موضوع مقاله: لیکانکابور | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لیکانکابور | مقدمه: لیکانکابور آتشفشان چینه‌ای شیبدار و متقارنی به ارتفاع ۵۹۱۶ متر واقع در شمال شیلی در نزدیکی بیابان آتاکاما در ۳۰ کیلومتری شرق دهکدهٔ سن پدرو دِ آتاکاما در مرز با بولیوی است و دریاچهٔ لاگونا ورده واقع در جنوب غربی آنتیپلانوی بولیوی در پای آن قرار دارد. | ## بخش 1: لیکانکابور | در دهانهٔ ۴۰۰ متری این آتشفشان دریاچهٔ کوچکی به‌نام دریاچه لیکانکابور وجود دارد که جزو مرتفع‌ترین دریاچه‌های دنیا به‌شمار می‌رود. دمای این دریاچهٔ آب شیرین کم‌عمق که ۹۰ متر طول و ۷۰ متر عرض دارد به ۶ درجهٔ سانتی‌گراد می‌رسد و در نتیجه، محیط مناسبی را برای رشد جانداران پلانکتونی در این ارتفاع تقریباً ۶۰۰۰ متری فراهم می‌آورد. همچنین باستانشاناسان ویرانه‌هایی باستانی متعلق به اینکاها را در کناره‌های دهانهٔ آتشفشانی لیکانکابور و دریاچهٔ آن یافته‌اند. آتشفشان لیکانکابور در دورهٔ هولوسن شکل گرفته‌است اما بلافاصله در جنوب شرقی آن آتشفشان دیگری به‌نام خوریکس قرار دارد که در دورهٔ پلیستوسن به‌وجود آمده است. جریان‌های جوان گدازهٔ آندزیتی تا ۶ کیلومتری پایین دامنه‌های شمال غربی تا جنوب غربی لیکانکابور را پوشانده‌اند و جریان‌های قدیمی‌تر، گستره‌ای تا ۱۵ کیلومتری از دهانهٔ قله را در بر گرفته‌اند که رویشان را، رسوبات جریان‌های آذرآواری به‌طول ۱۲ کیلومتر پوشانده است. ریشه‌شناسی و اهمیت نام لیکانکابور از زبان کونزا گرفته شده است، که در آن به معنای «مردم» یا «شهر» و /، یا به معنای «کوه» است. نام‌های دیگر آن عبارت‌اند از «لیکانکاگوار»، «لیکانکائور»، «تاتا لیکانکو» و «ولکان د آتاکاما». لیکانکابور یکی از شناخته‌شده‌ترین آتشفشان‌ها در بولیوی و شیلی است و از سن پدرو د آتاکاما دیده می‌شود. این منطقه در سدهٔ چهاردهم میلادی به‌دست اینکاها و در سدهٔ شانزدهم توسط اسپانیایی‌ها تسخیر شد. امروزه این منطقه از نظر پژوهش‌های مربوط به سلامت جانوران، دورکاوی، ارتباطات از راه دور، و همچنین از این جهت که محیط پیرامون لیکانکابور نزدیک‌ترین معادل زمین برای شرایط مریخ به‌شمار می‌رود، مورد توجه است. دریاچه‌های موجود بر فراز این کوه نیز شرایطی دارند که گفته می‌شود مشابه دریاچه‌های پیشین مریخ است. جغرافیا و ریخت‌زمین‌شناسی این آتشفشان در پونا د آتاکاما و در کوردیلرای غربی رشته‌کوه آند قرار دارد. مرز میان بولیوی و شیلی از روی لیکانکابور می‌گذرد،؛ بخش شیلیایی آن در منطقه آنتوفاگاستا و بخش بولیویایی آن در استان پوتوسی قرار دارد. سن پدرو د آتاکاما حدود ۲۰ مایل در غرب لیکانکابور قرار دارد و نواحی مجاور در خاک بولیوی تقریباً خالی از سکنه‌اند. گذرگاه مرزی پاسو د یاما و جاده ۲۷ شیلی که میان آرژانتین و شیلی کشیده شده‌اند، از دامنهٔ جنوبی لیکانکابور می‌گذرند. در سال ۱۹۵۳، جاده‌ای توسط چوب‌بران یارتا ساخته شد که تا ارتفاع ۱۴٬۰۰۰ پایی بالا می‌رفت. دریاچهٔ آب شیرین دریاچه لیکانکابور درون دهانه یکی از مرتفع‌ترین دریاچه‌های جهان است. حجم کل آتشفشان در سال ۱۹۹۶ حدود ۳۵ کیلومتر مکعب برآورد شد و پژوهشی در سال ۲۰۱۲ آن را ۴۴ کیلومتر مکعب تخمین زد. جریان‌های جوان و تیره‌رنگ گدازه از دهانهٔ قله سرچشمه گرفته و مخروط را احاطه می‌کنند و تا فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری در غرب گسترش می‌یابند. در آن‌ها ساختارهایی مانند برآمدگی‌ها، دیواره‌ها و بلوک‌هایی چندمتری دیده می‌شود. در دامنهٔ غربی کوه، رسوبات به‌هم‌ریزش آوارها وجود دارد و دامنه‌های آن ناپایدار هستند. چشم‌انداز پیرامون آتشفشان از دشت‌هایی تشکیل شده که رشته‌کوه‌ها آن‌ها را از هم جدا می‌کنند. در جنوب‌باختری کوه، رودهای ویلاما و سن پدرو جریان دارند که به سن پدرو د آتاکاما می‌ریزند. این فرورانش همچنان با نرخ حدود ۶٫۶ سانتی‌متر در سال ادامه دارد و علت اصلی آتشفشان‌خیزی در رشته‌کوه آند است، زیرا سیالات آزادشده از صفحهٔ فرورونده، باعث ذوب در گوشتهٔ بالایی می‌شوند. منطقه آتشفشانی مرکزی آند (CVZ) از جنوب پرو آغاز می‌شود و سراسر بولیوی، شیلی و آرژانتین را دربرمی‌گیرد و بلندترین آتشفشان جهان یعنی اوجوس دل سالادو را شامل می‌شود. این منطقه همچنین شامل مجمع آتشفشانی آلتی‌پلانوی-پونا است که یکی از بزرگ‌ترین نواحی شناخته‌شدهٔ ایگنیمبریت در جهان به‌شمار می‌رود. | ## بخش 2: لیکانکابور | آتشفشان‌های قدیمی‌تر (از دوران میوسن) به‌طور گسترده در منطقه پراکنده‌اند، در حالی که آتشفشان‌های پلیستوسن تا هولوسن در زنجیرهٔ اصلی متمرکزند. زنجیرهٔ آتشفشانی به سمت شمال از گذرگاه پورتسولیو چاگساس ادامه می‌یابد و با سایرکابور آغاز می‌شود. در جنوب‌خاوری آن، جوریکوئس با ارتفاع ۵٬۷۰۴ متر قرار دارد که در دوران پلیستوسن شکل گرفته و دهانه‌ای به قطر ۱٫۵ کیلومتر دارد؛ این دو آتشفشان در امتداد زنجیرهٔ آتشفشانی یک انحراف ایجاد می‌کنند. در جنوب آن، در کنار پورتسولیو دل کاخون، کوه توکو از مجموعهٔ مجتمع پوریکو قرار دارد. سنگ‌پایه آن شامل توده‌های نفوذی آذرین از دوران دیرینه‌زیستی و سنگ‌های رسوبی از دوران میانه‌زیستی است که «حوزه آنتوفایا» را در بلوک تکتونیکی آرکیپا-آنتوفایا تشکیل می‌دهد که خاستگاهی جدا از آمریکای جنوبی دارد. در عمق ۴ تا ۳۰ کیلومتری، تودهٔ ماگمایی آلتی‌پلانوی-پونا قرار دارد که یک اتاقک ماگمای عظیم است و زیر جنوب آلتی‌پلانوی بولیوی و تا لیکانکابور امتداد دارد. در این آتشفشان، سنگ‌پایه با ایگنیمبریتهای حاصل از آتشفشان‌های چاکساس و لا پاکانا و همچنین مجتمع پوریکو پوشیده شده است، و گنبدهای گدازه با ترکیب داسیتی–ریوداسیتی نیز دیده می‌شوند. ایگنیمبریت‌ها در دره‌های جنوب لیکانکابور نمایان‌اند و مجموعهٔ چاکساس درست در شمال‌باختری آن آشکار است. گسل‌هایی مرتبط با سامانهٔ خط کالاما-الاکاپاتو-ال تورو از سنگ‌پایه در جهت جنوب‌خاوری عبور می‌کنند و احتمالاً در رشد لیکانکابور و جوریکوئس نقش داشته‌اند. ترکیب آندزیت‌ها سنگ‌های اصلی لیکانکابور را تشکیل می‌دهند، همراه با مقداری بازالتی آندزیت و داسیت. این ترکیب، مجموعه‌ای شبیه به آداکیت را شکل می‌دهد و از نظر تبلور کمتر از سنگ‌های دیگر آتشفشان‌های کمربند آتشفشانی مرکزی است. گدازه‌ها دارای گرانروی بالا بوده‌اند، که به همین دلیل مخروط لیکانکابور بسیار پرشیب است. فاز اصلی فنوساخت در این سنگ‌ها پلاژیوکلازها هستند، در حالی‌که آمفیبول، پیروکسن، اکسیدهای آهن و تیتانیم، الیوین و پیروکسن‌های دیگر در مقادیر فرعی یافت می‌شوند. لیکانکابور از ماگمایی ساخته شده است که بر اثر ذوب پوسته اقیانوسی دگرسان‌شده در تختال در ژرفای حدود شکل گرفته است، که به نوبهٔ خود موجب ذوب در گوه گوشته‌ای در ژرفای حدود می‌شود و ماگماهای لیکانکابور را پدیدمی‌آورد. اختلاط ماگما، جذب سنگ‌های پوسته قاره‌ای و تبلور کسری آمفیبول و نارسنگ می‌تواند الگوهای عناصر کم‌مقدار را توضیح دهد. در بخش‌های بیرونی اتاقک ماگما، جمعیت‌های کانی متفاوتی شکل می‌گیرند و ماگمایی با چندین گروه بلوری پدیدمی‌آورند. میانگین بارش سالانه حدود است و در دامنهٔ کوه به کاهش می‌یابد، ولی تغییرپذیری آن زیاد است. بیابان آتاکاما یکی از خشک‌ترین نقاط زمین است، و به همین سبب پوشش برفی بر لیکانکابور موقتی است و یخچال طبیعی وجود ندارد. در زمان آخرین بیشینه یخچالی، خط برف تا ارتفاع پایین آمده بود، اما هیچ نشانه‌ای از فعالیت یخچالی در خود لیکانکابور وجود ندارد. پدیده‌های پیرایخچالی مانند هوازدگی یخبندان، یخچال‌های سنگی غیرفعال و خاک‌روانه در کوه‌های مجاور گزارش شده‌اند. گیاهان بالشتی و توده‌ای در ارتفاع غالب‌اند و درختچه‌های پراکنده در ارتفاع دیده می‌شوند. برخی از بخش‌ها به عنوان چراگاه مورد استفاده‌اند، و تالاب‌های پراکنده‌ای نیز در پای کوه وجود دارند. بخش بولیویایی این منطقه در محدودهٔ ذخیره ملی حیات وحش آندی ادواردو آواروآ قرار دارد. در شیلی نیز طرح‌هایی برای ایجاد منطقه حفاظت‌شده‌ای شامل لیکانکابور و ال تاتیو مطرح شده بود، اما تا سال پیشرفتی حاصل نشده است. سه نسل از واحدهای گدازه‌ای از نظر ظاهر و ترکیب شیمیایی قابل تمایز هستند: واحد پایینی در پای غربی و شمال‌شرقی نمایان است و شامل نخستین ماگماهاست؛ واحد میانی بیشتر بخش‌های غربی و جنوبی را تشکیل می‌دهد؛ و واحد بالایی که مخروط مرکزی را می‌سازد، بیانگر ماگماهای تمایزیافته‌تر است. گدازه‌های قدیمی‌تر در شمال و غرب لیکانکابور با جریان‌های سائرکابور هم‌پوشانی دارند و بخشی از آن‌ها به‌وسیلهٔ جریان واریزه و یخ‌رفت‌ها پوشیده شده‌اند. | ## بخش 3: لیکانکابور | فعالیت آتشفشانی در لیکانکابور بر دریاچه لاگونا ورده تأثیر گذاشت و باعث افزایش غلظت سیلیسیم دی‌اکسید و دیگر اکسیدها در آب شد. هیچ فوران تاریخی یا هولوسن شناخته‌شده‌ای وجود ندارد، و سن آخرین فوران آن ناشناخته است؛ تنها فعالیت تاریخ‌گذاری‌شده مربوط به گدازه‌ای است که سواحل سالهٔ دریاچه لاگونا ورده را پوشانده است. حفظ ویرانه‌های اینکا در قله نشان می‌دهد که لیکانکابور دست‌کم طی ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ سال گذشته غیرفعال بوده است. از این رو، لیکانکابور یک آتشفشان فعال بالقوه به‌شمار می‌رود، هرچند سرناگیومین آن را کم‌خطر ارزیابی کرده و تا در رتبهٔ ۶۸ از میان ۸۷ آتشفشان خطرناک شیلی قرار داده است. از آن‌جا که این کوه از مناطق مسکونی دور است، در صورت فعال‌شدن دوباره تأثیر چندانی نخواهد داشت. باستان‌شناسی و اهمیت دینی در کوه‌های منطقه، از جمله لیکانکابور و جوریکس، آثار ساخت‌وساز انسانی دوران پیشاتاریخ به‌طور گسترده دیده می‌شود، و لیکانکابور یکی از پیچیده‌ترین سازه‌ها را در میان آن‌ها دارد. این مجموعه شامل سکوی آیینی و چندین سازه با شکل‌های عمدتاً نیم‌دایره‌ای یا مستطیلی است، که همگی در بخش شرقی دهانهٔ آتشفشان قرار دارند. به‌نظر می‌رسد این سازه‌ها دارای سقف بوده و به روش پیرکا (بدون ملات) ساخته شده باشند. یک نیم‌دایرهٔ سنگی که پیرامون سنگی ایستاده ساخته شده، با محراب‌های اینکایی معروف به اوشنو مقایسه شده است. به‌گمان پژوهشگران، این مکان‌های آیینی در قله برای جشن‌های اعتدالین و انقلابین مورد استفاده قرار می‌گرفتند. بیش از صد نفر می‌توانستند در تامبو د لیکانکابور اقامت کنند، هرچند این محل سکونت دائمی نداشت. از تامبو د لیکانکابور، مسیری زیگ‌زاگی به سوی کوه کشیده شده بود، که در طول آن نیز سازه‌های اینکایی دیده می‌شدند. این تامبو از آن سازه‌ها قابل مشاهده بود، اما امروزه مسیر یادشده تا حد زیادی به‌دلیل زمین‌لغزش‌ها تخریب یا مسدود شده است. تامبو د لیکانکابور یا مکانی برای گردهمایی مردمی بوده است که در جشن‌ها نمی‌توانستند از کوه بالا بروند – گونه‌ای از کوهنوردی آیینی، یا به زبان کچوا – یا آن‌که نوعی تامبو، یعنی ایستگاه راهی اینکاها، در مسیر میان سن پدرو د آتاکاما و سرزمین‌های اینکا در بولیوی امروزی بوده است. مجموعهٔ کامل لیکانکابور از مهم‌ترین مراکز آیینی منطقه به‌شمار می‌رفت و احتمالاً بخشی از یک مرکز مذهبی منطقه‌ای بزرگ‌تر بوده است. گاه محوطه‌های باستانی لیکانکابور به‌عنوان بخشی از سامانهٔ دیده‌بانی منطقه تعبیر می‌شوند، یا نمادی از برتری و حضور فرهنگی اینکاها در منطقهٔ سن پدرو د آتاکاما. راه‌سامانهٔ اینکاها از پای کوه می‌گذشت، و همین امر دسترسی به این محل را آسان کرده بود. لیکانکابور در آیین‌ها و مراسم فرهنگی محلی نقش مهمی داشت، و تا در رویدادهای فرهنگی با اهمیت استفاده می‌شد. لیکانکابور و کیمال، کوهی در کوردیلرا دومیکو، به‌عنوان زن و شوهر شناخته می‌شدند؛ لیکانکابور مرد و کیمال زن بود. این دو کوه به‌عنوان کوه‌های حامی جوامع محلی شناخته می‌شدند و باور بر این بود که با آمیزش جنسی خود زمین را بارور می‌کنند. در اسطوره‌شناسی آتاکامه‌نویی، لیکانکابور نگهبان آتش است (در حالی‌که سن پدرو نگهبان آب است)، و در اسطوره‌های سوکایره، سرچشمهٔ آب دانسته می‌شود. لاسکار خشمگین شد و کیمال را از فرزندانش جدا کرد، و اشک‌های او پس از خشک شدن سالار د آتاکاما را پدیدآورد. در افسانه‌ای دیگر، لیکانکابور آرامگاه پادشاهی اینکاییِ بدون پا دانسته می‌شود که در سراسر منطقه با تخت روان حمل می‌شد. زمانی که اینکاها از سفیدپوست‌ها گریختند و به لیکانکابور پناه بردند، گنجینه‌های خود را در آن پنهان کردند و آب دریاچه تلخ و سبزرنگ شد. صعود به این کوه تابو محسوب می‌شد، و بر پایهٔ روایت‌های محلی، کوه با قدرت از قلهٔ خود در برابر تجاوز محافظت می‌کند؛ گفته می‌شود زمین‌لرزهٔ ۱۹۵۳ کالاما واکنشی به صعود به کوه در همان سال بوده است. | ## جمع‌بندی | شرایط جوی می‌تواند به‌سرعت نامساعد شود و به‌دلیل ناپایداری شیب‌های مخروط بالایی، صعود دشوار است.