موضوع مقاله: میرزاده عشقی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # میرزاده عشقی | مقدمه: میرزاده عشقی (۲۰ آذر ۱۲۷۳ – ۱۲ تیر ۱۳۰۳)، با نام اصلی سیّد محمّدرضا کردستانی، شاعر، روزنامه‌نگار، نویسنده و نمایش‌نامه‌نویس ایرانی دورهٔ مشروطیت و مدیر نشریهٔ قرن بیستم بود که در دورهٔ نخست‌وزیری رضا خان ترور گشت. | ## بخش 1: میرزاده عشقی | عشقی از جمله مهم‌ترین شاعران عصر مشروطه به شمار می‌رود که از عنصر هویت ملی در جهت ایجاد انگیزه و آگاهی در تودهٔ مردم بهره می‌گرفت.رأی دیوان عالی تمیز دربارهٔ قتل میرزاده عشقی، گنجینه اسناد پاییز ۱۳۸۷: ص ۴۴ و ۴۵. زندگی میرزاده عشقی، با نام اصلی سیّد محمّدرضا کردستانی، در روز سه‌شنبه ۲۰ آذر ۱۲۷۳ خورشیدی (برابر با ۱۲ جمادی‌الثانی ۱۳۱۲ قمری و ۱۱ دسامبر ۱۸۹۴ میلادی)، در شهر همدان زاده شد. سال‌های کودکی خود را در مکتب‌خانه‌های «قروه» و از سن هفت سالگی به بعد در آموزشگاه‌های «الفت» و «آلیانس» همدان به دو زبان فارسی و فرانسوی تحصیل داشت و پیش از آنکه گواهی‌نامه از این مدرسه دریافت کند، در تجارت‌خانهٔ یک بازرگان فرانسوی به شغل مترجمی پرداخته و به زبان فرانسوی به طور کامل مسلط شد. بیش از سه ماه نگذشت که به همدان بازگشت و چهار ماه بعد از آن با پافشاری پدرش برای تحصیل عازم پایتخت شد؛ اما عشقی از تهران به رشت و بندر انزلی رهسپار و از آنجا به مرکز باز آمد. هنگامی که در همدان به سر می‌برد اوایل جنگ جهانی اول و به عبارت دیگر دوره کشمکش سیاست متفقین و دول متحده بود. عشقی به هواخواهی از عثمانی‌ها پرداخت و زمانی که چند هزار تن مهاجر ایرانی در عبور از غرب ایران به سوی استانبول می‌رفتند او هم به آن‌ها پیوست و همراه مهاجرین به آنجا رفت. این منظومه اثر مشاهدات او از ویرانه‌های طاق کسری در مدائن هنگام عبور از بغداد و موصل به استانبول بوده است. در کتاب میرزاده عشقی نوشتهٔ سولماز نراقی برای اولین بار نت‌های این اپرا منتشر شده است. نوروزی‌نامه را نیز در سال ۱۳۳۶ق پانزده روز پیش از رسیدن فصل بهار در استانبول سرود. او چند سال آخر عمرش را در تهران به سر برد و نمایش‌نامهٔ کفن سیاه را در باب روزگار زنان و حجاب آنان در قالب مسمط نوشت. عشقی گهگاه در روزنامه‌ها و مجله‌ها اشعار و مقاله‌هایی منتشر می‌ساخت که بیشتر جنبهٔ ملی و اجتماعی داشت. چندی هم شخصاً روزنامهٔ قرن بیستم را با قطع بزرگ در چهار صفحه منتشر می‌کرد که امتیازش به خود او تعلق داشت لیکن بیش از ۱۷ شماره انتشار نیافت. شعر و ادبیات میرزاده عشقی از جمله پیشگامان شعر نو شناخته می‌شود و از نخستین ادبای معاصر ایران است که به مقوله شعر نو توجه کرد و پیش از نیما یوشیج، اشعاری به سبک نو سرود. جالب توجه است که نخستین آثار نیما یوشیج برای نخستین‌بار در روزنامه قرن بیستم میرزاده عشقی چاپ شده است. عشقی یکی از شاعران با ذوق، خوش‌قریحه و حقیقت‌بین بود و در شعر سبک نوینی به وجود آورد. از کار‌های بزرگ عشقی در شعر، اینست که دو یا چند وزن شعری را به هم آمیخته و حال و احساسات طبیعی و جان‌دار را به هم گره زده است. | ## بخش 2: میرزاده عشقی | او به بسیاری از قید‌های قافیه‌آرایی قدیمی پشت پا زده، اصطلاحات جدید را در اشعارش به کار برده و شالوده‌ای تازه در شعر فارسی بنیان نهاده است. هرچند اشعارش، فراز و نشیب بسیار دارد و از لغزش‌های ادبی و لفظی خالی نیست، اما این لغزش‌ها از ارزش اشعار او نمی‌کاهد. صفت بارز سبک او کوشش در پروراندن موضوعات بدیع و تازه با حفظ موازین شعر فارسی است. شاید اشعار عشقی به علت عمر کوتاه شاعری‌اش هیچ‌گاه مجال پخته شدن پیدا نکردند، اما صراحت لهجه، نکته‌بینی و تحلیل بسیار فنی او در مورد تحولات سیاسی و اجتماعی دوره خودش بسیار مشهود است. زبان اشعار عشقی به زبان شفاهی عامه مردم نزدیک است و گاه برای بیان صحنه‌های پرشور و مهیج به اندازه کافی رسا نیست. شماره‌های اول و سوم این روزنامه به تاریخ‌های ۱۸ ذیقعده ۱۳۳۳ق و ۲۷ محرم ۱۳۳۴ق (۱۲۹۳ خورشیدی) خبر می‌دهند. روزنامه قرن بیستم که شماره‌های آن در سه سال و اندی به زحمت از بیست گذشت، بسیار نامنظم انتشار می‌یافت، خواننده چندانی نداشت و اگر فرضاً شهرتی هم داشت، مدیون نام خود عشقی بود. از جمله می‌توان به ارتباط میرزاده با انجمن نسوان وطنخواه و زنان آزادی‌خواهی همچون قمرالملوک وزیری اشاره کرد. برای مثال، به نوشته الیز ساناساریان در کتاب جنبش حقوق زنان در ایران، انجمن نسوان وطنخواه در اردیبهشت سال ۱۳۰۳، با کمک میرزاده عشقی تئاتری با مضمون دفاع از آزادی و رهایی زنان در پارک اتابک اجرا کرد. زبیده جهانگیری، دختر خوانده قمرالملوک وزیری، در کتاب خود با عنوان قمری که خورشید شد می‌نویسد: قمر به تشویق و دلگرمی‌های میرزاده عشقی و عارف قزوینی، در اجرای کنسرت‌های موسیقی‌اش در لاله زار مصمم می‌گردید و در برابر تهدیدهای مخالفان خود، از حمایت و پشتیبانی آن‌ها برخوردار بود. هروقت بیم آن می‌رفت که منصرف شود، دیداری با عشقی یا عارف تردیدش را برطرف می‌ساخت. میرزاده عشقی با بسیاری از روشنفکران، هنرمندان و ادبای زمان خود از جمله حسین بهزاد، نیما یوشیج و محمدتقی بهار روابط نزدیک و صمیمانه‌ای داشت. مخالفت با رضا خان میرزاده عشقی در ابتدا با محمدتقی بهار و سید حسن مدرس (از نمایندگان فراکسیون اقلیت در مجلس چهارم) مخالف بود و مطالب و اشعار تندی علیه آن دو نوشت؛ اما در جریان غائله جمهوریت که از دی ماه سال ۱۳۰۲ شروع شد، در پی مخالفت با رضا خان و جمهوری، با بهار و مدرس که آنان نیز از مخالفان وی و جمهوریت بودند، دست دوستی و اتحاد داد. پس از ترور عشقی، بهار طی نطق پیش از دستور خود در مجلس، به‌شدت به دولت وقت به واسطهٔ تعلل در دستگیری عاملان ترور عشقی حمله کرد و خواهان مجازات آنان شد. در آغاز زمزمهٔ جمهوریت، عشقی دوباره روزنامهٔ قرن بیستم را با قطع کوچک در هشت صفحه منتشر کرد که یک شماره بیشتر انتشار نیافت و بر اثر مخالفت، روزنامه‌اش توقیف شد و خود شاعر نیز در خانهٔ مسکونی‌اش جنب دروازهٔ دولت، سه راه سپهسالار، کوچه قطب‌الدوله هدف گلوله قرار گرفت. دو روز پیش از آن یکی از دوستانش (میر محسن خان) به طور اتفاقی، در اتاق محرمانهٔ اداره تامینات خبر «عشقی، محرمانه کشته شود» را شنیده بود.شورای گسترش زبان فارسی بامداد روز پنجشنبه ۱۲ تیر ۱۳۰۳، ساعت دو سه شب بود که دو نفر ناشناس پیرامون خانهٔ عشقی کشیک می‌کشیدند. | ## بخش 3: میرزاده عشقی | در حیاط باز شد و سه نفر بدون اجازه وارد خانهٔ عشقی شدند، عشقی از آن‌ها پرسید که چه کار دارند؟ آن‌ها جواب دادند که شب گذشته، شکایتی از سردار اکرم همدانی به منزل او داده اند که عشقی آن را به چاپ برساند و اکنون برای گرفتن جواب عریضه آمده اند. عشقی خندان تعارف کرده و می‌خواست برای پذیرایی آن‌ها را به اتاق ببرد و در حالی که با یکی از آنان صحبت‌کنان جلو می‌رفت، یکی از دو نفر، از عقب تیری به سوی او خالی کرد و بی‌درنگ هر سه نفر فرار کردند. همسایه‌ها به صدای تیر و فریاد عشقی جوان، سراسیمه از خانه بیرون ریختند و «محمد هرسینی» نوکر مخبرالدوله، قاتل را دستگیر کرد. به دلیل درد ناله می‌کرد و داد می‌زد که یا مرا از اینجا بیرون ببرید یا یک گلوله دیگر به من بزنید و آسوده‌ام بکنید. دانشمندان، دانش‌آموزان، کاسب‌کارها و اهالی محل طوق و علم بلند کرده و جنازهٔ شاعر جوان را در حالی که پیراهن خونین او روی تابوت بود برداشته و حرکت کردند. هر کس جنازه را می‌دید، می‌گریست و می‌گفت: تهران چنین سوگواری را یک بار دیگر نخواهد دید.سده میلاد میرزاده عشقی-هادی حائری (کورش)-نشر مرکز-۱۳۷۳-ص ۱۱۱ نمایندگان حزب اقلیت مجلس و مخالفان نخست‌وزیری رضا خان به سرعت ترحیم عشقی را به جایی برای اعتراض عمومی علیه موج به قدرت رسیدن او تبدیل کردند. این شعر معروف بر کنار سنگ قبر وی حک شده‌است: دو سال پس از قتل عشقی، دیوان عالی تمیز رأی بر برائت قاتل او ابوالقاسم بهمن داد. نمونهٔ اشعار از کار‌های بزرگ میزاده عشقی در شعر، این است که دو یا چند وزن شعری را به هم آمیخته و حال و احساسات طبیعی و جان‌دار را به هم گره زده است. او به بسیاری از قید‌های قافیه‌آرایی قدیمی پشت‌پا زده، اصطلاحات جدید را در اشعارش به کار برده و شالوده‌ای تازه در شعر فارسی بنیان نهاده است. عشقی در اشعار خود همواره برای عناصر ملی‌گرایی و وطن‌پرستی تأکید دارد و تلاش می‌کند از آن طریق به خوانندگان اشعارش آگاهی دهد. برای نمونه: اشعار «چه معامله باید کرد؟» و مستزاد «مجلس چهارم» که در توصیف نمایندگان دوره چهارم مجلس شورای ملی سروده شدند، از تندترین و مشهور‌ترین اشعار عشقی هستند. بخشی از مستزاد مجلس چهارم: پاره‌ای از اشعار و گفتار‌های میرزاده عشقی در ویکی‌گفتاورد وی موجود می‌باشد. آثار دربارهٔ او تله فیلم «مرگ یک شاعر»، به کارگردانی حسن هدایت، بر اساس زندگی عشقی ساخته شده است؛ این فیلم روز جمعه ۲۵ بهمن ۱۳۹۲ و روز پنج‌شنبه ۲۸ مرداد ۱۳۹۵، از سیمای جمهوری اسلامی پخش شد. رضا جولایی در کتاب ماه غمگین ماه سرخ با ترکیب واقعیت و خیال واپسین روزهای زندگی عشقی را به تصویر کشیده است. | ## جمع‌بندی | محمد قائد نیز در کتاب عشقی، سیمای نجیب یک آنارشیست زندگی این هنرمند را از ابعاد مختلف بررسی کرده‌است.