موضوع مقاله: نماز جمعه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نماز جمعه | مقدمه: نماز جمعه نمازی است که مسلمانان هر جمعه، اول ظهر و به جای نماز ظهر برگزار می‌کنند. | ## بخش 1: نماز جمعه | این نماز باید حتماً به صورت جماعت خوانده شود و به تنهایی نمی‌توان آن را اقامه کرد. نماز جمعه در نزد بسیاری از شیعیان واجب تخییری است و حضور در آن در زمان غیبت امام واجب نیست و معنای آن این است که مکلَف در ادای فریضه واجب ظهر جمعه بین خواندن نماز جمعه یا نماز ظهر مخیر است. نحوۀ اجراء نماز جمعه دو رکعت است و دو قنوت مستحب دارد، یکی در رکعت اول، قبل از رکوع و دیگری در رکعت دوم، پس از رکوع. خواندن دو خطبه توسط امام جمعه پیش از نماز واجب است و ترتیب اعمال در نماز جمعه بدین شرح است: تکبیرةالاحرام حمد و سوره‌ای‌ بدون سجدۀ واجب (پیامبر، در رکعت اوّل پس از حمد، سورۀ جمعه را می‌خواندند.) قنوت (مستحب) رکوع دو سجده حمد و سوره‌ای که سجده واجب ندارد. (پیغمبر اسلام، در رکعت دوّم پس از حمد، سورۀ منافقون را می‌خواندند.) رکوع قنوت (مستحب) دو سجده تشهد سلام پیشینه تا پیش از آنکه انصار، روز جمعه را جمعه بنامند، این روز «یوم العروبه» نامیده می‌شد. پیامبر اسلام در راه هجرت به یثرب که پس از ورودش «شهر پیامبر» یا به عربی «مدینة النبی» نامیده شد، در محله‌ای به نام قبا توقف کرد تا علی بن ابی‌طالب و تعدادی از مسلمانان به او بپیوندند. پیامبر اسلام که روز دوشنبه وارد محله قبا شده بود، تا روز پنجشنبه با مردم آن قبیله نماز گزارد و همراه آنان، نخستین مسجد اسلام را بنا کرد. سپس روز جمعه، به سوی مدینه حرکت کرد و در وادی «رانوناء» همراه مردم مدینه «نخستین نماز جمعه» را اقامه کرد. نماز جمعه در بین فهرستی دیگر از اختصاصات امامان شیعه از جمله: جهاد ابتدایی، تشکیل حکومت و اخذ خراج قرار داشت و اغلب فقهای قدیم شیعی، انجام آن‌ها را در صورت عدم حضور امام معصوم ناروا و غیر مشروع می‌شمردند.علی معموری - بی‌بی‌سی فارسی تشکیل حکومت صفوی به عنوان نخستین حکومت شیعی، با انگیزه رقابت هویتی با عثمانیان، زمینه تجدید نظر فقیهان در اختصاصات امام معصوم را فراهم آورد. فقیهان عراق و در رأس آنان شیخ ابراهیم قطیفی به جهت نامشروع دانستن تأسیس حکومت در دوره غیبت امام معصوم و این که این امر و فروع دیگر آن از اختصاصات امام معصوم است از همکاری با شاهان صفوی خودداری کردند. در نقطه مقابل، تعداد زیادی از فقیهان جبل عامل و در رأسشان شیخ علی کرکی با استجابت دعوت صفویان به ایران مهاجرت کردند و زمینه ایجاد شاهنشاهی شیعی را فراهم آوردند. کرکی برای این منظور به تغییر آرای مختلف فقهی که مورد نیاز حکومت صفوی بود، پرداخت. اقامه نماز جمعه در ساختار شاهنشاهی شیعی ایران تا دوره انقلاب اسلامی کم و بیش ادامه یافت، اما بیشتر مراسمی محدود به پایتخت بود که با استقبال فقیهان بزرگ شیعی برخوردار نمی‌شد؛ و اما در خارج از آن و به ویژه در حوزه نجف شاهد اقامه آن تا پیش از سالیان اخیر نیستیم. روح‌الله خمینی با احیا و انتشار گسترده آن در همه شهرهای ایران، از آن به عنوان رسانه‌ای فراگیر برای انتشار سلطه دینی – سیاسی ولی فقیه استفاده کرد. از این رو امامان جمعه همگی به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم از سوی ولی فقیه منصوب شده و دیدگاه رسمی ولی فقیه را بیان می‌کنند. سنت اقامه نماز جمعه در نجف برای نخستین بار توسط سید محمد صادق صدر پدر سید مقتدی صدر در دهه نود سده گذشته رواج یافت. وی از فضای دینی ایجاد شده توسط صدام پس از شکست کویت استفاده کرد تا هویت سیاسی شیعیان عراق را بر مبنای نسخه‌ای از تشیع سیاسی احیا کند. اکنون نماز جمعه در شهر نجف و کربلا با اهمیت بسیار کمتری نسبت به ایران اقامه می‌شود و بار سیاسی آن کم‌رنگ‌تر از نسخه ایرانی بوده و وابسته به شبکه سیاسی واحدی همچون ایران نیست. اغلب فقیهان بزرگ شیعی و مراجع که دارای شبکه ارتباطی وسیع امامان جمعه نبوده و تنها قادر به انجام فعالیت‌های محدودی در حاشیه جریان کلی ولی فقیه هستند به اقامه آن نمی‌پردازند. با توجه به حضور نیرومند دیدگاه سنتی فقه شیعه در مقابل تشیع سیاسی، مراجع تقلید چه در قم و چه در نجف نه خود وظیفه امامت نماز جمعه را به عهده می‌گیرند و نه در غالب موارد در آن حضور به هم می‌رسانند. البته نمی‌توان نادیده گرفت که به جز سید موسی شبیری زنجانی که در این باره اظهار نظر نکرده و ارجاع به فالاعلم داده‌استنرم‌افزار رساله و استفتائات آیت‌الله شبیری زنجانی، مسئلهٔ 742 مابقی فقهای شیعه اقامهٔ آن را جایز دانسته (بسیاری آن را واجب تخییری می‌دانند) هیچ‌کدام قائل به حرمت آن نشده و حتی برخی عدم اقامه آن در زمان حکومت اسلامی را خلاف احتیاط عنوان کرده‌اند. عبدالله جوادی آملی که از مراجع تقلید امروز شیعه است سال‌ها خود اقامه نماز جمعه قم را بر عهده داشت تا آنکه در هفت آذر ۱۳۸۸ از امامت جمعه قم کناره گرفت. چگونگی برگزاری پیش‌نیازها اگر قرار باشد نماز در فضای آزادِ غیرمفروش برگزار شود، معمولاً باید علاوه بر مهر، زیرانداز و کیسه‌ای برای کفش‌ها نیز به همراه داشت. البته در خارج از ایران نمازگزاران نماز جمعه و جماعت تمامی کیف و کفش خود را به درون صفوف نماز نمی‌آورند و معمولاً در خارج از مسجد یا در انتهای مسجد قرار می‌دهند. | ## بخش 2: نماز جمعه | خطبه‌ها نمازجمعه با خطبه اول آغاز می‌شود و همهٔ نمازگزاران باید دو خطبه را در حالت آرامش گوش دهند. از آنجایی که نماز جمعه به جای نماز ظهر(که چهار رکعتی است) خوانده می‌شود، دو خطبهٔ نماز به جای دو رکعت اول نماز ظهر و اقامهٔ نماز دو رکعتی پس از آن به جای دو رکعت دیگر نماز ظهر در نظر گرفته می‌شود. وقتی که امام جمعه، خطبه‌های نماز جمعه را می‌خواند، بر شرکت‌کنندگان واجب است، به خطبه‌ها گوش دهند، و سخن گفتن به هنگام ایراد خطبه‌ها مکروه است، بلکه اگر به سبب سخن گفتن، نتواند به خطبه‌ها گوش دهد، سکوت لازم است. همچنین هنگام ایراد خطبه‌ها، خواندن نماز مستحبی یا کتاب و روزنامه و انجام دادن کارهایی که مانع گوش دادن به خطبه‌ها است، خلاف است. اگر کسی به خطبه اول یا هر دو خطبه نرسد، بازهم، شرکت در نماز جمعه فضیلت دارد و جایگزین نماز ظهر می‌شود. امام جمعه در خطبه نخست به ذکر اندرزهای دینی و اخروی پرداخته و در خطبه دوم به تشریح مناسبتهای داخلی و خارجی از دیدگاه اسلام می‌پردازد. تقسیم دو خطبه، یکی به دینی و دیگری به سیاسی، پس از انقلاب اسلامی ایران ایجاد شده‌است و قبل آن وجود نداشته است. بعد از نیّت (که در نماز جمعه بدین صورت است: «دو رکعت نمازجمعه، قربةً الَی الله») و آغاز نماز و تکبیرةالاحرام (که باید دو دست را تا گوش‌ها بالا آورده و گفته‌شود الله اکبر و دست‌ها را بیندازد)؛ دیگر لازم نیست کار دیگری به جز نیت و تکبیرة‌الاحرام، توسّط مأموم انجام شود. قنوت به این معناست که دو دست را بالا آورده و روبه‌روی صورت می‌گیرند و دعا می‌خوانند (یا صلوات می‌فرستند)، در قنوت فرقی ندارد به چه زبانی گفته شود، عربی نبودن دعا یا غیره مانعی ندارد. بعد از این‌که قنوت انجام شد، نوبت رکوع است که همهٔ نمازگزاران خم می‌شوند و دست‌هایشان را بر زانو می‌گذارند و می‌گویند «سُبْحانَ رَبّیَ العَظیمِ وَ بِحَمْدِه» یا «سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله». پس از رکوع می‌ایستند و سپس دو بار به سجده می‌روند و هربار در سجده، در حالی که پیشانی بر مُهر گذاشته‌شده، می‌گویند «سُبْحانَ رَبِّیَ الاَعلی وَ بِحَمْدِه» یا «سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله». بعد از این‌که سجده‌ها انجام شد، بلند می‌شوند و باز سوره منافقون یا سوره دیگری سوره توسّط امام جمعه خوانده می‌شود و مأموم‌ها سکوت می‌کنند. در این مرحله پس از تمام‌شدن حمد و سوره به همراه جماعت، به رکوع می‌روند، سپس قنوت می‌گیرند و پس از قنوت، برای دو بار به سجده می‌روند. بعد از دو سجده هم تشهّد و سلام خوانده می‌شود؛ یعنی در حالی که دوزانو نشسته‌اند و دست‌ها روی دو پا قرار دارند می‌خواند: تشهد: «اشهَدُ اَن لا اِلهَ الا اللهُ وَحدهُ لا شریکَ لَهُ، و اشهدُ انٌ محمداً عبدُهُ وَ رَسُولُهُ، اللّهُمٌ صَلٌ علی محمَدٍ والِ مُحمٌد» سلام: «السّلامُ عَلَیْکَ اَیُّها النّبیُّ وَ رَحمةُ اللهِ و برکاتُه، السّلامُ علیْنا و عَلَی عِبادِاللهِ الصّالِحین، السّلامُ علیْکُمْ وَ رحمةُ اللهِ و بَرَکاتُه» و سپس سه بار سر را به راست و چپ می‌گرداند و نماز تمام می‌شود. در روایات در آیات ۹ و ۱۰ سورهٔ جمعه در قرآن چنین آمده‌است: پبامبر اسلام، نماز جمعه را «حج مساکین» دانسته و آن را «موجب آمرزش گناهان» شمرده‌است. از علی بن ابی‌طالب نقل شده‌است که «چنانچه غذا و دوایی سبب ضعف در شما می‌شود از خوردن آن قبل از نماز جمعه خودداری کنید تا مبادا از شرکت در نماز جمعه محروم شوید.» و «کسانی زودتر به بهشت می‌روند که زودتر در نماز جمعه حاضر شوند.» جعفر صادق می‌گوید: «یاران پیامبر، از روز پنجشنبه برای جمعه آماده می‌شدند چرا که جمعه (به خاطر کارهایی که دارد) وقت تنگ است.» سید محمد جواد غروی نماز جمعه را بر اساس آیات سورۀ جمعه واجب عینی می‌داند و برای اثبات این مدعا در کتاب نماز جمعه یا قیام توحیدی هفته توضیح مفصل داده‌است. همچنین سید طیب جزایری در رساله اجتهاد خود با نام اللمعه الساطعه فی التحقیق الصلاه الجمعه، مجموعه دلایلی را در خصوص نماز جمعه و کم و کیف آن ارائه کرده‌است. برخی احکام این نماز باید حتماً به صورت جماعت خوانده شود و به تنهایی نمی‌توان آن را خواند.آموزش نماز ، مرکز اسلامی انگلیس، برداشت شده در ۲۴ تیر ۱۳۸۸. حداقل تعداد افراد، برای برپایی نماز جمعه، پنج نفر می‌باشد، یعنی یک نفر امام، و چهار مأموم. دلیل آن این است که نماز جمعه باشکوه برگزار شود و اگر قرار باشد در یک شهر یا در یک محله چندین نماز جمعه برگزار شود تفرقه و پراکندگی صورت گرفته و زمینهٔ وحدت و عظمت مسلمین از بین می‌رود. بین دو نماز جمعه، حداقل باید یک فرسخ فاصله باشد در غیر این صورت نماز جمعه‌ای که دیرتر شروع شده باطل است. ولی در نماز جمعهٔ اهل تسنن، نماز جمعه در هر شهر می‌تواند در هر مسجدی برگزار شود و هر شخص مورد تأیید یک مسجد، می‌تواند امام جمعهٔ آن مسجد شود. اهل تسنن نماز جمعه را واجب می‌دانند ولی بیشتر مراجع شیعه آن را در زمان غیبت امام، مستحب می‌دانند. سید محمد جواد غروی نماز جمعه را واجب عینی می‌داند یعنی به جای نماز ظهر روز جمعه حتماً باید نماز جمعه اقامه شود؛ و این حکم صریح خداوند است در سوره جمعه و نیز سنت قطعیه. | ## بخش 3: نماز جمعه | نماز عیدین (فطر و قربان) را هم جزو نمازهای واجب می‌شمرد.نماز جمعه یا قیام توحیدی هفته، دفتر نشر جمعه، ۱۳۵۷ در نماز جمعه مستحب است در رکعت اول پس از سورهٔ حمد، سورهٔ «جمعه» و در رکعت دوم پس از سورهٔ حمد، سورهٔ «منافقون» خوانده شود. وبه کسی که در صف اول نماز جماعت می‌ایستد وپیش از نماز خطبه می‌خواند را امام جماعت می‌گویند. نماز جمعه در ایران نماز جمعه در ایران در شهرهای تهران، اصفهان، قم و مشهد برجستگی ویژه دارد و در بیشتر مراکز استان و شهرستان‌های ایران، ستاد برای برگزاری آن برپاست که معمولاً مکان آن، همان مسجد جامع یا مصلای شهر است. در صف اول، مقام‌داران ایرانی دیده می‌شوند.|جایگزین= پیشینه این نماز که جمع هفتگی مسلمانان یک شهر به‌شمار می‌رود، در تاریخ اسلامی ایران اهمیت داشته‌است. گه‌گاه محل سخنرانی بالاترین مقام کشور می‌شده و سخنگاه برنامه‌ها و سیاست‌های دولت بوده. محمد خوارزمشاه در ۲۴ آوریل ۱۲۲۰ میلادی در خطبهٔ نماز جمعه در نیشابور بیان داشت که «کارِ این مغولان بلایی آسمانی است، هرکس چارهٔ خویش کند و برود یا تسلیم شود.» از دورهٔ شاه اسماعیل یکم، اقامه نماز جمعه به‌تدریج در جامعهٔ شیعی‌مذهب ایران گسترش یافت. روحانیان به‌ویژه محقق کرکی از تلاشگران در این حوزه نام برده شده‌اند که او نخستین نماز جمعهٔ رسمی و پذیرفته شده نزد اغلب فقها، در مسجد جامع عتیق اصفهان برپا کرد. سید محمدتقی غضنفری به عنوان بنیان‌گذار نماز جمعه در دوره معاصر از حدود سال ۱۳۱۴ تا ۱۳۵۰ شمسی نماز جمعه را اقامه داشته‌است. پس از درگذشت وی فرزندانش سید محمدمهدی غضنفری خوانساری و سید محمد هاشم غضنفری خوانساری نماز جمعه را اقامه می‌نمودند.سالگرد درگذشت اقامه‌کننده اولین نماز جمعه در ایران حج خوانسار نیوزسید محمدتقی خوانساری نیز در حوالی سال ۱۳۱۸ شمسی و بعد از تجربه اقامه نماز جمعه در خوانسار و واکنش علما و مردم نسبت به اقامه آن، نماز جمعه را در شهر قم اقامه می‌نمود.در تهران و اصفهان نیز از زمان حکومت قاجار تا پایان حکومت پهلوی خاندان حسینی خاتون آبادی اصفهانی نماز جمعه را اقامه می‌نمودند. سید عبدالحسین موسوی دزفولی، از اولین کسانی بود که در لار و همچنین در جهرم نماز جمعه اقامه نموده‌است، سید عبدالحسین دزفولی در مسجد امام حسین جهرم، اولین نماز جمعه آن شهر را اقامه کرد. تهران نیز از زمان حکومت قاجار تا پایان حکومت پهلوی خاندان حسینی خاتون آبادی اصفهانی نماز جمعه را اقامه می‌نمودند. او نماز جمعه را در منزل اقامه می‌نمود.سید محمد جواد غروی، مبانی حقوق در اسلام، ۱۳۷۳، نشر جهاد دانشگاهی، اصفهان، شرح حال مؤلف، صفحهٔ ۹ تا این که در سال ۱۳۱۴ شمسی به درخواست سید محمد جواد غروی نماز جمعه در منزل او اقامه شد. نخستین نماز جمعه پس از انقلاب ۱۳۵۷ در ۵ مرداد ۱۳۵۸ به امامت محمد صادقی تهرانی در دانشگاه تهران و شریف و متعاقباً سید محمود طالقانی برگزار شد. دیگر شرکت کنندگان: ابراهیم یزدی، هاشم صباغیان، احمد صدر حاج‌سیدجوادی و صادق قطب‌زاده (نفر سوم از سمت چپ) خطبه‌های نماز جمعه پس از سرنگونی شاه، به یکی از مهم‌ترین عناصر در رسانه‌های جمعی ایران تبدیل شده‌اند که هدف آن‌ها توضیح و مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های حکومت اسلامی است. دیدگاه خمینی پیرامون نماز جمعه خمینی باور دارد نماز جمعه بستری است تا مسائلی را که در اسلام فراموش شده‌اند، مجدداً به بهترین شکل بیان کرد.سخنرانی مورخ ۴ خرداد ۱۳۶۲وی امید دارد تا نماز جمعه محتوای خود در صدر اسلام را بازیابد؛ یعنی مرکزی برای بیان مسائل مهم سیاسی-اجتماعی جامعه مسلمانان گردد.سخنرانی مورخ ۲۲ مهر ۱۳۶۱در نظر خمینی امام جمعه که خطیب این مراسم دینی نیز هست، باید «یک آدم روشنِ روشنگر» باشد، که شرکت‌کنندگان در نماز جمعه را با وظایف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی‌شان آشنا می‌کند،سخنرانی مورخ ۲۶ شهریور ۱۳۵۸حضار را به اخلاق اسلامی سفارش می‌کند، آنچه در طول هفته قبل در کشور اتفاق افتاده را به آنها می‌گوید، آنها را «در مقابل شیاطین مجهز می‌کند»، از حکومت پشتیبانی می‌کند، و حضار را پشتیبان حکومت و ارزش‌های انقلاب نگه می‌دارد؛ چراکه معتقد است پشتیبانی ایشان از حکومت و انقلاب باعث دوام آن است.سخنرانی مورخ ۴ خرداد ۱۳۶۲ سیاستگذاری فرهنگی-اجتماعی خامنه‌ای منبع این بخش: خامنه‌ای فرهنگ را همچون «باغی» می‌داند که حکومت باید با رفتار باغبانانه آن را هدایت و مراقبت کند؛ یعنی با دلسوزی، برنامه‌ریزی و بدون دخالت جزئی، بستر رشد فرهنگی جامعه را فراهم آورد. در این نگاه، حکومت باید محیطی مناسب برای رشد فطری انسان‌ها فراهم کند و با مبارزه با تهاجم فرهنگی و تعالی فرهنگ اسلامی، جامعه را در برابر آسیب‌های فرهنگی مقاوم سازد. نماز جمعه نیز یکی از ابزارهای مهم هدایت‌گری فرهنگی است که با پیوند مردم و حاکمیت، تقویت ارزش‌های انسانی، رفع شبهات ذهنی، و افزایش آگاهی دینی، نقش اساسی در این فرآیند دارد. به‌دلیل هماهنگی با فطرت انسان، زمینه‌ی حرکت از فرهنگ موجود به فرهنگ مطلوب را فراهم می‌کند. امام جمعه تنها یک خطیب یا امام جماعت نیست، بلکه یک کنشگر و مصلح اجتماعی نیز هست که باید با رفتار پدرانه، ارتباط با جوانان، و فعالیت‌های اجتماعی، نقش مؤثر خود را در هدایت فرهنگی ایفا کند. شبکه امامان جمعه شبکه امامان جمعه همانند نظام وکلا به صورت سلسله مراتبی عمل می‌کند. مناطق مختلف کشور در این نظام سلسله مراتبی به چند منطقه اصلی تقسیم شده و در مرکز هر منطقه، یک شخصیت بارز به عنوان امام جمعه درجه یک منصوب می‌شود. به علاوه، شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه که زیر نظر مستقیم ولی فقیه است، وظیفه هماهنگی رسمی بین امامان جمعه در سرتاسر کشور را برقرار می‌کند. به این ترتیب، آزادی عمل امامان جمعه تا حد بسیار زیادی محدود شده و خطبه نماز آن‌ها یکسان‌سازی شده و پیامی واحد از سوی آنان در مناسبات مختلف به مردم ابلاغ می‌شود. | ## جمع‌بندی | این نظام تا حد زیادی شبیه شیوه جاری در عموم کشورهای سنی مذهب است که خطبه‌های امامان جمعه توسط وزارت اوقاف به آنان ابلاغ شده و آنان خطبه‌ها را در روز جمعه قرائت می‌کنند.