موضوع مقاله: قلعه اسماعیل‌آقا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قلعه اسماعیل‌آقا | مقدمه: قلعه اسماعیل آقا روستایی است از توابع بخش نازلو و در شهرستان ارومیه استان آذربایجان غربی ایران. | ## بخش 1: قلعه اسماعیل‌آقا | یا به آشورى قالا ( قالت قشه عونا ) ܩܠܐ ܕܩܫܐ ܥܘܢܐ جغرافیا قلعه‌ای که نام روستا از آن گرفته شده، بر فراز تپه‌ای صخره‌ای و منفرد در ضلع شمال‌غربی روستا واقع شده است. این تپه به‌طور طبیعی در دهانه دره‌ای قرار دارد که رودخانه نازلو از آن عبور می‌کند و به سمت دریاچه ارومیه جریان می‌یابد. قلعه به دلیل موقعیت استراتژیک خود، بر دشت ارومیه تسلط داشته و مسیرهای منتهی به ارتفاعات مرزی فعلی (سرو) و منطقه وان در زمان اورارتوها را کنترل می‌کرده است. ￼ نام قلعه برگرفته از نام رئیس و بزرگ قبیله شکاک، اسماعیل آقا (سمکو یا سمیّتکو) است که در فاصله سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۳۰۹ هجری شمسی، یعنی اواخر دوره قاجار و اوایل سلطنت رضاخان، فرمانروای بخش وسیعی از آذربایجان بود. این قلعه یکی از مراکز فعالیت‌های سیاسی اسماعیل آقا علیه دولت وقت به شمار می‌رفت و گویا وی از این قلعه به عنوان استراحتگاه تابستانی نیز استفاده می‌کرد. نام روستای قلعه اسماعیل‌آقا در زبان آشوری به “قالا” یا “قالت قشه عونا” اشاره می‌شود. در زبان آشوری (سریانی) این عبارت به صورت زیر نوشته می‌شود: ܩܠܐ ܕܩܫܐ ܥܘܢܐ (قالت قشه عونا). | ## بخش 2: قلعه اسماعیل‌آقا | در گذشته، اکثریت جمعیت این روستا را آشوریان مسیحی تشکیل می‌دادند، اما در پی تحولات سیاسی و اجتماعی منطقه، بخش عمده‌ای از آنان مهاجرت کردند. در حال حاضر، تنها دو خانواده آشوری در روستا سکونت دارند و کلیساهای تاریخی ماربیشو و حضرت مریم همچنان توسط آن‌ها حفظ شده‌اند. حضور تاریخی آشوریان در منطقه در اوایل قرن بیستم و به‌ویژه در دوران جنگ جهانی اول، منطقه آذربایجان غربی شاهد درگیری‌های گسترده‌ای بود. یکی از وقایع مهم، ترور مارشیمون، رهبر مذهبی آشوریان، توسط اسماعیل آقا سیمیتقو (سمکو) بود. در نتیجه این درگیری‌ها، بسیاری از آشوریان مجبور به ترک منطقه شدند و جمعیت آن‌ها در روستاهایی مانند قلعه اسماعیل‌آقا کاهش یافت. برای نمونه، کلیسای شرق آشور ماربیشو در روستای قلعه اسماعیل‌آقا با تلاش اهالی آشوری بازسازی شده و آیین‌های مذهبی مانند “مورتوخه” در آن برگزار می‌شود. ￼ امروزه، اگرچه جمعیت آشوریان در روستای قلعه اسماعیل‌آقا نسبت به گذشته کمتر شده است، اما آن‌ها همچنان به حفظ فرهنگ، زبان و آیین‌های مذهبی خود ادامه می‌دهند. | ## بخش 3: قلعه اسماعیل‌آقا | کلیساهای تاریخی و مراسم‌های سنتی نشان‌دهنده تداوم حضور فرهنگی این جامعه در منطقه است. ￼ برخی پدیده ها مانند عوامل طبیعی، گسترش ساخت و ساز های نظامی، احداث یک سد بسیار بزرگ بر روی رودخانه نازلو و حفاری های غیر مجاز، سبب آسیب دیدن و تخریب این قلعه و محوطه اطراف آن شد. با این حال، این منطقه از دهه های آغازین سده نوزدهم میلادی چندین بار مورد تحقیق و بررسی باستان شناسان ایرانی مانند کیانی، بابک راد، زاهدی و خارجی مانند کارل استنلی کوون، اورال استین، هیئت ایتالیایی به سرپرستی آلپاکونوولّو، هیئت دانشگاه پنسیلوانیا به سرپرستی رابرت دایسون، پروفسور ولفرام کلایس آلمانی، هیئت ایتالیایی به سرپرستی پکورلّا و سالوینی و سولکی قرار گفت. نقشه‌ای که پروفسور کلایس در سال ۱۹۷۶ از این قلعه طراحی کرد، به نسبت دیگر نقشه ها دقیق‌تر است. در نتیجه این کاوش ها تعدادی آثار باستانی روی قلعه که بیشتر آن ها مربوط به دوره اورارتو است، آثاری ارزشمند از دوران میانی پارینه سنگی جدید (حدود ۶۰۰۰۰ سال پیش) و تعدادی اثر مربوط به دوران اسلامی یافت شد. ثبت ملی محوطه قلعه اسماعیل‌آقا در تاریخ ۲۵ آبان ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. جاذبه‌های گردشگری علاوه بر قلعه تاریخی، این منطقه دارای جاذبه‌های گردشگری متعددی است، از جمله غار تمتمان، برج‌های مقبره‌ای صفویه و گور دخمه‌های اورارتویی. | ## جمع‌بندی | همچنین، موقعیت جغرافیایی این منطقه در نزدیکی مرزهای چهار کشور، اهمیت آن را از نظر گردشگری و فرهنگی دوچندان می‌کند.