موضوع مقاله: گنبد کاووس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گنبد کاووس | مقدمه: گُنبَدِ کاووس یا گنبد قابوس (به‌اختصار: گنبد) مرکز شهرستان گنبد کاووس و بزرگ‌ترین شهر استان گلستان پس از گرگان است. | ## بخش 1: گنبد کاووس | گنبد کاووس به داشتن بلندترین برج آجری جهان با همین نام که در سده یازدهم میلادی بنا شده و همچنین به نخستین شهر با معماری شطرنجی در ایران معروف است. تاریخچه در محل کنونی شهر گنبد کاووس، در دوران کهن، شهری به نام هیرکان و سپس جرجان قرار داشته که به دلیل قرار داشتن در جاده ابریشم از اهمیت بسیاری در بازرگانی برخوردار بوده است. در دوران رضاشاه در کنار خرابه‌های گرگان باستان شهری جدید، با قواعد مدرن شهرسازی بنا شد که گنبد کاووس نام گرفت. در طول دوران متمادی، هنگام فرمانروایی سلسله آل زیار این شهر پایتخت ایران بوده است. از جمله دانشمندان آن می‌توان به فخرالدین اسعد گرگانی، سراینده ویس ورامین و ابن سینا دانشمند، فیلسوف و پزشک ایرانی که مدت‌ها در آنجا ماند، اشاره کرد. همچنین دولت‌مردانی چون امیر کیکاووس زیاری با کتاب معروف قابوس‌نامه که برای فرزندش گیلانشاه نگاشت. شاعر ترکمن مختوم‌قلی فراغی و سید نظر آخوند یلمه، از دانش آموختگان بخارای شریف و خیوه، نیز از مشاهیر ترکمن گنبد کاووس در دوره متأخر هستند.همچنین، قطب‌الدین راوندی در کتابش آورده شیعیان با پیشوایانشان حسن عسکری در جرجان دیدار کردند.الخرائج و الجرائج جلد اول، صفحهٔ ۴۲۴.موسوعة عسکری (علیه السلام) ج 1، ص 335، رقم 350. پس از دورانی به دلیل زلزله شهر گنبد قابوس که نمادی از تمدن ایرانی و جهانی بود با خاک یکسان شده و در اثر حملات مغول و سپس تیمور، رو به ویرانی نهاد و سپس کم‌کم قابوس کنونی در نزدیکی شهر پیشین رو به پیشرفت و گسترش نهاد و بعدها بقایای شهر پیشین در قسمت شرقیِ شهر گنبد قابوس کشف شد. نقشه اصلی این شهر بدست کارشناسان آلمانی، مطابق با اصول شهرسازی شطرنجی و بدون بن‌بست طراحی و ساخته شد و نخستین شهر شطرنجی ایران است اما امروزه بخاطر ساختار بد و طراحی بد شهرسازی (استفاده کردن از سازنده‌های ساختمان به‌جای مهندس شهرسازی)، بافت‌های جدید شهر از حالت شطرنجی درآمده و دارای بن‌بست است. اقلیم و آب و هوا میانگین دما میانگین سالانه دمای هوا در گنبد کاووس ۲۴٫۰۵ درجه سانتیگراد است. میانگین دما در سردترین ماه یعنی ژوئن ۸٫۱ درجه و در گرمترین ماه یعنی اوت ۴۰٫۰ درجه سانتیگراد است. از لحاظ مقایسه با دیگر شهرهای گرمسیری در ایران، گنبدکاووس پتانسیل رقابت با شهرهای بندرعباس، بوشهر، اهواز و دیگر شهرهای کویری و گرمسیری را دارد و چه بسا دمای گنبد کاووس از شهرهای ذکر شده در بعضی ایام تابستانی فراتر بوده است. دمای هوای در گنبدکاووس در فصل تابستان بویژه از اول تیرماه، تا اواسط شهریورماه، در بعضی روزها تا بیش از 50 درجه سانتی گراد افزایش داشته است ولی معمولا این افزایش با شدت بالا معمولا بطور رسمی اعلام نمی شود. مرطوب‌ترین ماه درگنبد کاووس ماه ژانویه با ۷۵ درصد و خشک‌ترین ماه آن ژوئن با۵۴ درصد رطوبت نسبی است. مردم‌شناسی رزم آرا در فرهنگ جغرافیایی ایران می‌نویسد که گنبد قابوس یک سوم جمعیتش ترکمن و باقی آن فارس‌ها و آذربایجانی‌ها هستند.هم‌اکنون اغلب ساکنان شهر گنبد ترکمن هستند. بقیه جمعیت این شهر را بومیان، همچنین مهاجرانی از مناطق دیگر از جمله سیستان و بلوچستان، آذربایجان، شاهرود، سمنان و خراسان تشکیل می‌دهند. با این وجود دیگر اقوام مانند طبری‌ها (مانند کتولی‌ها، استرآبادی‌ها و مازندرانی‌ها)، فارس‌ها (مانند سمنانی‌ها، سیستانی‌ها و خراسانی‌ها)، آذربایجانی‌ها، بلوچها و قزاق‌ها و کردها نیز در این شهر زندگی می‌کنند. گنبد کاووس؛ مهم‌ترین و تأثیرگذارترین شهر استان گلستان اگرچه شهر گرگان به عنوان مرکز رسمی استان گلستان تعیین شده است، اما با نگاهی دقیق‌تر به پتانسیل‌ها، تاریخ و موقعیت استراتژیک، می‌توان با اطمینان ادعا کرد که گنبد کاووس مهم‌ترین و تأثیرگذارترین شهر این استان شمالی است. اهمیت گنبد تنها محدود به جمعیت زیادش نیست، بلکه نقش محوری آن در اقتصاد، فرهنگ، و ارتباطات منطقه‌ای، جایگاهی ویژه برایش رقم زده است. قطب اقتصادی و کشاورزی منطقه گنبد کاووس در مرکز پهناورترین و حاصلخیزترین دشت استان گلستان واقع شده است. این منطقه بزرگترین تولیدکننده گندم، دانه‌های روغنی، و پنبه در گلستان است و وجود بازارها و صنایع تبدیلی مرتبط، باعث شده گنبد نقش یک مرکزیت اقتصادی غیرقابل انکار را ایفا کند. بخش عمده‌ای از فعالیت‌های بازرگانی و تجارت مرزی استان نیز از طریق گنبد و گمرک اینچه‌برون انجام می‌شود که این شهر را به یک شاهراه حیاتی برای مبادلات کالا تبدیل کرده است. پایتخت فرهنگ و هویت ترکمن مهم‌ترین وجه تمایز گنبد، بافت جمعیتی و نقش بی‌بدیل آن به عنوان «پایتخت ترکمن‌های ایران» است. گنبد کاووس کانون اصلی حفظ و اشاعه فرهنگ غنی ترکمنی است و هویت متمایز این شهر، آن را از دیگر نقاط استان متمایز می‌کند. | ## بخش 2: گنبد کاووس | برج تاریخی گنبد قابوس، بلندترین برج آجری جهان و نماد اصلی استان گلستان، در این شهر قرار دارد و سالانه گردشگران بی‌شماری را جذب می‌کند. این تنوع فرهنگی و بافت اجتماعی خاص، گنبد را به یکی از جذاب‌ترین و پویاترین شهرهای ایران تبدیل کرده است. نقش ارتباطی و زیرساخت‌ها گنبد کاووس به عنوان یک هاب ارتباطی در شرق گلستان عمل می‌کند. قرار گرفتن در مسیر اصلی جاده‌های ترانزیتی و نزدیکی به مرز، بر اهمیت لجستیکی آن افزوده است. وجود دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها و مراکز خدماتی بزرگ در این شهر، باعث شده که جمعیت کثیری از شهرستان‌های اطراف (مانند مینودشت، کلاله، آزادشهر و مراوه‌تپه) برای رفع نیازهای خود به گنبد مراجعه کنند. در حالی که گرگان مرکز اداری و سیاسی استان گلستان است، گنبد کاووس به دلیل پویایی اقتصادی، مرکزیت فرهنگی برای جامعه ترکمن، و موقعیت استراتژیک خود، عملاً نقش قلب تپنده و موتور محرک توسعه استان را بر عهده دارد. اهمیت این شهر در ابعاد مختلف، آن را به مهم‌ترین و تأثیرگذارترین شهر استان گلستان تبدیل کرده است. گنبد پایتخت ترکمن های ایران شهر گنبد کاووس به طور گسترده‌ای به عنوان «پایتخت ترکمن‌های ایران» شناخته می‌شود. این عنوان به دلیل ویژگی‌های جمعیتی، فرهنگی و جغرافیایی خاص این شهر به آن اطلاق شده است: مرکزیت جمعیت: شهرستان گنبد کاووس بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهر در منطقه وسیع ترکمن صحرا است و بخش عمده‌ای از جمعیت آن را هموطنان ترکمن تشکیل می‌دهند. پایگاه فرهنگی: این شهر کانون اصلی فرهنگ، آداب و رسوم، زبان و هویت ترکمنی در ایران محسوب می‌شود و بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی جامعه ترکمن ایران از این نقطه مدیریت یا آغاز می‌شود. میراث تاریخی: وجود بناهای شاخصی مانند برج گنبد قابوس که نماد و شناسنامه اصلی این شهر و منطقه است و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، اهمیت تاریخی و فرهنگی این منطقه برای ترکمن‌ها را نشان می‌دهد . نقش سیاسی و اجتماعی: گنبد کاووس در طول تاریخ معاصر ایران همواره نقش مهمی در تحولات اجتماعی و سیاسی مرتبط با جامعه ترکمن داشته است. کشاورزی گنبدکاووس دارای آب و هوایی نسبتاً مساعد و معتدل و خاکی حاصل‌خیز به‌خصوص خاک‌های جلگه‌ای لس است. آب کشاورزی از رودها و چاه‌ها فراهم می‌شود و محصولات کشاورزی عبارتند از: گندم، جو، برنج، بنشن، و مرکبات. نقش ترکمن‌ها در اقتصاد و کشاورزی ترکمن‌ها نقشی محوری و حیاتی در اقتصاد منطقه ترکمن صحرا و استان گلستان ایفا می‌کنند که عمدتاً بر پایه فعالیت‌های کشاورزی و دامداری استوار است. منطقه ترکمن صحرا به دلیل خاک حاصلخیز و شرایط آب و هوایی مساعد، محیط مناسبی برای کشت انواع محصولات است. همچنین کشت محصولات دیگری مانند پنبه (که در گذشته بسیار پررونق بود)، آفتابگردان و دانه‌های روغنی نیز رواج دارد. تغییر الگوی کشت: در سال‌های اخیر، برخی کشاورزان ترکمن به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و با ارزش اقتصادی بالاتر مانند زعفران روی آورده‌اند. توسعه زیرساخت‌ها: توجه به پروژه‌های آبیاری و زهکشی در منطقه می‌تواند به افزایش چشمگیر تولیدات کشاورزی کمک کند. دامداری دامداری، به ویژه پرورش گوسفند، بز و شتر، بخش مهم دیگری از معیشت مردم ترکمن است و سابقه تاریخی طولانی دارد. پرورش گوسفند قره‌گل: پرورش گوسفند نژاد قره‌گل که به خاطر پوست و پشم مرغوبش شناخته شده است، در میان ترکمن‌ها رایج است. اسب ترکمن: پرورش اسب اصیل ترکمن، که نماد ملی و فرهنگی این قوم است، علاوه بر ارزش معنوی، دارای ارزش اقتصادی بالایی نیز هست و در صنعت اسب‌دوانی و صادرات نقش دارد. سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان نیز از تشکیل تعاونی‌های بزرگ فرش دستباف حمایت کرده است. تجارت مرزی: به دلیل همسایگی با کشور ترکمنستان و وجود گذرگاه مرزی اینچه‌برون، بسیاری از ترکمن‌ها در فعالیت‌های تجاری و مبادلات مرزی نقش دارند. | ## بخش 3: گنبد کاووس | صنایع تبدیلی: در منطقه ترکمن صحرا، صنایع کوچک مقیاس مرتبط با فرآوری مواد غذایی و محصولات کشاورزی نیز وجود دارد. مسابقات سوارکاری کورس بهاره و پاییزه ایران در آن انجام می‌گردد که شرکت‌کننده‌های زیادی از سراسر ایران و کشورهای دیگر به این شهر می‌آیند. شهر گنبد؛ پایتخت والیبال ایران شهرستان گنبد کاووس در استان گلستان، مدت‌هاست که به عنوان "پایتخت والیبال ایران" شناخته می‌شود. این لقب نه تنها یک عنوان افتخاری است، بلکه ریشه در تاریخچه غنی، فرهنگ مردمی و پرورش استعدادهای بی‌شمار این منطقه در رشته ورزشی والیبال دارد. والیبال در گنبد کاووس فراتر از یک سرگرمی است و با زندگی روزمره و هویت مردم این منطقه، به ویژه قوم ترکمن، عجین شده است. تاریخچه‌ای ریشه‌دار والیبال خیلی زود پس از ورود به ایران (اواخر دهه ۱۲۹۰ شمسی)، در منطقه ترکمن صحرا و به خصوص گنبد کاووس جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد. علاقه وافر مردم به این ورزش باعث شد که زمین‌های خاکی والیبال در هر کوچه و خیابانی دیده شود و این رشته به یک عادت و بخش جدایی‌ناپذیر از فرهنگ محلی تبدیل گردد. باشگاه والیبال جواهری گنبد از تیم‌های قدیمی والیبال ایران هستند که در این شهر قرار دارند و تعدادی از والیبالیست‌های این شهر به تیم ملی والیبال ایران راه یافته‌اند و بعدها این تیم به نام جواهری گنبد و هاوش گنبد تغییر نام داد و در سال ۱۳۹۱ تیم جواهری گنبد نیز به آن اضافه گردید. این تیم طرفداران زیادی دارد که که در مسابقات هواداران از این تیم والیبال حمایت می‌کنند. چشمه جوشان استعدادها یکی از دلایل اصلی این نامگذاری، توانایی بی‌نظیر گنبد در پرورش بازیکنان مستعد و تحویل آنها به سطح اول والیبال کشور و حتی تیم ملی است. بازیکنان متعددی از این شهر به تیم‌های ملی در رده‌های مختلف پیوسته‌اند و درخشش آن‌ها در میادین بین‌المللی، مهر تأییدی بر عنوان پایتختی گنبد است. این شهر به عنوان "چشمه جوشان" والیبال ایران مطرح است و مربیان و مسئولان ورزشی همواره بر این پتانسیل تأکید دارند. عشق و تعصب هواداران جو پرشور و هیجان‌انگیز سالن‌های ورزشی گنبد، به ویژه سالن قدیمی نقی پناهی و سالن جدیدتر اترک طیار، در میان اهالی والیبال ایران زبانزد است. تماشاگران گنبدی با تعصب خاصی تیم شهرشان را دنبال می‌کنند و حضور آن‌ها در بازی‌های لیگ برتر، فضایی منحصر به فرد ایجاد می‌کند که برای هر تیمی چالش‌برانگیز است. در ۲۳ فروردین ۱۴۰۴، سیدمیلاد تقوی، رئیس فدراسیون والیبال، در سفر به گنبدکاووس برای تماشای فینال جام رمضان، این شهر را «قلب تپنده والیبال ایران» خواند. گنبد کاووس دارای مناطق گردشگری و تاریخی بسیاری از جمله برج گنبد کاووس، امامزاده یحیی بن زید، دریاچه مصنوعی گنبد کاووس، پارک شهرداری، پارک توریستی الغدیر، بازار بزرگ روس‌ها، مجتمع سوارکاری گنبد کاووس، شهر تاریخی جرجان، سد گلستان ۱ و ۲، و سه تالاب آلماگل، آجی‌گل و آلاگل در نزدیکی بازارچه و در جوار گمرک قرار دارد. طرح‌های عمرانی طرح احداث دانشکده علوم پزشکی گنبد کاووس در جزء پیوست بودجه ۱۴۰۱ قرار گرفت. طرح احداث موج‌های آبی گلستان پروژه‌ای تفریحی در سال ۱۳۹۱ وارد فازهای اجرایی شد و قرار بود در مدت کمتر از ۳ سال به بهره‌برداری برسد. احداث جاده کنارگذر ضلع شرقی گنبدکاووس به طول تقریبی ۱۵ کیلومتر که از دهه هشتاد در قالب سه مرحله آغاز شد ولی پس از ساخت ۹ کیلومتر در سال ۹۰ متوقف شد؛ در این طرح قرار بود جاده کنارگذر قسمت شرقی گنبدکاووس که از میدان امام علی شروع شده و با گذر از بلوار شهید صیاد شیرازی به میدان بسیج و در ادامه با گذر از بلوار معلم به جاده اسبدوانی ختم شده و در نهایت با عبور از روستای حاجیلرقلعه و دهستان آق آباد به جاده بین‌المللی گنبدکاووس – مرز اینچه برون متصل شود. دو طرح ملی برای راه‌آهن در گنبد کاووس مطرح شده؛ اولی پروژه ملی راه‌آهن گرگان–گنبدکاووس–بجنورد–مشهد که اجرایی شدن آن از زیرساخت‌های مهم ارتباطی و توسعه برای سه استان بالاخص گلستان و خراسان شمالی خواهد بود و نقش مهمی در بهبود و رونق اقتصادی و اشتغال زایی منطقه، حمل و نقل ایمن و سریع مسافر و بار و نیز ترانزیت کالا خواهد داشت. این پروژه یک خطه ۲۷ ایستگاه و حدود ۵۷۰ کیلومتر طول دارد و ابتدای مسیر آن از خروجی ایستگاه گرگان شروع شده و با عبور از شهرهای سرخنکلاته، فاضل‌آباد، علی‌آباد، خان ببین و دلند، رامیان و آزادشهر، گنبدکاووس، گالیکش، کلاله، پیش کمر، گرماب، تنگه، آشخانه، شیرین دره، دونگال، بجنورد، به یگان، شیروان، فاروج، قوچان و اخلمد به گلبهار مشهد ختم می‌شود. دومین طرح ملی راه‌آهن اینچه برون–گنبد-آزادشهر-شاهرود نقش مؤثری در رشد اقتصادی و توسعه صادرات غیرنفتی گلستان به کشورهای شرق و مرکز آسیا دارد و جزء پیوست بودجه ۱۴۰۱ قرار دارد. | ## جمع‌بندی | طرح آزادراه مشهد-بجنورد-گرگان که بخشی از آن در استان خراسان رضوی (آزادراه مشهد-چناران) در دست ساخت است، از شهر گنبد کاووس عبور خواهد کرد.