موضوع مقاله: زبان سرائیکی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان سرائیکی | مقدمه: سرائیکی در خانوادهٔ زبانی پنجابی جای می‌گیرد و همسانی ۹۰ درصدی با گویش ماجی - دیگر زیرمجموعهٔ زبان پنجابی - دارد. | ## بخش 1: زبان سرائیکی | برای نگارش سرائیکی از چهار سامانهٔ نوشتاری گوناگون بهره‌برده‌می‌شود که رایج‌ترینش الفبای فارسی است. این الفبا ۴۲ حرف دارد که ۳۷تایش با الفبای اردو مشترک است و پنج‌تایش ویژهٔ زبان سرائیکی است. در همان حال در واج‌شناسی خود تفاوت بنیادین دارد (به‌ویژه در نداشتن نواخت، حفظ همخوان‌های دمشی واک‌دار و توسعۀ همخوان‌های مکیده)، و ویژگی‌های دستوری مهمی مشترک با زبان سندی دارد که در جنوب بدان سخن گفته می‌شود. به دلیل تأثیر زبان‌های غالب در رسانه‌های پاکستانی مانند اردو، پنجابی معیار و انگلیسی و تأثیر دینی عربی و فارسی، سرائیکی نیز مانند دیگر گونه‌های منطقه‌ای پاکستان، پیوسته در حال گسترش پایگاه واژگان خود با وام‌واژه‌هاست. نام گسترۀ معنایی امروزی تحولی نوین است و این اصطلاح به احتمال زیاد در دوران جنبش ملی‌گرایانۀ دهۀ ۱۹۶۰ رواج یافته است. این واژه از دیرباز در سند برای اشاره به گفتار مهاجران شمالی، عمدتاً قبایل بلوچ سرائیکی‌زبانی که میان سده‌های ۱۶ و ۱۹ در آنجا ساکن شدند، به کار می‌رفته است. در این بافت، محتمل‌ترین توضیح برای این اصطلاح آن است که در اصل به معنای «زبان شمال» بوده و از واژۀ سندی به معنای «بالادست رودخانه، شمال» گرفته شده است.; ; این نام می‌تواند به طور مبهم به گویش‌های شمالی سندی نیز اشاره داشته باشد، اما امروزه این گویش‌ها بیشتر با نام‌های «سیرولی» یا «سیرلی» شناخته می‌شوند. فرضیۀ جایگزین این است که سرائیکی از واژۀ سویرا، یا سویرا، پادشاهی باستانی که در حماسۀ سانسکریت مهاباراتا نیز از آن یاد شده، سرچشمه گرفته است. صرف نظر از املای دقیق، این نام نخستین بار در دهۀ ۱۹۶۰ توسط رهبران اجتماعی و سیاسی محلی به کار گرفته شد. در سال ۱۹۱۹، جرج آبراهام گریرسون اظهار داشت که گویش‌های منطقه‌ای که اکنون جنوب غربی ایالت پنجاب در پاکستان است، یک خوشۀ گویشی را تشکیل می‌دهند که او آن را «لندای جنوبی» در چارچوب یک «زبان لندا»ی فرضی نامید. زبان‌شناسان هندوآریایی بعدی واقعیت این خوشۀ گویشی را تأیید کردند، هرچند نام «لندای جنوبی» و خود موجودیت «لندا» را رد کردند. گریرسون همچنین معتقد بود که «لندا» نام بدیعی است که او برای گویش‌های گوناگونی که تا آن زمان «پنجابی غربی» نامیده می‌شدند و در شمال، غرب و جنوب لاهور رایج بودند، برگزیده بود. گویش محلی لاهور گویش ماجهی پنجابی است که از دیرباز پایۀ پنجابی ادبی معیار بوده است. با این حال، خارج از محافل هندوآریایی‌شناس، مفهوم «لندا» هنوز در گردآوری‌های زبان‌های جهان (مانند اتنولوگ) یافت می‌شود. این زبان که در سند علیا و همچنین جنوب پنجاب رایج است، به دلیل درجۀ بالای فهم متقابل، گاهی گویشی از سندی یا پنجابی در نظر گرفته می‌شود. سرائیکی مرکزی، شامل مولتانی: رایج در ناحیه‌های دیره غازی خان، مظفرگره، لیه، مولتان، بهاولپور و تونسه. سرائیکی شمالی، یا تالی: رایج در ناحیۀ دیره اسماعیل خان و بخش‌های شمالی بیابان تهل، از جمله ناحیه‌های میانوالی و بهکر. فهرست تاریخی نام‌های گویش‌هایی که اکنون سرائیکی نامیده می‌شوند، آشفتگی‌ای از نام‌گذاری‌های قومی، محلی و منطقه‌ای متداخل یا متضاد است. یک نام تاریخی برای سرائیکی، جَتکی، به معنای «متعلق به جَت‌ها»، یک گروه قومی در شمال آسیای جنوبی است. تنها اقلیت کوچکی از گویشوران سرائیکی جَت هستند و همۀ جت‌های سرائیکی‌زبان لزوماً به یک گویش از سرائیکی سخن نمی‌گویند. برعکس، چندین گویش سرائیکی نام‌های متعددی متناظر با مناطق یا گروه‌های جمعیتی مختلف دارند. نام «دروالی» برای اشاره به گویش‌های محلی هر دو منطقۀ دیره غازی خان و دیره اسماعیل خان به کار می‌رود، اما «دروالی» در منطقۀ اول همان گویش مولتانی و «دروالی» در منطقۀ دوم گویش تالی است. از زمان تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷، چندین ناحیه از این ناحیه‌ها تقسیم شده‌اند و برخی چندین بار تقسیم شده‌اند. جایگاه زبان یا گویش در بافت آسیای جنوبی، انتخاب میان عناوین «زبان» و «گویش» دشوار است و هر تمایزی که با استفاده از این اصطلاحات ایجاد شود، با ابهام آنها مخدوش می‌شود.See . به یک معنا، هم سرائیکی و هم پنجابی معیار، «گویش»هایی از یک فرازبان «پنجابی بزرگ» هستند. اصطلاح «سرائیکی» نخستین بار برای گویش‌های مولتانی، ریاستی و دروالی این فرازبان «پنجابی بزرگ» در دهۀ ۱۹۶۰ در نتیجۀ یک جنبش اجتماعی-سیاسی معرفی شد. به گفتۀ سیاستمداران پاکستانی مانند حنیف رامی و فخر زمان، تصور می‌شد که جنبش زبانی سرائیکی توسط زمین‌داران فئودال کمربند سرائیکی به پیش رانده شده است. سرائیکی توسط بیشتر مدیران استعماری راج بریتانیا گویشی از پنجابی در نظر گرفته می‌شد، و هنوز هم بسیاری از پنجابی‌ها آن را چنین می‌دانند. در غرب، کوه‌های سلیمان آن را از مناطق پشتوزبان و بلوچیزبان جدا می‌کند، در حالی که در جنوب شرقی بیابان تار آن را از زبان مارواری جدا می‌سازد. مرزهای دیگر آن کمتر مشخص است: در شرق به پنجابی، در جنوب پس از مرز با ایالت سند به سندی می‌رسد؛ و در شمال، لبۀ جنوبی رشته‌کوه نمک مرز تقریبی با گونه‌های شمالی لندا، مانند پوتواری، است. | ## بخش 2: زبان سرائیکی | بر اساس سرشماری سال ۲۰۲۳، سرائیکی زبان نخست تقریباً ۲۹ میلیون تن در پاکستان است. نخستین سرشماری ملی پاکستان که داده‌هایی دربارۀ رواج سرائیکی گردآوری کرد، سرشماری سال ۱۹۸۱ بود. در آن سال، درصد پاسخ‌دهندگان در سراسر کشور که سرائیکی را به عنوان زبان مادری خود گزارش کردند، ۹٫۸۳ بود. در سرشماری سال ۱۹۹۸، این رقم ۱۰٫۵۳٪ از جمعیت ملی ۱۳۲ میلیونی بود که به معنای ۱۳٫۹ میلیون گویشور سرائیکی ساکن پاکستان است. همچنین بر اساس سرشماری سال ۱۹۹۸، ۱۲٫۸ میلیون تن از آنان، یا ۹۲٪، در ایالت پنجاب زندگی می‌کردند.Pakistan census 1998 هند پس از تجزیۀ هند در سال ۱۹۴۷، گویشوران هندو و سیک سرائیکی به هند مهاجرت کردند و در حال حاضر در آنجا پراکنده هستند، هرچند اجتماعات قابل توجهی از آنان در ایالت‌های پنجاب، هاریانا، راجستان، اوتار پرادش، دهلی و جامو و کشمیر وجود دارد. همچنین گروه کوچکتری از دامداران کوچ‌نشین مسلمان نیز وجود دارند که پیش از تجزیه به هند، به ویژه به آندرا پرادش، مهاجرت کرده بودند. آمارهای سرشماری در دسترس است – برای نمونه، در سرشماری سال ۲۰۱۱، تن زبان خود را «بهاولپوری» و تن آن را «هندی مولتانی» گزارش کردند. با این حال، این ارقام نمایانگر تعداد واقعی نیستند، زیرا گویشوران اغلب با استفاده از برچسب‌های گویشی یا منطقه‌ای محدودتر به زبان خود اشاره می‌کنند، یا به طور جایگزین، خود را با جوامع زبانی بزرگتر مانند پنجابی، هندی یا اردو یکی می‌دانند. مشاهداتی مبنی بر «ادغام» گونه‌های لندا در پنجابی (به‌ویژه در پنجاب و دهلی)، و همچنین تغییر کامل به زبان‌های غالب پنجابی یا هندی وجود داشته است. یک الگوی گزارش‌شده در دهۀ ۱۹۹۰ این بود که اعضای نسل جوان با پدربزرگ و مادربزرگ خود به گونۀ «لندا»ی مربوطه صحبت می‌کردند، در حالی که در گروه همسالان خود به زبان پنجابی ارتباط برقرار می‌کردند و با فرزندان خود به زبان هندی سخن می‌گفتند. واج‌شناسی فهرست همخوان‌های سرائیکی به فهرست همخوان‌های همسایۀ خود، سندی، شباهت دارد. این زبان شامل همخوان‌های مکیدۀ واجی متمایز است که در میان زبان‌های هندواروپایی غیرمعمول است. در تحلیل کریستوفر شاکل، سرائیکی تا ۴۸ همخوان و ۹ واکۀ ساده را از هم متمایز می‌کند. خیشومی‌شدگی واکه‌ای تمایزدهنده است: «باشد که تو بروی» در برابر «باشد که او برود». تعداد زیادی توالی واکه‌ای وجود دارد که برخی از آنها را می‌توان به عنوان واکۀ مرکب تحلیل کرد. + واکه‌های سرائیکیپیشین پیشین-مرکزیمرکزی پسین-مرکزیپسینبسته نیمه‌بسته میانی نیمه‌باز باز همخوان‌ها سرائیکی فهرست بزرگی از همخوان‌ها را دارد: لبی دندانی/لثوی برگشته پس‌لثوی/کامی نرم‌کامی چاکنایی انسدادی/انسایشی بی‌واک دمیده واک‌دار دمیده واک‌دار مکیده خیشومی ساده دمیده سایشی بی‌واک واک‌دار دمیده واک‌دار زنشی ساده دمیده روان ساده دمیده در همخوان‌های انسدادی خود، سرائیکی تقابل چهارگانۀ معمول در زبان‌های هندوآریایی میان واک‌دار و بی‌واک، و دمیده و نادمیده را دارد. به موازات سندی، این زبان مجموعه‌ای از همخوان‌های مکیده را نیز توسعه داده است، به طوری که برای هر جایگاه تولید تا پنج همخوان انسدادی متضاد وجود دارد، برای نمونه: بی‌واک «رسم» ~ دمیده «تاول» ~ مکیده «تار عنکبوت» ~ واک‌دار «طاقچه» ~ دمیده واک‌دار «کف». پنج جایگاه تولید متضاد برای همخوان‌های انسدادی وجود دارد: نرم‌کامی، کامی، برگشته، دندانی و دولبی. همخوان‌های انسدادی برگشته پس‌لثوی هستند و اندام تولیدکننده نوک زبان یا گاهی زیر آن است. همخوان مکیدۀ دندانی وجود ندارد، که بخشی از آن به دلیل برگشتگی کمتر همخوان مکیدۀ برگشته هنگام تلفظ است. همخوان‌های انسدادی کامی در اینجا تا حدودی به طور اختیاری با و نشان داده شده‌اند. در گفتار غیررسمی، برخی از همخوان‌های انسدادی، به ویژه ، و ، اغلب به صورت سایشی - به ترتیب ، و - تلفظ می‌شوند. از میان خیشومی‌ها، تنها و در آغاز واژه یافت می‌شوند، اما در دیگر محیط‌های آوایی مجموعۀ کاملی از تقابل‌ها در جایگاه تولید وجود دارد: . همخوان برگشتۀ تنها در صورتی به عنوان یک خیشومی واقعی تلفظ می‌شود که در مجاورت یک همخوان انسدادی برگشته باشد، در غیر این صورت به صورت یک زنشی برگشتۀ خیشومی‌شده است. تقابل‌های ~ و ~ ضعیف هستند؛ خیشومی تنها در گونه‌های جنوبی رایج‌تر است و خوشۀ خیشومی + انسدادی در گویش‌های مرکزی غالب است. سه همخوان خیشومی دارای همتایان دمیدۀ هستند.تلفظ زنشی لثوی با محیط آوایی تغییر می‌کند. این همخوان با زنشی برگشته ( «سیم» ~ «تماشا کردن») تقابل دارد، به جز در گونه‌ای که توسط هندوها صحبت می‌شود. همخوان‌های مشدد تنها پس از واکه‌های مرکزی‌شدۀ تکیه‌دار می‌آیند، و از نظر آوایی بسیار کمتر از بقیۀ منطقۀ پنجابی مشخص هستند. یک هجای تکیه‌دار عمدتاً با کشش خود متمایز می‌شود: اگر واکه پیرامونی باشد کشیده می‌شود، و اگر «واکۀ مرکزی‌شده» باشد همخوان پس از آن مشدد می‌شود. با این حال، تکیه بر هجای دوم یک واژۀ دوهجایی قرار می‌گیرد اگر واکۀ هجای نخست مرکزی‌شده باشد و هجای دوم حاوی یک واکۀ مرکب یا یک واکۀ پیرامونی و پس از آن یک همخوان باشد، برای نمونه «نجار». | ## بخش 3: زبان سرائیکی | واژه‌های سه‌هجایی بر هجای دوم تکیه می‌گیرند اگر هجای نخست حاوی یک واکۀ مرکزی‌شده باشد و هجای دوم یک واکۀ پیرامونی یا یک واکۀ مرکزی‌شده + همخوان مشدد داشته باشد، برای نمونه «هفتاد و چهار». استثناهایی برای این قوانین وجود دارد که جفت‌های کمینه‌ای مانند «اطلاع دادن» و «اینقدر» را توجیه می‌کند. همخوان‌های مکیده به طور غیرمعمول برای زبان‌های جنوب آسیا، همخوان‌های مکیده در سندی، احتمالاً برخی گویش‌های راجستانی، و سرائیکی یافت می‌شوند که دارای مجموعۀ زیر است: / /. همخوان «کامی» دندانی‌لثوی و تیغه‌ای است و نسبت به بیشتر همخوان‌های کامی دیگر جلوتر تولید می‌شود. همخوان «برگشته» با نوک یا زیر زبان تولید می‌شود و جایگاه تولید آن در دهان جلوتر از همخوان‌های انسدادی برگشتۀ ساده است. گزارش می‌دهد که این آوا در زبان‌های هندوآریایی منحصربه‌فرد است و گویشوران مولتانی به تمایز آن افتخار می‌کنند. همخوان واک‌دار سادۀ و مکیدۀ بیشتر در توزیع تکمیلی قرار دارند، هرچند چند جفت کمینه مانند «دکتر» ~ «پست» وجود دارد. همخوان مکیدۀ برگشته با انسدادی دندانی واک‌دار سادۀ در اضافی پس‌اضافه/پسوند تناوب دارد که هنگام ترکیب با ضمایر شخص اول یا دوم به شکل درمی‌آید: «مال من»، «مال تو». یک مکیدۀ دندانی در گویش جهنگی شمال شرقی یافت می‌شود که توسط انتقالی میان پنجابی معیار و سرائیکی در نظر گرفته می‌شود. این گویش با نبود تقابل واجی میان همخوان‌های مکیده و انسدادی‌های ساده، و ترجیح به استفاده از مکیده‌ها حتی در واژه‌هایی که سرائیکی در آنها از انسدادی ساده استفاده می‌کند، مشخص می‌شود. این همخوان در سرائیکی وجود ندارد، هرچند استدلال می‌کند که باید برای زبان اولیه بازسازی شود. همخوان‌های مکیدۀ دمیده (نفس‌دار) در آغاز واژه می‌آیند و در آنجا با همخوان‌های انسدادی سادۀ دمیده تقابل دارند: «بنشین» ~ «ترس». این دمیدگی واجی نیست؛ بلکه به طور آوایی بر کل هجا اعمال می‌شود و از یک زیربنایی که پس از واکه می‌آید، ناشی می‌شود، بنابراین از نظر واجی است. منشأ آنها عموماً مجموعۀ همخوان‌های انسدادی واک‌دار سادۀ زبان قدیمی‌تر بوده است، بنابراین سانسکریت > سرائیکی «زاده شدن». همخوان‌های انسدادی واک‌دار سادۀ جدید نیز به نوبۀ خود از همخوان‌ها و خوشه‌های همخوانی خاصی (برای نمونه، > «جو») پدید آمده‌اند، یا از طریق وام‌واژه‌ها از سانسکریت، هندی، فارسی یا انگلیسی ( «گردن»، «اتوبوس») وارد شده‌اند. جدول زیر برخی از تحولات عمده را نشان می‌دهد: +سانسکریت/پراکریتسرائیکینمونۀ واژه b- ɓ > «بسیار» dv- > «دیگر» v- > «پیر» b > «جنگل» v > «راه» j ʄ > «زبان» jy- > «برادر بزرگتر شوهر» -jy- ʄʄ > «راضی کردن» -dy- > «امروز» y- dʒ > «اگر» ḍ- ᶑ پراکریت. > «الاغ» d- > «غم» -rd- ᶑᶑ > «پریدن» -dāt- > «چه وقت» -bdh- ɖɖ > «سرد» -ṇḍ- ɳɖ > «چوب» g ɠ > «گاو» gr- > «گره» ɡ > «روستا» در آسیای جنوبی، همخوان‌های مکیده نخستین بار برای سندی توسط استیک در سال ۱۸۵۵ توصیف شد. نویسندگان بعدی به وجود آنها در مولتانی اشاره کرده و آنها را به نام‌های گوناگون «بازگشتی» یا «تزریقی» خوانده‌اند، در حالی که گریرسون به اشتباه آنها را «همخوان‌های مضاعف» در نظر گرفت. دستگاه نوشتاری در ایالت پنجاب، سرائیکی با استفاده از الفبای اردو که از خط عربی گرفته شده، به همراه افزودن هفت حرف تغییریافته با اعراب برای نشان دادن همخوان‌های مکیده و خیشومی‌های اضافی نوشته می‌شود. در گذشته، بازرگانان یا دفترداران به خطی معروف به «کِرَکّی» یا لندا می‌نوشتند، هرچند استفاده از این خط در دوره‌های اخیر به طور قابل توجهی کاهش یافته است. همچنین، خطی مرتبط با خانوادۀ خطوط لنډا، معروف به مولتانی، پیشتر برای نوشتن سرائیکی به کار می‌رفت. خط خوجکی نیز در گذشته به کار رفته است، در حالی که دیواناگری و گرمکهی دیگر استفاده نمی‌شوند. کاربرد زبان در دانشگاه گروه سرائیکی، دانشگاه اسلامیه بهاولپور، در سال ۱۹۸۹ و گروه سرائیکی، دانشگاه بهاءالدین زکریا، مولتان در سال ۲۰۰۶ تأسیس شد. دورۀ کارشناسی سرائیکی نیز توسط گروه انگلیسی دانشگاه غازی، دیره غازی خان ارائه می‌شود و دورۀ کارشناسی ارشد سرائیکی به صورت آزاد توسط دانشگاه گومل، دیره اسماعیل خان ارائه می‌گردد. این زبان به عنوان یک درس در مدارس و کالج‌ها در مقاطع متوسطه و پیش‌دانشگاهی تدریس می‌شود. سرائیکی همچنین در مقطع کارشناسی در دانشگاه آزاد علامه اقبال در اسلام‌آباد تدریس می‌شود، و دانشگاه الخیر در بهمبر دارای گروه زبان‌شناسی پاکستانی است. شاکر شجاع‌آبادی (کلام شاکر، خدا جانے، شاکر دیاں غزلاں، پیلی پتر، منافقاں توں خدا بچاوے و شاکر دے دوہڑے از کتاب‌های مشهور اوست) شاعری مدرن و بسیار شناخته‌شده است. عطاءالله خان عیسی‌خیلوی و شفاءالله روکهری از اسطوره‌های موسیقی سرائیکی و محبوب‌ترین خوانندگان کمربند سرائیکی به شمار می‌روند. رسانه شبکه‌های تلویزیونی نخست‌وزیر پیشین پاکستان، یوسف‌رضا گیلانی، گفته بود که پنجاب جنوبی از میراث فرهنگی غنی برخوردار است که باید برای نسل‌های بعدی ترویج شود. در پیامی به مناسبت راه‌اندازی شبکۀ سرائیکی توسط تلویزیون پاکستان (PTV) در مولتان، گزارش شده که او گفته است این اقدام به ترویج میراث غنی «کمربند سرائیکی» کمک خواهد کرد. | ## جمع‌بندی | شبکۀ تلویزیونی ژانر تأسیس وسیب تی‌وی سرگرمی کوک تی‌وی سرگرمی روهی تی‌وی سرگرمی پی‌تی‌وی مولتان سرگرمی پی‌تی‌وی نشنال سرگرمی رادیو اینها شبکه‌های اختصاصی سرائیکی نیستند اما بیشتر آنها برنامه‌هایی به زبان سرائیکی پخش می‌کنند.