موضوع مقاله: زبان منجانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان منجانی | مقدمه: زبان مُنجی یا مُنجانی یک زبان ایرانی از شاخهٔ پامیری است که امروزه در کران و منجان(ولایت بدخشان) افغانستان گویشورانی دارد. | ## بخش 1: زبان منجانی | این زبان به زبان یدغه نزدیک است که در چترال، در آن‌سوی مرز در پاکستان، رایج است. زبان یدغه در بالادست دره لوت‌کوه چترال در غرب گرم‌چشمه در خیبر پختونخوا پاکستان صحبت می‌شود. منجی دارای سه گویش اصلی است که گریونبرگ آن‌ها را «علیا»، «مرکزی» و «سفلی» نامیده است (درۀ مونجان به سوی شمال راه دارد). این گویش‌ها را می‌توان جنوبی، مرکزی و شمالی نامید که هریک ویژگی‌های خاص خود را دارد. دو لهجۀ رایج در منطقه درۀ ماملگاه و منطقه درۀ مونجان با هم تفاوت دارند که گویش شمالی و جنوبی این زبان به‌شمار می‌آیند. به طور کلی تفاوت‌های میان منجی جنوبی و منجی مرکزی/شمالی بیش از تفاوت‌های میان منجی مرکزی و منجی شمالی است.اشمیت، رودیگر: راهنمای زبان‌های ایرانی (جلد دوم)، تهران: انتشارات ققنوس، ص ۶۷۴. در طول تهاجم، شوروی نتوانست جریان جنگ‌افزار و افراد را در گردنه دوراه که چترال در پاکستان را از بدخشان در افغانستان جدا می‌کند، متوقف کند. این زبان پس از جنگ در افغانستان که مردم منجی‌زبان را مجبور به فرار به مناطق امن‌تر کرد، به بخش‌هایی از چترال منتقل شده‌است. به‌رغم اینکه فارسی زبان غالب منطقه است، نگرش‌ها نسبت به منجی بسیار مثبت است و در میان گویشوران، تعداد کمی کاهش استفاده را پیش‌بینی می‌کنند. طرح کلی زبان منجانی یکی از زبان‌های پامیری شاخهٔ زبان‌های ایرانی شرقی است که در ولایت بدخشان افغانستان بدان سخن می‌گویند. این زبان نزدیک‌ترین خویشاوندی را با یدغه در چترال پاکستان دارد و برخی پژوهشگران آن دو را تحت گروه واحد «یدغه-منجانی» بررسی کرده‌اند. طبقه‌بندی و خویشاوندی خانوادهٔ زبانی: منجانی بخشی از خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی، شاخهٔ زبان‌های هندوایرانی و گروه زبان‌های ایرانی شرقی است. دیگر زبان‌های پامیری بدخشان افغانستان شامل شغنی-روشانی، وخی و اشکاشمی-سنگلیچی هستند. با این حال به دلیل جدایی چندصدساله و تأثیرپذیری از زبان‌های متفاوت (فارسی بر منجانی و کهوار بر یدغه)، واژگان آن‌ها تفاوت‌های چشمگیری پیدا کرده است. جغرافیا و گویشوران زبان منجانی در دره‌های مُنجان و مملغه در ولسوالی کوران و منجان در جنوب ولایت بدخشان رایج است. | ## بخش 2: زبان منجانی | بر اساس برآوردهای سال ۲۰۰۸، حدود ۵۳۰۰ نفر در ۴۰۶ خانوار به این زبان سخن می‌گویند. وضعیت اجتماعی و زبان‌شناختی سرزندگی: منجانی از سرزندگی قومی-زبانی بالایی برخوردار است که دلیل اصلی آن انزوای جغرافیایی درهٔ منجان است. فارسی دری تنها برای ارتباط با غریبه‌ها، سفر، تجارت یا کار در بیرون منطقه استفاده می‌شود. نگرش: گویشوران نگرش بسیار مثبتی به زبان خود دارند و آن را هویت قومی خود می‌دانند. آموزش رسمی در مدارس به فارسی انجام می‌شود، اگرچه آموزگاران برای توضیح از منجانی نیز کمک می‌گیرند. همخوان δ (ذال نرم) وجود ندارد و در عوض همخوان‌های کامی‌شدهٔ k' و g' به کار می‌روند. دمیدگی: همخوان‌های بی‌واک انفجاری (پ، ت، ک) گرایش به دمیده‌شدن دارند، ویژگی‌ای مشابه فارسی بدخشی. تغییرات تاریخی: این زبان ویژگی‌های کهن زبان‌های ایرانی شرقی را حفظ کرده است؛ مانند تبدیل d باستانی به l (برای نمونه los به معنی «ده»). در گونۀ جنوبی، k باستانی به γ (غ) بدل شده، در حالی که در گونۀ شمالی به g (گ) تغییر یافته است (مانند pugo در شمالی و puyo در جنوبی برای «گیسوی زن»). گونۀ شمالی از اعتبار بیشتری برخوردار است و روستای شاران به عنوان مرجع این گویش شناخته می‌شود. واج‌شناسی + همخوان‌های منجیلبیدندانی/ لثویپس‌لثویبرگشتیکامینرم‌کامیملازیچاکناییخیشومیانسدادیبی‌واکواک‌دارانسایشیبی‌واکواک‌دارسایشیبی‌واکواک‌دارناسودهزنشی/لرزشی واکه‌ها زبان منجی ۸ واجِ واکه دارد که عبارتند از: [ə]، [a]، [ɔ]، [ʊ]، [u]، [ɪ]، [ɛ]، [i]. واکه‌های کوتاه در هجاهای بی‌تکیه خنثی می‌شوند، به‌طوری که حتی گویشوران بومی نیز آگاه نیستند که دقیقاً از کدام واکه استفاده می‌کنند. از نظر املایی، در واژگان اصیل مونجی که ۵ واکۀ بلند را دارند، این واکه‌ها با حروف مشخص و طبق قراردادهای نوشتاری منجانی نوشته می‌شوند. سه واکۀ کوتاه با استفاده از حرکات (اعراب) عربی نوشته می‌شوند که در بیشتر موارد حذف می‌گردند. وام‌واژه‌هایی که از راه فارسی (دری) وارد زبان منجی شده‌اند، همان‌گونه که در فارسی نوشته می‌شوند، کتابت می‌گردند. | ## بخش 3: زبان منجانی | + واکه‌های مونجیپیشینمرکزیپسینبستهنیمه‌بستهمیانیباز خط نخستین تلاش‌ها برای گردآوری و معیارسازی الفبای مونجی در سال ۲۰۱۰ آغاز شد. در سال ۲۰۱۷، خط مونجی تأیید رسمی فرهنگستان علوم افغانستان، نهاد رسمی تنظیم‌کنندۀ زبان در افغانستان، را دریافت کرد. برخی از این حروف برای نمایش واج‌هایی به کار می‌روند که در فارسی (دری) وجود ندارند، و برخی دیگر برای شفافیت بیشتر و ابهام‌زدایی در نمایش واج‌های واکه و همخوان استفاده می‌شوند. آوانویسی لاتین IPA شکل‌ها یونی‌کد توضیحات تنها پایانی میانی آغازی O o - U+0622U+0627 واج واکۀ [ɔ] در آغاز واژه با «آ» و در میان یا پایان واژه با «ـا / ا» نمایش داده می‌شود. حرف مشابهی در الفبای عربی ترکمنی وجود دارد.واج واکۀ [ä] چه در آغاز، چه در میان و چه در پایان واژه با «أ / ـأ» نمایش داده می‌شود. حرف مشابهی در خط‌های شغنانی، وخی و دیگر خطوط بیرون از افغانستان مانند کردی وجود دارد. این حرف نشانگر یک واکه است و هرگاه واژه‌ای با این واجِ واکه آغاز شود، باید پیش از آن حرف الف بیاید . در میان واژه‌ها، این واکه با حرکت فتحه نمایش داده می‌شود که معمولاً در نوشتار حذف می‌گردد. در آغاز واژه، این حرکت روی الف قرار می‌گیرد I i / Y y / - U+06cc بسته به بافتار، دو واج [i] و [j] را نمایندگی می‌کند.اگر در آغاز واژه بیاید، در صورتی که نمایندۀ همخوان [j] باشد، به تنهایی نوشته می‌شود و اگر نمایندۀ واکۀ [i] باشد، پیش از آن الف می‌آید: .در پایان واژه به کار نمی‌رود. این حرف نشانگر یک واکه است و هرگاه واژه‌ای با این واجِ واکه آغاز شود، باید پیش از آن حرف الف بیاید . از نظر املایی، در واژگان اصیل مونجی که ۵ واکۀ بلند را دارند، این واکه‌ها طبق قراردادهای نوشتاری مونجی با حروف مشخص نوشته می‌شوند. سه واکۀ کوتاه با استفاده از حرکات (اعراب) عربی نوشته می‌شوند که در بیشتر موارد حذف می‌گردند. وام‌واژه‌هایی که از راه فارسی (دری) وارد زبان مونجی شده‌اند (چه واژگان اصیل فارسی و چه واژه‌های عربی، ترکی یا اروپایی) همان‌گونه که در فارسی نوشته می‌شوند، کتابت می‌گردند. A a Ā ā O o U u Ū ū Ə ə E e I i [ə] [a] [ɔ] [ʊ] [u] [ɪ] [ɛ] [i] واکه‌ها در آغاز واژه واکه‌ها در میان واژه واکه‌ها در پایان واژه - - نمونۀ متن در زیر قطعۀ کوتاهی به عنوان نمونه آمده است. | ## جمع‌بندی | ما باید از آن بسیار استفاده کنیم، به‌ویژه وقتی کسی بسیار گرسنه است، باید مقدار زیادی از آن بخورد.