موضوع مقاله: مرو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مرو | مقدمه: مَرو (ماری)اطلس جامع جغرافیایی ایران و جهان، صص ۳۵، ۵۷، ۶۰، ۶۱اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶–۸۵، صص ۲۴، ۲۵، ۴۲، ۸۵اطلس کامل گیتاشناسی: سیاسی، طبیعی، اقتصادی، صص ۱۷، ۴۲نقشه سیاسی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (شوروی سابق)نقشه راه‌های کشورهای آسیای مرکزی: ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، قزاقستانراهنمای کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و جمهوریهای بالتیک، صص ۴۳، ۸۳ مرکز استان مرو در ترکمنستان است و در انتهای جنوبی بیابان قره قوم و به فاصلهٔ نود مایلی شمال شرقی سرخس واقع است و از رود مَرغاب (مرورود) مشروب می‌شود. | ## بخش 1: مرو | بر اساس گزارش قومی جمعیتی شوروی، واحه مرو از اقوام مختلفی مانند ترکمن‌ها، ارامنه و روس‌ها و تاجیک‌ها تشکیل شده است. این شهر توسط نیروهای روسیه تزاری در ۳۰ کیلومتری ویرانه‌های شهر باستانی مرو ایجاد شد. در زمان شوروی گسترش پیدا کرد و به یکی از صنعتی‌ترین شهرهای آسیای میانه تبدیل شد. در دهه‌های نخست حکومت قاجار، مرو به دلیل قدرت‌گیری حکومت‌های مستقل در بخارا و خوارزم و همچنین گرفتاری‌های ایران در جنگ با روسیه و نبود یک عزم سیاسی قاطع در دولت مرکزی، از حیطۀ حاکمیت ایران خارج ماند. با وجود فراهم شدن زمینه‌های مناسب برای بازگرداندن مرو در دورۀ محمد شاه، دولت قاجار از این فرصت‌ها بهره نبرد و این وضعیت، زمینه‌ساز جدایی قطعی مرو در دوره‌های بعد شد.بوشاسب گوشه، فیض الله. پژوهش‌نامۀ تاریخ، سال سوم (شمارۀ نهم) مرو در سده نوزدهم و بازی بزرگ در نیمۀ دوم سده نوزدهم میلادی، مرو به یکی از کانون‌های اصلی رقابت میان امپراتوری‌های روسیه و بریتانیا، موسوم به بازی بزرگ، تبدیل شد. در این دوران، مرو که در بین سیاسیون و افسران روس منطقه با نام «ملکۀ جهان» شناخته می‌شد، به عنوان منطقه‌ای با اهمیت راهبردی بسیار بالا توصیف شده است که تسلط بر آن، مسیر پیشروی به سوی هرات و در نهایت هند بریتانیا را هموار می‌کرد. قلعه خورشیدخان و ساختار دفاعی مرکز قدرت نظامی و دفاعی در این واحه، قلعه‌ای بزرگ به نام «قلعه خورشیدخان» بود که توسط ترکمن‌های تکه بنا شده بود. در گزارش‌های نظامی آن زمان، این استحکامات به همراه موقعیت جغرافیایی رود مرغاب، نقشی کلیدی در حفظ استقلال قبایل منطقه در برابر قدرت‌های همسایه ایفا می‌کرد. نفوذ روسیه و مأموریت‌های مخفی پیش از الحاق رسمی مرو به خاک روسیه در سال ۱۸۸۴، افسران و کاوشگران روس در قالب مأموریت‌های مخفی به شناسایی این منطقه پرداختند. یکی از چهره‌های برجسته در این زمینه، ستوان علی‌خانوف بود که در پوشش یک بازرگان به مرو نفوذ کرد و اطلاعات دقیقی از وضعیت بازار، روحیۀ مردم و توان نظامی قلعه خورشیدخان گردآوری نمود. | ## بخش 2: مرو | چارلز ماروین در کتاب خود اشاره می‌کند که بازار مرو در آن زمان مرکز داد و ستد کالاهای مختلف و محل تجمع قبایل ترکمن بود که نسبت به حضور بیگانگان، به‌ویژه روس‌ها، بسیار حساس و بدگمان بودند. اهمیت راهبردی و «کلید هند» نویسندگان و تحلیل‌گران نظامی بریتانیایی در آن دوره، مرو را به همراه هرات به عنوان «کلید هند» توصیف می‌کردند. آن‌ها هشدار می‌دادند که احداث راه‌آهن ماوراء خزر و افزایش توان ترابری روسیه در دریای خزر، فاصلۀ عملیاتی نیروهای تزار را با مرزهای افغانستان به شدت کاهش داده است. از نگاه راهبردی، سقوط مرو به معنای برتری قطعی روسیه در آسیای مرکزی و تهدید مستقیم منافع بریتانیا در شبه‌قاره تلقی می‌شد. روند جدایی مرو از ایران به تفکیک دوره آقا محمد خان قاجار: حاکمان همسایه: در اواخر قرن دوازدهم هجری، در بخارا خاندان منغیت قدرت را به دست گرفتند. تصرف مرو: امیر معصوم شاهمراد (بنیان‌گذار حکومت منغیت) که تعصبات مذهبی شدیدی داشت و اقدامات غارتگرانه‌اش در شرق ایران را با انگیزۀ دینی توجیه می‌کرد، در حدود سال ۱۲۰۰ هـ.ق. (۱۷۸۵ م.) به مرو که تحت حکم‌روایی شاخه‌ای از ایل قاجار (عزالدینلوها) بود، حمله کرد. مقاومت و تخریب: مقاومت بایرام علی خان قاجار عزالدینلو درهم شکسته شد و او کشته شد. واکنش ایران: آقا محمد خان که درگیر استقرار حکومت در دیگر مناطق بود، در سفرش به خراسان (۱۷۹۵ م.) نامه‌ای تهدیدآمیز به شاهمراد نوشت و خواستار بازگرداندن مرو و اسیران شد. اما در نهایت، گرفتاری‌های آقا محمد خان در شمال غرب کشور و لشکرکشی روس‌ها، مانع از اقدام عملی و نظامی او علیه بخارا شد. فتحعلی شاه: زمینۀ مداخله: در دهۀ اول سلطنت فتحعلی شاه، ناصرالدین توره (فرزند شاهمراد و حاکم منصوب بخارا در مرو) که از برادرش امیر حیدر (حاکم جدید بخارا) نگران بود، از ایران یاری خواست. | ## بخش 3: مرو | پشتیبانی ضعیف: فتحعلی شاه او را به فرزندی پذیرفت و دستور حمایت از او را به حاکم خراسان داد. اما گرفتاری ایران در جنگ با روسیه، امکان اقدام عملی و پشتیبانی جدی را از دولت ایران گرفت. ناصرالدین به ایران پناه آورد، اما حمایت جدی ندید و سرانجام به عثمانی و سپس روسیه رفت و در همان‌جا درگذشت. بی‌ثباتی مرو: مرو به طور مداوم در دست بخارا باقی نماند و بارها بین حکام بخارا، خیوه و ترکمانان دست به دست شد. اقدام متأخر: توجه جدی دولت ایران به نواحی شمال شرقی و مأموریت عباس میرزا نایب‌السلطنه به آن مناطق، پس از رهایی از جنگ با روسیه صورت گرفت. محمد شاه قاجار: وضعیت ترکمانان و خیوه: در دورۀ محمد شاه، ترکمانان مرو با خیوه ارتباط نزدیکی داشتند. واکنش ایران: آصف‌الدوله (حاکم خراسان) رؤسای ترکمن مرو را تحریک به ضدیت با بخارا کرد و برخی از سران آنها را به تهران فرستاد. او در مرو با سران ترکمن که اظهار بندگی و جان‌نثاری نسبت به دولت ایران می‌کردند، ملاقات کرد. امیر بخارا نیز در برابر درخواست ایران برای پس گرفتن مرو، آمادگی خود را برای واگذاری آن در صورت اقدام عملی ایران اعلام کرد. | ## جمع‌بندی | در نتیجه، با وجود زمینه‌های بسیار مناسب (آمادگی ترکمانان و آمادگی نسبی بخارا برای واگذاری)، اقدام جدی و عملی از سوی دولت ایران برای تصرف و اعمال حاکمیت در مرو صورت نگرفت.