موضوع مقاله: هزاردستان (مجموعه تلویزیونی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # هزاردستان (مجموعه تلویزیونی) | مقدمه: طرح اولیه این سریال در سال ۱۳۵۴ با عنوان جادهٔ ابریشم و با حضور شخصیت‌هایی مثل سید حسن مدرس، میرزا کوچک خان و رضاشاه به ذهن حاتمی آمد و بعدتر دچار تغییرات اساسی شد که ماهیت کار را عوض کرد. | ## بخش 1: هزاردستان (مجموعه تلویزیونی) | این مجموعهٔ تلویزیونی در روز جهانی میراث دیداری و شنیداری در فهرست ملی برنامهٔ حافظه جهانی یونسکو ثبت شد. ماندگارترین تأثیر هزاردستان در تاریخ سینمای ایران، ساخته‌شدن شهرک سینمایی غزالی است؛ شهرکی که به گفتهٔ خود علی حاتمی، زمان شروعش جوان بوده و وقتی تمام شده پیرمردی از شهرک بیرون آمده‌است. در این شهرک محله‌های اصلی و قدیمی تهران با زیربنای ۷هزار متر مربع ساخته شده و ۳۰هزار متر مربع به خیابان لاله‌زار و میدان توپخانه اختصاص یافته‌است؛ آن هم به گونه‌ای که نمای بیرونی ساختمان‌ها قابل جابه‌جا شدن باشد و بتوان هر عمارت را به بنایی دیگر تبدیل کرد. همهٔ اینها به زعم خود حاتمی باعث شد که فرم لایه‌لایه و هزارویک‌شبیِ کار از بین برود. گرچه این حذفیات هم‌اکنون در آرشیو صدا و سیما وجود دارد و در نسخه‌های پخش شدهٔ مختلف، صحنه‌هایی کم و زیاد می‌گردد.همه چیز دربارهٔ سریال «هزار دستان» و «علی حاتمی» -بولتن نیوز این سریال به داستان زندگی رضا خوشنویس، که شخصیتی تخیلی مبتنی بر شخصیتی تاریخی به‌نام کریم دواتگر است و نظریهٔ توطئه‌ای مبنی بر دست داشتن شخصیتی به نام خان مظفر در وقایع پشت پردهٔ سیاسی و اجتماعی ایران در دوران قاجار و پهلوی می‌پردازد. فیلم در دو بخش اصلی تشکیل شده‌است، بخش اول داستان رضا تفنگچی است، که در دوران احمدشاه و آغاز حکومت رضا شاه واقع شده و بخش دوم در مورد زندگی رضا خوشنویس است که همزمان با دوران پایانی حکومت رضا شاه و آغاز حکومت محمدرضا شاه است. پس از مرگ حاتمی، دو فیلم سینمایی با تدوین واروژ کریم‌مسیحی بر اساس هزاردستان ساخته شد. تیتراژ اولیهٔ فیلم، پیش‌درآمدی در آواز اصفهان ساختهٔ مرتضی نی‌داوود (سازنده تصنیف مرغ سحر) با تنظیم برای ارکستر از مرتضی حنانه است. داستان هزاردستان دو دوره از تاریخ معاصر ایران را روایت می‌کند: اواخر حکومت احمد شاه تا آغاز سلطنت رضا شاه و دوران پایانی حکومت رضا شاه تا به تخت نشستن محمدرضا پهلوی. بسیاری از شخصیت‌های این مجموعهٔ تلویزیونی برگرفته از یک یا چند شخصیت تاریخی هستند که با تخیل فیلمساز درآمیخته‌اند و داستانی غیرمستند از وقایع تاریخی دوران خود را روایت می‌کنند. این اثر در روز جهانی میراث دیداری و شنیداری در فهرست ملی برنامه حافظهٔ جهانی یونسکو ثبت شد. ابتدا او را در هیبت پیرمردی خوشنویس می‌بینیم که با همسرش، قمربانو (با بازی شهلا میربختیار)، در مشهد و به دور از جنجال‌های سیاسی تهران زندگی می‌کند. مفتش رضا را به علتی نامعلوم دستگیر می‌کند و با تهدید و ارعاب و شکنجه از او می‌خواهد به جرمی نامشخص اعتراف کند. | ## بخش 2: هزاردستان (مجموعه تلویزیونی) | این بازجویی‌ها محملی می‌شود برای بازگشت به گذشتهٔ پر ماجرای «رضا خوشنویس» در سی سال پیش، زمانی که شهرتش «تفنگچی» بود. این مأموریت که به دستور انجمن مجازات انجام می‌شد عبارت بود از ترور اسماعیل خان، رئیس محتکر انبار غله تهران. مأمور تأمینات (باقر میرزا با بازی جهانگیر فروهر) به رضا مشکوک است و همه‌جا مثل سایه او را تعقیب می‌کند. پس از آن برنامه ترور متین السلطنه (با بازی پرویز پورحسینی)، مدیر روزنامه عصر جدید، طرح‌ریزی می‌شود. متین السلطنه که در روزنامه‌اش علیه ترورهای انجمن قلم می‌زند، متهم به خیانت و غرب‌شیفتگی است. پس از این ترور ابوالفتح بار دیگر به سراغ رضا می‌آید و از نقشه ترور دیگری با او حرف می‌زند. این ترور منتفی می‌شود چون هزاردستان که از نقشهٔ قتلش باخبر شده با پرداخت پول به انجمن جان خود را می‌خرد. شعبون استخونی (با بازی محمدعلی کشاورز) که از لات‌ها و اوباش بنام شهر است و در این زمان از انجمن پول می‌گیرد، رضا را از خانه بیرون می‌کشد و کتک می‌زند. ابوالفتح به رضا خبر می‌دهد که فرمان قتلش صادر شده و از او می‌خواهد از تهران بگریزد. خود ابوالفتح هم که معتقد است انجمن از مسیر اصلی‌اش منحرف شده (هزاردستان انجمن را خریده) خیال دارد زن و فرزندش را از تهران خارج کند. میرزا باقر به سراغ رضا می‌آید و از او می‌خواهد اسرار انجمن را فاش کند تا تحت حمایت دولت قرار بگیرد. شعبان رضا و میرزا باقر را در حال صحبت می‌بیند و در فرصتی مناسب میرزا باقر را می‌کشد و به سراغ رضا می‌رود. او می‌خواهد به تهران برود و مأموریت ناتمام، یعنی ترور هزاردستان، را به انجام برساند. | ## بخش 3: هزاردستان (مجموعه تلویزیونی) | در حین نوشتن خاطرات متوجه می‌شود که پس از رفتن او، ابوالفتح دستگیر و در زندان به دست همبندش، شعبان استخوانی، کشته شده‌است. شعبان استخوانی که دیگر در خدمت انجمن نیست و از افراد دیگری پول می‌گیرد به همراه نوچه‌هایش به تظاهرکنندگان حمله می‌کند و مغازه‌ها را غارت می‌کند. خوشنویس کل داستان را برای مفتش تعریف می‌کند و به او می‌گوید فرمان قتل مفتش هم صادر شده و از او برای ترور خان مظفر کمک می‌خواهد. غلام‌عمه (از نوچه‌های شعبان)، به خونخواهی او و به دستور خان، مفتش شش‌انگشتی را می‌کشد و خود نیز به جرم قتل به دار آویخته می‌شود. صدای راوی (صدای منوچهر نوذری) روی تصویر می‌گوید: «کاری که امروز به دست رضا نشد، فردا به امر خدا، دست مرتضی بساخت. لهجهٔ ترکی اش یکی از اجزای اصلی شخصیتش بود که اوج آن در لحظهٔ وداع با همسرش بود. برگرفته از شخصیت‌های اسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده، میرزا ابراهیم خان منشی‌زاده، محمد نظرخان مشکوة الممالکهزاری توی سردرگم شهری که همه بی حقیقتند - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۷ هر سه از اعضای اولیهٔ کمیته مجازاتناصر طهماسبداوود رشیدیمفتش شش‌انگشتیبه عقیدهٔ حاتمی، مفتش، عصاره و ملغمه‌ای از آدمهایی نظیر آیرم، سرپاس مختاری، سرهنگ درگاهی، پاسبان عباس بختیاری (معروف به شش انگشتی) و پاسیار یحیی رادسر (ادیب‌السلطنه) است.«گفتگو با علی حاتمی: در جستجوی هزار و یک شب از دست رفته» - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۱«هزارتوی سردرگم شهری که همه بی حقیقتند» - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۷ایرج ناظریانمحمدعلی کشاورزشعبون (شعبان) استخونینمادی از اوباش و برگرفته از شخصیت شعبان جعفری مشهور به «شعبون بی‌مخ»منوچهر اسماعیلیجهانگیر فروهرمیرزا باقرکفیل شعبهٔ تأمینات در تهران قدیم ناصر طهماسبسرگارسونپیشخدمت مخصوص خان مظفر در تهران جدیدعزت‌الله مقبلیجعفر والی رئیس نظمیهعزت‌الله مقبلیحسین گیلسید مرتضیسماور ساز تهرانیبهرام زندزری خوشکامآمینه اقدسعروس خان مظفرمهین کسماییشهلا میربختیارقمربانوهمسر رضا خوشنویسزهره شکوفندهپرویز پورحسینیمتین السلطنهمدیر روزنامهٔ عصر جدیدخسرو خسروشاهیمحمد مطیعغلام عمهبرادرزادهٔ زن شعبانحسین عرفانیجمشید لایقجعفرقلی خان نشاطمأمور سرشماریمنوچهر اسماعیلیاسماعیل محرابینصرالله خرمیمأمور سرشماریناصر طهماسبرقیه چهره‌آزادقدسیمستخدمهٔ خان مظفربدری نوراللهیمینو ابریشمیجیرانهمسر ابوالفتح صحافشمسی فضل الهیعطاءالله زاهدآقا سید ابراهیمروحانیاحمد رسول‌زادهاسماعیل محمدیاستاد گلبهاراستاد موسیقیناصر طهماسبنعمت‌الله گرجیرجبعلیآژان نظمیهناصر طهماسبمحمد ورشوچیرجبعلی عسگریآژان نظمیه، مأمور خدمت در شعبه راهنمایی و انتظامات عبور و مروراصغر افضلیسروش خلیلیزین العابدینمتولی سقاخانه در تهران قدیمزاون قازاریانجواهر فروش ارمنی در تهران جدیداصغر افضلیمنصور والامقاماصغر مدیریمدیر گراندهتلژرژ پطرسیجهانگیر الماسیدکتر موسی خان فیضپزشک تازه از فرنگ برگشتهجلال مقامیسعید امیرسلیمانیمعیرالدولهشاهزاده قاجاریپرویز بهراماسماعیل پایندهاسماعیل خانرئیس انبار غلهمهری ودادیانهمسر اسماعیل خانآذر دانشیهوشنگ بهشتیجلال الملکپدر همسر رضا خوشنویسعطاءالله کاملیایرن زازیانسهمسر جلال الملکمحمدتقی کهنموییمیرزا هدادرویشپرویز بهرامخیرالله تفرشی آزادطبیبطبیب مشهد قدیمعزت الله مقبلیاصغر همتحسن سربازیکی از سربازهای ارتش ایران در شهریور ۱۳۲۰جلال مقامیافسر اسدیشاهدختنقش بدون کلام و دیالوگ بود.منوچهر آذریدربان گراندهتلاصغر افضلیفرهنگ مهرپروردکتر خندانمنوچهر نوذریرضا عبدیاز دوستان اهل موسیقی خان مظفرعزت الله مقبلیحسین حاتمیآرایشگرآرایشگر تهران جدیدحسین حاتمیحسین شهابمملینوچهٔ شعبون استخونی در تهران جدیدحسین معمارزادهحسین صفاریانحسنینوچهٔ شعبون استخونی در تهران جدیدعباس سلطانی رحمتیمیرصلاح حسینیحسینینوچهٔ شعبون استخونی در تهران جدیدسیامک اطلسیمحمود بصیری اتوشویی در تهران جدیدتورج نصرنمکی در تهران قدیمکنعان کیانیاکبر دودکارنسخه پیچ داروخانهمحمد خواجوی هاسامی تحصنیمش موسیپیشکار شازده معیرالدولهعلی کنگرلولوطیلوطی در تهران قدیماسفندیار ماوندادیآکاووسصاحب میخانه در تهران قدیمافراسیاب طوفانغلام حسینتوتون فروش در تهران قدیمکارگر میخانهٔ آکاووس در تهران قدیممسئول داروخانه در تهران جدیدحامد تحصنیلهراسب گلچینشهروند تهران جدیدحسن عظیمیطباخ باشی تهران قدیمحسن کهنمرد نابیناتهران قدیمپرویز بهرامحسین رنگین وندمدیر سینما در تهران جدیدپرویز ربیعیرشید اصلانیشاگرد سلمانی در تهران قدیملیلا حاتمیآمینه اقدسکودکی آمینه اقدس سرنوشت شخصیت‌ها نام شخصیت نام بازیگر معادل تاریخی شخصیت سرنوشت شخصیت واقعی سرنوشت شخصیت داستانیرضا خوشنویس/رضا تفنگچیجمشید مشایخیمیرزا محمدحسین سیفی قزوینی (عمادالکتاب)، کریم دواتگرکریم دواتگر به‌علت تهدید به فاش کردن اسرار کمیته مجازات، به‌دست رشیدالسلطان به قتل رسید.میرزا محمد حسین خان تبعید شد.به خراسان تبعید شد، با دختر صاحب‌منصبی ازدواج کرد و خوشنویس شد. در حوادث پس از شهریور ۱۳۲۰ به دستور خان مظفر کشته شد.خان مظفرعزت‌الله انتظامیبه گفتهٔ حاتمی، چکیدهٔ همهٔ خاندان‌های حکومت‌گر در ایران است نه فرمانفرما، نه مخبرالسلطنه و نه امیر شوکت‌الملکفرمانفرما: افسردگی پس از کشته شدن پسرش فیروز فیروز به دست رضاشاه، مرگ در ۸۲ سالگی به علت سکته مغزیبه دست سیدمرتضی کشته شد.مفتش شش‌انگشتیداوود رشیدیبه گفتهٔ حاتمی، شخصیت مفتش، ملغمه‌ای از افرادی نظیر سرلشکر آیرم، سرپاس مختاری، سرهنگ درگاهی، پاسبان عباس بختیاری (معروف به شش انگشتی) و پاسیار یحیی رادسر (ادیب‌السلطنه) است.گفتگو با علی حاتمی - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۱پروندهٔ یک سریال: هزاردستان - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۷مفتش خود نیز به دست هزاردستان بازی داده می‌شود و در روز عروسی به دست غلام‌عمه به خونخواهی شعبان استخوانی کشته شد.ابوالفتحعلی نصیریاناسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده، میرزا ابراهیم خان منشی‌زاده، محمد نظرخان مشکوة الممالک (هر سه از اعضای اولیه کمیته مجازات)در سال ۱۳۳۶ اعدام شد.در زندان به دست شعبان استخوانی کشته شد.شعبان استخوانیمحمدعلی کشاورزشعبان جعفریدر سن ۸۵ سالگی در لس‌آنجلس درگذشت.به دست مفتش شش‌انگشتی کشته شد.میرزا باقرجهانگیر فروهر - - به دست شعبان استخوانی کشته شد.سید مرتضیحسین گیل - - خان مظفر را به قتل رساند.امینه اقدسزری خوشکام - - -قمربانوشهلا میربختیار - - -رئیس نظمیهجعفر والیرکن‌الدین مختاری -اسماعیل خان رئیس انبار غلهاسماعیل ارحام صدرمیرزا اسماعیل خانهنگام بازگشت از انبار در درشکهٔ خود ترور شدتوسط انجمن مجازات ترور شد.متین السلطنهپرویز پورحسینیمتین السلطنهدر دفتر کار خود در روزنامه عصر جدید به دست کمیته مجازات ترور شد.روزی که متین‌السلطنه ترور شد، روزنامه جام جم خانیان، فاطمه‌زهرا؛ متین السلطنه و روزنامه عصر جدید-پیام بهارستان، شماره ۳، تهران ۱۳۸۸، صص ۴۵۵–۴۶۷توسط انجمن مجازات ترور شد.غلام‌عمهمحمد مطیع - -به جرم قتل مفتش شش‌انگشتی به دار آویخته شد.نشاطجمشید لایق - - -نصراللهاسماعیل محرابی - - -مستخدمهرقیه چهره‌آزاد - - -جیرانمینو ابریشمی - -به درخواست همسرش (ابوالفتح) و به همراه فرزندش به تبریز رفت.آقا سید ابراهیمعطاالله زاهد - - -استاد موسیقیاسماعیل محمدی - - -سرگارسونجهانگیر فروهر - -با خوابیدن در جای خان مظفر جان او را نجات داد و رضا خوشنویس را به قتل رساند.پاسبان ۱نعمت گرجی - - -پاسبان ۲محمد ورشوچی - - -بارون قازاریان (جواهر فروش)سروش خلیلی - -در روز سرشماری جواهر فروشیش توسط مفتش شش انگشتی مورد سرقت قرار گرفت و حالت جنون پیدا کرد.اصغر مدیری (مدیر گراند هتل)منصور والامقام - - - سانسور سریال حاتمی بیش از ۵۰ شخصیت فرعی و اصلی را در فیلمنامه هزاردستان روایت می‌کند. او نوشتن فیلم نامه را با نام اولیه جاده ابریشم از سال ۱۳۵۴ شروع می‌کند اما بعد از انقلاب ۵۷ برای تصویب مجبور می‌شود نزدیک به ده بار این فیلمنامه را بازنویسی کند تا بتواند مجوز ساخت آن را بگیرد. اگرچه در نهایت آنچه نهایتاً صداوسیمای ایران پخش کرد تنها ۱۵ قسمت از ۲۶ قسمت ساخته شده توسط او بود. احمد بخشی دستیار علی حاتمی در این مورد چنین می‌گوید: گویندگان سریال گفتگوهای این سریال مانند دیگر آثار حاتمی در استودیوی دوبلاژ پالوده و شنیدنی شد. | ## جمع‌بندی | چه آنهایی که نقشهای اول را گفتند و چه مکمل گوها و… منوچهر اسماعیلی (به‌جای جمشید مشایخی، عزت‌الله انتظامی، محمدعلی کشاورز و جمشید لایق) ناصر طهماسب (به‌جای علی نصیریان، اسماعیل محرابی، اسماعیل محمدی، جهانگیر فروهر و نعمت‌الله گرجی و برخی هنرورها) ایرج ناظریان (به‌جای داوود رشیدی) عزت‌الله مقبلی (به‌جای جعفر والی در نقش کفیل نظمیه تهران جدید، جهانگیر فروهر در نقش میرزاباقر سرمفتش، رضا عبدی در نقش یکی از پیشکسوتان موسیقی و طبیب در مشهد قدیم) منوچهر نوذری (راوی سریال، به‌جای فرهنگ مهرپرور در نقش دکتر خندان، صدای گوینده اخبار رادیو و چند گویندگی به‌جای هنرورها) اصغر افضلی (به‌جای محمد ورشوچی، منوچهر آذری، سروش خلیلی و برخی هنرورها) به‌همراه بهرام زند، مهین کسمایی، زهره شکوفنده، خسرو خسروشاهی، حسین عرفانی، بدری نوراللهی، شمسی فضل‌اللهی، احمد رسول‌زاده، ژرژ پطرسی، عطاءالله کاملی، پرویز بهرام، جلال مقامی، حسین حاتمی، آذر دانشی، حسین معمارزاده، داوود باقری، تورج نصر، کنعان کیانی، مانی (محمد خواجوی‌ها)، مهدی آژیر، پرویز ربیعی، مهدی آرین‌نژاد، منوچهر والی‌زاده، امیرهوشنگ زند، زهرا آقارضا، خسرو شایگان، پرویز نارنجی‌ها، مهین برزویی، سیامک اطلسی، عباس سلطانی رحمتی، مهوش افشاری، نوشابه امیری، ولی الله مومنی، محمدعلی دیباج، جواد پزشکیان، حمید منوچهری، شهروز ملک آرایی، علی اکبر هرانر و … موسیقی موسیقی عنوان‌بندی این سریال، بازتنظیمی از تصنیف شاه من ماه من از ساخته‌های مرتضی نی‌داود است.