موضوع مقاله: شیخ صفی‌الدین اردبیلی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شیخ صفی‌الدین اردبیلی | مقدمه: شیخ صفی‌الدین ابوالفتح اسحاق اردبیلی مشهور به شیخ صفی‌الدین اردبیلی (۶۵۰–۷۳۵ قمری) عارف و صوفی ایرانی بود که به عنوان نیای خاندان صفویان شناخته می‌شود. | ## بخش 1: شیخ صفی‌الدین اردبیلی | خاستگاه اجدادی وی به روستای رنگین در گیلان و سپس اسفرنجان در نزدیکی اردبیل بازمی‌گردد. پدر وی، امین‌الدین جبراییل، با وجود برخورداری از درآمد کشاورزی، زندگی انزواطلبانه‌ای داشت. صفی‌الدین در جوانی به تحصیل علوم دینی پرداخت و همزمان گرایش به عبادت و ریاضت پیدا کرد. وی زمان زیادی را در آرامگاه‌های اولیا می‌گذراند و به کوه سبلان — که در باورهای محلی مقدس شمرده می‌شد — سفر می‌کرد. صفی‌الدین در ۲۰ سالگی بنا به توصیه یکی از عارفان همعصر خود، عازم شیراز شد تا به محضر نجیب‌الدین بزغوش شیرازی از صوفیان مشهور آن دوره برسد. این سفر که از اردبیل آغاز شده بود، با توجه به شرایط سفر در سدهٔ هفتم هجری، بیش از دو ماه به طول انجامید. در سالهای پس از این واقعه، صفی‌الدین به دیدار مشایخ صوفیه در شیراز و نواحی اطراف پرداخت. در همین دوره، صفی‌الدین با شهرت تاج‌الدین ابراهیم گیلانی آشنا شد و تصمیم به ملاقات او گرفت. سفر بعدی او از فارس به گیلان با دشواری‌های متعددی همراه بود و گزارش‌هایی از بیماری صفی‌الدین در طول این سفر وجود دارد. در سالهای پایانی عمر زاهد گیلانی که با کاهش بینایی او همراه بود، صفی‌الدین مسئولیت‌های بیشتری در مدیریت خانقاه بر عهده گرفت. طریقت زاهدیه در طول این سال‌ها، پیوندهای خانوادگی بین صفی‌الدین و زاهد گیلانی با دو ازدواج متقابل تحکیم شد. صفی‌الدین با فاطمه، دختر زاهد، ازدواج کرد و در مقابل، دختر خود از همسر اولش را به عقد شمس‌الدین، پسر زاهد، درآورد. پس از این رویدادها، زاهد، صفی‌الدین را به عنوان جانشین خود انتخاب کرد و در سخنانی به او گفت: «من توانستم به عزلت و عبادت بپردازم، اما تو چنین نخواهی کرد. | ## بخش 2: شیخ صفی‌الدین اردبیلی | تو باید مسئولیت تربیت مریدان را بیش از پیش بپذیری و بر شمار آنان بیفزایی.» پس از درگذشت زاهد گیلانی، صفی‌الدین به رهبری طریقت زاهدیه رسید و تمامی دارایی‌ها و جایگاه معنوی او را به ارث برد. این میراث شامل رهبری یک طریقت صوفیانه با مریدان بسیار، اموال و موقوفات گسترده، و روابط نزدیک با مقامات حکومتی ایلخانان مغول بود. ایلخانان و درباریان آن‌ها به‌ویژه به تصوف ایرانی علاقه‌مند بودند و مشایخ صوفیه را مورد احترام قرار می‌دادند. صفی‌الدین سال‌ها پیش از مرگ زاهد، به نمایندگی از او با مریدان و شاگردان در مناطق مختلف در ارتباط بود؛ بنابراین، جانشینی او با مخالفت گسترده‌ای روبه‌رو نشد. با این حال، جمال‌الدین، پسر ارشد زاهد، از این انتخاب ناخشنود بود و در سال‌های نخست رهبری صفی‌الدین، به تحریکاتی علیه او دست زد. با این وجود، جایگاه و نفوذ صفی‌الدین به حدی بود که رهبری او را با تهدید جدی مواجه نکرد. از این پس، اردبیل جایگاه گیلان را در طریقت زاهدیه گرفت و مرکزیت این طریقت به آنجا انتقال یافت. اگرچه صفی‌الدین به شهر نیاکان خود که دوران کودکی و نوجوانی‌اش را در آن گذرانده بود، علاقه داشت، اما بازگشت به اردبیل اهدافی راهبردی را دنبال می‌کرد. اردبیل شهری کوچک بود که توجه چندانی را جلب نمی‌کرد و دسترسی به آن نیز دشوار بود. این شهر با کوه‌ها، جنگل‌ها و باتلاق‌های صعب‌العبور احاطه شده بود که امنیت طبیعی برای آن ایجاد می‌کرد. این انتخاب که در طریقت‌های صوفیانه مرسوم نبود، نظام انتقال رهبری از پدر به پسر را پایه‌گذاری کرد. بدین ترتیب رهبری طریقت در خاندان او موروثی شد و طریقت زاهدیه به «طریقت صفویه» معروف گردید. در آغاز بازگشت به اردبیل، صفی‌الدین تنها دارای زمین‌های محدودی از میراث پدری بود. | ## بخش 3: شیخ صفی‌الدین اردبیلی | اما با گسترش نفوذ طریقت، املاک بسیاری به خانقاه او وقف شد، به طوری که در زمان وفاتش، دارایی‌های او شامل بیش از بیست روستا بود. همچنین ارتباطات او با ایلخانان مغول و مقامات حکومتی، از جمله ابوسعید بهادرخان، موقعیت سیاسی طریقت را تقویت کرد. درآمدهای حاصل از موقوفات صرف حمایت از فقرا، صوفیان و گسترش شبکه‌های تبلیغی طریقت در مناطق مختلف ایران ایلخانی می‌شد. گفته می‌شود در اواخر عمرش در گفت‌وگویی با امیر چوپان ادعا کرد که شمار مریدانش از سپاهیان مغول بیشتر است و امیر چوپان این ادعا را تأیید نمود. او هم‌دوره با الجایتو ایلخان مغول می‌زیست و سلطان محمد خدابنده با او با احترام رفتار می‌کرد. روایتی نقل شده که هنگام تکمیل شهر سلطانیه، الجایتو از صفی‌الدین و علاءالدوله سمنانی دعوت کرد. وقتی صفی‌الدین از خوردن غذا خودداری کرد، الجایتو پرسید اگر غذا حرام بود، چرا علاءالدوله آن را خورد؟ در اواخر عمر، صفی‌الدین به دلیل ریاضت‌های شدید و پرهیزهای غذایی، سلامت خود را از دست داد. در زمان وفات، پسرش صدرالدین موسی در سفر بود و همسرش نیز چند هفته پس از او درگذشت. به گفته او: زرین‌کوب در ادامه می‌افزاید: در مقابل، احمد کسروی، تاریخ‌نگار معاصر، با استدلال‌های تاریخی، انتساب او را به سادات رد کرده است.صفی و تبارش، احمد کسروی. دوبیتی به زبان آذری از وی چندین دوبیتی به زبان آذری باقی مانده است در اینجا به چند مورد آن اشاره شده است: ثبت در تقویم رسمی ایران در جلسهٔ ۸۲۵اُم شورای عالی انقلاب فرهنگی، که به ریاست حسن روحانی برگزار شد، تصویب شد که روز ۴ مرداد در تقویم رسمی ایران به عنوان «روز بزرگداشت شیخ صفی‌الدین اردبیلی» ثبت شود. در مصوبهٔ این جلسه، بر نقش تاریخی صفویان در ترویج مذهب تشیع و ایجاد حکومتی متمرکز در ایران تأکید گردید. | ## جمع‌بندی | داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۸۵ تاریخ ایران از عهد باستان تا پایان سده هجدهم، پیگولووسکایا، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳.