موضوع مقاله: استان خراسان شمالی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استان خراسان شمالی | مقدمه: استان خراسان شمالی یکی از استان‌های ایران است که در شمال‌شرق ایران و در منطقه خراسان واقع گردیده است. | ## بخش 1: استان خراسان شمالی | خراسان شمالی از طرف شمال با کشور ترکمنستان، از سوی شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از سوی غرب با استان گلستان همسایه است. این استان در سال ۱۳۸۳ و پس از تقسیم استان خراسان به سه استان (خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی) ایجاد شد. جمعیت استان خراسان شمالی برپایه سرشماری در سال ۱۳۹۵، برابر با ۸۶۳٬۰۹۲ نفر در قالب ۲۰۹٬۸۵۰ خانوار بوده است. گروه‌های قومی در این استان به ترتیب شامل کُردها، تُرک‌ها، فارسی‌زبانان، ترکمن‌ها و تات‌ها می‌شود. افزون بر این قومیت‌ها اقوام عرب، سیستانی، بلوچ و لر نیز در این استان سکونت دارند. وجود اقوام گوناگون با فرهنگ‌ها و آداب و رسوم متفاوت سبب شده این استان به گنجینه فرهنگ‌ها شهرت یابد.بجنورد، شیروان و اسفراین به ترتیب پرجمعیت‌ترین شهرستان‌های استان خراسان شمالی به حساب می‌آیند. آمار جمعیتی برپایه آخرین آمار، خراسان شمالی با نیم درصد تفاوت از میانگین سواد در کشور، چهارمین استان بی‌سواد کشور است. نرخ شهرنشینی برابر با ۴۸٫۳۶ درصد، نرخ بیکاری ۵٫۹ و نرخ مشارکت اقتصادی ۴۰٫۷ درصد بوده است. شهرها بحث الحاق قوچان و درگز شهرستان قوچان و شهرستان درگز دو شهرستان در شمال استان خراسان رضوی هستند. این دو شهرستان در هنگام تقسیم استان خراسان نیز با توجه به قرابت فرهنگی و بومی خود به استان خراسان شمالی قرار بود به خراسان شمالی الحاق شوند اما به دلایل عدم رغبت مردم و فرمانداران این شهرستان این دو شهرستان در استان خراسان رضوی باقی ماندند. بعضی از استانداران خراسان شمالی با توجه به الحاق شهرستان‌های شهرستان قائنات ،فردوس،طبس به خراسان جنوبی ابراز امیدواری کرده بودند دو پارگیحوزه انتخابیه قوچان و فاروج نشانه‌ای از این عدم تقسیم درست استان است. قوچان در فاصله ۱۲۰ کیلومتر بجنورد و درگز در فاصله۲۲۰ کیلومتری بجنورد قرار دارد استانداران خراسان شمالی اظهار داشتند که با توجه رشد و توسعه شهرستان‌هایشیروان وفاروج نسبت به این دو شهرستان را می‌توان مقایسه خوبی از این قیاس دانست. با اینکه شهرستان‌های خراسان شمالی از موقع تقسیم استان رشد خوبی را تجربه کرده اند اما همچنان شهرستان مانه،شهرستان راز و جرگلان‌وشهرستان سملقان رشد آنچنانی نداشتند و باعث تمرکز گرایی بیشتر بجنورد شدند. شهرستان قوچان دارای گمرک و پایانه مرزی و کارخانه‌های متعدد لبنیات و آساک دوچرخه و ... موقعیت جغرافیایی استان خراسان شمالی با گستره‌ای نزدیک به ۲۸٬۱۷۹ کیلومتر مربع، از ۱۰ شهرستان: بجنورد (مرکز استان)، شیروان، اسفراین، بام و صفی‌آباد، سملقان، راز و جرگلان، جاجرم، فاروج، گرمه و مانه تشکیل شده است. به عنوان مثال محوطه باستانی معروف به پهلوان و کوه حیدران جاجرم، پیشینه‌ای بیش از ۱۲ هزار سال دارند. کهن‌ترین آثار باستانی پابرجای پیش از اسلام (بنای سنگی اسپاخو)، در غرب شهرستان مانه و سملقان در فاصله پنج کیلومتری شمال شاهراه آسیایی در روستای اسپاخو نیز دلیل دیگری بر درستی این ادعاست. این استان، از دید موقعیت جغرافیایی از شمال با کشور ترکمنستان (با ۲۸۱ کیلومتر مرز مشترک)، از شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هم‌مرز است. قسمت‌هایی از جنوب استان به‌دلیل مجاورت با کویر مرکزی از آب و هوای بیابانی و نیمه بیابانی و قسمت‌های مرتفع آن، از آب و هوای سرد کوهستانی برخوردار است. دی ماه با میانگین حداقل دمای ۵/۱ درجه سانتیگراد سردترین و تیرماه با میانگین حداکثر دمای ۷/۲۴ درجه سانتیگراد گرم‌ترین ماه سال است. بر اساس آمار اداره کل هواشناسی استان، فاروج سردترین و جاجرم گرم‌ترین شهرهای استان هستند. | ## بخش 2: استان خراسان شمالی | توده‌های هوا تودهٔ هوای سرد سیبری: این توده هوا از اوایل پائیز تا اوایل بهار، آب و هوای استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. با ورود هوای سرد سیبری، دما به شدت کاهش می‌یابد و در صورت وجود رطوبت کافی، بارندگی‌ها به صورت برف خواهد بود. تودهٔ هوای مرطوب غربی: این توده هوا از اوایل پائیز وارد استان شده و فعالیت آن تا اواسط خرداد ادامه دارد. تودهٔ هوای گرم و خشک: این توده هوا در فصل تابستان از سمت جنوب، آب و هوای استان را تحت تأثیر قرار داده و باعث خشکی هوا و افزایش دما می‌شود. جدول ذیل: آمار تقسیات کشوری استان بر مبنای سال ۱۳۹۵: + شهرستان‌های خراسان شمالیشهرستانجمعیتشهرجمعیتبخشدهستانبجنورد۳۳۴بجنورد۱۹۹مرکزیآلا داغچناران شهربابا امانبدرانلوحصار گرمخانگرمخانگرمخانگیفانشیروان۱۷۲شیروان۸۸مرکزیحومهزیارتزیارتخانلقزوارمسیوکانلوگلیانقوشخانهقوشخانهقوشخانه بالاقوشخانه پایینلوجلیسرحدتکمرانجیرستاناسفراین۱۲۱اسفراین۶۱مرکزیآذریرویینمیلانلوزرق‌آباددامن‌کوهزرق‌آبادسملقان۷۶آشخانه۲۲مرکزیحومهجیران‌سوآواسملقانآلمهقاضیقاضیفاروج۶۰فاروج۱۸مرکزیفاروجسنگرشاه جهانتیتکانلو۴خبوشانتیتکان لوحصارجاجرم۳۸جاجرم۱۸مرکزیمیان دشتشوقانجلگه شوقانشوقانطبرسنخواستجلگه سنخواستچهارده سنخواستدربندگرمه۲۵گرمه۱۱مرکزیگلستانایور۴بالا دشتدرق۷راز و جرگلان۶۰راز۵رازباغلقیکه‌سعود۲جرگلانجرگلانحصارچهغلامان۲غلامانغلامانراستقانبام و صفی‌آباد۱۷صفی‌آباد۳مرکزیصفی‌آباددهنه‌شیرینبامبامساریگلمانه۲۶پیش قلعهمرکزیاترکعشق آبادشیرین‌سوشیرین سوکهنه جلگه موضوع جدول ذیل تقسیمات کشوری مربوط به تأسیس شهرستان‌های استان خراسان شمالی تا سال ۱۴۰۱: سال تأسیس۱۳۱۶۱۳۳۹پس از انقلاب۱۳۷۶۱۳۷۹۱۳۸۳۱۳۸۷۱۳۸۷۱۳۹۵۱۴۰۱۱۴۰۲خراسانسبزواراسفرایناسفراینخراسان شمالیاسفرایناسفرایناسفراینبام و صفی‌آبادبام و صفی‌آبادبجنوردجاجرمجاجرمگرمهگرمهگرمهبجنوردجاجرمجاجرمجاجرمبجنوردمانه و سملقانمانه و سملقانمانه و سملقانسملقانمانهبجنوردبجنوردراز و جرگلانراز و جرگلانراز و جرگلانبجنوردبجنوردبجنوردشیروانشیروانشیروانشیروانقوچانقوچانفاروجفاروجفاروجفاروجقوچانخراسان رضویخراسان رضویخراسان رضویدرگزشهرستان‌های دیگر …خراسان جنوبیخراسان جنوبیخراسان جنوبی طبق جدول مزبور، در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، فقط شهرستان بجنورد وجود داشت که به تدریج ۴ شهرستان از آن منفک شد و هر کدام شهرستان مستقلی شدند. (توجه: شهرستان اسفراین از شهرستان سبزوار و شهرستان فاروج و شیروان، از شهرستان قوچان جدا شده است) فهرست شهرهای استان خراسان شمالی جغرافیا طبیعی ناهمواری ایران به دو قسمت سرزمین‌های مرتفع و سرزمین‌های پست و هموار تقسیم می‌شوند. استان خراسان شمالی به لحاظ جغرافیای طبیعی یک سرزمین کوهستانی ــ دشتی است که سهم هریک از نواحی کوهستانی و هموار و یکسان است. مرتفع‌ترین نقطه استان، شاه‌جهان با ارتفاع ۳۰۵۱ متر از سطح دریا، در شمال شرقی اسفراین و جنوب غربی فاروج قرار دارد و پست‌ترین نقطه آن، روستای تازه‌یاب در شهرستان مانه و سملقان است که ۴۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. رشته کوه‌ها کوه‌های هزار مسجد: کوه‌های هزارمسجد در بخش شمالی استان واقع شده‌اند. از غرب به دریای مازندران و از شرق به ارتفاعات هزارمسجد خراسان رضوی منتهی می‌شوند. این ارتفاعات جهت شمال غربی ــ جنوب شرقی دارند و از دید زمین‌شناسی شبیه کوه‌های زاگرس هستند. کوه‌های آلاداغ: ارتفاعات آلاداغ در قسمت میانی استان واقع شده‌اند و ادامه کوه‌های البرز می‌باشند که همراه ارتفاعات بینالود در خراسان رضوی، رشته کوه آلاداغ ــ بینالود را تشکیل می‌دهند. این کوه‌ها با جهت شرقی ــ غربی از سمت شمال به دشت‌های بجنورد، سملقان، شیروان و فاروج و از سمت جنوب به دشت‌های جاجرم، اسفراین و صفی‌آباد محدود می‌شوند. از قله‌های دیگر این رشته می‌توان به سالوک با ارتفاع ۲۹۸۱ متر اشاره کرد که در جنوب شهر بجنورد قرار دارد. از ویژگی‌های این ارتفاعات، رسوبی بودن بیشتر سنگ‌ها، وجود گسل‌های متعدد، جوان بودن چین‌خوردگی‌ها و فرسایش آبی است. نخست در اثر حرکات زمین ساختی چاله‌هایی در این سرزمین شکل گرفته، سپس این چاله‌ها به دست آبرفت رودها پر شده و دشت‌های آبرفتی را شکل داده‌اند. برخی مانند دشت‌های فاروج، شیروان، بجنورد، مانه، سملقان و اسفراین حاصل‌خیزند و برخی از آن‌ها مانند دشت‌های گرمه، جاجرم و سنخواست حاصل‌خیز نیستند. رودها رودخانه اترک قره سو: این رود از دامنه‌های جنوبی آلاداغ در شهرستان اسفراین سرچشمه می‌گیرد. پس از عبور از شهرستان اسفراین وارد شهرستان جاجرم شده و در جنوب غربی جاجرم به رود کال‌شور خارتوران پیوسته و به کویر مرکزی می‌ریزد. اما پس از عبور از سازندهای آهکی، گچی و نمکی در جنوب اسفراین و سنخواست به‌دلیل شوری بیش از حد، برای مصارف کشاورزی و شرب نامناسب می‌شود. جنگل جنگل‌های استان با گستره‌ای نزدیک‌به ۴۰۷۹۱۵ هکتار، ۲۲/۲۰ درصد از پوشش گیاهی استان را به خود اختصاص می‌دهند. | ## بخش 3: استان خراسان شمالی | این جنگل‌ها بیشتر از گونه غیرتجاری بوده و به‌دلیل نقش محافظت از خاک اهمیت ویژه‌ای دارند. برپایه طبقه‌بندی‌های علمی جنگل‌های استان در ردیف جنگل‌های ایران ــ توران و ناحیه رویشی هیرکانی قرار می‌گیرند. در مقایسه با گونه‌های ایران ــ تورانی، گستره جنگل‌های هیرکانی در استان کم و به گونه نوار باریکی در جنوب و جنوب غربی شهرستان مانه و سملقان قابل مشاهده است. از دید میزان تراکم گونه‌های گیاهی، از کل جنگل‌های استان، نزدیک به ۱۸۰۹۰ هکتار را جنگل‌های انبوه، ۱۱۴۵۹۷ هکتار را جنگل‌های نیمه انبوه و نزدیک به ۲۷۵۹۱۸ هکتار را جنگل‌های تنک تشکیل می‌دهند. حیات وحش استان خراسان شمالی به‌دلیل گوناگونی زیست‌محیطی، جایگاه سرآمدی در میان استان‌های کشور دارد. به همین منظور سازمان محیط‌زیست اقدام به تأسیس چندین پارک ملی، منطقه حفاظت‌شده و پناهگاه حیات وحش در این استان نموده است. زبان‌ها و گویش‌های خراسان، انتشارات کتابخانه دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۱ به همراه فارسی به عنوان زبان‌های رایج در این استان شناخته می‌شوند. فارس ها ۲۷٫۸ درصد، ترک‌های خراسانی ۲۰٫۶ درصد و ترکمن‌ها ۳ درصد و سایر اقوام نیز ۲٫۵ درصد در این استان سکونت دارند.شمارهٔ کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۷۳۹ طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی گزارش}:استان خراسان شمالی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبرهٔ پارس -شابک:۲–۴۷–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۳۰۲ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی) تات‌ها بومیان این استان هستند.روزنامهٔ خراسان،بررسی پیشینه تاریخی اقوام مختلف: تات قوم بومی خراسان که به زبان فارسی تکلم می‌کنند. تات‌زبانان در محلاتی از شهر بجنورد،روزنامهٔ خراسان،زبان و فرهنگ تاتی در آستانه فراموشی، دوشنبه ۱۳ مهر ۱۳۸۸، شمارهٔ ۲۸۱. در شهر سنخواست و پیرامون، شوقان و غیره رواج دارد.پورتال فرمانداری شهرستان جاجرم ، بازدید: ژوئیهٔ ۲۰۱۳. همچنین مردم روستاهای روئین، ارکان، کسرق، بیدواز، نیش‌کیش، گنجدان، کوران و قلعه‌نو در شهرستان اسفراین، ۱۴ درصد مردم شهر اسفراین، مردم روستاهای گیفان، طبر، محمدآباد در شهرستان بجنورد، و روستاهای مهرآباد، برزل‌آباد، حصار سه‌یک‌آب، فیض‌آباد، اسلام‌آباد، امان‌آباد، کارخانه قند، منصوران، امامزاده مشهد طرقی بالا و پایین و گلیان و برزلی و ورک در شهرستان شیروان. زمان شاه‌اسماعیل و شاه‌عباس صفوی گروهی از مردم کرمانج (شاخه‌ای از کردها) از غرب ایران و برخی از ترک‌زبان‌های آذربایجان نیز به خراسان شمالی کوچانده شدند. نظرسنجی سال ۱۳۸۹ طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ انجام شد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان شهروندان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در این استان به قرار زیر بود: دین و مذهب استان خراسان شمالی یکی از متنوع‌ترین سرزمین‌های امروزی ایران است که تا حد زیادی نمایانگر ساختار قومی ایران است. دانشگاه بجنورد به عنوان بزرگ‌ترین مجتمع دانشگاهی در استان خراسان شمالی در سال ۱۳۸۴ تأسیس شده است و درحال حاضر در رشته‌های متعدد مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشجو می‌پذیرد. همچنین، مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی این دانشگاه که در سال ۱۳۸۶ تأسیس شده است درحال حاضر از مراکز مهم خدمات روانشناختی این استان است. دانشکده کشاورزی شیروان اولین واحد دانشگاه دولتی در استان خراسان شمالی از سال ۱۳۶۲ زیر نظر دانشگاه فردوسی مشهد مشغول فعالیت آموزشی و پژوهشی است. همچنین جام کشتی برادران زهرایی هم در شیروان و گود امام مرشد فاروج برگزار می‌شود. مسابقات کشتی چوخه در جاجرم نیز دارای قدمت زیادی است و هر ساله در ایام نوروز و برخی اوقات دیگر با شکوه خاصی در جاجرم برگزار می‌شود. وجود درخت چنار در بالای چشمه سار این شهر که به عهد قاچاریه می‌رسد به مراجعه کنند گان این شهر افزوده است. | ## جمع‌بندی | شهرستان سملقان آتشکده اسپاخو، تپه باستانی ریوی، آبشار بیار، روستای درکش، آبشار زوعلیا، آبگرم مهمانک، روستای شیر آباد شهرستان شیروان حمام تاریخی پیرشهید، مناطق حفاظت شده ییلاقی گلیل و سرانی، دریاچه سد بارزو، غارهای دستکند هنامه، روستاهای پلکانی و بکر زوارم و گلیان، اوغاز، تفتازان، بوانلو، حصارپهلوانلو، برزلی، گرماب، بلغان، باداملق، کوهستان پارک شیرکوه، چهارطاقی تیموری شیروان، تپه ارگ باستانی شیروان، روستاهای هدف گردشگری قلعه زو، اسطرخی، آبشار زیبایی اسطرخی شهرستان فاروج حمام فاروج، اقامتگاه بوم گردشگری مردکانلو، حمام روستای استاد، دره خسروی، قله شاه جهان، آرامگاه بابا و بی بی، امام‌زاده اولیا استاد، برج مفرنقاه، تپه طویل، برج استاد، درخت ۵۰۰ ساله اسفجیر، گلورتپه و کول تپه، امام زاده عبدالله رحمان خرق، امام مرشد، غار تاریخی تبریان، سد چری، تپه چکی، تپه خیرآباد، تپه خلق آباد شهرستان جاجرم مسجد جامع جاجرم، نارین قلعهٔ جاجرم، کوشک جاجرم، سردابهٔ جاجرم، ارگ کاظم خان جاجرم، قلعهٔ خان جاجرم، بقعهٔ مبارکهٔ خواجه علی بن مهزیار جاجرم، کوه بابای جاجرم، تنگهٔ جاجرم، تپهٔ پهلوان جاجرم، تپهٔ حیدران جاجرم رباط قلی حمام جاجرم، پول چوبی ابریشم، قلعه جلال الدین شهرستان گرمه رباط عشق، روستا دشت، رباط قره بیل، مسجد جامع درق، امامزاده فضل بن علی درق، امامزادگان ابراهیم و محمد درق، قلعه قدیمی دهی درق، قلعه قدیمی نارنج قلعه درق، غار کفترک درق، بند تاریخی مهار (معار) درق، آب انبارهای قدیمی راه‌های قدیمی (مسیر درق - شاهرود)، یادبود و گلزار شهدای شهر درق، قلعه خداوردی درق، نظرگاه امام علی گرمه، شهر باستانی ده هزار ساله راونیز، غار برقیستان، امامزاده باباقدرت، روستای تاریخی آردین، روستای تاریخی پرثوادر کنار روستای گسگ، امامزاده حمزه دهنه شیرین، تپه قلعه کهنه کند.