موضوع مقاله: باکو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # باکو | مقدمه: باکو (، در دوره شوروی به روسی: Бакы یا Баку) پایتخت و بزرگ‌ترین شهر جمهوری آذربایجان، شرقی‌ترین پایتخت قاره اروپالست‌سکند و بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهر قفقاز است. | ## بخش 1: باکو | وجه تسمیهٔ شهرها و روستاهای گیلان و در شبه‌جزیره آب‌شوران جای دارد و از مناطق نفت‌خیز جهان به شمار می‌آید. باکو تا ۱۸۱۳ میلادی شهر تولیدکننده نفت ایران بوده است و به دنبال پیمان گلستان از خاک ایران جدا شد. باکو ۲۸ متر (۹۲ پا) پایین‌تر از سطح دریاهای آزاد است که آن را به کم‌ارتفاع‌ترین پایتخت جهان و همچنین بزرگترین شهر جهان پایین‌تر از سطح دریا تبدیل می‌کند. باکو تنها کلان‌شهر این کشور است و حدود ۲۵٪ از کل ساکنان جمهوری آذربایجان در منطقه شهری باکو زندگی می‌کنند. باکو نخستین مکانی است که بشر در آنجا نفت را استخراج کرده است و به گفته مارکوپولو در ۱۲۷۳ میلادی نفت آن برای سوزاندن و برای درمان (پماد روغن سیاه) همه روزه بدست صدها کشتی و شتر صادر شده است. نخستین چاه نفت جهان در ۱۵۹۳ میلادی در بالاخانه باکو به عمق ۳۵ متر به‌طور دستی کنده شد. بخش قدیمی شهر ایچری شَهَر ، همراه با برج و حصار از سده‌های میانه بجا مانده و ثبت شده در یونسکو به عنوان میراث فرهنگ جهانی است. در ابتدای سال ۲۰۰۳ بیش از ۱۵۳ هزار نفر از آوارگان جنگ قره باغ و ۹۴ هزار پناهنده خارجی در این شهر وجود داشته‌اند. در سال ۲۰۰۷ سازمان همکاری اسلامی، باکو را به عنوان پایتخت فرهنگ اسلامی برای سال ۲۰۰۹ اعلام کرد. در سال ۲۰۰۰ بخش قدیمی باکو ایچری شَهَر در کنار سرای شروانشاهان و قلعه دختر در سال ۲۰۰۰ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. باکو دارای ۱۲ منطقه شامل خزر، بینه‌قدی، قره‌داغ، نریمانوف، نسیمی، نظامی، سبایل، صابونچی، ختایی، سوراخانی، پیراللهی و یاسامال و ۴۸ شهرک است. شهرهای بناشده در جزایر موجود در خلیج باکو و شهر صخره‌های نفتی یا نفت داشلاری ( در ۶۰ کیلومتری / ۳۷ مایلی باکو) که در دریای مازندران قرار دارند جزئی از این ۴۸ شهر می‌باشند. ریشه‌شناسی بیشتر صاحب نظران بر این باورند که نام باکو ریشه‌ای ایرانی دارد، برخی نیز ریشه این نام را ناشناخته می‌دانند. ریشه‌شناسی رایج در سده نوزدهم این نام را برگرفته از واژه فارسی «بادکوبه» می‌داند که به معنای شهر «بادزده» است، ترکیب باد و کوبه ریشه در فعل کوبیدن دارد، که صاحب نظران معتقدند این تفسیر از نام با ویژگی‌های اقلیمی و طوفان‌های باکو هماهنگ است. هم‌چنین برخی نام باکو نام را برگرفته از واژه باغوی یا باگوی به معنی شهر خدا می‌داند. برای نخستین بار در ۴۴۸ میلادی، در دوره‌ی یزدگرد دوم، پریسکوس نام آن را «باکو» ضبط کرده‌است. در ۳۳۲ ه.ق مسعودی آن را «باکُه» ، در ۳۴۱ ه.ق ابودُلَف خزرجی «باکویه»، و در ۳۷۲ ه.ق صاحب حدود العالم «باکو» آورده است. در سده چهارم، جغرافی‌دانان مسلمان، مانند اصطخری و مقدسی آن را «باکوه» و در ۶۰۵ بکران «باکویه» و «باکُه»، و در ۷۲۱، ابوالفداء «باکوی» ضبط کرده‌است. پس از دوره صفویان، ظاهراً چون در باکو بادهای سختی می‌وزیده است، آن را «بادکوبه» و «بادکویه» هم گفته‌اند.خسروی،خسرو،«باکو»،دانشنامه جهان اسلام به نظر کسروی ، باکو در اصل «باکوان» بوده و از دو بخش «باگ» یا «بغ » (از واژه اوستایی باگا) به معنی خدا و پسوند «وان» به معنی جای ترکیب شده‌است. در نزدیکی این شهر شماری گل‌فشان (همچون گل‌فشان لوکباتان و دریاچه‌های نمک (همچون دریاچه بویوک‌شور و خواجه‌حسن) وجود دارد. Gobustan, No 3 (1973) کاوش‌های باستان‌شناسی بیش‌تر، سکونتگاه‌های پیشاتاریخ، پرستشگاه‌ها، تندیس‌ها و دیگر اشیای باستانی را در محدوده امروزی شهر مدرن و پیرامون آن آشکار کرده است. و از آنجا که از آن زمان اغلب بخشی از شاهنشاهی‌های ایرانی بوده است، پیوند تاریخی با آن‌ها دارد. شروانشاه اخستان یکم نیروی دریایی در باکو ساخت و یورش روس‌ها را در سال ۱۱۷۰ با موفقیت دفع کرد. پس از زلزله ویرانگری که شماخی، پایتخت شروان را لرزاند، دربار شروانشاه در سال ۱۱۹۱ به باکو نقل مکان کرد."Ичери Шехер": быть или не быть Retrieved on 25 June 2006 در زمان ساسانیان حضور و نفوذ عنصر ایرانی در کرانه‌های اران از تالش و باکو تا دربند بسیار قوی و چشمگیر بود.دانشنامه ایرانیکا، سرواژه باکو در دورهٔ شروانشاهان، باکو بخشی از شروان بود. باکو پایتخت شروانشاهان در سده‌های ۱۴ و ۱۵ میلادی بود و بعد بخشی از ایران صفوی شد. حکومت عثمانی در قرن ۱۶ میلادی طی دوره‌ای کوتاه به قسمت اعظم قفقاز از جمله باکو حاکم بود. نادرشاه سر دودمان افشاریان توانست این قسمت از اران، گرجستان و منطقهٔ ارمنستان فعلی را دوباره به ایران بازگرداند. در جنگ‌های ایران و روس در زمان فتحعلی‌شاه قاجار این ناحیه بر اساس عهدنامه گلستان و ترکمانچای از ایران جدا و به دست روس‌ها افتاد. | ## بخش 2: باکو | هنگامی که باکو در جنگ ایران و روسیه در سال‌های ۱۳–۱۸۰۴ میلادی توسط قوای روس اشغال شد، تقریباً کل جمعیت حدود ۸۰۰۰ نفری این شهر را تات‌ها تشکیل می‌دادند. باکو در اواخر قرن نوزدهم و دههٔ اول قرن بیستم از بزرگ‌ترین مناطق تولید نفت جهان بود. باکوی بزرگ مشتمل بر شبه‌جزیره آب‌شوران است، و دارای بندرگاهی بزرگ و چندین نهاد فرهنگی است. شعله‌های دائمی باکو که منبع آن‌ها گازهایی بوده که از چاه‌ها بیرون می‌آمده است بر سنت نیایش به آتش در منطقه تأثیر داشته و و شهر دارای آرامگاه‌های زردشتی بوده است. بعداً مدت کوتاهی تحت استیلای ترکان عثمانی بود (۱۵۸۳_۱۶۰۶ م)؛ دیگر بار به دست ایران افتاد و سرانجام در ۱۸۰۶ به تصرف امپراتوری روسیه درآمد؛ معاهده گلستان (۱۸۱۳) رسماً آن را به روسیه واگذاشت. این شهر را خسرو انوشیروان بنا کرد و دارای آتشکده معتبری بود و معادن نفت آنجا مشهور است. بزرگ‌ترین معدن نفت ایران‌زمین در باکویه واقع است و در آن آتش همیشه فروزان بوده است. مردمش اگرچه ترک‌زبانند اما لغت مخصوصمنظور تاتارستان است که هنوز در پیرامون باکو رایج است. اصطخری به نفت آن اشاره کرده و یاقوت و دیگران دربارهٔ این نفت سخن بسیار گفته‌اند. یاقوت گوید در آنجا چشمهٔ نفت بزرگی است که قیمت محصول روزانهٔ آن به هزار درهم می‌رسد و در کنار آن چشمه، چشمهٔ دیگری است که نفت سفید از آن بیرون می‌آید و شب و روز قطع نمی‌شود و در آنجا زمینی است که همیشه آتش از ان برمی‌خیزد. این محل در نزد زرتشتیان از زمان‌های بسیار قدیم سرزمینی مقدس شناخته شده است و امروز نیز (زمان تألیف قاموس‌الاعلام ترکی) جمعی از زرتشتیان در آن جا سکونت دارند. اطراف باکو دریاچه‌های نمکین زیاد دارد و بیست و پنج پارچه دیه در ناحیه باکو می‌باشد. از ابنیه قدیمه که در آنجا ملاحظه می‌شود برجی است بسیار مرتفع که موسوم به برج دختر. دولت ایران آن را از تصرف روس خارج و مسترد نمود و در ۱۸۰۵ یکباره باکو به تصرف روس درآمد و آن جا را شهر نظامی و بندرگاه نمودند. باکو از جمله هفده شهر قفقاز است که بر طبق عهدنامه گلستان و سپس عهدنامه ترکمانچای (۱۲۲۸ ه'. ق) بعد از شکست عباس میرزا نایب السلطنه در جنگ‌های ایران و روسیه، از ایران جدا گردید و به روسیه سپرده شد. شهری است با حصانت و مستحکم، قلعه قدیمی از بناهای شاهان ترک ایرانیان در این شهر موجود است، بازار مسلمین در قلعه واقع شده است. شهرهای خواهرخوانده شهرکشوراز سالداکار سنگالاز ۱۹۶۷ناپل ایتالیااز ۱۹۷۲بصره عراقاز ۱۹۷۲سارایوواز ۱۹۷۵هیوستون آمریکااز ۱۹۷۶بوردو فرانسهاز ۱۹۷۹تبریز ایراناز ۱۹۸۰ماینز آلماناز ۱۹۸۴ازمیر ترکیهاز ۱۹۸۵وونگ تائو ویتناماز ۱۹۸۵ آب و هوا باکو دارای آب و هوای نیمه خشک سرد با تابستان‌های گرم و مرطوب، زمستان‌های خنک و گاهی مرطوب و بادهای شدید در تمام طول سال است. با این حال، برخلاف بسیاری از شهرهای دیگر با چنین ویژگی‌های آب و هوایی، باکو تابستان‌های بسیار گرم و ساعات آفتابی چندانی را تجربه نمی‌کند. این امر عمدتاً به دلیل عرض جغرافیایی شمالی آن و قرارگیری آن در نواحی کرانه‌ای دریای کاسپین است. باکو و شبه‌جزیره آب‌شوران که در آن واقع شده است، خشک‌ترین بخش جمهوری آذربایجان است. این امر عمدتاً به دلیل اثر کوه‌های قفقاز است که در نواحی مجاور با دریای سیاه به طور میانگین ​​۲۳۰۰ میلی‌متر (۹۱ اینچ) یا بیش‌تر دریافت می‌کنند. بیش‌تر بارش‌های سبک سالانه در فصولی غیر از تابستان رخ می‌دهد، اما هیچ یک از این فصول به طور خاص مرطوب نیستند. در دوران شوروی، باکو به علت دارا بودن هوای خشک و روزهای آفتابی، مقصدی محبوب تعطیلات اهالی شوروی بود. وجود صنایع نفتی فراوان باکو را در سال ۲۰۰۸ میلادی به یکی از آلوده‌ترین شهرهای جهان تبدیل کرد. باکو به علت وزش بادهای فراوان در تمام طول سال به عنوان شهری بادخیز شناخته می‌شود، از این رو لقب این شهر شهر بادها است. خَزری (Xəzri) نام یک باد سرد در شمال دریای کاسپین است که در طول سال از سوی شمال شبه‌جزیره آب‌شوران به سوی باکو می‌وزد. این باد گاهی به صنایع، ساختمان‌ها و درختان آسیب می‌رساند؛ با این حال این باد در طول تابستان هوای خنکی را برای منطقه به همراه دارد. | ## بخش 3: باکو | گیله‌وار (Giləvar) نام یک باد گرم جنوبی است که در طول سال به ویژه در فصل تابستان در شهرهای باکو و شماخی و در سراسر شرق جمهوری آذربایجان می‌وزد. نام گیله‌وار از زبان تاتی قفقاز آمده است که در بیش‌تر نقاط کوهستانی شمال جمهوری آذربایجان و شهرهای حومه باکو به کار می‌رود. آرم این بازی‌ها شامل سیمرغ، انار و فرش آذربایجانی به‌عنوان سه نشان تاریخی و فرهنگی جمهوری آذربایجان است. همچنین جمهوری آذربایجان قصد دارد مشعل این بازی‌ها، نه در کوه المپیای یونان، بلکه در آتشکدهٔ سوراخانیِ باکو روشن شود. رئیس کمیتهٔ ملی المپیک آذربایجان، با توجه به پیشینهٔ تاریخی آتش و دین زرتشتی در این کشور، که آذربایجان را با نام سرزمین آتش معروف کرده است، بر امکان روشن نمودن مشعل این بازی‌ها در این آتشکده تأکید کرد و چهارمین دورهٔ المپیک کشورهای اسلامی در ۱۲مای در شهر باکو برگزار شد و همچنین چندین دوره از مسابقات اتومبیل رانی در شهر باکو برگزار شده است. کتاب و ادبیات مرکز کتاب باکو فعالیت‌های ادبیاتی و کتابی زیادی را ارائه می‌دهد و آنجا به مکانی عالی برای خوره‌های کتاب در پایتخت تبدیل شده است. با تصمیم کمیته اجرایی CIS، مرکز کتاب باکو "به دلیل کار عالی در زمینه توسعه و توزیع داخلی کتاب و تبادل بین‌المللی کتاب در سال ۲۰۱۸" موفق به دریافت جایزه بین‌المللی و دیپلم افتخار شده است. تنها در یک سال این مرکز به موفقیت‌های بزرگی دست یافته و به یکی از جالب‌ترین و منحصر به فردترین مکان‌های پایتخت آذربایجان تبدیل شده است. مرکز کتاب باکو طیف گسترده‌ای از کتاب‌های ژانرهای مختلف را به زبان‌های آذربایجانی، روسی، ترکی، انگلیسی، چینی، فرانسوی، آلمانی، عربی و سایر زبان‌ها ارائه می‌دهد. مرکز کتاب باکو در تاریخ ۱ سپتامبر ۲۰۱۸ به‌طور رسمی برای بازدید کنندگان افتتاح شد که در نزدیکی پارک خاقانی واقع شده است. هدف اصلی این مرکز جلب توجه مردم به کتاب به عنوان حامل ارزشهای فرهنگی، معنوی و دانش مفید است. اقتصاد بزرگ‌ترین شاخص صنعت باکو نفت است و صادرات نفت آن باعث شده است تا سهم بزرگی در تراز پرداخت‌های آذربایجان داشته باشد. در قرن ۱۰، مسافر عربی، مارودی، گزارش داد که روغن سفید و سیاه هر دو به‌طور طبیعی از باکو استخراج می‌شوند. بهره‌برداری تجاری از سال ۱۸۷۲ آغاز شد و با آغاز قرن بیستم میدان‌ها نفتی باکو جزء بزرگ‌ترین‌ها در جهان بودند. در اواخر قرن بیستم، با رو به اتمام بودن بخش اعظم نفت خام ساحلی، حفاری‌ها به دریا گسترش یافت. در اواخر قرن نوزدهم، تعداد کارگران و متخصصان ماهر رو به افزایش بوده و تا سال ۱۹۰۰ این شهر دارای بیش از ۳۰۰۰ چاه نفت بود که از این تعداد ۲۰۰۰ چاه در سطح صنعتی نفت تولید می‌کردند. باکو قبل از جنگ جهانی دوم به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مراکز تولید تجهیزات صنعت نفت قرار گرفت. جنگ جهانی دوم و نبرد استالینگراد برای تعیین اینکه چه کسی کنترل میدان‌ها نفتی باکو را در اختیار دارد، جنگی درگرفت. در حال حاضر اقتصاد نفتی باکو در حال احیای مجدد است که با توسعه میدان عظیم آذری-چیراگ-گونشلی (مناطق کم عمق گوناشلی توسط SOCAR، مناطق عمیق‌تر توسط کنسرسیوم به رهبری BP)، توسعه میدان گازی شاه دنیز، گسترش ترمینال Sangachal و ساخت خط لوله BTC همراه بوده است. بورس اوراق بهادار باکو بزرگ‌ترین بورس اوراق بهادار جمهوری آذربایجان و با سرمایه در بازار بزرگ‌ترین منطقه قفقاز است. یکی از موسسات برجسته مستقر در باکو، بانک بین‌المللی آذربایجان است که بیش از ۱۰۰۰ نفر در آن کار می‌کنند. گردشگری و خرید در باکو باکو یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری قفقاز است که هتل‌های این شهر در سال ۲۰۰۹ ۷ میلیون یورو درآمد داشته‌اند. باکو دارای مناطق دیدنی و تفریحی گردشگری بسیاری است، از جمله آن می‌توان به میدان چشمه‌ها، ساحل یک و هزار شب، ساحل شیخوف و سنگ‌های نفتی اشاره کرد. در تاریخ ۲ سپتامبر ۲۰۱۰، با افتتاح میدان پرچم ملی، مطابق کتاب رکوردهای گینس، باکو به دارنده بلندترین پرچم جهان تبدیل شد. با این حال در ۲۴ مه ۲۰۱۱ باکو این رکورد را تنها با ۳ متر (۹٫۸ پا) به شهر دوشنبه در تاجیکستان از دست داد. معروف‌ترین مراکز این شهر پورت باکو، پارک بولوار، بازار گنجلیک، پارک مترو، ۲۸ مال، شهر ایگون و AF مال است. مناطق خرده فروشی شامل فروشگاه‌هایی از نوع زنجیره ای تا بوتیک‌های سطح بالا موجود است. | ## جمع‌بندی | دانشگاه‌ها دانشگاه دولتی باکو دانشگاه دولتی اقتصاد آذربایجان آکادمی دولتی نفت آذربایجان دانشگاه دولتی فرهنگ و هنر آذربایجان دانشگاه علوم پزشکی آذربایجان دانشگاه زبان آذربایجان آکادمی مدیریت عمومی آکادمی دیپلماتیک آذربایجان دانشگاه خزر باکو قطار شهری قطار شهری باکو در سال ۱۹۶۷ تأسیس شده و هم‌اکنون دارای ۴ خط و ۲۷ ایستگاه می‌باشد.