موضوع مقاله: محمدولی میرزا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # محمدولی میرزا | مقدمه: او در دورانی حاکم خراسان بود که از سویی حکومت فتحعلی‌شاه در حال تکوین و ثبات بود و از سویی دیگر جنگ‌های ایران و روس افراد زیادی را برمی‌انگیخت تا با استفاده از آشفتگی اوضاع به‌ویژه در منطقه دور از دسترسی چون خراسان سر به شورش بردارند، به‌ویژه امرای شهرهای مختلف افغانستان که از این موقعیت استفاده زیادی می‌کردند و بعدها که با حمایت انگلستان با دولت ایران در جنگ بودند، به فرماندهی با تدبیر و قدرت نیاز بود تا آنها را سرکوب کند. | ## بخش 1: محمدولی میرزا | از سوی دیگر، تواریخ قاجار، محمدولی میرزا را مردی مجنون و خون‌ریز دانسته‌اند که فرمان به قتل پسرش داد. دو کتاب «جامع جعفری» و «اشرف‌التواریخ» که اولی پیرامون تاریخ یزد و دومی دربارهٔ تاریخ خراسان است، به این طریق پدید آمده‌اند. پنجاه جلد کتابی که علمای یزد به دستور او ترجمه و تألیف کرده‌اند، نمونه دیگری از علاقه و اهمیتی است که محمدولی میرزا برای علم و تحصیل قائل می‌شده است.اشرف‌التواریخ (وقایع مربوط به حکومت محمدولی میرزا در خراسان). به نوشته محمد تقی نوری در کتاب اشرف التواریخ، والده آن حضرت، از خاندان کریم و بروجردی‌تبار و در اصفهان مقیم بود». در سال ۱۲۱۴ ق/ ۱۷۹۹ م هنگامی که محمدولی میرزا ۱۱ سال داشت از سوی فتحعلی‌شاه به حکومت سمنان منصوب شد. چنان‌که پیش از این آمد در سال ۱۲۱۸ ق/ ۱۸۰۳ م هنگامی که فتحعلی‌شاه برای سرکوبی نادر میرزا افشار به خراسان رفت، محمدولی میرزا را با خود برده و او در همان‌جا به حکومت خراسان منصوب شد و توانست نادر میرزا را دستگیر و روانه تهران کند. | ## بخش 2: محمدولی میرزا | در آن روزگار خراسان از سوی شمال‌شرقی و مشرق به آمودریا و سرزمین بلخ، از جنوب به کابل و سیستان، از غرب به عراق عجم و استرآباد محدود می‌شد. اما محمدولی میرزا نتوانست، منطقه قدرتش را از مشهد، نیشابور، ترشیز، تون، طبس و توابع آن فراتر ببرد و همواره جنوب خراسان در دست افغان‌ها و برخی قبایل دیگر و مناطق شرق و شمال در دست ازبکان و ترکمانان بود. محمدولی میرزا از آغاز تلاش می‌کرد، خوانین خراسان را که هریک در منطقه خویش قدرت بسیاری داشتند، با خود همسو سازد. اما درگیری با امرای خراسانی از سویی و حملات مداوم طوایف ترکمان و نافرمانی‌های فیروز الدّین میرزا حاکم هرات از سوی دیگر، موجب تزلزل قدرت او در خراسان شدند. در دوران حکمرانی محمدولی میرزا بر خراسان وقایعی اتفاق افتاد که در بررسی تاریخ ایران عصر فتحعلی‌شاه، اهمیت دارند. در زمان حکمرانی بر یزد، محمدولی میرزا به قصد تنبیه امر کرد پهلوان محمد یزدی مشتی بر سر الله‌قلی میرزا بکوبد. | ## بخش 3: محمدولی میرزا | پس از آن الله‌قلی میرزا دیوانه شد و نهایتاً در جوانی درگذشت.ملک ایرج میرزا، احوالات پسرهای خاقان، ذیل محمدولی میرزا نصرالله میرزا عباسقلی میرزا، محترم‌ترین فرزند محمدولی میرزا بود و ظل‌السلطان در زمان حکومت بر اصفهان او را در سنین پیری در ملاء عام چوب زد. ص۳۸۲–۳۸۴ تیمور میرزا، در تهران به طبابت می‌پرداختملک ایرج میرزا، احوالات پسرهای خاقان، ذیل محمدولی میرزا شیردل میرزا مهدی‌قلی میرزا سهام‌الملک، حاکم یزد و چندسالی متولی آستان قدس رضوی بود. حاجی مسعود میرزا، داماد خانواده محمدابراهیم کلباسی ابوتراب میرزا، ملقب به حسام‌الممالک، سال‌ها نایب‌الحکومه گزبرخوار بود. ابوتراب میرزا از اجداد گیتی دیهیم بود.اهدای مجموعه نفیس دیگری از خاندان دیهیم به کتابخانه مجلسمصالحه نامه فروش قسمتی از قریه گرکمصالحه املاک و اراضی واقع در قریه گرک بلوک غار طهماسب میرزا، در جوانی دیوانه شد به صورتی که عریان در کوچه‌ها می‌گشت و نهایتاً در همان سنین جوانی درگذشتملک ایرج میرزا، احوالات پسرهای خاقان، ذیل محمدولی میرزا حمیده سلطان خانم، همسر میرزا محمدزمان امیردیوان نوریاسناد خاندان امیردیوان نوری فلک‌خانم، بلاعقب کیمیا خانم، بلاعقب میراث و ارزیابی محمدولی میرزا در متون فارسی به‌عنوان ستاره‌شناسی خردمند و ماهر توصیف شده است؛ کسی که توانایی پیش‌بینی آینده را داشت و به آداب و رسوم سنتی علاقه‌مند بود. | ## جمع‌بندی | کتاب تاریخ اصفهان، سلسه سادات و مشجرات و مسطحات، انساب و نسب امامزاده‌های اصفهان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰.