موضوع مقاله: شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب) | مقدمه: نام‌های مکان‌ها به پارسی میانه با آوانگاری مکنزی نوشته شده و نقاط سرخ رنگ، استحکامات دفاعی ساسانیان را نشان می‌دهد.|250x250px شهرستان‌های ایرانشهر یا کتاب شهرستان‌های ایران کتاب بی‌همتایی که به زبان پهلوی، در واپسین سده‌های فرمانروایی ساسانیان نوشته شده‌ است. | ## بخش 1: شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب) | این کتاب به بیان تاریخ، نام و ساختار سیاسی شهرهای ایرانشهر و بیان ویژگی این شهرها در تاریخ‌نگاری ایرانیان می‌پردازد. این کتاب به گمان پژوهشگران می‌تواند همان کتاب «یادگار شهرها» باشد که در بندهش یاد شده که نوشتن آن را با دستور کواد یکم می‌داند. این کتاب از کهن‌ترین نوشته‌هایی است که از وجود یک سامانه دفاعی پیرامون خلیج فارس با نام وَر ئی تازیگان نام برده‌ است. موسی خورنی تاریخ‌نگار ارمنی ایران ساسانی، این کتاب کم‌نظیر را به زبان ارمنی ترجمه کرده‌‌ است. اصل پهلوی این کتاب ارزشمند که در زمان ساسانیان در سه برگ نوشته شده بود از بین رفته‌ است. تنها ترجمه‌ای از آن به‌ وسیلهٔ موسی خورنی به دست آمده‌ است که جغرافیای موسی خورنی نامیده‌ می‌شود و پایه تحقیقات بعدی دیگر محققان در سده‌های متأخر را تشکیل می‌دهد. متن اصلی کتاب جغرافیای موسی خورنی به دو صورت دو نسخه‌ای یعنی متن کامل و دیگری متن خلاصه شده، به جای مانده‌ است.ایرانشهر، ص ۱۱ در این رساله، ایران‌شهر بر حسب جهات چهارگانه، به چهار ناحیهٔ شرق و غرب و جنوب و شمال تقسیم شده‌ است. | ## بخش 2: شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب) | در این رساله نخست نام شهرهایی می‌آید که در ناحیهٔ شرق خراسان قرار داشته‌اند و با سمرقند آغاز می‌شود. در این رساله، همانند اغلب آثار زبان پهلوی، اسطوره‌ها و واقعیت‌های تاریخی درهم آمیخته شده‌اند.تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، ص ۳۶۴ جعل عبارت پارسیگ «وَر ئی تازیگان» در بنده بیست و پنجم از این نوشته آمده‌ است: نخستین کسی که این اصطلاح را دریاچه تازیان ترجمه کرده‌ است، یوزف مارکوات بوده‌است. حال آنکه از روزگار آغازین اسلامی تا پایان دهه ۱۹۶۰ میلادی همواره این پهنه آبی «خلیج‌ الفارسی» یا «بحر الفارسی» نامیده می‌شده. نزد اروپاییان نیز تا سده شانزدهم به زبان لاتین «سینوس پرسیکوس» (به ) شناخته می‌شده‌است. همچنین با نگرش به کهن‌ترین سند خلیج فارس یعنی کتیبه داریوش بزرگ بر کانال سوئز که این آب‌ها را «دریای پارسی» (به ) خوانده، می‌توان پی‌برد که مارکوات در خوانش دچار اشتباه شده‌ است. نیبرگ نیز به این اشتباه پی برده و بیان داشته که واژه «وَر» در زبان پارسی میانه به معنای «دیوار» یا «برج و بارو» و «حصار» بوده‌ است. به احتمال بسیار بالا این همان سامانه دفاعی روزگار ساسانی است که اعراب آن را بانام «خندق السابور» می‌شناختند. | ## بخش 3: شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب) | واژهٔ کُست در زبان پارسیگ به معنای ناحیه است که در پارسی نو به دیسه‌های کُشت و کُش (در هندوکش، به معنای ناحیهٔ هندی) آمده است. افزون بر این، یکی از درجه‌ها و پایه‌های نظامی در ارتشتاران و کشورداران روزگار ساسانی، جایگاه پاذوسپان به معنای «نگهبان مزر ناحیه» است که در تاریخ به دیسهٔ لقب فرمانروای اصفهان در زمان فروپاشی ساسانیان و نیز سپهبد شاهین در زمان لشکرکشی خسرو پرویز آمده است. شایان توجه است که در زبان پارسیگ برای شمال واژهٔ‌ اَباختَر می‌رود که سپس در پارسی نو به دیسهٔ باختر درآمده است. این واژه در اوستا به گونهٔ اَپاختَرَ آمده که جایگاه اهریمن و دیوان به‌شمار می‌رود. برپایهٔ آیین زرتشتی و برای پرهیز از بکارگیری واژه‌ای که در پیوند با اهریمن و دیوان است در بخشهای کیهانشناسی زرتشتی، نیمه یا کنارهٔ (nēmag/kanārag) شمالی را «اباختر» (abāxtar) می‌خوانند که زیرنظر هفتورنگ (ستارگان خرس بزرگ) است. | ## جمع‌بندی | همچنین زرتشتیان باور داشتند که دوزخ در شمال است، جایی که اهریمن و دیوان مانش دارند.