موضوع مقاله: اسکناس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسکناس | مقدمه: اسکناس نوعی پول کاغذی است که توسط بانک صادرکننده تولید و توزیع می‌شود و در صورت مطالبه، قابل پرداخت به دارنده آن است. | ## بخش 1: اسکناس | اسکناس‌ها در ابتدا توسط بانک‌های تجاری صادر می‌شدند و این بانک‌ها موظف بودند هنگام ارائه اسکناس به صندوقدار ارشد بانک، آن را با پول قانونی (معمولاً سکه‌های طلا یا نقره) بازخرید کنند. این اسکناس‌های تجاری تنها در بازار تحت پوشش بانک صادرکننده با ارزش اسمی مبادله می‌شدند. امروزه اسکناس‌های تجاری عمدتاً جای خود را به اسکناس‌های ملی داده‌اند که توسط بانک‌های مرکزی یا نهادهای پولی صادر می‌شوند. به‌طور گسترده‌تر، واژه «اسکناس» گاهی (از جمله توسط مجموعه‌داران) برای اشاره کلی به پول کاغذی به کار می‌رود، اما در معنای دقیق، اسکناس‌هایی که توسط بانک‌ها صادر نشده‌اند – مانند اسکناس‌های دولتی – اسکناس محسوب نمی‌شوند. اسکناس‌های ملی اغلب – اما نه همیشه – پول قانونی هستند، به این معنا که دادگاه‌ها موظف‌اند آن‌ها را به‌عنوان پرداخت معتبر بدهی‌های مالی بپذیرند. در گذشته، بانک‌ها تلاش می‌کردند اطمینان حاصل کنند که هنگام ارائه اسکناس برای پرداخت، همیشه قادر به پرداخت آن با سکه باشند. این شیوه «پشتوانه‌گذاری» اسکناس‌ها با چیزی دارای ارزش واقعی، پایه‌ای برای تاریخچه پشتوانه‌گذاری ارزها توسط بانک‌های مرکزی با طلا یا نقره بوده است. امروزه بیشتر ارزهای ملی هیچ‌گونه پشتوانه‌ای در فلزات گران‌بها یا کالاها ندارند و ارزش آن‌ها صرفاً اعتباری (فیات) است. به‌جز موارد خاص مانند سکه‌های غیرقابل گردش با ارزش بالا یا ساخته‌شده از فلزات گران‌بها، سکه‌ها برای واحدهای پولی با ارزش پایین‌تر و اسکناس‌ها برای مقادیر بالاتر استفاده می‌شوند. نام ریشهٔ واژه اسکناس، آسی‌نیا (Assignat) در فرانسوی است که در زبان روسی به صورت آسیگناتسیا (Ассигнация) و در زبان فارسی، با تغییر لفظی در دوره فتحعلی‌شاه به صورت اسکناس درآمد.مشیری، مهشید، فرهنگ واژه‌های اروپایی در فارسی، تهران: نشر البرز، ۱۳۷۱خ. پس از مدتی برخی کالاها دارای ارزش بیشتری شدند و عملاً به عنوان پول جای خود را باز کردند. | ## بخش 2: اسکناس | از جملهٔ این کالاها در یونان قدیم گاو نر، در سریلانکا فیل و در برونئی جمجمهٔ انسان بود. با پیشرفت تمدن بشری جوامع به استفاده از فلزات و اشیای زینتی مانند طلا و نقره به جای آن کالاها روی آوردند و نخستین بار در بین‌النهرین سکه طلا ضرب شد. چینی‌ها به دلیل کمبود طلا و فلزات در اواسط قرن دهم میلادی چیزی به شبیه به اسکناس ابداع کردند و نام آن را چاو گذاشتند، که در دیگر نقاط جهان آن را بی‌ارزش می‌شمردند. استفاده عملی و یکپارچه از پول کاغذی در سراسر چین، از دوره دودمان یوآن آغاز می‌شود و این پول نخستین پول کاغذی جهان است. اما نخستین اسکناس امروزی در ۵ ژانویه سال ۱۶۹۱ میلادی در بانک استکهلم چاپ شد که هم‌اکنون هم در موزهٔ این بانک موجود است. به نظر می‌رسد که انتشار پول کاغذی در قرون جدید از دوره انقلاب کبیر فرانسه آغاز گشت. مجلس ملی فرانسه در ۲ نوامبر سال ۱۷۸۹ میلادی، طبق قانون همه املاک و اراضی متعلق به کلیسا را ملی اعلام کرد و آن‌ها را به دولت آن کشور واگذاشت. تا قبل از انتشار اسکناس در ایران، سکه، بیجک، و نیز اسکناس‌های خارجی (به ویژه منات روسی) در این کشور رواج داشت. در اواخر قرن هفتم هجری (قرن ۱۳ میلادی) و در دوره سلطنت گیخاتوخان (سال ۶۹۳ ه‍.ق) پنجمین پادشاه سلسله ایلخانیان، که از خالی شدن خزانه و کسری بودجه نگران بود، دستور داد مردم زر و سیم خود را به چاپخانه تحویل دهند و به جای آن پول کاغذی (چاوه) بگیرند. این پیشنهاد را عزالدین مظفر -از نزدیکان صدر جهان (وزیر گیخاتو)- با الهام از پول کاغذی چین ارائه داده بود. بدین ترتیب برای نخستین بار پول کاغذی به نام چاو (موسوم به چاو مبارک) در تبریز منتشر شد اما بلافاصله بر اثر مقاومت شدید مردم مجبور شدند این فرمان را لغو کنند. | ## بخش 3: اسکناس | اسکناس یک درهمی چاپ‌شده در آن زمان، قدیمی‌ترین اسکناس شناخته شده در ایران است که منقّش به «لا اله الا الله و محمد رسول‌الله» می‌باشد. نخستین بانکی که به چاپ اسکناس برای ایران پرداخت، بانک جدید شرق بود که مرکزش در لندن قرار داشت و اسکناس‌های چاپ‌شده توسط این بانک در بانک بازرگانی ایران انتشار می‌یافت. در سال ۱۲۶۷ هجری قمری، امتیاز چاپ اسکناس از بانک جدید شرق به بانک شاهی واگذار شد. بانک شاهنشاهی ایران طبق قرارداد رویترز حق انحصاری نشر اسکناس را داشت، اما چاپ اسکناس همچنان در بانک جدید شرق انجام می‌گرفت و سیاست‌های پولی را نیز همین بانک تعیین می‌کرد. در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی، نمایندگان نخستین مجلس شورای ملی خواستار تأسیس بانک ملی شدند اما تا سال ۱۳۰۶ بانک ملی به تصویب نرسید تا سرانجام در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ شروع به کار کرد. بانک شاهنشاهی تا سال ۱۳۰۹ شمسی به فعالیت خود ادامه می‌داد و در این سال ایران حق انحصاری نشر اسکناس را به مبلغ ۲۰۰ هزار لیرهٔ انگلیس خریداری کرد و مسئولیت چاپ اسکناس به بانک ملی ایران واگذار شد. در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی اسکناس‌های چاپ‌شدهٔ قبلی از رده خارج شدند و به موجب مادهٔ ۵ قانون اصلاح (قانون واحد و مقیاس پول) حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت ۱۰ سال به بانک ملی واگذار شد. از این تاریخ به بعد تعیین نوع طرح و مبلغ، نوع اسکناس و تعداد آن‌ها را بانک ملی تعیین می‌کرد و اسکناس در لندن چاپ می‌شد. بانک ملی تا سال ۱۳۳۹ اقدام به نشر اسکناس می‌کرد تا اینکه با تأسیس بانک مرکزی، حق نشر اسکناس به بانک مرکزی ایران داده شد و تا کنون ادامه دارد. تا پیش از سال ۱۳۶۲ شمسی، ایران اسکناس مورد نیاز خود را به کشورهای خارجی (بیشتر انگلستان) سفارش می‌داد. اما از این سال به بعد با تأسیس کارخانه تولید کاغذ اوراق بهادار، رفته‌رفته اسکناس‌ها روی کاغذ ایرانی چاپ شدند و از سال ۱۳۶۷ کل اسکناسهای ایران در داخل چاپ می‌شوند اما تا سال ۱۳۸۱ همچنان کاغذ مورد نیاز از خارج کشور وارد می‌شد. | ## جمع‌بندی | منتقدان اسکناس (پول کاغذی) دسته‌ای از افراد معتقدند که پول کاغذی وسیلهٔ مناسبی برای سنجش قیمت نیست، چون ارزش ذاتی ندارد و معمولاً ارزش آن با چاپ بیشتر آن از بین می‌رود، این افراد طلا و نقره یا حداقل اسکناسی با پشتوانه را به عنوان پول دارای ارزش ثابت قبول دارند فهرست منتقدان سرشناس عمر وادیلو محی الدین حائری شیرازی عمران نزار حسین بهداشت و انتقال‌دهندگی باکتری دست به دست شدن اسکناس‌ها، این برگه‌ها را به محیطی مملو از «باکتری‌های زنده» تبدیل می‌کند که می‌توانند در انتشار بسیاری از بیماری‌ها در جامعه نقش مؤثری داشته باشند.