موضوع مقاله: اسکیث‌ها | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسکیث‌ها | مقدمه: سرزمین سکاها را سکائیه یا سکاستان (به سکایی باستان: ; به ، نویسه‌گردانی: اسکودرا؛ به ، نویسه‌گردانی: اسکوتیا؛ به ) می‌نامد. | ## بخش 1: اسکیث‌ها | در حالی که پارسی‌ها (مانند داریوش بزرگ)، ایشان را سکا (جنگجو، نیرومند) می‌نامیدند، یونانی‌ها آن دسته از سکاهایی را که همسایه شان بودند، پیاله به دوش، یا خانه‌به‌دوش می‌نامیدند. آشوری‌ها از پادشاهی نیرومند ایشکوزا یا همان اسکیت‌های اشکودا (کیمری‌ها) نام برده‌اند که از قفقاز و جنوب دریای سیاه به آن‌ها می‌تاختند و گاهی شکست‌های سختی نیز بر آنان وارد می‌آوردند و از آن‌ها پیوسته در هراس بودند. در کهن‌ترین گزارش یونانی از سکاها، هرودوت یک کتاب کامل از تاریخ‌های خود را به سکاها پرداخته است. در نوشته‌های تاریخی و جغرافیایی هرودوت، بقراط، ارسطو، استرابون، و بطلمیوس آگاهی‌های گوناگونی در مورد سکاها داده شده است. در ناحیهٔ سکانشین، در شرق، برهم‌کنش فرهنگ چینی با فرهنگ چادرنشینان آن‌جا رواج داشت، و در مرکز، عناصر ایرانی بیشتر به چشم می‌خورد و در باختر، نشانه‌های یونانی آشکار بود. با همه این گرایش‌های بیگانه، فرهنگ چادرنشینی در سراسر این گستره نمود داشت و در کوهستان آلتایِ (کنونی) به شیوه دست نخورده تر، و در میان «پادشاهی سکا» در روسیهٔ جنوبیِ (امروزی) با پختگی بیشتری به چشم می‌آمد. سکاها در دوران خود چنان بازیگران فرهنگی و سیاسی سرنوشت سازی به‌شمار می‌آمدند که هرودوت، اهل هالیکارناس در جنوب غربی آناتولی، نیاز دید که یک کتاب کامل از تاریخ بزرگ خود را به آنان بپردازد.بهزادی، رقیه، قوم‌های کهن - سکاها، صص ۷۳۴ تا ۷۵۷ استرابون منطقهٔ دوبروجا (در کرانه دریای سیاه، بلغارستان و رومانی امروزی) در دهانه رودخانه دانوب را «سکاستان کوچک» نامید و سراسر دشتهای پهناور شمال و شمال شرقی دریای سیاه را «سکاستان غربی» نام گذاشت. در یکی از این کوچ‌ها به پادشاهی ماد تاخته؛ ۲۷ سال بر آن حکومت نمودنددر زمان هووخشترو پس از بازگیری پادشاهی به‌دست پادشاه ماد، به او در نابودی پادشاهی آشور یاری دادند. همچنین در زمان اشکانیان تیره داهه از سکاها نزدیک به پانصد سال به ایران فرمان راندند. در زمانی بسیار کهن به جنوب افغانستان امروزی و ایران نیز مهاجرت کرده‌اند و در منطقهٔ زرنج یا زرنکه، تا اندازه ای برابر با ولایت هلمند در افغانستان امروزی و زابل و کرمان جانشین شده‌اند و قلمروی آنان از هرات تا زرنج (زرنگ) بود و بخشی از ایران و افغانستان را در بر می‌گرفت و آن سرزمین سَکِستان (سیستان امروزی) نامیده شده بود. در بخش‌های دیگری از ایران نیز این نام به چشم می‌خورد همچون شهر باستانی سکاکز، که در کنار شهر امروزی سقز قرار دارد و برگرفته از واژه سگزیدر بندی از شاهنامه فردوسی، از زبان رستم به هماوردش که نام او را به ریشخند می‌گیرد آمده است: نگر تا که سگزی کنون مرگ توست است. تاریخ اسکیت‌ها جنگ با مادها در سال ۶۵۲ پیش از میلاد، پسر بزرگ اسرحدون، شاماش-شوما-وکین، که جانشین او به عنوان پادشاه بابل شده بود، علیه برادر کوچکترش آشوربانیپال شورش کرد: آشوربانیپال چهار سال طول کشید تا شورش بابلی‌ها را تا سال ۶۴۸ قبل از میلاد به‌طور کامل سرکوب کند. هنگامی که شورش بابل آغاز شد، پادشاه مادها فرورتیش از شاماش-شوما-وکین حمایت کرد و مادیس شاه اسکیثها به عنوان متحد آشوریان با حمله به مادها و تحمیل سلطه اسکیت‌ها بر ماد به آشوربانیپال کمک کرد تا شورش را از بیرون سرکوب کند. تحت حکومت اسکیت‌ها، مادها فنون نظامی و تسلیحاتی سکایی را به‌ویژه در حوزه تیراندازی با کمان به کار گرفتند و همچنین سواره‌نظامی سواره را به عنوان شکل اصلی جنگ سواره نظام پذیرفتند. تسخیر ماد توسط اسکیت‌ها، به نوبه خود، آغاز یک دوره تقریباً ۳۰ ساله تسلط اسکیت‌ها در غرب آسیا بود که نویسندگان یونانی-رومی بعدها آن را «حکومت اسکیت‌ها بر آسیای علیا» نامیدند و در طی آن پادشاهی اسکیت‌ها نه تنها در قفقاز و مانایی چیرگی داشت، بلکه به زودی حکومت خود را به اورارتو و آناتولی نیز گسترش داد. با وجود ایالت‌های مختلف در این مناطق، مانند مانایی، اورارتو و ماد، که همچنان تحت فرمانروایی پادشاهی اسکیت‌ها به حیات خود ادامه دادند و مجبور به پرداخت خراج به آن بودند. | ## بخش 2: اسکیث‌ها | در سال ۶۲۵ قبل از میلاد، او رهبران اسکیت‌ها را به جشنی در کاخ خود دعوت کرد و در آنجا آنها را مست کرد و همه آنها را به قتل رساند، بنابراین یوغ آشور-اسکیثی را بر سر مادها از بین برد و آنها را به یکی از اولین افرادی تبدیل کرد که استقلال خود را از امپراتوری آشور نو بدست آوردند. مرگ فرمانروایان اسکیت‌ها توسط هووخشتره به هژمونی پادشاهی اسکیثی در غرب آسیا پایان داد و پس از آن فعالیت‌های آن به مرزهای شرقی امپراتوری نو آشور محدود شد. مادها در این زمان دانش ایدئولوژی‌ها و فن‌آوری‌های نظامی جدید را هم از قدرت‌های بی‌تحرکی مانند امپراتوری آشوری نو و اورارتو و هم از عشایر استپ مانند کیمریان و اسکیت‌ها کسب کرده بودند. به لطف ادغام این تأثیرات، هووخشتره توانست شیوه‌های نظامی اسکیثی و نوآشوری‌ها را ترکیب کرده و ارتشی سازمان‌یافته متشکل از لشکرهای متمایز از نیزه‌داران، کمانداران و سواره نظام ایجاد می‌کند، بنابراین ماد را دوباره مانند فرورتیش به قدرت غالب فلات ایران تبدیل کند. به دنبال شورش‌های موفقیت‌آمیز بابل به رهبری نابوپولاسار و مادی‌ها به رهبری هووخشتره، دست نشاندگان مختلف امپراتوری نوآشور در آناتولی و فلات ایران شروع به جدایی از حکومت نوآشور کردند. ظهور دولت مادها، اسکیت‌ها را مجبور کرد آسیای غربی را ترک کنند و به سمت شمال به سمت استپ قفقاز عقب‌نشینی کنند. با این حال، حتی پس از عقب‌نشینی اسکیثها از غرب آسیا، روابط پیچیده‌ای بین پادشاهی ماد و اسکیت‌ها که به ترتیب در جنوب و شمال کوه‌های قفقاز واقع شده‌اند، وجود داشت که در آن اسکیت‌ها هم به عنوان شریک و هم به عنوان دشمن پادشاهی مادها در قفقاز درگیر بودند. با این وجود، برخی از گروه‌های انشعابی اسکیت‌ها در شرق ماوراء قفقاز، به ویژه در منطقه مربوط به آذربایجان امروزی باقی ماندند و به سمت شمال عقب‌نشینی نکردند. بنابراین، منطقه ای که آنها در آن زندگی می‌کردند، ساکاشایانا (سرزمینی که ساکاها (یعنی اسکیت‌ها) سکونت داشتند) توسط مادها نامیده می‌شد. پادشاهی ماد همچنین ممکن است از اسکیت‌ها به عنوان شکارچی برای تهیه شکار دربار استفاده کرده باشد. در نهایت دشمنی‌ها بین هووخشتره و برخی از این اسکیت‌ها که به او خدمت می‌کردند، رخ داد، احتمالاً در نتیجه پایان دادن به خودمختاری این اسکیت‌ها توسط پادشاهی ماد و الحاق کامل آنها. اسکیت‌هایی که در غرب آسیا مانده بودند تا اواسط قرن ششم قبل از میلاد به‌طور کامل در جامعه و دولت مادها جذب شده بودند به طوری که دیگر یک گروه مستقل تشکیل نمی‌دادند و دیگر هویت جداگانه ای برای خود نداشتند. در پاسخ، ایدانتیرسوس، پادشاه اسکیت‌ها، شاهان مردمان اطراف مملکت خود را به شورایی فراخواند تا در مورد چگونگی برخورد با حمله پارسیان تصمیم‌گیری کنند. بودینی‌ها، ژلونی‌ها و سائوروماتی‌ها به اتحاد تحت رهبری اسکیت‌ها در مقاومت در برابر تهاجم پارسیان پیوستند، و ایدانتیرسوس نیروهای مشترک اسکیت‌ها و همسایگان متحدشان را در مقاومت در برابر تهاجم پارسیان رهبری کرد. به گفته هرودوت، راهبرد اتحاد اسکیت‌ها این بود که تاکتیک عقب‌نشینی در مقابل ارتش پارسی‌ها و ماندن فاصله گرفتن از آنها را به جای نبرد مستقیم با آنها اتخاذ کنند، در عین حال از تاکتیک‌های زمین سوخته نیز استفاده کند تا ارتش هخامنشی را به بخش‌های دورافتاده قلمرو خود کشانده و از بین ببرند. ارتش داریوش در نهایت از رودخانه تانایس عبور کرد و در آنجا استحکاماتی ساخت، اما اسکیت‌ها تاکتیکهای خود را ادامه دادند تا اینکه سپاهیان داریوش دیگر در فاصله ای امن از ایستروس قرار نداشتند و این امر به اسکیت‌ها اجازه داد تا حملات چریکی به آنان انجام دهند. | ## بخش 3: اسکیث‌ها | نتایج این لشکرکشی مشخص نیست، چرا که خود داریوش یکم ادعا می‌کند که ساکا تایایی پارادرایا (سکاهای ساکن فراتر از دریای (سیاه) )، یعنی اسکیت‌های پونتیک را شکست داده است، در حالی روایات یونان باستان، به پیروی از روایت هرودوت، ادعا می‌کنند که لشکرکشی هخامنشیان علیه اسکیت‌ها شکست خورده، زیرا یونانیان اسکیت‌ها را به دلیل سبک زندگی کوچ نشینی‌شان شکست ناپذیر می‌دانستند: روایت هرودوت و روایت او از شکست داریوش توسط مورخان مدرن مشکوک تلقی می‌شود، و به نظر می‌رسد که بسیار اغراق‌آمیز بوده است. در نتیجه این لشکرکشی ممکن است نوعی از اقتدار هخامنشی در قلمرو اسکیت‌های پونتیک ایجاد شده باشد، بدون اینکه تحت فرمان پارسیان درآمده باشند. اسکیت‌ها مردمی از استپ اوراسیا بودند که شرایط آنها را ملزم به دامداری می‌کرد؛ لذا برای یافتن مراتع طبیعی نیاز به تحرک داشتند که به نوبه خود هر جنبه ای از زندگی عشایر سکایی از ساختار سکونتگاه‌های آنها و سبک زندگی آنها تا لباس‌هایشان به نحوه پختنشان را شکل می‌داد. از آنجایی که سکاها زبان نوشتاری نداشتند، فرهنگ غیر مادّی آنها تنها از طریق نوشته‌های نویسندگان غیر سکایی، مشابه‌هایی که در میان سایر مردمان ایرانی یافت می‌شود، و شواهد باستان‌شناسی می‌تواند در کنار هم قرار گیرد. مکان فاز اولیه در استپ‌های غربی سکاها پس از مهاجرت به خارج از آسیای مرکزی و به سمت استپ‌های غربی، ابتدا در منطقه بین آراکس، کوه‌های قفقاز و دریای مائوسی مستقر شدند و دولت خود را برپا کردند. در غرب آسیا در غرب آسیا، سکاها ابتدا در منطقه بین رودهای آراکس و کورا مستقر شدند و سپس به منطقه جنوب رود کوروس در آذربایجان امروزی گسترش یافتند، جایی که در اطراف مینگچویر، گنجه و منطقه امروزی ساکن شدند. دشت موغان و ماوراء قفقاز تا اوایل قرن ششم پیش از میلاد مرکز آنها در غرب آسیا باقی ماند، اگرچه این حضور در غرب آسیا همچنان توسعه دولت اسکیث استپ‌ها بود، و مقر پادشاهان اسکیثی در عوض در استپ‌های قفقاز قرار داشت. در دوران اوج قدرت سکاها در غرب آسیا پس از تسخیر ماد، مانایی و اورارتو و شکست کیمریان، متصرفات اسکیت‌ها شامل منطقه وسیعی بود که از رودخانه هالیس در آناتولی در غرب تا خزردریا و مرزهای شرقی ماد در شرق و از ماوراءالنهر در شمال تا مرزهای شمالی امپراتوری نئوآشوری در جنوب ادامه داشت. در استپ پونتیک قلمرو اسکیت‌ها در سراسر استپ پونتیک از رودخانه دان در شرق تا رودخانه دانوب در غرب و رودخانه پروت در شمال غربی گسترش می‌یافت. در جنوب، قلمرو اسکیت‌ها شامل مناطق استپی کریمه و دشت دریای سیاه بود و از این جهت به دریای سیاه و مائوسی از دهانه ایستروس تا رودخانه‌های تانایس محدود می‌شد. در شمال استپ، استپ‌های جنگلی قرار داشت که منطقه تپه‌های دنیپرو، بخش میانی خود رودخانه دنیپرو را می‌پوشاند و از بخشی از دشت دنیپرو تا رودخانه دان میانی امتداد می‌یابد. از ویژگی‌های بارز استپ جنگلی، مناطق جنگلی بزرگ و مناطق بدون چوب استپ علفزار بود. قلمرو اسکیت‌ها شامل استپ بی درخت در شمال خط ساحلی دریای سیاه، که درآن عشایر دامدار ساکن بودند، و همچنین منطقه استپی جنگلی حاصلخیز سیاه خاکی در شمال استپ بدون درخت، که یک جمعیت کشاورزی در آن ساکن بودند، پوشانده شده بود، و مرز شمالی آنان جنگل‌های برگ‌ریز مخلوطی بود که در شمال استپ جنگلی وجود دارد. تا اواخر سده ششم پیش از میلاد، قلمرو اسکیت‌ها نیز شامل استپ شمال قفقاز در اطراف رودخانه کوبان بود، اگرچه در قرن پنجم پیش از میلاد قلمرو اسکیثها دیگر شامل قفقاز شمالی نبود و توسط رودخانه دون به شرق آن محدود شده بود. رودخانه‌های متعددی به سمت جنوب در سراسر این منطقه جاری شده و به دریای سیاه می‌ریزند، که بزرگ‌ترین آنها Borysthenēs (دنیپرو) است که غنی‌ترین رودخانه در کشور اسکیت‌ها بوده و ماهی‌های بسیار در آن زندگی می‌کنند و بهترین مراتع و بسیاری از زمین‌های حاصلخیز در کرانه‌های آن واقع شده بود، و آب آن پاک‌ترین بود. به همین سبب، این رودخانه محور مرکزی کشور اسکیت‌ها بود و نویسندگان یونانی-رومی آن را با رود نیل در مصر مقایسه کردند. | ## جمع‌بندی | (از صفحه ۷۳۴ تا ۷۵۷) ناتل خانلری، پرویز، زبانشناسی و زبان فارسی، توس، چاپ دوم، ۱۳۶۶.