موضوع مقاله: غلمان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # غلمان | مقدمه: غلمان (مفرد: ، جمع: ) به سربازان برده و مملوکان یا مزدورانی گفته می‌شد که در سپاهیان سراسر جهان اسلام خدمت می‌کردند. | ## بخش 1: غلمان | دولت‌های اسلامی از آغاز سدهٔ نهم میلادی تا اوایل سدهٔ نوزدهم به‌گونه‌ای پیوسته از بردگان به‌عنوان سرباز بهره می‌بردند؛ پدیده‌ای که بیرون از جهان اسلام بسیار کم‌یاب بود. غلمان از میان اسیران جنگی یا بردگان خریداری‌شده به‌ویژه از آسیای مرکزی و قفقاز گزینش می‌شدند و پس از آموزش نظامی و دینی به نیروهای رزمی نخبه تبدیل می‌گشتند. این نهاد نظامی در دوران خلافت عباسی شکل نهادینه یافت و سپس در دودمان‌های گوناگون اسلامی از صفاریان و سامانیان تا صفویان و قاجاریان ادامه پیدا کرد. قرآن نیز واژهٔ غلمان را در آیهٔ ۲۴ سورهٔ طور به‌کار برده و آنان را خدمتگزاران بهشتی وصف کرده‌است. ریشه‌شناسی واژه‌های «غلمان» (به عربی: ) و مفرد آن «غلام» (به عربی: ) از ریشهٔ عربی «غ ل م» گرفته شده‌اند و معنای «پسر» یا «خدمتگزار» می‌دهند. در زبان فارسی نیز واژهٔ «غلام» به معنای «جوان»، «خدمتگزار» یا «برده» به‌کار رفته‌است. پیشینه سرآغاز و دوران پیش از عباسیان اندیشهٔ بهره‌گیری از سربازان برده را گاه به نخستین دوران اسلام بازمی‌گردانند؛ اما شواهدی در دست نیست که پیامبر اسلام یا خلفای راشدین سپاهیان بردهٔ سازمان‌یافته‌ای تشکیل داده باشند. در دوران امویان برخی اسلاوها و بربرها در نقش‌های نظامی به‌کار گرفته شدند، ولی بهره‌گیری گسترده از سربازان برده تنها در میانهٔ سدهٔ نهم میلادی و به‌ویژه در دورهٔ عباسیان به ویژگی برجستهٔ نظام‌های نظامی اسلامی تبدیل شد. نخستین فرمانروای مسلمانی که پیش از خلفای عباسی سپاهی از سربازان برده تشکیل داد، ظاهراً ابراهیم بن اغلب (۸۰۰–۸۱۲ م) بنیادگذار دودمان اغالبه در افریقیه بود. در آن سرزمین جمعیت بزرگی از بردگان کشاورزی وجود داشت و شبکه‌های گستردهٔ بازرگانی برده از راه صحرای کبیر در دسترس بود. غلمان در خلافت عباسی غلمان در دوران فرمانروایی معتصم (حکومت ۸۳۳–۸۴۲ م) وارد خلافت عباسی شدند. بنا بر روایات، شمار غلمان در دربار خلیفه افزایش یافت زیرا معتصم می‌کوشید با جناح‌بندی‌های درباری مقابله کند. مردم عرب بغداد با این سربازان برده مخالفت کردند و شورش‌های سال ۸۳۶ م در بغداد معتصم را ناگزیر ساخت پایتخت خود را به سامرا منتقل کند. بهره‌گیری از غلمان در دوران معتضد به اوج خود رسید و آموزش آنان بر پایهٔ سنت فروسیه (به انگلیسی: ) طراحی شده بود. غلام پس از گذراندن دورهٔ آموزش از بردگی آزاد می‌شد و به‌عنوان سوارکار رزمنده به سپاه نخبه می‌پیوست. غلمان به‌سرعت قدرت و نفوذ یافتند و در دوران فرمانروایان ناتوان پس از معتصم، به پادشاه‌سازان بدل شدند: آنان چندین بار در جریان «بی‌ثباتی در سامرا» در دههٔ ۸۶۰ م شورش کردند و چهار خلیفه را کشتند. سرانجام، برخی از آنان به‌آغاز از احمد بن طولون در مصر، فرمانروایان خودمختار شدند و دودمان‌های مستقلی بنیاد نهادند که به فروپاشی عملی خلافت عباسی تا اواسط سدهٔ دهم میلادی انجامید. آموزش و زندگی غلمان بر پایهٔ گزارش نظام‌الملک، وزیر بزرگ سلطان سلجوقی آلپ‌ارسلان، بردهٔ جوان از خردسالی (در حدود ۱۰ سالگی) از دشت‌های آسیای مرکزی آورده می‌شد و سال‌ها آموزش نظامی و دینی می‌دید. | ## بخش 2: غلمان | پس از پایان آموزش (در حدود ۱۸ سالگی) به‌عنوان سوارکار-تیرانداز در واحد نظامی حامی خود (به عربی: ) به خدمت درمی‌آمد. غلمان به سرور خویش و هم‌رزمانشان وفاداری نشان می‌دادند و گونه‌ای خانوادهٔ گسترده ساختگی شکل می‌گرفت. این طبقهٔ نظامی معمولاً تنها یک نسل دوام داشت؛ پسران غلمان به‌طور معمول خود غلام نمی‌شدند، هرچند گاه در واحدهای فروتر خدمت می‌کردند. غلام بر هزینهٔ خداوندگار خود آموزش می‌دید و می‌توانست با خدمت وفادارانه آزادی خود را به دست آورد. از غلمان خواسته می‌شد با کنیزان ترک ازدواج کنند که اربابانشان برایشان برمی‌گزیدند. نبود زندگی خانوادگی و فرزند احتمالاً یکی از دلایلی بود که غلمان حتی هنگام دستیابی به قدرت، عموماً نتوانستند دودمان‌هایی پایدار بنیاد نهند. البته استثناهایی وجود دارد، مانند دودمان غزنویان در افغانستان و خاندان خوارزمشاهیان که جانشین آن شد. اندلس در اندلس اموی، سربازان بردهٔ «صقالبه» (اسلاوها) از زمان حکم یکم به‌کار گرفته شدند، اما تنها در سدهٔ دهم میلادی به نیروی حرفه‌ای بزرگی تبدیل شدند؛ در آن هنگام سربازگیری بردگان به اسپانیای مسیحی و به‌ویژه پادشاهی لئون منتقل شد. دودمان‌های ایرانی و ترک سربازان برده هستهٔ اصلی سپاهیان اسلامی شدند، زیرا بادیه‌نشینان، جنگاوران غازی و سربازان وظیفه چندان قابل اتکا نبودند، در حالی که از غلمان انتظار وفاداری می‌رفت چون پیوندهای شخصی با جامعه نداشتند. از سدهٔ دهم میلادی، خداوندگاران زمین‌های خراج‌گزار (اقطاع) را به غلمان واگذار می‌کردند تا هزینهٔ سپاهیان برده‌شان را تأمین کنند. دودمان غزنوی که خود از غلامی سامانی برخاسته بود، سپاه خویش را نخست بر پایهٔ بردگان ترک و سپس هندی بنا کرد. برگی از «شاهنشاهنامه» اثر فتح‌علی صبا، مورخ ۱۸۱۰ م سلجوقیان ترک و جانشینانشان غوریان و خوارزمشاهیان نیز سپاه خود را عمدتاً بر سربازان بردهٔ ترک بنا کردند. هر یک از شاهزادگان سلجوقی زیر سرپرستی نگهبانان غلام (اتابک) قرار داشت که خود دودمان‌هایی مستقل تشکیل دادند. پس از وقفه‌ای کوتاه در دورهٔ مغولان، این نهاد در زمان ترکمنان قره‌قویونلو و آق‌قویونلو بازگشت. برخلاف سلجوقیان که به‌سرعت جنگاوران قبیله‌ای خود را کنار گذاشته و سپاه بردگان را گسترش دادند، مغولان نهاد سربازان برده را نپذیرفتند. دودمان‌های گوناگون ایرانی (صفوی، افشاری، قاجاری) سربازان برده را از قفقاز و از میان گرجیان، چرکسیان و ارمنیان برمی‌گزیدند. غلمان در دولت صفوی در دوران صفویان، غلمان مسیحیان گرجی، ارمنی و چرکسی بودند که اسیر شده و به اسلام گرویده بودند و به‌عنوان نگهبانان شخصی شاه خدمت می‌کردند. شاه عباس یکم (۱۵۷۱–۱۶۲۹ م) آنان را به‌عنوان نیرویی در برابر قدرت سپاهیان قزلباش ترکمن به‌کار گرفت. | ## بخش 3: غلمان | تأمین مالی غلمان مستقیماً از خزانهٔ سلطنتی انجام می‌شد و این امر بازسازی ساختارهای اداری و مالیاتی کشور را ضروری ساخت. صعود غلمان در قدرت سیاسی با انتصاب الله‌وردی‌خان به حکومت فارس در حدود ۱۵۹۵ م نمایان شد. پس از اعدام امیر قزلباش فرهادخان قرمانلو به فرمان شاه، الله‌وردی‌خان با عنوان «سردار لشکر» به فرماندهی کل سپاه رسید. در پایان فرمانروایی شاه عباس یکم، غلمان یک‌پنجم مقام‌های بلند اداری را در دست داشتند و نفوذشان در دوران جانشینان عباس همچنان افزایش یافت. زبان‌های گرجی، چرکسی و ارمنی در دربار رواج داشت و حتی شاه خود به زبان گرجی سخن می‌گفت. سلطان‌نشین دهلی سلطان‌نشین دهلی نیز به‌گونه‌ای گسترده از سواران غلام ترک به‌عنوان نیروی ضربت اصلی بهره می‌برد. پس از افتادن آسیای مرکزی به دست مغولان، پسران هندو اسیر و به سربازان بردهٔ مسلمان تبدیل می‌شدند. درگیری‌های قومی میان گروه‌های گوناگون غلمان—ترکان، اسلاوها، نوبی‌ها و بربرها—درگیری‌های خشونت‌آمیز قومی رخ می‌داد. جنگ‌افزار و شیوهٔ رزم خلفای مسلمان غالباً سربازان برده را از میان ترکان آسیای مرکزی برمی‌گزیدند، زیرا آنان به سختی‌کشی در شرایط بیابانی و مهارت سوارکاری شناخته بودند. غلمان در خلافت عباسی در درجهٔ نخست نیروی ضربت سواره‌نظام بودند و وظیفه‌شان تضعیف دشمن با یورش‌های تند و برق‌آسا پیش از فرستادن پیاده‌نظام متحد به نبرد بود. آنان نیزه‌ای به همراه داشتند که با آن به‌آسانی پیادگان دشمن را از پا درمی‌آوردند و سپر گرد چوبین حمل می‌کردند که با پوست جانوران یا ورقه‌های نازک فلزی تقویت شده بود. غلمان در قرآن قرآن واژهٔ غلمان را در آیهٔ ۲۴ سورهٔ طور آورده‌است: «بر گِردشان پسرانی می‌گردند که گویی مرواریدهای نهفته‌اند». همچنین آیهٔ ۱۷ سورهٔ واقعه نیز به غلمان اشاره دارد: «بر گردشان نوجوانانی جاودان می‌گردند». غلمان به‌سان خدمتگزارانی توصیف شده‌اند که به‌ویژه برای مؤمنان در بهشت فراهم آمده‌اند. تفسیرنویسان سده‌های دهم و شانزدهم میلادی بر زیبایی آنان تأکید کرده و بر آن بوده‌اند که شرایط فرازمانی بهشت بر این خدمتگزاران جوان نیز گسترده می‌شود، به‌گونه‌ای که نه پیر می‌شوند و نه می‌میرند. برخی در سنت شیعی احتمال داده‌اند که همجنس‌گرایی ممکن است در بهشت کاربرد داشته باشد. اما این نظر با گزارش قرآنی داستان لوط در تناقض مستقیم قرار دارد که در آن همجنس‌گرایی نه به زاد و ولد بلکه به ناپاکی ذاتی پیوند داده شده‌است (قرآن، سورهٔ هود، آیهٔ ۷۸). | ## جمع‌بندی | نمونه‌های کاربرد غلمان در قرآن در قرآن یک بار از واژهٔ غلمان (غلام‌ها) استفاده شده‌است: در آیهٔ ۲۴ سورهٔ طور آمده‌است: «و پیوسته در گرد آن‌ها غلمان گردش می‌کنند که همچون مرواریدهای در صدفند.» دو بار هم (در سورهٔ انسان و سورهٔ واقعه) از ولدان (پسران) استفاده شده‌است که منظور آن همین غلمان بوده‌است: در آیهٔ ۱۹ سورهٔ انسان (دهر) آمده‌است: «و بر گرد آن‌ها پسرانی می‌گردند که هر گاه آن‌ها را ببینی گمان می‌کنی مروارید پراکنده‌اند.» در آیهٔ ۱۷ سورهٔ واقعه هم توصیفی نسبتاً مشابه وجود دارد: «پسران جوان جاودانی (در شکوه و طراوت) پیوسته گرداگرد آن‌ها می‌گردند.