موضوع مقاله: جنگ ایران و عثمانی (۱۵۵۵–۱۵۳۲) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ ایران و عثمانی (۱۵۵۵–۱۵۳۲) | مقدمه: جنگ ایران صفوی و عثمانی (۹۶۲–۹۳۸) جنگی بود که میان شاه طهماسب یکم صفوی و سلیمان یکم عثمانی رخ داد. | ## بخش 1: جنگ ایران و عثمانی (۱۵۵۵–۱۵۳۲) | در مقابل، شاه طهماسب نیز مانند پدرش شاه اسماعیل یکم، ترکمانان آناتولی را به شورش علیه عثمانی‌ها تحریک می‌کرد. شاه طهماسب روابط دوستانه‌ای را با کارل پنجم، دشمن سلطان سلیمان یکم عثمانی در پیش گرفته بود. والی بدلیس نیز از اطاعت سلطان سلیمان دست برداشته و در پناه طهماسب قرار گرفته بود. همچنین ایرانی‌ها تلاش می‌کردند تا در مرکز و جنوب عراق، سرزمینی که روزگاری قلب خلافت عباسی به‌شمار می‌آمد، مذهب شیعه را جایگزین مذهب تسنن کنند. در سال ۹۳۸ ه‍.ق، لاله سلطان تکلو، حاکم آذربایجان، به وان و سپس خاک عثمانی گریخت. از طرف دیگر، شرف خان کُرد، حاکم بدلیس، که مشکوک به ارتباط با ایرانی‌ها بود از حکومت بدلیس برکنار و الامه به عنوان حاکم آن منصوب شد. صدراعظم ابراهیم پاشا، پیل پاشا را همراه با پنجاه هزار نفر و الامه سلطان به طرف بدلیس فرستاد. شرف خان کُرد نیز از شاه طهماسب که در تبریز بود کمک خواست و عملا جنگ دوم ایران و عثمانی شروع شد. سلطان سلیمان در سال ۹۳۹ ه‍‌.ق درگیر جنگ با اتریش شد و شاه طهماسب نیز به جنگ با ازبکان در خراسان مشغول بود. پس از بازگشت سلطان سلیمان از اتریش و امنیت یافتن مرزهای غربی به وزیر اعظمش ابراهیم پاشا مأموریت داد تا به‌سرعت سپاهی جمع‌آوری و به سوی آذربایجان حرکت کند. | ## بخش 2: جنگ ایران و عثمانی (۱۵۵۵–۱۵۳۲) | سلطان سلیمان در قسطنطنیه ماند تا سپاهی بزرگ‌تر را سازماندهی کند و در اسرع وقت به کمک ابراهیم پاشا برود. در این زمان شاه طهماسب هنوز در خراسان بود که از پیشروی ارتش عثمانی به آذربایجان مطلع شد. او به دنبال سیاست زمین سوخته بود تا از درگیری مستقیم با سلطان سلیمان خودداری کند. سلطان سلیمان تا سلطانیه پیشروی کرد ولی به علت تلفات و خسارات زیادی که به ارتش عثمانی در اثر سرمای شدید و کمبود آذوقه وارد شده بود، مجبور به عقب‌نشینی شد و زمستان سال ۹۴۱ ه‍.ق را در عراق گذراند و بدون هیچ مقاومتی بغداد را فتح کرد. پس از عقب‌نشینی عُثمانی‌ها ، شاه طهماسب به سمت تبریز حرکت کرد و الامه که از طرف سلطان سلیمان حاکم آذربایجان شده بود به طرف وان فرار کرد. دَر سال بعد سلطان سلیمان دوباره به سمت مرکز ایران پیشروی کرد که به دلیل سیاست زمین سوخته شاه طهماسب با کمبود آذوقه مواجه بود؛ پس در تابستان ۹۴۲ ه‍.ق به سمت عثمانی بازگشت. شاه طهماسب پس از اطلاع از این موضوع به سمت وان پیشروی کرد تا نواحی اطراف دریاچه وان را تحت کنترل درآورد. درگیری‌های رخ داده در این نواحی به کشته شدن سنان پاشای عثمانی و فتح قلعه ارجیش انجامید و صفویان توانستند نواحی اطراف قلعه وان را دوباره تحت کنترل خود درآورند. این لشکرکشی سلطان سلیمان به شرق با پیروزی قطعی بر صفویان همراه نشد ولی عراق عرب به تصرف دولت عثمانی درآمد.قاضی احمد منشی قمی، خلاصه التواریخ، جلد اول، تصیحیح احسان اشراقیتاریخ منجم باشی، احمد دده، ترجمه نصرت‌الله ضیائیحسن روملو، احسن التواریخ، جلد سوم، تصحیح عبدالحسین نوایی جنگ دوم از زمان جنگ اول تا زمان فرار القاس میرزا (برادر شاه طهماسب) به سرزمین عثمانی در سال ۹۵۴ ه‍.ق یک نوع آتش‌بس بین دو دولت وجود داشت. پس از این اتفاق سلطان سلیمان امیدوار شد تا با استفاده از تنش‌های خانوادگی، خطر مذهب تشیع را دفع کند و دست‌کم آذربایجان و قفقاز را تصرف کند؛ در نتیجه در سال ۹۵۵ ه‍.ق به همراه القاس میرزا برای بار دوم به ایران یورش آورد. | ## بخش 3: جنگ ایران و عثمانی (۱۵۵۵–۱۵۳۲) | القاس میرزا که دریافته بود سپاه عثمانی نمی‌تواند به‌ سادگی بر رقیب چیرگی یابد، پس از پیشروی به مرکز ایران درنهایت به بغداد عقب‌نشینی کرد. خستگی و یأسی که سلطان سلیمان را فرا گرفته بود او را مجبور ساخت تا به قسطنطنیه بازگردد ؛ این درحالی‌ بود که پس از دو سال نبرد جز چند قلعهٔ نظامی در گرجستان و قلعهٔ وان، چیز دیگری از این جنگ به دست نیاورده بود. قلعهٔ وان به‌ خوبی مستحکم و سازماندهی شد تا برای دفع یورش‌های صفویان در آینده به آناتولی مورد استفاده قرار گیرد. در بین سالهای ۹۵۶ ه‍.ق تا ۹۶۰ ه‍.ق درگیری‌های زیادی بین دو طرف رخ داد ازجمله حمله اسکندرپاشا حاکم وان به خوی، گرجستان و چخورسعد تا حمله متقابل صفویان به وان و ارجیش و غارت این نواحی تا ارزروم و ارزنجان؛ همچنین درگیری‌هایی در ارومیه و کردستان بین حامیان دو طرف. مهم‌ترین اتفاق در این بازه نبرد ارزروم در اواخر ۹۵۹ ه‍.ق بود که اسکندرپاشا که در این زمان حاکم ارزروم شده بود، در نبرد با اسماعیل میرزا شکست خورد و در اوایل سال ۹۶۰ ه‍.ق قلعه ارجیش توسط شاه طهماسب فتح شد و به دستور او با خاک یکسان شد. پس از این اتفاقات سلطان سلیمان در سال ۹۶۱ ه‍.ق برای بار سوم به سمت آذربایجان حرکت کرد. شاه طهماسب که در نخجوان حضور داشت پس از اطلاع از این موضوع ، نیروهای خود را برای غارت نواحی اطراف وان، سلطانیه، ارجیش و عادلجواز فرستاد تا همچون گذشته سیاست زمین سوخته را اجرا کند. هنگامی که سلطان سلیمان به نخجوان رسید، شاه طهماسب دوباره عقب نشینی کرد تا سلطان سلیمان پس از دو روز مجبور به بازگشت به سمت ارزروم شود. | ## جمع‌بندی | سلطان سلیمان که از دستیابی به یک پیروزی قاطع ناامید شده بود، در اوایل سال ۹۶۲ ه‍.ق در شهر آماسیه پیمان صلحی را با شاه طهماسب منعقد کرد که به موجب آن جنگ‌های طولانی‌مدت بین دو دولت برای مدتی خاتمه می‌یافت که به موجب بستن این قرارداد در این شهر ، پیمان آماسیه نام گرفت .