سوریه و تصرف دمشق در اکتبر ۱۹۱۸ همکاری کرد. پس از آن فیصل بخشی از دولت جدید عربی در دمشق شد که پس از تصرف آن شهر در سال ۱۹۱۸ تشکیل شد. با این حال، صحت آن کتاب، از جمله اهمیتی که نویسنده به سهم خود در جریان شورش داده است، مورد انتقاد برخی از مورخان از جمله دیوید فرامکین قرار گرفته است. سوریه بزرگ نیروهای بریتانیایی و عربی دمشق را در اکتبر ۱۹۱۸ تصرف کردند که پس از آن متارکه مودروس برقرار شد. | ## بخش 2: فیصل یکم | با پایان حکومت عثمانی در اکتبر، فیصل به تشکیل یک دولت عربی تحت حمایت بریتانیا در سوریه بزرگ تحت کنترل اعراب کمک کرد. در ۴ ژانویه ۱۹۱۹، امیر فیصل و حییم وایزمن، رئیس سازمان جهانی صهیونیسم، قرارداد فیصل-وایزمن برای همکاری اعراب و یهودیان را امضا کردند که در آن فیصل به‌طور مشروط اعلامیه بالفور را پذیرفت. فیصل امیدوار بود که نفوذ صهیونیست‌ها بر سیاست بریتانیا برای جلوگیری از طرح‌های فرانسه در سوریه کافی باشد، اما نفوذ صهیونیست‌ها نمی‌توانست با منافع فرانسه رقابت کند. در همان زمان، فیصل نتوانست همدردی قابل توجهی را در میان حامیان نخبه عرب خود برای ایده وطن یهودی در فلسطین جلب کند، حتی تحت حاکمیت سست اعراب. پس از تصمیمات اتخاذ شده در کنفرانس سن رمو، در ۱۳ مه ۱۹۲۰ ادموند آلنبی نامه‌ای از فیصل را به کابینه جنگ بریتانیا ارسال کرد که شامل مخالفت وی با پیشنهاد بالفور برای ایجاد سرزمینی برای یهودیان در فلسطین بود. در آوریل ۱۹۲۰، کنفرانس سن رمو کنترل سوریه و لبنان را به فرانسه اعطا کرد که نتیجه آن جنگ فرانسه و سوریه بود. در زمستان ۱۹۲۰، عراقی‌ها در جلسات اجتماعی در قهوه‌خانه‌ها و چادرها گرد هم می‌آمدند تا در مورد اینکه دولت جدید عراق باید چه شکلی از حکومت و رهبری داشته باشد، بحث می‌کردند. دولت بریتانیا که پس از جنگ جهانی اول، قیم و اشغال‌گر عراق بود، نگران ناآرامی در مستعمره خود بود. بریتانیا تصمیم گرفت از مدیریت مستقیم صرف نظر کند و در حالی که کنترل خود بر عراق را حفظ می‌کند، یک پادشاهی برای رهبری عراق ایجاد کند. طرح بریتانیا این بود: یک رهبر بومی به پادشاهی منسوب شود که در میان مردم عراق محبوبیت داشته باشد و در عین حال روابط نزدیک خود با دولت بریتانیا را حفظ کند. در مارس ۱۹۲۱ و در کنفرانس قاهره، انگلیسی‌ها به این نتیجه رسیدند که فیصل به دلیل نگرش آشتی جویانه اش نسبت به قدرت‌های بزرگ و بر اساس توصیه‌های تی. لورنس (که بیشتر با نام لورنس عربستان شناخته می‌شود) نامزد خوبی برای حکومت بر قیمومت بریتانیا بر عراق است. اما در سال ۱۹۲۱، تعداد کمی از مردم عراق می‌دانستند فیصل کیست یا حتی نام او را شنیده بودند. او با کمک مقامات انگلیسی از جمله گرترود بل، با موفقیت در میان اعراب عراق به مبارزات انتخاباتی پرداخت و حمایت مردمی اقلیت سنی را به دست آورد. از ۲۳ آوریل تا ۸ مه ۱۹۲۱، عراقی‌ها از جمله مهم‌ترین آنها نوری سعید پاشا تلگراف‌هایی را برای فیصل ارسال می‌کردند و او را به عنوان پادشاه احتمالی خود به عراق دعوت می‌کردند. در ۱۳ ژوئن ۱۹۲۱، فیصل به همراه چند تن از اشراف عراقی و سر کیناهان کورنوالیس، با کشتی آر.آی.ام. اس نورث بروک جده را به مقصد عراق ترک کرد و در ۲۳ ژوئن، برای اولین بار در بندر اصلی عراق یعنی بصره فرود آمد. در حالی که اکثر عراقی‌ها در تعداد و گروه‌های زیادی از او استقبال کردند، برخی از مردم به ویژه علمای نجف و همچنین عشایر جنوب عراق، از جمله سماوه، حس ناامیدی یا دشمنی با فیصل داشتند که وی را شوکه کرد. هنگامی که فیصل در ۲۶ ژوئن وارد بغداد شد، مورد استقبال گسترده بغدادی‌ها قرار گرفت. فردای آن روز، در سفر او به کاظمین، او از حرم امام کاظم زیارت کرد و مورد استقبال مردم قرار گرفت. فیصل در کنار کاندیداهای دیگری مانند سید محمد صدر و علی جودت ایوبی نامزد پادشاهی عراق شد. ولایات عثمانی معمولاً به نام پایتخت خود نامگذاری می‌شدند و به این ترتیب ولایت بصره در جنوب عراق بود. با توجه به این پیشینه، زمانی که فیصل تاج و تخت خود را به دست گرفت، هیچ حس ملی‌گرایی یا حتی هویت ملی عراقی وجود نداشت. از آنجا که عراق هنوز سرود ملی نداشت و تا سال ۱۹۳۲ اقدام به تنظیم سرود ملی نکرد، در این مدت سرود خدا پادشاه را حفظ کند به عنوان سرود خوانده می‌شد. | ## بخش 3: فیصل یکم | فیصل به خوبی می‌دانست پایگاه قدرت او در میان اعراب سنی عراق است که اقلیت قابل توجهی را تشکیل می‌دهند. در مقابل، اگر سوریه، لبنان و فلسطین در قلمرو او گنجانده می‌شدند، اعراب سنی اکثریت رعایای او را تشکیل می‌دادند و مسلمانان شیعه عرب و کردهای عراق را به اقلیت تبدیل می‌کردند. علاوه بر این، شیعیان عرب عراق در آن زمان به‌طور سنتی به ایران به عنوان رهبر نگاه می‌کردند و پان عربیسم ممکن بود سنی‌ها و شیعیان عرب را حول حس مشترک هویت عرب متحد کند. در عراق، اکثر اعراب، شیعه بودند که به دعوت شریف حسین برای پیوستن به شورش بزرگ اعراب پاسخی نداده بودند، زیرا شریف یک مسلمان سنی اهل حجاز به حساب می‌آمد و بنابراین، همین او را یک بیگانه مضاعف ساخت. شیعیان عراق به جای اینکه خشم عثمانی‌ها را به خاطر کمک به شریف حسین برانگیزند، شورش بزرگ اعراب را نادیده گرفتند. سیاست فیصل در برابر وطنیه («وطن‌پرستی» یا در این مورد عراقی بودن) با عرب بودن، کردها را که می‌ترسیدند جایی در عراق تحت سلطه اعراب (یعنی کشوری که عراقی بودن در آن برابر عرب بودن باشد) نداشته باشند، به حاشیه راند. این منجر به توجه و علاقه زیاد او به میدان نفتی موصل و طرح وی برای ساخت خط لوله نفت به بنادر مدیترانه شد که از نظر اقتصادی به عراق کمک می‌کرد. فیصل در طول سلطنت خود تلاش زیادی کرد تا ارتش عراق را به یک نیروی قدرتمند تبدیل کند. او برای رسیدن به این هدف تلاش کرد تا خدمت وظیفه عمومی را اجباری کند، اما شکست خورد. این اقدام به ویژه به دلیل فشار بریتانیا، تا حدی به دلیل محتاژ بودن او و عمدتاً به این دلیل بود که باور داشت فرانسوی‌ها علاقه‌مند به منصوب کردن یک هاشمی برای اداره سوریه هستند. در سال ۱۹۲۵، پس از قیام دروزی‌های سوریه، دولت فرانسه مشورت با فیصل در مورد مسائل سوریه را آغاز کرد. فرانسوی‌ها با فیصل مشورت کردند زیرا از موفقیت او به عنوان یک رهبر تحمیلی در عراق الهام گرفته بودند. همان‌طور که معلوم بود، فرانسوی‌ها فیصل را بازی می‌دادند، زیرا می‌خواستند به او این توهم دست بدهد که ممکن است به عنوان پادشاه سوریه بازگردانده شود تا او را از حمایت شورشیان سوری منصرف کنند، و هنگامی که شورش سوریه را سرکوب کردند، علاقه خود به داشتن حکومت هاشمی در سوریه را از دست دادند. فیصل پیمان ۱۹۳۰ انگلیس و عراق را مانعی بر سر راه دیدگاه‌های پان عرب خود می‌دانست، اگرچه این پیمان تا حدی استقلال سیاسی عراق را فراهم کرد. او می‌خواست مطمئن شود که این معاهده دارای تاریخ پایانی است، زیرا این معاهده سوریه و عراق را که اولی تحت کنترل فرانسه و دومی تحت کنترل بریتانیا بود، بیشتر تجزیه و تقسیم می‌کرد. این امر مانع از اتحاد بین دو منطقه عربی بزرگ شد که در برنامه پان عرب فیصل اهمیت داشتند. از قضا، ملی گرایان عرب در عراق دیدگاه مثبتی درمورد این معاهده داشتند، زیرا آنها آن را پیشرفتی می‌دانستند که بهتر از وضعیت اعراب در سوریه و فلسطین به نظر می‌رسید. طرح‌های فیصل برای ایجاد یک کشور بزرگ‌تر عراقی-سوری تحت رهبری او، مخالفت زیادی را از سوی ترکیه، که ترجیح داد با دو همسایه ضعیف به جای یک همسایه قوی برخورد کند، و نیز از سوی ملک فؤاد، پادشاه مصر و ابن سعود، که هر دو خود را رهبران برحق جهان عرب می‌دانستند، برانگیخت. هنگامی که نوری سعید در ماه مه ۱۹۳۱ از یمن بازدید کرد تا از امام یحیی حمیدالدین بپرسد آیا او علاقه‌مند پیوستن به «ائتلاف عربی» تحت رهبری فیصل هست؟، یحیی با نگاهی گیج پاسخ داد که هدف از «ائتلاف عربی» چیست و لطفاً معنای عبارت «عالم عرب» را که با آن ناآشنا بود، توضیح دهد. به همین دلیل، در طول سلطنت خود، تمام تلاش خود را کرد تا خود را در شناخت مسائل مختلف کشور جدید خود غرق کند. چند هفته پس از ورود وی به عراق، او توسط محمود شکری آلوسی مورد استقبال قرار گرفت و با چند تن از تحصیلکرده‌های عراقی دیدار کرد تا از دیدگاه‌ها و شرایط آنها مطلع شود. شاعر دیگری که فیصل از او پذیرایی کرد و بخشی از دربار سلطنتی او شد، محمود مهدی الجواهری بود که پس از آن که ساطع الحصری، ملی‌گرای عرب، او را به ایرانی بودن متهم کرد، به عضویت آن درآمد. گروه دیگری که فیصل بسیار از آنها حمایت می‌کرد، معلمان بودند، زیرا فیصل آنها را شخصیت‌های مهمی برای تشویق و پرورش اشخاص جامعه می‌دید. او با همراهی رستم حیدر به‌طور منظم از مدارس بغداد حتی مدارس مسیحی و یهودی بازدید می‌کرد و شرایط آنها را به عنوان بخشی از دستور کار خود بررسی می‌کرد. | ## جمع‌بندی | او با معلمان متعددی، اعم از زن و مرد، ملاقات کرد تا آنها را به کار تشویق کند، زیرا او کار معلمان را مهم‌تر از کار پادشاه یا وزیر می‌دانست.