موضوع مقاله: غزه (شهر) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # غزه (شهر) | مقدمه: این شهر که در ساحل مدیترانه، ۷۶٫۶ کیلومتری جنوب غربی اورشلیم واقع شده است، تنها بندر فلسطین را در خود جای داده است. | ## بخش 1: غزه (شهر) | با جمعیتی بالغ بر ۵۹۰٬۴۸۱ نفر تا سال ۲۰۱۷، شهر غزه پرجمعیت‌ترین شهر فلسطین بود تا اینکه جنگ غزه باعث آوارگی بیشتر جمعیت آن شد. غزه از دست‌کم سدهٔ پانزدهم پیش از میلاد مسکونی بوده است، و در طول تاریخ خود زیر فرمان مردمان و امپراتوری‌های گوناگون بوده است. فلیسطی‌ها پس از آنکه مصریان باستان نزدیک به ۳۵۰ سال بر آن فرمان رانده بودند، غزه را بخشی از پنج‌شهر خود کردند. در زمان امپراتوری روم، غزه آرامشی نسبی را تجربه کرد و بندر مدیترانه‌ای آن رونق گرفت. در سال ۶۳۵ میلادی، نخستین شهر در سرزمین فلسطین بود که به دست سپاه خلافت راشدین فتح شد و به‌سرعت به مرکز فقه اسلامی تبدیل گردید. با این حال، تا هنگام برپایی دولت‌های صلیبی در ۱۰۹۹، غزه به ویرانه‌ای بدل شده بود. در سده‌های بعد، غزه با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو شد—از یورش‌های مغول تا سیلاب‌های سنگین و هجوم دسته‌های ملخ—و تا سدهٔ شانزدهم که در امپراتوری عثمانی ادغام شد، به روستایی فروکاسته بود. در نیمهٔ نخست فرمانروایی عثمانیان، دودمان رضوان بر غزه حکم می‌راند و شهر روزگاری از بازرگانی پررونق و آرامش را پشت سر گذاشت. شهر غزه در جریان جنگ جهانی اول به دست نیروهای بریتانیایی افتاد و به بخشی از فلسطین تحت قیمومت بریتانیا تبدیل شد. در پی جنگ اعراب و اسرائیل در ۱۹۴۸، مصر ادارهٔ سرزمین تازه‌تشکیل نوار غزه را بر عهده گرفت و بهبودهای متعددی در شهر انجام شد. جمعیت آن پس از ورود آوارگان فلسطینی رانده‌شده بر اثر جنگ و نکبت پسین، به‌تندی افزایش یافت. غزه در جنگ شش‌روزهٔ ۱۹۶۷ به اشغال اسرائیل درآمد و در ۱۹۹۳ به تشکیلات خودگردان فلسطین واگذار شد. در ماه‌های پس از انتخابات ۲۰۰۶، درگیری مسلحانه‌ای میان جناح‌های سیاسی فلسطینی فتح و حماس درگرفت که منجر به قدرت گرفتن حماس در غزه شد. تا سپتامبر ۲۰۲۵، بسیاری از ساکنان یا گریخته یا به جنوب نوار غزه تخلیه شده‌اند، یا در نتیجهٔ اقدامات اسرائیل در شمال کشته شده‌اند. این شهر که در مسیر ساحلی مدیترانه بین شمال آفریقا و شام واقع شده است، در بیشتر تاریخ خود به عنوان یک مرکز اصلی تجارت در جنوب فلسطین و یک توقفگاه مهم در مسیر تجارت ادویه که از دریای سرخ عبور می‌کند، عمل می‌کرد.Dumper et al. اوایل عصر برنز سکونت در منطقه غزه به قلعهٔ باستانی مصر که در قلمرو کنعانی‌ها در تل السکان، در جنوب غزه امروزی ساخته شده بود، برمی‌گردد. در حدود ۲۶۰۰ سال قبل از میلاد، این سکونتگاه دوباره ساخته شد و این بار کنعانی‌ها در آن ساکن شدند. اواخر عصر برنز در زمان سلطنت توتمس سوم (۱۴۷۹–۱۴۲۵ پیش از میلاد)، این شهر به توقفگاهی در بزرگراه پادشاه، یک مسیر تجاری حیاتی شام، تبدیل شد و در نامه‌های قرن چهاردهمی آمارنا به عنوان آزاتو ذکر شده است. غزه به مدت ۳۵۰ سال تحت کنترل مصر باقی ماند تا اینکه در قرن دوازدهم پیش از میلاد توسط فلیسطی‌ها فتح شد. عصر آهن غزه یکی از شهرهای تاریخی فلیسطیه بود؛ فلیسطیه منطقه‌ای در جنوب‌غربی شام به‌شمار می‌رفت که شهرهایی چون اشکلون، اشدود، غزه، جت و عقرون در آن قرار داشتند و ساکنان آن را فلیسطی‌ها تشکیل می‌دادند. سنت «پنتاپولیس» (اتحادیهٔ پنج‌شهری) و استقرار فلیسطی‌ها در کرانهٔ جنوبی شام از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد گزارش شده است. اسکندر مقدونی، غزه را که آخرین شهری که در مسیر فتح مصر در برابر او مقاومت کرد، را به مدت پنج ماه محاصره کرد و سپس در سال ۳۳۲ پیش از میلاد آن را تصرف کرد؛ ساکنان آن یا کشته شدند یا به اسارت درآمدند. اسکندر بادیه‌نشینان محلی را برای اسکان در غزه آورد و شهر را به صورت یک پولیس (یا «دولت-شهر») سازماندهی کرد. در طول جنگ سوم دیادوخی، بطلمیوس اول سوتر، دمتریوس اول پلیورستس را در نبرد غزه در سال ۳۱۲ پیش از میلاد شکست داد. در سال ۲۷۷ پیش از میلاد، پس از لشکرکشی موفقیت‌آمیز بطلمیوس دوم علیه نبطی‌ها، قلعه بطلمیوسی غزه کنترل تجارت ادویه با جرها و عربستان جنوبی را به دست گرفت. غزه در سال ۹۶ پیش از میلاد، محاصره دیگری را توسط پادشاه حشمونایی، الکساندر یانائوس، تجربه کرد. او شهر را «کاملاً سرنگون» کرد و ۵۰۰ سناتور را که به معبد آپولو فرار کرده بودند، کشت؛Patai, 1999, p. متون باستانی گزارش می‌کنند که او حومهٔ شهر را به آتش کشید و سپس با اهلِ غزه صلح کرد و گروگان‌هایی به اورشلیم فرستاد. به‌عنوان «شهر آزاد» سازمان‌دهی شد و آغازگاه گاه‌شماری محلی غزه از همین تاریخ شمرده می‌شود. غزه که پس از الحاق به امپراتوری روم در سال ۶۳ پیش از میلاد به فرماندهی پومپه بازسازی شد، سپس بخشی از استان رومی یهودیه شد. این شهر در جریان شورش نیروهای یهودی علیه حکومت روم در سال ۶۶ میلادی هدف قرار گرفت و تا حدی ویران شد.Patai, 1999, p. با این وجود، این شهر حتی پس از ویرانی اورشلیم در طول اولین جنگ یهودی-رومی همچنان شهری مهم باقی ماند.Dowling, 1913, p. 33 پس از این، و دوباره در پایان شورش بارکوخبا (۱۳۲–۱۳۶ میلادی)، اسیران به بردگی در غزه فروخته شدند. در طول دوره روم، غزه شهری مرفه بود و از چندین امپراتور کمک‌های مالی و توجه دریافت می‌کرد. یک مجلس سنای ۵۰۰ نفره بر غزه حکومت می‌کرد و طیف متنوعی از یونانیان، رومی‌ها، فنیقی‌ها، یهودیان، مصری‌ها، ایرانیان و بادیه‌نشینان در این شهر ساکن بودند. در طول بازدید خود در سال ۱۳۰ میلادی، امپراتور هادریان شخصاً مسابقات کشتی، بوکس و سخنرانی را در تماشاخانهٔ جدید غزه افتتاح کرد.[مشکوک] این شهر با معابد بت‌پرستی بسیاری مزین شده بود؛ فرقه اصلی، فرقه مارناس بود. معابد دیگر به زئوس، هلیوس، آفرودیته، آپولون، آتنا و توخه محلی اختصاص داده شده بودند. در سال ۴۰۲، تئودئوس دوم دستور تخریب هر هشت معبد بت‌پرستان شهر را داد، و چهار سال بعد، ملکه آئلیا اودوسیا دستور ساخت کلیسایی بر فراز ویرانه‌های معبد مارناس را صادر کرد.Pringle, 1993, p. 208 در همین دوران بود که فیلسوف مسیحی انیاس، غزه، زادگاه خود را «آتن آسیا» نامید.J.S. غزه ویران نشد و ساکنان آن علیرغم مقاومت سرسختانه و طولانی شهر، مورد حمله ارتش عمرو عاص قرار نگرفتند، اگرچه پادگان بیزانسی آن قتل‌عام شد.Filiu, 2014, pp. ورود اعراب مسلمان تغییرات قابل توجهی را در غزه به همراه داشت؛ در ابتدا، برخی از کلیساهای آن به مساجد تبدیل شدند، از جمله مسجد جامع فعلی غزه (قدیمی‌ترین مسجد شهر). این مسجد بعدها توسط سلطان بیبرس بازسازی شد که در قرن سیزدهم یک کتابخانه عظیم خطی حاوی بیش از ۲۰۰۰۰ نسخه خطی به آن اهدا کرد.Filiu, 2014, pp. در سال ۷۶۷، محمد بن ادریس شافعی در غزه متولد شد و دوران کودکی خود را در آنجا گذراند. او مکتب شافعی، یکی از چهار مکتب اصلی فقه (قانون) در اسلام سنی، را تأسیس کرد.Gil, 1992, p.292. امنیت، که در دوران اولیه حکومت مسلمانان به خوبی حفظ شده بود، عامل کلیدی در رفاه غزه بود. اگرچه الکل در اسلام ممنوع بود، اما جوامع یهودی و مسیحی اجازه داشتند تاکستان‌داری را ادامه دهند و انگور، که محصول اصلی نقدی شهر بود، عمدتاً به مصر صادر می‌شد. از آنجا که غزه با صحرای نگب هم‌مرز بود، در برابر گروه‌های عشایری جنگجو آسیب‌پذیر بود. 442 در سال ۹۷۸، خلافت فاطمیان با الفتکین، حاکم ترک دمشق، توافقی منعقد کرد که به موجب آن فاطمیان غزه و سرزمین‌های جنوب آن، از جمله مصر را کنترل می‌کردند، در حالی که الفتکین منطقه شمال شهر را کنترل می‌کرد.Gil, 1992, p.349. دوره‌های صلیبی و ایوبی صلیبیون در سال ۱۱۰۰ غزه را فتح کردند و شاه بالدوین سوم در سال ۱۱۴۹ قلعه‌ای در این شهر برای شوالیه‌های معبد ساخت.Pringle, 1993, p. 442 در سال ۱۱۸۷، ایوبیان به رهبری سلطان صلاح‌الدین ایوبی غزه را تصرف کردند و در سال ۱۱۹۱ استحکامات شهر را ویران کردند. ظاهراً ریچارد شیردل در سال ۱۱۹۲ شهر را بازسازی کرد، اما دیوارها در نتیجه معاهدهٔ یافا در سال ۱۱۹۳ دوباره برچیده شدند.Pringle, 1993, p. 208 حکومت ایوبیان در سال ۱۲۶۰ پس از آنکه مغولان به رهبری هولاکو خان غزه را به‌طور کامل ویران کردند، پایان یافت. | ## بخش 2: غزه (شهر) | دوره مملوک پس از ویرانی غزه توسط مغول‌ها، سربازان برده مسلمان مستقر در مصر که به عنوان مملوک‌ها شناخته می‌شدند، شروع به اداره این منطقه کردند. در سال ۱۲۷۷، مملوک‌ها غزه را به عنوان پایتخت استانی به نام «مملکة غزة» (فرمانداری غزه) برگزیدند. این منطقه در امتداد دشت ساحلی فلسطین از رفح در جنوب تا شمال قیصریه و از شرق تا ارتفاعات سامریه و تپه‌های هبرون امتداد داشت. [نیازمند منبع کامل] غزه که در دوران مملوک‌ها وارد دوره‌ای از آرامش شده بود، توسط آنها به عنوان پایگاهی در حملاتشان علیه صلیبیون که در سال ۱۲۹۰ پایان یافت، مورد استفاده قرار گرفتSharon, 2009, p. 26 در سال ۱۲۹۴ زلزله‌ای غزه را ویران کرد و پنج سال بعد مغول‌ها دوباره تمام آنچه را که توسط مملوک‌ها بازسازی شده بود، نابود کردند. جغرافی‌دان سوری، الدمشقی، غزه را در سال ۱۳۰۰ به عنوان «شهری چنان پردرخت که مانند پارچه‌ای زربفت پهن شده بر روی زمین به نظر می‌رسد» توصیف کرد. در زمان حکومت امیر سنجر الجولی، غزه به شهری شکوفا تبدیل شد و بسیاری از معماری دوران مملوک‌ها به دوران سلطنت او بین سال‌های ۱۳۱۱ تا ۱۳۲۰ و دوباره در سال ۱۳۴۲ بازمی‌گردد.Sharon, 2009, p. 442 مملوک‌ها با ساخت مساجد، مدارس اسلامی، بیمارستان‌ها، کاروانسراها و حمام‌های عمومی به معماری غزه کمک کردند. مملوک‌ها پس از اخراج یهودیان توسط صلیبیون، به آنها اجازه بازگشت به شهر را دادند و جامعه یهودی در طول حکومت ممالیک رونق گرفت. در اواخر دوره ممالیک، جامعه یهودی در غزه پس از جوامع صفد و اورشلیم، سومین جامعه بزرگ در فلسطین بود.[نیازمند منبع] در سال ۱۴۸۱، یک مسافر یهودی ایتالیایی، مشولام اهل ولترا، دربارهٔ غزه نوشت:این مکان زیبا و مشهور است و میوه‌های آن بسیار معروف و مرغوب هستند. جمعیتی به اندازه شن‌های دریا دارد و حدود پنجاه (شصت) خانه‌دار و صنعتگر یهودی در آن زندگی می‌کنند. خاندانِ رضوان (برگرفته از نام حاکم «رضوان پاشا») نخستین دودمانی بود که بر غزه حکومت کرد و بیش از یک سده ادارهٔ شهر را در دست داشت.Ze'evi, 1996, p.40. در روزگار احمد بن رضوان، همکاری میانِ حاکم و فقیه نامدار اسلامی خیرالدین رملی که در شهر نزدیک رمله مستقر بود، غزه را به کانونی فرهنگی و دینی بدل کرد.Ze'evi, 1996, p.53. بر پایهٔ نوشتهٔ تئودور ادوارد داولینگ در ۱۹۱۳، در سال ۱۵۸۴ در غزه جامعه‌ای از سامریان وجود داشت. «یکی از آن‌ها هنوز نام حمام سامریان را بر خود دارد.» گمان می‌رود سامریان پیش از آغاز سدهٔ هفدهم از شهر رانده شده باشند.Dowling, 1913, pp.38-39. 98 مسجد اعظم مرمت شد و شش مسجد دیگر ساخته شد، و در همین حال حمام‌های ترکی و دکه‌های بازار افزایش یافت. پس از مرگ موسی پاشا بن حسن رضوان (جانشین حسین) مقام‌داران عثمانی به جای خاندان رضوان منصوب شدند. دورهٔ رضوان آخرین عصر طلایی غزه در تحت حکومت عثمانی بود و پس از برکناری این خاندان، شهر به‌تدریج رو به افول گذاشت.Ze'evi, 1996, p.41. از اوایل سدهٔ نوزدهم، غزه از نظر فرهنگی زیر نفوذ مصر همسایه قرار گرفت؛ محمدعلی پاشا در ۱۸۳۲ غزه را فتح کرد. دانشمند آمریکایی ادوارد رابینسون در ۱۸۳۸ از شهر دیدار کرد و آن را شهری «پر جمعیت» و بزرگ‌تر از اورشلیم توصیف نمود که بافت کهن آن بر فراز تپه‌ای و حومه‌هایش در دشت مجاور قرار داشت.Robinson, 1841, vol 2, pp. 374-375 شهر به‌سبب جایگاه راهبردی‌اش بر سر راه کاروانی میانِ مصر و شمالِ سوریه و نیز تولید صابون و پنبه برای دادوستد با دولت، قبایل عرب محلی و بدویان وادی عربه و معان از تجارت بهره‌مند بود.Robinson, 1841, vol 2, pp. 378 او همچنین یاد کرد که تقریباً همهٔ یادگارهای تاریخ باستان غزه بر اثر درگیری‌ها و اشغال‌های پیاپی از بین رفته است.Robinson, 1841, p.38. تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم، بندر غزه زیر سایهٔ بندرها یافا و حیفا قرار گرفت، هرچند ناوگان ماهی‌گیری خود را حفظ کرد. طاعون خیارکی در ۱۸۳۹ بار دیگر غزه را فردا گرفت و شهر، که از ثبات سیاسی و اقتصادی بی‌بهره بود، به رکود فرورفت. عثمانی‌ها بر قلمرو دست یافتند و عملاً به حکومت مصر بر فلسطین پایان دادند؛ با این‌همه، این نبردها مرگ و ویرانی بیش‌تری برای غزه در پی داشت. در اواخرِ دورهٔ عثمانی، کشتی‌های بریتانیایی که در غزه پهلو می‌گرفتند با جو بارگیری می‌شدند که عمدتاً برای بازار اسکاتلند و تولید ویسکیِ اسکاچ در نظر گرفته می‌شد. به‌سبب نبود نمایندهٔ کنسولی بریتانیا، داده‌های دقیقی دربارهٔ ارزش مالی و مقادیر این کالاها در دست نیست. جنگ جهانی اول به دلیل موقعیت فلسطین در جنگ جهانی اول امپراتوری‌های بریتانیا و عثمانی برای کنترل فلسطین بسیار سخت جنگیدند و بریتانیا بعد از جنگ فلسطین و عراق را فتح کرد. پس از شروع جنگ اول اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸، مصر کنترل غزه را به دست گرفت و نواحی اطراف آن را تسخیر نمود. مصری‌ها هرگز ساکنان آن را به عنوان شهروندان مصری نپذیرفتند و و خروج آن‌ها را از نوار غزه ممنوع کردند. در آغاز قیام فلسطینی در سال ۱۹۸۷، که تحت عنوان انتفاضه اول شناخته می‌شود، غزه مرکز ناآرامی سیاسی و رویارویی بین اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها شد و اوضاع اقتصادی در این شهر رو به وخامت گذاشت. در طرح تقسیم سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷، غزه به عنوان بخشی از یک کشور عربی در فلسطین تعیین شد، اما پس از جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ توسط مصر اشغال شد. جمعیت رو به رشد غزه با هجوم پناهندگان از شهرها، شهرستان‌ها و روستاهای اطراف که توسط اسرائیل تصرف شده بودند، افزایش یافت. در سال ۱۹۵۷، جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، اصلاحاتی را در غزه انجام داد که شامل گسترش فرصت‌های آموزشی و خدمات شهری، تأمین مسکن و ایجاد نیروهای امنیتی محلی بود.Feldman, 2008, pp.8–9. اشغالگری و استعمار اسرائیل در جنگ شش‌روزه اسرائیل بلندی‌های جولان، نوار غزه و کرانه باختری را فتح کرد و غزه تا ۳۸ سال بعد از جنگ تحت کنترل اسرائیل بود. از دهه ۱۹۷۰ درگیری‌های مکرری بین فلسطینی‌ها و مقامات اسرائیلی در این شهر رخ داده است. تحت کنترل فلسطین در سپتامبر ۱۹۹۳، رهبران اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین توافق‌نامه اسلو را امضا کردند که خواستار اداره فلسطینی نوار غزه، و شهر اریحا در کرانه غربی می‌شد که در می ۱۹۹۴ به مرحله اجرا درآمد. بیشتر اسرائیلی‌ها در حالی غزه را ترک کردند که اداره آن را به حکومت خودگردان فلسطین برای اداره و کنترل شهر در کنار باقی نوار غزه واگذار کردند. در سپتامبر ۱۹۹۵، اسرائیل و ساف یک توافق‌نامه صلح ثانویه امضا کردند که حکومت فلسطینی را تا برخی شهرهای کرانه غربی گسترش می‌داد. این موافقت نامه نیز یک مجمع فلسطینی با ۸۸ عضو تأسیس کرد که جلسه افتتاحی خود را در مارس ۱۹۹۶ در غزه برگزار کرد. (طرح خروج یکجانبه اسرائیل در سال ۲۰۰۴ را ببینید) از زمان خروج اسرائیل، حماس درگیر یک مبارزه قدرت گاه خشونت‌آمیز با سازمان فلسطینی رقیب خود، فتح، بوده است. در ۲۵ ژانویه ۲۰۰۶، حماس در انتخابات مجلس قانون‌گذاری فلسطین، که قوهٔ مقننه تشکیلات خودگردان فلسطین است، به پیروزی غافلگیرکننده‌ای دست یافت. در سال ۲۰۰۷، حماس نیروهای فتح را در نوار غزه سرنگون کرد و در پاسخ، اعضای حماس از دولت تشکیلات خودگردان فلسطین در کرانه باختری اخراج شدند. حماس، که توسط اکثر کشورهای غربی به عنوان یک سازمان تروریستی شناخته می‌شود، عملاً کنترل شهر و نوار غزه را در دست دارد. در مارس ۲۰۰۸، ائتلافی از گروه‌های حقوق بشر ادعا کردند که محاصره شهر غزه توسط اسرائیل باعث شده است که وضعیت انسانی در غزه به بدترین نقطه خود از زمان اشغال این سرزمین توسط اسرائیل در جنگ شش‌روزه رسیده باشد، و حملات هوایی اسرائیل که شبه‌نظامیان را در مناطق پرجمعیت هدف قرار می‌دهد، اغلب باعث کشته شدن رهگذران نیز شده است. اسرائیل اظهار داشت که این حملات در پاسخ به حملات مکرر موشکی و خمپاره‌ای از نوار غزه به اسرائیل از سال ۲۰۰۵، بوده است، در حالی که فلسطینی‌ها اظهار داشتند که در آن حملات موشکی و خمپاره‌ای در پاسخ به تهاجمات نظامی و محاصره نوار غزه توسط اسرائیل بوده است. از ژانویه ۲۰۲۴، حمله اسرائیل ۷۰ تا ۸۰ درصد از کل ساختمان‌های شمال غزه را یا آسیب زده یا تخریب کرده است. هفتاد درصد از شهر در اثر حملات هوایی ویران شد، و بیش از ۳۹۰۰۰ نفر در نوار غزه کشته شدند. در ۱۰ اوت ۲۰۲۵، پنج روزنامه‌نگار از جمله خدمه شبکهٔ الجزیره در شهر غزه در نتیجه حمله هوایی اسرائیل کشته شدند. آمار سال ۱۵۹۶ نشان می‌دهد که جمعیت مسلمانان غزه شامل ۴۵۶ خانوار، ۱۱۵ مجرد، ۵۹ فرد مذهبی و ۱۹ فرد معلول بود. از مسیحیان، ۲۹۴ خانوار و هفت مجرد، در حالی که ۷۳ خانوار یهودی و هشت خانوار سامری وجود داشت. در سال ۱۸۳۸، تقریباً ۴۰۰۰ مسلمان و ۱۰۰ مسیحی مالیات‌دهنده وجود داشت که حاکی از جمعیتی حدود ۱۵۰۰۰ یا ۱۶۰۰۰ نفر است، که آن را بزرگتر از اورشلیم در آن زمان می‌کرد. | ## بخش 3: غزه (شهر) | قبل از شروع جنگ جهانی اول، جمعیت غزه به ۴۲۰۰۰ نفر رسیده بود؛ با این حال، نبردهای شدید بین نیروهای متفقین و عثمانی‌ها و متحدان آلمانی آنها در سال ۱۹۱۷ در غزه منجر به کاهش شدید جمعیت شد.IIPA, 1966, p. سرشماری زیر که در سال ۱۹۲۲ توسط مقامات قیمومیت بریتانیا انجام شد، کاهش شدید جمعیت را نشان می‌دهد که به ۱۷۴۸۰ نفر (۱۶۷۲۲ مسلمان، ۷۰۱ مسیحی، ۵۴ یهودی و سه متاویله) رسیده است.Barron, 1923, p. 6 سرشماری سال ۱۹۳۱، جمعیت ۱۷۰۴۶ نفر (۱۶۳۵۶ مسلمان، ۶۸۹ مسیحی و یک یهودی) و ۴۵۹۷ نفر دیگر در حومهٔ شهر (۴۵۶۱ مسلمان و ۳۶ مسیحی) را فهرست کرده است. آمار روستاهای سال ۱۹۳۸، جمعیت غزه را ۲۰۵۰۰ نفر و ۵۲۸۲ نفر را در حومه‌های اطراف آن فهرست می‌کند. طبق سرشماری سال ۱۹۹۷ توسط اداره مرکزی آمار فلسطین (PCBS)، غزه و اردوگاه مجاور آن، الشاطی، جمعیتی بالغ بر ۳۵۳٬۱۱۵ نفر داشتند که از این تعداد ۵۰٫۹٪ مرد و ۴۹٫۱٪ زن بودند. غزه جمعیتی عمدتاً جوان داشت که بیش از نیمی از آنها ۱۹ سال و کمتر (۶۰٫۸٪) سن داشتند. حدود ۲۸٫۸٪ بین ۲۰ تا ۴۴ سال، ۷٫۷٪ بین ۴۵ تا ۶۴ سال و ۳٫۹٪ بالای ۶۴ سال سن داشتند. تا سال ۱۹۶۷، جمعیت غزه حدود شش برابر اندازه آن در سال ۱۹۴۸ افزایش یافته بود و به حدود ۳۵۶ هزار نفر رسید و بخش مهمی از ساکنان آن را آوارگان که عمدتاً از مناطق یافا و بئرشبع، به این ناحیه پناه آوردند، تشکیل می‌دادند.Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.155. برآوردهای رسمی مرکز آمار فلسطین نشان می‌دهد که جمعیت نوار غزه در آستانهٔ جنگ ۲۰۲۳ حدود ۲٫۲ میلیون نفر بود؛ اما تا میانهٔ ۲۰۲۵ با کاهش حدود ۱۰٪ به نزدیک ۲٫۱ میلیون نفر رسید. مذهب جمعیت غزه عمدتاً از مسلمانانی تشکیل شده است که عمدتاً پیرو اسلام سنی هستند. در دوره فاطمیان، اسلام شیعه در غزه غالب بود، اما پس از آنکه صلاح‌الدین در سال ۱۱۸۷ شهر را فتح کرد، سیاست مذهبی و آموزشی کاملاً سنی را ترویج داد که در آن زمان در اتحاد سربازان عرب و ترک او نقش مهمی داشت. اکثریت آنها در محله زیتون در شهر قدیمی زندگی می‌کنند و به فرقه‌های ارتدکس یونانی، کاتولیک رومی و باپتیست تعلق دارند. در سال ۱۹۰۶، حدود ۷۵۰ مسیحی در آنجا زندگی می‌کردند که ۷۰۰ نفر از آنها ارتدکس و ۵۰ نفر کاتولیک رومی بودند.Meyer, 1907, p.108 مجامع یهودی در غزه در دورهٔ متأخر باستان، شواهدی از حضور سازمان‌یافتهٔ یهودیان در غزه به‌دست آمده است. بر یکی از ستون‌های مسجد بزرگ غزه کتیبه‌ای به زبان عبری و یونانی با نام «حننیا بن یعقوب» همراه با نقش منوره و شوفار ثبت شده بود که نشان‌دهندهٔ حضور و پیشینهٔ یهودیان در این مکان بود... در مایوماس، بندر کهن غزه (محلهٔ ریمال امروزی)، کف‌موزائیک‌های یک کنیسه با نگارهٔ داوود و کتیبه‌ای به تاریخ ۵۰۸ تا ۵۰۹ میلادی کشف شد. این موزائیک‌ها، که اکنون بخشی از مجموعهٔ موزه اسرائیل هستند، در پژوهش‌های دانشگاهی به‌عنوان بخشی از شبکهٔ کنیسه‌های ساحل جنوبی فلسطین بررسی شده‌اند. جامعه یهودی در غزه طی دوران جنگ‌های صلیبی از بین رفت، اما با برگشتن دولت مملوک‌ها به وضعیت عادی خود بازگشت و بازسازی شد. در فوریه ۱۷۹۹، زمانی که نیروهای فرانسوی به رهبری ناپلئون وارد این شهر شدند، این شهر دچار طاعون شدیدی شده‌بود که سبب شد تا یهودیان به نواحی دیگر در فلسطین کوچ کنند. تا سال ۱۸۸۶، سی خانواده یهودی به غزه برگشته بودند، اما آن‌ها طی جنگ جهانی اول توسط عثمانیان از این ناحیه رانده شدند. پس از پایان جنگ یهودیان به غزه بازگشتند اما یکبار دیگر پس از کشتار ۱۹۲۹ مجبور به ترک این منطقه شدند. اکثر آنها پس از جنگ ۱۹۴۸ به دلیل بی‌اعتمادی متقابل بین آنها و اکثریت عرب، شهر را ترک کردند. صنایع کوچک غزه تولید پلاستیک، مصالح ساختمانی، منسوجات، مبلمان، سفال، کاشی، مسگری و فرش را دربر می‌گیرد. از زمان توافق اسلو، هزاران نفر در وزارتخانه‌ها و نهادهای امنیتی، آنروا و سازمان‌های بین‌المللی مشغول به کار شده‌اند. در بازارهای خیابانیِ غزه، کالاهای گوناگونی—از جمله فرش، سفال، مبلمانِ حصیری و پوشاکِ نخی—عرضه می‌شود. گزارشی که در ۲۰۰۸ از سوی گروه‌های حقوق‌بشری و توسعه منتشر شد، بیان داشت که غزه دچار الگوی بلندمدت رکود اقتصادی و شاخص‌های توسعه‌ای وخیم بوده و شدت این وضعیت با محاصره‌های اسرائیل و مصر به‌صورت تصاعدی افزایش یافته است. ااین گزارش به تعدادی از شاخص‌های اقتصادی برای روشن شدن این نکته اشاره کرد: در سال ۲۰۰۸، ۹۵ درصد از عملیات صنعتی غزه به دلیل کمبود نهاده‌های لازم برای تولید و مشکلات صادراتی به حالت تعلیق درآمد. بخش خصوصی که ۵۳٪ از کل مشاغل غزه را ایجاد می‌کند، آسیب جدی دید و بسیاری از کسب‌وکارها ورشکست شدند. در ژوئن ۲۰۰۵، ۳٬۹۰۰ کارخانه در غزه ۳۵٬۰۰۰ نفر را به کار گرفته بودند؛ تا دسامبر ۲۰۰۷ تنها ۱٬۷۰۰ نفر همچنان شاغل بودند. بخش کشاورزی نیز به‌شدت آسیب دید و نزدیک به ۴۰٬۰۰۰ کارگر وابسته به کشاورزی نقدی را تحت تأثیر قرار داد. در دورهٔ محاصره، قیمت مواد غذایی در غزه افزایش یافت: آرد گندم ۳۴٪، برنج ۲۱٪ و شیرخشک نوزاد ۳۰٪ گران‌تر شد. در ۲۰۰۷، خانوارها به‌طورِ میانگین ۶۲٪ از درآمد خود را صرف خوراک می‌کردند؛ این سهم در ۲۰۰۴ برابر با ۳۷٪ بود. در کمتر از یک دهه، شمار خانواده‌های وابسته به کمک‌های غذایی «آنروا» ده برابر شد. در ۲۰۰۸، ۸۰٪ از جمعیت به کمک‌های بشردوستانه متکی بودند؛ این رقم در ۲۰۰۶، ۶۳٪ بود. بنا بر گزارشی از آکسفام در ۲۰۰۹، غزه با کمبود شدید مسکن، امکانات آموزشی، مراکز بهداشتی و زیرساخت‌ها روبه‌رو بود و شبکهٔ ناکافی فاضلاب به مشکلات بهداشتی و سلامت عمومی دامن می‌زد. پس از کاهش قابل توجه سیاست محاصره و بستن گذرگاه‌ها در ۲۰۱۰، اقتصاد غزه از سطوح ضعیف دوران اوج محاصره بهبود قابل‌توجهی را آغاز کرد. در غزه چند هتل وجود دارد؛ از جمله «فلسطین»، «گرند پالاس»، «آدم»، «الأمل»، «القدس»، «کلیف»، «الدیرة» و «مارنا هاوس». غزه مقصد رایجی برای گردشگران نیست و بیشتر خارجیانی که در هتل‌ها می‌مانند، خبرنگاران، کارکنان امدادی و نیروهای سازمان ملل و صلیب سرخاند. از هتل‌های مجلل می‌توان به «القدس» و «الدیرة» اشاره کرد.Jacobs, 1994, p.454 وجود ذخایر هیدروکربنی در پیرامون منطقه، به غزه این پتانسیل را می‌دهد که به یک مرکز پیشرویِ صنعتی بدل شود. در ۱۹۹۹، ذخایر گاز طبیعی در آب‌های ساحلی این سرزمین کشف شد که به «غزه مارین» شناخته می‌شود. برآورد می‌شود که این میدان ۱ تریلیون فوت مکعب (۲۸ میلیارد مترمکعب) گاز طبیعی داشته باشد و بخشی از حوضهٔ شام (Levant Basin) باشد که خود ۱۲۲ تریلیون فوت مکعب (۳٫۵ تریلیون مترمکعب) گاز طبیعی را در بر می‌گیرد. حوضهٔ شام در دریای مدیترانه (شامل سواحل اسرائیل، مصر، قبرس، لبنان، سوریه و فلسطین) به داشتن ۱٫۷ میلیارد بشکه (۲۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ مترمکعب) نفت برآورد شده است. با این حال، پروژه در جریانِ خیزش‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ (که در طی آن زیرساخت‌های پشتیبانی، بندر و فرودگاه توسط اسرائیل نابود شد) متوقف گردید. تعداد زیادی از مزدم بر این باور بودند که ذخایر نفت و گاز غزه علت حملهٔ اسرائیل به این سرزمین است؛ حمله‌ای که گاهی به‌عنوان کارزاری بالقوه «نسل‌کشانه» توصیف می‌شود. جاذبه‌های گردشگری مکان‌های مورد توجه برای ناظران این شهر عبارتند از مسجد جامع عمری، مسجد سید هاشم، مسجد ابن عثمان، مسجد ابن مروان، حرم شیخ ابوالعزم، حرم شیخ اجلین، تل منتار، قلعه ناپلئون (قلعه الرضوان) و کلیسای سنت پورفیروس. این مسجد همچنین در مکان کلیسای نرمن که توسط صلیبیون در قرن دوازهم میلادی ساخته شده بود، قرار گرفته است. قلعه ناپلئون (قصرالباشا) این قلعه نیز در پایین شهر غزه واقع شده و این بنای مستحکم سنگی آن به دوره مملوک بر می‌گردد. این مکان به عنوان قصر الباشا شناخته می‌شود زیرا ناپلئون چند شب را در این نقطه در مسیر حرکت خود به سوی شهر در سال ۱۷۹۹ سپری کرده است. کلیسای سنت پورفیروس این کلیسای قرن چهارم مکانی است که سنت پورفیروس درگذشت و در سال ۴۲۰ میلادی آن دفن شد. کلیسا در شهر قدیمی غزه واقع شده است و هنوز توسط جامعه ارتودوکس یونانی امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرد. مزار هاشم بن عبدمناف، جد محمد که طی سفر تجاری خود در غزه درگذشته است تصور می‌شود در زیر گنبد این مسجد قرار داشته باشد. حمل و نقل شهر غزه در باقی نواحی نوار غزه در کنار فرودگاه بین‌المللی یاسر عرفات قرار دارد. آن در سال ۱۹۹۸ بازگشایی شد، اما فعلاً فاقد هرگونه عملیاتی است، باندها و تأسیسات پشتیبانی آن به‌طور گسترده‌ای طی انتفاضه دوم از سوی نیروهای نظامی اسرائیلی ویران شده است. | ## جمع‌بندی | در پی خروج اسرائیل از نوار غزه در پاییز ۲۰۰۵، بحث‌هایی میان طرف‌های فلسطینی و اسرائیلی بر سر بازگشایی آن صورت گرفت.