موضوع مقاله: ترکمن‌آباد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ترکمن‌آباد | مقدمه: چهارجوی (به ترکمنی: Çärjew، چأرجو) که در دوره اخیر نام ترکمن‌آباد ، (توٚرکمن آبات) بر آن گذاشته شده، امروزه در ترکمنستان قرار گرفته و مرکز استان لب‌آب آن کشور است. | ## بخش 1: ترکمن‌آباد | اولین سرشماری عمومی ترکمنستان که در سال ۱۹۹۵ انجام شد، ۳۱۰۳ تاجیک را در جمعیت ۴٫۴ میلیون نفری (۰٫۷ درصد) نشان داد که بیشتر آنها (۱۹۲۲ نفر) در استان‌های شرقی لب‌آب و ماری (مرو) در مرزهای افغانستان و ازبکستان متمرکز شده‌اند.سرشماری ترکمنستان ۱۹۹۵، جلد۱، کمیته آماری دولتی ترکمنستان، عشق آباد، ۱۹۹۶، صص ۷۵–۱٠٠. که این ایرانی‌تبار بودن مردم این منطقه را تأیید می‌کند این شهر همان آمُل، شهر کهن ایرانی در آسیای میانه است.آفتاب آمل در سده‌های میانه به نام آمویه و امو معروف بود و بعداً در زمان تیموریان چهارجوی نام گرفت.لسترج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران: چاپ چهارم ۱۳۷۳، ص۴۲۹ دولت ترکمنستان به‌تازگی نام چهارجوی را به ترکمن‌آباد تغییر داده‌است. این شهر در کرانه باختری رودخانه آمودریا قرار دارد و چهارراه راه‌های ترکمنستان و مرکز اتصال خطوط ریل و بندرگاه رودخانه‌ای مهم بین جمهوری ازبکستان و ترکمنستان است. نزدیکی بسیار زیاد این شهر به مرز ازبکستان، بر اهمیت راهبردی و اقتصادی آن افزوده و آن را به یک دروازه کلیدی در روابط میان دو کشور تبدیل کرده است. این راهگذر، چهارجو را از یک سو به شهرهای مهم ازبکستان مانند بخارا و سمرقند و از سوی دیگر به مناطق داخلی ترکمنستان متصل می‌کند. برای آن‌که نام آن با آمل مازندران اشتباه نشود آن را آملِ کویر یا آملِ زَم نیز می‌گفتند. زم نام ایرانی قدیم شهری است در نزدیکی چهارجوی که امروزه کرکی نامیده می‌شود.لسترج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران: چاپ چهارم ۱۳۷۳، ص۴۳۰ آمودریا در اصل به معنای رود شهر آمو است. | ## بخش 2: ترکمن‌آباد | آمو کوتاه شدهٔ آمل است؛ اما این آمل در خراسان بوده‌است نه در طبرستان (مازندران امروزی). نام آمل برگرفته از نام آماردها بوده که به گفتهٔ ریچارد فرای، آملی کورت و کریستوفر برونر، آریایی بوده‌اند، و به مردمان سکا و داهه پیوند داده شده‌اند. همچنین آن که دو آمل، یکی در مازندران و دیگری در گسترهٔ آمودریا، جای داشته که به مهاجرت قبیله ای ایرانی بنام آماردی یا مردی بازمی‌گردد. الگوی سکونتگاه‌ها نیز به طور کامل از رودخانه و مسیرهای ارتباطی پیروی می‌کند؛ شهرها و روستاهای کوچکتر همگی در امتداد این نوار حیاتی متمرکز شده‌اند و زندگی در خارج از این محدوده تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد. این شهر در استان لب آب قرار دارد؛ استانی که با سه استان دیگر در ترکمنستان، یعنی مرو، آخال و داش‌اغوز هم‌مرز است. در حدود ۷۰ کیلومتری جنوب چهارجوی، در بخش شرقی بیابان قره‌قوم، قرق‌خانه رفتک واقع شده‌است که به‌خاطر «زمزن»‌های خود، یا همان تمساح‌های بیابانی، شهرت دارد. موقعیت جغرافیایی این شهر به طور کامل تحت تأثیر دو عنصر طبیعی قدرتمند قرار دارد: رودخانه آمودریا و بیابان‌های وسیع پیرامون آن. | ## بخش 3: ترکمن‌آباد | چهارجو اساساً یک شهر-واحه است که حیات و اهمیت خود را مدیون شریان زندگی‌بخش آمودریاست. آمودریا که از کوهستان‌های جنوب شرقی سرچشمه می‌گیرد، با جریانی از جنوب شرق به شمال غرب، این منطقه را شکافته و بستری برای شکل‌گیری تمدن و سکونت فراهم کرده است. وجود کانال‌ها و شاخه‌هایی که از این رود منشعب می‌شوند، نشان‌دهنده نقش حیاتی آن در کشاورزی و آبیاری زمین‌های اطراف است که به صورت نواری سبزرنگ در امتداد رودخانه قابل مشاهده است. بیابان عظیم قره‌قوم (ریگ سیاه) در سمت غرب و جنوب غربی شهر گسترده شده و بخش بزرگی از خاک ترکمنستان را پوشانده است. ریگزارهای مشرف به واحه چهارجو به ترتیب از شمال شرق به جهت ساعت‌گرد عبارتند از دشت قارشی، ریگزار قِمیرک‌قوم، ریگزار جنلی‌قوم (ریگ جنی)، ریگزار شیرشُتُر و ریگزار صندوقلی. همجواری با بیابان‌ها، نقش چهارجو را به عنوان یک واحه آباد و یک ایستگاه حیاتی در مسیرهای دادوستد و ترابری برجسته‌تر می‌کند. | ## جمع‌بندی | دریاچه‌های کوچک اطراف این واحه نیز از جهت شمال غرب به صورت ساعت‌گرد عبارتند از آبگیر سلطان‌تخت، دریاچه دنگیزکول، دریاچه سالیان‌آیه و دریاچه کَت‌دَشار.