موضوع مقاله: اسپهبد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسپهبد | مقدمه: اَسپَهبَد یا سپهبَد یا سپهبذ (به ) عنوان فرمانده لشکر یکی از بخش‌های چهارگانهٔ ایران در ارتش ساسانیان بود. | ## بخش 1: اسپهبد | چهار بخش عبارت بوده‌اند: از اباختر (شمال یا طبرستان)، خوراسان (خراسان مشرق)، نیمروز (جنوب)، خوروران (خاوران، مغرب).کریستین سن، ص ۳۷۶ پیش از آن در دوره اشکانیان نیز مقامی موروثی با این نام وجود داشته.Bosworth (1997), pp. 207–208 همچنین اسپبد یا آسپبد (برگرفته از فارسی میانه: *aspa-pati-) به عنوان فرمانده سواره نظام یک درجه باستانی نظامی بود که در ارتش اشکانی و ساسانی مورد استفاده قرار می‌گرفت. واژه اسپهبد برای اولین بار در دودمان گاوباریان توسط دابویه که خود را اسپهبد طبرستان نامید بکار رفت، و این روند در سلسله‌های پادوسبانیان و باوندیان هم ادامه پیدا کرد. این عنوان پس از حمله اعراب به ایران، تا حمله مغول به ایران، به شکل به کار می‌رفت. از اسپهبدان بزرگ ایران می‌توان به اسپهبدان رستم فرخ‌هرمز، خورشید و فرخان بزرگ اشاره کرد. در دودمان پهلوی این عنوان به صورت سپهبد به عنوان درجه نظامی دوباره به کار گرفته شد. این عنوان به احتمال زیاد یکی از بالاترین عناوین ارتش اشکانی بوده است که قدرت اصلی خود را از سواره نظام می‌گرفته است. خاندان سورن، امتیاز تاجگذاری به عنوان پادشاه را داشته‌اند، دارای تعداد زیادی عنوان اسپبد در اعضای خودش بوده است. در یکی از کتیبه‌های شاپور یکم نوشته شده است که شخصی به نام پیروز این عنوان را داشته است. | ## بخش 2: اسپهبد | با این حال، درجه اسپبد در دوران ساسانیان از اهمیت کمتری نسبت به دوران اشکانی برخوردار بود چرا که درجه اسواران سالار جایگزین کاربرد نظامی آن گشت. در دوران اشکانیان، سْپاذپت (به spʾdpty) مقامی موروثی در یکی از هفت خاندان ممتاز پارتی بوده است. سْپاهبذ (به ) عنوان فرمانده لشکر یکی از بخش‌های چهارگانهٔ ایران در ارتش ساسانیان بود. چهار بخش عبارت بوده‌اند: از اباختر (شمال)، خوراسان (خراسان بزرگ، مشرق)، نیمروز (جنوب)، خوروَران (خاوران، مغرب). فرماندهٔ کل نیروهای مسلح ایران تا سدهٔ ششم میلادی ایران‌سپاهبذ بود که از سوی خسرو انوشیروان این مقام ملغی شد. انوشیروان، ایران را به چهار بخش تقسیم کرد و در رأس هر یک از این بخش‌ها یک سپاهبذ (فرمانده لشکر) جداگانه‌ای قرار داد؛ زیرا تمرکز قدرت نظامی در دست یک فرمانده، ممکن بود به کسب نیروی عظیم و طمع در تاج و تخت و وارد آوردن فشار بر شاهنشاه منجر گردد. سپهبدان مأموران مهم دولت بشمار می‌رفتند و هر کدام در قلمرو خود صاحب اختیار بودند و بر یک ربع مملکت حکومت می‌کردند و معاونی در اختیار داشتند، موسوم به مرزبان. تقسیم مناطق تحت نفوذ هر اسپهبد به شرح زیر بود: سپاهبذ شمال افواج ممالک طبرستان، ماد بزرگ و آذربایجانکریستن سن، ص ۳۹۴ سپاهبذ شرق افواج خراسان و سکستان و کرمان. یعقوبی ذکر کرده‌است که هر سپاهبذ، یک نفر پاذگوسپان تحت امر خود داشت.کریستن سن، ص ۵۴۲ پس از حمله اعراب به ایران، عنوان اسپهبد طبرستان در دودمان‌های دابویگان و پادوسپانیان که اسلام را نمی‌پذیرفتند، بکار می‌رفت. | ## بخش 3: اسپهبد | این عنوان همچنین توسط گرجیان و ختنیان (به ختنی: spāta، شکل متأخر: spā) به کار می‌رفت. او از واپسین شاهنشاه ساسانی، یزدگرد سوم، دعوت کرد تا به طبرستان بیاید ولی یزدگرد دعوتش را نپذیرفت و در ۶۵۱ به قتل رسید.Kennedy (2007), p. 187 مانند بسیاری از حکام محلی دیگر در نواحی همجوار گرگان و گیلان، اسپهبد در پیمان‌هایی با عرب‌ها شرایطی برقرار ساخت که در ازای پرداخت خراج سالانه، حکومت خود را برقرار دارد.Kennedy (2007), pp. 178–179, 192 اسپهبدان این حکومت، به نام گاوباریان، تا هنگام نابودی توسط خلافت عباسیان، سکه‌هایی به نام خود و به خط پهلوی ضرب می‌کردند و بر آن‌ها لقب پتشخوارگرشاه و اسپهبذ خراسان ذکر می‌کردند.Madelung (1975), pp. 198–200 عنوان اسپهبذ پس از انقراض دودمان گاوباری نیز توسط دیگر خاندان‌های طبرستان همچون کارنوندیان و باوندیان استفاده می‌شد و تا هنگام فتوحات مغول در قرن سیزدهم میلادی دنباله داشت.Madelung (1975), pp. 200–202 همچنین حکومتی به نام اسپهبدان در اطراف آستارای امروزی تا سال‌ها وجود داشته که پایتخت آن را نیز به همین نام می‌خواندند. همچنین عناوین اسپهبد بلخ در سال ۷۰۹, اسپهبد نسا در ۷۳۷ و اسپهبد در اشاره به شاه کابل در اوایل قرن نهم میلادی سابقه دارد. | ## جمع‌بندی | در دههٔ ۱۰۹۰ میلادی نیز امیر ترکی از سوی سلجوق بر شهر مکه منصوب شد که نامش اسپهبد بوده است.