موضوع مقاله: زبان بلوچی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان بلوچی | مقدمه: این زبان توسط مردم بلوچ در کشورهای ایران، پاکستان، افغانستان، عمان، ترکمنستان و دیگر کشورها صحبت می‌شود. | ## بخش 1: زبان بلوچی | سخنگویان بلوچی به‌ احتمال زیاد نخست در کرانه دریای مازندران می‌زیستند و در حدود قرن ۴ق/۱۰م به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کردند.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، رضایی باغ بیدی، بلوچی، ص 520 بلوچی نزدیکی زیادی با هورامی و زازاکی دو گویش کردی دارد و بلوچی مانند این دو گویش کردی نزدیکی زیادی را با پهلوی اشکانی دارد؛ اما به سایر گویش‌های اصلی کردی، مانند کُرمانجی شمالی و کُرمانجی میانی، تا حدودی نزدیک است. زبان‌شناسان داده‌های زبانی بلوچی نو را با داده‌های زبانی دیگر مربوط به ادوار باستان میانه و نو مقایسه کرده‌اند. ازجمله زبان‌شناسان عصر حاضر معروف جهان که در حوزه زبان بلوچی پژوهش‌های فراوانی انجام داده‌ است می‌توان به کارینا جهانی نام برد که نسبت به نابودی این زبان هشدار جدی داده‌ است. زبان بلوچی سه گویش اساسی شرقی و غربی و جنوبی و گویش‌های فرعی فراوان دارد همچنان که این زبان بسیاری از خصوصیات زبان‌های کهن را نیز محفوظ داشته‌ است. زبان بلوچی در پاره‌ای موارد به زبان پهلوی ساسانی (پارسی) قرابت پیدا می‌کند و در جایی نیز به زبان پهلوی اشکانی (پارتی). امّا وقتی همه جنبه‌ها در نظر گرفته شود، این نتیجه به دست می‌آید که گویا زبان بلوچی، دنباله یکی از زبان‌های ویژه ایرانی بوده؛ زبانی کهن تر از پهلوی، چون اوستایی، که تلفّظ آواهای کهن را در خود حفظ نموده و نمونه‌های بسیاری از واژگان آن را می‌توان ذکر کرد. با وجود بحث‌وگمان‌های بسیار، هنوز ریشه‌ای پذیرفتنی برای نام «بلوچی» پیشنهاد نشده‌ است.اشمیت، رودیگر: راهنمای زبان‌های ایرانی (جلد دوم)، تهران: انتشارات ققنوس، ص ۵۷۷. الفبای زبان بلوچی الفبای زبان بلوچی همان الفبا و حروف فارسی است و کلمات مورد استفاده حاوی حروف پ چ ژ گ فراوان و متفاوت با الفبای عربی، آنان را خود به خود از اعراب متمایز می‌کنند، و نیز وجود حروف ٹ، ڈ، ڑ، ں و ی در الفبای بلوچی، آن را از زبان فارسی امروزی متمایز می‌گرداند. در مجموع ۲۵ حرف در زبان بلوچی وجود دارد که حروف ث ح خ ص ض ط ظ ع غ ف ق با تلفظ عربی آن در بلوچی وجود ندارند و به طور معمول به جای ف، پ و به جای خ، ه و به جای ق، ک تلفظ می‌شود. به‌ طور مثال در بلوچی کیقباد-کیکباد، یا قنبر-کنبر (کمبر) خوانده می‌شود و این موضوع به طور دقیق در زبان پهلوی هم مصداق دارد به‌ طور نمونه کیقباد در پهلوی به صورت کی کوات رایج است. واژه‌های پدر و مادر و برادر در زبان بلوچی مانند پهلوی "پت ،" Pet " و مات "mat " خوانده می‌شوند. علت این امر هم آشکار است، چون در اوستا و در حالت فاعلی حذف می‌گردد، باز در حالی که در فارسی "ت " یا "ث "اوستا را به "ه " مبدل کرده، زبان بلوچی آن را نگه داشته است به عنوان مثال: چات (چاه)، کوت (کوه). | ## بخش 2: زبان بلوچی | همچنین "پ " را به جای "ف " و "گ وک " را به جای "غ " می‌گذارد که نشان از کهنگی زبان بلوچی و عدم دخالت حروف عربی است، مانند؛ هدا-خدا، هشک-خشک، تهم-تخم، هون-خون، خواب-واب (هواب، با تلفظ «واو»). بدون دخالت کلمات انگلیسی و عربی به‌ طور تقریبی این زبان خالص و بدون تغییر مانده‌ است. برخی کلمات با حروف آخر در نمونه بلوچی، به گ ختم می‌شود به‌ طور مثال: زنده تبدیل به زندگ… آهو تبدیل به آهوگ… ماهی تبدیل به ماهیگ… آستین تبدیل به آستینگ… ماده تبدیل به مادگ… (زنده در لهجه کردی اردلانی زندگ - آهو در لهجه کردی اردلانی آسک و در لهجه بلوچی مکرانی هم به معنی آسک می‌باشد - ماهی در لهجه کردی اردلانی ماسیگ است) شاید بتوان گفت این موضوع بر می‌گردد به ریشه زبان بلوچی که برگرفته از زبان پهلوی اشکانی و ساسانی می‌باشد. ازآن‌جاکه زبان پهلوی با دگرگونی‌هایی به زبان فارسی نو (امروزی) تبدیل شده‌ است و یکی از این دگرگونی‌ها حذف (گ) از برخی کلمات است، می‌توان این‌گونه بیان کرد که حرف گ و برخی حروف غیرعربی در زبان بلوچی خالص باقی مانده؛ اما در زبان فارسی امروز گ از برخی کلمات حذف شده و دگرگون شده‌ است؛ یعنی زبان بلوچی، "گ " اوستا را که در پازند و فارسی به "های " غیرملفوظ تبدیل شده، مانند زبان پهلوی به صور ت "گ " و گاهی همان "ک " نگه داشته است. مثال‌های دیگر از دگرگونی حروف زبان باستان در فارسی نو اما ثابت ماندن آن‌ها در کلمات بلوچی در زیر آمده‌است: دگردیسی واک «ژ» به «ز» و «چ». افتادن «الف» از آغاز شماری از واژه‌ها مثل اسپیت دگردیسی واک «ژ» به «ج» در شماری از واژه‌ها. مانند هژده مقایسهٔ واژگان زبان بلوچی با زبان‌های ایرانی غربی ردیفپارسی نوزبان پهلوی باستانبلوچیکردی1سوزنسوچنسوچن، سیچنسووژن/دَرزی2مرد (مردن)مرتمرتپیاگ3بادواتگواتبا/وا4هجدههژدههژدههَژدَه5نشستهنشستگنشتگنیشتگ6آهوآهوگآهوگ/آسک (نیکشهرآسک/آسگ7سپید/ سفیداسپیداسپیتسپی/چَرمگ8دروغdrog/droo دروگدروگدرُو9خانه/اتاقkatakKat کت/دوار/لوگمال10آبآپ/apآپ/apآو11پلپوهلپوهلپرد(Prd)12ماهیماهیگماهیگ ماسال/ماسی13پسرپوسرposarPosag/بچک/پوسگ/کرگ (کنایه به پسر یکی) (بچع)کُر/پس/گَدَه14خورشیدهورشیدهورشیدهَتاو/خُور15غروب یواریوار/بیگاه(فنوج،رمشک)یوار16وسط ظهر نیمروزنیمروچنیروژ17سر شب سر شپ سر شپسرشو نمونه کلمات مشابه با زبان کردی +کردیبلوچی امروزفارسی امروزsavsapsabروزروچروزبرات/برابراتبرادرBawk/piaarpitpidarکیرد/کاردکارچکاردzawaدامادت/زاماتدامادmezin/gawraمزن/توهبزرگوَش/باش/خوشوشخوش/خوبچَم/چاوچم/چژمچشمبانبانبامبِت/بوِیتبیت/باتباد (بودن)ناهیرخیراَزانی/دَزانیزانهمی دانیچُونیچونهچطوریبانگبانگاذانپار/پارَکَهپاریپارسالهاوین/تاوسانهامین (خرماپزان)تابستانجُوان/رندجُوانزیبا/ خوب مورد پسندمِشمش/مَکِسکمگسسوورسوهرسرخوشترهوشترشترهَسپ/اَسپاسپ، هَپساسبمشک(Mshk)موشکموشبوِستَه/بیسسه/راوَستَهبیس/ بوس/بوشتواستا (صبرکن)دَس نوِیژ (نماژ)دس و دیموضو/ دست و صورتپیرارَکَه/پارپیراریپیرار سالشوانشوانگ، شِپانکچوپاننیشتن/دانشتننشتن/ نستننشستنه'وِن/خ'وِنهونخوندز/چَتَهدزدزدپِرَکَهپه ری ریپریروزبَرزبرزبلندجل/کراسجللباس-لباس گشادشووشووشوهرپچ/کولاندنپچپختنهَنارهنارانار نازانم نزانو نمی‌دانم نزانم مزنه یا بچکوک نزانم مزنه یا خردوک نمی‌دانم بزرگه یا کوچک باسک باسک بازو آسن آسن آهن بالا بالاد قامتهات ئات آمد ندار ندار فقیر بژی جی زنده باد خوت وپت، ووت خوابید نمونه کلمات مشابه بازبان گیلکی بلوچیسولاحاسپ اَنیگ، یسه، یسا (لهجه بنت)هشتنیزک کرتن، مشتنم، میزَگکوشهوشتاتنتی، تهگیلکیسولاخ (خولو)اسپهسهوئشتندیمیزِئن، دیمیشتنکوشاشتئن، ایسئنتی، تووفارسیسوراخاسباکنونگذاشتنادرار کردن، میزیدنکفشایستادنتوکردیکون/سیلاخهَسپ/اسپایسَه/اِستاهِشتن/هِلاندنمیز/مِز کردنکَوش/پِلاووِستانتُ/تو/اَتُ/تَ نمونه کلمات مشابه با مازندرانی بلوچیگِرِوگْ(گریه کردن).ارس (به معنا اشک)دیماسپیتهشتننشتندوتنبورتنبوتن/بَیَگبیکپتنبراسزاماتچیراشهتهمازندرانیاسریدیماسپیبشتنهنیشتنبدوتنبورینبوئن/بیینبونهدکتن/کفتنبرارزوماجیرجهتهفارسیگریهصورتسفیدگذاشتننشستندوختنبریدنبودنمی‌شودافتادنبرادردامادزیرازتو نمونه کلمات مشابه با تاتی ردیفپارسی نوزبان تاتیبلوچیکردی۱چهره-صورتدیمدیمدیم/رو/روالَت/روچک۲دامادزاما zāmāزامات/زاماسزاوا۳آنها· آهاین (ahayn)· آیان، آوان (ayan)اَوان/van۴افتادنikatanKaptan کپتنکَفتن/کَتن۵سفیدایسپیاسپیتسپی/چَرمگ۶زیرجیراچیرا، چیرژِر از دیدگاه زبان شناسان و بااستفاده از داده‌های زبانی و مقایسه آن‌ها این زبان نه تنها ارتباط بنیان با سایر زبان‌های ایرانی دارد بلکه مشابهت زیادی با زبان ایران باستان (کهن) دارد به‌طور نمونه.نگاهی به سابقه نژادی قوم بلوچ بر مبنای داده‌های زبانی. وعده دیگری در مناطق کوهستانی و خوش آب هوا که این مناطق درشمال بلوچستان یعنی در کشورهای» ایران. شمال و شمال غربی پاکستان و جنوب شرقی افغانستان زندگی می‌کنند را «سرحد» می‌نامند. بلوچستان جزو قلمرو ایران باستان بوده‌است همواره اما بعد از نفوذ بریتانیا و استعمار هند بخش بزرگی از ان به پاکستان واگذار شده‌است. سیستم نوشتاری سیستم‌های نوشتاری زبان بلوچی چندین سیستم نوشتاری هستند که مهم‌ترین آن‌ها سیستم نوشتاری ظهورشاه هاشمی می‌باشد. یکی از حروف‌های تنظیم شده برای زبان بلوچی توسط آکادمی بلوچی در کراچی تنظیم شده‌است. | ## بخش 3: زبان بلوچی | دانشگاه اوپسالای سوئد نیز برای زبان بلوچی حروف الفبا تنظیم کرده فرهنگستان زبان و ادب بلوچی (سرباز) نیز با برگرفتن از حروف الفبایی سید ظهور شاه هاشمی حروف الفبای بلوچی را استانداردسازی کرده‌است. غربی (رخشانی) لاشاری رخشانی سراوانی جنوبی (مکرانی) کچی مکرانی شرقی (سلیمانی) بوگتی (بامبور) مری رند (سیبی) که چاکربرهای سیب را شامل می‌شود دوکمی-مزاری مندوانی & گویش جاتووی سند غربی {بلوچی سرحد مرکزی} سرحدی ایرندگانی تقسیم‌بندی اولین محققی که گویش‌های بلوچی را بیشتر به‌طور سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد ویلهلم گیگر Wilhelm Geiger بود. او بلوچی را به دو گویش اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی (سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروه‌های شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروه‌های شمالی و جنوبی که به ترتیب توسط طایفه‌های لغاری Leghلri و مری Mari نمایندگی می‌شدند تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی گویش‌ها به این واقعیت اشاره می‌کند که بلوچی جنوبی به میزان بالایی از زبانهای هندی و پاکستانی همسایه لغت اقتباس می‌کند در حالیکه بلوچی شمالی بیشتر دارای لغات اقتباس شده از گویش اصیل با ریشه فارسی می‌باشد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه گویش می‌باشد و آنهارا بر اساس منطقه عمده‌ای که در آن صحبت می‌شوند، گویش کراچی karلči، کیچی kیči و پنجگوری panjguri نامید. محقق برجسته دیگری که به صورت سیستماتیک گویش‌های بلوچی را مطالعه کرده‌است پروفسور جوزف الفنبینJosef Elfenbein می‌باشد، او در کتاب «زبان بلوچی، گویش‌شناسی با متن» برای نشان دادن تفاوت بین گویش‌های مختلف، لیستی شامل آواشناسی، دستور (صرف و نحو) و لغت تهیه کرده و آن را به عنوان معیار مقایسه شباهت‌ها و تمایز گویش‌ها بکار برده‌است. در اینجا فقط به چند مورد از ویژگی‌های خاص این گویش‌ها بر اساس معیار الفنبین اکتفا می‌کنیم. (نقشه جغرافیایی گویش‌ها) وی بر اساس این معیار، زبان بلوچی را به شش گویش تقسیم می‌کند که عبارتند از: گویش‌های تپه‌های شرقی این گویش‌ها در مناطق طایفه‌های مری، بگٹی، لغاری و مزاری صحبت می‌شوند. (۴) به کاربردن شناسه لn برای اول شخص مفرد و on برای اول شخص جمع (۵) استفاده از لغت لوگ lْg «خانه»، چوک čokk «بچه» گویش رخشانی این گویش شامل شاخه‌های زیر می‌باشد: کلاتی (مناطق بین «لس بیلا» Las belل در شمال کراچی تا مستونگ Mastung در جنوب کوئته Quetta (به‌طور عمده منطقه براهویی نشین چاغه‌ای و خارانی (نواحی شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات) افغانی (مناطق جنوبی و جنوب غربی افغانستان به‌طور عمده نواحی اطراف رودخانه هیرمند) سرحدی (منطقه‌ای که از شرق به دالبندین در پاکستان و از شمال شرقی به چهاربرجک در افغانستان منتهی شده و شامل مرو در جمهوری ترکمنستان و سیستان در ایران می‌باشد، به‌طوری‌که نصرت آباد در بلوچستان ایران جنوبی‌ترین بخش آن را تشکیل می‌دهد) در تألیفات بعدی، الفنبین گویش رخشانی را به سه گروه کلاتی، پنجگوری و سرحدی تقسیم می‌کند که گویش سرحدی در آن شامل مرو در ترکمنستان شوروی، بلوچستان افغانستان و مناطق شمالی بلوچستان ایران که جنوب خاش و شمال ایرانشهر (آب رئیس، زنده کوه بزمان، رمکان) مرز جنوبی آن را تشکیل می‌دهند و همچنین نواحی از نرماشیر (چاهدگال، رودشور) و مناطق شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات (که مناطق گویش پنجگوری مرز جنوبی آن را تشکیل می‌دهند) را دربر می‌گیرد. ویژگی /u/ نامتغیر باقی می‌ماند «بوت» but شد، «سور» sur عروسی ساخت معلوم جمله عادی‌ترین شکل است ولی شکل مجهول هم به‌ویژه در جنوب پیش می‌آید. مناطق مرزی ایران و پاکستان در شرق این منطقه واقع شده و مرز جنوبی آن رودخانه گل gel در شمال راسک می‌باشد. | ## جمع‌بندی | در تألیفات بعدی الفنبین، ایرانشهر و بمپور نیز در حوزه گویش سراوانی شمرده می‌شوند.