موضوع مقاله: ولایت بلخان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ولایت بلخان | مقدمه: ابوالغازی بهادر این نام را «ابوالخان» ضبط کرده و بارتولد آن را برگرفته از واژهٔ فارسی «بالاخانه» به معنی سکونتگاه مرتفع دانسته است.عنایت‌الله رضا، «بلخان»، *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، منتشر شده در ۳۱ خرداد ۱۳۹۹، cgie.org.ir ولایت بلخان غربی‌ترین ولایت در میان پنج ولایت ترکمنستان است. | ## بخش 1: ولایت بلخان | این ولایت در جهت ساعت‌گرد از شمال با قزاقستان، ازبکستان (شمال)؛ دو ولایت دیگر ترکمنستان (شرق)؛ ایران (جنوب)؛ و دریای خزر (غرب) هم‌مرز است. مرزهای این ولایت با مرزهای استان کراسنووُدْسْک' پیشین، یکی از استان‌های دوران شوروی در جمهوری شوروی سوسیالیستی ترکمنستان که مرکز آن شهر کراسنووُدْسْک بود، یکسان است. با این حال، مرزهای اداری این منطقه در سال ۱۹۹۱ هم‌زمان با تأسیس ولایت بلخان احیا شد و مرکز آن به نبت‌داغ (که بعداً بلخان‌آباد نام گرفت) منتقل گردید. این ولایت ۱۳۵٬۲۷۰ کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن ۵۲۹٬۸۹۵ نفر (تخمین ۲۰۲۲) است. تراکم جمعیت آن ۳٫۸ نفر در هر کیلومتر مربع است که پایین‌ترین تراکم جمعیت در ترکمنستان محسوب می‌شود. ولایت بلخان ذخایر هیدروکربنی قابل توجهی دارد که در سال ۲۰۱۹، ۱۳٫۹٪ از تولید گاز طبیعی و ۹۳٫۱٪ از تولید نفت ترکمنستان را به خود اختصاص داده است. در سواحل خزری، ولایت بلخان شامل جزیرۀ اوگورجا آدا است که بزرگ‌ترین جزیرۀ دریای خزر به شمار می‌رود. | ## بخش 2: ولایت بلخان | به گفتۀ یاقوت، شهر بلخان در امتداد جادۀ قدیمی نزدیک آمودریا، در منطقۀ بلخان، شرق خلیج کراسنوودسک و نزدیک شهر کوچک خوارزم که بعدها به ابیورد معروف شد، قرار داشته است. مقدسی از شهری ویران به نام بلخان یاد می‌کند و می‌گوید که آنجا ویران شده است و اشاره می‌کند که مردم نسا و ابیورد برای یافتن چراگاه برای دام‌های خود و برای بازرگانی به آنجا می‌رفتند. بارتولد معتقد بود که نام بلخان از واژۀ فارسی بالاخانه (خانۀ بالایی) گرفته شده است. عنایت‌الله رضا، بلخان، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی)، منتشرشده در ۳۱ خرداد ۱۳۹۹، cgie.org.ir در تاریخ بیهقی آمده‌است: سلطان ماضی ایشان را به بلخان‌کوه انداخته بود.(تاریخ بیهقی ص ۶۲). به خوارزم و بلخان‌کوه نزدیک باشیم.(تاریخ بیهقی ص ۴۵۲).لغت‌نامهٔ دهخدا، واژهٔ بلخان کوه‌های بلخان ظاهراً پناهگاهی برای قبایل باستانی بایتک و ماوراءالنهر بوده است. در ۴۱۶ قمری / ۱۰۲۵ میلادی، محمود غزنوی به ترکمن‌های شمال جیحون (آمودریا) اجازه داد تا در جنوب این رودخانه سکنا گزینند. برخی از آنان در ابیورد، سرخس و نسا پراکنده شدند، در حالی که دیگران در دشت‌های بلخان پخش شدند. | ## بخش 3: ولایت بلخان | طی این نبرد، حدود چهل هزار ترکمن کشته شدند و بازماندگان به «کوه‌های بلخان» گریختند. در سدۀ ششم قمری / دوازدهم میلادی، قبیلۀ ترکمن سالور، از جمله شاخه‌های تکه، ساریک و سریق، در منطقۀ بلخان و در امتداد سواحل رودخانۀ اوزبوی ساکن شدند. در سدۀ هشتم قمری / چهاردهم میلادی، ترکمن‌های یموت نیز به این ناحیه گسترش یافتند و بخش‌هایی از خلیج بلخان را اشغال کردند. در سدۀ دهم قمری / شانزدهم میلادی، در زمان شاه طهماسب یکم (۱۵۲۴–۱۵۷۶)، حضور گروه‌های یموت در کوه‌های بلخان گزارش شده است. در دورهٔ قاجار و سپس با ساخت راه‌آهن روسیه، بلخان اهمیت بازرگانی یافت اما پس از احداث راه‌آهن اورنبورگ–تاشکند اهمیت خود را از دست داد. از ۱۸۱۱ / ۱۲۲۶ قمری تا ۱۸۸۱ / ۱۲۹۸ قمری، راه ترکستان به منطقۀ قزل آروات از کوه‌های بلخان می‌گذشت. | ## جمع‌بندی | پس از ساخت راه‌آهن سراسری خزر (ماوراء خزر)، خلیج بلخان (بندر ترکمن‌باشی امروزی) از راه اوزبوی و تاشکند به اروپا متصل شد.