موضوع مقاله: سنتو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سنتو | مقدمه: سازمان پیمان مرکزی با کوته‌نوشت سِنتو در دوران جنگ سرد و با هدف مبارزه با شوروی و نفوذ مارکسیسم تشکیل شد. | ## بخش 1: سنتو | کنان سفیر ایالات متحده آمریکا در سال ۱۹۴۷ در مقاله‌ای به دولت آمریکا پیشنهاد کرد برای مقابله با خطر توسعه‌طلبی شوروی، سیاست سد نفوذ را به دور شوروی به مرحلهٔ اجرا گذارد تا با گذشت زمان، نظام شوروی فرو بپاشد. تاریخچه پیشینه پیمان‌های ناتو، سیتو و سنتو برای مقابله با گسترش کمونیسم پدید آمدند. ایده این سه ائتلاف پس از بازگشت جان فاستر دالس، وزیر خارجه وقت آمریکا از سفر خاورمیانه در مه ۱۹۵۳ شکل گرفت. او پیشنهاد کرد که یک ائتلاف دفاعی از کشورهای اوراسیا (اروپا و آسیا) برای مهار کمونیسم تشکیل شود. اهمیت خاورمیانه به دلیل ۱) نفت خام، ۲) مسیرهای تجاری هوایی، دریایی و زمینی و ۳) به عنوان پایگاهی در مرزهای جنوبی شوروی (کمربند شمالی) بود. پیشتر ترکیه و پاکستان در سال ۱۹۵۴ پیمانی برای افزایش سطح همکاری امنیتی و سیاسی امضا کرده بودند. آغاز در ۲۴ فوریه ۱۹۵۵ با حمایت بریتانیا و آمریکا، پادشاهی عراق و ترکیه در بغداد «پیمان همکاری متقابل» را برای مقابله با تجاوز خارجی امضا کردند. اما این کشور در ۱۴ ژانویه ۱۹۵۶ اعلام کرد که از پیوستن به این پیمان خودداری می‌کند. عضویت ایران نخستین بار نوری سعید نخست‌وزیر عراق در فوریهٔ ۱۹۵۵ (بهمن ۱۳۳۳) از تشکیل اتحادیه‌ای مرکب از بریتانیا، ترکیه، پاکستان، ایران و عراق خبر داد که دولت ایران نه آن را تأیید و نه تکذیب کرد. اسدالله میرزا شهاب‌الدوله سناتور تهران از وزارت امور خارجه توضیح خواست که آیا نوری سعید بدون آنکه ایران خبری داشته باشد، صلاحیت دارد این کشور را جزء اتحادیه یا بلوکی معرفی کند: «با توجه به مسئلهٔ بی‌طرفی ما و با توجه به مقتضیات امروز روزگار، با این اختلافاتی که بین بلوک‌ها موجود است، داخل کردن ما در این قضیه خیلی عجیب می‌نماید.» عبدالله انتظام وزیر امور خارجه وقت، پیوستن ایران را به چنین اتحادیه‌ای تأیید نکرد و گفت: «دولت ایران بعد از این‌که مطالب را مطالعه کرد، هر تصمیمی که بخواهد می‌گیرد و آزاد است و مذاکراتی که در خارج می‌شود به هیچ وجه مربوط به نظریه و مشی دولت ایران نیست.» در همان ماه فوریه، عراق و ترکیه پیمان بغداد را امضا و اعلام کردند که کشورهای عضو اتحادیهٔ عرب و دیگر کشورهای علاقه‌مند به صلح و امنیت خاورمیانه که عراق و ترکیه آن‌ها را به رسمیت شناخته باشند، می‌توانند به این پیمان بپیوندند. در ۲۱ فروردین ۱۳۳۴ خبرنگاران در فرودگاه بیروت از حسین علاء نخست‌وزیر وقت که برای سفر درمانی در راه اروپا بود پرسیدند آیا دولت او با پیوستن به پیمان دفاعی خاورمیانه موافق است یا نه؟ علاء در پاسخ گفت که دولت وی موضوع الحاق ایران را به پیمان دفاعی ترکیه - پاکستان مطالعه کرده و اخذ تصمیم در این باره محتاج مدتی وقت است و نمی‌توان عاجلاً در این خصوص تصمیم گرفت. رادیو بی‌بی‌سی نیز همان روز گزارش داد که پیشنهادی برای الحاق ایران به پیمان ترکیه - پاکستان تسلیم دولت ایران شده است. البته در همان زمان جزئیات پیمان بغداد بین سناتورهای مجلس شورای ملی و مجلس سنا به صورت محرمانه به شور و بحث گذاشته شده بود. در همان اثنا حسین علاء با حضور در یکی از جلسات مجلس شورای ملی در پاسخ به پرسش یکی از سناتورهای مجلس گفت: «الحاق ایران به پیمان دفاعی از هر نظر یک امر حیاتی است. سه روز بعد، در ۲۶ مهر، نمایندگان مجلس سنا با ۳۹ رأی موافق در برابر ۴ رأی مخالف، پیوستن ایران به پیمان بغداد را تصویب کردند و چهار روز بعد در ۳۰ مهر ۱۳۳۴ مصوبه مجلس سنا به اتفاق آراء و بدون هیچ مخالفی در مجلس شورای ملی به تصویب رسید و صورت قانونی گرفت. مصوبه مجلس سنا و مجلس شورای ملی در روز سوم آبان ۱۳۳۴ به امضای شاه رسید و در روز ششم آبان برای اجرا به دولت ابلاغ شد و اسناد پیوستن ایران به پیمان ۱۰ آبان به ستاد آن که در بغداد مستقر بود، فرستاده شد. نخستین شورای وزیران کشورهای عضو پیمان در آستانه تشکیل بود و حسین علا آماده رفتن به بغداد بود. اما او پیش از سفر به عراق در ۲۵ آبان ۱۳۳۴ به دلیل درگذشت یکی از نمایندگان مجلس به مسجد سلطانی تهران رفت و در شبستان مسجد هدف ترور مظفرعلی ذوالقدر از اعضای فداییان اسلام قرا گرفت. | ## بخش 2: سنتو | اما با خوش‌شانسی گلوله اول به وی برخورد نکرد و گلوله دوم هم در لوله هفت‌تیر گیر کرد. ضارب که ترور را نافرجام دید با هفت‌تیر به نخست‌وزیر حمله کرد و به سر و صورت او ضربه زد. در آن سال‌ها آمریکا از نفوذ شوروی در خاورمیانه نگران بود و نگرانی از جمال عبدالناصر، بریتانیا را به فکر پیشگیری از نفوذ و گسترش نهضت مصر انداخته بود. بریتانیا و آمریکا پیمان بغداد را در «حلقهٔ مالی» دفاع از خاورمیانه در برابر شوروی می‌دانستند. در مقابل، شوروی آن را ابزاری در دست تجاوزگرانی می‌دانست که علاقه‌ای به صلح و امنیت بین‌المللی ندارند. در مه و ژوئن ۱۹۵۷ نمایندگان آمریکا به عضویت کمیته‌های اقتصادی و نظامی پیمان درآمدند. طراحان نظامی که در جلسه‌های تأسیس این پیمان از طرف ایران شرکت داشتند عبارت بودند از: فریدون جم حسن طوفانیان منصور افخمی اربابیتاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با حسن طوفانیان نوار شماره دو حسن طوفانیان عضویت ایران در سنتو را دلیلی بر تضعیف امنیت داخلی ایران قلمداد کرده بود. ولی در زمان شاه این تمرکز بخاطر سنتو و مبارزه با کمونیسیم از بین رفت.تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با حسن طوفانیان نوار شماره ۵ خروج عراق عراق پس از کودتای عبدالکریم قاسم در ۲۳ تیر ۱۳۳۷ و سرنگونی نظام سلطنتی، در ۲۴ مارس ۱۹۵۹ از پیمان بغداد خارج شد و این پیمان ضربه‌ای اساسی خورد. در اوت آن سال، نام پیمان بغداد به سازمان پیمان مرکزی (سِنتو) تغییر یافت و ستاد آن را از بغداد به آنکارا بردند. امیرخسرو افشار قاسملو که در روند انعقاد پیمان بغداد نقش داشته است در مصاحبه با تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد گفته است که کودتا در عراق که کشور عضو این پیمان بود تأثیر بدی بر محمدرضا پهلوی گذاشت و تصمیم به فشار به آمریکا برای عضویت در پیمان سنتو گرفت. فشار بر آمریکا شامل تهدید به خروج از پیمان و مذاکره با شوروی برای بستن پیمان بود. ولی بر اثر فشارهای ایران، اقدام به عقد قراردادهای دوجانبه با تهران کرد تا اهداف و نیازهای ایران از دعوت و فشار به آمریکا برای عضویت در پیمان بغداد برطرف شد.تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با امیرخسرو افشار قاسملو نوار شماره یک و دو مفاد ماده یکم پیمان بغداد تأکید داشت که هدف آن دفاع از امنیت و تمامیت ارضی کشورهای عضو بود. بر پایه ماده سوم، کشورهای عضو تعهد کردند که از دخالت در امور داخلی یکدیگر خودداری کرده و اختلافات خود را از طریق مسالمت‌آمیز و بر اساس منشور ملل متحد حل و فصل کنند. به شرط آنکه شش ماه پیش از پایان اعتبار معاهده، این مسئله را به صورت رسمی اعلام کنند. با این حال، هنگام خروج جمهوری اول عراق از پیمان بغداد در سال ۱۹۵۹ مفاد این بند معاهده رعایت نشد. چون دیگر کشورهای عضو، به دلیل اهداف حکومت تازه در عراق، دیگر تمایلی به ادامه عضویت عراق نداشتند. فعالیت‌های غیرنظامی سنتو راه‌آهن سنتو سنتو قرار بود تهران را از طریق یک مسیر ریلی به لندن متصل کند. این پروژه که به پشتیبانی مالی سنتو با شراکت بیشتر انگلستان انجام می‌شد از وان در ترکیه می‌گذشت که در نهایت تنها قسمت ایستگاه راه‌آهن وان به ایستگاه راه‌آهن شرفخانه در ایران تکمیل شد. قسمتی از مسیر شامل یک کشتی ریلی برای عبور از دریاچه وان بود که پایانه‌ای در تاتوان در سمت غربی دریاچه داشت. | ## بخش 3: سنتو | سنتو طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های غیرنظامی را پشتیبانی می‌کرد و تمرکز ویژه‌ای بر کشاورزی و توسعه داشت. مؤسسه علوم هسته ای سنتو توسط آمریکا (عضو ناظر) و انگلستان در چارچوب پیمان سنتو در بغداد تأسیس شد. ویژگی‌ها تفاوت پیمان بغداد با پیمان سعدآباد که در سال ۱۳۱۶ میان ایران، ترکیه و افغانستان به امضا رسید، این بود که در آن پیمان این سه کشور متعهد شده بودند به خاک یکدیگر تعرض نکنند. اما هیچ راهکاری برای تضمین دفاع جمعی به اعضای خود ارائه نمی‌داد و ساختار فرماندهی نظامی دائمی یا مشترکی ایجاد نمی‌کرد. عوامل ضعف پیمان بغداد از زمان اعلام موجودیت خود نتوانست حمایت گسترده‌ای در میان کشورهای خاورمیانه جلب کند. ترکیه سکولار، ایران پادشاهی شیعه، پاکستان نوظهور سنی، و عراق تازه از سلطه استعمار رها شده، کشورهایی با ساختارهای کاملاً متفاوت بودند. تلاش‌های نوری سعید، نخست‌وزیر وقت عراق، برای متقاعد کردن مصر و سوریه برای پیوستن به پیمان بغداد ناکام ماند؛ زیرا این دو کشور معتقد بودند که اتحاد جماهیر شوروی (که تنها تامین‌کننده سلاح برای کشورهای عربی مخالف اسرائیل بود و پیمان بغداد برای مقابله با شوروی شکل گرفته بود) تهدیدی برای آنها محسوب نمی‌شود. مداخله بریتانیا در بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ به تضعیف جایگاه بریتانیا در خاورمیانه و به اعتبار آن در پیمان بغداد انجامید. بریتانیا تلاش کرد آمریکا را نیز به عضویت این پیمان در بیاورد؛ زیرا این کشور می‌توانست خلأ جایگاه رو به افول بریتانیا در خاورمیانه را پر کند. اعلام دکترین آیزنهاور در اوایل سال ۱۹۵۷ باعث شد آمریکا نیازی به پیوستن به این پیمان نداشته باشد؛ بنابراین آمریکا از پیوستن کامل به پیمان بغداد خودداری کرد و ترجیح داد به عنوان عضو ناظر در چند کمیته داخلی از جمله کمیته اقتصادی عمل کند و تنها در ژوئن ۱۹۵۷ به کمیته نظامی پیوست. از سوی دیگر عضویت آمریکا می‌توانست اعتراض کشورهای غیر عضو در خاورمیانه مانند اسرائیل، مصر یا عربستان سعودی را به همراه داشته باشد. اتحاد مصر و سوریه و پیدایش جمهوری متحد عربی و همچنین خروج عراق در پی انقلاب ۱۴ ژوئیه در سال ۱۹۵۸ ضربه‌های دیگری به پیمان سازمان مرکزی بودند. بحران ۱۹۵۸ لبنان و مداخله سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا در عملیات خفاش آبی از ۱۵ ژوئیه ۱۹۵۸ به خواست کمیل شمعون باعث ضعف پیمان شد. پاکستان تلاش کرد تا در جنگ دوم هند و پاکستان در سال ۱۹۶۵ حمایت متحدان خود در سنتو را به‌دست‌آورد. اما شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۵ با صدور قطعنامه ۲۱۱ خواهان توقف ارسال سلاح به هر دو طرف درگیر شد. پاکستان در جنگ سوم هند و پاکستان در سال ۱۹۷۱ بار دیگر تلاش کرد تا حمایت اعضای سازمان را به دست آورد، اما آمریکا خارج از چارچوب پیمان سنتو و به‌طور محدود از آن پشتیبانی کرد. در سال ۱۹۷۴ بریتانیا در اعتراض به حمله ترکیه به قبرس و اشغال شمال این جزیره از پیمان سنتو خارج شد و حمایت خود را از آن متوقف کرد. انحلال پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، ایران در ۲۰ اسفند ۱۳۵۷ (۱۱ مارس ۱۹۷۹) از پیمان سنتو خارج شد و به عضویت کشورهای غیرمتعهد درآمد. یک روز پس از خروج ایران، پاکستان نیز اعلام کرد این پیمان دیگر نقشی در تقویت امنیتش ندارد و از آن خارج شد تا سازمان پیمان مرکزی به صورت رسمی در همان سال منحل شود. | ## جمع‌بندی | نصیر عصار یکی از دبیران کل سنتو، خروج ایران از این پیمان را از دست دادن آسان یک اهرم فشار بین‌المللی بدون دریافت کوچک‌ترین امتیازی از روسیه دانسته است و آن را به دادن یک هدیه از جانب دولت انقلابی به روسیه تشبیه کرده است.