موضوع مقاله: یورگن هابرماس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # یورگن هابرماس | مقدمه: یورگن هابرماس (۱۸ ژوئن ۱۹۲۹ – ۱۴ مارس ۲۰۲۶) فیلسوف و نظریه‌پرداز اجتماعی آلمانی بود که در چارچوب سنت نظریهٔ انتقادی و عمل‌گرایی فعالیت می‌کرد. | ## بخش 1: یورگن هابرماس | او در دانشگاه هایدلبرگ و دانشگاه گوته فرانکفورت سمت استادی داشت و همچنین مدیریت مؤسسهٔ ماکس پلانک در اشتارنبرگ را بر عهده داشت. آثار هابرماس که مرتبط با مکتب فرانکفورت بود، بر مبانی معرفت‌شناسی و نظریهٔ اجتماعی، تحلیل سرمایه‌داری پیشرفته و دموکراسی، حاکمیت قانون در چارچوبی انتقادی اجتماعی-فرهنگی، و نیز سیاست معاصر—به‌ویژه سیاست در آلمان—تمرکز داشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به کتاب دگرگونی ساختاری حوزه عمومی (۱۹۶۲)، که تاریخ اجتماعی پیدایش و افول گفتمان عمومی بورژوازی را بررسی می‌کند، و نظریه کنش ارتباطی (۱۹۸۱) اشاره کرد؛ اثری که در آن نظریه‌ای از عقلانیت ارائه می‌شود که به‌جای عقل ابزاری یا راهبردی، بر ارتباط زبانی میان‌فردی استوار است. تجربهٔ نوجوانی در دوران آلمان نازی نقطهٔ آغاز بسیاری از تحولات فکری او بود و، همانند بسیاری از روشنفکرانی که نازیسم را تجربه کرده‌اند، در آغاز فعالیت فکری خود کوشید توضیح دهد که چگونه ظهور نازیسم در آلمان—کشوری با سنتی غنی از اندیشهٔ فلسفی—امکان‌پذیر شد. شهرت او تا حد زیادی به تبیین مفهوم «گسترهٔ همگانی» یا «فضای عمومی» بازمی‌گردد؛ مفهومی که به حوزه‌ای اجتماعی و فکری اشاره دارد که در آن، ارتباطات و فعالیت‌های رسانه‌ای می‌توانند زمینه‌ساز بحث‌های انتقادی و شکل‌گیری افکار عمومی شوند. به‌نظر او، اطلاعات—که از آن به‌عنوان «اکسیژن دموکراسی» یاد می‌کند—در این گستره تولید و پردازش می‌شود، و هرچه این فرایندها آزادتر، عقلانی‌تر و مشارکتی‌تر باشند، کیفیت دموکراسی نیز ارتقا می‌یابد. در این چارچوب، گسترهٔ همگانی فضایی است که در آن افراد می‌توانند به‌طور آزادانه شرایط اجتماعی خود را نقد کرده، مسائل را طرح کنند و بر فرایندهای تصمیم‌گیری سیاسی تأثیر بگذارند. هابرماس این حوزه را خاستگاه شکل‌گیری افکار عمومی می‌داند و آن را میانجی میان حوزهٔ خصوصی و حوزهٔ رسمیِ عمومی تلقی می‌کند. پدر هابرماس از سال ۱۹۳۳ عضو حزب ناسیونال سوسیالیست (NSDAP) بود و پس از بازگشت از اسارت آمریکایی‌ها در رده «پیروان حزب» (پیروان) طبقه‌بندی شد. یورگن جوان همان‌طور که در آن زمان برای کودکان ۱۰ تا ۱۴ سال تجویز می‌شد، عضوی از سازمان جوانان (یونگ-ولک) شد که شاخه‌ای از سازمان شبه‌نظامی جوانان هیتلری بشمار می‌رفت. هابرماس برای بودن در رده رهبر سازمان جوانان (جوانان‌پیشوا) همچنان فراتر از محدودیت سنی در آن سازمان ماند و مجبور نشد در ۱۴ سالگی به سازمان جوانان هیتلری بپیوندد. فعالیت‌های دوران نوجوانی او در سازمان جوانان (یونگ-ولک)، در سال ۲۰۰۶ منجر به بحث‌های داغی شد. این ادعا توسط هابرماس و با شهادت هانس اولریش ولر تاریخ‌نگار مهم آلمانی رد شده است. هابرماس تحصیلاتش را در شهر گومزباخ و در دانشگاه‌های گوتینگن، بن و زوریخ گذراند و مدتی روزنامه‌نگار بود. در ۱۹۵۴ از رساله‌اش با عنوان مطلق و مفهوم تاریخ: در بررسی تضاد بین مطلق و مفهوم تاریخ در اندیشه شلینگ دفاع کرد. بین سال‌های ۱۹۵۶ تا ۱۹۵۹ دستیار آدورنو شد و به این ترتیب از استادش بسیار آموخت و مجموعاً همه این‌ها باعث گردید تا اولین اثرش یعنی دگرگونی ساختاری حوزه عمومی را در ۱۹۶۲ بنویسد. مجموعه تأییدها، کاربست‌ها و نقدهای بسیار، این کتاب را – که البته با تأخیر زیاد در سال ۱۹۸۹ به انگلیسی ترجمه شد – به اثری همچنان زنده و پرخواننده بدل ساخته است. هابرماس از ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۴ در دانشگاه هایدلبرگ به تدریس فلسفه پرداخت و نیز از ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۱ در دانشگاه فرایبورگ جامعه‌شناسی و فلسفه تدریس کرد. پس از بازگشت به فرانکفورت در ۱۹۸۱، بزرگ‌ترین اثر خود، نظریه کنش ارتباطی را منتشر ساخت. از ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۸ نیز در دانشگاه گوته فرانکفورت به تدریس اشتغال داشت و اکنون بازنشسته شده است. جز این‌ها، مطالعه پراگماتیسمِ آمریکایی و اندیشه‌ورزی در حوزه‌های متنوع فلسفی – که مغفولِ دانش‌جویان هم‌نسلش بود – او را از سایر اندیشمندان هم‌ترازش متمایز ساخته است. او در مقالات و کتاب‌های خود نسبت به کارل پوپر، هانس گئورگ گادامر، ژان-فرانسوا لیوتار و ژاک دریدا انتقاداتی داشته و آنان را به مباحثه خوانده است. وی همچنین بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز جنبش دانشجویی بوده و بیشترین ارتباطات دانشگاهی و تشکیلاتی را با آنان داشته است. | ## بخش 2: یورگن هابرماس | هر چند که تندروی‌های دانشجویان آلمانی در جریان انقلابات دانشجویی دهه هفتاد او را خشمگین ساخت بگونه‌ای که حرکت‌های دانشجویان را فاشیسم چپ‌گرا خواند. او بعدها از کاربرد شتابزده این اصطلاح پشیمان شد اما بر مواضع انتقادی خود از آنان باقی‌ماند. زندگی شخصی و مرگ هابرماس در سال ۱۹۵۵ با اوته وسل‌هوفت (۱۹۳۰–۲۰۲۵)، که معلم بود، ازدواج کرد. یکی از فرزندانشان، ربکا (۱۹۵۹–۲۰۲۳)، بعدها استاد تاریخ مدرن در دانشگاه گوتینگن شد. بنا به گزارش روزنامهٔ ده استاندارد، او حتی در سال‌های پایانی زندگی نیز از نظر فکری هوشیار باقی مانده بود. اندیشه مطالعه آثار هابرماس، خواننده را پیشاروی جامعه‌شناسی قرار می‌دهد که بن‌مایه‌های قوی فلسفی دارد و این موضوع، یکی از تفاوت‌های او با فرانکفورتی‌های قدیمی‌تر است. هابرماس گرچه هم دانش‌آموخته و هم این‌روزها نمایندهٔ زنده – و به بیانی، آخرین بازمانده – مکتب فرانکفورت است؛ اما در مواردی با آن‌ها هم‌رأی نیست. از جمله این‌که زیربنا و بن‌مایه کارهای هابرماس فلسفی‌ست؛ در حالی‌که مثلاً در اندیشه‌های آدورنو و هورکهایمر – شاید جز در مقاله نظریه انتقادی و نظریه سنتی و در مانیفست ۱۹۳۷ و همین‌طور در نطق افتتاحیه هورکهایمر – تأکید زیادی بر فلسفه وجود ندارد. در یک‌کلام، هابرماس از پیشینه فلسفی آلمان، بسیار پرمایه‌تر از دیگر فرانکفورتی‌ها بهره برده است و این، خود را در نقد هابرماس به آدورنو و دیگر فرانکفورتی‌ها نشان می‌دهد، آن‌جا که سرزنش‌وار از عدمِ توجه آن‌ها به هایدگر می‌گوید. باز به همین شکل، با اینکه بسیاری از فرانکفورتی‌های نسل اول برای رهایی از نازیسم، مدتی کم و بیش طولانی را در آمریکا گذراندند، هابرماس در نقد آن‌ها از کم‌توجهی‌شان به جامعه‌شناسی آمریکایی می‌گوید. نیز، هابرماس، اشکالِ نمادین تعامل اجتماعی را به نظریه انتقادی فرانکفورت افزوده است و به‌هیچ‌وجه، بدبینی فرانکفورتی‌ها را نسبت به خِرَد ابزاری ندارد. بن‌مایه‌های فلسفی کار هابرماس و تعلقش به مکتب انتقادی باعث می‌شود که برای جامعه‌شناسی به جز تحلیل و تبیین، وظیفه ارائه راه حل و یاری رساندن به دیگران را نیز قایل باشد و همه این‌ها، مجموعاً او را به اندیشمندی بزرگ و متفاوت بدل نموده است. این تفاوت را پیوزی، به خلاصه‌ترین وجه، این‌طور بیان می‌کند: هابرماس، از توجه زیادی که به او شده در شگفت است. برای او، زندگی فکری، بازی، شغل و پرورش هوش و استعداد نیست؛ بلکه قبل از هر چیز، احساس انجامِ وظیفه است و همین احساسِ انجامِ وظیفه از طریقِ جدیت اخلاقی، بر تمام کارهای او سایه افکنده است. تنها هدفِ تحقیقاتی هابرماس، پیش‌بینی و توجیهِ جامعه بهتر جهانی‌ست که فرصت‌های بیشتری را برای نیکبختی و صلح و وحدت ممکن سازد. هابرماس پس از فاجعه ۱۱ سپتامبر در گفتگویی مسئله ناهمزمانی تفکر و ابزار را مطرح می‌کند که در جوامع پیش و در حال گذار موجب خشونت و در نهایت تروریسم می‌شود. هابرماس از حمله نظامی آمریکا علیه صرب‌ها در جنگ کوزوو حمایت کرد که با انتقادهای زیادی مواجه شد. روش‌شناسی نقد پوزیتویسم: آنچه در روش‌شناسی هابرماس به وضوح خودنمایی می‌کند، نقد او بر اثبات گرایی است. او اثبات گرایی را درست، اما ناقص می‌داند؛ درست است، زیرا توانایی بیانگری بسیاری از مسائل را در علوم طبیعی داراست، و ناقص است، زیرا اگر به ساحت انسان و روابط انسانی گام نهد به‌غایت ضعیف و کم اثر می‌شود. کنت روش تفحص در امور قابل اثبات و نیز مشاهده پدیده‌ها و کشف قوانین به موجب استقراء در مقابل تفکر متافیزیکی و جزمیات مذهبی قرار می‌داد. هابرماس می‌گوید: پوزیتویسم نوعی علم گرایی است که بر روش علوم طبیعی معاصر حاکم گشته و بر اساس این نوع علم گرایی، تنها قضایا و مفاهیمی می‌توانند در عرصه داوری و نیز ارتباط با هرگونه نظریه شناخت معتبر به‌شمار آیند که با قضایا و مفاهیم علوم طبیعی هماهنگ و همسو باشند. اثبات گرایی در پی آن بود که تا نوعی روش‌شناسی تهی گشته از اندیشه فلسفی را جایگزین بحث دربارهٔ «شناخت» کند. فلسفه علمی که از میانه قرن نوزدهم، خود را جانشین نظریه شناخت مطرح ساخته، همان روش‌شناسی پذیرفته شده‌ای است که علمانیت علمی گری علوم را امری بدیهی تلقّی می‌کند. | ## بخش 3: یورگن هابرماس | «علمی گری» یعنی باور به اینکه دیگر نمی‌توان علم را تنها یکی از اشکال ممکن شناخت تصور کرد، بلکه «شناخت» و «علم» را باید یکی دانست. نظریه کنش ارتباطی یکی از بهترین ایده‌های هابرماس «کنش ارتباطی» است که در آن کنشگران در جامعه با مباحثه استدلالی، توافق و همکاری، به دنبال دستیابی به فهم مشترک و کنش‌های تفاهمی هستند؛ درحالی که در کنش استراتژیک کنشگران صرفاً به دنبال اهداف خود هستند.Habermas, J. در مورد روش‌شناسی علوم اجتماعی، از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۹ به بحث گسترده‌ای در جامعه‌شناسی آلمان تبدیل شد. هابرماس و گادامر بین هابرماس و هانس گئورگ گادامر در مورد حدود هرمنوتیک اختلاف وجود دارد. گادامر کتاب بزرگ خود را به نام «حقیقت و روش» در سال ۱۹۶۰ تکمیل کرد و در مناظره خود با هابرماس بر سر امکان فراتر رفتن از تاریخ و فرهنگ به منظور یافتن موضعی واقعاً عینی برای نقد جامعه پرداخت. هابرماس و فوکو در مورد اینکه آیا ایده‌های میشل فوکو «تحلیل قدرت» و «تبارشناسی» یا ایده‌های یورگن هابرماس در مورد «عقلانیت ارتباطی» و «اخلاق گفتمان» نقد بهتری از ماهیت قدرت در جامعه ارائه می‌دهد. این مناظره ایده‌های محوری هابرماس و فوکو را در رابطه با مسائل قدرت، عقلانیت، اخلاق، مدرنیته، دموکراسی، جامعه مدنی و کنش اجتماعی مقایسه و ارزیابی می‌کند، هابرماس و لومان نیکلاس لومان پیشنهاد کرد جامعه را می‌توان با موفقیت از طریق نظریه سیستم‌ها تحلیل کرد. هابرماس و رالز مناظره‌ای بین هابرماس و جان رالز وجود دارد.هابرماس، یورگن (۱۹۹۵)، آشتی از طریق استفاده عمومی از عقل: سخنانی در مورد لیبرالیسم سیاسی جان رالز، مجله فلسفه، ۹۲ (۳): ۱۰۹–۳۱.رالز، جان (۱۹۹۵)، لیبرالیسم سیاسی: پاسخ به هابرماس، مجله فلسفه ۹۲ (۳): ۱۳۲–۸۰ هابرماس و رسانه از نگاه هابرماسی، سرشت همه جایی و همه شمول رسانه‌ها، هیچ راهی برای شکل‌گیری و بالیدن تفکر انتقادی یا کنش انتقادی برای افراد بازنمی‌گذارد. وقتی قدرت برخورد انتقادی و سازندهٔ افراد با دانش و اطلاعاتی که از بالا دریافت می‌کنند به یغما می‌رود، آنان به صورتی منفعل و منزوی در زیست‌جهان به سر می‌برند و روالها مکرر روزمره را بدون تفکر می‌پذیرند و آن را صرفاً طبیعتی ثانوی به‌شمار می‌آورند.فرهنگ و زندگی روزمره - اثر اندی بنت - ترجمهٔ لیلا جوافشانی/ حسن چاوشیان - نشر اختران - چاپ اول ۱۳۸۶ - ص ۳۱–۳۲ جایزه‌ها ۱۹۷۴: جایزه هگل ۱۹۷۶: جایزه زیگموند فروید ۱۹۸۰: جایزه تئودور آدورنو ۱۹۸۵: جایزه خواهر و برادر شول ۱۹۸۶: جایزه گاتفرید ویلهلم لایب‌نیتس ۱۹۸۷: جایزه سونینگ هر دو سال یکبار برای کمک‌های برجسته به فرهنگ اروپا اعطا می‌شود. به گفتهٔ عطاءالله مهاجرانی که در آن زمان مدیر این مرکز بود، با انتشار خبر دعوت از هابرماس گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی تلاش کردند با طرح مسئلهٔ صدور فتوای قتل سلمان رشدی توسط خمینی این سفر را در راستای مشروعیت دادن به رژیم ایران دانسته و هابرماس را از سفر به ایران منصرف کنند. با این وجود مقامات وقت جمهوری اسلامی از طریق حسین ثابت بازرگان ایرانی ساکن آلمان و مالک هتل داریوش کیش که سرمایه‌گذاری فراوانی در ساخت هتل‌های متعدد در اسپانیا داشته و همبازی تنیس هلموت اشمیت بوده، توانستند موضوع را با هلموت اشمیت مطرح کنند تا وی نیز یوشکا فیشر وزیر خارجهٔ وقت آلمان را که شاگرد هابرماس بوده واسطه قرار دهد و از هابرماس بخواهد دعوت مقامات جمهوری اسلامی را بپذیرد و به ایران بیاید. در این سخنرانی او به نقد جامعهٔ سکولار غرب و نتایج سکولار شدن جامعه پرداخت و به سوالات حاضران پاسخ داد. جمعیت حاضر به حدی زیاد بود که او را شگفت‌زده کرد؛ محوطه اطراف دانشگاه نیز مملو از دانشجویان و علاقه‌مندان بود. بر اساس گزارش روزنامه نوروز، هابرماس در سخنرانی خود بیان کرد که پس از دوران روشنگری و مخالفت با دین‌سالاری، اکنون در جوامع دموکراتیک، شهروندان دیندار و بی‌دین توانسته‌اند به‌طور عقلانی در کنار یکدیگر زندگی کنند. او افزود: «هر دو در عرصه عمومی از عقل خود برای بحث و چالش پیرامون مسائل حیاتی استفاده می‌کنند.» هابرماس همچنین به شیراز نیز سفر کرد و در دانشگاه شیراز نیز حضور یافت. وی پس از بازگشت به آلمان، در مصاحبه‌ای با فرانکفورتر آلگماینه وقایع سفر و نتایج آن را شرح داد. در جریان اعتراضات سال ۱۳۸۸، مجدداً نام هابرماس در مطبوعات منتقد جریان اصلاحات مطرح شد. هابرماس در کیفرخواست دادگاه تهران متهم شد که در سفرش به ایران با گروهی از اصلاح‌طلبان دیدار مخفیانه داشته و آنها را به براندازی سیاسی تشویق کرده است. برخی از این رسانه‌ها مدعی شدند که هابرماس قصد داشته جانشینی برای عبدالکریم سروش تعیین کند و این جانشین کسی جز محمد مجتهد شبستری نبوده است. مجتهد شبستری که در زمان حضور هابرماس در ایران با او دیدار کرده بود، در واکنش به کیفرخواست دادگاه و اتهامات مطرح شده، آن را «مضحک» خواند و تأکید کرد که جلسه مذکور محرمانه نبوده و تنها گفت‌وگویی بین هابرماس و چند دین‌پژوه صورت گرفته بود. او افزود که اگر موضوع سکولاریزاسیون در آن جلسه مطرح شده بود، هیچ اقدامی غیرقانونی صورت نگرفته است. | ## جمع‌بندی | کتاب‌شناسی به فارسی به‌سوی جامعه‌ای عقلانی؛ اعتراضات دانشجویی، سیاست و علم، ترجمهٔ ابراهیم اسکافی، انتشارات شیرازه کتاب ما، ۱۴۰۰.