موضوع مقاله: موآی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # موآی | مقدمه: Reaktion Books 2005 نزدیک به نیمی از آن‌ها هنوز در رانو راراکو، معدن اصلی موآی‌ها، باقی مانده‌اند؛ اما صدها نمونه از آنجا جابه‌جا شده و بر سکوی سنگی‌ای به نام آهو در پیرامون جزیره نصب شده‌اند. | ## بخش 1: موآی | تقریباً همهٔ موآی‌ها سرهایی بسیار بزرگ دارند که حدود سه‌هشتم اندازهٔ کل پیکره را تشکیل می‌دهد. این مجسمه‌ها هنگام نخستین دیدار اروپایی‌ها از جزیره در سال ۱۷۲۲ همچنان به‌سوی درون سرزمین‌های قبیله‌ای خود نگاه می‌کردند، اما تا اواخر سدهٔ نوزدهم همگی واژگون شده بودند. سنگین‌ترین موآی برپا شده، نمونه‌ای کوتاه‌تر اما پهن‌تر در آهو تونگاریکی بود که وزن داشت. ابتدا پیکرهٔ انسانی به‌صورت طرح بر روی دیوارهٔ سنگی تعیین می‌شد و سپس سنگ پیرامون آن تراشیده می‌شد تا تصویر نهایی پدیدار گردد. سرهای بزرگ موآی‌ها (نسبت سه‌به‌پنج میان سر و تنه که با باور پلی‌نزی به «قداست سر» هم‌خوان است) دارای ابروهای برجسته و بینی‌های کشیده با انحنای شاخص قلاب‌مانند هستند. بازوها به‌صورت نقش‌برجسته حجاری شده‌اند و در حالت‌های مختلفی در امتداد بدن قرار گرفته‌اند؛ دست‌ها و انگشتان باریک و بلند اغلب بر کنارهٔ پهلوها، در نقطهٔ تلاقی با «هامی» (پارچهٔ کمر)، جای می‌گیرند و گاهی شست‌ها به سوی ناف اشاره می‌کنند. پشت پیکره‌ها معمولاً فاقد جزئیات است، اما گاهی نقش حلقه یا کمربند بر نشیمنگاه و پایین کمر دیده می‌شود. دلیل این موضوع، از یک‌سو بزرگی نامتعارف سرها در بسیاری از تندیس‌ها و از سوی دیگر تصاویر رایج از موآی‌های ایستاده در دامنهٔ رانو راراکو است که بسیاری از آن‌ها تا شانه در خاک مدفون‌اند؛ و همین امر باعث پندار نادرست «نداشتن بدن» شده است. برخی از این «سرها» در رانو راراکو کاوش شده‌اند و بدن آن‌ها آشکار شده است؛ بدن‌هایی که به‌سبب مدفون بودن از فرسایش مصون مانده بودند. از میان بیش از ۹۰۰ موآی شناخته‌شده، به‌جز ۵۳ مورد، همگی از توف آتشفشانی معدن رانو راراکو تراشیده شده‌اند؛ جایی که هنوز ۳۹۴ موآی در مراحل مختلف تکمیل دیده می‌شود. همچنین ۱۳ موآی از بازالت، ۲۲ مورد از زبره‌سنگ و ۱۷ مورد از تفاله معدنی سرخ و شکننده ساخته شده‌اند. بدن‌های آن‌ها معمولاً در حالت چمباتمه است؛ بازوها در حالت‌های گوناگون در امتداد بدن قرار دارند و پاها قابل مشاهده نیستند. بیشتر آهوها در امتداد ساحل قرار دارند و رو به سوی داخل، به سمت جامعهٔ ساکنان، نگاه می‌کنند. این موآی‌ها رو به جامعه هستند، اما به‌دلیل کوچکی جزیره، از سوی دیگر گویی رو به دریا نیز دارند. چشم‌ها در سال ۱۹۷۹، سِرخیو راپو هائوآ و گروهی از باستان‌شناسان دریافتند که حفره‌های نیم‌کره‌ای یا بیضی‌شکل عمیق چشم‌ها برای نگهداری چشم‌هایی از مرجان سفید طراحی شده بود؛ با مردمک‌هایی از ابسیدین سیاه یا «تفالهٔ معدنی» سرخ. این کشف با جمع‌آوری و کنار هم گذاشتن قطعات شکستهٔ مرجان سفیدِ یافته‌شده در نقاط مختلف صورت گرفت. سپس یافته‌های طبقه‌بندی‌نشده در موزهٔ جزیرهٔ ایستر دوباره بررسی و به‌عنوان قطعات چشم بازشناسی شدند. گمان می‌رود موآی‌هایی که حفرهٔ چشم تراش‌خورده داشتند، به آهوها و مکان‌های آیینی اختصاص داشته‌اند؛ و این نشان می‌دهد که در طراحی موآی‌ها نوعی سلسله‌مراتب مقدسِ راپا نویی تا پیش از زوال آن با ظهور آیین تانگاتا مانو وجود داشته است. نمادشناسی بسیاری از باستان‌شناسان بر این باورند که «این تندیس‌ها نمادهایی از اقتدار و قدرت بوده‌اند، هم دینی و هم سیاسی. اما آن‌ها تنها نماد نبودند؛ برای مردمی که آن‌ها را برپا کردند، این پیکره‌ها ظرف‌هایی واقعی برای روح مقدس به‌شمار می‌رفتند. در آیین‌های کهن پلی‌نزی، سنگ‌ها و اشیای چوبی —اگر به‌شکل درست تراشیده و به‌طور آیینی آماده می‌شدند— حامل نیروی روحانی جادویی‌ای به نام «مانا» بودند.» باستان‌شناسان بر این باورند که موآی‌ها نمایشی از نیاکان مردم پلی‌نزی هستند. تنها استثنا، هفت تندیس در آهو آکیوی است که به‌سوی دریا نگاه می‌کنند تا راهنمای مسافران در یافتن جزیره باشند. گره‌های مویی و سربندهای «پوکائو» برخی از موآی‌های متأخر دارای «پوکائو» بر سر خود بودند؛ نمادی از گرهٔ مویی رؤسای قبایل. پوکائوها از «تفالهٔ معدنی» سرخ تراشیده می‌شدند؛ سنگی بسیار سبک که از معدن پونا پائو به‌دست می‌آمد. اما «توف» آتشفشانی ـ که بیشتر موآی‌ها از آن ساخته شده‌اند ـ به‌شدت در برابر فرسایش آسیب‌پذیر است؛ از این‌رو بهترین نمونه‌های جزئیات سطحی را باید در معدود موآی‌های ساخته‌شده از بازالت و همچنین در عکس‌ها و گزارش‌های باستان‌شناسی از سطح موآی‌هایی که به‌واسطهٔ دفن‌شدن محافظت شده‌اند جست‌وجو کرد. موآی‌هایی که کمتر دچار فرسایش شده‌اند معمولاً دارای طرح‌هایی هستند که بر پشت و کفل آن‌ها حجاری شده است. هیئت اکتشافی کاترین روتلج در سال ۱۹۱۴ پیوندی فرهنگی میان این طرح‌ها و سنت خال‌کوبی جزیره یافت؛ آیینی که نیم‌قرن پیش‌تر توسط میسیونرها سرکوب شده بود. تا پیش از تحلیل‌های نوین دی‌اِن‌اِی مردم جزیره، این یافته‌ها مهم‌ترین نشانهٔ علمی بودند که ثابت می‌کرد موآی‌ها توسط خود راپا نویی‌ها تراشیده شده‌اند و نه قومی جداگانه از آمریکای جنوبی. «هوا هاکانانایا» تا سال ۱۸۶۸ با رنگ‌های ارغوانی و سفید تزئین شده بود، زمانی که از جزیره برداشته شد. این تندیس اکنون در موزه بریتانیا در لندن نگه‌داری می‌شود، اما درخواست‌هایی برای بازگرداندن آن به راپا نویی مطرح شده است. | ## بخش 2: موآی | Reaktion Books 2005 افزون بر نمایاندن نیاکان درگذشته، موآی‌ها —هنگامی که بر «آهو» (سکوهای سنگی) نصب می‌شدند— ممکن است تجسم رؤسای نیرومند زنده یا پیشین و نمادهایی از جایگاه و منزلت خاندانی به‌شمار آمده باشند. هر موآی جایگاهی را بازتاب می‌داد: «هرچه تندیسِ نصب‌شده بر آهو بزرگ‌تر بود، مانای بیشتری برای رئیسِ سفارش‌دهندهٔ آن قائل بودند.» رقابت برای ساخت بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین تندیس، همواره بخشی از فرهنگ جزیره‌نشینان بود؛ و این امر از اندازه‌های گوناگون موآی‌ها آشکار است. پس از تکمیل، تندیس‌ها عمدتاً به آهوهایی در ساحل منتقل و برپا می‌شدند؛ گاهی با «پوکائو»، استوانه‌های سنگی سرخ، بر بالای سر. در سدهٔ نوزدهم، این وضعیت باعث گمانه‌زنی‌هایی شد مبنی بر اینکه جزیره بقایای یک قارهٔ فرورفته است و بیشتر موآی‌های تکمیل‌شده زیر آب قرار دارند. این نظریه مدت‌هاست رد شده است و اکنون به‌طور کلی باور بر این است که: برخی تندیس‌ها از آغاز قرار بوده «نقش‌برجستهٔ سنگی» باشند و هرگز برای تکمیل‌شدن طراحی نشده بودند. برخی ناتمام مانده‌اند زیرا وقتی درون‌کانی‌های سخت‌تر در سنگ دیده می‌شد، حجّاران کار را رها کرده و تندیس تازه‌ای را آغاز می‌کردند. برخی از تندیس‌های تکمیل‌شده در رانو راراکو به‌صورت دائمی همان‌جا نصب شده‌اند و در انتظار انتقال نبوده‌اند. صنعتگران دقیقاً دانسته نیست که کدام گروه در میان جامعهٔ جزیره مسئول تراش تندیس‌ها بوده‌اند. سنت‌های شفاهی نشان می‌دهند که موآی‌ها یا توسط طبقه‌ای ممتاز از سنگ‌تراشان حرفه‌ای —با جایگاهی مشابه اعضای عالی‌رتبهٔ صنوف سنتی پلی‌نزی— تراشیده می‌شدند، یا به‌صورت جایگزین توسط اعضای هر طایفه. روایت‌های شفاهی همچنین بیان می‌کنند که معدن رانو راراکو میان طایفه‌های مختلف به قلمروهای جداگانه بخش‌بندی شده بود. جابه‌جایی از آنجا که جزیره هنگام نخستین دیدار اروپایی‌ها تقریباً بی‌درخت شده بود، چگونگی جابه‌جایی تندیس‌ها مدت‌ها معما بود. بررسی گردهٔ فسیلی و آثار ذغالِ یافت‌شده در هسته‌های رسوبیِ سه دهانهٔ آتشفشانی اصلی جزیره نشان می‌دهد جنگل‌هایی که زمانی جزیره را پوشانده بودند، به‌تدریج میان سال‌های ۸۰۰ تا ۱۲۰۰ (هم‌زمان با سکونت مهاجران پلی‌نزی شرقی) قطع شده‌اند و سپس بار دیگر در دهه‌ها یا سده‌های پیش از ۱۷۰۰. پژوهشگران اولیه گمان می‌بردند که این فرایند نیازمند نیروی انسانی، طناب، و احتمالاً سورتمه‌ها یا غلتک‌های چوبی و همچنین مسیرهای صاف‌شده‌ای در جزیره بود (اصطلاحاً «راه‌های جزیرهٔ ایستر»). جدیدترین پژوهش‌ها —بر پایهٔ شواهد باستان‌شناسی— نشان می‌دهند که تندیس‌ها با طناب‌هایی که از دو سوی آن‌ها بسته می‌شد «راه برده» می‌شدند: با تکان‌دادن پیاپی از طرفی به طرف دیگر و کشیدن ملایم رو به جلو، در حالی‌که تندیس عمودی باقی می‌ماند. روایت‌های شفاهی از قدرت الهی نیز سخن می‌گویند: پادشاهی به نام «توئو کو ایهو» با کمک خدای ماکی‌ماکی تندیس‌ها را راه می‌برد؛ روایت‌های متأخرتر از زنی تنها بر فراز کوه یاد می‌کنند که آن‌ها را به میل خود فرمان می‌داد. دانشمندان امروز عمدتاً نظریهٔ «راه‌بردن عمودی» را درست‌تر می‌دانند؛ زیرا خواباندن تندیس بر روی سورتمه (روش ثبت‌شده در دههٔ ۱۸۶۰) برای بزرگ‌ترین موآیِ برپاشده به حدود ۱۵۰۰ نفر نیاز داشت. در ۱۹۹۸، جو اَن ون‌تیلبورگ نشان داد که می‌تواند با کمتر از نصف این تعداد، نمونه‌ای ۹تنی را روی سورتمهٔ A-شکل قرار داده و با غلتک‌ها جابه‌جا کند. او در ۱۹۹۹ آزمایشی را با ۶۰ نفر برای جابه‌جایی تندیس انجام داد؛ نخستین تلاش شکست خورد اما تلاش دوم با کارگذاری ریل‌هایی در زمین موفق شد. با طنابی بر دور سر و طنابی دیگر بر پایه، و با مشارکت ۸ نفر برای نمونهٔ کوچک‌تر و ۱۶ نفر برای نمونهٔ بزرگ‌تر، آن‌ها تندیس را با تاب‌دادن و چرخاندن از پهلو «راه بردند»؛ اما آزمایش به‌دلیل آسیب‌دیدن پایهٔ تندیس‌ها متوقف شد. تور هایردال 1989 در همان زمان، باستان‌شناس چارلز لاو آزمایشی با یک نمونهٔ ۱۰تنی انجام داد. سپس یافت که اگر تندیس را عمودی بر سورتمه‌ای بر دو تیرک چوبی قرار دهند و زیر آن غلتک بگذارند، ۲۵ مرد می‌توانند آن را در دو دقیقه جابه‌جا کنند. پژوهش‌های تازه در ۲۰۰۳ نشان می‌دهد این روش شاید بتواند «چاله‌های منظم» مسیر را توضیح دهد. او پیشنهاد کرد که در این چاله‌ها تیرک‌هایی عمودی قرار داشته که هنگام عبور موآی، نقش اهرم برای بالا بردن یا کند کردن حرکت آن داشته‌اند. بر پایهٔ مطالعات دقیق بر تندیس‌های کنار راه‌های باستانی، باستان‌شناسان تری هانت و کارل لیپو نشان داده‌اند که الگوی شکستگی، شکل و موقعیت تندیس‌ها با نظریهٔ انتقال عمودی سازگار است. آن‌ها نشان دادند که حجّاران پایهٔ موآی‌ها را پهن و اندکی منحنی می‌تراشیدند تا هنگام «راه‌بردن» مرکز ثقل به جلو متمایل شود و تندیس با حرکت تاب‌دار گام بردارد. هانت (دانشگاه هاوایی مانوا) و لیپو (دانشگاه ایالتی کالیفرنیا لانگ‌بیچ) همراه با باستان‌شناس راپا نویی، سرخیو راپو، مدل خود از «راه‌بردن با طناب» را تکامل دادند. آزمایش موفق آن‌ها نشان داد که جابه‌جایی تندیس‌ها با راه‌بردن عمودی کاملاً امکان‌پذیر بوده است. گروه‌های کارگری تندیس را به جلو و عقب تاب می‌دادند تا حرکتِ «راه رفتن» ایجاد شود و هم‌زمان تعادل آن را نگه دارند.ref name="NOVA Easter Island"></ref> اگر این نظریه درست باشد، می‌توان نتیجه گرفت که موآی‌های افتادهٔ کنار راه حاصل ناتوانی گروه‌های هدایت‌کننده در حفظ تعادل بوده‌اند؛ و پس از افتادن، احتمالاً امکان بلندکردن دوبارهٔ آن‌ها وجود نداشته است. آیین مرد-پرنده در آغاز، جزیره‌نشینان ایستر دارای یک رئیسِ عالی یا رهبر واحد بودند. در گذر زمان، قدرت از دست رؤسای یگانه به طبقه‌ای جنگجو به نام «ماتاتوئا» منتقل شد. | ## بخش 3: موآی | پیکرهٔ نیمه‌پرنده–نیمه‌انسان نماد این جنگاوران بود و ارتباطی مستقیم با مکان مقدس اورونگو داشت. ساخت موآی‌ها یکی از شیوه‌های ادای احترام به نیاکان بود؛ اما شواهد نشان می‌دهد که در اوج آیین مرد-پرنده، روند ساخت موآی متوقف شده است. این نقش‌ها که بر بازالت سخت کنده شده‌اند، سده‌ها در برابر آب‌وهوای خشن مقاومت کرده‌اند. اورونگو، محل برگزاری آیین‌ها، چشم‌اندازی بسیار خطرناک داشت؛ «لبهٔ باریکی میان پرتگاهی به‌سوی اقیانوس از یک‌سو و دهانهٔ عمیق آتشفشانی از سوی دیگر». در مکان مقدس اورونگو، یعنی «ماتا نَگارااو»، کاهنانِ مرد-پرنده برای موفقیت در یافتن تخم دعا و نیایش می‌کردند. شرکت‌کنندگان از صخره‌های تند اورونگو پایین می‌رفتند و به‌سوی موتو نویی شنا می‌کردند تا آمدن پرندگان را انتظار بکشند. آن‌ها از چوب ساخته شده‌اند و ظاهری باریک و کشیده دارند که حالتی اندوهگین به آن‌ها می‌دهد. باور بر این است که این پیکره‌ها پس از آغاز فروپاشی جامعهٔ راپا نویی ساخته شده‌اند؛ از همین رو حالتِ گرسنگی‌کشیده و لاغر در آن‌ها دیده می‌شود. برخی تندیس‌های همچنان ایستاده در سال ۱۸۳۸ توسط آبل اوبر دو پتی‌توار گزارش شدند، اما تا سال ۱۸۶۸ هیچ‌یک از آن‌ها پابرجا نمانده بود، به‌جز آن‌هایی که بخشی از بدنشان در دامنه‌های بیرونی «رانو راراکو» زیر خاک مانده بود. روایت‌های شفاهی داستانی از یک طایفه نقل می‌کنند که شبی یک موآی را هل داده و سرنگون کردند، اما روایت‌هایی دیگر از «لرزیدن زمین» سخن می‌گویند و شواهدی هست که نشان می‌دهد دست‌کم برخی از آن‌ها بر اثر زمین‌لرزه سقوط کرده‌اند. برخی از موآی‌ها رو به جلو افتادند به‌گونه‌ای که چهرهٔ آن‌ها پنهان شد، و اغلب چنان سقوط کردند که گردنشان شکست؛ برخی دیگر از پشتِ سکوی خود فرو افتادند. بازماندگان یورش‌های برده‌گیری با گروه تازه‌ای روبه‌رو شدند: مبلغان مذهبی که آنان را به مسیحیت درمی‌آوردند. مردم بومی جزیره ایستر دچار فرهنگ‌پذیری شدند؛ خال‌کوبی‌ها و رنگ‌بدنشان به‌موجب احکام جدید مسیحی ممنوع شد، و با مهاجرت اجباری از بخش‌هایی از سرزمینشان رانده شدند و مجبور شدند در بخش بسیار کوچک‌تری از جزیره زندگی کنند، درحالی‌که بخش دیگر برای کشاورزی در اختیار پرویی‌ها قرار گرفت. نسخه‌های بازسازی‌شده و مُهره‌ریزی‌ها چندین مکان دیگر نسخه‌های بازسازی‌شده (قالب‌گیری‌شده) از موآی را به‌نمایش می‌گذارند؛ از جمله موزهٔ تاریخ طبیعی لس‌آنجلس، موزهٔ اوکلند، موزهٔ تاریخ طبیعی آمریکا، و محوطهٔ دانشگاه امریکن. از ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۸، باستان‌شناس آمریکایی ویلیام مالوی پژوهش‌های گسترده‌ای دربارهٔ تولید، جابه‌جایی و برافراشتن یادمان‌های سنگی جزیرهٔ ایستر انجام داد. پروژه‌های مالوی در راپا نویی شامل بررسی «مجموعهٔ آکیوی–وای‌تِکا» و مرمت فیزیکی آهو آکیوی (۱۹۶۰)، بررسی و مرمت «آهو کو ته ریکو» و «آهو وای آوری» و کل «مجموعهٔ آیینی تاهای» (۱۹۷۰)، بررسی و مرمت دو آهو در Hanga Kio'e (۱۹۷۲)، و بررسی و مرمت روستای آیینیِ Orongo (۱۹۷۴) و همچنین پیمایش‌های باستان‌شناختی متعدد دیگر در سراسر جزیره بود. پارک ملی راپا نوی و موآی‌ها طبق کنوانسیون ۱۹۷۲ سازمان ملل متحد دربارهٔ حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی جهان شامل این فهرست شدند و در سال ۱۹۹۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفتند. تندیس‌ها طی سال‌ها توسط گروه‌های مختلف نقشه‌برداری شده‌اند؛ از جمله تلاش‌های پدر سباستیان انگلرت و پژوهشگران شیلیایی. پروژهٔ «EISP» (پروژهٔ تندیس‌های جزیرهٔ ایستر) پژوهش و مستندسازی بسیاری از موآی‌های راپا نویی و آثار نگهداری‌شده در موزه‌های خارج از کشور را انجام داده است. هدف این پروژه شناخت کاربرد، زمینه و معنای آغازین این تندیس‌هاست و نتایج به خانواده‌های راپا نویی و نهادهای مسئول حفاظت ارائه می‌شود. این گردشگر به پرداخت ۱۷٬۰۰۰ دلار غرامت محکوم شد و برای سه سال از ورود به جزیره محروم گردید. در ۲۰۲۰، یک کامیون بدون راننده به یکی از موآی‌ها برخورد کرد و تندیس را نابود ساخت و «خسارتی غیرقابل محاسبه» به‌جا گذاشت. در ۲۰۲۲، شمار نامشخصی از موآی‌ها در رانو راراکو بر اثر آتش‌سوزی جنگلی آسیب دیدند. نویسهٔ یونی‌کد در سال ۲۰۱۰، موآی به‌صورت یک ایموجی «مویای» (🗿) در نسخهٔ ۶٫۰ یونی‌کد، با نقطهٔ کُد U+1F5FF و با عنوان «تندیس سنگی ژاپنی شبیه موآیِ جزیرهٔ ایستر» افزوده شد. نام رسمی این ایموجی در یونی‌کد «مویای» نوشته شده، زیرا تصویر واقعی ایموجی در اصل از کنار ایستگاه شیبویا در توکیو اقتباس شده است. این تندیس هدیه‌ای از مردم جزیرهٔ نی‌ایجیما (جزیره‌ای در ی توکیو که از نظر اداری بخشی از شهر است) بود که با الهام از موآی‌های جزیرهٔ ایستر ساخته شد. از آن‌جا که یونی‌کد در ابتدا ایموجی‌های اختصاصیِ شرکت‌های مخابراتی ژاپنی در دههٔ ۱۹۹۰ را پذیرفت، طراحی‌های ناهماهنگی برای این ایموجی توسط شرکت‌های مختلف ارائه شد؛ برخی نسخه‌ها شبیه موآی بودند و برخی دیگر شمایل تندیس در توکیو را داشتند. ایموجی‌های گوگل و مایکروسافت در ابتدا شبیه تندیس مویای توکیو بودند، اما بعداً به شکل موآی‌های جزیرهٔ ایستر بازطراحی شدند. | ## جمع‌بندی | با وجود هدف اولیهٔ این ایموجی، در فرهنگ اینترنت به‌طور گسترده به‌عنوان یک میم اینترنتی برای نشان‌دادن حالت فکاهی خشک یا رساندن لحن طعنه‌آمیز به کار می‌رود.