موضوع مقاله: بیشاپور | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بیشاپور | مقدمه: این شهر که جزو آثار تاریخی ایران در فهرست میراث جهانیست، مجموعه‌ای از آثار و بناهای شاخص را در خود جای داده و ۲۰۰ هکتار مساحت دارد. | ## بخش 1: بیشاپور | بیشاپور در سال ۲۶۶ میلادی به شکرانه پیروزی شاهنشاهی ساسانی بر امپراتوری روم، به دستور شاپور یکم احداث شد و تا پیش از حمله اعراب به ایران از مهم‌ترین شهرهای قلمرو پادشاهی ساسانی به‌شمار می‌رفت. با این حال پس از دوران اسلامی، شهر بیشاپور رو به افول نهاد و بیشتر مردم آن به علت ویرانی شهر به کازرون کوچ کردند. بیشاپور از معدود شهرهای تاریخی ایران است که به سبک شهرسازی یونانی احداث شده است. این شهر در دورهٔ ساسانی با شهرهای زیبا و ثروتمند روم شرقی همچون انطاکیه و بیزانتیوم رقابت داشته است. در نوشته‌های مورخان، بیشاپور شهری حاصل‌خیز و سرسبز با برج و باروهای بلند و چهار دروازه به‌نام‌های هرمز، مهر، بهرام و شهر و دو آتشکده به‌نام‌های ساسان و گنبد گلوشن توصیف شده است. این شهر با حدود دو کیلومتر طول و یک کیلومتر عرض در زمینی مستطیلی‌شکل با دو خیابان شمالی-جنوبی و شرقی-غربی احداث شده که در مرکز شهر یکدیگر را قطع می‌کرده‌اند و در زوایای قائم خیابان‌ها و کوچه‌های منشعب آن، کاخ‌های سلطنتی با تزئینات و گچ‌بری‌های فاخر، ایوان‌های مزیّن به موزائیک، معابد و تالارهای وسیع پذیرایی، بناهای فاخر با سرستون‌های بزرگ و حجاری‌شده و تأسیسات دیگر قرار گرفته بوده است. ص۹۲–۹۳ وجه تسمیه واژه بیشاپور از دو جزء بَی و شاپور تشکیل شده که جزء اول در زبان پهلوی به معنای بزرگ، خداوندگار و شاه است و جزء دوم نام بنیان‌گذار شهر، شاپور یکم ساسانی است و می‌توان بیشاپور را شاپور بزرگ یا خداوندگار شاپور معنا کرد. با این حال نظر برخی این است که با توجه به الگوبرداری سازندگان بیشاپور از شهر انطاکیه و فرمان شاپور ساسانی مبنی بر احداث شهری بهتر از انطاکیه، نام آن از به‌از‌انطاکیه‌شاپور یا به‌از‌اندیو‌شاپور به بیشاپور تبدیل گشته است. نام بیشاپور به شکل بیش (اختصاری) و وشاپور نیز بر روی سکه‌های ساسانی ضرب شده است. این نام در دورهٔ ساسانی به خط پهلوی و در دوران اسلامی به خط کوفی بر روی سکه‌ها ضرب می‌شد. این شهر همچنین در چهل و دومین اجلاس میراث جهانی که در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸ در بحرین برگزار شد، به‌طور رسمی در فهرست میراث جهانی ثبت شد. پیشینه و تاریخ پیش از اسلام بنا به کتب تاریخی، پیش از احداث شهر بیشاپور در همین محل، شهری باستانی به‌نام دین‌دلّا وجود داشته که همزمان با کازرون توسط طهمورث پیشدادی بنیان‌گذاری شده بوده و در زمان شاهنشاهی هخامنشی رو به آبادی نهاده، اما طی حمله اسکندر مقدونی به ایران، ویران گشت. در سال ۲۶۶ میلادی و پس از پیروزی ارتش ساسانی بر رومیان و اسارت والرین، امپراتور روم طی نبرد ادسا، شاپور یکم، پادشاه ایران دستور احداث شهر بیشاپور را بر روی ویرانه‌های دین‌دلّا صادر کرد. شاپور نام خود را بر این شهر نهاد و معماری به نام اپسای حرانی را برای احداث این شهر انتخاب کرد. بیشاپور یکی از پایتخت‌های شاهنشاهی ساسانی و مرکز کوره و ایالت شاپورخوره به‌شمار می‌رفت. والرین، امپراتور به اسارت‌گرفته‌شدهٔ روم به‌دستور شاپور ساسانی در کاخی که برای او در شهر بیشاپور احداث کرده‌بود، زندگی می‌کرد. بیشاپور تا زمان حمله اعراب به ایران، شهری آباد با جمعیتی بین ۵۰ تا ۸۰ هزار نفر بود. دوران اسلامی فتح توسط اعراب در جریان حمله اعراب به ایران در سال ۱۷ هجری، عمر بن خطاب یکی از فرماندهانش به‌نام مجاشع بن مسعود را مأمور فتح شاپورخوره کرد. اعلام استقلال در سال ۲۳ هجری و پس از به خلافت رسیدن عثمان، مردم شاپورخوره به فرماندهی برادر شهرگ، از نجیب‌زادگان ساسانی، استقلال خود را از خلافت راشدین اعلام کردند. اما درنهایت عثمان بن ابی‌العاص، پس از نبرد بزرگ بیشاپور و محاصرهٔ این شهر، با صلح و دریافت مال‌المسالمه و جزیه، بیشاپور، نوبندجان و جره را از نو فتح کرد. مقاومت مردم شاپورخوره در برابر اعراب به‌حدی بود که عبیدا، سردار عرب به‌سختی زخمی شد و در هنگام مرگ از سپاهیان عرب درخواست کرد تا به خونخواهی قتل او، مردم این منطقه را قتل عام کنند که همین اتفاق نیز افتاد. در سال ۶۸ هجری مردم شاپورخوره یک بار دیگر علیه اعراب شورش کردند و این بار توسط عمر بن عبیدالله بن معمر سرکوب شدند. در سال ۸۳ هجری و در زمان حکومت حجاج بن یوسف، مردم آواره در شاپورخوره که منتظر انتقام بودند، به عبدالرحمن بن محمد بن أشعث در شورش علیه حجاج بن یوسف شتافتند و با شکست لشکر حجاج، شهر کوفه را تصرف نمودند. هرچند در نهایت با رسیدن نیروی کمکی، شورشیان شکست خورده و شاپورخوره از نو تحت کنترل امویان قرار گرفت. | ## بخش 2: بیشاپور | مهاجرت شهروندان بیشاپور به کازرون بیشاپور در سدهٔ دوم و سوم هجری به‌تدریج رونق خود را از دست داد و با مهاجرت ساکنانش به کازرون و اطراف آن، رونق خود را به این شهر منتقل کرد. دوران آل بویه در سال ۳۲۱ هجری، عمادالدوله دیلمی، بنیان‌گذار شاهنشاهی آل بویه، برادر خود رکن‌الدوله دیلمی را برای تصرف کازرون و شاپور به این منطقه فرستاد. حاکمان آل بویه، به‌ویژه عضدالدوله دیلمی کوشیدند تا همزمان با رونق کازرون، شهر باستانی بیشاپور را نیز احیا کنند و توانستند رونق را پس از چند سده تا حدودی به این شهر بازگردانند. افراد این ایل همیشه دست به کشتار و غارت در این منطقه می‌زدند تا اینکه در نهایت ابوسعید شبانکاره در سال ۴۹۵ هجری، شهر بیشاپور را به آتش کشید و با خاک یکسان کرد و پس از آن نیز زلزله‌ای مهیب تیر آخر را به پیکره این شهر وارد کرد. پیشینهٔ کاوش‌های علمی بین سال‌های ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۹ خورشیدی، برای نخستین بار ژرژ سال و رومن گیرشمن، نمایندگان اعزامی از موزهٔ لوور پاریس، اقدام به کاوش‌های باستان‌شناسی در بیشاپور کردند که نتیجه این کاوش‌ها کتابی به زبان فرانسوی در مورد این شهر بود. بسیاری از آثار کشف‌شده در بیشاپور به موزه لوور منتقل شده و تعدادی نیز در موزه ایران باستان نگهداری می‌شوند. ۲۸ سال بعد مرکز باستان‌شناسی وزارت فرهنگ و هنر تصمیم به حفاری، تعمیر و مرمت بناهای کشف‌شده گرفت. یک هیئت باستان‌شناسی ایرانی به ریاست علی‌اکبر سرافراز کار خود را در بیشاپور آغاز کرده و پیروز شد علاوه بر آزاد کردن برج و باروی شهر، بناهای مهمی همچون معبد آناهیتا، تالار تشریفات، ایوان موزائیک، کاخ والرین، جایگاه نیاز و مناسک و بناهای اسلامی را کشف کند. با این وجود تاکنون تنها ۳ درصد از شهر بیشاپور کشف شده و ۹۷ درصد آن همچنان زیر خاک مدفون است. فصل جدید کاوش‌ها در اسفندماه ۱۴۰۳ مسئولان میراث فرهنگی از شروع فصل جدید کاوش‌ها در بیشاپور با تمرکز بر کاخ والرین خبر دادند. یکی از خیابان‌ها در جهت شمال به جنوب و دیگری در جهت شرق به غرب است و هر کدام در انتها به یکی از دروازه‌های شهر منتهی می‌شده‌اند. دروازه غربی، ورودی اصلی شهر بوده‌است.بزرگ‌ترین آتشکده عصر ساسانی، دیوارهای ۱۴ متری داشت روزنامه هموطن سلام تاریخ ۱۹ بهمن ۱۳۸۳، بازدید ۱۵ تیر ۱۳۸۶. در مجموعه ارگ سلطنتی آثار شاخصی همچون معبد آناهیتا، تالار تشریفات، کاخ شاپور، کاخ والرین و ایوان موزائیک قرار دارد. چهار دهلیز در سطوح جانبی معبد به بلندی ۳۵۷ سانتی‌متر و پهنای ۱۶۰ سانتی‌متر در چهار جانب معبد قرار گرفته و بالای هر بدنه معبد، چهار مجسمه گاو به صورت دوپشته قرار داشته که هم‌اکنون نیز در بدنهٔ شمالی، دو مجسمه گاو به خوبی پیداست که علاوه بر جنبه تزئینی، سمبل و نشانه معبد نیز بوده است. برای احداث این معبد بزرگ، محوطه‌ای با ابعاد ۲۷ در ۲۳ در ۷ متر خاک‌برداری شده و چنان پیش‌بینی شده که در عمق ۶ متری از سطح زمین‌های اطراف خود ساخته شود تا آب رودخانه شاپور که در فاصله ۲۵۰ متری آن جاری‌ست، به درون آن سرازیر شود. برای این منظور سنگ آب‌پخش‌کن را با سه بستر در انتهای دالان شرقی و غربی و در مکان مظهر آب، طوری نصب کرده‌اند که بستر سمت چپ، آب را از جوی باریکی به عمق ۶ سانتی‌متر در طول دالان شرقی جاری می‌سازد، در حالی که انشعابی از مرکز دالان شرقی وارد صحن مرکزی معبد شده است. بقیهٔ آب پس از عبور از کانال حاشیه این دالان وارد محوطه آبگیری شده و مازاد آب، در انتهای دالان با نصب سنگ آب‌پخش‌کن دیگری که در این محل نصب شده، وارد دالان غربی معبد شده و در آن‌جا به دو رشتهٔ دیگر تقسیم و به همان شکلی که در دالان شمال شرقی جریان داشت، سراسر دالان غربی را نیز پر می‌کرده است. این شرایط بر بستر ورودی سمت راست نیز حکمفرماست و کار بستر وسطی، تنظیم آب یعنی کاهش و افزایش جریان آب به دو بستر دیگر بوده‌است. مکان بازی با آب و نیایش آن بیش از هر چیزی مورد توجه بوده و توجه به نیایش الههٔ آب را در آن زمان مشخص می‌کند. تقسیم و کنترل جریان آب نیز از دیگر موارد مورد توجه بوده و می‌توان آن را با معبد آناهیتا در شهر تاریخی اصطخر مقایسه کرد. معبد آناهیتا سمبل پرستشگاه آب، یعنی تنها عنصر از عناصر چهارگانه که به آناهیتا، الهه آب منصوب است، می‌باشد و نماد حیوانی این ایزدبانوی آریایی که به شکل گاو می‌باشد، دور تا دور معبد را تزئین کرده است. آناهیتا ایزد دودمان ساسانی شمرده می‌شده و در آغاز شاهنشاهی ساسانی، اردشیر بابکان و شاپور یکم سرپرستی معبد آناهیتا را بر عهده داشته‌اند و در تمام طول تاریخ، این الهه در میان قوم پارس مورد احترام و ستایش بوده است. معماری این تالار چنان مورد توجه قرار گرفت که از آن پس تمامی آتشکده‌ها را طبق نقشهٔ آن می‌ساختند و حتی بسیاری از بناهای پس از اسلام، ازجمله بناهای موسوم به چهارصفه با الهام از نقشهٔ این بنا احداث شدند. تالار تشریفات دارای چهار ایوان متقارن و متقابل است که بر فراز آن گنبدی بزرگ و شلجمی (سهمی) وجود داشته است. | ## بخش 3: بیشاپور | طول ایوان شمالی ۹ متر و پهنای آن ۷ متر بوده است و با درگاهی به پهنای ۱۱۸ متر به دالان مجاور راه می‌یافته و دارای چهار طاقچه با گچ‌بری و رنگ‌آمیزی بوده که طرفین درگاه قرار گرفته بوده‌اند. هر یک از بدنه‌های ایوان‌ها دارای سه طاقچه متقارن است و سطوح جانبی تالار پذیرایی سرجمع دارای ۶۴ طاقچه تزئینی بوده است. صحن مرکزی آن مربعی در ابعاد ۲۳ در ۲۳ متر بوده که هر یک از جرزهای تشکیل‌دهنده مربع با طاق آن ۷ متر مربعبوده است. اطراف تالار تشریفات با دالان‌هایی برای گردش احاطه شده و از درون چهار ایوان تالار، درگاه‌ها به دالان‌ها راه می‌یافته است. دالان غربی به معبد آناهیتا منتهی می‌شده و دالان جنوبی به ایوان موزائیک ختم می‌شده است. این دو ایوان دارای طاق هلالی بوده و فرشی از سنگ‌های رنگین با تصاویری از چهره و اندام انسان و گیاهان کف آن‌ها را پوشانده است. ایوان موزائیک نمونه‌ای از شاهکارهای هنر معماری تزئینی است که مشرف به حیاط مستطیلی‌شکل به ابعاد ۲۳ در ۲۰ متر با ستون‌های حجاری‌شده با نقش‌های انسان و گیاه بوده است. کاخ والرین به شکل هشت‌گوش و در فاصلهٔ ۱۵۰ متری تالار تشریفات قرار دارد و جدار داخلی آن با سنگ‌های تراشیده به ابعاد ۷۰ در ۴۵ سانتی‌متر و سطح خارجی با روکش گچ سفید پوشانده شده بوده که به شکل یک کاخ سفید جلوه می‌کرده است. بر بالای یکی از ستون‌ها پیکره شاپور یکم نصب شده بوده و بر روی ستون دیگر، سند تاریخی احداث شهر بیشاپور به خط پهلوی اشکانی و ساسانی حک شده است. در پای این ستون مراسم مذهبی انجام می‌شده و در حقیقت این ستون‌ها علاوه بر جنبهٔ تقدس، یک بنای یادگاری نیز به‌شمار می‌رفته‌اند. عده‌ای معتقدند که این قلعه و سنگ چهارگوش بالای آن محل قرار دادن اجساد مردگان بوده تا پرندگان با خوردن گوشت لاشه، پلیدی و ناپاکی را از روی زمین برچینند و استخوان‌های مردگان هم به مرور زمان از بین برود. اما برخی دیگر از کارشناسان معتقدند که این برج، یکی از برج‌های ارسال خبر به وسیلهٔ آتش بوده که نمونهٔ آن در پاسارگاد، تخت جمشید و شوش نیز وجود داشته است. در بالای برج آتشدانی همیشه روشن وجود داشته و توسط آن پیام‌هایی به وسیلهٔ آتش رد و بدل می‌شده است. آلفرد فیت، باستان‌شناس آمریکایی نیز این قلعه را یک نوع برج دیده‌بانی و ارسال خبر معرفی کرده است. نقشه اولیه این بنا در تغییرات دوره دوم، یعنی پس از وقوع زلزلهٔ بزرگ، به‌طورکامل به‌صورت چهار ایوانی درآمده است. بدین ترتیب که فضای باز مدرسه که به طول ۱۱.۷ متر بوده با ۶ پایه ستون شلجمی‌شکل احداث شده و هر یک از این پایه‌ستون‌ها بر روی پایه مکعب‌شکلی که به اشکال مختلف حجاری و تزئین شده، قرار گرفته است. در مقابل ایوان شمالی یک پایه‌ستون و قرینهٔ آن در جبههٔ جنوبی نیز یک پایه‌ستون سنگی و در مقابل ایوان شرقی دو پایه‌ستون سنگی و در مقابل ایوان غربی دو پایه‌ستون سنگی نصب شده‌بوده‌است و بدین ترتیب پایه‌ستون‌های بدنه‌های شمالی و جنوبی و همچنین ستون‌های جبهه‌های شرقی و غربی در حاشیهٔ صحن مسجد به صورت قرینه ساخته شده و وضعیت ظاهری بقایای این بنا دلالت بر این دارد که معماران نهایت ظرافت و حسن سلیقه را در احداث آن به کار برده‌اند. ایوان غربی مسجد به طول ۶ متر و پهنای ۳۹۵ متر مقابل ایوان شرقی در جوار شبستان مسجد قرار گرفته است و در دو طرف ایوان غربی دو اتاق به شکل قرینه ساخته شده و درون ایوان شمالی و جنوبی، سکوهایی به منظور نشیمن ایجاد کرده بوده‌اند. ایوان جنوبی مدرسه که قرینهٔ ایوان شمالی ساخته شده در حدود ۵۰ سانتی‌متر بلندتر از سطح دو ایوان دیگر است به طوری که پله‌ای به ابعاد ۳۰ در ۶۵ سانتی‌متر و ارتفاع ۲۵ سانتی‌متر در جلوی آن نصب شده است. محراب در جوار ایوان غربی و در محوطه‌ای به طول ۲.۵ متر و به عرض ۲ متر ساخته شده است. در صحن مسجد که به صورت فضای باز مورد استفاده بوده است، پایه‌ستون‌های سنگی با کتیبه‌های قرآنی آمیخته با نقش گل و گیاه و رنگ‌های الوانی که در نقاشی‌های ایوان شمالی به کار رفته با هدف زیباسازی فضا انجام گرفته‌بوده‌است. در جوار ایوان جنوبی، شبستان مسجد قرار گرفته است که مدخلی مستقیم به محوطهٔ مناره مسجد به منظور اذان گفتن، بوده است. مدرسه به صورت دو صحنی ساخته شده که محوطه بزرگتر برای مردان و قسمت کوچکتر برای زنان بوده است. | ## جمع‌بندی | آناهیتا و ایزدبانوان دیگر در اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان، رضا طاهری، نشر فروهر بیشابور در ویکی‌پدیای انگلیسی :en:Bishapur بازدید ۱۵ تیر ۱۳۸۶.