موضوع مقاله: توپ (جنگ‌افزار) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # توپ (جنگ‌افزار) | مقدمه: به این نوع سلاح، پرتابه با مسیر پرتاب صاف هم گفته می‌شود، در تضاد با خمپاره‌ها یا سلاح‌هایی با مسیر پرتاب قوسی که می‌توانند از روی موانع شلیک کنند. | ## بخش 1: توپ (جنگ‌افزار) | اگر طول لوله بیشتر از ۱۵ برابر قطر داخلی آن (کالیبر) باشد، به آن «توپ با مسیر پرتاب صاف» می‌گویند؛ اگر کوتاه‌تر باشد و زاویه پرتاب بالا برود، تبدیل به هویتزر یا خمپاره می‌شود. توپ‌ها برای جنگ و دفاع استفاده می‌شوند و می‌توان آن‌ها را بر اساس وزن گلوله، جنس مواد سازنده، و روش بارگذاری از جلو یا عقب دسته‌بندی کرد. این اسلحه در دسته‌های جداگانه‌ای تقسیم‌بندی شده‌است، مانند توپ ضدتانک، توپ پشتیبانی و غیره. توپ نه‌تنها نقشی محوری در تاریخ نظامی ایفا کرده، بلکه در شکل‌گیری ساختار سیاسی و دفاعی جهان نوین نیز مؤثر بوده است. توپ‌ها در سده‌های ۱۵ و ۱۶ چنان قدرت ویرانگری داشتند که در اروپا به آن‌ها لقب "پادشاه میدان جنگ" داده بودند. این سلاح‌ها توانستند ساختار دفاعی بسیاری از قلعه‌های سنتی را که در برابر شمشیر و تیر مقاوم بودند، در هم بشکنند. شاه عباس صفوی با کمک کارشناسان نظامی اروپایی به ویژه ایتالیایی‌ها و انگلیسی‌ها، واحد توپخانه ایران را توسعه داد. در نبردهای مهمی مانند نبرد با ازبکان و عثمانی‌ها، توپخانه ایرانی نقش مهمی ایفا کرد. از آن دوره یعنی سده یازدهم و در دوره صفوی یک کتاب دست‌نوشته با موضوع توپ سازی به جا مانده است که اکنون با شماره ۲۰۸۵ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می‌شود. به نسبت بین طول لوله و قطر دهانه نیز اشاره شده، که نشان‌دهندهٔ آشنایی نویسنده با اصول بالستیکی ابتدایی است. در چند بخش از رساله به نوع باروت و گلوله‌هایی که باید در توپ استفاده شود اشاره شده است. احتمالاً به ترکیب باروت، مقدار آن نسبت به اندازهٔ توپ، و روش پر کردن توپ اشاره‌هایی وجود دارد. متن دارای واژه‌ها و اصطلاحاتی است که ویژهٔ صنعت توپ‌سازی و نظامی‌گری آن زمان بوده‌اند. واژگانی مانند «خمّ»، «نقاره‌خانه»، «رزین»، «ریخته‌گری» و «سنگین‌کاری» دیده می‌شود. نویسنده به مسائل ایمنی مانند ترک برنداشتن توپ، درست بودن تناسب سوراخ‌ها و جلوگیری از انفجار ناخواسته نیز توجه داشته است. در سال ۱۴۵۳، سلطان محمد دوم عثمانی برای فتح قسطنطنیه از توپ‌های غول‌پیکری به‌نام بازیلیک استفاده کرد. این توپ‌ها دیوارهای عظیم شهر را در هم شکستند و عصر امپراتوری بیزانس را به پایان رساندند. این توپ عظیم با وزن بیش از ۱۶ تُن و ساخت سال ۱۴۵۰، هنوز در شهر خنت در بلژیک قرار دارد. گفته می‌شود روزی فقط می‌توانست یک شلیک انجام دهد ولی برای زمان خود خارق‌العاده بوده است. در شهرهای بندری یا قلعه‌های قدیمی، گاهی توپ‌های قدیمی را به‌عنوان ستون، مانع، یا حتی پایه پرچم استفاده می‌کردند. | ## بخش 2: توپ (جنگ‌افزار) | در برخی شهرهای اروپا توپ‌های قرن ۱۷ به‌جای «بولارد» (مانع اسکله) در بنادر به‌کار گرفته شده‌اند. برای افزایش دقت، در برخی توپ‌ها داخل لوله شیارهای مارپیچ تعبیه شده است که باعث چرخش گلوله می‌شود. بسته به هدف، نوع گلوله نیز متفاوت است: گلولهٔ سنگی، گلولهٔ آهنی، گلولهٔ انفجاری، ترکش، و گلوله‌های ضدزره با هسته‌های ساخته‌شده از تنگستن یا اورانیوم ضعیف‌شده. توپ‌های سرپُر (توپ‌هایی که انتهای آن‌ها بسته بود و ابتدا مواد منفجره و سپس گلوله در آن‌ها قرار می‌گرفت) در زبان فارسی در آغاز «توپ» نام گرفتند. با پیشرفت فناوری توپ‌های سرپُر جای خود را به تفنگ که گلوله به همراه مواد منفجره از انتها وارد لولهٔ سلاح می‌شود، دادند. در سدهٔ دهم میلادی، چینی‌ها از باروت برای سلاح‌های آتشین استفاده می‌کردند، اما از آنجا که دشمنانشان قبایل چابک و سواره‌نظام بودند، کاربرد گسترده‌ای برای توپ سنگین نداشتند. یکی از نخستین نمونه‌های توپ، «بمبارد» بود، سلاحی بسیار سنگین که گلوله‌های سنگی را با شدت کمی شلیک می‌کرد. توپ مدرن حدود سال ۱۳۲۵ میلادی در ایتالیا پدید آمد، پس از آنکه باروت به اروپا رسید. سندی از ۱۳۲۶، از ساخت توپ‌های برنزی و گلوله‌های آهنی برای دفاع از فلورانس یاد می‌کند. در سده شانزدهم، پادشاه فرانسه شارل هشتم از توپ برای تسخیر ناپل استفاده کرد و توانست دیوارهای شهرهای ایتالیایی را به‌راحتی فرو بریزد. با گسترش تولید آهن، از نیمهٔ قرن شانزدهم به بعد، ساخت توپ‌های آهنی در اروپا گسترده شد. با توسعهٔ فناوری‌هایی چون کوره‌های بلند و استفاده از نیروی آب یا حیوانات برای دمیدن هوا، امکان ساخت انبوه توپ‌های فلزی فراهم شد. در همین دوران، چین از پیشرفت‌های اروپایی عقب افتاد و توپ در آن کشور به حاشیه رفت. در سده نوزدهم، دو تحول بزرگ رخ داد: شیارگذاری داخل لوله (که باعث چرخش گلوله و افزایش دقت می‌شود) و ساخت توپ‌های بارگذاری‌شونده از عقب. همچنین، گسترش گلوله‌های انفجاری و اختراع مواد منفجرهٔ قوی‌تر، کاربرد توپ‌ها را گسترده‌تر و مخرب‌تر کرد. در دریا نیز، کشتی‌های زره‌پوش ساخته شدند تا در برابر گلوله‌های توپ مقاومت کنند، اما با پیشرفت گلوله‌های ضدزره، این کشتی‌ها نیز آسیب‌پذیر شدند. در جنگ‌های ناپلئونی، برای شلیک علیه پیاده‌نظام از گلوله‌هایی استفاده می‌شد که پر از ساچمه‌های کوچک بودند، مانند گلوله‌ی شراپنل امروزی. این نوع گلوله در زبان فرانسوی «کارتوش» نامیده شد که بعدها به معنای «کارتریج» یا پوکهٔ فشنگ هم به‌کار رفت. توپ ضد هوایی آلمان (۸۸ میلی‌متری) که بعدها به عنوان ضدتانک هم به‌کار رفت، بسیار مؤثر بود. پس از جنگ جهانی دوم، پروژه‌هایی چون «بابیلون» و «هارپ» تلاش کردند توپ‌هایی غول‌پیکر برای شلیک گلوله در فواصل هزار کیلومتری بسازند. | ## بخش 3: توپ (جنگ‌افزار) | امروزه، توپ‌های کلاسیک در دریا کاربرد محدودی دارند و بیشتر سامانه‌های هدایت‌شونده جای آن‌ها را گرفته‌اند. در توپخانه‌های مدرن، به‌ویژه مدل‌هایی مانند PzH 2000 آلمانی یا M777 آمریکایی، از سامانه‌های جهت‌یابی جی‌پی‌اس، مسافت‌یاب لیزری و حتی سامانهٔ تنظیم زاویه با کمک هوش مصنوعی استفاده می‌شود. این‌گونه خودروها معمولاً به‌عنوان شکارچی تانک یا «خودرو پشتیبانی آتش» شناخته می‌شوند. توپ تانک ممکن است بر روی لافِت چرخ‌دار نیز نصب شود که در این صورت به آن توپ ضدتانک کششی گفته می‌شود. پس از جنگ جهانی دوم، توسعهٔ توپ‌های ضدتانک کششی تنها در شوروی ادامه یافت و کشورهای دیگر بیشتر به موشک هدایت‌شونده ضدتانک روی آوردند. در جریان جنگ جهانی دوم، قوی‌ترین توپ تانک دارای کالیبر ۱۲۸ میلی‌متر و نصب‌شده بر یاگتایگر بود. تانک‌های غربی امروزی معمولاً توپ‌هایی با کالیبر ۱۲۰ میلی‌متر و تانک‌های روسی با کالیبر ۱۲۵ میلی‌متر دارند. در تانک‌های روسی مانند T-72، قابلیت شلیک موشک ضدتانک هدایت‌شونده نیز وجود دارد، اما این قابلیت تنها در مدل‌های مخصوص ارتش روسیه فعال است. برخی تانک‌ها به سامانهٔ بارگذاری خودکار مجهز هستند، اما چون این سامانه‌ها مستقل از خود توپ عمل می‌کنند، این توپ‌ها را نمی‌توان «خودکار» دانست. با بهره‌گیری از سامانه کنترل آتش مدرن، این توپ‌ها می‌توانند علیه هواپیماها و موشک ضدکشتی نیز به‌کار روند. در جنگ جهانی دوم، کشتی‌های جنگی مانند یاماتو و موساشی به توپ‌هایی با کالیبر ۴۶۰ میلی‌متر مجهز بودند. از این توپ‌ها در هواگردها، خودروهای زرهی سبک، قایق‌های سریع و به‌عنوان توپ ضدهوایی استفاده می‌شود. در برخی تانک‌های صادراتی مانند AMX-32 و AMX-40 از توپ خودکار به‌جای مسلسل هم‌محور استفاده شده است. همچنین در T-72M2 اسلواکی و BMP-3 روسی نیز نمونه‌هایی از توپ خودکار به‌کار رفته‌اند. در عصر مدرن، توپ‌های ضدهوایی بیشتر به‌صورت توپ خودکار درآمده‌اند و به سامانه دفاع نزدیک مجهز هستند. این توپ‌ها جایگزین مسلسلهای کم‌قدرت‌تر شده‌اند و در نبردهای هوایی یا حمله به اهداف زمینی کاربرد دارند. در هواپیماهای جنگی، توپ در بدنه یا زیر بال نصب می‌شود و در بمب‌افکن‌ها در برجک بدون سرنشین نصب شده است. برخی توپ‌های هوایی برای افزایش نرخ آتش، به‌صورت دو‌لوله، چرخشی (مانند گتلینگ) یا رولور طراحی شده‌اند. این توپ‌ها نیازی به سامانه‌های ترمز عقب‌زن ندارند و روی پایه‌های سبک نصب می‌شوند. | ## جمع‌بندی | توپ ریلی گوستاو سنگین آلمان با وزن ۲۹۰ تن، طول ۳۲٫۵ متر و برد ۳۹ کیلومتر که می‌توانست گلوله‌ای ۷ تُنی شلیک کند.