موضوع مقاله: رقص‌های آذربایجانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # رقص‌های آذربایجانی | مقدمه: پیشینه و کارکرد بعضی از این رقص‌ها در اصل جزء مراسم دینی یا جزء از آمادگی‌های جنگی و دفاعی بوده‌است در هر صورت در حال حاضر از این رقص‌ها در مجالس عروسی در منطقه آذربایجان ایران و و در برگزاری برنامه‌های ورزشی و گردهمایی‌های فرهنگی در جمهوری آذربایجان استفاده می‌شود. | ## بخش 1: رقص‌های آذربایجانی | ویژگی‌ها و شیوه اجرا ساینا احمدووا، مدرس رقص گروه ملی رقص آذربایجان که در سال ۱۹۳۸ و در دوران حکومت شوروی ایجاد شده می‌گوید: «برخی از حرکات خاص این رقص‌ها برای رقصندهٔ زن آذری بسیار آشناست، مثلا حرکات سر و گردن و سینه و همچنین کنترل چشم‌ها و ترکیب این حرکات با هم. همچنین رقص‌های استکان و نعلبکی را داریم که گاه با استکان‌های پر در کف دست‌ها انجام می‌شود و حرکت رقصنده باید طوری باشد که مایع از آنها بیرون نریزد.» رقص مردانه آذربایجانی معمولاً نشان‌دهنده شجاعت و مهارت فیزیکی است و حرکات آن نماد پرواز عقاب یا آمادگی جنگجویان برای نبرد تعبیر شده‌است. پژوهش‌های مردم‌شناسی نشان می‌دهند که این رقص‌ها علاوه بر بعد هنری، برای تمرین مهارت‌ها و نمایش قدرت و انعطاف بدنی نیز کاربرد داشته‌اند. رفعت خلیل‌زاده، طراح صحنه رقص نیز رقص مردانهٔ آذربایجانی را نوعی رقابت توصیف می‌کند و می‌افزاید: «حرکات رقصندهٔ مرد تصویرگر عقابی است که پروبال گشوده و آمادهٔ پرواز بر فراز کوهستان است، چنان که می‌بینید برخی از حرکات رقصنده روی نوک پا انجام می‌شود که اجرایشان واقعا دشوار است. در کل رقص مردانه آذری نمادی از شجاعت و مردانگی بوده، و رقص کنونی نیز همین‌ها را تصویر می‌کند.» مطالعات پژوهشی و متون دانشگاهی درباره رقص آذربایجانی نشان می‌دهند که این رقص‌ها هم دارای ویژگی‌های بومی و سنتی و هم ابعاد اجتماعی و فرهنگی هستند. بر اساس پژوهش‌های فرهنگی، رقص بانوان آذربایجانی با حرکات ظریف دست، بازو و پا، بیانگر سرشت هنری و تغزلی آنان است و اجرای رقص با دامن‌های بلند و حرکات نرم، حالتی شناور و روان ایجاد می‌کند. رقص‌های سولو و گروهی در مراسم عروسی و جشن‌های محلی اجرا می‌شوند و با توجه به زمان و مناسبت، می‌توانند بار عاطفی غمگین، شاد یا آتشین داشته باشند. پژوهش دیگر بر نقش اجتماعی رقص‌های گروهی و محلی تأکید می‌کند و بیان می‌کند که این رقص‌ها باعث تقویت همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی بین نسل‌ها می‌شوند. به ویژه رقص‌های زنانه، علاوه بر زیبایی ظاهری، حاوی پیام‌های فرهنگی و اجتماعی درباره جایگاه زنان در جامعه بوده‌اند. فهرست انواع رقص‌های بومی قدیمی آذربایجانی مراسم عروسی و جشن آسما کسمه: (به ترکی آذربایجانی: Asma Kəsmə) (به انگلیسی: Asma Kasma) از جمله رقص‌های بومی قدیمی اهالی آذربایجان و از قدیمی‌ترین رقص‌های مرسوم در عروسی می‌باشد. نام‌گذاری آن به این دلیل است که عروس را به همراه صدای موسیقی «آسما کسمه» به خانه داماد می‌آورند وبا آن زنان مشایعت‌کننده عروس در مقابل او می‌رقصند. اقوام جوان عروس و داماد این رقص را در مقابل درشکه‌ای که عروس را می‌برد می‌رقصیدند. رقص گلین آتلاندی از جمله رقص‌های بومی قدیمی مردم آذربایجان است.این رقص، رقص سنتی مراسم قدیمی می‌باشد. این رقص در عین زمان در منطقه شکی دارای موسیقی متفاوتی است، آن را دوبار، هم هنگام رفتن برای آوردن عروس و هم هنگام وداع عروس با خانه پدری ایفا می‌کردند. رقص «دسمالی» در زمان خود به‌طور گسترده‌ای در آذربایجان و بخصوص در باکو مرسوم بود. رقص‌های زنانه و ملودیک آی بری باخ: در فارسی به معنی مانند ماه نگاه کن (به ترکی آذربایجانی: آی بری باخ/Ay bəri bax) از جمله قدیمی‌ترین رقص‌های بومی آذربایجان است که توسط خانم‌ها اجرا می‌شود. در سال‌های ۱۹۱۰ تا ۱۹۲۰ در ناحیه شاماخی و توسط علی کریم اف ساکن روستای کاوالا آفریده شده‌است. رقص بنؤوشه یا رقص بنفشه از جمله رقصهای بومی قدیمی اهالی آذربایجان است و رقصی است بسیار ظریف. رقص قوفتا از جمله رقص‌های بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است که در باکو آفریده شده‌است. رقص قیزیل گول (گل سرخ- محمدی-) از جمله رقص‌های بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است که مابین سال‌های ۱۹۳۰ الی ۱۹۴۰ در کل آذربایجان مرسوم بوده‌است. این رقص، رقصی قدیمی است که سرعت آن متوسط بوده و در ترتیب حرکات رقص استواری و حتی کمی شرم وجود دارد. در نزدیکی نخجوان چشمه‌ای واقع شده‌است که دختران در این محل جمع شده و ضمن خواندن تصنیف و نواختن، می‌رقصیدند. این رقص از این محل پا گرفته و از آن زمان نیز چشمه نام قیزلار بولاغی را به خود گرفته‌است. رقص کچی ممه‌سی(=پستان بز یا نمی‌گذرد) از جمله رقص‌های بومی و کهن مردم آذربایجان است. پستان بز یا نمی‌گذرد - رقص طیف گسترده‌ای از جشن‌ها و مراسم عروسی به خصوص مردان است. گاهی اوقات این رقص به‌طور تصادفی "بز پستان" نامیده می‌شود، که با محتوایش مطابقت ندارد. ایفاگران رقص با یکدیگر به رقابت پرداخته و حرکات رقص خود را به زیبایی و انعطاف‌پذیری، نشان می‌دهند. همه این‌ها ملودی‌های رقص هستند که در نیمه دوم سال‌های ۱۹۲۰ در باکو پا به عرصه ظهور نهاده‌است. رقص‌های «اوچ نومره» و «بش نومره» را که تمپو آهسته و ملودی حزین دارند خانم‌ها اجرا می‌کنند. «دورد نومره» و «آلتی نومره» نیز تمپو نسبتاً سریعی دارند و رقص‌های سلیسی است که هم توسط مردان و هم توسط زنان رقصیده می‌شود. رقص چیت تومان(شلوار از پارچه چیت، گلگلی) از جمله رقص‌های بومی قدیمی اهالی آذربایجان است. این رقص عمدتاً به صورت گروهی توسط خانمها، و در بسیاری موارد توسط خانم‌های جوان رقصیده می‌شود. ساختار حرکات رقص شکل و حرکات تعریف شده و معینی ندارد و هر کس به نسبت استعداد خود می‌رقصد ولی کاراکتر حرکات همه اجرا کنندگان یکسان است. این رقص در نیمه دوم قرن گذشته در نخجوان آفریده شده و تا این اواخر در این منطقه اجرا شده‌است. در این رقص روسری یا چادر با زیور آلات گران‌قیمت، از جمله سکه‌های طلا، کهربا، مروارید و گردنبند طلا تزئین می‌شد. رقص بر اساس حرکت‌های روان و ظریف مجری رقص در حالی که صورت خود را به حالت شرم پوشانده اجرا می‌شود. همراه با صدای کف زدن‌های متناسب با ریتم، اجرا کنندگان این رقص در رابطه با موضوع نقش می‌گیرند. برای حمایت از عروس، خانمی وارد میدان می‌شود و سایرین یکی یکی به همین روش هنر خود را به نمایش می‌گذارند. به هر یک از اجرا کنندگان این امکان داده می‌شود که در چهار چوب نقش خود و در حد شایستگی برای رقص و به اندازه دلخواه نقش آفرینی نمایند. از ویژگی‌های اصلی این رقص حرکات خفیف تا شدید و ناگهانی و جایگزینی سریع در حرکت است. | ## بخش 2: رقص‌های آذربایجانی | همچنین عشوه دادن، حرکات دست و شانه، چشم ابرو شکلک‌ها به‌طور گسترده‌ای استفاده می‌شود. زمان رقص شما فرصت ایجاد حرکت آزادانه را خواهید داشت رقص لاله از جمله رقص‌های بومی و قدیمی آذربایجان است. این رقص که در گنجه آفریده شده‌است رقصی است باسرعت متوسط و مشخصه آن چابکی و سرعت آن است. حین رقص دستگاه مقامی نیز اجرا می‌شود و مجری رقص در جا با حرکت ظریف و روان دست‌ها آن را اجرا می‌کند. رقص سمنی از جمله رقص‌های بومی و بسیار کهن مردم آذربایجان است؛ ولی در حقیقت، فراتر از رقص، شادمانی سنتی است که بیشتر به آمدن بهار اختصاص یافته‌است. رقص‌های مردانه و مهارت‌محور رقص پهلوانی از جمله رقص‌های بومی قدیمی اهالی آذربایجان و مختص پهلوانان جوان است. پهلوانان در این رقص بیش از اینکه قدرت خود را به نمایش بگذارند بیشتر مهارت و چابکی جوانی در معرض دید قرار می‌دهند. این رقص در میان آذربایجانی‌ها پر طرفدارترین رقص مردانه است و همیشه با اشتیاق فراوان ایفا می‌شود. در ردیف دستگاه ماهور موسیقی دستگاهی ایرانی نیز رنگی در ریتم ۶/۸ به این نام وجود دارد. رقص شاهسونی همانند رقص ترکمه و رقص خان چوبانی مخصوص ایل شاهسون بوده و موسیقی و رقص خاص خود را دارد که در سایر مناطق آذربایجان نیز متداول شده‌است و در نخجوان شهرت فراوانی دارد. چنین فرض می‌شود که قازاغی رقص جنگجویان است و هنگام رفتن به جنگ و یورش اجرا می‌شد. رقص به دلیل تنوع ترتیب و تکنیک آن، شامل حرکات پیچیده‌است که هر کدام از مجریان رقص قابلیت‌ها و توانایی‌های خود را نشان می‌دهند. این رقص به دلیل اینکه رقص جنگ و جنگاوری است سرعت زیادی داشته و رقصی دینامیک می‌باشد. صدای بلند سرنا و سایر آلات موسیقی مجریان رقص را به سریعترین حرکات تشویق می‌نماید. رقص‌های منطقه‌ای و فرهنگی رقص آبایی (به ترکی آذربایجانی: Abayı) از جمله رقص‌های بومی اهالی آذربایجان است. این رقص قبلاً در شهر شکی به صورت دسته جمعی اجرا می‌شد ولی بعداً تبدیل به رقص انفرادی شد. رقص اوچ بادام بیر قوز (سه بادام یک گردو) از جمله رقص‌های بومی قدیمی اهالی آذربایجان است. اوچ بادام بیر قوز در زمان‌های قدیم در شکی آفریده شده‌است و همراه با آواز ایفا می‌شود. تصنیف آن را در آن دوره خوانندگان توانایی همچون جبار فرزند قارایاغدی و علی عسگر عبدالله یف خوانده‌اند. در ابتدا آرام بوده و به تدریج بر سرعتش افزوده شده و در نهایت به ریتم سریع لزگینکا می‌رسد. در قره باغ و بین آق‌دام و روستای گوی تپه دره‌ای وجود دارد که آن را «اوزون دره» می‌نامند. نحوه اجرای آن آرام و به دلیل خصوصیت اجرای ملودی، بیشتر برای افراد مسن مناسب است. رقص «انزلی» را در اصل افراد مسن اجرا می‌کنند ولی جوان‌ها هم می‌توانند آن را اجرا نمایند. اولی در سال‌های ۱۹۲۰ الی ۱۹۲۲ در باکو آفریده شده، تمپو آن سریع بوده و ملودی آن بی اندازه پرشور است. معرفی رقص آذربایجانی بریلیانت رقص توراجی یا رقص پهلوانی از جمله رقص‌های قدیمی اهالی آذربایجان است. این رقص تقریباً در اوایل قرن نوزدهم آفریده شده و به دراج پرنده شکاری زیبای کوهستانی اختصاص یافته‌است. رقص جنگی به لحاظ کاراکتر همانند زمره آثار موسیقی رقص قایتاغی و رقص هالای می‌باشد. ملودی آن با تکرار سریع اصوات ملایم و زیبا و در بعضی اوقات، با لرزش صداها، غنی شده‌است. این لرزش برای مجری رقص نوعی چرخش آنی در جا را القا می‌کند و در عین حال برای آنان رقص ظریف، و راه رفتن با طنازی یا حرکات مستقیم ظریف را ممکن می‌سازد. ملودی بسیار ظریف و دلچسب، حرکات ظریف و نرم، این رقص را در بین توده مردم به‌طور گسترده‌ای متداول نموده‌است. حرکات اجرا شده در این رقص، فشرده و سنگین، مغرور، کمی مشکل، بسیاری مواقع سریع و جلب نظرکننده است. رقص جامیش باغا گیردی(گاومیش وارد باغ شد) از جمله رقص‌های بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است که در بسیاری از مناطق آذربایجان مرسوم است. احتمال دارد که اولین مجری آن شخصی چاق بوده و دوستان او به شوخی چنین نامی را به رقص داده‌اند و نام رقص نیز چنین ماندگار شده‌است. به هر حال وقتی این رقص قدیمی در گنجه رقصیده می‌شد کاراکتر کمیک آن دلیلی بر این فرضیه بود. مجری رقص نیز ناگهان بی حرکت می‌ایستد و اگر منظور او خنداندن تماشاگران باشد سعی می‌کند در وضعیت عجیبتری متوقف شود.رقص مجسمه فقط توسط آقایان اجرا می‌شود. رقص میرواری از جمله رقص‌های بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است که در سال‌های ۱۹۳۰ آفریده شده‌است و رقصی است بینهایت ملودیک و زیبا. ترکمه نام قومی است که از دیرباز ساکن آذربایجان بودند و آفریننده این رقص خود ترکمه ای‌ها بودند. هم‌اکنون این رقص در بسیاری از مناطق آذربایجان متداول بوده و توسط گروه‌های حرف‌های و آماتور رقص آذربایجانی اجرا می‌شود. به همین دلیل به رقص نام زیباترین و ظریفترین جاندار یعنی جیران (آهو) را داده‌اند. رقص سرعت متوسطی دارد و در اصل توسط خانم‌ها ایفا می‌شود؛ ولی در برخی مناطق مانند شکی توسط آقایان هم رقصیده می‌شود. | ## بخش 3: رقص‌های آذربایجانی | رقص جهری بی یم(جهری به نخریسی از پشم گفته می‌شود) از جمله رقص‌های بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است. گروه‌ها ضمن رقص، بعد از هر بند آواز به نوبت، با صدای بلند و به صورت کر جهری بی یم را تکرار می‌کنند. رقص چاتتادی (چاتتادی در واقع زهره ترکیدگی یا همان در حال بد مردن) از جمله رقص‌های بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است که در شکی و زاکاتالا آفریده شده‌است. سرعت رقص آرام و آهسته‌است و در اصل توسط خانم‌ها و در موارد نادر توسط آقایان اجرا می‌شد. در سده‌های ۱۸–۱۷ قبیله‌ای که از جنوب آذربایجان آمده بود در اراضی شیروان ساکن شد نام خود را «خان چوپانی» نامیدند. «خان‌چوپانی» با تُندای (تمپو) سریع، به نحو پرشور، بسیار سریع، و با ترتیب حرکات هماهنگ اجرا می‌شود. رقص از لحاظ ترتیب حرکات پیچیده نمی‌باشد به همین خاطر هم توسط جوانان و هم توسط افراد مسن اجرا می‌شود. امروزه نه متن شعرها و نه ملودی رقص زغالی را کسی به خاطر می‌آورد و فقط نام رقص در اذهان مانده‌است. رقص شکی در سال ۱۹۳۸ توسط احمد بیگ طاهراوف آفریده شده، سرعت آهسته داشته و مردانه است. این رقص در سال‌های ۱۹۲۰ و در نزدیکی لریک و توسط آهنگساز روستای وئلاچولا آفریده شده‌است. این رقص به زندگی قوچو یا همان افرادی که باج سیبیل می‌گرفتند پرداخته و صفت مشخصه این رقص کمیک بودن آن است. رقص قوچعلی مربوط به نحوه زندگی انگل مانند قوچوهای باکو قبل از انقلاب ۱۹۱۷ می‌باشد. این رقص تداعی‌کننده افرادی است که بی‌محابا دست به جنایت و قتل می‌زدند و زندگی بی‌احساس و بی فایده‌ای داشتند. رقصی است سریع و مهیج با ریتم رقص قایتاغی که ملودی رقص در اواخر قرن گذشته در منطقه شکی آفریده شده‌است. طناب بازان٬استادی و مهارت‌های حرکتی خود را بر روی طناب نشان داده و عناصر رقص را نیز در حرکات خود داخل می‌نمودند. رقص دارتما یاخام جیریلدی (نکش یقه‌ام پاره شد) از جمله رقص‌های بومی و قدیمی اهالی آذربایجان است. این رقص، رقصی است خنده دار و زمانی در شهر شکی و مناطق اطراف آن متداول بود ولی اکنون فراموش شده‌است. رقص گلین گتیرمه (=عروس آوردن) از جمله رقص‌های محلی و بسیار قدیمی مردم آذربایجان است. رقصی است که در مراسم سنتی عروسی و قبل از اینکه عروس به خانه داماد برده شود در خانه عروس اجرا می‌شد. حرکات رقص عبارت است از چرخش‌ها و دور زدن‌های فراوان، ترتیبات بی اندازه متنوع، از جمله پرش‌های فراوان در حال ایستاده بر روی انگشتان پا، حرکات روان بدون حرکت شانه‌ها، گرفتن دست‌ها بحالت مشت نیمه بسته، بازکردن یک بازو در حالی که بازوی دیگر نیمه بسته نگهداشته شده و در نهایت شباهت لباسها. رقص یئرلی از جمله رقص‌های بومی کهن مردم آذربایجان و متداول‌ترین رقص در مناطق زاکاتالا، گاخ و بالاکن با ریتم قایتاغی می‌باشد. نام‌گذاری این رقص به افتخار هنرمند مشهور اهل سالیان و ایفاگر رقص‌های آذربایجان در عروسی‌ها، خانم تامارا بوده‌است. این رقص بسیار جذاب و با ترانه بوده و در اصل توسط خانم‌ها و در بسیاری از مواقع توسط خانم‌ها و آقایان با تمپو آرام اجرا می‌شود. رقص گول گز از جمله رقص‌های بومی قدیمی و مشهورترین رقص‌های زنانه اهالی آذربایجان است. این رقص را با صدای حزین و لیریک موسیقی به صورت روان و حرکات مداوم و ظریف می‌رقصند و مدت زیادی، بخصوص در مراسم‌های عروسی باکو و نخجوان متداول بود. رقص گولمه یی از جمله رقص‌های بومی کهن اهالی آذربایجان است که در مراسم حنابندان عروسی توسط دوستان و فامیل عروس اجرا شده و فرم این رقص به صورت رقص یاللی است. رقص هراتی رقصی رغبت انگیز و قدیمی است که به لحاظ ریتم مارش مانند و تنوع نحوه اجرا قابل توجه‌است. جوانان مطابق ملودی هراتی حرکات موزون مناسب را آفریده‌اند و آن را یاللی نامیده‌اند. شکل اولیه و ابتدایی یالی به شکل مراسم سنتی بود که در اطراف آتش، منبع گرمی، نور و غذای گرم انجام می‌شد. یالی با سرعت آرام و سنگین شروع شده و با قدم‌های سریع که به شکل دویدن است، با سرعت سریع پایان می‌یابد . فهرست انواع رقص‌های بومی معاصر آذربایجانی آذربایجان مارالی آغ چیچک آیشات اوزومچی اووچی ایلک باهار بایرام سوئیتاسی بختوری چوبان رقصی چوبانی داغلار گوزلی داغلی رقصی دیلیجان دیاموند ساری گلین ساز شیخ شامیل عاشق آبادی قاراباغ یاللیسی قاوال قیسقانج لزگی مارال مزه لی نابات خانیم ناز ایلمه نعلبکی نه قدر قشنگسن یوردو- یوردو قره خان یاللیسی یان باسما کوشگونن گل یاللیسی آموزش و انتقال رقص‌های آذربایجانی رقص‌های آذربایجانی علاوه بر کارکرد آیینی و نمایشی، در قالب آموزش رسمی نیز انتقال می‌یابند. در جمهوری آذربایجان و مناطق آذری‌نشین ایران، این رقص‌ها از طریق گروه‌های هنری، مدارس هنر و آموزشگاه‌های فرهنگی به نسل‌های بعدی منتقل می‌شوند. در دهه‌های اخیر، آموزش ساختارمند این رقص‌ها در قالب کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی گسترش یافته‌است و برخی آموزشگاه‌ها به آموزش سبک‌های شاخص مانند «یاللی»، «ترکیبی قایتاغی» و رقص‌های نمایشی قفقازی می‌پردازند. کلاس‌های آموزشی در ایران در ایران، به‌ویژه در شهرهای دارای جمعیت آذری‌زبان، آموزش رقص آذری در قالب کلاس‌های فرهنگی و هنری برگزار می‌شود. این کلاس‌ها اغلب بر یادگیری تکنیک‌های حرکتی، ریتم‌شناسی موسیقی آذری و هماهنگی گروهی تمرکز دارند. در برخی گزارش‌های رسانه‌ای، به برگزاری «کلاس رقص آذری» در مناطق مختلف تهران اشاره شده‌است که نشان‌دهنده تداوم علاقه به این هنر سنتی در محیط‌های شهری است. نقش آموزشی در حفظ میراث فرهنگی پژوهش‌های مردم‌شناسی نشان می‌دهد که آموزش منظم رقص‌های محلی می‌تواند به حفظ هویت فرهنگی و انتقال عناصر آیینی و نمادین کمک کند. رقص‌های آذربایجانی، به‌ویژه در قالب گروهی، حامل مفاهیم همبستگی اجتماعی و آیین‌های جمعی‌اند. در جمهوری آذربایجان، این رقص‌ها به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی ملی شناخته می‌شوند و در جشنواره‌های رسمی و برنامه‌های آموزشی دولتی مورد حمایت قرار می‌گیرند. | ## جمع‌بندی | ساختار آموزشی در کلاس‌های آموزشی، حرکات پا، چرخش‌های سریع، وضعیت خاص دست‌ها و هماهنگی با موسیقی زنده یا ضبط‌شده مورد تمرین قرار می‌گیرد.