موضوع مقاله: شهرستان استهبان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شهرستان استهبان | مقدمه: تقسیمات کشوری جمعیت این شهرستان بر طبق سرشماری سال ۱۳۹۵، برابر با ۶۸٬۸۵۰ نفر بوده است. | ## بخش 1: شهرستان استهبان | بخشمرکز بخشجمعیت بخش ۱۳۹۵نام دهستانمرکز دهستانجمعیت دهستان ۱۳۹۵شهرجمعیت شهر ۱۳۹۵مرکزیایج۴۶٬۱۶۶ نفرایجایج ۳٬۵۱۰ نفراستهبان ایج۳۶٬۴۱۰ نفر ۶٬۲۴۶ نفررونیزرونیز۲۲٬۶۴۸ نفررونیزرونیز سفلی۵٬۵۳۶ نفررونیز۵٬۷۵۰خیرماه فرخان۱۱٬۳۵۲ نفر تاریخچه شهرستان استهبان در تاریخ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۳۷ از شهرستان فسا جدا شد و مستقل گردید و شهر استهبان نیز از مرکزیت بخش به مرکزیت شهرستان ارتقا یافت. جغرافیا شهرستان استهبان از سرزمین‌های شرق استان فارس است که شرق آن به نی ریز، جنوب آن به کوه‌های تودج (توده) و غرب آن به دشت رونیز و شرق آن به کوه‌های ایج و نیریز و داراب محدود می‌شود و دارای جمعیت ۶۸۶۷۸۹ می‌باشد. استهبان شامل دو بخش مرکزی ایج و رونیز بوده و در زیر مجموعه آن سه دهستان که دهستان ایج، دهستان خیر و دهستان رونیز هستند قرار دارد. در حقیقت این منطقه دشتی است با ۱۷۶۷ متر ارتفاع از سطح دریا و ۲۶۵۲ کیلومتر مربع وسعت، که با این شرایط شهرستان استهبان در دشتی قرار دارد که توسط کوه‌ها احاطه شده است. از این شهر مدار ۲۹ درجه و ۸ دقیقه عرض شمالی و ۵۴ درجه و ۳ دقیقه طول شرقی می‌گذرد. جاده کوهستانی شرق شهرستان به طول ۳۵ کیلومتر عامل ارتباط آن با نیریز است، جاده غربی شهرستان به طرف شیراز از دشت‌های به هم پیوسته گرده و رونیز می‌گذرد؛ و در محدوده تنگ کرم به جاده شیراز–فسا می‌پیوندد. کوه‌های مرتفع، قسمت‌های غربی، جنوب غربی، جنوبی و تا حدودی شمال منطقه را فرا گرفته‌اند. رودخانه‌های این شهرستان فصلی اند و در اسفند و فروردین ماه سال‌های پر باران از ارتفاعات جنوبی مشرف به شهرستان سرچشمه گرفته و با گذشتن از غرب شهر به سوی شمال، روستاهای خیر جاری می‌شوند و در آنجا به دریاچه بختگان می‌ریزند. این چشمه سارها که در ارتفاعات جنوب غرب و غرب شهرستان (سلسله جبال تودج) قرار دارند در اصل سرقناتهایی هستند که از گذشته بسیار دور مورد بهره‌برداری اهالی منطقه بوده‌اند. در کتب قدیم آمده است که آب بستان‌ها و زراعت این شهر از چشمه‌های پازهری و قهری بوده که هر دو از جانب مغرب همه جا زیر درختان با ثمر جاری‌اند.حسن حسینی فسائی، فارسنامه ناصری، جلد دوم، ص ۱۲۵۵ آب و هوا حداکثر گرمای تابستان در این منطقه ۴۴ درجه و حداقل سرمای زمستان ۴ درجه زیر صفر است. متوسط باران سالانه بین ۲۵۰ تا ۴۵۰ میلی‌متر گزارش شده است.سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، جغرافیای استان فارس، ص ۱۵ تغییر ریزش برف و باران سالانه از خصلتهای طبیعی و کهن منطقه محسوب می‌شود. در چنین وضعی کم‌آبی تا فرارسیدن سال‌های پر باران تر سالی (خوش سالی) و به سال‌های کم باران، خشک سالی (بد سالی) می‌گویند. ق آب چشمه‌های قصبه اصطهبانات چنان کم شد که باغستانهایش خشک گردید و زمین این منطقه از گیاه خالی شد، در حالیکه پیش از این سال میوه‌های گوناگون این شهر به اندازه‌ای فراوان بود که در دیگر جای فارس نبود. اغلب شبانه روز هوا ابری و رعد و برق زیاد وجود داشته است، روزها پیوسته بارانی بوده و از باران شب عاشورا خرابی کلی ببار آمده به‌طوری که در شهر سیل چنان سنگین بوده که اطراف محلات آنجا را به کلی ویران کرده استسعیدی سیرجانی، وقایع اتفاقیه گزارش خفیه نویسان انگلیسی، تهران: انتشارات نوین، ۱۳۶۲ ص ۴۳۷ و ۴۶۰. شاید همین تفاوت آب و هوایی این منطقه بوده که باور افسانه مانندی را که خواندمیر در حبیب السیر بیان می‌کند موجب شده است وی در کتابش می‌نویسد: «در شبانکاره (شرق فارس شامل دارابگرد، ایگ و اصطهبانات و توابع آنها) چشمه‌ای است که در آنجا بقدر دو سه آسیاب آب بیرون می‌آید و مدت سی سال آب آن در جریان و سی سال دیگر انقطاع می‌یابد چنان‌که قطره‌ای آب در آن نتوان یافت»خواندمیر، حبیب السیر، چهار جلد، گردآوری عبدالحسین نوائی، تهران: بی تا، ۱۳۲۴ جلد چهارم، ص ۶۶۷ پوشش گیاهی و کشاورزی پوشش گیاهی این ناحیه اهمیت فراوان دارد زیرا جنگل‌های پراکنده آن درخت‌های متنوعی را در خود پرورش می‌دهند. درختان انجیر، بادام، بنه، ارژن، سرو کوهی، جرگه و… با درختچه‌های کوچک، طبیعت سرسبزی را برای این منطقه فراهم آورده‌اند. | ## بخش 2: شهرستان استهبان | علاوه بر انجیر باغداران استهبان به پرورش انواع درختان باغی از جمله انگور، بادام، انار، مرکبات و مقدار کمی سیب و گلابی و آلو سیاه می‌پردازند، باغات مرکبات روستای «رودبار» و باغات انار «خیروایج» نیز محصولات مطلوبی ارائه می‌دهند. مزارع شهرستان در شمال، شمال شرقی و شرق شهر قرار گرفته و هر یک روستا نیز بنا به شرایط طبیعی خود از مقداری زمین کشاورزی برخوردار است با توجه به شرایط مساعد جغرافیائی در این منطقه گندم، جو، پنبه، ذرت، حبوبات، زعفران، صیفی‌جات و سبزیجات به‌خوبی پرورش می‌یابند. حیات وحش در پوشش حیوانی این ناحیه می‌توان از حیوانات وحشی چون گرگ، شغال، روباه، بزکوهی، قوچ، میش و حیوانات اهلی چون گوسفند، بز، گاو، الاغ، و تعداد کمی اسب و استر نام برد. همچنین خزندگان، مار و سوسمارهای بزرگ و کوچک و از پرندگان وحشی و اهلی عقاب، کبک، تیهو، جغد، پرندگان کوچک و مرغ و ماکیان در این منطقه زندگی می‌کنند. امروزه تنوع پوشش حیوانی منطقه به واسطه شکار بی‌رویه در گذشته و عدم حمایت ارگان‌های مسئول در حفظ حیات وحش به حداقل رسیده است. زمین‌شناسی و معادن از لحاظ زمین‌شناسی خاک این ناحیه رسوبی و مخلوط با ماسه و آهک است که در دشت‌ها از مقدار ماسه کاسته می‌شود. با ورود به کوهستان‌ها از داخل کوهپایه‌های ابتدا ماسه‌های به سنگ‌های درشت و بعد به صخره‌های بزرگ تغییر شکل می‌یابد. در رودبار ایج معدن منگنز شناسایی شده ولی هنوز به مرحله بهره‌برداری و استخراج نرسیده است. معادن نفت نیز در ناحیه «دم تنگ» حدود ده کیلومتری غرب شهرستان» از مقادیر قابل توجهی نفت سبز برخوردارند و رگه‌های طلا نیز به مقدار کم در خاک‌های ناحیه رودبار یافت شده‌اند. معادن سنگ و گچ و آهک به وفور در منطقه استهبان پراکنده‌اند و مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند. خاک رس استهبان که بهترین خاک سرامیک منطقه است ندرتاً توسط صنعت گران سرامیک شهرستان استفاده می‌شود. کار شناخت معادن زیر زمینی و اکتشافات و استخراج آن‌ها در این منطقه بسیار کم صورت گرفته است. نام آوران و فرهنگوران صدر الدین اصطهباناتی که در زندگی و پیشرفت سعدی شیرازی نقش عمده ای داشته است. معین الشریعه اصطهباناتی (واعظ، شاعر و ادیب) وی صاحب کتاب گنج فقیر به سبک و سیاق گلستان سعدی می‌باشد. از نمونه‌های چاپ شده آن می‌توان به کتاب‌های ریاض العارفین، لطیفه غیبی و مقامات السالکین اشاره کرد و سایر تألیفات او عبارت است از: ریاض المؤمنین (شرح فارسی صحیفه سجادیه)، معراج الکمال، حل العقائد، تحفةالمؤمنین، اثبات عالم المثال، روضة الصالحین، حدیقة المؤمنین، فرح السالکین، اخلاق شاه محمدی، تذکره لطائف الخیال و کشف الکافی (شرح اصول کافی). در کتاب فارسنامه ناصری پس از سخنان محمد مؤمن جزائری شیرازی در وصف استادش آمده است که به دههٔ ۱۱۴۰ در اصطهبانات درگذشت و اکنون امامزاده پیرمراد استهبان آرامگاه وی است. | ## بخش 3: شهرستان استهبان | علی‌بن محمد، معروف به شیخ علی‌نقی اصطهباناتیبه‌صورت «علی‌نقی‌بن محمد اصطهباناتی»، «علی‌نقی فارسی اصطهباناتی»، «علی‌نقی اصطهباناتی اصفهانی» و «علی‌نقی شیرازی اصطهباناتی» نیز آورده شده است. و سی‌ویکمین قطب سلسله ذهبیه که این سلسله را از خراسان به فارس منتقل کرد و با تربیت سید قطب‌الدین محمد نیریزی ادامه این سلسله را در فارس تداوم بخشید. آیت الله محمدباقر اصطهباناتی ملقب به شهید رابع، فقیه، ادیب، ریاضی‌دان، مخترع و طبیب که از رهبران جنبش مشروطه در فارس بود. نظام‌العلما اصطهباناتی، ادیب، فقیه و از بزرگان و علمای سرشناس اواخر دوره قاجار و پهلوی اول آیت الله سید ابراهیم اصطهباناتی که ملقب به آقا میرزا آقا اصطهباناتی است. وی از مراجع و فقهای عالی‌رتبه شیعه بود که در سال ۱۳۳۷ هجری شمسی در نجف اشرف، دیده از جهان فروبست. حبیب‌الله آموزگار سیاستمدار، سناتور، روزنامه‌نگار، مفسر، مترجم و از رجال سیاسی و فرهنگی عصر پهلوی دکتر جمشید آموزگار (زادهٔ ۴ تیر ۱۳۰۲ استهبان – درگذشته در ۶ مهرماه ۱۳۹۵ در بتزدا) مهندس، اقتصاددان و دولتمرد ایرانی بود. پیشتر نیز، وزیر کار، کشاورزی، کشور، بهداری، کارشناس بانک جهانی (رئیس مجمع سالانه این بانک در سال ۱۳۴۶) وصندوق بین‌المللی پول و رئیس دوره‌ای اوپک بود. امیرمختار کریم‌پور شیرازی شاعرو روزنامه‌نگار مبارز و از همراهان دکتر محمد مصدق شمس اصطهباناتی شاعر شهیر فولکلوریک و آیینی آیت الله محمد حسن اصطهباناتی (استاد درس خارج از فقه مدرسه علمیه مروی تهران) دکتر علی شیخ الاسلامی چهره ماندگار، مؤلف، رئیس اسبق دانشکده ادبیات دانشگاه تهران دکتر علی محمد سجادی استاد ادبیات دانشگاه، پژوهشگر ادبیات میمنت ذوالقدر شاعر و پژوهشگر ادبی سید جعفر حجت کشفی استاد شهیر خط ثلت محمد مهاجر (زاده ۱۳۲۲خورشیدی) خوشنویس و از شاگردان بنام اساتید سید حسین میرخانی و عبدالله فرادی دکتر سید ضیا الدین تابعی چهره ماندگار پزشکی و متخصص، استاد دانشگاه علوم پزشکی شیراز، رئیس اسبق دانشگاه علوم پزشکی شیراز و از اعضای تیم پزشکی امام خمینی محمد سقایی نماینده چهار دوره مردم شهرستانهای استهبان و نی ریز در مجلس شورای اسلامی و مدیر کل اسبق راه و ترابری استان‌های یزد، فارس و مازندران پروفسور نظام‌الدین فقیه، معروف به پروفسور فقیه، دانشمند و متخصص برجسته علوم سیستم و سایبرنتیک و استاد نمونه کشوری که همچنین در ۸ خرداد ۱۳۹۱ (روز تأسیس دانشگاه تهران که روز بین‌الملل دانشگاه تهران نامگذاری گردیده) از سوی دانشگاه تهران طی مراسم بزرگداشت، به عنوان استاد موفق در سطح بین‌المللی معرفی و مورد تجلیل قرار گرفت. متأسفانه مدیران شهر به واسطه تصمیم نسنجیده‌ای که بسیاری از اهالی شهر با آن مخالف بودند به بهانهٔ ترس از سقوط بر سر عابرها درخت چنار را از خاک بیرون آورده و به خارج از شهر ابتدای جاده استهبان و شیراز دوراهی کمربندی و ورودی استهبان منتقل نمودند. در سال ۱۳۹۷ شهردار این شهر ان را به سرآسیاب منتقل نموده و در کنار این درخت در مورد قدمت و… آن نوشته‌اند چشمه قهری رودخانه رودبال آب چکه (آب چُک) استخر بوخوم (سلخ بوخو) استخر پایین (اِسِرّخِ پاین) استخر بالا (اِسِرّخِ بالا) استخر آب باریک کوه آب باریک چاه کج بِه چینو چاه کنده تنگ مرغک در یک کیلومتری شهررونیز با پوشش جنگلی و فضای سبز، محوطه مسجد سنگی ایج با پوشش جنگلی و آبشار، لای تاریک با آبشار و چشمه سار، سلطان شهباز و با پوشش جنگلی و آبشار و تنگ استهبان تفرجگاه بُدره در راه ایج با چشمه سار و درختان مرکبات بُک بُک زیستگاه پرندگان کمیاب. اب گرم روستای خیر دم تنگ غُلبند کوه تودج قلعه تاریخی دختر آتشکده زرتشتیان کِهل کل اکبر منطقه نمونه گردشگری رودبال معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان فارس ۴۶ روستای هدف گردشگری در فارس را نام برد که رودبال استهبان یکی از آنها است. سید موید محسن نژاد در گفت و گو با ایرنا افزود: هم اینک ۴۶ روستای هدف گردشگری دراین استان وجود داردکه هریک ازآنها دارای ویژگی‌های خاص تاریخی، طبیعی و گردشگری است. وی بیان کرد: روستاهایی از جمله روستای دوسیران ازتوابع شهرستان کازرون، روستای امامزاده بزم ازتوابع شهرستان بوانات، روستای دوان از توابع شهرستان کازرون، روستای کهنویه ازتوابع شهرستان لامرد، روستای دادین ازتوابع شهرستان کازرون، روستای دوبنه ازتوابع شهرستان سروستان، روستای آسپاس ازتوابع شهرستان اقلید، روستای ارژن ازتوابع شهرستان شیراز، روستای لایزنگان ازتوابع شهرستان داراب، روستای احمد محمودی ازتوابع شهرستان ممسنی، روستای سیمکان ازتوابع شهرستان بوانات، رودبال ازتوابع شهرستان استهبان، روستای رودبال ازتوابع شهرستان سپیدان، روستای پاقلعه ازتوابع شهرستان ممسنی، روستای بهرغان ازتوابع شهرستان سپیدان و روستای آتشکده ازتوابع شهرستان فیروزآباد از روستاهای هدف گردشگری فارس هستند براساس قانون روستایی که از جاذبه‌های تاریخی، طبیعی و فرهنگی برای بازدید یا اقامت گردشگران برخوردار است به عنوان روستای نمونه گردشگری شناخته می‌شود. فهرست این روستاها با پیشنهاد سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به تصویب هیئت وزیران می‌رسد. | ## جمع‌بندی | مراسم و رسومات سوگ سرور آزادگان (۱) مهم‌ترین مناسک مذهبی مردم استهبان، شعائر و مراسمی است که در ماه‌های محرم و صفر که ماه‌های سوگواری سرور آزادگان و سالار شهیدان یعنی حضرت امام حسین (ع)، امام سوم شیعیان است، برگزار می‌کنند..