موضوع مقاله: جان‌سخت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جان‌سخت | مقدمه: جان‌سخت یک فیلم اکشن آمریکایی محصول سال ۱۹۸۸ به کارگردانی جان مک‌تیرنان و نویسندگی جب استوارت و استیون ئی. | ## بخش 1: جان‌سخت | بروس ویلیس، آلن ریکمن، الکساندر گودونوف و بانی بدیلیا در این فیلم به ایفای نقش می‌پردازند. جان‌سخت داستان یک کارآگاه پلیس نیویورک به نام جان مک‌کلین (ویلیس) را دنبال می‌کند که در جریان یک مهمانی شب کریسمس درگیر تصرف آسمان‌خراشی در لس آنجلس توسط تروریست‌ها می‌شود. استوارت در سال ۱۹۸۷ از سوی شرکت فاکس قرن بیستم برای اقتباس سینمایی از رمانِ ترپ استخدام شد. نخستین نسخهٔ فیلمنامهٔ او بی‌درنگ مورد تأیید قرار گرفت، زیرا استودیو مشتاق تولید یک بلاکباستر تابستانی برای سال بعد بود. نقش مک‌کلین توسط بسیاری از بازیگران محبوب دههٔ ۱۹۸۰، از جمله آرنولد شوارتزنگر و سیلوستر استالونه رد شد. ویلیس که عمدتاً به‌واسطهٔ فعالیت در تلویزیون شناخته می‌شد، برای حضور در فیلم مبلغ ۵ میلیون دلار دریافت کرد؛ رقمی که او را در زمرهٔ پردرآمدترین بازیگران هالیوود قرار داد. این قرارداد از سوی برخی کارشناسان صنعت سینما سرمایه‌گذاری نامناسبی تلقی شد و پیش از اکران فیلم، بحث‌برانگیز بود. فیلم‌برداری بین نوامبر ۱۹۸۷ تا مارس ۱۹۸۸، با بودجه‌ای بین ۲۵ تا ۳۵ میلیون دلار و عمدتاً در فاکس پلازای لس آنجلس انجام شد. انتظارات از جان‌سخت پایین بود؛ برخی از بازاریاب‌ها حتی تصویر ویلیس را حذف کرده بودند، زیرا تیم تبلیغات معتقد بود فضای فیلم به اندازهٔ شخصیت مک‌کلین اهمیت دارد. با اکران فیلم در ژوئیهٔ ۱۹۸۸، نقدهای اولیه متفاوت بود: خشونت، داستان و بازی ویلیس مورد انتقاد قرار گرفت، اما کارگردانی مک‌تیرنان و نقش‌آفرینی کاریزماتیک ریکمن در نقش هانس گروبر تحسین شد. برخلاف پیش‌بینی‌ها، فیلم حدود ۱۴۰ میلیون دلار فروش داشت و به دهمین فیلم پرفروش سال و پرفروش‌ترین فیلم اکشن سال تبدیل شد. فیلم چهار نامزدی اسکار دریافت کرد، جایگاه ویلیس را به‌عنوان یک ستارهٔ نقش اول تثبیت نمود و ریکمن را به شهرت رساند. جان‌سخت بعدها مورد بازنگری منتقدان قرار گرفت و اکنون یکی از برترین فیلم‌های اکشن تاریخ به‌شمار می‌رود. این اثر به‌دلیل نمایش قهرمانی آسیب‌پذیر و خطاپذیر در شخصیت مک‌کلین—در تضاد با قهرمانان نیرومند و شکست‌ناپذیر آن دوره—به احیای ژانر اکشن کمک کرد. مفسران در سال‌های بعد، مضامینی چون انتقام، مردانگی، نقش‌های جنسیتی و نگرانی‌های آمریکا نسبت به نفوذ خارجی را در فیلم تحلیل کرده‌اند. به‌دلیل وقوع داستان در ایام کریسمس، این فیلم اغلب در فهرست بهترین فیلم‌های کریسمسی قرار می‌گیرد، هرچند این طبقه‌بندی همچنان محل بحث است. این اثر آغازگر یک فرنچایز شامل دنباله‌های جان‌سخت ۲ (۱۹۹۰)، جان‌سخت ۳ (۱۹۹۵)، جان‌سخت ۴ (۲۰۰۷) و یک روز خوب برای جان‌سخت (۲۰۱۳)، به‌همراه بازی‌های ویدئویی، کمیک‌ها و کالاهای جانبی بود. در سال ۲۰۱۷، کتابخانه کنگره آمریکا فیلم را به‌دلیل اهمیت فرهنگی، تاریخی یا زیبایی‌شناختی در فهرست ملی ثبت فیلم قرار داد. مشروح داستان در شب کریسمس، کارآگاه جان مک‌کلین از اداره پلیس نیویورک سیتی برای آشتی با همسر جدا افتاده‌اش، «هالی»، به لس آنجلس می‌رود. رانندهٔ لیموزینی به نام «آرگایل» او را به برج «ناکاتومی پلازا» می‌برد و پیشنهاد می‌دهد که در پارکینگ منتظرش بماند. در حالی‌که مک‌کلین در حال شستن خود است، برج توسط «هانس گروبر»، یک افراطی آلمانی، و گروه مسلحش از جمله «کارل» و «تئو» اشغال می‌شود. همهٔ افراد در برج به گروگان گرفته می‌شوند، به‌جز مک‌کلین که پنهان می‌شود و آرگایل که هنوز از وقایع بی‌خبر است. گروبر در ظاهر یک تروریست است اما در واقع قصد دارد ۶۴۰ میلیون دلار اوراق حامل غیرقابل ردیابی را از گاوصندوق ساختمان سرقت کند. او وقتی موفق نمی‌شود رمز دسترسی را از «جوزف تاکاگی»، مدیر اجرایی شرکت، بگیرد، او را می‌کشد و از تئو می‌خواهد که قفل گاوصندوق را بشکند. با اطلاع یافتن تروریست‌ها از حضور مک‌کلین، برادر کارل، «تونی»، برای کشتن او فرستاده می‌شود. مک‌کلین تونی را می‌کشد و اسلحه و بی‌سیم او را برمی‌دارد و با آن با پلیس لس آنجلس تماس می‌گیرد. در این میان، مک‌کلین چند تروریست دیگر را نیز می‌کشد و یک کیف حاوی سی۴ و چاشنی‌ها را به دست می‌آورد. زمانی که پاول قصد ترک محل را دارد، مک‌کلین جسد یکی از تروریست‌ها را روی ماشین او پرتاب می‌کند. پاول درخواست نیروی پشتیبانی می‌کند، اما حملهٔ نیروهای سلاح‌ها و تاکتیک‌های ویژه به برج با ضدحملهٔ تروریست‌ها مواجه می‌شود. مک‌کلین مقداری از مواد منفجره را در چاه آسانسور پرتاب می‌کند و با انفجاری مهیب، چند تروریست را می‌کشد و حمله را ناکام می‌گذارد. یکی از همکاران هالی به نام «هری الیس» تلاش می‌کند از طرف گروبر مذاکره کند، اما وقتی مک‌کلین تسلیم نمی‌شود، گروبر او را می‌کشد. گروبر که در حال بررسی مواد منفجره در پشت‌بام است، با مک‌کلین روبه‌رو می‌شود و خود را به‌عنوان یک گروگان فراری جا می‌زند. | ## بخش 2: جان‌سخت | مک‌کلین فرار می‌کند، اما در اثر شکستن شیشه‌ها مجروح شده و چاشنی‌ها را از دست می‌دهد. در بیرون از ساختمان، مأموران اف‌بی‌آی کنترل را در دست می‌گیرند و دستور قطع برق را می‌دهند که همان‌طور که گروبر پیش‌بینی کرده بود، آخرین قفل گاوصندوق را از کار می‌اندازد و او می‌تواند اوراق را بردارد. اف‌بی‌آی با درخواست گروبر برای بالگرد موافقت می‌کند، اما در واقع قصد دارد با فرستادن بالگردهای مسلح، گروه او را از بین ببرد. مک‌کلین درمی‌یابد که گروبر می‌خواهد با منفجر کردن پشت‌بام، گروگان‌ها را بکشد و وانمود کند که خود و تیمش نیز مرده‌اند. کارل، که از مرگ برادرش خشمگین است، به مک‌کلین حمله می‌کند، اما در درگیری ظاهراً کشته می‌شود. گروبر از طریق گزارشی که «ریچارد ثورنبرگ» دربارهٔ فرزندان مک‌کلین تهیه کرده، درمی‌یابد که هالی همسر مک‌کلین است. گروگان‌ها به پشت‌بام منتقل می‌شوند، در حالی‌که گروبر هالی را نزد خود نگه می‌دارد. مک‌کلین گروگان‌ها را پیش از انفجار گروبر از پشت‌بام دور می‌کند و در نتیجه بالگردهای اف‌بی‌آی نیز نابود می‌شوند. در این بین، تئو برای فرار به پارکینگ می‌رود، اما توسط آرگایل که وقایع را از طریق رادیوی باند شهروندان شنیده، از پا درمی‌آید. مک‌کلین که به‌شدت زخمی و خسته شده، هالی را نزد گروبر و آخرین یار باقی‌مانده‌اش پیدا می‌کند. او تظاهر به تسلیم می‌کند، اما در لحظهٔ حساس، اسلحه‌ای را که پشتش چسبانده بوده بیرون می‌کشد و با دو گلوله آخرش گروبر را زخمی و همراهش را می‌کشد. گروبر از پنجره سقوط می‌کند اما به مچ‌بند ساعت هالی چنگ می‌زند و در آخرین تلاش، می‌کوشد آن دو را با خود پایین بکشد. بیرون از ساختمان، کارل ناگهان به آن‌ها حمله می‌کند اما پاول او را از پا درمی‌آورد. در پایان، آرگایل با شکستن درِ پارکینگ با لیموزین، مک‌کلین و هالی را با خود می‌برد. نظرسنجی‌های شرکت تحقیقات بازار سینماسکور نشان داد که مخاطبان به آن امتیاز متوسط «A+» در مقیاس A+ تا F داده‌اند. این فیلم کرایه‌ای محبوبی بود که به عنوان سومین فیلم اجاره‌ای در نمودارهای اجاره اوایل فوریه به نمایش درآمد و هفته بعد به رتبه یک رسید. شش هفته از هفت هفته اول خود را در اکران در رتبه یک گذراند تا اینکه در پایان مارس با ماهی به نام واندا جایگزین شد. تحلیل مضامین جان‌سخت از سوی منتقدانی مانند ریچارد برودی و کریس هیویت به‌عنوان داستانی دربارهٔ رسیدن به رستگاری از طریق خشونت توصیف شده است. مک‌کلین به لس‌آنجلس می‌آید تا زندگی زناشویی‌اش را نجات دهد، اما همان اشتباهاتی را تکرار می‌کند که باعث دور شدن هالی شده بود؛ به‌گفته این منتقدان، تنها پس از آنکه او با استفاده از خشونت تروریست‌ها را شکست می‌دهد، رابطه‌شان ظاهراً ترمیم می‌شود. به‌طور مشابه، پاول که از شلیک تصادفی به یک کودک عذاب وجدان دارد، با کشتن کارل به نوعی رستگاری می‌رسد. چندین شخصیت مرد که تحت تأثیر خشم یا غرور عمل می‌کنند، بهای آن را می‌پردازند؛ از جمله مأموران FBI، کارل، الیس و حتی خود مک‌کلین که نزدیک است به‌دلیل خودنمایی پس از کشتن گروبر، هالی را از دست بدهد. راجر ایبرت اشاره می‌کند که شخصیت‌های متعادل‌تر—که اغلب سیاه‌پوست هستند—عملکرد بهتری دارند. مک‌کلین خود را یک کاتولیک رومی معرفی می‌کند؛ مذهبی که در آن برای رسیدن به رستگاری، توبه ضروری است. برودی معتقد است مک‌کلین با تحمل دردهای جسمی—از جمله زخمی شدن پاهایش با خرده‌شیشه‌ها که نوعی «استیگماتا» ایجاد می‌کند—در نهایت خانواده‌اش را نجات می‌دهد و از این نظر می‌توان او را شخصیتی شبیه به عیسیِ مدرن و طبقه کارگر دانست. الکساندر بون بازپس‌گیری خشونت‌آمیز همسر توسط مک‌کلین را با شخصیت اسطوره‌ای اودیسئوس مقایسه می‌کند که خواستگاران همسرش را قتل‌عام می‌کند. جفری براون نیز معتقد است زیرپوش او بر فرم بدنی مردانه‌اش تأکید دارد؛ پوششی که در شخصیت‌هایی مثل رمبو و حتی برخی شخصیت‌های زن با ویژگی‌های مردانه نیز دیده می‌شود. پاول و آرگایل از نظر فیزیکی هم‌سطح مک‌کلین نیستند، اما بر روابط انسانی تأکید دارند و در زمان لازم موفق عمل می‌کنند. مک‌کلین با وجود ظاهر قدرتمندش، دست‌وپاچلفتی است و به بداهه‌پردازی تکیه دارد و در نهایت به‌واسطه ارتباطش با دیگران موفق می‌شود. رابطه او با پاول نقش مهمی در موفقیتش دارد؛ رابطه‌ای صمیمی اما غیرعاشقانه که به او اجازه می‌دهد ضعف‌هایش را به‌عنوان یک شوهر اعتراف کند و رشد شخصیتی پیدا کند. در مقابل، گروبر به‌دلیل انزوا، خودخواهی و قربانی کردن هم‌تیمی‌هایش شکست می‌خورد. برودی مک‌کلین—نمونه‌ای از مرد آمریکایی شبیه کابوی‌های کلاسیک—را در برابر گروبر، یک تبهکار اروپایی تحصیل‌کرده که فرهنگ آمریکا را «ورشکسته» می‌داند، قرار می‌دهد. الیزابت آبل نیز می‌نویسد که در مقایسه با ابرقهرمانان دهه قبل، مک‌کلین شخصیتی واقع‌گرایانه‌تر از «مرد واقعی» را نشان می‌دهد. | ## بخش 3: جان‌سخت | برخی منتقدان این موضوع را واکنشی به ریگانیسم و ارزش‌هایی مانند رؤیای آمریکایی، خوداتکایی و پیشرفت می‌دانند. به گفته بروس ویلیس، اگر امکانش بود مک‌کلین مسئولیت مقابله با تروریست‌ها را به فرد دیگری واگذار می‌کرد، اما در نهایت مجبور می‌شود نقش یک قهرمان ناخواسته را بپذیرد. در ابتدای فیلم او حلقه ازدواجش را به دست دارد که نماد تعهدش است، در حالی که هالی از نام خانوادگی خودش استفاده می‌کند و حلقه ندارد. در عوض، یک ساعت رولکس از محل کارش دریافت کرده که نماد تعهدش به کار و فاصله در زندگی مشترک است. وقتی مک‌کلین در پایان فیلم این ساعت را باز می‌کند تا هالی را از دست گروبر نجات دهد، نماد جدایی آن‌ها از بین می‌رود و رابطه‌شان ترمیم می‌شود. پارشال همچنین به تصویر منفی زنان در فیلم اشاره می‌کند؛ زنانی که یا در پوسترهای پین‌آپ جنسی‌سازی شده‌اند، یا از خانواده دور هستند. هالی پس از مرگ رئیسش موقعیت قدرت می‌گیرد، اما این قدرت از سوی گروبر به او داده شده و بیشتر در قالب نقش‌های سنتی زنانه استفاده می‌شود. دارین پین نیز معتقد است فیلم بازتابی از کاهش نقش مردان به‌عنوان نان‌آور خانواده در دهه ۱۹۸۰ است، زمانی که زنان بیشتری وارد بازار کار شدند. پلیس و FBI اغلب به‌عنوان موانعی ناکارآمد نشان داده می‌شوند، در حالی که مک‌کلین خارج از چارچوب‌های رسمی عمل می‌کند. او یک «آدم معمولی» است که با تروریست‌هایی شبیه کارمندان شرکت‌های بزرگ مبارزه می‌کند. حتی گفته می‌شود تفاوت اصلی میان یک کارمند شرکتی و یک تروریست فقط در ابزارشان است: یکی قلم دارد و دیگری اسلحه. فضای کریسمس فیلم نیز به‌عنوان نقدی بر ارزش‌های اجتماعی تفسیر شده است؛ جایی که شرکت‌ها کارکنان را در شب کریسمس از خانواده دور می‌کنند و تبهکاران از نمادهای این مناسبت سوءاستفاده می‌کنند، در حالی که مک‌کلین با شکست آن‌ها، از سنت‌ها دفاع می‌کند. در نهایت، فیلم بازتابی از نگرانی‌های آمریکایی نسبت به قدرت‌های خارجی است؛ تروریست‌ها عمدتاً آلمانی هستند، شرکت مالک ساختمان ژاپنی است و گروگان‌ها آمریکایی‌اند. همچنین گفته شده فیلم خشم طبقه کارگر دهه ۱۹۸۰ را نسبت به گروه‌هایی مانند فمینیست‌ها، طبقه مرفه جدید، رسانه‌ها و بیگانگان نشان می‌دهد. با این حال، برخی منتقدان به جنبه‌های پیشرو فیلم نیز اشاره کرده‌اند، از جمله نقش‌های مهم شخصیت‌های سیاه‌پوست. همچنین برخلاف بسیاری از فیلم‌های دهه ۱۹۸۰، این فیلم به‌طور مستقیم تمثیلی از جنگ ویتنام نیست، هرچند برخی عناصر آن یادآور این جنگ دانسته شده‌اند. میراث تأثیر بر صنعت فیلم پیش از اکران جان‌سخت، فیلم‌های اکشن هالیوود عمدتاً با حضور بازیگران عضلانی و نیرومندی همچون شوارتزنگر و استالونه ساخته می‌شد؛ چهره‌هایی که قهرمانانی شکست‌ناپذیر، بی‌خطا و سرشار از دیالوگ‌های کلیشه‌ای را در فضایی اغراق‌آمیز به تصویر می‌کشیدند. نقش‌آفرینی ویلیس در قالب جان مک‌کلین این الگو را دگرگون کرد و تصویری تازه از یک قهرمان ارائه داد: فردی عادی با ظاهری معمولی که کاملاً در تضاد با آن تیپ رایج قرار داشت. مک‌کلین در زندگی شخصی و حرفه‌ای با شکست روبه‌روست و به‌عنوان قهرمانی آسیب‌پذیر و قابل‌درک معرفی می‌شود؛ کسی که بی‌پرده می‌گرید، ترس خود از مرگ را اعتراف می‌کند و آسیب‌های جدی و ماندگار می‌بیند. نکتهٔ مهم آن است که جملات کوتاه و طنزآمیز او برخاسته از احساس برتری نسبت به دشمنانش نیست، بلکه واکنشی عصبی به شرایط بحرانی و طاقت‌فرسایی است که در آن گرفتار شده. او تنها با تحمل رنج، اتکا به توانایی‌های شخصی و ابتکار عمل می‌تواند بر این وضعیت غلبه کند. به‌همین ترتیب، نقش‌آفرینی ریکمن در قالب هانس گروبر نیز الگوی رایجِ شخصیت‌های منفی در فیلم‌های اکشن را دگرگون کرد؛ شخصیت‌هایی که پیش‌تر معمولاً چهره‌هایی بی‌روح یا دیوانگانی اغراق‌آمیز بودند. گروبر آغازگرِ تیپ تازه‌ای از ضدقهرمان بود: فردی باهوش، تحصیل‌کرده و استراتژیست که در نقطهٔ مقابل قهرمان قرار می‌گیرد. او یکی از نمادین‌ترین شرورهای ژانر اکشن توصیف شده و مجلهٔ امپایر او را «یکی از بهترین شخصیت‌های منفی پس از دارث ویدر» نامیده است. با وجود ادامهٔ تولید فیلم‌های اکشن سنتی دههٔ ۱۹۸۰، ژانر به‌تدریج به‌سمت فضاهای محدودتر، قهرمانان معمولی و ضدقهرمانان جذاب با نقشه‌های دقیق حرکت کرد. موفقیت جان‌سخت ویلیس را از یک ستارهٔ تلویزیونی به چهره‌ای جهانی تبدیل کرد و ریکمن را نیز به شهرت رساند. دستمزد ویلیس در آن زمان اوج رقابت میان مدیران قدیمی و جدید برای جذب استعدادها تلقی شد. نیویورک تایمز این مبلغ را «زلزله‌ای در نظام دستمزدها» توصیف کرد و آلن لد جونیور، رئیس وقت MGM/UA، گفت این قرارداد «تعادل صنعت را برهم زد» و مانند بسیاری دیگر، او نیز از این رقم شگفت‌زده شده بود. این دستمزد بزرگ‌ترین تغییر در نظام پرداخت‌ها از زمان دریافت ۵٫۵ میلیون دلار توسط داستین هافمن برای فیلم توتسی (۱۹۸۲) به‌شمار می‌رفت؛ دوره‌ای که سقف دستمزد ستارگان معمولاً بین ۲ تا ۳ میلیون دلار بود. انتظار می‌رفت که برای حفظ جایگاه ستارگان قدیمی، دستمزدهای آنان به‌طور چشمگیری افزایش یابد تا از بازیگری تازه‌ستاره‌شده مانند ویلیس کمتر نباشد. | ## جمع‌بندی | مک‌تیرنان نیز موفقیت خود را به ساخت اقتباسی از یکی از رمان‌های محبوبش، شکار برای اکتبر سرخ (۱۹۹۰)، گسترش داد.