موضوع مقاله: جیرنده | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جیرنده | مقدمه: جیرنده (جیرین دیه در زبان تاتی) مرکز بخش عمارلو شهرستان رودبار استان گیلان است و در ۳۵ کیلومتری لوشان، ۶۵ کیلومتری رودبار و ۱۲۰ کیلومتری رشت قرار دارد و آب و هوای آن سرد و کوهستانی است. | ## بخش 1: جیرنده | وجه تسمیه نام بومی این شهر، جیرین دیه می‌باشد؛ نامی که در زبان تاتی، زبان بومیان این شهر به معنی ده زیرین معنی می‌شود: جیرین = زیرین + دیه = ده جغرافیای طبیعی این منطقه دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است. از شمال به جنگل‌های راش و از غرب به جنگل‌های سرو کوهی (اُرس) (به تاتی: اروس) و از جنوب به باغستان‌ها مشرف می‌شود. همچنین عده‌ای از کردهای مهاجر که در زمان صفویه و نادرشاه در عمارلو و رحمت‌آباد ساکن شدند و که آنها هم به زبان تاتی حرف و همچنین زبان مخصوص خود می‌زنند، ولی همه تا حدودی به زبان گیلکی به واسطه شرایط قرارگیری در گیلان آشنایی دارند. به گفته سبزعلیپور مردمان تات زبان رودبار در دو منطقه عمارلو و خورگام زندگی می‌کنند. مرکز بخش عمارلو جیرنده است و علاوه بر آن روستاهای انبوه، کلیشم، خرم‌کوه، ویه، ناوه، لایه، نوده فاراب، یکنم، ایینه‌ده، پاکده، داماش، بیورزین، پارودبار، اسکابن، کرماک به زبان تاتی تکلم می‌کنند. در بخش خورگام مرکز بخش یعنی بره‌سر و روستاهای ناش، اسطلخ‌کوه، چیچال، لیاول علیا، چلوانسرا، قوشه لانه، سه پستانک، گرزنه چاک، کشکش به زبان تاتی تکلم می‌کنند.دکتر جهاندوست سبزعلیپور، مقاله «گویش رودبار»، فصلنامه گیلان ما- شماره ۳۷، ۱۳۸۹ طبق نظر او رودبار یک منطقه چند زبانه هست و در آن به تاتی، کردی (کرمانجی)، گالشی و تالشی سخن می‌گویند. تاتی رودبار در جنوب گیلان در رودبار، پیرکوه، خورگام، رحمت‌آباد، رستم‌آباد و فاراب گویش می‌شود و گیلکی رودبار در جنوب گیلان، در رستم‌آباد، رودبار، منجیل و لوشان و … رایج است. | ## بخش 2: جیرنده | در فرهنگ جغرافیایی ایران جیرنده را قصبه و مرکز بلوک فاراب ذکر کرده و از گویش تاتی اهالی و گلیم‌بافی و جوراب‌بافی آنجا سخن گفته است.جیرنده رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، جلد ۲، ص ۷۴. کردها حدود ۳۰۰ الی ۴۰۰ سال پیش در جیرنده ساکن شده‌اند، برای مبارزه با روسیه تزاری. و در حال حاضر همانند سایر مردم به زبان تاتی گویش عمارلویی که یکی از گویش‌های زبان تاتی هست صحبت می‌کنند. خان‌های عمارلو ولی خان بزرگ، نیای بزرگ اهالی جیرنده، داماش و عمارلو شناخته می‌شود. فرزندان ولی خان عمارلو خوانین جیرنده بوده‌اند؛ از این رو، جیرنده مرکز منطقه عمارلو شناخته می‌شود. فرزندان ولی خان عمارلو عبارتند از: قربانعلی خان محراب خان نوروز خان آدینه خان شریف خان علی قلی خان نام های خانواده گی بزرگان و بزرگ زاده گان عمارلو، که ساکن جیرنده بوده اند، عبارت اند از: کرمانج ها: زند زندی مهرابی امیر مهرابی مهرابیان احمدپور احمدی نصرالله پور نصرالله زاده تات ها: جلالی مقدادی پناه خان انبارلو به گفته ادیب الشعراء (صفحه ۱۱۴–۱۱۵)، وی از خمسه قزوین با لشکری آراسته به جنگ آزاد خان افغان حاکم آذربایجان رفت، اما آزاد خان ۴۰۰۰ تن از لشکریانش را به سرداری فتحعلی خان افشار به دفعش فرستاد. در جنگی که در نزدیکی تبریز میان ایشان درگرفت پناه خان انبارلو شکست خورد و گریخت. | ## بخش 3: جیرنده | رستم خان عمارلو در مجمع التواریخ گلستانه (صفحه۳۹۳) او را از سرداران کریم خان زند دانسته که در جنگ با آزاد خان افغان، هم راه کریم خان، حیدر خان، شیخ مراد خان، کاکاخان و مهرعلیخان در قلب سپاه جای داشته است. به گفته رابینو در کتاب دارالمرز گیلان وی آخرین حاکم عمارلوئی در تنکابن بوده است. حکومتش به دست هدایت خان حاکم گیلان برچیده شد و با رضایت کریم خان زند از آن پس تنکابن پاره‌ای از گیلان شد. ابراهیم خان عمارلو در تاریخ دارالمرز گیلان، رابینو او را حاکم تنکابن (۱۱۷۵–۱۱۸۵) خوانده است. سرشناسان دیگر جیرنده عمارلو، و جیرنده دارای افراد سرشناس بسیاری در تاریخ بوده‌اند. برای نمونه ضیاءالدین توکلی عمارلو، در سال ۱۳۵۵ خورشیدی ریاست شورای شهرستان رودبار را بر عهده داشتند (نفر هشتم از راست در تصویر). آتش نزد ایشان از احترام ویژه‌ای برخوردار بوده است و برای پاسداری از آتش جایگاه‌های آتشی با نام کوله سر در چند نقطه شهر برپا بوده است که امروزه آثاری از آن برپاست. | ## جمع‌بندی | کوله سرها تا پیش از دوره پهلوی کاربری پخش آتش برای منطقه عمارلو بر عهده داشته است.