موضوع مقاله: بازار وکیل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بازار وکیل | مقدمه: مجموعه بازار وکیل یا وکیل‌الرعایا یکی از مشهورترین بازارهای سنتی و تاریخی ایران است که از بازار قیصریه لار الگو برداری شده است. | ## بخش 1: بازار وکیل | این بازار که به فرمان کریم خان زند ساخته شده، اکنون در مرکز شهر شیراز (شرق میدان شهرداری) قرار گرفته است. بنای بازار وکیل از سال ۱۱۳۷ خورشیدی آغاز شد و تا سال ۱۱۵۶ توسعه و تکمیل آن به طول انجامید. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. گمان می‌رود شاه زند پس از دیدن بازار قدیمی لار (که قبل از دوران شاه عباس کبیر ساخته شده) طرح آن را در شیراز ریخته است. تمام کارهای بازرگانی، خرید و فروش کالاهای داخلی و خارجی و مبادلات پایاپای، صدور یا دریافت حوالجات و صرافی‌ها همگی در حجره‌های این بازار انجام می‌گرفته و در واقع بازار وکیل مانند قلب اقتصادی شیراز بوده است. بازار وکیل از دوران زندیه گسترش پیدا کرده و کسبه آن را مردم و بازرگانان شیراز تشکیل می‌دادند که نسل به نسل در این بازار مشغول به کار بوده‌اند و اکنون نیز حجره دارهایی هستند که این شغل و حجره را به ارث برده‌اند، نوادگان کسبه قدیمی بازار را می‌توان عمدتاً از فامیل آنها (داشتن شناسنامه و فامیل در زمان رضاشاه پهلوی اجباری شد) تشخیص داد. فامیل‌هایی همچون:پوست فروش، خورده فروش، سقط فروش، خز فروش و… بازار وکیل سازمانی داشته که بازرگانان می‌توانستند با اطمینان کامل کالاهای خود را در آن به امانت بسپارند و در موقع لازم از آن استفاده نمایند. فرصت‌الدوله شیرازی در آثار عجم دربارهٔ جایگاه و موقعیت این بازار چنین می‌نویسد: مصالح ساختمانی این بازارها گچ و آجر وآهک بوده که روی پایه‌هائی از تخته سنگ‌های تراشیده قرار گرفته است. سقف چهار سوق که از چهار طرف آن چهار بازار منشعب می‌شود بسیار بلند و با سبک ساختمانی دلپسندی بنا شده است. بخش‌های گوناگون این بازارها، بر پایه صنایعی که در آن انجام می‌گرفته بنام‌های ویژه خود خوانده می‌شوند مانند: بازار بزرگ که انواع کالاها در آن یافت می‌شد. | ## بخش 2: بازار وکیل | بازار بزازان، بازار بلور فروشان، بازار خیاط‌ها، بازار کلاهدوزها، بازار سراج‌ها و بازار شمشیرگرها. فرصت‌الدوله شیرازی همچنین می‌نویسد: بازار وکیل در هنگام امتداد خیابان زند از سوی شهرداری شکافته شده به گونه‌ای که امروز خیابان زند عمود بر آن و از نزدیک چهار سوق بازار می‌گذرد. همچنین ۷۴ دهانه تاق ضربی بازار با بلندای بیش از ۱۱ متر بلندتر از تاق سایر بازارهاست که البته هم اینک به علت خاکریزی کف بازار، ارتفاع طاق‌ها به ده متر تقلیل یافته است. این بازار که از نظر معماری دارای سه فضای جداگانه است، گذرگاه (برای گذر مشتریان)، حریم مغازه (به بلندای نزدیک به ۲ پله بالاتر از سطح زمین)، فضای مغازه (جایگاه فروش) است. هم چنین شامل دو راهروی شمالی - جنوبی و شرقی - غربی است که چون صلیبی یکدیگر را قطع کرده‌اند. این چهار سوق دارای طاق بزرگ ضربی محکمی است و در پای طاق نیز چند ترنج آجرکاری شده است. ضلع شمالی - جنوبی بازار از دروازه اصفهان شروع می‌شود و تا کوچه جنوبی سرای مشیر ادامه می‌یابد. در دو طرف این راسته هر قسمت ۴۱ جفت (۸۲ باب) مغازه وجود دارد که در جلو هر یک سکویی از قطعات سنگی بزرگ که بر روی آن، ترنج‌هایی برجسته کنده‌کاری شده است. در این بازار برای جلوگیری از نم و رطوبت، مغازه‌ها را نزدیک به یک متر فراتر از سطح زمین ساخته‌اند. راسته‌ها و خرده بازارها در شمال شرقی این راسته، چند کاروانسرای قدیمی به نام‌های روغنی، گمرک و احمدی ساخته شده است که در ورودی آن‌ها در درون بازار است. | ## بخش 3: بازار وکیل | در سال ۱۳۱۵ به علت گسترش خیابان زند ۱۱ حجره از حجره‌های این ضلع از بین رفته است. ضلع شرقی-غربی نیز دارای دو بخش است: بخش خاوری (شرقی) چهار سوق که آن را بازار علاقه‌بندان می‌نامند. این بخش دارای ۱۹ جفت مغازه است که هم اینک مرکز فرش است و مغازه‌های عطاری نیز در این قسمت یافت می‌شود. بخش باختری (غربی) چهارسوق که آن را بازار ترکش‌دوزها می‌نامند و دارای ۱۰ جفت مغازه است که هم اینک مرکز فروش فرش‌های ایرانی است. در بخش جنوبی چهارسوق در راستای بازار ترکش دوزها، بازار دیگری قرار دارد که مدخل آن در جلو سر در مسجد وکیل است و به بازار شمشیرگرها معروف است. درب ورودی کاروانسرای وکیل در این راسته قرار گرفته است امروزه این کاروانسرا به سرای فیل شهرت دارد. در قسمت شمالی بازار وکیل سه سرا وجود دارد به نام‌های سرای احمدی و سرای روغنی و سرای گمرک که در این بین سرای احمدی از آن دو متاخرتر می‌باشد ولی هر سه متعلق به مجموعه زندیه می‌باشند. در زیر چهار سوق، حوض بزرگی از سنگ مرمر قرار داشته که آب آن از آبراهی که از زیر بازار ترکش دوزها می‌گذشته، فراهم می‌شده است. این آبراه به صورت طاق ضربی است و از آجر و ساروج ساخته شده است و هم اینک نیز وجود دارد؛ اما حوض مرمرین به علت بالا آمدن کف بازار، از میان رفته است. | ## جمع‌بندی | همچنین دریچه‌ها و روزنه‌هایی به نام جامخانه یا هورنور در زیر سقف جاسازی شده بوده که هوا و نور کافی را به بازار می‌رسانند.