موضوع مقاله: شمن‌گرایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شمن‌گرایی | مقدمه: شَمَن‌باوری یا شمنیسم باوری در میان بسیاری از جوامع کهن است که در آن طبیعت و ارواح نیاکان پرستش می‌شوند و شمن در نقش پیش‌گو و جادوپزشک پیام ارواح نیاکان را به مردم دردمند می‌رساند. | ## بخش 1: شمن‌گرایی | Leuven: Davidsfonds, 2003 که از دوران پیش از تاریخ در سراسر جهان وجود داشته است.بر اساس مطالعات میدانی مردم‌نگاری در قرن بیستم، شَمَن‌باوری پدیده‌ای جهان‌شمول به نظر می‌آید که در فرهنگ‌های گوناگون و کاملاً بی‌ارتباط با یکدیگر وجود داشته و امروزه نیز اَشکال جدید آن در بسیاری از فرهنگ‌ها از جمله فرهنگ کشورهای توسعه‌یافته، مشاهده می‌شود.فکوهی، مبانی انسان‌شناسی، ۲۰۲ شمن‌گرایان معتقدند که به‌وسیلهٔ تماس با ارواح، می‌توان بیماری و رنج افراد را تشخیص داد و درمان کرد یا در افراد ایجاد بیماری و رنج کرد. بزرگان دینی که سنت‌های شمن‌باورانه را می‌شناسند و اجرا می‌کنند شَمَن نامیده می‌شوند. شَمَن‌ها مدعی هستند که می‌توانند با روح خود به جهان‌های دیگری سفر کرده و با دیگر ارواح تماس بگیرند. آن‌ها معتقدند که با این کار قادرند میان جهان مادی و جهان روحانی توازن و ارتباط برقرار کنند.answers.com شمن‌گرایی مغولی، برای نمونه ، از یک سو به یگانه‌پرستی متمایل بود و از سوی دیگر، برای اداره جهان رب‌النوع‌هایی را باور داشت که هر کدام سررشته‌دار اداره بخشی از عالم بودند. به تدریج، بخش یگانه‌پرستی مورد غفلت قرار گرفت و رب النوع‌ها که در قالب بت خودنمایی می‌کردند، فرصت بیشتری برای عرضه خویش یافتند. این رب النوع‌ها، به‌طور عمده ارواح اجداد مهم قبیله بودند که جمع آنها، عالم ارواح را می‌ساخت و تحت نام آسمان، بر زمین و زمینیان حکمرانی می‌کرد. به همین دلیل، جاهای بلند، مانند قله‌های کوه‌ها، بسیار ارزشمند و مقدس بود؛ چون به آسمان نزدیک‌تر بود.از یورش مغولان تا زوال ترکمانان، رسول جعفریان، ص 18 شمن‌گرایی کهن‌ترین رسوم انسان برای درمان و پزشکی است. روش‌های شمنی در دوران دیرینه‌سنگی یعنی حدود ۲۵ هزار سال پیش در میان شکارچی_گردآورندگان سیبری و آسیای میانه پدید آمد. سنت‌های شمنی در میان مردمان گوناگونی از جمله اسکیموها، سرخ‌پوستان، قبایل آفریقا، اقوام ترک‌تبار و مغول حضور دارد. شمن‌گرایان بر این باورند که شمن‌ها می‌توانند به حالت خلسه روحی دست پیدا کنند و از این طریق به بُعدهای دیگر واقعیت سفر کنند. در باور خود؛ آن‌ها برای رسیدن به مقصود خود با این نیروهای طبیعی نیز کار می‌کنند.» برای رسیدن به خلسه، شمن‌ها راه‌های گوناگونی از جمله رقص و حرکت تکراری، تلقین به خود، تمرکز بر یک ضرب‌آهنگ مکرر و مصرف مواد روان‌گردان را به کار می‌بندند. از دیرباز بحث‌هایی از منظر تاریخی دربارهٔ شمن‌گرایی هندی، سامی، ایرانی، آلمانی، چینی و حتی بابلی مطرح بوده است. تحقیق میرچا الیاده با نام «شمنیسم: فنون کهن خلسه» که در دههٔ چهل قرن بیستم میلادی به طبع رسید، بیش از هر اتفاق دیگری تعریف شمن‌گرایی را تحت تأثیر قرار داد. از پژوهشهایی که در این زمینه صورت گرفته، می توان به مقاله شایا محمدی رفیع و کتاب سهند آقایی اشاره کرد. | ## بخش 2: شمن‌گرایی | در مقاله ی محمدی رفیع، نویسنده کوشیده تا با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با دیدی هرمنوتیکی به بررسی برخی از نشانه ها و نمادهای شمنی در شاهنامه بپردازد و میزان تاثیرپذیری داستان های اسطوره ای شاهنامه را از این نمادها و نشانه ها با استناد به ابیات نشان دهد. آقایی نیز در کتاب خود، داستانهای اسطوره ای و حماسی ایرانی را از منظر شمنی تحلیل نموده است؛ و با طرح اساسی ترین مباحث شمن‌گرایی و بررسی ساختارهای شمنی اسطوره ایرانی با تکیه بر شاهنامه فردوسی از شمن‌گرایی ایرانی سخن گفته است. مانند شعر زیر از منوچهری: یا از سنایی: دیرینگی شمن‌باوری را نمی‌شود به یک تاریخ مشخص گره زد، چون ماهیت آن بیشتر یک طیف از باورها و آیین‌های بومی است که در نقاط مختلف دنیا (از سیبری و آسیای میانه گرفته تا آمریکای شمالی و جنوبی) شکل گرفته. اما پژوهش‌های انسان‌شناختی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که ریشه‌های شمنیسم بسیار کهن‌تر از ادیان سازمان‌یافته است ریشه‌های شمن‌باوری به نخستین جلوه‌های معنویت انسان بازمی‌گردد. قدیمی‌ترین نشانه‌های آن در نقاشی‌های غارهای دوران پارینه‌سنگی مانند غار شووه و لاسکو (۳۰ تا ۴۰ هزار سال پیش) دیده می‌شود که تصویر نیمه‌انسان–نیمه‌حیوان دارند و نشان‌دهندهٔ باور به دگرپیکری شمنی‌اند. در گورهای نئاندرتال‌ها و انسان‌های اولیه نیز اشیای آیینی، رنگ اُخرایی و بقایای حیوانات کشف شده که از باور به جهان ارواح حکایت دارد (بیش از ۲۰ هزار سال پیش). بر اساس یک فرضیه علمی قوی، ریشه‌های شمنیسم به پیش از مهاجرت بزرگ انسان از آفریقا (حدود ۷۰٬۰۰۰ سال پیش) بازمی‌گردد. طبق این دیدگاه، انسان‌های اولیه با مغزی کاملاً مدرن که توانایی تفکر نمادین و تجربه حالات خلسه را داشت، از آفریقا خارج شدند و این «بسته نرم‌افزاری معنوی» را با خود به سراسر جهان بردند. شواهد اصلی این نظریه عبارتند از: کشف مکان‌های آیینی بسیار قدیمی در آفریقا (مانند غار پایتون). این ایده که مغز انسان به طور طبیعی برای تجربیات شمنی (مانند خلسه) سیم‌کشی شده است. این سنت‌ها تا امروز در میان جوامع بومی مانند سرخ‌پوستان آمریکایی، اقوام سیبریایی، مغول‌ها، تونگوس‌ها و سامی‌های اسکاندیناوی ادامه یافته است. ریشه عصب‌شناختی خلسه تکرار ضرب‌آهنگ و کشش آوا واقعاً می‌تواند مغز را به حالتی متفاوت ببرد و همان تجربه‌ای را ایجاد کند که شمن‌ها آن را «سفر روح» یا ارتباط با جهان دیگر» می‌نامیدند. شواهد متعددی از پژوهش‌های عصب‌شناسی، انسان‌شناسی و موسیقی‌درمانی نشان می‌دهد که ریتم تکراری و آوازهای کشیده می‌توانند انسان را به حالت‌های دگرگون‌شدهٔ هوشیاری ببرند، حالتی که در آیین‌های شمنی تجربه می‌شود. قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض ضرب‌های مداوم طبل یا آوازهای ممتد موجب تغییر امواج مغزی از حالت بتا (هوشیاری عادی) به حالت‌های آهسته‌تر آلفا و تتا می‌شود. | ## بخش 3: شمن‌گرایی | در آیین‌های شمنی، طبل‌زنی با سرعتی حدود ۴ تا ۷ ضربه در ثانیه یا آوازهای طولانی، شمن و حتی حاضران را به حالتی می‌برد که تجربه‌هایی مانند حس پرواز، خروج روح از بدن یا دیدن موجودات نمادین در آن گزارش می‌شود.Walsh, Roger N. از دیدگاه عصب‌شناسی، این حالت‌ها ناشی از تأثیر ریتم تکراری و محدودیت‌های حسی (مانند تاریکی و طول زمان آیین) بر فعالیت تالاموس و قشر مغز است که زمینهٔ تجربه‌های شمنی را فراهم می‌کند.Winkelman, Michael. شمن شدن معمولاً از طریق ادعای برگزیدگی از طریق شنیدن ندای غیبی ارواح، برخورد صاعقه به ایشان در کودکی و بیهوش شدن یا دائم در خلسه فرورفتن صورت می‌گیرد. بنا بر تحقیقات میرچا الیاده در کتابی از همین محقق با عنوان شمن‌گرایی، شمن شدن در اقوام گوناگون به صور مختلفی صورت می‌پذیرد. در میان بعضی اقوام، شمن مقامی‌ست موروثی، در حالی که در میان بعضی دیگر، شخص برای ارتباط با ارواح باید مدتی را در جنگل و به دور از آدمیان در میان وحوش سپری کند. بعضی از اقوام هم نشانه‌های بیماری صرع را نشانگر استعداد فرد برای ارتباط با ارواح می‌دانند. چرایی شکل‌گیری: پاسخ به نیازهای بنیادین اینکه چرا باورهای شمن‌گرایانه شکل گرفت و به الگوی معنوی غالب در جوامع اولیه تبدیل شد، به مجموعه‌ای از نیازهای بنیادین روانی، اجتماعی و محیطی انسان در آن دوران بازمی‌گردد. شمنیسم در واقع یک «بسته کامل» برای پاسخ به بزرگ‌ترین عدم قطعیت‌های زندگی شکارچی-گردآورندگان بود. شمن‌باوری بر پایه چند ستون اصلی شکل گرفت که هر یک به یکی از نیازهای اساسی بشر اولیه پاسخ می‌داد: نیاز به توضیح و کنترل: دنیای انسان اولیه پر از پدیده‌های غیرقابل پیش‌بینی و ترسناک بود: بیماری‌های ناگهانی، خشکسالی، شکار ناموفق و مرگ. شمنیسم یک چارچوب منسجم برای توضیح این رویدادها ارائه داد و مهم‌تر از آن، وعده کنترل را از طریق متخصص جهان معنوی، یعنی شمن، می‌داد. شمن‌باوری این تجربیات عصب‌شناختی (مانند حس پرواز یا سفر به دنیاهای دیگر) را چارچوب‌بندی کرد و به آن‌ها معنای فرهنگی بخشید. ایجاد انسجام اجتماعی: آیین‌های شمنی رویدادهایی اجتماعی بودند که کل جامعه را گرد هم می‌آوردند، باورها و ارزش‌های مشترک را تقویت می‌کردند و حس تعلق و هویت گروهی را مستحکم می‌ساختند. | ## جمع‌بندی | ابزاری برای ورود به جهان دیگر (سفر شمن): ایجاد خلسه: کارکرد اصلی رقص، خارج کردن شمن از هوشیاری عادی و ورود به یک حالت دگرگون‌شده هوشیاری از طریق حرکات تکرارشونده و ریتم یکنواخت طبل است.