موضوع مقاله: خلیج فارس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خلیج فارس | مقدمه: این خلیج در شرق از طریق تنگهٔ هرمز به دریای عمان متصل می‌شود و دلتای اروندرود، بخش شمال‌غربی ساحل این خلیج را تشکیل می‌دهد. | ## بخش 1: خلیج فارس | نام تاریخی این پهنهٔ آبی، همواره با نام‌های سرزمین ایران پیوند داشته و در زبان‌های گوناگون، ترجمه یا معادل «خلیج فارس یا دریای پارس» بوده است. همچنین در تمام سازمان‌های جهانی، نام رسمی آن، «خلیج فارس» است، سازمان آب‌نگاری بین‌المللی از نام «خلیج ایران» که آن را معادل (خلیج فارس) دانسته است، برای این خلیج استفاده می‌کند. برخی از کشورهای عربی در دهه‌های اخیر، برای تحریف نام خلیج فارس کوشیده‌اند، تا نامی که خودشان می‌خواهند را بر روی خلیج فارس بگذارند. قدیمی‌ترین اشاره به این پهنهٔ آبی در جنوب ایران با عنوان «خلیج فارس»، در متن‌های یونان باستان دیده می‌شود که قدمت آنها حداقل به پنج سده پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردند. تمامی نوشته‌ها و کتاب‌هایی که از نام جعلی استفاده کرده‌اند، از دهه ۱۹۶۰ به بعد تهیه شده‌اند. درست در زمانی که همهٔ رسانه‌های عمومی (روزنامه، تلویزیون، رادیو) وجود داشته‌اند. یکی از دلایل اصلی کشور انگلستان در جهت پشتیبانی از این تغییر نام، جلب رضایت و اظهار به دوستی با کشورهای عربی بود، تا نفت آنها را ارزان خریداری، و سلاح‌های گران‌قیمت خود را گران به آنها بفروشد. پیدایش زمین‌شناسان معتقدند که در حدود پانصد هزار سال پیش، خلیج فارس در کنار دشت‌های جنوبی ایران شکل گرفته و طی فرایندهای زمین‌شناسی پیچیده شامل زمین‌لرزهها، نشست‌ها و بالا آمدن گسل‌ها و تغییرات سطح آب، شکل ثابت کنونی خود را یافته است. مطالعات رسوب‌شناسی نشان می‌دهد که در آغاز، این خلیج بسیار پهناور بوده و مناطق گسترده‌ای از جلگه‌های برازجان، بهبهان و خوزستان ایران تا کوه‌های زاگرس در زیر آب قرار داشته‌اند. از حدود ۱۵۰۰۰ سال پیش از میلاد، با بالا آمدن سطح دریاها و رسوب‌گذاری رودخانه‌های دجله و فرات، خط ساحلی خلیج فارس تغییر یافت و مناطقی که امروزه بخشی از کشورهای اطراف خلیج فارس هستند، شکل گرفتند. تحقیقات زمین‌شناسی نشان می‌دهد که در طول آخرین عصر یخبندان (حدود ۷۰ تا ۱۱ هزار سال پیش)، آب‌وهوای زمین سردتر بوده و یخچال‌های قطبی و کوهستانی گسترده‌تر شده‌اند. به‌دلیل جذب آب در یخسارهای قطبی، سطح اقیانوس‌ها و دریاها به‌طور میانگین حدود ۱۲۰ متر پایین آمده بود، و در این مدت، خلیج فارس به شکل گودالی بزرگ با دریاچه‌ها و برکه‌های متعدد در نقاط عمیق خود وجود داشته است. در این دوره، رودخانه وسیع اروندرود از کوه‌های زاگرس به سمت این گودال جریان داشته و رسوبات عظیم شن و ماسه و گل‌ و خاک را در بستر آن جای داده‌اند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که برخی مناطق ساحلی خلیج فارس در آن زمان میزبان تمدن‌های اولیه انسانی بوده‌اند و با بالا آمدن سطح آب، بسیاری از آثار و بقایای این تمدن‌ها به زیر آب رفته است. پس از پایان آخرین عصر یخبندان در حدود ۱۱ هزار سال پیش، با ذوب یخ‌های قطبی و افزایش سطح آب اقیانوس‌ها، دریای عمان نیز بالا آمد و از طریق تنگهٔ هرمز وارد گودال عظیم خلیج فارس شد. این فرایند باعث شد که خلیج فارس به تدریج به شکل امروزی خود برسد و خط ساحلی و عمق‌های مختلف آن تثبیت شوند. برخی پژوهشگران گمانه‌زنی می‌کنند که پس از خروج انسان خردمند از آفریقا در حدود ۷۰ هزار سال پیش، بستر این خلیج محل شکل‌گیری تمدن‌های اولیه بوده است که آثار آن پس از بالا آمدن آب، به زیر آب رفته‌اند. تحولات زمین‌شناسی بعدی خلیج فارس در طول دوره هولوسن (حدود ۱۱ هزار سال پیش تاکنون) همچنان تحت تأثیر عوامل طبیعی و زمین‌شناسی بوده است. زمین‌لرزه‌ها، بالا و پایین آمدن سطح زمین و رسوب‌گذاری مداوم رودخانه‌های منطقه باعث شکل‌گیری باتلاق‌ها، تالاب‌ها و جزایر متعدد شد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که بسیاری از جزایر فعلی خلیج فارس، مانند قشم و هرمز، بر اثر تجمع رسوبات و فعالیت‌های زمین‌ساختی شکل گرفته‌اند و در طول تاریخ، موقعیت جغرافیایی آنها اندکی تغییر کرده است. بررسی‌های رسوب‌شناسی نشان می‌دهد که مواد آلی و رسوبات رودخانه‌ای موجب باروری خاک‌های ساحلی شده و این مناطق را برای سکونت‌های انسانی اولیه مناسب ساخته است. برخی باستان‌شناسان بر این باورند که این خاک‌ها و تالاب‌های کنار خلیج فارس، مرکز توسعه کشاورزی، صیادی و سکونت‌های اولیه بوده‌اند که تمدن‌های بعدی، از جمله تمدن عیلامی، بر پایه آنها رشد کرده‌اند. تاریخ خلیج فارس، به عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق استراتژیک جهان، سده‌ها مرکز حیاتی تجارت، حمل و نقل دریایی و تبادل فرهنگی بوده است. این منطقه به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود در جنوب غربی آسیا و نزدیکی به شبه‌جزیره عربستان، هند و آفریقا، از دیرباز نقش کلیدی در توسعه تمدن‌ها و ارتباطات بین‌المللی داشته است. تاریخ خلیج فارس را می‌توان از دوران پیشاتاریخ و سکونت‌گاه‌های اولیه انسان‌ها در حدود ۵۰۰۰ سال قبل از میلاد دنبال کرد. دوران پیشاتاریخ و باستان سکونت‌های اولیه در اطراف خلیج فارس شامل مناطق ساحلی و جزایر کوچک بود که شواهدی از ابزارهای سنگی، آثار سفالی و باقی‌مانده‌های کشاورزی در آن یافت شده است. در هزاره سوم قبل از میلاد، این مناطق محل شکل‌گیری جوامع محلی و مراکز بازرگانی کوچک با ارتباط به بین‌النهرین و دره سند بود. سومری‌ها و اکدی‌ها از طریق مسیرهای دریایی وارد خلیج فارس شدند و تجارت فلزات، سنگ‌های قیمتی و محصولات کشاورزی را توسعه دادند. این منطقه همچنین تحت نفوذ عیلامی‌ها بود که نخستین شبکه‌های دفاعی و بندرگاه‌های اولیه را ایجاد کردند. در دوره امپراتوری‌های ایرانی مانند هخامنشیان و ساسانیان، خلیج فارس به مسیر تجاری حیاتی بین ایران، هند، عربستان و شرق آفریقا تبدیل شد. بندرگاه‌هایی مانند گواتر، عباس‌آباد و بوشهر نقش مهمی در انتقال کالاهایی چون ادویه، عاج، فلزات و پارچه داشتند. همچنین، آثار معماری و باستان‌شناسی در جزایر هرمز و قشم نشان می‌دهد که این مناطق نه تنها مراکز تجاری، بلکه مراکز فرهنگی و نظامی نیز بوده‌اند. دوران یونانی و رومی پس از فتوحات اسکندر مقدونی، بخش‌هایی از شمال خلیج فارس تحت کنترل یونانیان قرار گرفت. این دوران با ورود فرهنگ یونانی، به ویژه در هنر و معماری، همراه بود و برخی بندرگاه‌ها به پایگاه‌های تجاری مهم تبدیل شدند. بعدها، امپراتوری روم و همپیمانان آن، تلاش‌هایی برای نفوذ در مسیرهای دریایی خلیج فارس انجام دادند، اگرچه دسترسی مستقیم آن‌ها محدود بود. دوران اسلامی با گسترش خلافت اسلامی در سده هفتم میلادی، خلیج فارس به مسیر اصلی تجارت دریایی بین ایران، شبه‌جزیره عربستان، هند و شرق آفریقا تبدیل شد. در طول قرون وسطی، سلسله‌های ایرانی مانند صفاریان، سلاجقه، خوارزمشاهیان و صفویان بر بخش‌های مختلف خلیج فارس تسلط داشتند. این دوران شاهد رقابت‌های دریایی با پرتغالی‌ها و هلندی‌ها بود که به منظور کنترل تجارت ادویه و کالاهای دریایی صورت گرفت. جزایر هرمز، قشم و لارک به دلیل موقعیت استراتژیک خود، شاهد ساخت قلعه‌ها و دژهای دفاعی بودند. دوران استعمار و مدرن در سده هفدهم و هجدهم، قدرت‌های اروپایی مانند پرتغال و هلند تلاش کردند تا کنترل تجاری خلیج فارس را در دست بگیرند. اما با ظهور قدرت‌های محلی، از جمله دولت‌های شیخ‌نشین عرب و حکومت‌های ایرانی، این تلاش‌ها محدود شد. در سده نوزدهم، با آغاز استخراج و صادرات نفت، اهمیت اقتصادی خلیج فارس به شدت افزایش یافت. شرکت‌های نفتی غربی مانند شرکت نفت انگلیس-ایران و شرکت نفت عراق فعالیت‌های خود را آغاز کردند و بندرها مهم به پایگاه‌های صادرات نفت تبدیل شدند. این روند موجب تغییرات اجتماعی، اقتصادی و جمعیتی گسترده شد و نقش خلیج فارس در اقتصاد جهانی تثبیت شد. جنگ‌ها و تنش‌ها خلیج فارس از دیرباز محل درگیری‌های نظامی و رقابت‌های منطقه‌ای بوده است. برخی از مهم‌ترین درگیری‌ها عبارتند از: جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰–۱۹۸۸) که بخش بزرگی از خطوط کشتیرانی نفت و بندرها منطقه را هدف گرفت. حضور نظامی کشورهای غربی، به ویژه آمریکا و انگلستان، به منظور حفظ امنیت مسیرهای نفتی و کشتیرانی. این درگیری‌ها موجب افزایش توجه جهانی به خلیج فارس شد و اهمیت آن را در سیاست بین‌الملل و امنیت انرژی جهان تثبیت کرد. همکاری‌ها و سازمان‌های منطقه‌ای با وجود تنش‌ها، تلاش‌هایی برای ایجاد همکاری‌های اقتصادی، امنیتی و زیست‌محیطی بین کشورهای خلیج فارس صورت گرفته است. شورای همکاری خلیج فارس (GCC) نمونه‌ای از این همکاری‌ها است که به تدوین سیاست‌های مشترک در زمینه تجارت، محیط زیست، حمل و نقل دریایی و امنیت منطقه‌ای می‌پردازد. اهمیت فرهنگی و اجتماعی خلیج فارس نه تنها از لحاظ اقتصادی و نظامی، بلکه از نظر فرهنگی و اجتماعی نیز اهمیت دارد. صنایع دستی، موسیقی محلی، غذاهای سنتی و جشن‌های ساحلی در جنوب ایران و کشورهای عربی با محصولات دریایی گره خورده‌اند. بازارهای محلی ماهی و صدف، میراث فرهنگی مردم منطقه و بخشی از هویت تاریخی آنان محسوب می‌شوند. یادبودها و پژوهش‌های علمی در بندرهایی مانند بندرعباس و بوشهر یادبودهایی برای صیادان، تاجران و پژوهشگران حوزه خلیج فارس برپا شده است. مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی متعددی به مطالعه تاریخ، زیست‌شناسی و اکولوژی خلیج فارس اختصاص یافته‌اند که به آگاهی‌بخشی عمومی و حفاظت از محیط زیست کمک می‌کنند. برخی موزه‌ها نیز اسناد تاریخی و ابزارهای باستانی صیادی و تجاری را به نمایش می‌گذارند. از بین کشورهای همسایه خلیج فارس، کشور ایران دارای بیشترین مرز آبی مشترک با خلیج فارس است. طول مرز آبی کشور ایران با خلیج فارس، با احتساب جزایر در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر و بدون احتساب جزایر در حدود ۱۴۰۰کیلومتر است. طول خلیج فارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. | ## بخش 2: خلیج فارس | عمیق‌ترین نقطهٔ خلیج فارس با عمق ۱۷۶ متر در بخش زیرین تنب بزرگ و کم‌عمق‌ترین منطقهٔ آن با عمقی بین ۱۰ تا ۳۰ متر در سمت غرب است. سازمان آب‌نگاری بین‌المللی حد جنوبی خلیج فارس را «پهنهٔ شمال غربی خلیج عمان» تعریف کرده است. این حد به‌صورت «خطی که به رأس لیمه (۲۵ درجه و ۵۷ دقیقهٔ شمالی) در سواحل عربستان و رأس‌الکوه (۲۵ درجه و ۴۸ دقیقهٔ شمالی) در سواحل ایران می‌پیوندد» تعریف می‌شود. زمین‌شناسی از دیدگاه زمین‌شناسی، خلیج فارس فرونشست زمین‌ساختی کم‌عمقی است که دوره ترشیاری پیش در حاشیهٔ جنوبی رشته‌کوه زاگرس تشکیل شده است. در واقع این دریا بازمانده گودال بزرگی است که از دوران گذشته زمین شناختی زیر تأثیر فشار ناشی از آتش فشان‌های فلات ایران بوده و پایداری فلات عربستان در مقابل این واکنش‌های تکتونیکی سبب ایجاد و توسعه پهنا-ژرفای آن شده است. شدیدترین چین خوردگی‌های دوران پلیو پلیستوسن، کرانه‌های شمالی خلیج فارس (زاگرس) را چین داده است. میزان این چین خوردگی‌ها که در خشکی‌های کشور ایران شدید است با شیب‌های کمتر به طرف دریا ادامه پیدا می‌کند به‌طوری‌که در دریا این شیب به ۱۰ تا ۲۰ درجه می‌رسد. محور اصلی خلیج فارس نیز یکی از پیامدهای زمین ساختی پدیده چین خوردگی زاگرس است که در دوران پلیو پلیستوسن شکل گرفته است. در پایان دوره پلیوسن، سطح دریا به‌احتمال زیاد ۱۵۰ متر بالاتر از سطح کنونی بوده است. این سطح در حدود ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح و به تدریج به سطح کنونی رسیده است که آثار آن به صورت پادگانه‌های دریایی و سخا، در کرانه‌های جنوبی خلیج فارس بر جای مانده است. کرانهٔ جنوبی خلیج فارس، به‌ویژه در شرق شبه‌جزیرهٔ قطر، منطقهٔ وسیع و کم‌عمقی است (۱۰ تا ۲۰ متر) که به‌طور عمده با ریخت‌شناسی بسته، محیط تبخیری و منطقهٔ جزر و مدی مشخص است. خلیج فارس از رسوبات سخت و بلند با اشکال خطی ساخته شده و با واسطهٔ یک دشت ساحلی باریک با دریا در ارتباط است. جزایر ایرانی خلیج فارس به‌صورت پشته‌های کشیده و همراستای ساحل که در واقع دنبالهٔ رشته‌کوه زاگرس هستند که بر اثر بالا آمدن آب به‌شکل جزیره درآمده‌اند مانند قشم و کیش یا این‌که کم و بیش دایره‌ای‌شکل هستند مانند هرمز و ابوموسی که گنبدهای نمکی سری هرمز هستند. سطح جزایر خلیج فارس از رسوبات تخریبی و مارن تشکیل شده است که کم و بیش صدف دارند. خاک این جزایر به‌طور عمده شور یا حاوی گچ است که در نتیجه، رشد گیاهان را به گونه‌های خاص محدود می‌کند. شکل ساحلی خلیج فارس در مجاورت ایران از نوع طولی است که همراستای با محور ارتفاعات مجاور است که گاهی تراکم آبرفت‌ها فاصلهٔ زیادی بین خط ساحل و ارتفاعات زاگرس ایجاد کرده مانند جلگهٔ بوشهر و گاهی دامنهٔ تاقدیس‌ها در خط ساحلی قرار گرفته‌اند مانند غرب خورموج. در تابستان، دما گاهی تا ۵۰ درجهٔ سانتی‌گراد می‌رسد و میزان تبخیر بیشتر از میزان آب‌های وارده می‌شود. در عین شوری زیاد آب خلیج فارس، ۲۰۰ چشمهٔ آب شیرین در کف و ۲۵ چشمهٔ آب بطور کامل شیرین در سواحل آن جریان دارند که منشأ همگی آن‌ها از کوه‌های زاگرس در ایران است. آب‌های شیرینی که وارد خلیج فارس می‌شوند به‌طور عمده محدود به روان‌آب‌های کوه‌های زاگرس در ایران و کوه‌های ترکیه و عراق است. رودخانه‌های اروندرود، کارون، جراحی، مند، دالکی و میناب بزرگ‌ترین و پرآب‌ترین رودخانه‌هایی هستند که به خلیج فارس می‌ریزند که بیشتر سرچشمه‌های آن‌ها در کوه‌های زاگرس قرار دارند. در کرانهٔ جنوبی، آب‌های ورودی به خلیج فارس بسیار کم است که موجب بالا بودن رسوبات کربناتی در این بخش شده است. به‌دلیل محصور بودن، اثر اقیانوس بر خلیج فارس بسیار ناچیز است و به همین علت، سرعت جریان‌های زیرین و افقی آن بسیار کم و در حدود ۱۰ سانتی‌متر در ثانیه است. شوری بیشتر خلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی از اقیانوس هند به خلیج فارس می‌شود که به موازات ساحل ایران و در جهت پادساعت‌گرد است. جریان ذکر شده با کاهش دما و شوری همراه است به‌طوری‌که در تنگه هرمز مقدار نمک ۳۶٬۶ گرم در لیتر و در انتهای شمال غربی و در دهانه کارون در حدود ۴۰ گرم در لیتر است. میزان بارندگی در سواحل جنوبی کمتر از ۵ سانتی‌متر در سال و در سواحل شمالی بین ۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متر در سال است. در همین دوره کتیبه‌های کانال سوئز داریوش بزرگ متعلق به سده پنجم پیش از میلاد وجود دارد. در مقابلِ مفهومی با «بحر روم» که دریای مغرب بود و شامل دریای مدیترانه و بخشهایی از اقیانوس اطلس امروزی می‌شد).اصطخری، ابراهیم بن محمد، المسالک و الممالک، گرچه این آبراهه در همه متون تاریخی و جغرافیایی عربی خلیج فارس و بحر فارس نامیده شده است با این حال، این نام‌گذاری از دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی از سوی ملی‌گرایان عرب مورد چالش واقع شده است. کشورهای عربی، از دهه ۱۹۶۰ میلادی و با گسترش اندیشه‌های پان عربی توسط جمال عبدالناصر از نام جعلی خلیج عربی استفاده می‌کنند. این مطلب طی یک بخشنامه از طرف اتحادیه عرب به همه کشورهای عربی بطور رسمی ابلاغ شده است. اما سایر کشورهای جهان و سازمان‌های بین‌المللی همچنان از نام اصلی و کهن خلیج فارس به صورت رسمی استفاده می‌کنند و گاهی ممکن است در مکاتبات غیررسمی برای سادگی یا تحت نفوذ مالی عربی عبارت خلیج را به‌کار برند. در کتاب کشف‌الاسرار و عدةالابرار اثر ابوالفضل رشید الدین میبدی در تفاسیر سوره‌های الکهف، الانبیاء، النمل، الرحمن ، الحشر، به بحر فارس خلیج فارس اشاره شده است. در سال‌های اخیر بسیاری از دانشمندان غربی و عربی و مسلمان در خصوص قدمت نام خلیج فارس یا علت تحریف نام خلیج فارس، اظهار نظرهای مستندی داشته‌اند که مجموعه این اعترافات در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان نوشته محمد عجم و در وب سایت مرکز مطالعات خلیج فارس و دریای پارس جمع‌آوری شده است. تا پیش از دههٔ ۱۹۶۰، تمامی کشورهای عربی از عبارت «الخلیج الفارسی» در مکاتبات رسمی خود استفاده می‌کردند. اما در سال‌های اخیر و به‌ویژه از دههٔ شصت میلادی به این سو، تحریف نام خلیج فارس در برخی مقاله‌ها و کتاب‌های انگلیسی و در برخی مکاتبه‌ها و نشریه‌های عربی دنبال شده است. نام خلیج فارس در اسناد، اطلس‌ها و نقشه‌های کهن تاکنون چندین اطلس در بر دارندهٔ نام و نقشه‌های کهن از خلیج فارس منتشر شده که نشان می‌دهد که نام خلیج فارس در همه نقشه‌های کهن به‌کار رفته است. در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان، به جزئیات کامل این اطلس‌ها اشاره شده است. از کهن‌ترین این اطلس‌ها به‌طور نمونه می‌توان به نقشهٔ جهان از آناکسیماندروس (۶۱۰–۵۴۶ ق. م)، از سرشناس‌ترین جغرافی‌دانان یونانی و به نقشهٔ جهان بطلمیوس (۱۶۸–۹۰ م) اخترشناس و جغرافی‌دان مشهور اسکندریه و نخستین کسی که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه کرده است اشاره نمود. جزایر مهم خلیج فارس عبارت‌اند از: قشم، بحرین، کیش، خارگ، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و جزیرهٔ لاوان. جزایر ایرانی خلیج فارس از میان جزایر خلیج فارس بیش از ۳۰ جزیرهٔ مسکونی و غیرمسکونی آن متعلق به کشور ایران است. برخی از این جزایر به علت کشند آب (جذر و مد) در زیر آب قرار می‌گیرند و غیرمسکونی هستند. جزایر غیرمسکونی خلیج فارس به‌عنوان زیستگاه مرجان‌های دریایی، محل تخم‌گذاری پرستوهای دریایی و لاک‌پشت‌ها و هم چنین زیستگاه انواع پرندگان مهاجر از اهمیت ویژه جهانی برخوردار است. از نظر راهبردی در منطقه خاورمیانه، به‌عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مرکز ارتباطی بین این سه قاره است و بخشی از یک سیستم ارتباطی شامل اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند است. به همین دلیل از دیرباز مورد توجه قدرت‌های جهانی و هم چنین بازرگانان و تجار دنیا بوده است. در مجموع خلیج فارس از نظر جغرافیای سیاسی، راهبردی، انرژی و تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم و حساس در دنیا شمرده می‌شود. خلیج فارس، مسیر انتقال نفت کشورهای ایران، عراق، کویت، عربستان و امارات متحده عربی است؛ به همین سبب، منطقه‌ای مهم و راهبردی به‌شمار می‌آید. در حدود ۳۰ درصد نفت جهان از منطقه خلیج فارس فراهم می‌شود که این مقدار گاهی افزایش و گاهی کاهش می‌یابد. نفت تولیدشده در حوزهٔ خلیج فارس باید از طریق این پهنه آبی و از راه تنگه هرمز به سایر نقاط جهان حمل شود. خلیج فارس از نظر ذخایر نفتی در مقایسه با سایر نقاط جهان دارای مزایای زیادی مانند سهولت استخراج، هزینهٔ پایین تولید، مازاد ظرفیت تولید، کیفیت بالای نفت خام منطقه، سهولت حمل و نقل، توان بالای تولید چاه‌ها و امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در منطقه است. طبق آخرین برآوردهای انجام شده، حوزهٔ خلیج فارس در حدود ۷۳۰ میلیارد بشکه ذخیرهٔ نفت اثبات‌شده و بیش از ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی را در خود جای داده است. همچنین بندرهای مهمی در حاشیهٔ خلیج فارس وجود دارد که از آن‌ها می‌توان بندرعباس، بوشهر، بندر لنگه، کیش، خرمشهر و بندر ماهشهر در ایران و شارجه، دبی و ابوظبی را در امارات متحده عربی، بندر کویت در کویت، دوحه در قطر، دمام و ظهران در عربستان و بندر بصره و فاو در عراق را نام برد. اهمیت نظامی-راهبردی از منظر نظامی، وجود پایگاه‌های نظامی بسیار اعم از دریایی، هوایی و زمینی در منطقه خلیج فارس که به‌طور عمده متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و هم چنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی به‌ویژه آمریکا در آب‌های خلیج فارس، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را آشکار می‌سازد. جنگ نفت‌کش‌ها که در جریان جنگ ایران و عراق رخ داد یکی از عوامل حضور نظامی کشورهای غربی به‌ویژه آمریکا در خلیج فارس شد. اهمیت نظامی-راهبردی خلیج فارس به‌طور ویژه در جریان جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس و جنگ عراق آشکار شد. پیشینهٔ دریانوردی در خلیج فارس پیشینهٔ دریانوردی در خلیج فارس به گذشته‌های بسیار دور، دست‌کم دو هزار سال پیش از میلاد، بازمی‌گردد. مردم تمدن‌هایی مانند سومر، اکد، ایلام مسیر خود بین بین‌النهرین و موهن‌جو دارو در درهٔ سند را از طریق این پهنهٔ آبی می‌پیمودند. بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد که فنیقی‌ها، نخست در جزیره‌ها و سرزمین‌های پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی می‌کردند. در دورهٔ هخامنشیان، داریوش بزرگ از دریانوردان برجستهٔ ایرانی، فنیقی و ساتراپهای یونانی‌نشین امپراتوری پارس خواست تا برای کشف سرزمین‌های جدید به دریانوردی بپردازند که در نتیجه شناخت ایرانیان نسبت به خلیج فارس بیشتر شد. در یکی از کهن‌ترین اسناد پیرامون دریانوردی در خلیج فارس که به سده چهارم پیش از میلاد مربوط می‌شود، دریانوردی به‌نام نئارخوس در یازدهمین سال فرمان‌روایی اسکندر مقدونی و به دستور او سفر دریایی خود را آغاز کرد و در این سفر از دهانهٔ رود سند به دهانهٔ تنگهٔ هرمز رفته و پس از عبور از خلیج فارس در ساحل رود کارون لنگر انداخت. | ## بخش 3: خلیج فارس | او که در این سفر چند دریانورد ایرانی ازجمله بگیوس پسر فرناکه، هیدارس بلوچ و مازان قشمی نیز او را همراهی می‌کردند، سفرنامه‌ای از سفر ۱۴۶ روزهٔ خود نوشت که چکیده‌ای از آن باقی مانده است. او در سفرنامهٔ خود به فانوس‌های دریایی بزرگ و شگفت‌انگیز در خلیج فارس اشاره می‌کند. دزدی دریایی در خلیج فارس در سده ۱۸ تا ۱۹ به منطقه سواحل امروزی امارات متحده عربی و شمال عمان، ساحل دزدان گفته می‌شد. پس از پیروزی ارتش هند/بریتانیا بر دزدان و امضای قرارداد صلح، نام این منطقه به ساحل آشتی تغییر یافت. پادشاهان یا حکمرانان هرمز در دوران عظمت و اقتدار خویش، حوزهٔ مسقط و منطقه‌ای در دریای عمان و حتی قسمتی از کرانه‌های جنوبی خلیج فارس را که بعدها «ساحل دزدان» نام گرفته بود را همیشه تحت کنترل قرار می‌دادند و در کرانه‌های جنوبی ایران، مانع عملیات دریازن‌ها گردیده و هنگام نیاز، آن‌ها را سرکوب می‌کردند. در سده پانزدهم، کم و بیش فعالیت دریازنان بر اثر وجود حکمرانان هرمز، ناموفق باقی می‌ماند. در سده‌های بعد، پرتغالی‌ها و سپس دودمان صفویان نمی‌گذاشتند دریازنی در خلیج فارس انجام بگیرد. اکثر آبزیان خلیج فارس به جز چند گونه که وارد آب‌های کارون، بهمن‌شیر و اروند می‌شوند، در آب‌های شور زندگی کرده و در همان‌جا تخم‌ریزی و تولیدمثل می‌کنند. ماهیان تجاری و خوراکی از مهم‌ترین انواع ماهی‌های تجاری و خوراکی خلیج فارس می‌توان به زبیده، حلوا سفید، قباد، شیر ماهی، شانک، گیدر، سنگسر، پیش ماهی، هامور، هوور، سیکین، کارفه، طوطی، حلوا سیاه، شوریده، خبور، کفشک، سرخو، خابور، انواع سنگا، صافی، راشگو، ساردین، کولی، سمع، بیاه، میش‌ماهی و سبور اشاره کرد. این ماهی‌ها علاوه بر مصرف محلی، بخش مهمی از صادرات دریایی کشور را تشکیل می‌دهند. انواع صدف‌های خوراکی نیز در برخی سواحل مانند ساحل بندرعباس و ساحل گشه (ساحل صدف) در بندر لنگه و همچنین در اطراف جزایر هرمز، قشم و لارک یافت می‌شوند. بیشتر این صدف‌ها برای صادرات به کشورهای اروپایی برداشت می‌شوند و بخشی از اقتصاد محلی و صنایع فرآوری دریایی را تشکیل می‌دهند. اهمیت اکولوژیکی خلیج فارس با تنوع زیستی بالای خود، به ویژه در مناطق صخره‌ای و مرجانی، نقش کلیدی در پایداری اکوسیستم‌های دریایی منطقه دارد. گونه‌های بومی این منطقه به دلیل سازگاری با شرایط آب شور و دمای بالا، شاخص‌های مهمی برای سلامت محیط زیست دریایی محسوب می‌شوند. برخی گونه‌ها مانند هامور و زبیده، علاوه بر اهمیت اقتصادی، نقشی حیاتی در زنجیره غذایی اکوسیستم دارند. اهمیت فرهنگی و تاریخی ماهیگیری و جمع‌آوری صدف در خلیج فارس از دیرباز جزو فعالیت‌های اصلی مردم ساحلی بوده است. بسیاری از غذاهای محلی و سنتی مناطق جنوبی ایران مانند بندرعباس و بندر لنگه، بر پایه محصولات دریایی خلیج فارس شکل گرفته‌اند. همچنین بازارهای محلی صدف و ماهی‌های تازه در این مناطق، میراث فرهنگی و اقتصادی مهمی برای ساکنان ساحلی محسوب می‌شود. تهدیدها و حفاظت صنعت ماهیگیری بی‌رویه، آلودگی نفتی، و تغییرات اقلیمی از جمله تهدیدهای اصلی برای تنوع زیستی خلیج فارس هستند. همچنین مراکز آموزشی و پژوهشی متعددی به مطالعه تنوع زیستی و اکولوژی خلیج فارس اختصاص یافته‌اند که به آگاهی‌بخشی عمومی و حفاظت از محیط زیست کمک می‌کنند. متخصصان محیط زیست به‌دلیل نبود کارشناس و متخصص ویژه، هزینه‌های پژوهشی بالا و فقدان دانش کافی، گونه‌های مختلف جانوری پستاندار در خلیج فارس را در معرض خطر و آسیب می‌بینند. خشکسالی و عدم ورود مواد مغذی به آب، موجب کوچک ماندن و عدم رشد کافی برخی از آبزیان خلیج فارس شده است. لاک‌پشت‌ها ۵ گونه از ۷ گونه لاک‌پشت‌های دریایی موجود در جهان در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان زندگی می‌کنند که ۲ گونهٔ لاک‌پشت پوزه‌عقابی و لاک‌پشت سبز دریایی در سواحل و جزایر ایران تخم‌گذاری می‌کنند. این دو لاک‌پشت در سواحل جزایری چون هرمز، لارک، قشم، فرور بزرگ و فرور کوچک و مکان‌های کم‌عمق ساحلی سکونت دارند و عمده مکان‌های تخم‌ریزی آن‌ها در جزایر هرمز، هنگام، فرور، شیدور، لاوان، کیش، نخیلو و ام‌الکرم گزارش شده است. وارد شدن نفت به آب‌های خلیج فارس می‌تواند باعث ایجاد مسمومیت در این لاک‌پشت‌ها شود. همچنین فعالیت‌های صیادی، وجود زباله، فاضلاب‌ها، تردد شناورها، انفجارها جهت اکتشاف معادن و آلودگی حرارتی، تهدیداتی برای زندگی آن‌ها شمرده می‌شوند. دلفینهایی با نام پورپویز و همچنین دلفین‌های بینی بطری در جنوب جزیره قشم و در جوار جزیره‌های هنگام، سالارک و هرمز زندگی می‌کنند که در معرض مخاطرات گوناگون هستند. نبود تحقیقات کافی و نبود متخصص زبده باعث کاهش تعداد دلفین‌های گوژپشت و نهنگ‌های خاکستری شده است. برخورد دلفین‌ها و نهنگ‌ها با شناورها و پروانه موتور قایق‌ها و همین‌طور آلودگی برخی از نقاط آب‌های خلیج فارس به آلاینده‌های نفتی و شیمیایی زندگی این پستانداران را تهدید می‌کند. کوسه‌ها ۷ گونه از کوسه‌ها در آب‌های خلیج فارس زندگی می‌کنند که از میان آن‌ها می‌توان به کوسه درنده، کوسه گربه ماهی، کوسه‌نهنگ، کوسه سرچکشی، کوسه شکاری و کوسه گورخری اشاره کرد. به‌دلیل گرانی قیمت کوسه در مقایسه با دیگر ماهیان خلیج فارس، صید بی‌رویهٔ این آبزی در سال‌های اخیر افزایش چشم‌گیری یافته است و نسل آن‌ها را در معرض انقراض قرار داده است. از آن‌جایی که اغلب گونه‌های کوسهٔ ساکن خلیج فارس زنده‌زا هستند، نمی‌توان برنامه‌های مناسبی برای احیای نسل آن‌ها به روش پرورشی انجام داد. همچنین این کوسه‌ها در زمان تولیدمثل به‌سوی آب‌های با عمق کمتر (که کمینهٔ دما را برای بچه‌های آنان فراهم می‌کند) می‌روند. آلودگی آب در دهه‌های گذشته آلودگی زیست‌محیطی یکی از چالش‌های مهم در این پهنه آبی بوده است. از آن جایی که ۶۰ درصد از ذخایر نفت جهان در خلیج فارس است، احداث سکوهای نفتی و مجتمع‌ها و پالایشگاه‌ها در اطراف خلیج فارس و ورود نفت، مواد شیمیایی و پساب‌ها به داخل آب از عوامل مهم این آلودگی می‌باشند. یکی از مهم‌ترین آلودگی‌های خلیج فارس در زمان جنگ ایران و عراق رخ داد بطوری‌که در حدود ۵٬۸ میلیون بشکه نفت در آب رها شد و همچنین آتش‌سوزی چاه‌های نفت که باعث ورود حجم عظیمی از نفت خام به دریا شد. همچنین عبور سالانه بیش از ۱۰٬۰۰۰ شناور از خلیج فارس و دریای عمان که ۷۵ درصد آن‌ها به حمل و نقل نفت خام و محصولات نفتی مربوط است و در پی آن تخلیه مواد زائد مختلف مانند آب شستشوی موتور، فاضلاب، آب توازن کشتی و بسیاری موارد دیگر سبب بروز مداوم انواع آلودگی‌ها در منطقه می‌شود که اثرات قابل توجهی بر محیط زیست دارد. طبق مطالعات انجام شده سالانه در حدود ۱٬۵ میلیون تن نفت به خلیج فارس نشت می‌کند و به همین علت سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) این منطقه را در سال ۲۰۰۷ به‌عنوان منطقهٔ ویژهٔ دریایی اعلام کرد. آلودگی ناشی از گرد و غبار یکی از عواملی که بر محیط زیست حاشیهٔ خلیج فارس و تمامی شهرهای غربی ایران اثرات زیست‌محیطی منفی ناگواری برجای گذاشته، گرد و غبار عربی است هر سال در فصل خشک «توفانی از گرد و غبار» از سوی عراق، کویت و شمال عربستان به‌سوی سواحل شمال خلیج فارس و غرب ایران وزیدن می‌گیرد. این گرد و غبار مخرب حتی گاهی تا تهران نیز می‌رسد و موجب تعطیلی زندگی و کسب‌وکار می‌شود. افزایش دمای آب در سال ۱۳۹۶ برای اولین بار در آب‌های اطراف جزیره کیش میانگین هفتگی دمای سطح آب از ۳۵ درجهٔ سانتی‌گراد فراتر رفت و حتی در مناطق اطراف جزایر خارگ و خارگو، این میزان دما از ۳۶ درجهٔ سانتی‌گراد نیز بیشتر شد. شاخصی با نام هفته‌های گرم، دارای ناهنجاری‌های مثبت دمایی برای تحلیل بهتر تأثیرات دما بر مرجان‌ها وجود دارد که در سال ۱۹۹۸ میلادی برای اولین بار این شاخص به عددی نزدیک به ۱۰ رسید و در تابستان ۱۳۹۶ به ۱۲ رسید که موجب سفید شدن بسیاری از مرجان‌ها شد. طوفان از طوفان‌های شدیدی که در خلیج فارس رخ داده است در اکتبر ۱۹۲۵ بود که در بحرین ساحل جنوبی خلیج فارس روی داد و به مدت ۱۰ ساعت طول کشید و به‌طور تقریبی تمام سطح خلیج فارس را تحت تأثیر قرار داد و تلفات و ضایعات بسیاری به بار آورد. روز ملی خلیج فارس یکی از اقدامات دولت ایران برای پاسداری از میراث معنوی و فرهنگی خلیج فارس رسمیت دادن به روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی کشور بود. در این راستا شورای عالی انقلاب فرهنگی در تیر ماه سال ۱۳۸۴ روز ۱۰ اردیبهشت ماه که مصادف با اخراج پرتقالی‌ها از تنگه هرمز است را روز ملی خلیج فارس نام نهاد. خلیج فارس و موسیقی از دههٔ ۱۳۶۰ خورشیدی تاکنون ترانه‌های بسیاری توسط خوانندگان ایرانی و پارسی زبان خوانده شد که موضوع اصلی این قطعه‌ها خلیج فارس و موجودیت تاریخی آن است. همایون شجریان، ابی، شادمهر، عارف، شهره، رضا یزدانی، گوگوش، مهرداد آسمانی، محسن چاووشی، سینا حجازی، امیر تتلو، فرزاد فرزین، رضا صادقی، محمود علیقلی، قاسم افشار، سالار عقیلی، مهدی یغمایی، روزبه نعمت‌اللهی، هومن گامنو، مانی رهنما، حمید حامی، غلامرضا صنعتگر، حصین، محسن شریفیان، سید جواد رضویان، بابک برهانی، ایمان سیاه‌پوشان، مهران میررستمی، علیرضا بیگ‌زاده، علی مطلبی، مهدی رستمی، مصطفی نوروزی، محمد کلاهچی، مجتبی دل‌زنده، حجت درولی، میثم فروهر، مهدی خسروی، فرهاد جواهرکلام، محب فاضلی و عبدالرضا بصیری همچنین گروه کُر لندن به رهبری ارکستر شهرداد روحانی ازجمله خوانندگانی هستند که ترانه‌هایی مرتبط با خلیج فارس خوانده‌اند. پسوند اینترنتی خلیج فارس در سال ۱۳۹۲ و در پی درخواست یک شرکت ترکیه‌ای برای ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس (Persiangulf) و پشتیبانی ایران و با وجود مخالفت و اعتراض ۶ کشور حاشیهٔ خلیج فارس به سرکردگی امارات متحدهٔ عربی، در نهایت پس از ارائهٔ مستندات قانونی و تاریخی از سوی ایران با رأی اکثریت اعضا، توسط مؤسسه آیکان مراحل ابتدایی ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس طی شد و وارد مراحل ارزیابی فنی و مالی شد. ثبت این پسوند به‌عنوان یک نام شناخته شده برای منطقه خلیج فارس، با هدف حفظ هویت و نام آن بود؛ زیرا کشورهایی که برای تحریف نام خلیج فارس در تلاش‌اند مجبور به استفاده از این پسوند برای وبگاه‌های شهرهای خود می‌شوند. تاریخ حضور بریتانیا در خلیج فارس انگلیسی‌ها اولین بار در اوایل سده نوزدهم، زمانی که شروع به ایجاد پایگاه‌های تجاری در این منطقه کردند، وارد منطقه خلیج فارس شدند. این پایگاه‌ها به‌طور عمده در امارات متحده عربی و عمان امروزی قرار داشتند و به‌طور عمده به‌عنوان توقفگاه کشتی‌های عازم هند و خاور دور مورد استفاده قرار می‌گرفتند. با گذشت زمان، حضور انگلیس در خلیج‌فارس قوی‌تر شد، زیرا آنها پایگاه‌های دائمی بیشتری در منطقه ایجاد کردند و شروع به ایفای نقش فعال تری در امور محلی کردند. یکی از قابل توجه‌ترین وقایع تاریخ حضور انگلیس در خلیج فارس، امضای معاهده صلح دریایی در سال ۱۸۲۰ بود. این قرارداد بین انگلیس و چندین حاکم محلی چارچوبی برای همزیستی مسالمت آمیز و روابط تجاری بین دو طرف ایجاد کرد. رویداد مهم دیگری در سال ۱۸۹۲ اتفاق افتاد، زمانی که بریتانیا قرارداد انحصاری را با خاندان حاکم بحرین امضا کرد. این قرارداد کنترل سیاست خارجی بحرین را در ازای محافظت در برابر تهدیدهای خارجی به بریتانیا واگذار کرد. انگلیسی‌ها همچنین نقش اساسی در کمک به توسعه صنعت نفت در منطقه خلیج فارس، به‌ویژه در سال‌های منتهی به جنگ جهانی دوم داشتند. آنها سرمایه‌گذاری زیادی در تولید نفت و زیرساخت‌ها انجام دادند که به ایجاد منطقه به‌عنوان یک فراهم کننده بزرگ جهانی نفت کمک کرد. اگرچه نفوذ انگلیس در خلیج فارس پس از جنگ جهانی دوم شروع به کاهش کرد، اما میراث حضور آنها هنوز هم در بسیاری از جنبه‌های سیاسی، اقتصادی و بافت اجتماعی منطقه قابل مشاهده است. | ## جمع‌بندی | امروزه بریتانیا روابط نزدیکی با بسیاری از کشورهای عرب حوضهٔ خلیج فارس ازجمله عربستان سعودی، قطر و امارات دارد و همچنان به ایفای نقش فعال در امور منطقه ادامه می‌دهد.