موضوع مقاله: پیرنه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پیرنه | مقدمه: این کوه‌ها شبه‌جزیرهٔ ایبری را از فرانسه جدا می‌کنند و امتداد آن حدود ۴۳۰ کیلومتر از خلیج بیسکای در اقیانوس اطلس تا دماغهٔ کرئوس در دریای مدیترانه است. | ## بخش 1: پیرنه | این رشته‌کوه در اثر برخورد شبه‌جزیرهٔ ایبری با قارهٔ اروپا در حدود ۵۰ میلیون سال پیش یعنی در مرحلهٔ کوهزایی آلپی پدید آمده است و این برخورد همچنان ادامه دارد. رشته‌کوه پیرنه نه‌تنها مرز طبیعی میان فرانسه و اسپانیا را تشکیل می‌دهد، بلکه یکی از متنوع‌ترین زیست‌بوم‌های کوهستانی اروپا را نیز در خود جای داده است. این منطقه برخلاف آلپ، هیچ قله‌ای با ارتفاع بالای ۳٬۵۰۰ متر ندارد، اما نزدیک به ۱۳۰ قله بالای ۳٬۰۰۰ متر دارد که آن را به یکی از جذاب‌ترین مقاصد کوهنوردی در جنوب اروپا بدل کرده‌اند. با وجود تفاوت اندک عرض جغرافیایی میان شرق و غرب این کوه‌ها، تفاوت اقلیمی و پوشش گیاهی در آن‌ها چشمگیر است؛ غرب آن سرسبز و پرباران است و شرق خشک‌تر و کوه‌هایش عمدتاً از سنگ خارا تشکیل شده‌اند. از لحاظ زیستی، گونه‌های بوم‌زاد بسیاری در پیرنه زندگی می‌کنند؛ از جمله مشک‌موش پیرنه که تنها در چند جویبار خاص یافت می‌شود، و بز کوهی پیرنه که در سال ۲۰۰۰ منقرض شد. این منطقه در کنار طبیعت بکرش، خاستگاه زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگونی چون باسکی، آراگونی، کاتالان و اُکسیتان است و سنت‌هایی چون رمه‌گردانی هنوز در آن زنده‌اند. همچنین، کوه‌های پیرنه نقش مهمی در مسابقات دوچرخه‌سواری تور دو فرانس ایفا می‌کنند و معمولاً سرنوشت رقابت در همین مسیرهای کوهستانی رقم می‌خورد. بلندترین قلهٔ پیرنه، آنتو (۳٬۴۰۴ متر) نام دارد که در گوشهٔ شمال‌شرقی منطقهٔ آراگون اسپانیا واقع شده است. ریشه‌شناسی در اسطوره‌شناسی یونان، پیرنه شاهزاده‌ای است که نامش را به رشته‌کوه پیرنه داده است. هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، می‌گوید که «پیرنه» نام شهری در اروپای سلتیک بوده است.هرودوت، «تاریخ» 2.33. پیرنه دختر باکرهٔ ببرکس، پادشاهی در گل مدیترانه‌ای بود که در جریان سفر هرکول برای دزدیدن گاوهای گریون، به او مهمان‌نوازی کرد. هرکول، در حالی‌که مست و شهوت‌زده بود، پیمان مقدس مهمان‌نوازی را نقض کرده و دختر میزبانش را مورد تجاوز قرار می‌دهد. او تنها و درمانده، ماجرای خود را برای درختان بازگو می‌کند و همین کار توجه جانوران وحشی را جلب می‌کند که بدنش را پاره‌پاره می‌کنند. پس از پیروزی بر گریون، هرکول بار دیگر از سرزمین ببرکس می‌گذرد و جسد مثله‌شدهٔ دختر را می‌یابد. همان‌گونه که در دیگر داستان‌های مربوط به این قهرمان نیز رایج است، هرکول هوشیار دچار اندوه عمیق و پشیمانی از عملکرد تیره‌خویش می‌شود و پیرنه را با احترام به خاک می‌سپارد. او از کوه‌های اطراف می‌خواهد که در اندوه او شریک شوند و نام پیرنه را جاودانه نگاه دارند:بن تیپینگ، «حماسهٔ سرمشق‌وار: پونیکای سیلیوس ایتالیوس»، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۰، صص. ۲۰–۲۱ «با صدای هرکولی، قله‌های کوه به لرزه افتادند؛ او با صدایی اندوهناک فریاد می‌زد: "پیرنه!" و سراسر صخره‌ها و لانه‌های جانوران وحشی، پژواک می‌دادند: "پیرنه!"... پلینیوس پیر نیز داستان هرکول و پیرنه را با لوزیتانیا پیوند می‌دهد، اما آن را «ساختگی» و به‌شدت خیالی توصیف می‌کند.پلینیوس پیر، «تاریخ طبیعی» 3.3. پیرنه‌های فرانسه بخشی از بخش‌های زیر هستند، از شرق به غرب: پیرنه-اورینتال (که با نام کاتالونیای شمالی نیز شناخته می‌شود)، اود، آریژ، اوت-گارون، اوت-پیرنه و پیرنه-آتلانتیک (دو مورد آخر شامل پارک ملی پیرنه نیز می‌شوند). شاهزاده‌نشین مستقل آندورا در بخش شرقی این رشته‌کوه، میان پیرنه‌های اسپانیایی و فرانسوی جای گرفته است. در پیرنه‌های غربی، که از کوه‌های باسک نزدیک خلیج بیسکای در اقیانوس اطلس آغاز می‌شوند، ارتفاع متوسط به‌تدریج از غرب به شرق افزایش می‌یابد. پیرنه‌های مرکزی از گذرگاه سمپور تا دره آران امتداد دارند و بلندترین قله‌های این رشته‌کوه را در خود جای داده‌اند: پیکو د آنتو با ارتفاع در رشته‌کوه مالادتا پیکو پوسه‌تس با ارتفاع مونته پردیدو با ارتفاع در پیرنه‌های شرقی، به‌جز یک بریدگی در انتهای شرقی پیرنه‌های آریژوا در منطقهٔ آریژ، میانگین ارتفاع تا بخش شرقی زنجیره که به نام آلبرس شناخته می‌شود، به‌طرز چشمگیری یکنواخت است؛ تا آنکه ناگهان افت می‌یابد. پیش‌کوه‌ها بیشتر پیش‌کوه‌های پیرنه در سوی اسپانیایی واقع‌اند و شبکه‌ای گسترده و پیچیده از رشته‌کوه‌ها را تشکیل می‌دهند که از ناوارای اسپانیا تا آراگون شمالی و کاتالونیا امتداد می‌یابند و تقریباً به ساحل مدیترانه می‌رسند و قله‌هایی با ارتفاع تا دارند.پیرنه‌ها و پیش‌پیرنه‌ها در بخش شرقی در سمت جنوبی منطقه‌ای مستقل با عنوان زیرپیرنه وجود دارد.جوردی ساکاساس و لیوئیس، «جغرافیای کاتالونیا»، انتشارات صومعهٔ مونتسرات، در سوی فرانسوی، دامنه‌های اصلی رشته‌کوه به‌صورت ناگهانی فرومی‌افتند و پیش‌کوهی وجود ندارد، مگر در رشته‌کوه کوربی‌یر در گوشهٔ شمال‌شرقی این سامانهٔ کوهستانی.کریستف نف: «کوربی‌یرهای ساحلی – آیا بخشی پنهان از پوشش گیاهی مدیترانه‌ای گرادوست بر اثر فشار انسانی هستند؟» در: اریک فواش (ویراستار): «جهان مدیترانه‌ای، محیط و تاریخ»، دانشگاه پاریس–سوربن، آوریل ۲۰۰۲، پاریس، ۱۹۱–۲۰۲. در دوران ادیاکارن تا اردویسین، منطقهٔ پیرنه در حاشیهٔ شمال‌غربی گندوانا قرار داشت و به‌شکل پیوسته‌ای با مناطق مجاور، مانند توده‌کوه‌های مونتان نوآر و موتومه و قلمرو جنوب‌غربی ساردینی مرتبط بود. در حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون سال پیش، طی دورهٔ کرتاسهٔ پیشین، خلیج بیسکای با گسترش بستر دریا پهن شد و اسپانیای امروزی را به‌سوی فرانسه راند و فشار فشاری شدیدی بر لایه‌های وسیعی از سنگ‌های رسوبی وارد کرد. این فشار شدید و بالاآمدگی پوسته زمین نخست بخش شرقی را متأثر ساخت و سپس به‌تدریج به سراسر زنجیره گسترش یافت و در دوران ائوسن به اوج رسید. | ## بخش 2: پیرنه | بخش شرقی پیرنه عمدتاً از سنگ‌های خارا و گنیس‌گونه تشکیل شده است، در حالی‌که در بخش غربی، قله‌های گرانیتی با لایه‌هایی از سنگ آهک احاطه شده‌اند. ساختار عظیم و فرسایش‌ناپذیر این رشته‌کوه ناشی از فراوانی سنگ گرانیت است که در برابر فرسایش بسیار مقاوم است، و همچنین ناشی از گسترش محدود یخچال‌های طبیعی. احتمالاً این فلات در ارتفاع بالا شکل گرفته زیرا رسوب‌گذاری گسترده، سطح پایهی محلی را به‌طور چشمگیری بالا برد. چشم‌انداز ویژگی‌های برجستهٔ منظرهٔ پیرنه عبارت‌اند از: نبود دریاچه‌های بزرگ همانند دریاچه‌هایی که در دره‌های جانبی آلپ یافت می‌شوند کمیابی و ارتفاع بالای گردنه‌های قابل عبور شمار فراوان رودهای کوهستانی موسوم به گاوه که اغلب آبشارهای بلندی را تشکیل می‌دهند، که در اروپا تنها آبشارهای اسکاندیناوی از آن‌ها بلندترند رواج فراوان شکل‌گیری سیرک‌ها، یعنی پایان بالایی دره‌ها به‌شکل نیم‌دایره‌ای از صخره‌های شیب‌دار بلندترین آبشار، آبشار گاوارنی (۴۶۲ متر) است که در سرچشمهٔ رود پو قرار دارد؛ سیرک گاوارنی در همین دره، به‌همراه سیرک تروموز و سیرک استوبه نمونه‌هایی شاخص از سیرک‌ها هستند. گردنه‌های کم‌ارتفاع در این منطقه نایاب‌اند و جاده‌ها و راه‌آهن‌های اصلی میان فرانسه و اسپانیا تنها از مناطق پست در دو سر شرقی و غربی پیرنه و نزدیک سطح دریا می‌گذرند. گردنه‌های مهم عبارت‌اند از: گردنه پرش (۱۵۸۱ متر) در شرق، میان دره‌های رود تت و رود سگره گردنه پویمورنس (۱۹۲۰ متر)، در مسیر جاده اروپایی E09 میان فرانسه و اسپانیا گردنه پاس د لا کازا یا پورت دانوالیرا (۲۴۰۸ متر)، بلندترین گردنهٔ جاده‌ای پیرنه و از بلندترین نقاط شبکهٔ جاده‌ای اروپا، در مسیر فرانسه به آندورا پورت د لا بوناگوآ (۲۰۷۰ متر)، در میانهٔ رشته‌کوه و در سرچشمهٔ دره آران پلان د برت (۱۸۷۰ متر) گردنه پورتاله (۱۷۹۴ متر) گردنه سومپور یا پورت دو کانفرانک (۱۶۳۲ متر)، با جاده‌های باستانی رومی گردنه پی‌یر سن مارتن (۱۷۶۶ متر) پورتو د لارو (۱۵۷۸ متر) گردنه رونسه‌وو (۱۰۵۷ متر) که به‌طور کامل در ناوارا (اسپانیا) قرار دارد و نقطه‌ای مهم در مسیر زائران راه سنتیاگو است به‌سبب کمبود گردنه‌های پست، چندین تونل در زیر گردنه‌های سومپور، انوالیرا، و پویمورنس ساخته شده‌اند و مسیرهای جدیدی در میانهٔ رشته‌کوه در بیلسا و تونل ویییا ایجاد شده است. از ویژگی‌های دیداری خاص این رشته‌کوه، شکاف رولان است؛ شکافی در خط‌الرأس کوه که بنا بر افسانه‌ها، رولان آن را پدیدآورده است. ذخایر زغال‌سنگ قابل بهره‌برداری عمدتاً در دامنه‌های اسپانیایی قرار دارند، در حالی‌که سوی فرانسوی دارای بسترهای لینییت است. در پیرنه معادن فراوانی از مرمر وجود دارد که اغلب آن‌ها از دوران رومی‌ها گشایش یافته‌اند. این معادن که به‌شکل متناوب بهره‌برداری شده‌اند، مرمرهای باارزشی چون گران آنتیک (که در رم و قسطنطنیه کاربرد داشته)، مرمرهای سفید تندیس‌سازی، و نیز مرمرهای رنگی را برای آراستن کاخ‌های لوور، ورسای در فرانسه و کاخ سلطنتی مادرید فراهم می‌کرده‌اند.پاسکال ژولین، «مرمرها، از معدن تا کاخ»، ۲۰۰۶.ماریا لوئیزا تارگا، مرمر در تزئینات کاخ مادرید: منشأ و تأثیرات، ۲۰۱۳. چشمه آب معدنی فراوان و چشمگیر است، به‌ویژه آب‌گرم‌های گوگردی که اغلب در ارتفاع بالا، در محل تماس سنگ‌های گرانیتی با لایه‌های رسوبی پدید آمده‌اند. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به لس اسکالدس در آندورا، پانتیکوسا و یس در اسپانیا، آکس-له-ترم، بنیه-دو-لوشون و او-شود در فرانسه اشاره کرد. چشمه‌های پایین‌تر، مانند بنیه-دو-بیگور (در اوت-پیرنه)، رن-له-بن (در اود) و کامپانی-سور-اود عمدتاً سلنیتی و غیرگرم‌اند. آب‌وهوا میزان بارندگی (باران و برف) در پیرنه‌های غربی بسیار بیشتر از پیرنه‌های شرقی است، زیرا هوای مرطوبی که از اقیانوس اطلس و از فراز خلیج بیسکای می‌وزد، رطوبت خود را بر بخش‌های غربی و مرکزی پیرنه فرو می‌ریزد و سپس در بخش شرقی خشک می‌شود. یخچال‌هایی در پیرنه‌های غربی و مرکزی دیده می‌شوند، اما در بخش شرقی به‌دلیل بارش ناکافی برف، هیچ یخچالی شکل نگرفته است. این یخچال‌ها تنها در دامنه‌های شمالی پیرنه‌های مرکزی حضور دارند و برخلاف آلپ، تا عمق دره‌ها پیش نمی‌روند، بلکه بیشترین درازایشان را در راستای خط‌الرأس کوه دارند و در نوار باریکی نزدیک بلندترین قله‌ها شکل می‌گیرند. همچون دیگر رشته‌کوه‌های بزرگ اروپا، شواهد قابل توجهی از گسترش وسیع‌تر یخچال‌ها در دوران یخبندان وجود دارد؛ از جمله شواهد بارز در درهٔ آرژلس-گازوست، میان لورد و گاوارنی در اوت-پیرنه. خط برف سالانه در بخش‌های مختلف پیرنه بین حدود ۲٬۷۰۰ تا ۲۸۰۰ متر از سطح دریا متغیر است. به‌طور میانگین، از دسامبر تا آوریل، در ارتفاع بالای ۱٬۶۰۰ متر دست‌کم نیمی از زمان، زمین پوشیده از برف است. کوه‌های کوتاه‌تر در غربی‌ترین بخش‌ها پوشیده از جنگل‌اند، اما هرچه به‌سوی شرق پیش می‌رویم از وسعت جنگل‌ها کاسته می‌شود. پیرنهٔ شرقی به‌ویژه چهره‌ای بایر و طبیعی دارد، به‌ویژه که در این بخش از رشته‌کوه توده‌های گرانیتی غالب‌اند. همچنین در مسیر غرب به شرق، ترکیب پوشش گیاهی تغییر می‌کند و این تغییر از مرکز رشته‌کوه که از آنجا تودهٔ کوربی‌یر به‌سوی شمال‌شرق و فلات مرکزی فرانسه کشیده می‌شود، آشکارتر می‌گردد. با وجود تفاوت عرض جغرافیایی تنها حدود یک درجه، پوشش گیاهی در غرب شبیه به پوشش گیاهی اروپای مرکزی است، حال آن‌که در شرق کاملاً خصلت مدیترانه‌ای دارد. پیرنه از نظر گونه‌های بوم‌زاد تقریباً به اندازهٔ آلپ غنی است و از نمونه‌های چشمگیر آن سردهٔ تک‌گونهٔ زاتاردیاXatardia (از تیرهٔ چتریان) است که تنها در یکی از گردنه‌های بلند آلپی میان درهٔ اینس و کاتالونیا می‌روید. سرده‌ای که بیش از همه در این رشته‌کوه دیده می‌شود، خاراشکن است که چندین گونهٔ آن در پیرنه بوم‌زادند. مشک‌موش پیرنه تنها در برخی از جویبارهای دامنه‌های شمالی این کوه‌ها یافت می‌شود؛ تنها گونهٔ دیگر مشک‌موش، یعنی مشک‌موش روسی، به حوضهٔ رود ولگا در جنوب روسیه، قزاقستان و اوکراین محدود است. | ## بخش 3: پیرنه | سمندرک صخره‌ای پیرنه که گونه‌ای دوزیست و بوم‌زاد است نیز در جویبارها و دریاچه‌های مناطق مرتفع زندگی می‌کند. از دیگر ویژگی‌های خاص جانوران پیرنه، حشرات کور در غارهای ناحیهٔ آرییژ است که جنس‌های اصلی آن‌ها سوسک‌های بی‌چشم و سوسک‌های لاشه‌خوار هستند. بز کوهی پیرنه، زیرگونه‌ای بوم‌زاد از بز کوهی اسپانیایی، در ژانویهٔ ۲۰۰۰ منقرض شد؛ اما زیرگونه‌ای دیگر به نام بز کوهی اسپانیایی غربی به منطقه معرفی شد و جمعیت آن تا سال ۲۰۲۰ به بیش از ۴۰۰ رأس رسید. جمعیت بومی خرس قهوه‌ای نیز در دههٔ ۱۹۹۰ در آستانهٔ انقراض قرار گرفت، اما در سال ۱۹۹۶ با انتقال سه خرس از اسلوونی، این جمعیت بار دیگر افزایش یافت. این خرس‌ها با موفقیت تولیدمثل کرده‌اند و اکنون تخمین زده می‌شود که حدود ۱۵ خرس قهوه‌ای در ناحیهٔ مرکزی پیرامون فوس زندگی می‌کنند، در حالی که تنها چهار خرس بومی هنوز در درهٔ اسپ باقی مانده‌اند. زبان‌های اصلی این منطقه شامل زبان اسپانیایی، زبان فرانسوی، زبان آراگونی، زبان کاتالان (در آندورا و کاتالونیای شمالی و کاتالونیا)، و زبان باسکی است. همچنین در برخی مناطق به‌میزان کمتری زبان اکسیتان رایج است، که خود شامل گویش‌های زبان گاسکون، زبان لانگدوسی در فرانسه و گویش آرانی در دره آران می‌شود. یکی از ویژگی‌های مهم زندگی روستایی در پیرنه «رمه‌گردانی» است، یعنی کوچ سالانهٔ دام‌ها از مزارع در دره‌ها به ارتفاعات کوهستانی در تابستان. این کار باعث می‌شد جوامع کشاورزی بتوانند دام‌هایی بیشتر از ظرفیت زمین‌های پست نگه دارند. دام‌های اصلی گاو و گوسفند بودند، اما در گذشته بیشتر اعضای خانواده‌های کشاورز همراه دام‌های خود به کوهستان می‌رفتند و خوک اهلی، اسب و مرغ نیز با خود می‌بردند. بنابراین رمه‌گردانی شکلی از مهاجرت نیم‌سالانهٔ دسته‌جمعی داشت، به‌طوری‌که در ماه مه یا ژوئن به ارتفاعات می‌رفتند و در سپتامبر یا اکتبر بازمی‌گشتند. در این رصدخانه یک بازتاب‌گر مکانیکی استوایی قدرتمند قرار داشت که در سال ۱۹۰۹ برای رد نظریهٔ کانال‌های مریخ به‌کار رفت. در سال ۱۹۶۳، تلسکوپی با قطر با حمایت ناسا نصب شد که برای تهیهٔ عکس‌های دقیق از سطح ماه در آمادگی برای مأموریت‌های آپولو استفاده شد. مطالعات دیگری در سال ۱۹۶۵ در این رصدخانه انجام شد که به بررسی دقیق ترکیب جو سیاره‌های مریخ و زهره پرداخت و پایه‌ای برای پیش‌بینی دانشمندان آزمایشگاه پیش‌رانش جت فراهم کرد مبنی بر اینکه این سیارات زیست‌پذیر نیستند. از سال ۱۹۸۰، این رصدخانه به یک تلسکوپ دو متری مجهز شده که بزرگ‌ترین تلسکوپ در فرانسه به‌شمار می‌رود. اگرچه امروزه رصدخانه‌های بزرگ‌تری ساخته شده‌اند، این مکان هنوز برای اخترشناسی آماتور بسیار محبوب است. این تأسیسات در فونت-رومئو-اودییو-ویا در بخش پیرنه-اورینتال در جنوب فرانسه واقع شده است. این مکان به‌دلیل طول و کیفیت تابش مستقیم خورشید (بیش از ۲۵۰۰ ساعت در سال) و شفافیت جو (ارتفاع زیاد و رطوبت پایین) انتخاب شده است. دماهایی بالای در چند ثانیه به‌دست می‌آیند؛ افزون بر این، امکان تغییر سریع دما را فراهم می‌کند که برای بررسی اثر شوک‌های حرارتی مفید است. بزرگ‌ترین ناحیهٔ شهری نزدیک به پیرنه، تولوز (در استان اوت-گارون، فرانسه) است با جمعیتی معادل ۱٬۳۳۰٬۹۵۴ نفر در منطقهٔ کلان‌شهری. در سوی اسپانیایی، نزدیک‌ترین شهر پامپلونا (در نابارا) است با جمعیتی بالغ بر ۳۱۹٬۲۰۸ نفر در منطقهٔ کلان‌شهری. درون رشته‌کوه پیرنه، مهم‌ترین شهرها عبارت‌اند از آندورا لا ولا (۲۲٬۲۵۶ نفر) و اسکالدز-اِنگوردانی (۱۴٬۳۶۷ نفر) در آندورا، خاکا (۱۲٬۸۱۳ نفر)، لا سو دورژل (۱۲٬۲۵۲ نفر) و ریپوی (۱۰٬۷۷۳ نفر) در اسپانیا، و لورِد (۱۳٬۹۷۶ نفر)، سن گودَن (۱۱٬۸۶۹ نفر) و فوا (۱۰٬۰۴۶ نفر) در فرانسه. همچنین در تابستان، این منطقه مکان مناسبی برای تمرین‌های ارتفاع بالا است، از جمله دوهای استقامت و دوچرخه‌سواری. در تابستان و پاییز، پیرنه معمولاً در دو تور بزرگ دوچرخه‌سواری حضور دارد: تور دو فرانس (در تیر/ژوئیه) و ووئلتای اسپانیا (در شهریور/سپتامبر). مرحله‌های پیرنه در این رقابت‌ها معمولاً تعیین‌کننده‌ترین بخش‌ها هستند و صدها هزار تماشاگر را به منطقه جذب می‌کنند. | ## جمع‌بندی | سه مسیر اصلی پیاده‌روی طولانی‌مدت سراسر رشته‌کوه را می‌پیمایند: مسیر GR 10 در دامنهٔ شمالی، مسیر GR 11 در دامنهٔ جنوبی، و مسیر اچ‌آرپی (HRP) که از قله‌ها و یال‌های مرتفع می‌گذرد.