موضوع مقاله: حسینعلی میرزا فرمانفرما | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حسینعلی میرزا فرمانفرما | مقدمه: او در دوران ولایت‌عهدی در یکی از عهدنامه‌هایی که با روسیه به امضا رساند، مسئله موروثی شدن سلطنت در میان فرزندانش را به‌عنوان یکی از بندهای عهدنامه گنجاند. | ## بخش 1: حسینعلی میرزا فرمانفرما | از آنجا که او یک سال پیش از مرگ فتحعلی‌شاه (مهرماه ۱۲۱۳ خورشیدی) درگذشته بود، فتحعلی‌شاه برای اجرای مفاد عهدنامه، برخلاف مرسوم، محمد میرزا فرزند عباس میرزا یعنی نوه خودش را به ولایت‌عهدی منصوب کرد و وی را به والی‌گری آذربایجان فرستاد. با مرگ فتحعلی‌شاه، بزرگ‌ترین پسر باقی‌مانده‌اش، حسینعلی میرزا فرمان‌فرما که والی فارس بود و به لحاظ مرمت حرم احمد بن موسی محبوبیتی نیز کسب کرده بود داعیه پادشاهی نمود. محمدشاه برادر کوچک‌ترش فیروز میرزا را به مقابله با قوای عمویش فرستاد که در این نبرد قوای حسینعلی میرزا فرمانفرما شکست خورد. زندگی تبار احتمالاً قاجارها مغول، ترکمان و سلجوقی نبوده‌اند بلکه از ترکان غربی و خویشاوند نزدیک خزرها و قبچاق‌ها و بلغارها و پچنگ‌ها بوده‌اند و در حدود سدهٔ هشتم میلادی با سایر طوایف ترک قفقاز جنوبی از آن سرزمین هجرت کرده‌اند. اینان نخست در حدود سدهٔ هشتم با سایر طوایف ترک قفقاز جنوبی از آن سرزمین هجرت کرده‌اند و سپس ۲۰۰ سال بعد از حمله مغول به ایران مجدداً به ایران برگشته‌اند. صفویه آنها را از آذربایجان به مازندران و گرگان و مرکز ایران برده‌اند و با افشارها و بیات‌ها و بایندرها بسیار نزدیک بوده و حتی شریک سرنوشت و شاید همسفر ایشان بوده‌اند. ایل قاجار یکی از هفت ایل اصلی ترکمان قزلباش بود که در زمان صفویه از آناتولی و شام به ایران مهاجرت کرده و شاه اسماعیل به یاری توان نظامی آن‌ها، سلسلهٔ صفویه را بنیان نهاد. گروهی را به نواحی مرو و شمال خراسان فرستاد، تا در برابر حمله ازبکان و ترکمانان سدی باشد. گروه دیگر را در حدود قره باغ و شمال رود ارس، در مقابل طوایف لزگی گذاشت، و دسته سوم را در گرگان (استرآباد) مسکن داد. ایل قاجار در استرآباد به دو شاخه تقسیم شدند: شاخهً بالای رود گرگان به یوخاری‌باش (بالادستی) و شاخه پایین رود گرگان به آشاغی باش (پایین دستی) معروف شدند و حکومت قاجاریه از شاخۀ آشاغی باش تشکیل یافت. تولد و کودکی حسینعلی میرزا فرمانفرما، پسر پنجم فتحعلی‌شاه، در ۱۲ ذی‌الحجهٔ ۱۲۰۳ ه‍.ق/۳ سپتامبر ۱۷۸۹ م، مصادف با عید قربان در قصبۀ نوا، از توابع لاریجان در استان مازندران پای به گیتی نهاد. مادرش بدر جهان خانم عرب عامری بسطامی دختر محمدجعفر خان عرب عامری بسطامی بود که به فرمان آقامحمدخان قاجار به ازدواج فتحعلی‌شاه درآمده و نخستین همسر عقدی او بود. مادر بدر جهان خانم دختر امیر اسماعیل خان خزیمه، امیر قائنات و جد بزرگ خاندان خزیمه علم است. بر این اساس، حسینعلی میرزا فرمانفرما از طریق مادربزرگ مادری خود، با خاندان خزیمه علم خویشاوندی می‌یافت. میرزا فضل‌الله خاوری شیرازی، مورخ و شاعر دورۀ قاجار و مؤلف کتاب تاریخ ذوالقرنین، که از معاصران حسینعلی میرزا فرمانفرما است، دربارۀ تولد او و ویژگی‌های جسمی حسینعلی میرزا فرمانفرما در زمان خردسالی چنین می‌نگارد: «معزی الیه نیز درسنه یکهزار و دویست و سه در قصبه نوا از بطن صبیّه مرضیُه محمدجعفر خان عامری حاکم بسطام که بر افق سپهر اخضر برآید، به عالم شهود جلوه گر شد. حسینعلی میرزا فرمانفرما، یکی از چهار پسر فتحعلی‌شاه بود که به فرمان آقامحمدخان قاجار، در حرمسرای شخصی و با نظارت مستقیم او تربیت شدند و روزگار کودکی خود را سپری نمودند. او پس از رسیدن به سن ۱۰ سالگی، براساس فرمان پدرش فتحعلی‌شاه، با دختر امیرگونه خان کرد زعفرانلو، ایلخان ایل زعفرانلو و از خوانین معتبر منطه‌ی خراسان که حاکم خبوشان (ولایت) بود، ازدواج نمود. | ## بخش 2: حسینعلی میرزا فرمانفرما | انتصاب به حکومت فارس و مناطق جنوبی فتحعلی‌شاه در سال ۱۲۱۴ ه‍.ق، حسینعلی‌میرزا را که تنها یازده سال داشت با لقب فرمانفرما، به حکومت ایالت فارس و مناطق جنوبی ایران منصوب کرد. ایالت فارس تحت فرمان حسینعلی‌میرزا فرمانفرما، تنها به محدوده‌ی استان فارس محدود نبود و مناطق گسترده‌ای همچون فارس، بندرها و جزایر خلیج‌فارس یعنی استان هرمزگان و استان بوشهر، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، رامهرمز، بهبهان، شادگان و نواحی گسترده دیگری از جنوب استان خوزستان و سواحل مکران را شامل می‌شد. همچنین حکمران ایالت فارس، به صورت سنتی بر عمان و بحرین نیز مسلط بود و شیوخ بحرین و امامان مسقط، تابعان حسینعلی‌میرزا فرمانفرما به حساب می‌آمدند. فتحعلی‌شاه همچنین چراغعلی‌خان نوایی قوریسال‌باشی را به عنوان وزیر و پیشکار حسینعلی‌میرزا فرمانفرما منصوب نمود و میرزا نصرالله‌خان نوری و محمّدزکی‌خان نوری، برادران اسدالله‌خان نوری، وشکرالله‌خان نوری، پسر اسدالله‌خان نوری، را نیز مأموریت داد تا همراه وی به سرکردگی هشتصد سوار نوری به فارس بروند و درخدمت حسینعلی‌میرزا فرمانفرما باشند. میرزا حسن حسینی فسائی در کتاب فارسنامه ناصری در شرح این اعزام و با اشاره به مرگ نصرالله‌خان نوری در سال بعد می‌نویسد: «امیرالامراء نصرالله‌خان و محمدزکی‌خان پسران آقاباباخان و امیرالامراء حاجی شکرالله‌خان ولدالصدق میرزا اسدالله‌خان از دارالخلافه تهران وارد شیراز شدند و درگذار «موردستان» که متصل به ارگ دیوانی است منزل نمودند» و ادامه می‌دهد: «و در سال ۱۲۱۵ قمری نصرالله خان که به منصب سرداری جماعت نوری برقرار بود به رحمت ایزدی پیوست و منصب امارت او را به شکرالله‌خان نوری که جوانی دوازده ساله بود، واگذاشتند و مقرب‌الخاقان محمدزکی‌خان نوری را به نیابت او برقرار داشتند و محمدزکی‌خان از حسن کفایت و تدبیر کارش بالا گرفت تا در سال ۱۲۳۸ به منصب وزارت مملکت فارس رسید و در سال ۱۲۴۱ قمری به دامادی فتحعلی‌شاه قاجار قرین افتخار گردید.» تثبیت قدرت در ایالت فارس در سال‌های نخست سلطنت فتحعلی‌شاه، قدرت حقیقی ایالت فارس در اختیار حاجی ابراهیم خان کلانتر و خاندان او و هواداران ایشان قرارداشت و در سال‌های ۱۲۱۴-۱۲۱۵ه‍.ق، که مصادف با یکسال نخست حکومت حسینعلی میرزا فرمانفرما در فارس و مناطق جنوبی بود، قدرت واقعی فارس در دستان میرزامحمّدخان بیگلربیگی، پسر بزرگ حاجی ابراهیم خان کلانتر قرارداشت. با صدور دستور قتل حاجی ابراهیم خان کلانتر و اطرافیانش از سوی فتحعلی‌شاه در سال ۱۲۱۵ه‍.ق، میرزامحمّدخان بیگلربیگی به دست تفنگچیان نوری همراه حسینعلی میرزا فرمانفرما به قتل رسید تا قدرت او به عنوان حاکم ایالت پهناور فارس و جنوب، تثبیت گردد. علی‌رغم این موضوع اما حسینعلی میرزا فرمانفرما تا سال ۱۲۲۱ه‍.ق، کماکان نفر دوم ایالت فارس و مناطق جنوبی باقی ماند، چراکه چراغعلی خان نوایی قوریسال‌باشی که وزیر و پیشکار منصوب فتحعلی‌شاه در دربار حسین‌علی‌میرزا فرمانفرما بود، اجازه‌ی مداخله در امور حکومتی را به او نمی‌داد. جدیّت و دقّت چراغعلی خان نوایی قوریسال‌باشی در این مقام و عزل شماری از حکّام ولایات و همچنین سخت‌گیری‌های او بر خوانین سرکش محلّی، سرانجام موجی از نارضایتی‌ها را برانگیخت و زمینه‌ساز عزل او در سال ۱۲۲۱ه‍.ق، و انتصاب نصرالله‌خان قراگوزلو به وزارت و پیشکاری فارس گردید که مقارن با سفر هارفورد جونز بریجز به شیراز هم عهده‌دار سمت وزارت و پیشکاری حسینعلی میرزا فرمانفرما بوده و هارفورد جونز بریجز از او و پسرش عبدالله‌خان قراگزلو به عنوان معتمدین حسینعلی میرزا فرمانفرما نام برده است. انتصاب نصرالله‌خان قراگوزلو به وزارت و پیشکاری فارس، سرآغاز زمینه‌چینی‌های حسینعلی میرزا فرمانفرما برای کسب استقلال عمل و تسلط کامل بر ایالت فارس و مناطق جنوبی بود. وقوع قحطی محمدنبی‌خان در فارس فتحعلی‌شاه اندکی بعد در اواخر سال ۱۲۲۲ه‍.ق تصمیم به عزل نصرالله‌خان قراگوزلو از وزارت و پیشکاری حسینعلی میرزا فرمانفرما ایالت فارس گرفت و این منصب را به محمدنبی‌خان شیرازی، که پیش از این در فاصله‌ی سال‌های ۱۲۱۸-۱۲۲۲ه‍.ق، مدتی سفیر ایران در هندوستان و سپس حاکم بوشهر و ملقب به «دریابیگی» بود، واگذار نمود. محمدنبی‌خان شیرازی که پیش از انتصاب به وزارت و پیشکاری ایالت فارس و مناطبق جنوبی، از دوستی صمیمی و نزدیک با هنری ویلوک و هارفورد جونز بریجز و دیگر مقامات بریتانیایی‌ها در هندوستان برخوردار بود، نقشی مهم در بسط نفوذ بریتانیا در بوشهر داشت و از مشاوران نزدیک هارفورد جونز بریجز به شمار می‌رفت که درباره‌ی مسائل مختلف سیاسی و فرهنگی در زمان دیدار نمایندگان بریتانیایی با دولت‌مردان ایرانی، به آن‌ها مشاوره می‌داد. در دوران وزارت و پیشکاری محمدنبی‌خان شیرازی، حضور نظامی دولت بریتانیا در خلیج‌فارس گسترش یافت و میرزا جعفرخان شیرازی، برادر او که حاکم بوشهر بود، نیز بنای تعدّی به جان و مال مردم را گذاشت و در نتیجه‌ی بی‌توجهی‌های صورت پذیرفته به مسائل مالی و اجتماعی، قحطی بسیار شدیدی در ایالت فارس رَُخ داد که به «قحطی محمدنبی‌خان» مشهور است و پرداخت مالیات ایالت فارس نیز برای ۲ سال به تعویق افتاد. سرانجام در سال ۱۲۲۴ه‍.ق، افرادی همچون محمدحسین‌خان امین‌الدوله و میرزا عیسی قائم‌مقام که از مخالفان محمدنبی‌خان شیرازی بودند، زمینه‌های عزل و سقوط او را فراهم کردند و فتحعلی‌شاه نیز فرمان به مصادره‌ی اموال محمدنبی‌خان شیرازی به عنوان غرامت مالیات دوساله‌ی ایالت فارس و آسیب‌های وارد شده به آن ایالت نموده، و میرزا یوسف اشرفی که در میان سال‌های ۱۲۱۳-۱۲۲۱ه‍.ق، مستوفی‌الممالک دولت ایران بود را به منصب وزارت و پیشکاری ایالت فارس، مأمور نمود. احضار به اصفهان با درگذشت عباس میرزا نایب‌السلطنه در ۱۰ جمادی‌الثانی ۱۲۴۹ ه‍.ق، اختلافات میان شاهزادگان قاجاری که خود را لایق جانشینی فتحعلی‌شاه می‌دانستند، شدّت گرفت. به همین دلیل، فتحعلی‌شاه در ۱۶ جمادی‌الأول ۱۲۵۰ ه‍.ق برای سرکوب شورش چند تن از خوانین بختیاری و رسیدگی به پانصد هزار تومان مالیات معوقه‌ی چند ساله‌ی ایالت فارس، به سمت جنوب کشور حرکت کرد</blockquote></blockquote> فتحعلی‌شاه با احضار پیکی به شیراز، از فرزند خود خواست که مالیات معوقه را برای تحویل با خود به اصفهان بیاورد. حسینعلی میرزا فرمانفرما که احتمال می‌داد در این سفر حبس و عزل شود، پسر ارشد خود رضاقلی‌میرزا نایب‌الایاله را با سپاهی مأمور به بوشهر کرد تا در صورت رخ دادن آن حادثه، بتواند با سربازان خود به شیراز آمده، حاکم جدید و منصوب شده از سوی فتحعلی‌شاه را اخراج کرده و مجدداً کنترل ایالت فارس را به‌دست بگیرد.</blockquote> حسینعلی میرزا فرمانفرما، در ۱۰ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ ه‍.ق، در باغ سعادت‌آباد اصفهان، به همراه فرزندانش تیمورمیرزا حسام‌الدوله و شاهرخ‌میرزا به خدمت پدر رسید و دلایل عقب افتادن مالیات ایالت تحت فرمانش را شوریدگی خاک، ملخ‌زدگی محصولات، وقوع زلزله و ناامنی طُرُق و شوارع عنوان نمود. فتحعلی‌شاه دستور داد تا محمدتقی میرزا حسام‌السلطنه با هدف دریافت مالیات فارس به همراه حسینعلی میرزا فرمانفرما عازم شهر شیراز شود و عبدالله خان امین‌الدوله و میرزا ابوالحسن خان ایلچی را نیز در رأس سپاهی چند هزار نفره به فارس اعزام نمود تا ضمن نظارت بر تفریغ مالیات ایالت تحت فرمان حسین‌علی میرزا فرمانفرما، ولی‌خان ممسنی را هم که به راهزنی مشغول بود، تنبیه نمایند. | ## بخش 3: حسینعلی میرزا فرمانفرما | دو روز پس از حرکت حسینعلی میرزا فرمانفرما و محمدتقی میرزا حسام‌السلطنه به سمت شیراز، فتحعلی‌شاه در ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ ه‍.ق، درگذشت. زمینه‌چینی برای ادعای سلطنت خبر مرگ فتحعلی‌شاه را پیک مخصوص صدراعظم، عبدالله خان امین‌الدوله، در روز ۲۰ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ ه‍.ق، در شهر قمشه به حسینعلی میرزا فرمانفرما ابلاغ نمود و علی‌رغم اصرارهای صدراعظم مبنی بر بازگشت حسینعلی میرزا فرمانفرما به اصفهان اما، او مسیر شیراز را در پیش گرفت و برادر تنی‌اش حسنعلی میرزا شجاع‌السلطنه که حاکم کرمان بود را هم به شیراز احضار کرد. عبدالله خان امین‌الدوله هم اگرچه در ظاهر به نامه‌های الله‌یار خان آصف‌الدوله، علی میرزا ظل‌السلطان، قائم‌مقام فراهانی و حسینعلی میرزا فرمانفرما بی‌اعتنا بود و هیچ یک از مدعیان سلطنت را حمایت نمی‌کرد، اما به‌صورت مخفیانه با حسینعلی میرزا فرمانفرما مراوداتی داشت و او را برای تصرف اصفهان تشویق می‌نمود. به‌نظر می‌رسد که اعلام سلطنت علی میرزا ظل‌السلطان در شهر تهران در تاریخ ۱۴ رجب ۱۲۵۰ ه‍.ق، عبدالله خان امین‌الدوله را در حمایت از حسینعلی میرزا فرمانفرما مردد نموده است و علی‌رغم این تغییر نسبی موضع، حسنعلی میرزا شجاع‌السلطنه پس از ورود به شهر شیراز، برادرش حسینعلی میرزا فرمانفرما را به ادعای سلطنت تشویق نمود و فرمانفرما نیز در کاخ همایون شهر شیراز، با نام «حسینعلی‌شاه قاجار» در روز ۳ شعبان ۱۲۵۰ ه‍.ق، بر تخت سلطنت نشست و خود را شاه خواند. ویژگی‌های شخصیتی فرهنگ پروری حسینعلی میرزا فرمانفرما را شاهزاده‌ای علاقه‌مند به شعر و ادبیات دانسته‌اند و به تقلید از شیوۀ آقامحمدخان قاجار و فتحعلی‌شاه در توجه به اهل ادب، او نیز در شیراز اُدبای بسیاری را گردآورده بود و اسامی برخی از ایشان براساس مندرجات کتب و جُنگ‌ها عبارت است از ذوقی بسطامی، سالک یزدی، سلطان نوایی، شاهد فارسی، منعم شیرازی؛ و انجمن‌های بسیاری نیز در زمان حکومتش بر فارس در شهر شیراز دایر شده‌اند همچون انجمن عالی به دست میرزا محمّدحسین کردستانی متخلص به عالی، انجمن بسمل به دست حاجی علی‌اکبر نوّاب شیرازی متخلص به بسمل شیرازی و انجمن سخنوران وصال به دست محمدشفیع شیرازی متخلص و مشهور به وصال شیرازی. فرستادگانی مانند جیمز موریه، هارفورد جونز بریجز و کُنت فلیکس ادوارد دو سرسی که از دربار حسینعلی میرزا فرمانفرما دیدن کرده‌اند نیز آن را یادآور عظمت و بزرگی دربارهای ایران باستان و حتی در آداب و تشریفات نیز متأثر از آن‌ها دانسته‌اند. پسران اسامی فرزندان حسینعلی میرزا فرمانفرما به قرار ذیل می‌باشد: ردیفنامتولد/وفاتنام مادرتصویرتوضیحات۱ رضاقلی میرزا ۱۲۲۰ هجری قمری – ۱۲۷۹ ه‍.ق کرمانشاه مادرش دختر «محمدقلی خان افشار»، بیگلربیگ ولایت ارومی آذربایجان بود. ملقب به نایب الایاله - مؤلف کتاب سفرنامه رضاقلی میرزا۲ امام‌قلی میرزا ۱۲۲۱–۱۲۷۰ هجری قمری مادرش خواهر «یوسف خان تلیکه سری مازندرانی» بود. ۳ نجف‌قلی میرزا والی ۱۲۲۲ هجری قمری – ۱۲۷۲ هجری قمری مادرش یکی از شاهدخت‌های گرجی است. ملقب و متخلص به والی۴ نصرالله میرزا مادرش خواهر «یوسف خان تلیکه سری مازندرانی» بود. حاکم شولستان ممسنی۵ تیمور میرزا حسام‌الدوله مادرش دختر «محمدقلی خان افشار»، بیگلربیگ ولایت ارومی آذربایجان بود. صاحب چند فرزند بود، از جمله مغرور میرزا موثق‌الدوله۶ شاهرخ میرزا مادرش یکی از شاهدخت‌های گرجی است. صاحب پسری به نام جلال‌الدین میرزا شد که نوادگان او نام خانوادگی «جلالی قاجار» را انتخاب کردند.۷ جهانگیر میرزا حاکم داراب.۸ اکبر میرزا مادرش یکی از شاهدخت‌های گرجی است. / ۱۲۷۰ هجری قمری مادرش دختر «امیرگونه خان کرد زعفرانلو»، ایلخان مملکت خراسان و حاکم مرز خبوشان بود. از دختر شجاع‌السلطنه صاحب پسری بود به نام جمال‌الدین میرزا که در شیراز به شازده جمالی شهرت داشت و اکنوت نیز گذر شازده جمالی به نام او در بافت تاریخی این شهر موجود است.۱۰ اسکندر میرزا مادرش دختر «محمدقلی خان افشار»، بیگلربیگ ولایت ارومی آذربایجان بود. ۱۳ محمد میرزا مادرش دختر «محمدقلی خان افشار»، بیگلربیگ ولایت ارومی آذربایجان بود. ۱۴ کامران میرزا ۱۵ سلطان ابراهیم میرزا از نوادگان ایمانعلی سلطان ایل بیگی شاهسون بغدادی ۱۶ داراب میرزا ۱۷ منوچهر میرزا ۱۸ ایرج میرزا ۱۹ طهماسب میرزا ؟ | ## جمع‌بندی | / ۱۲۷۰ هجری قمری صاحب منصب توپخانه شیراز دختران دختر؛ همسر سعید بن سلطان بن احمد، امام مسقط و فرمانروای زنگبار دختر؛ همسر محمدعلی خان قشقایی دختر؛ همسر میرزا ابوالحسن فسائی قمرالسلطنه خانم؛ همسر شکرالله خان نوری دختر؛ همسر ابوالحسن خان مشیرالملک فاطمه خانم؛ ابتدا همسر بهرام میرزا معزالدوله و سپس همسر شیرعلی خان دنبلی نواده احمدخان دنبلیشجره‌نامه خاندان معزی توسط شاهزاده عبدالباقی معزی فرمانفرما در شعر شاعران قاآنی شیرازی میرزا حبیب‌الله متخلص به قاآنی و مشهور به قاآنی شیرازی از شاعران و قصیده‌سرایان بزرگ دربار قاجار و شاعرانی است که حسینعلی میرزا فرمانفرما را مدح کرده است.