موضوع مقاله: جزیره هرمز | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جزیره هرمز | مقدمه: این جزیره بیضی‌شکل با مساحتی بالغ بر ۴۲ کیلومتر مربع در مجاورت تنگه هرمز قرار گرفته و از مقصدهای گردشگری جنوب ایران است. | ## بخش 1: جزیره هرمز | شهر هرمز که در شمال جزیره قرار گرفته، تنها نقطه جمعیتی جزیره است و طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیتی برابر با ۵٬۸۹۱ تن داشت. هرمز را به علت موقعیت جغرافیایی آن و مجاورت با تنگه هرمز، کلید خلیج فارس می‌دانند. همین موقعیت است که آن را در طول تاریخ، از نظر راهبردی و بازرگانی از اهمیت خاصی برخوردار ساخته است. هرمز برای بیش از یک سده در اشغال پرتغالی‌ها بود که سرانجام در سال ۱۶۲۲ میلادی در دوره شاه عباس بازپس گرفته شد. از سویی این واژه می‌تواند از ترکیب هور+موغ (موغستان) به معنی بندرگاه موغستان (میناب کنونی) ساخته شده باشد که امروزه به اشتباه هرمز خوانده می‌شود. یونانیان باستان هرمز را به نام «ارگانا» و جغرافی‌دانان مسلمان آن را به نام «زَرون» یا معرب آن «جرون» می‌شناختند. حافظ شیرازی در یکی از شعرهای خود از هرمز به صورت هرموز چنین یاد کرده است: پیشینه نخستین شواهد برای حضور انسان در جزیره هرمز چندین اثر سنگی کشف شده در سواحل شرقی جزیره است. یک پراکندگی سنگی در محلی به نام چنددرخت موجود است که به نظر یک تراس دریایی مرتفع مربوط به دوره پلیستوسن است. شر هرمز نام خود را از شهر بندری مهم هرمز (هرمز کهنه) در سرزمین اصلی ایران به دست آورده است. 1, p.147 حاکم شهر در حدود سال ۱۳۰۰ (میلادی) تصمیم گرفت مرکز حکومت خود را به جزیره منتقل کند تا از حملات مغول‌ها و ترک‌ها دور بماند.H. شهر تازه‌ای در منتهی الیه شمالی جزیره جرون ساخته شد که چند سالی به نام هرمز نو نامیده می‌شد تا آن را از شهر قدیمی در سرزمین اصلی متمایز کند. این جزیره به دلیل گرما و خشکی فراوان مکان ایده‌آلی برای پایتخت نبود و نیاز داشت تا همه مواد غذایی و آب مورد نیاز اهالی از سرزمین اصلی آورده شود. با این حال موقعیت آن به جزیره چنان درجه‌ای از اهمیت را داد که توانست تا چندین سده به یک بندر تجاری بزرگ تبدیل شود. از آنجایی که رقبای تجاری جزیره متناوباً توسط مهاجمان تخریب می‌شدند، هرمز یک مرکز قابل اعتماد و نسبتاً امن باقی ماند. هرمز در ابتدا با نخلستان‌ها، گیاه نیل، غلات، و ادویه‌جات به بازار اصلی کرمان تبدیل شد. در حدود سال ۱۳۰۰ میلادی حاکم عرب هرمز، سرزمین اصلی را به دلیل هجوم دزدان رها کرد و هرمز جدید را در داخل جزیره بنا نهاد. هرمز بار دیگر به بازاری برای هند تبدیل شد و نسبت به دیگر جزایر خلیج فارس در جایگاه برتر قرار گرفت. | ## بخش 2: جزیره هرمز | در طول تلاش‌ها برای گسترش نفوذ پرتغال در اقیانوس هند، دوک پرتغالی آلفونسو دو آلبوکرکی جزیره هرمز را در سال ۱۵۰۷ در زمان پادشاهی شاه اسماعیل یکم تصرف کرد و به سرزمین‌های امپراتوری پرتغال افزود. این اشغال به پرتغالی‌ها این امکان را داد تا مسیر بازرگانی میان هند و اروپا را که از خلیج فارس می‌گذشت را به طول کامل کنترل کنند.Sykes, p. در سال ۱۵۵۲ قوای عثمانی به رهبری دریاسالار پیری رئیس برای از بین بردن حضور پرتغالی‌ها از قسمت شمال غربی اقیانوس هند جزیره را محاصره کردند. بازپس‌گیری اشغال جزیره هرمز توسط پرتغالی‌ها بیش از یک سده به طول انجامید.Sykes, p. شاه عباس به مردم محلی منطقه بی‌اعتماد بود و علاقه‌ای به حفظ جزیره به عنوان مرکز تجاری یا پست نظامی نداشت و در عوض به توسعه بندرعباس پرداخت که در نزدیکی جزیره در سرزمین اصلی قرار داشت. بسیاری از ساکنان آن به صورت فصلی به مزارع و باغات خود در اطراف هرمز کهنه در سرزمین اصلی نقل مکان کردند و فقط ماهیگیران برای سکونت دائمی در آن ماندند. این جزیره به صادرات مقادیر کمی سنگ نمک و توده‌های اکسید آهن ادامه داد که به عنوان سنگ بالاست برای کشتی‌های بادبانی استفاده می‌شد. بین سال‌های ۱۷۹۸ تا ۱۸۶۸ میلادی جزیره‌های هرمز، قشم و همین‌طور بندرعباس به حاکمان وقت مسقط و عمان اجاره داده شدند. پس از دوره‌ای حکومت عمان در سده ۱۹ (میلادی) هرمز پیش از اینکه در سال‌های آخر سده ۲۰ (میلادی) توسعه پیدا کند، به صورت جزیره‌ای برای سکونت ماهیگیران باقی ماند. مهندسان ایرانی به دلیل کمبود آب شیرین اقدام به ساخت خط لوله آب از سرزمین اصلی کرده‌اند. جزیره هرمز در میان زمین‌شناسان به علت این که از انواع خاک‌های مختلف تشکیل شده و تنوع بالایی دارد به بهشت زمین‌شناسی مشهور شده است.کتاب جزیره تاریخی هرمز، بهشت زمین‌شناسی- انتشارات تعالی اندیشه-تهران بررسی سنگ‌های جزیره نشان می‌دهد که در طی هزاران سال که جزیره هرمز به تدریج از آب بیرون آمد، به اشکال مختلف فرسایش یافته است. قدمت زمین‌شناسی جزیره هرمز حدود ۶۰۰ میلیون سال و عمر خارج از آب آن حدود ۵۰ هزار سال است. همچنین ترکیبات نمکی غیر از سدیم کلرید عامل رنگ‌های متفاوت خاک مانند صورتی، آبی، زرد و قرمز هستند. خاک اخرایی مایل به قرمز در این جزیره و سواحل آن که بومیان آن را «گِلَک» می‌نامند، برای مصارف هنری و آشپزی مورد بهره‌برداری قرار گرفته و گردشگران را نیز به خود جذب می‌کند. در میان سخنان هرمزی‌ها واژگانی از زبان‌های هلندی، پرتغالی، انگلیسی، هندی و عربی به گوش می‌خورد که به دلیل حضور پرتغالی‌ها، هلندی‌ها و دیگر ملیت‌ها در منطقه به زبان آن‌ها راه یافته‌اند. قرارگیری در میان آب‌های خلیج فارس باعث شده تا بسیاری از مردم هرمز به شغل ماهیگیری روی آورند. در سال‌های اخیر به دلیل حضور فراوان گردشگران، مشاغل زیادی در زمینه گردشگری نیز ایجاد شده است. | ## بخش 3: جزیره هرمز | این جزیره دارای صنایع دستی منحصر به خود است و بسیاری از ساکنان آن به خلق آثار هنری در این زمینه نیز مشغولند. مردم بومی هرمز از خاک آن برای تهیه سس «گلک» یا غذای سنتی «سوراغ» استفاده می‌شود. اگرچه رنگ سرخ در همه قسمت‌های جزیره هرمز به چشم می‌خورد و به نمادی از جزیره هرمز تبدیل شده است؛ اما در ساحل سرخ و معدن خاک سرخ بسیار ملموس‌تر و پررنگ‌تر است. آب دریا در ساحل سرخ تا چند متری، قرمز رنگ دیده می‌شود و دلیل آن حل شدن موادمعدنی خاک در آب دریا است. تنوع سنگ‌ها و کانی‌های مختلف، هرمز را به ظرفیتی بالقوه برای گردشگری زمین‌شناسانه تبدیل کرده است. در این دره کانی‌های سازنده سنگ‌های مختلف در لایه‌های متفاوتی سوار برهم یا در کنار هم پیش چشم شما نقش بسته‌اند. در حالی که خاک‌های سفید، آبی، صورتی و خاکستری حاصل ترکیبات آتشفشانی‌اند که وجودشان در کنار هم به هرمز جلوه‌ای بی‌مانند بخشیده است. دره مجسمه‌ها دره مجسمه‌ها در نزدیکی ساحل در بخش کوهستانی جنوب غربی جزیره واقع شده است. این دره دارای صخره‌هایی به اشکال مختلف است که هر کدام به یک حیوان، کله گوسفند، مرغ و اژدهایان مختلف تشبیه شده‌اند. در طول دره مسیر باریک‌تر می‌شود و ناگهان به پرتگاهی با حدود ۴۰ متر ارتفاع می‌رسد. این کوه و غار دورن آن، طی سال‌ها فعالیت‌های زمین‌شناسی و فرسایش آبی و بادی شکل گرفته‌اند. جریان این آب به کمک پدیده‌های طبیعی دیگر، طی سال‌های زیاد سبب ظهور غار الهه نمک یا غار فیروزه‌ای در دل کوه الهه نمک شده‌اند. موزه دکتر نادعلیان موزه دکتر نادعلیان که به نام موزه و گالری احمد نادعلیان نیز شناخته می‌شود، آثار احمد نادعلیان را دربر گرفته است. پروژه‌های هنری بوم‌شناختی او شامل حکاکی‌های صخره‌ای است و نه تنها کارهای او، بلکه همچنین کارهای زنان بومی محلی، بازمانده‌های موجودات دریایی و عروسک‌هایی ساخته شده از مواد بازیافتی در موزه او به نمایش گذاشته شده است. آسیب انسانی به خاک جزیره در سال ۱۳۸۳ برای نخستین بار شایعاتی درباره انتقال غیرقانونی خاک هرمز به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس (به‌ویژه قطر و امارات) مطرح شد که در آغاز از سوی مقامات جمهوری اسلامی رد شد. از سال ۱۳۸۶ بنیاد برکت فعالیت‌های اقتصادی در جنوب ایران را آغاز کرده که کارخانه پودر خاک سرخ هرمز یکی از آن است. با اینکه بر پایه قانون حفاظت از خاک، برداشت و فروش خاک هرمز از سال ۱۳۹۷ ممنوع اعلام شده اما وزارت صنعت، معدن و تجارت مانع اجرای کامل این قانون می‌شود. | ## جمع‌بندی | از سوی دیگر برداشت‌های غیراصولی که با هدف قاچاق انجام می‌شود، باعث افزایش غلظت فلزات سنگین، تخریب پوشش گیاهی و تهدید حیات‌وحش شده‌اند.