موضوع مقاله: ایران‌ویج | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ایران‌ویج | مقدمه: ویچه، ویجه و بیجه، همگی از یک ریشه و به معنای سرزمین هستند که در مجموع بعضی آن را به معنی «گسترهٔ آریاییان» یا «سرزمین رودهای آریایی، چشمه‌های آریایی» دانسته‌اند. | ## بخش 1: ایران‌ویج | بنابر این نظر «ایران‌ویج»، مسکن ایرانیانی است که در مرز این رود بزرگ زندگی می‌کرده‌اند و شامل سرزمین همهٔ ایرانیان نمی‌شود، بلکه به‌طور مشخص محدودهٔ جغرافیایی مزدیسنان آغازین است. در دانشنامهٔ ایرانیکا، در مبحث محدودهٔ جغرافیایی اوستا، چنین گفته شده که تعیین محدودهٔ جغرافیایی بر اساس داده‌های اوستا، ناممکن است چراکه گرچه متون اوستایی، نکات مفیدی را بیان می‌کنند اما مقایسهٔ آنها با سنگ‌نبشته‌های ایران باستان شواهد دیگری ارائه می‌دهد، از سوی دیگر جغرافیای اوستایی، آمیزه‌ای از اسطوره و تاریخ است که به اسطوره بیشتر گرایش دارد. محل‌های پیشنهادی از خوارزم بر ساحل دریاچهٔ آرال در شمال ازبکستان تا آذربایجان، یا تا جنوب یا شمال غرب افغانستان گسترده است. اخیراً ویلم فوگل‌سانگ محل ایران‌ویج را شمال سرزمین باستانی سُغد، در شمال رود سیحون دانسته. به باور مایکل ویتزل در کتابخانهٔ آریاییان، نمی‌توان محل دقیق «خانهٔ آریاییان» را در متون اوستا یافت و باید به کتاب‌های دیگری که در آن دوره نوشته شده مراجعه کرد؛ درحالی‌که این جغرافیا در یشت نوزدهم که قدیم‌تر است، مکان دیگریست. | ## بخش 2: ایران‌ویج | مایکل ویتزل باور دارد که جغرافیای ایرانویج، بر اساس برداشتهای شخصی نویسندگان متون گوناگون اوستا، از محل زندگی یا قلمروشان، تعریف شده است. او در صفحات آغازین مقالهٔ «سرزمین آریاییان» اظهار می‌دارد گفتگو دربارهٔ مکان جغرافیایی ایرانویج، می‌تواند سالها ادامه یابد مگر اینکه ما جغرافیای این سرزمین را با توجه به محل زندگی نویسندهٔ آن متن اوستاییِ مورد نظر، مورد مطالعه قرار دهیم.M. 1 , “The Home Of The Aryans” همچنین در صفحهٔ ۹ این مقاله ذکر می‌کند که هنگام صحبت از ایرانویج باید توجه کرد در مورد یک سرزمین افسانه‌ای اسطوره‌ای، گفتگو می‌شود که مکان بسیاری از شهرهای شانزده‌گانهٔ آن، مبهم است و می‌تواند در جایی میان خوارزم در اطراف دریاچهٔ آرال تا آذربایجان و ری در ایران کنونی یا در بخشهای شمال‌غربی و جنوبی افغانستان، گسترده بوده باشد.M. 9, “The Home Of The Aryans” او در پایان مقاله، پس از بررسی جغرافیای سرزمین آریاییها در متون مختلف اوستا، قدیمی‌تر (یشت نوزدهم بخش ۶–۱) و جدیدتر مانند وندیداد و نیز همخوانی شرایط اقلیمی ذکرشده، (که ده ماه زمستان بسیار سرد و دو ماه تابستان خنک دارد) با جغرافیای این مناطق، چنین نتیجه می‌گیرد که باید اندیشهٔ یافتن جغرافیای سرزمین آریاییها در متون اوستایی را رها کرد و به جای آن به برداشت نویسندگان آن متون از ایرانویج، با توجه به محدودهٔ سرزمین یا قلمروی خودشان، پرداخت. در وندیداد آشکارا مشهود است که اسامی شهرها، توسط فردی نگاشته شده که الهام‌گرفته از احساسات میهنی بومی خود، شرق ایران بزرگ، افغانستان و سرزمینهای اطراف آن را به عنوان سرزمین آریاییها می‌پندارد درحالی‌که این محدوده با توجه به اسامی کوه‌ها و جغرافیای آنها در یشت نوزدهم یا سی‌ودوم، کاملاً جای دیگری است.M. | ## بخش 3: ایران‌ویج | در حقیقت، این، فقط، اشاره به سرزمین آریاییها است؛ همان‌طور که فصل او کتاب وندیداد آشکارا دیده می‌شود. گردآوری همهٔ این داده‌ها، نشان می‌دهد که زرتشتیان ایدهٔ Airyana Vaēǰah را به سنت عقیدتی که یکی از مرکز جهان، جایی که نوک کوه (البرز) برآمده است، افزودند. این حقیقت که Airyana Vaēǰah در منطقهٔ کوهستانی واقع شده، شرایط طاقت‌فرسای آب و هواییش (وندیوداد ۱٫۲٫۳) را شرح می‌دهد که بهتر از آن است که بپنداریم با منطقهٔ خوارزم همخوان باشد. همهٔ این موارد، ما را بدین ایده ره می‌نماید که Airyana Vaēǰah، اختراع زرتشتیان است که روبند جدیدی به ایدهٔ سنتی گیتی‌شناسی هندوایرانی داده است. | ## جمع‌بندی | از آنجایی که رودخانهٔ «داد»، در کل به آسانی قابل شناسایی نیست، محتمل‌ترین پنداره این است که آن را با رودخانهٔ سیحون یا بلکه رودخانهٔ هیرمند، که به نظر می‌رسد در آن زمان، در سنت عقیدتی زرتشتیان، رقابت جالبی با آمودریا داشته است، برابر بدانیم.