موضوع مقاله: خشتریته | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خشتریته | مقدمه: خشتریته (Xšathrita) (کشاتریتی، خشثریتا و صورت‌های مشابه بسیار دیگر) نام یکی از پادشاهان سلسله ماد، از سلسله‌های پادشاهی ایران باستان است. | ## بخش 1: خشتریته | ایگور دیاکونوف خشتریته را همان فرورتیش می‌داند.تاریخ ماد، دیاکونوف به دنبال حمله مجدد آشور به اراضی ماد، خشتریته برای پایان دادن به حملات آشور با ماننا و کیمریان پیمان دوستی بست و عملاً با آشور وارد جنگ شد. مقبره قیزقاپان گورهای صخره‌ای «دکان داوود» در جادهٔ اکباتان به بابل موسوم به قیزقاپان و کورخ‌وکیچ در درّهٔ شهر زور در کنار دهکدهٔ «سورداش» در نزدیکی سلیمانیه جای دارد. هر دو مقبره مسلماً متعلق به شاهان ماد است ولی هر دو در سرزمین سابق امپراتوری آشور قرار دارند و در نتیجه نباید پیش از سال ۶۱۲ پ.م. ستون‌ها به جرزهای ستون‌نما تبدیل یافته و سقف تقلید از پوششی است که از تنهٔ درختان تعبیه شده باشد. بدین قرار: صفحهٔ مدوری با هیکلی چهار بال، و صفحهٔ مدور دیگری که هیکل آدمی بر آن منقوش است و هلالی زیر آن دیده می‌شود و صفحهٔ مدور دیگری که ستاره‌ای بر آن نقش است. مضهر اخیر در شرق باستان علی‌الرسم خاص ایشتار می‌باشدیا سیاره زهره ولی اینها شاید مظهر آناهیتا باشد. دوتای دیگر به معنی خورشید و ماه یا به عقیدهٔ هرتسفلد اهوارامزدا و میترا می‌باشند. روی ملبوس معمولی ماد شرقی جُبّه مانندی که آستین‌های خالی‌اش آویزان است، پوشیده‌است. انتشار قطعاتی از پرسش‌های هاتف زمان که به مناسبت قیام خشتریتی در ماد به عمل آمده بودتوسط کنودتسون در سال ۱۸۹۳ و کلائوبر در سال ۱۹۱۳ واجد اهمیت بسیار بوده‌است ولی جنبهٔ واقعی وقایعی که در سؤالات مزبور منعکس شده یعنی تأسیس پادشاهی ماد نامکشوف مانده‌است. در سال ۱۹۲۳ تاریخ وقایع روزانهٔ بابلی دربارهٔ آشور منتشر شد و چیزی از انتشار آن نگذشت که معنی اصطلاح اومان ماندا روشن شد و بدین طریق بسیاری از افسانه‌هایی که مورخان دربارهٔ تاریخ ماد پدیدآورده بودند به مرگ طبیعی نابود گشت. ظهور یک عامل مهم در ماد در فاصله قرن‌های هشتم و هفتم پیش از میلاد عامل سیاسی جدیدی در آسیای مقدم پدید آمد که تناسب نیروها را سخت دگرگون ساخت. این عامل نوین قبایل سوار و صحرانشین کیمریان و تَرریان و اسکیت‌ها بودند که از نواحی کرانهٔ دریای سیاه کوچ کرده در آسیای غربی نفوذ نمودند. مدارک باستان‌شناسی نیز از این رهگذر کمکی نمی‌رسانند؛ زیرا مجموع اشیاء اسکیتی مکشوف در نواحی کرانهٔ دریای سیاه مربوط به قرن هفتم پیش از میلاد می‌باشد و بنابراین مآثر فرهنگی و مدنیتی که قبایل مزبور در قرن هشتم پ.م. از هاتف به عمل آمدهKn.48 مشعر است که آیا در ظرف ماه لشکر اسکیت‌ها در کشور ماننا اقامت خواهند داشت و به مرز کشور ماننا آمده‌اند از گردنهٔ خوبوشکیه به دهکده‌های حران و آنیسکلائوبر چنین می‌خواند. آنی‌سو، دهکده‌ای بود در ناحیهٔ حنانجو در مرز شرقی اورارتو آمده غارت خواهند کرد یا نه و آیا غنیمت فراوان بدست خواهند آورد و از آشور اسیران بسیار خواهند گرفت؟ آغاز گشت و به سرعت حریقی همهٔ قبایل دیگر را به قیام تشویق نمود و جنگ علیه آشور از چند جبهه هم‌زمان آغاز شد و موفقیت‌های عالی نصیب متحدان نمود. در نوشته‌های اسرحدون جنگ با خشتریته به احتمال قوی در اظهاریه‌ای مبهم زیر منعکس شده: من کشور بارناکا،Barnaka دشمن محتال، و ساکنان کشور تیلاشوری که نامشTilasurriیعنی مردمان کشور تیلاشوری در دهان مردم مخرانو،یا مهرانو - در منشورهای S و B چنین است - این اصطلاح به شهر یا کشور تعبیر می‌شود و از قرن نهم تا هفتم پ.م. از اینجا معلوم می‌شود که صحنهٔ عملیات جنگی ناحیهٔ جنوب همدان کنونی بوده‌است.تیلاشوری در کنار دژ بابلیان (سیلحازی) قرار داشته یا حتی همان دژ بوده. از آنجا که در هزارهٔ یکم مفهوم کاسیان و بابلیان را غالباً مخلوط می‌کرده‌اند به احتمال قوی دژ بابلیان همان کلنی کاسیان (کارکاشی) بوده که خشتریته بر آن حکومت می‌کرده و کارکاشی محتملا مرکز ایالت بیت کاری بوده که به دلایل مذکور همان ناحیه همدان باید دانست. لحن مبهم و خودستایانهٔ این گزارش اجازه نمی‌دهد که واقعاً در این مورد آشوریان را پیروز بپنداریم؛ و واقع امر را سؤالاتی که از هاتف به عمل آمده روشن می‌نماید. | ## بخش 2: خشتریته | چون هر سه پیشوا در زمان واحد وارد عمل شدند و با پادشاه اسکیت‌های اشکیدا - محتملا ایشپاکای و پادشاه ماننا آخسری متحد بودند توانستند در آن واحد در چند جبهه پیکار کنند و چیزی از جنگ نگذشت که عملیات از حدود سه ایالت اولیه تجاوز کرد. در آغاز ماه ایارآوریل - می لشکریان خشتریته در ایالت مجاور یعنی کیشه‌سو بوده و دژ اصلی آن سرزمین را محاصره کردند. کیمریانیعنی اسکیت‌های اشکودا و مادی‌هایعنی افراد مامی‌تیارشو و مانناییان جزو متحدان خشتریته قلمداد شده‌اند.محتملا نامه جالب بایگانی کویونجیک، که فرستنده و گیرندهٔ آن معلوم نیست و به لهجهٔ بابلی نوشته شده مربوط به اوضاع فوق است در همان اوقات آشوریان دربارهٔ سرنوشت دیگر قلاعی که در معرض خطر بودند مانند کاربیتوKaribtu اکدی به معنی مبارک، نام حقیقی این دژ و محل آن معلوم نیست که از طرف لشکریان مزبور محصور شده بوده و قلعه‌ای که نامش محفوظ نمانده‌استKI 4 و KI 8 تاریخ سؤال نخستین روزهای ماه ایار و توسط دوساننی ساپاردی محاصره شده بوده از هاتف سؤال کردند، ضمناً حدس زده می‌شود که به محاصره‌کنندگان از طرف خشتریته پیشوای کارکاشی و قوای مقتدر وی نیز کمک می‌رسیده است. قیام در سرزمین اصلی ماد به تاریخ ۴ ایار دربارهٔ سرنوشت دژ سوبا… که شاید سیبارایا سیبورا در ناحیه زنجان کنونی بوده و در محاصرهٔ لشکریان خشتریته و متحدان وی قرار گرفته بوده‌است از هاتف سؤالی به عمل آمد. سؤال می‌کند و این‌بار برای پاسخ فقط هفت روز وقت معیّن می‌کند زیرا ظاهراً معتقد نیست که محاصره بیشتر طول بکشد. اینکه مادی‌ها قلاع آشوری را محاصره می‌کردند واجد اهمیت بسیار است، زیرا نه تنها روش جنگی جدید ایشان را نشان می‌دهد بلکه گواه انقلاب کاملی در زمینهٔ استراتژی و فنون جنگی است. فی‌المثل لشکریانی که یک مرکز مهم اداری امپراتوری آشور مانند قلعهٔ کیشه‌سو را محاصره کرده بودند، آنانی که به محض نزدیک شدن ارتش متجاوزان آشوری دهکده‌های خویش را ترک گفته به کوه‌ها پناه می‌بردند، نبودند. گذشته از این خشتریته به توانایی متحدان صحرانشین خویش و تاکتیک خاص ایشان یعنی تیراندازی در حال سواری و جنگ و گریز واقف بوده است. با این روش ستون‌های لشکر آشور را در نقاط دور از قلاع محصور متفرق می‌کردند و این خود دسته‌های مادی را از اینکه با صفوف فشردهٔ پیادگان سنگین اسلحهٔ آشوریکه هنوز بهترین جنگاوران زمان شمرده می‌شدند پیکار کنند معاف می‌کرد و در نتیجه قیام کنندگان می‌توانستند تمام نیروی خویش را برای محاصرهٔ دژها متمرکز کرده و بکار اندازند.ولی البته این فعلاً حدسی بیش نیست در آغاز ماه ایار سال ۶۷۳اواسط آوریل سرزمین وسیعی طعمهٔ عصیان گشت و مردم سراسر ماد مرکزی قیام کردند و شورشیان حالت تهاجمی پیش گرفته در آن واحد بسیاری از قلاع آشوریان را به محاصره و سقوط تهدید می‌کردند. سؤالی که پادشا آشور دربارهٔ حملهٔ متقابل احتمالی آشوریان از هاتف غیبگو به عمل آورده مربوط به روز دهم ایار است. آشوریان در نظر داشتند از گردنه ساپارداباید چنین خواند: alSa-Par(!)du گذشته و قلعه کیلمان را مسخّر سازند و محتملا از آن دژ چون پایگاه نظامی برای حملهٔ آتی استفاده کنند. اشترک معتقد است که این قلعه همان کولمان می‌باشد که در نامه‌های بایگانی سلطنتی آشور از آن یاد شده این دهکده در نامه‌های بایگانی آشوری دو بار به مناسبت الی‌پی و اوریاکو در ناحیه خارخار نام برده شدهHABL 129, 1046 و ظاهراً در بخش جنوبی ناحیه خارخار واقع بوده. صحبت بر سر لشکرکشی علیه عاصیان ماد از طرف جنوب در میان است که در نوشته‌های اسرحدون نیز از آن یاد شدهرجوع شود به تذکری که دربارهٔ ناحیه رودک‌ها در سؤال از هاتف Kn 85 ولی گویا لشکرکشی آشور با موفقیت قرین نگشت. در ماه سیمانمی - ژوئن قیام کنندگان باری دیگر یکی از قلاع را تهدید کردندKn,a11 و در ۲۵ سیمان (اواسط ژوئن) سؤالی از هاتف به عمل آمده که مربوط به ناحیه بیت همبان در اقصای جنوب ماد است متأسفانه از این سؤال تقریباً جز نام اسکیت‌ها (ایشکوزا) باقی نمانده‌است. در این مورد لفظ کیمریان بکار نرفته.Kn 36 سؤال دیگری نیز دربارهٔ خطری که از طرف حریفی که نامش برده نشده به عمل آمده‌است؛ بنابراین ظاهراً قیام‌کنندگان به درّهٔ دیاله رسیده و در آنجا بودند.حریف محتملا همان خشتریته بوده و سی‌سیرتو قلعهٔ خارخاریان در مرز ایلام را محاصره نموده بود. این قلعه را می‌شناسیم سناخریب از الی‌پی گرفته به ناحیه خارخار ملحق ساخته بود؛ و در ناحیهٔ بیت‌باروا قرار داشت و ناحیهٔ مزبور بدست اورارتوییان افتاد و بعد توسط تیگلات-پیلسر سوم مسخّر گردید. آشور سراسر سرزمین ماد را که در تصرّف داشتبه استثنای زاموا و پارسوا از دست داده و خشتریته آخرین گردنه‌هایی را که به جلگهٔ میانرودان منتهی می‌شد در معرض تهدید قرار داده بود. آثار قیام در پارسوا در پارسوا نیز اوضاع آرام نبود، شاید نامه‌ای که نابوریمانی رئیس آشوری ناحیهٔ پارسوا به پادشاه آشور نوشتهHABL 165 مربوط به همین زمان باشد. نویسنده نامه گزارش می‌دهدبه عقیده فورر وی در آن زمان شغل مهم رئیس‌رئیسان را داشت. رئیس پارسوا از شاه آشور تقاضا می‌کند که جنگاوری از نگهبانان شخصی خویش برای بازجویی از فراریان گسیل دارد. | ## بخش 3: خشتریته | چون زالی‌تپیان خراج خویش به پایتخت پارسوا می‌برند به نظر می‌رسد که خاک قبیلهٔ ایشان جزو آن ناحیه بوده‌است، و با این حال مانناییان می‌توانستند دستبردهای موفقیت‌آمیز به پارسوا بزنند.البته ممکن است این واقعه را یک سال پیشتر یعنی سال ۶۷۴ دانست؛ ولی از متون پرسش از هاتف پیداست که مانناییان در سال ۶۷۳ نیز با آشور بانی‌پال در جنگ بودند وضع به حال آشور فوق‌العاده نامساعد بود - بخصوص از پشت سر - در فنقیه وقایع تشویش‌انگیزی در شرف وقوع بود و جنگ با مصر هنوز پایان نیافته بود گذشته از این‌ها ظاهراً، بر اثر وقایع ماد موارد اعتراض اجتماعی عامهٔ مردم در خاک اصلی آشور نیز مکرر شد؛ زیرا اسرحدون ناچار شد پیش از پایان قیام خشتریته به ناحیهٔ جنگلی فلات ارمنستان یعنی شوبریا لشکر بکشد تا کثیری از بردگان و کشاورزان فراری را که از سرزمین آشور به آنجا گریخته بودند را دستگیر نماید.رجوع شود به AVIU 67 و بعد تاریخ اکتبر - نوامبر ۶۸۲ که باید نوامبر - دسامبر ۶۷۳ خواند شود. در نیمهٔ دوّم سال ۶۷۳ اطلاعی در دست نداریم.چنان‌که کلائوبر خاطر نشان کرده اظهارات پراشک در بارهٔ مذاکرات سردار آشوری شانابو با خشتریته در زیر حصار شهر آمول بی‌اساس است ولی ظاهراً در وضع آشوریان بهبود محسوسی پدید نیامد و از آغاز سال جدید ۶۷۲ آشوریان کوشیدند تا با خشتریته وارد مذاکره شوند. Kn 9m 3 , 12 مربوط به پیک‌هایی که قبلاً اعزام شده بود قدیمترین سؤال از لحاظ تاریخ در عرفهٔ سال جدید آشوری، یعنی محتملا آغاز ماه مارس ۶۷۲ به عمل آمده.KI 6 ماه آنار - اددار (فوریه - مارس) می‌باشد و مربوط است به بخشی از زمان تا اواسط (؟) ماه نیسان سال بعد ضمناً آشوریان می‌کوشیدند تا در میان متحدان تخم نفاق افکنند و بدین منظور با هر یک از آنان جداگانه مذاکره می‌کردند؛ مثلاً از هاتف سؤالی دربارهٔ اعزام پیک به نزد مامی‌تیارشو پیشوای قبایل ماد به عمل آمده که آن سؤال در دست است.Kn 25 از مامی‌تیارشو در آن بخش پرسش که باقی و محفوظ مانده نام برده نشده‌است ولی حدس زده می‌شود که منظور خود او بوده زیرا محلی که پیک به آنجا اعزام شده کارکاشی ذکر نشده بلکه از کشور مادای یاد شده‌است به احتمال قوی چنین مذاکراتی با اسکیت‌ها نیز آغاز شده بود. تقریباً در تمام سؤالاتی که طی مدت قیام از هاتف به عمل آمده تنها صحبت از کیمریان است و نام اسکیت‌های ایشکوزا فقط در پایان کارضمن مطالب قطعهٔ ناقص و کوچکی Kn, 36 که مربوط به عملیات جنگی در ناحیه بیت همبان است و همچنین در سؤالی راجع به اعزام پیک به نزد مامی‌تیارشو kn, 25 آمده‌است آن هم در کنار کیمریان ممکن است این امر تصادفی بیش نباشدمثلاً تساهل یا عدم دقت منشی ولی شاید هم انعکاسی باشد از تجزیه و انشعاب اسکیت‌های اشکودا به صورت گروهی مستقل از تودهٔ صحرانشینان و به‌طور کلی از قبایل شمالی که در جنگ شرکت داشتند. مسلماً همهٔ صحرانشینان تابع پادشاه اسکیت‌ها نبودند و شاید بدین سبب آنان را به نامی کلی‌تر و مبهم‌تر یعنی کیمری می‌خواندند. از معنی تحت‌اللفظی نوشته‌های اسرحدون چنین بر می‌آید که تاریخ مرگ وی در طی جنگ آشور و ماننا به سال ۶۷۴ بود؛ ولی در نوشته‌های مزبور به صحت و دقت تواریخ کمتر توجه شده‌است. اتحاد کشتریتی به دلیل یکسری اختلافات داخلی منحل شد و لشکرکشی کشتریتی به آشور قبل از سال ۶۷۳ پ. البته برخی از قبایل سکایی به حملات خود به آشور ادامه دادند ولی سایر قبایل سکاها به رهبری برتاتوا، به دنبال ازدواج برتاتوا با دختر اسرحدون برای ایجاد اتحاد با اسرحدون به عنوان وسیله‌ای برای پایان دادن به خصومت‌ها بودند، و سایر قبایل ماد هم که در اتحاد و تحت فرمان مستقیم کشتریتی بودند، نیز، با آشوری‌ها صلح کردند. پارتاتوا به پیشنهاد آشور حاضر شد وارد مذاکره شود و ازدواج با دختر اسرحدون را بهای دوستی و اتحاد خویش با آشور قرار دهد. ظاهراً روحانیان و کاهنان آشور از طریق هاتف، فکر تحکیم اتحاد با اسکیت‌ها را بوسیلهٔ ازدواج سیاسی تصویب کردندزیرا از آن تاریخ به بعد پادشاهی اسکیت متحد وفادار آشور گشت به نظر می‌رسد که شخص پارتاتوا نیز در تاریخ آشور نقش مهمی بازی کرده باشد.هرودوت در شرحی که می‌نویسد نام مادیا را وارد کرده و او را پسر پروتوتی می‌خواند ولی نقش فرزند وی مادیا مهم‌تر هم بود. آشوریان نواحی کیشه‌سو، خارخار،از این نواحی که کار اوریگالی و کار شاروکین نیز نامیده می‌شود در فهارس نواحی آشوری زمان آشورباناپال یاد شده بیت همبان را حفظ کردند. در یکی از نامه‌های بایگانی سلطنتی آشور که تاریخ آن بین سال ۶۷۲ و ۶۶۹ پیش از میلاد استHABL 434 در آن از ایجاد نگهبانان مرزی علیه این کشور و از قلاع مرزی خاص آن‌ها و لزوم اعزام گریختگان را به نزد شاهزاده آشورباناپال که ظاهراً امور جاسوسی آشور را اداره می‌کرده، سخن رفته و سپس در فهرست اسامی پادشاهی‌هایی که آشوریان مستقل‌شان می‌شمردند ولی تابع آشور بودند - مربوط به سال‌های ۶۶۹ تا ۶۵۲ - نام پادشاهی ماد نیز مانند اورارتو، خوبوشکیه، ماننا بمنزله کشوری مستقل مذکور است. تعیین قلمرو خشتریته (کشتریتی) دشوار است نواحی کیشه‌سو، خارخار و بیت‌همبان جزو آشور باقی ماندند زیرا که مرز غربی کشور ماد اندکی در مغرب خط میانه - همدان بوده‌است. هرودوتI 101, 102 می‌گوید که دیوک قوم ماد را متحد ساخت و بر ایشان پادشاهی کرد و آنگاه متعاقب این جمله تمام قبایل ماد را نام می‌برد. اما راجع به خشتریته اظهار می‌دارد که وی پس از پذیرفتن سلطنت و اینکه بر مادی‌ها حکومت کند، قناعت نکرده با پارسیان نیز جنگ کرد … و اقوام را پی‌درپی به تحت اطاعت درآورد تا سرانجام به آشوریان حمله کرد و الخ … این گفته هرودوت مسلماً نادرست است و گذشته از آن نمی‌توان اطمینان داشت که امر انقیاد پارسیان کار خشتریته بوده‌است.کورش یکم پادشاه پارس و بسیاری شاهکان دیگر در مشرق ایلام چنان‌که بعد خواهیم دید مستقلاً با آشور رابطه داشتند و بیشتر حدس زده می‌شود که پارس در عهد هوخشتره تابع دولت ماد گشت با این حال اتحاد ماد در زمان خشتریته صورت گرفت گرچه درجه این وحدت را مشخصا نمی‌شود تعیین نمود؛ مثلاً نمی‌توان گفت که دولت الی‌پی جزو قلمرو دولت ماد شده بود یا نهخبر دوم به نظر محتملتر می‌آید. یک پرسش آشورباناپال راجع به اعزام لشکر به الی‌پی به فرماندهی رئیس‌رئیسان شانابوشو در دست است یا حدود ماد از سمت مشرق تا چه حد امتداد داشته‌است. در تألیفات مربوط به شرق باستانشاهنامه و دیگران غالباً گفته شده‌است که خشتریته در طی قیام کشته شد و آشوریان پس از شکستی که بر ایشان وارد آمد آرام ننشستند.گرچه چنان سخت نبود که نیروهای آن دولت را به‌طوری‌که در بادی امر به نظر می‌رسید به‌طور قطع از پای درآورد چیزی نگذشت که آشوریان باری دیگر در مشرق اظهار وجود و ابراز فعالیت کردند. از اینکه در نوشته‌های آشورباناپال هیچگونه تذکری دربارهٔ پیروزی ارتش آشور بر ماد دیده نمی‌شود محققان را مشوّش ساخته و حال آنکه علی‌الرسم آشوریان کوچکترین موفقیت خویش را بزرگ می‌کردند؛ ولی توجیه این مطلب چنین است که پیروزی بر خشتریته کار خود آشوریان نبود، بلکه بر اثر مساعی متحدان ایشان یعنی اسکیت‌ها بدست آمد و آشوریان ایشان را گاهی به جان این و زمانی به جان آن قوم می‌انداختند. | ## جمع‌بندی | در واقع هرودوت نیز می‌گویدI 103, 106 که چون پسر خشتریته، هوخشتره جنگ با آشور را ادامه دادراست است که به موجب تألیف هرودوت در فاصلهٔ لشکرکشی خالی از موفقیت خشتریته و نخستین جنگ هوخشتره با آشور یک سلسله وقایع دیگر روی داده بود ولی چنان‌که خواهیم دید شرح وقایع و تواریخ دوران حکومت هوخشتره در تألیف هرودوت بالکل آشفته و مشوّش است و نینوا پایتخت آشوریان را محاصره کرد لشکر عظیمی از اسکیت‌ها سررسید که مادیا پسر پارتاتوا (پروتوتی) شاه اسکیت‌ها آن را هدایت می‌کرد … اسکیت‌ها مدت ۲۸ سال در آسیا حکمرانی کردند و به سبب بی‌بندوباری و سهل‌انگاری و بی‌دقّتی ایشان همه جا ویران شد.