موضوع مقاله: عبدالحمید دوم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # عبدالحمید دوم | مقدمه: صدراعظم او در تلاش برای اصلاح دولت به طراحی مشروطیت و ایجاد مجلس قانون‌گذاری اقدام کرد. | ## بخش 1: عبدالحمید دوم | قانون اساسی جدید، آزادی فردی را تضمین می‌کرد در حالی که هنوز اختیارات اساسی با سلطان بود. فشار از جانب اروپا سلطان عبدالحمید را وادار ساخت تا با قانون اساسی موافقت نماید، اما او در سال ۱۸۷۸ مجلس را منحل کرد و بار دیگر سلطنت مطلقه را برقرار کرد. سلطان عبدالحمید با ساخت مدارس، مساجد، خطوط راه‌آهن و تلگراف در جهت پیشرفت عثمانی گام برداشت. در سن هفت سالگی مادرش را از دست داد و همسر دوم عبدالمجید که عقیم بود عبدالحمید را خیلی دلسوزانه بزرگ کرد. عبدالحمید فردی مدرن، مذهبی، اندیشمند، عادل، مهربان، هوشیار، سیاسی، ادیب، شاعر و مسلط بر زبان‌های عربی، فارسی و ترکی بود و بسیاری از کتب ادبی و تصوف را مطالعه کرده بود. ایشان به هنر علاقه داشتند و بخشی از اوقات خود را به تاتر نگاه کردن و یا کتاب خواندن می گذراندند. عبدالحمید بعد از عزل برادرش مراد در اوت سال ۱۸۷۶ در حالی که ۳۴ سال سن داشت قدرت امپراتوری عثمانی را به‌عهده گرفت؛ و با توجه به عنایت وی به دین اسلام او را خلیفه خطاب می‌کردند و شخصیت‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی و رؤسای دینی مناطق مختلف مسئولیت و خلافتش را تهنیت گفته و به‌محض دست گرفتن قدرت شادی‌کنان توپ‌هایی شلیک کردند و در استانبول سه روز جشن و سرور برگزار گردید و با حضور شیخ‌الاسلام و بزرگان دین در مسجد جامع ابوایوب انصاری مراسم نهایی بیعت برگزار شد. زمانی که عبدالحمید دوم زمام امور را به‌دست گرفت، دولت عثمانی غرق در بدهی‌های خارجی بود و وی در جهت بهبودی وضعیت اقتصادی و پرداخت بدهی‌های خارجی اقداماتی را انجام داد. عبدالحمید در جهت اصلاحات داخلی اقدام نمود و به مسیحیان و غیر مسلمانان تا حد زیادی آزادی اعطا کرد، تا به دستورات اخلاقی و دینی عمل کند. عبدالحمید حاضر به پیروی از تمدن غرب نبود و معتقد بود شرق و اسلام خود دارای تمدن قوی و مثال‌زدنی هستند و نیازی به تمدن و فرهنگ غرب ندارند. وی به قدرت والیان خود در مناطق مختلف افزود و تغییراتی کمی و کیفی در ولایت والیان خود داد. در نظام قضائی و نظامی اصلاحات ملموسی معمول گردید و دانشکده‌های مختلف را دایر کرد و جوانان ترک را به علوم روز مسلح نمود. خطوط راه‌آهن را توسعه داد و راه‌آهن بین دمشق و مدینه را احداث کرد همچنین خانهٔ سالمندان، دارالفنون، دارالنفوس عمومی و مدارس عالی تأسیس کرد. در دوران عبدالحمید رشد فرهنگ چشمگیر و نشر و چاپ کتب و ورود کتاب‌ها و مجلات کاملاً آزاد بود، به همین دلیل روزگار وی به عنوان دورهٔ رشد فرهنگ و از بهترین دوران خلافت عثمانی‌ها نام گرفت و زبان‌زد شد. در دوران عبدالحمید انقلاب‌ها و شورش‌هایی در مناطق مختلف از جمله در منطقهٔ هرزگوین شعله‌ور گردید که خواست اولیهٔ آن‌ها اصلاحات بود لیکن بعداً مشخص شد اصلاحات فقط یک بهانه بوده است. روسیه به عثمانی حمله کرد و در نهایت در شهر سان استفانوس در کنار دریای مرمره با امضاء قرار دادی جنگ به آتش‌بس مبدل گشت که از مفاد صلح‌نامه مشخص است نتیجه به نفع روسیه تمام شده است. | ## بخش 2: عبدالحمید دوم | از سال ۱۲۹۹ قمری فرانسه، تونس را اشغال و انگلستان در سال ۱۳۰۰ قبرس را اشغال کرد. عبدالحمید به این نتیجه رسید که دولت وی توان مقاومت در برابر غرب را ندارد مگر با یک تاکتیک و برنامهٔ جدید؛ بنابراین با استفاده از مقام خلافت خود طرح جامعهٔ اسلامی را مطرح کرد و مسلمانانی که معتقد بودند ضعف دولت عثمانی در نتیجهٔ دوری از اسلام و شریعت اسلام است از طرح جامعهٔ اسلامی استقبال کردند و افرادی چون سید جمال‌الدین اسدآبادی و مصطفی کامل از مصر و ابوالهدی از سوریه و عبدالرشید از سیبری و حرکت سنوسیه در لیبی از تشکیل جامعهٔ اسلامی پشتیبانی کردند. در دوران عبدالحمید ترکان جوان شیفتهٔ غرب شدند و با روی کار آمدن مدحت پاشا به عنوان نخست‌وزیر، حرکات ضد مسلمانان و جامعهٔ اسلامی رشد کرد زیرا مدحت پاشا ضد برنامه‌های اسلامی بود. جمعیت اتحاد و ترقی در سال ۱۳۱۶ قمری در پاریس تشکیل شد و در سال ۱۳۲۳ قمری جمعیت آزادی نیز تشکیل گردید و سپس در هم ادغام شدند. عبدالحمید و دستگاه دولت خیلی به‌سرعت و آگاهانه با این تشکیلات سکولار مبارزه کردند ولی با توجه به وضع داخل عثمانی و پشتیبانی دولت‌های اروپایی از این تشکیلات دولت عبدالحمید به نتیجه‌ای نرسید. عبدالحمید مدعی بود ثمرهٔ جنگ و اختلاف عثمانی با ایران و عثمانی با ایران برای انگلیس بوده است. وی معتقد بود اسلام و مسیحیت دو دیدگاه مختلف‌اند و وحدت و جمع آن‌ها در یک تمدن غیرممکن است. در سال ۱۸۸۳ میلادی روزنامه‌های استانبول خبرهایی را در خصوص مسلمانان چین منتشر کردند. از جمله نوشته بودند "در پکن پایتخت چین ۳۸ مسجد وجود دارد؛ و یک مسجد جامع مجهز به‌نام مسجد جامع حمیدیه که با هزینهٔ سلطان عبدالحمید احداث شده بود وجود دارد که روزهای جمعه در آن نماز جمعه برگزار و خطبه به‌نام سلطان عبدالحمید خوانده می‌شود". عبدالحمید از بی‌حجابی و توهین به پوشش تاریخی امت اسلام با سبک غرب به‌شدت جلوگیری کرد. در نتیجه طی یک انتخابات آزاد، ۷۱ مسلمان، ۴۴ مسیحی و ۴ یهودی انتخاب و کار مجلس در همان سال شروع شد و بعد از ۱۱ ماه به دستور سلطان عبدالحمید تعطیل گردید. انگلیس و یهودی‌ها در جهت سقوط قدرت عثمانی‌ها برنامه‌ریزی کردند، شریف حسین را در حجاز به عنوان خلیفهٔ مسلمین مطرح و حزب اتحاد و ترقی را در داخل و خارج ترکیه تقویت نمودند و بیشتر افراد در ادارهٔ استخبارات و امنیت عثمانی را با پول خریداری نمودند. جمعیت اتحاد و ترقی در بین دانشجویان ترک در اروپا و استانبول شروع به تحریک ناسیونالیست ترکی نمودند و جبههٔ قومی‌ترکی و جمعیت اتحاد و ترقی مشترکاً علیه جامعهٔ اسلامی ایستادند و واژهٔ ترکی را در جای واژهٔ عثمانی قرار دادند و در فاصلهٔ کوتاهی احزاب و تشکیلات غیر دینی و ضد دینی تشکیل شده همگی با هم متحد شدند و به اتفاق درخواست عزل سلطان عبدالحمید را کردند. اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی، سلطان عبدالحمید دوم جهت کسب مشروعیت و نزدیک‌تر کردن پیوند حکومت خود با پیشینیان برجسته و بلندآوازه، دست به احداث یک قبرستان برای نخستین قهرمانان امپراتوری عثمانی در سوگوت به عنوان خاستگاه این خاندان زد. او مقبرهٔ ارطغرل را بازسازی و قبری نیز برای همسر ارطغرل و ۲۵ تن دیگر اضافه نمود. با وجود این که عثمان یکم توسط فرزندش اورخان یکم در بورسا به خاک سپرده شده بود، یک قبر هم برای او در این قبرستان تعبیه گشت. | ## بخش 3: عبدالحمید دوم | عبدالحمید در جهت جلوگیری از سقوط دولت و مبارزه با احزاب لائیک و وابسته به غرب اقدام به تشکیل دولت مشروطه و مجلس عمومی تازه‌ای با ۲۸۰ نماینده از اقوام مختلف و مجلس اعیان کرد، اما مجلس عثمانی عبدالحمید را در سال ۱۳۲۶ هجری قمری مصادف با سال ۱۹۰۹ میلادی با فتوای شیخ‌الاسلام ضیاءالدین افندی عزل و به جای وی محمدشاه را به عنوان سلطان عثمانی تعیین کردند. پاسخ سلطان عبدالحمید به درخواست یهودیان و تئودور هرتسل برای تشکیل حکومت یهودی در فلسطین: عبدالحمید دوم و شیعیان سلطان عبدالحمید دوم، با درک عمیق از اهمیت همبستگی مسلمانان، میراث‌دار تلاش‌های اتحاد اسلامی شد و پیوندهای خود را با مراکز مهم تشیع، به‌ویژه در عراق، تقویت کرد. این سیاست مدبرانه، که ریشه در اقتدار معنوی علمای شیعه و استقلال نسبی آن‌ها از حکومت قاجار داشت، فضای مناسبی برای تعامل میان مذاهب اسلامی فراهم آورد. سلطان عبدالحمید دوم که به درستی دریافته بود اختلافات عملی میان اهل تسنن و مذاهب اربعه نسبت به تشیع کمتر است، مسیر جدیدی را در پیش گرفت. او با هوشمندی و سعه صدر، کوشید تا با شیعیان تابع امپراتوری و حتی شیعیان ایران، رابطه‌ای مثبت برقرار سازد. اقدامات مثبت برای شیعیان: • مهربانی و رعایت: او نسبت به شیعیان توجه ویژه‌ای مبذول داشت و برای کسب رضایت خاطر آن‌ها تدابیری عملی اندیشید. • اصلاحات آموزشی و فرهنگی: دستور حذف مطالب تحریک‌آمیز از کتب درسی و توجه ویژه به تعمیر اماکن مقدس شیعیان صادر شد. • تأکید بر علم: رواج سوادآموزی در میان شیعیان یکی از اولویت‌های این سلطان باوقار بود. عالمان بزرگی مانند میرزا ابوطالب مجتهد زنجانی، که با سید جمال‌الدین ارتباط داشت، با او بیعت کردند و سلطان را «خلیفهٔ مسلمین» خواندند. همچنین، حمایت‌های بی‌سابقه‌ای از مراجع تراز اول صورت گرفت؛ برای نمونه، دستور تلگراف رایگان روزانه برای شیخ فاضل شربیانی و وعده پشتیبانی مستقیم سلطان به آقا نجفی صادر شد. سید عبدالحسین مجتهد لاری، عالم اصلاح‌طلب، در رساله خود از شیوه حکومت عبدالحمید ستایش کرده و او را به دلیل «حمایت اسلام و علماء اعلام» با اقتدار وصف نموده است. این اتحاد نه تنها بر اساس وظیفه شرعی، بلکه برای حفظ اقتدار عمومی در برابر دشمنان خارجی خودشان امری حیاتی تلقی می‌شد. بر این اساس، سلطان بر رفع موانع عملی تأکید داشت؛ مانند توقف تفتیش و ضبط کتب علمی و مذهبی در گمرکات، چرا که وظیفه حاکم اسلامی «اصلاح ذات البین» (ایجاد صلح و آشتی میان مسلمانان) است. این اقدامات نشان می‌دهد که سلطان عبدالحمید دوم، با بینشی سیاسی و عقایدی مذهبی، در پی ایجاد یکپارچگی و تقویت بنیان‌های اخوت میان تمام مسلمانان تحت لوای اسلام بود. شعر سلطان عبدالحمید دوم نیز به پیروی از بسیاری از اجدادش (یعنی سایر سلاطین عثمانی) به زبان پارسی اشعاری سروده است. | ## جمع‌بندی | یک رباعی پارسی او که اکنون به خط خودش در کتابخانهٔ موزهٔ طوپقاپو نگهداری می‌شود، چنین است: الله!