موضوع مقاله: سردشت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سردشت | مقدمه: این شهر در پای کوه گرده‌سور بر کنار چشمه آبی رو به شرق مشرف به رودخانه کلوی واقع شده است. | ## بخش 1: سردشت | آب آشامیدنی شهر و قسمت اعظم آب کشاورزی زمین‌های اطراف شهر از این چشمه که کانون آبگیر کوه گرده‌سور و کوه‌های مرزی است، تأمین می‌گردد. سردشت هم‌مرز خارجی دارد و هم‌مرز داخلی، مرز خارجی با کشور عراق و اقلیم کُردستان و مرز داخلی بین دو منطقهٔ مُکریان و اردلان. نام سردشت می‌تواند از دو قسمت (سر) و (دشت) باشد که به‌معنی دشتی است که تا رودخانه زاب ادامه دارد. پیشینه تاریخی شهر سردشت با قدمت شهری بیش از سه هزار سال، به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای ایران شناخته می‌شود و یکی از دولت‌شهرهای حوزه کشور ایران و سرزمین کُردستان در سه هزار سال پیش بوده است. منطقه وسیعتر سردشت از آن دست شهرستان‌های میراث‌داری است که تمدنی ۸ هزار ساله و پر رمز و رازی را در دل خود جای داده است. این منطقه دارای آثار مکشوفه هشت هزار ساله بوده و طبیعتی بکر دارد و نیز آثار ارزشمند باستانی کشف شده از دوران تمدن منایی و اورارتو در این منطقه که قدمتی سه‌هزار ساله دارند بخشی از هویت منطقه کُردستان و کشور ایران است که در موزه‌های مهم کشور نگهداری می‌شوند. سردشت قبل از اسلام در ضلع شمال غربی شهر کنونی در کنار چشمه آبی بزرگ قرار داشته و مدتی به‌نام «نیزه رو» نامیده می‌شد و دارای پنج برج و با روی محکمی بوده که آثار آن هنوز پیداست. سردشت یکی از مناطق تاریخی و باستانی است که هنوز آثار متعددی از آن شناسایی نشده و دست نخورده مانده یا به غارت رفته است. در نزدیکی سردشت آثار قلعه‌ای مربوط‌به دوره اشکانیان به‌نام (وارش قاضی‌آوا) وجود دارد. جغرافیا شهر سردشت در ۳۶ درجه عرض شمالی و ۴۵ درجه و دقیقه شرقی در جنوب غربی استان آذربایجان غربی بر دامنه کوه «گرده‌سور» مشرف به دره زاب در فاصله ۳۵ کیلومتری مرز ایران و عراق و در ۱۵ کیلومتری شهر ربط واقع شده است و ۲۲ دقیقه و ۴۰ ثانیه با تهران اختلاف ساعت دارد. کوه‌ها از کوه‌های مرتفع منطقه سردشت می‌توان به اسامی زیر اشاره کرد: هومل بلفت هوینه مال (جنوب روستای قلعه رش) زردکه (در منطقه آلان) سَری گوم (پشت شهر میرآباد) ترخان ابراهیم جلال کوه نستان لندی شیخان داشان‌قلعه کاسه‌بردین حاجی‌ابراهیم برده سپیان شاخه خواره قوچی تاژندر رودخانه زاب رودخانه زاب به طول ۴۰۰ تا ۴۴۰ کیلومتر که از کوه‌های کردستان سرچشمه می‌گیرد و به طرف مغرب ایران خارج از مرز در کشور عراق به رود دیاله و سد دوکان و سپس به دجله می‌پیوندد. شاخه‌ای از زاب صغیر (که‌ڵوێ) از کوه‌های شمال غرب پیرانشهر (سیاه کوه با ارتفاع ۳۵۷۸ متر) شروع شده و ضمن دریافت آب از شعباتی مانند لاوین، بادین وارد تنگ گرژال می‌شود آنگاه در دشت که لوی ۶ کیلومتری سردشت جریان پیدا می‌کند آنگاه از زیر پل فلزی (سردشت- مهاباد- بانه) عبور می‌کند و در پیچ و خم کوهستان جریان پیدا می‌کند و شعبات دیگری مانند چم شلماش و رزگه را دریافت می‌کند و آنگاه مرز بین ایران و عراق را در منطقه آلان تشکیل می‌دهد؛ و بعداً به نام چم تیت وارد خاک عراق شده و سپس با دریافت شعبات مهم دیگر به دریاچه دکان عراق می‌ریزد و به دجله می‌پیوندد. در سال‌های اخیر (۱۳۹۹) با افتتاح و با ایجاد سد سردشت واقع در نزدیکی کولسه سفلی باعث به وجود آمدن جذبه گردشگری خاص شده است و علاوه بر انرژی برق در زمینه صید نیز پیشرفت بسزایی برای شهر سردشت به همراه داشته است. البته مردم منطقه سردشت نیز با لهجه مکریانی خود تکلم می‌کنند که تفاوت‌های کوچکی با لهجه مکریانی رایج در مهاباد و پیرانشهر دارد. زبان کردی مکریانی شاخه‌ای از کردی مرکزی محسوب می‌شود و نزدیکی‌های همسان با سورانی اربیل در استان اربیل و سورانی بابانی در بانه و استان سلیمانیه در کردستان عراق دارد. مکریان نام امارت تاریخی است که پیش از قانون جدید تقسیمات کشوری به منطقه‌ای در شمال غربی ایران گفته می‌شد که شامل شهرستان‌های تکاب، شاهین‌دژ، بوکان، سردشت، اشنویه، مهاباد و پیرانشهر و نقده و میاندوآب می‌شد. منطقه رانیه و پژدر و قلادزه در کردستان عراق نیز به‌لحاظ نزدیکی زبانی و فرهنگی نیز به مکریان نزدیک است. | ## بخش 2: سردشت | جمعیت ژاک دمورگان فرانسوی در سال ۱۲۸۶ که طی یک سفر توریستی از شهر سردشت دیدن کرده، جمعیت این شهر را ۱۵۰۰ نفر ذکر کرده است. در نخستین سرشماری در سال ۱۳۳۵ خورشیدی جمعیت این شهر ۲٫۶۴۵ بوده و در سال ۱۳۵۵، جمعیت آن به ۱۰۲۰۷ نفر رسیده که نسبت به دورهٔ قبل ۸۹/۵ درصد، رشد داشته است. بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ جمعیت شهر سردشت با ۸۱/۱ رشد به ۴۱۲۳۰ افزایش یافته است. مکان‌های گردشگری از امکان تاریخی و گردشگری سردشت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: آبشار شلماش (در فاصله ۸ کیلومتری شهر، گردنه زمزیران میان سردشت و مهاباد) آبشار رزگه در منطقه آلان آبشار چکو تفرجگاه خدرآباد چشمه آب معدنی کانی گراوان در ۲ کیلومتری شهر ربط طبیعت روستاهای بیوران سفلی و بیوران علیا گذرگاه مرزی کیله که مردم در زمستان در آنجا روی برف سرسره بازی می‌کنند. پل قلاتاسیان یکی از پل‌های موجود بر رودخانه زاب صغیر پل قلا تاسی (قلعه تاسی) یا قلاتاسیان است که به مرور زمان و همچنین بالا آمدن آب موجب تخریب لایه‌های سست سطحی آن شده طول پل شمالی- جنوبی است و در حقیقت به استثنای یکی از ستون‌های شمالی سنگ چینی که ملاط ان تقریباً از پایه شروع شده بقیه ستون‌ها را نگ‌های طبیعی طرفین پل که ناشی از شیب تند کوهستانی و آخرین دامنه آن است با سه ستون سنگی نیمه تمام طبیعی که هر کدام با سنگ چینی محکم پایه‌های اصلی پل را تشکیل می‌دهند ساخته شده است. این پل بر سر راه قدیمی میر آباد به مهاباد در قسمت شمالی رودخانه زاب کوچک بنا شده نزدیکترین روستا به پل قلاتاسیان از سمت غربی روستاهای نبی آوا و موسالان است. احتمالاً این پل در اواسط قرن سیزدهم هجری و به دستور شیخ مولانا از مریدان شیخ یوسف الدین برهان بنا شده باشد و به گفته‌ای به پل مولانا نیز شهرت دارد. گرمابهٔ بیستون حمام قدیمی (گرمابهٔ بیستون) در داخل شهر که به دستور زمان عزیزخان مکری سیاستمدار کُرد در دوره قاجار ساخته شده است. محوطه باستانی تپه ربط محوطه باستانی ربط، یکی از جاذبه‌های تاریخی شهرستان سردشت است که قدمت آن به هزاره اول قبل از میلاد بازمی‌گردد. این محوطه تاریخی شامل ۴ تپه تاریخی به مساحت ۲۵ هکتار است که در ضلع جنوب غربی ربط، در حاشیه رودخانه زاب و در ۱۵ کیلومتری سردشت قرار دارد و یکی از مراکز مهم حکومتی در هزاره اول قبل از میلاد می‌باشد. در کاوش‌های تپه ربط، آثار ارزشمندی شامل آجرهای لعاب‌دار با نقوش اساطیری انسانی، گیاهی، جانوری و هندسی، کتیبه‌های خط میخی لعاب دار با خطوط آشوری بدست آمده است. طبق مستندات موجود این مکان همان شهر موصاصیر است که نشان دهنده هم دوره بودن آن با حکومت اورارتوها، منایی‌ها و آشوری‌ها بوده است. شهر موصاصیر از مهم‌ترین مکان‌های مذهبی مورد علاقه امپراطوران بزرگ اورارتویی بوده که در کتیبه‌های کیله شین، ماونا و در کتیبه‌های دیگری که در توبزآوا در داخل خاک عراق بدست آمده از آن صحبت شده است. محوطه‌های تاریخی متعدد که هنوز در سطح ناحیه شناسایی و کشف نشده‌اند، را می‌توان به عنوان بستر و زمینه‌ساز رشد و شکوفایی ناحیه در زمینه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی و توریستی دانست؛ با ذکر این اوصاف باید گفت که سردشت قابلیت تبدیل به منطقه نمونه گردشگری را دارد. اقتصاد کشاورزی شهر سردشت با تولید سالانه بیش از ۷۰۰ تُن سماق رتبه نخست آذربایجان غربی و همچنین غرب ایران را در اختیار دارد و بیش از ۹۰ درصد محصول سماق تولید شده سردشت، در بازار سایر استان‌های کشور عرضه می‌شود. یکی از میوه‌های محبوب شهر سردشت انگور سیاه است که به علت استفاده نکردن از کود و سموم، محصولی تمام ارگانیک محسوب می‌شود و از شهرت فراوانی برخوردار است ثبت جهانی انگور و سماق سردشت در مراحل نهایی قرار دارد. بازار و گمرک سردشت دارای سه بازارچه فعال مرزی قاسم رش، کیله و بیژوه در منطقه آلان است؛ که از طریق گمرک قضایی و بازارچه کیله در سال ۱۳۸۹ ۵۷ میلیون دلار کالا صادر شده است. | ## بخش 3: سردشت | سردشت مبدأ صدور کالاهای خارجی به بازارچه‌ها و پاساژهای شهرهایی چون بانه، مهاباد و پیرانشهر و حتی ارومیه، می‌باشد. جالب توجه اینکه این در شهرهای مذکور کالاها با قیمت‌های گزاف تر فروخته می‌شوند ولی در شهر سردشت با قیمت نازل می‌توان آن‌ها را خرید. همچنین سردشت دارای گمرک و مرز زمینی کیله با کردستان عراق می‌باشد که درحال تبدیل شدن به مرز بین‌المللی است. فاصله سردشت از طریق راه آسفالته با مرز ۱۴ کیلومتر و فاصله هوایی سردشت با نقطه صفر مرزی کیله ۸ کیلومتر می‌باشد، و فاصله سردشت با قلادزه (قلعه‌دیزه) ۳۵ کیلومتر و با رانیه ۶۵ کیلومتر و با اربیل ۲۰۰ کیلومتر می‌باشد. با افتتاح مرز بین‌المللی کیله، سردشت به دروازه ترانزیت ایران در شمال غرب به کردستان عراق، ترکیه، سوریه و حوزه مدیترانه تبدیل می‌شود. ترابری شهر سردشت دارای جاده مستقیم با شهرهای بوکان، ارومیه، مهاباد، بانه و پیرانشهر است. فاصله سردشت با شهرهای اقلیم کردستان و ایران به صورت زیر است: شهر کشور/اقلیم مسافت (کیلومتر) قلعه دیزه ۳۵ رانیه ۶۵ سنگسر ۵۰ ژاراوه ۴۵ اربیل ۱۸۹ دهوک ۳۰۵ سلیمانیه ۱۷۷ کرکوک ۲۱۸ حاج عمران ۹۴ وان ۴۲۵ ارومیه ۲۲۵ (از مسیر اشنویه) سرو ۲۴۰ بوکان ۹۹(جاده شوسه-آسفالته) بوکان ۱۳۰ (مسیر ربط- خلیفان - بوکان) تبریز ۳۳۰ ماکو ۴۴۰ مهاباد ۱۲۰ اشنویه ۱۴۰ پیرانشهر ۸۵ نقده ۱۲۵ بانه ۶۷ سقز ۱۲۵ بیجار ۲۶۵ سنندج ۳۰۵ کرمانشاه ۴۳۰ ایلام ۶۴۵ زنجان ۴۱۰ تهران ۷۴۰ ترمینال سردشت دارای سرویس‌های منظم روزانه به شهرهای بوکان، ارومیه، مهاباد، نقده، پیرانشهر، اشنویه، مراغه، تبریز، تهران، سقز، و بانه می‌باشد. جاده سردشت به بوکان از دهه‌های قبل، مطالبه مردم شهرستان سردشت، تبدیل جاده روستایی سردشت به بوکان به طول ۹۹ کیلومتر به جاده بین شهری است. جاده سردشت به بوکان، می‌تواند سردشت را از بن‌بست ارتباطی بیرون بیاورد و به شهر بوکان متصل کند. در این حمله ۱۱۰ نفر از ساکنان غیرنظامی شهر جان باخته و ۸۰۰۰ تن دیگر نیز در معرض گازهای سمی قرار گرفتند و مسموم شدند.عراق در جنگ تحمیلی ۳ هزار و ۵۰۰ بار ایران را بمباران شیمیایی کرد. سردشت یکی از اولین شهرهایی در جهان است که توسط سلاح‌های شیمیایی مورد حمله قرار گرفته است. پایگاه اطلاع‌رسانی قربانیان سلاح‌های شیمیایی در تابستان سال ۲۰۱۱ یک کارگر ساختمانی در منطقه آزادگان سردشت بمب شیمیایی عمل نکرده‌ای را در حین حفاری برای پی ریزی ساختمان پیدا کرد. مشاهیر علامه بیتوشی ابن الحاج هزارمیردی شیخ مولانا یوسف اصم ارتباط‌های بین‌المللی شهرهای خواهر پرچمشهرکشورسال خواهر خواندگی20pxهیروشیماژاپن۱۳۸۴استانداری آذربایجان غربی: سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: شرکت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.سایت خبری-تحلیلی شعار سال: سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰. روز سه‌شنبه ۷ تیر ۱۳۸۴ با حضور هیأتی ژاپنی از شهرهای هیروشیما و ناگاساکی، خیابانی در شهر سردشت به نام خیابان هیروشیما نامگذاری شد.خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰. همچنین در شهر هیروشیما نیز خیابانی به نام خیابان سردشت نامگذاری شده است.خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دوشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰. | ## جمع‌بندی | در روز ۴ خرداد ۱۴۰۰ خیابانی در تهران واقع در بزرگراه شهید چمران، بالاتر از خیابان باقرخان به‌نام خیابان سردشت نامگذاری شد.خبرگزاری کُردپرس: خیابانی در تهران «سردشت» نام گرفت (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۴ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.