موضوع مقاله: جنرال داینامیکس اف-۱۶ فایتینگ فالکن | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنرال داینامیکس اف-۱۶ فایتینگ فالکن | مقدمه: جنرال داینامیکس اف-۱۶ فایتینگ فالکن به معنای شاهین مبارز، جت جنگندهٔ چندمنظورهٔ تک موتورهٔ مافوق صوت است که توانایی عملیات در تمام شرایط آب و هوایی را دارا است؛ این جنگنده توانمند را شرکت‌ جنرال داینامیکس به سفارش دولت ایالات متحده آمریکا در دههٔ ۱۹۷۰ طراحی کرد. | ## بخش 1: جنرال داینامیکس اف-۱۶ فایتینگ فالکن | نخستین پرواز این هواپیما در سال ۱۹۷۴ انجام شده و چهار سال بعد تحت عنوان اسکادران۳۴ وارد فعالیت رسمی در نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا شد. از سال ۱۹۹۳ در پی فروش بخش هواپیمایی جنرال داینامیکس به شرکت لاکهید این هواپیما در لاکهید مارتین تولید می‌شود. اف-۱۶ به‌عنوان یک جنگنده سبک و ساده و ارزان برای نیروی هوایی آمریکا طراحی شده که بتوان شمار بسیاری از آن را در اختیار داشته و از این طریق برتری هوایی را به دست آورد. تا امروز بیش از ۴۵۰۰ فروند از این هواپیما تولید شده و واپسین خریدار آن نیز عراق است که ۱۸ فروند اف-۱۶ سفارش داده‌است. در مجموع ۲۵ کشور از این هواپیما استفاده می‌کنند و مدل‌هائی از آن در ژاپن و ترکیه هم تولید می‌شود. در سال ۲۰۰۹ در مجموع ۲۳۰۹ فروند اف-۱۶ در کشورهای مختلف جهان عملیاتی بوده‌اند که این رقم بیشتر از هر هواپیمای جنگی دیگر است و به این معنا است که ۱۵ درصد از کل هواپیماهای جنگی جهان را اف-۱۶ها تشکیل می‌دهند. این هواپیما، نسبت به نسل‌های پیشین خود، کوچک‌تر و سبک‌تر است، اما با بهره‌گیری از سامانه‌های پیشرفته هوانوردی و آیرودینامیکی، از جمله استفاده برای نخستین بار از سیستم کنترل پرواز و نیز سامانه پرواز با سیم (fly-by-wire)، توانایی مانوردهی فوق‌العاده‌ای دارد. اف-۱۶، نخستین هواپیمای جنگنده‌ای بود که به‌طور اختصاصی، برای انجام مانورهایی با شتاب ۹ جی طراحی شد که بدین ترتیب، می‌توانست به سرعتی بیش از ۲ ماخ برسد. از نوآوری‌های آن می‌توان به سایبان شفاف بدون قاب جلو برای دید بهتر، اهرم کنترل کناری و صندلی متمایل برای کاهش اثرات شتاب جی بر خلبان اشاره کرد. این هواپیما، به یک توپ داخلی ۲۰ میلی‌متری ام۶۱ ولکان، در بدنه بال چپ مسلح بوده و قابلیت نصب انواع موشک‌ها، بمب‌ها و کپسول‌ها را در جایگاه‌های متعدد خود دارد. نسبت رانش به وزن آن، بالاتر از یک است که امکان صعود سریع و شتاب‌گیری عمودی را فراهم می‌آورد. ساختار بدنه آن از حدود ۸۰٪ آلیاژ آلومینیوم هوانوردی، ۸٪ فولاد، ۳٪ مواد کامپوزیتی و ۱.۵% تیتانیوم تشکیل شده است. اجزایی همچون فلپ‌های لبه حمله، تثبیت‌کننده‌ها و باله‌های زیرین هواپیما، از ساختار لانه‌زنبوری آلومینیومی و روکش لمینیت، از جنس اپوکسی گرافیت بهره می‌برند. تعداد نقاط اتصال‌های سوخت و مودول‌های قابل تعویض، در مقایسه با نسل پیشین آن، به‌طور چشم‌گیری کاهش یافته و ۸۰٪ پنل‌های قابل دسترس، بدون نیاز بداشتن پایه، قابل باز شدن هستند. ورودی هوا به‌گونه‌ای طراحی شده تا در موقعیتی عقب‌تر از دماغه ولی جلوتر از نقطه‌ای قرار گیرد که موجب کاهش افت جریان هوا و درگیری آیرودینامیکی شود. هرچند برنامه LWF، عمر مفید سازه را، برای ۴,۰۰۰ ساعت پرواز در نظر گرفته بود، اما مهندسان جنرال داینامیکس، ساختار اف-۱۶ را، برای ۸,۰۰۰ ساعت پرواز، با توان انجام مانورهای ۹ جی و با سوخت کامل داخلی طراحی کردند. این رویکرد، با تغییر مأموریت هواپیما از نبرد هوابه‌هوای چندمنظوره، بسیار مفید واقع شد. تغییرات در کاربری عملیاتی و افزودن سامانه‌های جدید، باعث افزایش وزن و در نتیجه نیاز به برنامه‌های متعدد تقویت بدنه سازی این هواپیما شده است. ورودی هوا در زیر بدنه، با صفحه جداکننده ثابت قرار گرفته است که هوا را به موتور توربوفن منتقل می‌کند. این هواپیما دارای دم سه‌گانه معمولی، با دم افقی کاملاً متحرک (stabilator)، دو باله زیرین در عقب بدنه و ارابه فرود سه‌چرخ است. ترمز هوایی به‌صورت صفحات شکاف‌دار در انتهای پیوست بال به بدنه و قلاب فرود، در زیر بدنه تعبیه شده‌اند. معمولاً محفظه‌ای در زیر سکان عمودی، تجهیزات جنگ الکترونیکی یا چتر ترمز را در خود جای می‌دهد. مدل‌های بعدی اف-۱۶، دارای پیوست پشتی بلندتری هستند که برای حمل تجهیزات اضافی یا سوخت استفاده می‌شوند. در دهه ۱۹۶۰، مشخص شد که از پدیده "بالا‌بر شتابی"، می‌توان با استفاده از بال‌های با پس‌گرایی زیاد، به‌منظور دستیابی به زاویه حمله بالائی بهره‌برداری کرد. اف-۱۶ با هدف چالاکی بسیار بالا در نبرد هوایی، از بال دلتا با زاویه پس‌گرایی ۴۰ درجه و لبه عقبی مستقیم بهره می‌برد. بال این هواپیما، دارای قوس متغیری میباشد که توسط فلپ‌های جلو و عقب کنترل شده و توسط یک سامانه کنترل پرواز دیجیتالی تنظیم می‌شود. باله‌های راهنما (strakes) که از ریشه بال تا جلوی بدنه امتداد دارند، گرداب‌هایی با سرعت بالا ایجاد می‌کنند که با افزایش زاویه حمله، باعث ایجاد نیروی بالا‌برنده بیشتری می‌شوند. این ساختار، امکان استفاده از بال‌های کوچکتر و سبک‌تر را فراهم کرده، نرخ رول را افزایش داده و پایداری جهت‌گیری را بهبود می‌بخشد. مدل‌های جدیدتر، از موشک‌های AIM-120 AMRAAM نیز پشتیبانی می‌کنند که اغلب برای کاهش لرزش نوک بال، بر روی وینگ‌تیپ بال نصب می‌شوند. این جنگنده، قابلیت حمل انواع موشک‌های هوابه‌هوا و هوابه‌زمین، راکت‌ها، بمب‌ها، تجهیزات ECM، کپسول‌های هدف‌گیری و سوخت را دارد. در مجموع، اف-۱۶ دارای ۹ جایگاه نصب تسلیحات است: ۶ زیر بال، ۲ بر روی وینگ‌تیپ بال و ۱ در زیر بدنه. برخلاف بیشتر هواپیماها که به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که در صورت رها کردن کنترل‌ها، به حالت پایدار بازگردند، اف-۱۶ طوری طراحی شده که ناپایدار باشد و با کمک سامانه پرواز و با سیم چهار کاناله خود، این ناپایداری را جبران کند. سامانه کنترل پرواز، دارای محدودکننده‌هایی است که از انجام مانورهایی با فشار بیشتر از ۹ جی، زوایای حمله خطرناک و یا لغزش جلوگیری می‌کند. با وجود این، در شرایط خاصی نظیر سرعت پایین و زاویه حمله بالا، امکان وجود پدیده «انحراف» و افتادن به حالت «سقوط» وجود دارد که در این حالت، هواپیما در وضعیت سقوط تقریباً آزاد قرار گرفته و کنترل سطوح پروازی بی‌اثر می‌شود. برخلاف هواپیمای YF-17 که از کنترل‌های مکانیکی-هیدرولیکی پشتیبانی بهره می‌برد، اف-۱۶ فاقد هرگونه اتصال مکانیکی به سطوح کنترل پرواز است و کاملاً به سامانه‌های الکتریکی وابسته است؛ از این رو، به‌عنوان «جنگنده برقی» شهرت یافت. طراحی چهارکاناله این سامانه، امکان ادامه پرواز با از دست رفتن یک کانال را نیز فراهم می‌کند. مدل‌های اولیه دارای رایانه آنالوگ بودند، ولی از مدل C/D بلوک ۴۰ به‌بعد، رایانه دیجیتال جایگزین شد. | ## بخش 2: جنرال داینامیکس اف-۱۶ فایتینگ فالکن | سامانه کنترل پرواز اولیه، نسبت به تخلیه الکترواستاتیک و صاعقه حساس بود و تا ۸۰٪، سامانه‌های الکترونیکی مدل‌های C/D آسیب‌پذیر بودند. سایبان شفاف پلی‌کربنات یک‌تکه آن که در برابر برخورد پرنده ها مقاوم است، یک دید ۳۶۰ درجه‌ای به خلبان می‌دهد. صندلی خلبان با زاویه ۳۰ درجه به عقب متمایل است که تحمل شتاب جی را افزایش میدهد، ولی در ضمن، ممکن است که باعث ناراحتی گردن وی شود. به دلیل این زاویه و ضخامت سایبان، صندلی فاقد شکاف دهنده سایبان است و پیش از پرتاب، سایبان باید به طور کامل جدا شود. برای سهولت در مانورهای پرشتاب، کلیدهای عملکردی متعدد به سامانه HOTAS منتقل شده‌اند. در ابتدا، اهرم کناری بدون حرکت فیزیکی طراحی شده بود، ولی به‌دلیل دشواری سازگاری خلبانان با آن، کمی جابجا شد. نمایشگرهای چندمنظوره (MFD) نیز برای اطلاعات ناوبری، رادار، سوخت، سلاح‌ها و موتور استفاده می‌شوند. نسخه‌های اولیه آن، دارای نمایشگرهای CRT تک‌رنگ بودند که در بلوک ۵۰/۵۲، به LCDهای رنگی ارتقا یافتند. سامانه نمایشگر کلاه‌خودی JHMCS از بلوک ۴۰ به‌بعد معرفی شد که امکان هدف‌گیری با حرکت سر را فراهم می‌کند. در نوامبر ۲۰۲۴ اعلام شد که نیروی هوایی ایالات متحده، یک قرارداد ۹ میلیون دلاری، با شرکت دانمارکی Terma ، برای نصب سامانه صدای سه‌بعدی بر روی اف-۱۶ امضا کرده است. این سامانه صداهای رادیویی را به‌صورت فضایی تفکیک کرده، آن‌ها را با جهت تهدید تطبیق می‌دهد و کاهش نویز را ارائه می‌دهد. این رادار، توانایی عملیات در محیط‌های کم صدا و یا شلوغ، با چهار فرکانس کاری در باند X را داشت. مدل AN/APG-68 با برد و تفکیک‌پذیری بالاتر، در اف-۱۶C/D بلوک ۲۵ معرفی شد که دارای ۲۵ حالت عملیاتی، از جمله نقشه‌برداری زمینی و ردیابی چندهدفه بود. نسخه‌های بعدی همچون APG-68(V)9، دارای رادار گشودگی ترکیبی (SAR) و توانایی تشخیص اهداف با دقت بالا بودند. از سال ۲۰۰۴، ارتقای رادارهای APG-68، به استاندارد (V)10 با توانایی هدف‌گیری خودکار در همه شرایط جوی، آغاز شد. در سال ۲۰۲۰، قراردادی برای استفاده از این رادار، در برنامه افزایش عمر خدمت اف-۱۶ تا سال ۲۰۴۸ بسته شد. در مدل‌های بعدی، از موتور F100-PW-220 با سامانه کنترل دیجیتالی (DEEC) استفاده کردند که قابلیت اطمینان بیشتری داشت. برنامه موتورهای دارای افزایش عملکرد، منجر به معرفی F110-GE-129 برای بلوک ۵۰ و F100-PW-229 برای بلوک ۵۲ شد. بلوک ۶۰ که برای امارات متحده عربی ساخته شده، از موتور F110-GE-132 با بیشترین نیروی رانش بهره می‌برد. نیروی دریایی آمریکا نیز از این جنگنده، به‌عنوان هواپیمای شبیه‌ساز دشمن، در مرکز آموزش هوایی و جنگی دریایی بهره می‌برد. نیروی هوایی ایالات متحده، در عملیات طوفان صحرا در سال 1991 و جنگ‌های بالکان در دهه 1990، ازجنگنده F-16 استفاده کرد. در 2 مه 1999، یک فروند F-16 بر فراز غرب صربستان، توسط تیپ موشکی پدافند هوایی 250ام سرنگون شد. این هواپیما توسط دیوید گلدفین هدایت می‌شد که بعدا، رئیس ستاد نیروی هوایی ایالات متحده شد. F-16ها در عملیات نظارت بر مناطق پرواز ممنوعه عراق نیز مشارکت داشتند و در جنگ افغانستان (2001–2021) و جنگ عراق (از 2003)، حضور فعالی داشتند. در جریان حملات 11 سپتامبر 2001، دو فروند جنگنده F-16 بدون تسلیحات، برای مقابله با پرواز شماره 93 یونایتد ایرلاینز(United Airlines)به پرواز درآمدند، اما پیش از ورود به واشنگتن، این هواپیما توسط خود هواپیماربایان سقوط کرد. در ابتدا مقرر شده بود که F-16، تا سال 2025 در نیروی هوایی باقی بماند، اما به دلیل تأخیر در برنامه F-35، ناوگان. در 7 ژوئن همان سال، هشت فروند F-16، به همراه شش فروند F-15، در عملیات اپرا شرکت کردند که درطی آن، راکتور هسته‌ای اوسیراک عراق منهدم شد. F-16 های اسرائیلی، در جنگ 2006 لبنان، جنگ غزه 2008–2009 و عملیات‌ متعددی علیه اهداف ایرانی در سوریه و عراق مشارکت داشتند. در 10 فوریه 2018، یک فروند F-16I ، توسط موشک زمین‌به‌هوای S-200 سوریه سرنگون شد؛ ولی خدمه آن به‌سلامت در خاک اسرائیل فرود آمدند. پس از حمله 7 اکتبر 2023 به اسرائیل، F-16Is در عملیات شمشیرهای آهنین، نقش کلیدی ایفا کردند. در اکتبر 2024، در جریان عملیات روزهای توبه، این جنگنده‌ها اهداف نظامی ایران را هدف قرار دادند. همچنین در عملیاتی علیه حوثی‌ها در یمن شرکت کردند، از جمله حمله به فرودگاه صنعا در دسامبر 2024. F-16 های پاکستان، در تمرینات مشترک با ترکیه، در عملیات‌های ضدتروریستی داخلی در منطقه FATA، و همچنین در عملیات‌ مقابله با هند، به‌ویژه در 27 فوریه 2019، مشارکت داشتند. در 8 مه 2025، رسانه‌های هندی، مدعی سرنگونی یک F-16 شدند، اما این خبر از سوی مقامات هندی تأیید نشد و پاکستان نیز آن را رد کرد. این جنگنده‌ها، بعدها به مدل Block 50/52+ ارتقاء یافتند و به رادار AESA و سامانه‌های جنگ الکترونیکی بومی تجهیز شدند. درگیری‌های متعدد با یونان، مشارکت در جنگ بوسنی و کوزوو، حملات علیه کردهای شمال عراق و همچنین مأموریت‌های حریم هوایی در سوریه، از جمله فعالیت‌های عملیاتی F-16های ترکیه بوده است. در نوامبر 2015، یک فروند 16 F-ترکیه، هواپیمای Su-24 روسیه را بر فراز مرز سوریه سرنگون کرد. | ## بخش 3: جنرال داینامیکس اف-۱۶ فایتینگ فالکن | در مارس 2020 نیز، دو فروند Su-24 و یک فروند L-39 سوریه، توسط F-16های ترکیه هدف قرار گرفتند. هلند و دانمارک در سال 2023 اعلام کردند که مجموعاً، تا 61 فروند F-16 به اوکراین خواهند داد. کرواسی در سال 2018، قصد خرید F-16های اسرائیلی را داشت، اما این قرارداد، به دلیل مخالفت آمریکا لغو شد. بلغارستان در حال دریافت 16 فروند F-16 Block 70 است که قرار است بین سال‌های 2025 و 2027 تحویل داده شود. در ژوئیه 2024، نخستین جنگنده‌ها به اوکراین تحویل داده شدند و در اوت همان سال، استفاده عملیاتی از آن‌ها آغاز شد. در 26 اوت، F-16 های اوکراینی برای نخستین بار، موشک‌های کروز روسیه را رهگیری کردند. یکی از این جنگنده‌ها، در 26 اوت سقوط کرد و دلیل آن احتمالاً آتش خودی اعلام شده است. سایر کشورها ونزوئلا در سال 1992، از F-16های خود برای سرنگونی هواگردهای شورشی استفاده کرد. اندونزی نیز در سال 2003، درگیری کوتاهی با جنگنده‌های آمریکایی بر فراز دریای جاوه داشت. کاربران بالقوه فیلیپین در سال 2025، وزارت امور خارجه آمریکا، فروش 20 فروند F-16 را به فیلیپین تأیید کرد. ویتنام در سال 2025، گزارش‌هایی مبنی بر توافق با ویتنام، برای خرید حداقل 24 فروند F-16 منتشر شد. در طی سال‌ها، ارتقاءهای نرم‌افزاری، سخت‌افزاری، سامانه‌ای، سازه‌ای و سازگاری تسلیحاتی، بر روی مدل‌های تولیدی اعمال یا به هواپیماهای تحویلی افزوده شده‌اند. در کنار تولید انبوه بر پایه طرح‌های بلاک، گونه‌های متعددی از اف-۱۶ نیز وجود دارند که از طریق برنامه‌های ارتقاء عمده یا تخصصی‌سازی مأموریتی، مانند پشتیبانی نزدیک هوایی و یا شناسایی ایجاد شده‌اند. بلاک ۱۵ نخستین ارتقاء عمده با سکان‌های افقی بزرگتر بود و با تولید ۹۸۳ فروند از آن، پرشمارترین گونه از اف-۱۶ به شمار می‌رود. حدود ۳۰۰ فروند از اف-۱۶ای/بی‌های اولیه نیروی هوایی ایالات متحده، به استاندارد "به‌روزرسانی میان‌دوره‌ای"(MLU) ارتقاء یافتند که قابلیت‌هایی، مشابه اف-۱۶سی/دی از بلاک ۵۰/۵۲ کسب کردند. از سال ۱۹۸۷، ۲۱۴ فروند به استاندارد ارتقاء توان عملیاتی (OCU) و سپس بین سالهای ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۲، ۲۷۱ فروند، به گونه «جنگنده دفاع هوایی(ADF) » با توانایی راداری و تسلیحاتی افزوده، تبدیل شدند. پس از پایان جنگ سرد، بسیاری از این نمونه‌ها، به انبار منتقل و برخی به اردن، تایلند و ایتالیا صادر شده و یا اجاره داده شدند. اولین بلاک آن‌ها ۲۵ بود که با فضانوردی پیشرفته‌تر و دارای راداری با توانایی فراسوی دید بود. قیمت هر فروند حدود ۱۸.۸ میلیون دلار (۱۹۹۸) و هزینه عملیاتی آن برای هر ساعت پرواز، بین ۷۰۰۰ تا ۲۴۰۰۰ دلار تخمین زده شده ‌است. اف-۱۶آی‌ان نسخه پیشنهادی "سوپر وایپر"، برای رقابت با جنگنده‌های چندمنظوره نیروی هوایی هند بود. این نسخه، بر پایه بلاک ۶۰ طراحی شد و شامل مخازن سوخت یکپارچه، رادار AESA، موتوری با کنترل FADEC، سامانه جنگ الکترونیکی، کابین دیجیتال پیشرفته و سامانه هدف‌گیری نصب‌شده بر روی کلاه ایمنی بود. پس از حذف رقابت، لاکهید مارتین، نسخه بلاک ۷۰/۷۲ را تحت برنامه «ساخت در هند» پیشنهاد داد. در سال ۲۰۱۰، پیشنهاد فروش ۱۸ فروند با تجهیزات کامل به عراق ارائه شد و در نهایت، ۳۶ فروند از آن خریداری گردید. این جنگنده‌ها، به‌عنوان پیشرفته‌ترین هواگردهای عراق و با رتبه آمادگی مأموریتی ۶۶٪ معرفی شدند. اف-۱۶ان این گونه‌، برای نیروی دریایی ایالات متحده و بعنوان هواگرد متخاصم در آموزش نبرد هوایی طراحی شد. از این گونه و بر پایه بلاک ۳۰، اما بدون توپ داخلی و سامانه‌های جنگ الکترونیکی پیشرفته، تنها ۲۶ فروند تولید شد. پس از بروز ترک در سازه‌ها، از خدمت خارج شد و بخشی از آن، جایگزین اف-۱۶های مصادره ‌شده از پاکستان شد. اف-۱۶وی این گونه، در نمایشگاه هوایی سنگاپور ۲۰۱۲ معرفی شد که دارای رادار AESA مدل AN/APG-83، رایانه جدید مأموریتی، سامانه جنگ الکترونیکی پیشرفته، سامانه خودکار جلوگیری از برخورد با زمین و بهبودهای مربوط به کابین که قابل نصب بر روی اکثر اف-۱۶های موجود هستند. کیو‌اف-۱۶ (QF-16) در سپتامبر ۲۰۱۳، شرکت بوئینگ و نیروی هوایی ایالات متحده، یک اف-۱۶ بدون سرنشین را، توسط هدایت زمینی، به پرواز درآوردند. F-16I سوفا F-16I ، نسخه‌ای با دو سرنشین از بلوک 52 است که برای نیروی هوایی ارتش اسرائیل (IDF/AF) توسعه یافته است. اسرائیل در سپتامبر 1997، درخواست رسمی برای خرید این جنگنده را اعلام کرد و در ژوئیه 1999، آن را به‌جای مدل F-15I انتخاب نمود. قرارداد اولیه، در چارچوب برنامه «صلح مرمرV» در 14 ژانویه 2000 به امضا رسید و قرارداد دوم، در 19 دسامبر 2001 قطعی شد که مجموعاً شامل 102 فروند جنگنده بودند. این مدل که در اسرائیل با نام «سوفا» (به‌ معنای طوفان) شناخته می‌شود، نخستین پرواز خود را در 23 دسامبر 2003 انجام داد و تحویل آن به نیروی هوایی اسرائیل، از 19 فوریه 2004 آغاز شد. برآورد قیمت هر فروند از این هواپیماها در سال 2006، حدود 70 میلیون دلار آمریکا بوده است. یکی از تفاوت‌های عمده F-16I با بلوک 52 در این است که حدود ۵۰ درصد از سامانه‌های هوانوردی آن، با تجهیزات ساخت اسرائیل جایگزین شده‌اند. از جمله آنها، سامانه فریب‌دهنده یدک‌کش هوایی ساخت اسرائیل است که جایگزین مدل آمریکایی ALE-50 شده و همچنین سامانه مانور هوایی مستقل است که برای تمرینات بدون وابستگی به تجهیزات زمینی تعبیه شده است. لغو قرارداد خرید اف-۱۶ توسط ایران نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در بین سال‌های ۱۹۷۶ و ۱۹۷۷ میلادی سفارش تولید ۱۶۰ فروند از جنگنده اف-۱۶ بلاک۳۰ را به همراه حق سفارش ۱۴۰ فروند دیگر به شرکت جنرال داینامیکس ابلاغ کرد که با موافقت طرف آمریکایی‌ها، مراحل اولیه این معامله نیز انجام گرفت؛ ولی با انقلاب ۱۳۵۷ در ایران این سفارش و تمام قراردادهای خرید نظامی ایران از آمریکا لغو شد. | ## جمع‌بندی | کاربران سابق - بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۲ نیروی هوایی ایتالیا ۳۰ فروند اف-۱۶آ و چهار فروند اف-۱۶بی (مدل تمرینی دو سرنشینه) را از آمریکا اجاره کرده بود.