موضوع مقاله: ایزیرتو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ایزیرتو | مقدمه: ایزیرتو، ایزیرتا، زیرتو پایتخت منائی‌ها واقع در روستای قلایچی، که در ۷ کیلومتری شمال شرقی شهر بوکان قرار دارد، بارها در متون آشوری به آن اشاره شده استFALES, F.M. | ## بخش 1: ایزیرتو | براساس استل قلایچی و کتیبه‌ها و آثار به دست آمده از این منطقه، برخی از باستان شناسان همچون احسان یغمایی بر این باورند که تپه قلایچی همان ایزیرتو است. وجه بارز هنر منایی، ظرافت و زیبایی وصف‌ناپذیر آن است که در تمدن‌های معاصر آن‌ها کم‌نظیر است. آجرهای با طرح‌های رنگین که طرح آن‌ها پس از گذشت حدود ۳۰۰۰ سال تقریباً سالم باقی مانده‌اند. در دی‌ماه سال ۱۳۹۹ تعداد ۴۹ آجر لعاب دار مربوط به تپه قلایچی بوکان از کشور سوئیس به موزه ملی ایران منتقل شد. پادشاه ایران زو اولین پادشاه حکومتِ مانایی‌ها، ایران‌زو بود که به مدتِ ده سال حکومت کرد. ایرانزو پیشوای نخست قبایل ماننایی یعنی یکی از شش قبیلهٔ ساکن در غرب فلات ایران در سال -۷۲۸ پ.م. کاوش‌ها در ایران حفاری‌های غیرقانونی بین سال‌های ۱۹۷۹–۱۹۸۵ (۱۳۵۸–۱۳۶۴ ه‍.خ)، حفاری‌های غیرقانونی در مقیاس گسترده در سایت تپهٔ قلایچی، در شمال هفت کیلومتری از بوکان انجام شد. | ## بخش 2: ایزیرتو | IEJ رابطهٔ قلایچی با زیرتو در ایران باستان، حکومت‌های محلی زیادی در رشته‌کوه‌های زاگرس حکومت می‌کردند. از میان دولت‌هایی که نخست در سرزمین آیندهٔ ماد تشکیل حکومت دادند، می‌توان دولت مانا را نام برد. م بارها با آشور و اوراتور به مبارزه برخاست و در واقع مغلوب هیچ‌یک از دول مزبور نشد. براساس پژوهش‌ها و بررسی‌های انجام‌گرفته، آثار مربوط به دولت مانا از جنوب دریاچهٔ ارومیه به دست آمده است. این محدوده شامل شهرهای میاندوآب، باروق، شاهیندژ، تکاب، ملکان، نقده، اشنویه، پیرانشهر، سردشت، مهاباد، بوکان، بانه و سقز و همچنین بیجار است و براساس یافته‌های جدید، مناطق زنجان و از آن طرف تا حوالی تبریز است. بازرسی تیم باستان‌شناسی در سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴ ه‍.خ)، یک تیم باستان‌شناسی زیر نظر اسماعیل یغمایی به سایت قلایچی بوکان فرستاده شد. در طول یک فصل از باستان‌شناسی در سایت، بسیاری از آجرهای لعاب‌دار و منحصربه‌فرد یافته و ۱۳ خط کتیبه نیز کشف شد. | ## بخش 3: ایزیرتو | این گروه در فصل بعد بنا به دلایل مسائل منطقه‌ای قادر به ادامهٔ کار نشد و کاوش‌ها در این منطقهٔ باستانی به حالت تعلیق درآمد، تا اینکه در سال ۱۳۷۸ هیئتی به سرپرستی بهمن کارگر، کارشناس ارشد میراث فرهنگی ارومیه، کاوش‌ها را پیگیری کرد. این هیئت به بقایای معبدی دست یافت که طبق کتیبهٔ آرامی آن متعلق به دورهٔ مانا و دارای قدمتی در حدود ۸۰۰ ق. در اطراف قلایچی، قِلاع نظامیِ کوهستانی با عملکردهای استحفاظی، دیده‌بانی و تقویتی ایجاد شده است. در دومین فصل کاوشِ هیئت کاوش، قلایچی بزرگ‌ترین قلعهٔ نظامیِ ماناها در ساحل شمالیِ زرینه‌رود عنوان شد. کتیبه‌های مانایان در روستای قلایچی، کتیبه‌ای به خط و زبان آرامی کهن به دست آمده است که تاریخ آن را ۷۱۶ ق. مضمون کتیبه، به رسمیت شناختن فرمانروایی تختگاه مانا به‌وسیلهٔ «خدای معبد شاهی» و ادامهٔ حکمرانی آنان در آن سرزمین اشاره دارد.بشاش کنزق، رسول۹ قراین نشان می‌دهد که سرزمین مانا بر جنوب دریاچهٔ اورمیه تا حدود سنندج و بیجار کنونی گفته می‌شد که همه آباد و مسکون بود و بوکان نیز در همین منطقه قرار داشت. | ## جمع‌بندی | در کتیبهٔ ایپهکال، قلایچی بوکان نشان داده شده است که در آن، آجر لعاب به هلدی (خدای جنگ)، و حداد (خدای طوفان، صاعقه و رعد و برق) اختصاص داده شد، علاوه بر این، در این کتیبه از قلایچی به‌عنوان معبد یاد شده است که قلایچی را به نام زتر یا ایزیرتا پایتخت مانایان مشخص شده است.