موضوع مقاله: اسلام در ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسلام در ایران | مقدمه: اسلام آوردن ایرانیان، فرایندی پیچیده و تدریجی تاریخی بوده که چند قرن طول کشیده و از ناحیه‌ای به ناحیه دیگر، تفاوت داشته و انگیزه و نیروی محرک آن در موارد گوناگون، متفاوت بوده است.Elton L. | ## بخش 1: اسلام در ایران | در ایران، اسلام دین رسمی کشور و بنابر آمار سازمان سیا در سال ۲۰۱۴ میلادی، دین ۹۹٫۴ درصد جمعیت این کشور بود که ۹۵–۹۰ درصد آنان شیعه و ۱۰–۵ درصد آنان نیز سنی محسوب می‌شدند اما برپایهٔ نظرسنجی مؤسسهٔ گمان در سال ۲۰۲۰، نزدیک به ۴۷ درصد از جمعیت بالای ۱۹ سال ایران دین‌ناباور (اعم از: خداناباور، انسان‌گرا، ندانم‌گرا، معنویت‌گرا و عرفان‌گرای دین‌ناباور و غیره) شده‌اند. پیشینه تغییر دین اسلام آوردن ایرانیان یا گرایش ایرانیان به اسلام، فرایندی پیچیده و تدریجی بود. فرایند مسلمان شدن ایرانیان از زمان محمد در سرزمین حجاز، شروع شد (ایرانیان بسیاری در یمن ساکن بودند). در زمان حمله مسلمانان به ایران اولین گروندگان به اسلام، سربازان ایرانی و سران محلی بوده‌اند که به گفته التون دانیل این گرایش، تنها اسمی بوده و برای حفظ موقعیت و جایگاه در حکومت جدید صورت گرفته است.Elton L. به گفته همایون کاتوزیان حکومت در ابتدا، از گرفتن مالیات جزیه برای افزون شدن نوکیشان مسلمان استفاده کرد که این گروه از مالیات معاف بودند. 74Fred Astren pg.33–35 ادوراد براون می‌نویسد: «چه بسا تصور کنند که جنگجویان اسلام، اقوام و ممالک مفتوحه را در انتخاب یکی از دو راه مخیر می‌ساختند: اول قرآن و دوم شمشیر؛ ولی این تصور صحیح نیست؛ زیرا گبر و ترسا (مسیحی) و یهود اجازه داشتند که آیین خود را نگاه دارند و فقط مجبور به دادن جزیه بودند و این ترتیب، کاملاً عادلانه بود؛ زیرا اتباع غیرمسلمان از شرکت در غزوات و دادن خمس و زکات که بر امت پیامبر فرض (واجب) بود معاف بودند.» دوز، مستشرق معروف هلندی، نیز سخن او را تأیید می‌کند و می‌گوید که مهم‌ترین قومی که تغییر دین داد ایرانیانند؛ زیرا آن‌ها بودند که اسلام را نیرومند و استوار کردند، نه عرب.تاریخ ادبیات مستر براون، جلد اول، صفحه 303 در توضیح این رویکرد، سید حسین نصر و مرتضی مطهری بر این باورند که در فرایند اسلام‌آوردن ایرانیان، اگر چنین پنداشته شود که ایرانیان نومسلمان زیر «فشار همگانی» ایمان آورده‌اند، راه به جایی نمی‌توان برد و این باور، پاسخی به پرسشِ چرایی پرورش دانشمندان بزرگ اسلامیِ بسیار به‌دست ایرانیان ندارد؛ زیرا می‌توان پذیرفت که ملتی وادار به انجام سبکی از زندگی شود؛ اما نمی‌توان ملتی را ناگزیر به انجام تلاش نوآورانه و ژرف و گسترده در آن سبک زندگی کرد مگر اینکه روش و باورهای زندگی آن ملت از درون، دگرگون شده‌باشد، و این دگرگونی اندیشه و زندگی ایرانیان کار به جایی می‌بَرد که داستان‌هایی دربارهٔ دریاچه‌ها و دیگر موارد در شب نزول قرآن یا به‌دست نیروهای فرازمینی برخی از صحابه، به‌ویژه علی بن ابی‌طالب آورده‌اند، و این‌همه، چنان ژرف بود که حتی با پایان چیرگی سیاسی اعراب بر ایران بی‌ایستایی ادامه یافت و به اوج خود رسید. همچنین از دیدگاه علی میرفطروس نیز حملات اعراب مسلمان به ایران، به ویژه در جنگ مدائن و نبرد جلولا با مقاومت مردم بسیاری از شهرها روبه‌رو شده؛ هر چند همگی سرکوب شدند. دوره قاجار در دوران قاجار به تدریج، رویکرد عالمان شیعه با گذر زمان و نیز پیشرفت فقه اصولی، سیاسی‌تر شد و رجال دینی در ماجراهای ضد استعماری مانند نهضت تنباکو و مشروطه خواهی فعال شدند.مصطفی تقوی مقدم فراز و فرود مشروطهمحسن بهشتی سرشت از مشروطه تا انقراض قاجار در همین زمان، بحث ولایت فقیه (مطلقه) از سوی ملا احمد نراقی مطرح شد و حوزه اختیارات ولی فقیه را در همه زمینه‌ها به جز موارد مخالف قرآن و احادیث اعلام کرد. دوره پهلوی پهلوی اول رضا شاه تا قبل از شروع حکومتش در مراسم عزاداری شیعی شرکت می‌کرد و رفتار نسبتاً خوبی با فقیهان داشت. در دوره پهلوی اول، چند سال بعد از تشکیل دولت، رویکرد ضد دین و سکولاریسم در پی گرفته شد؛ از جمله، منع حجاب،حجاب، موضوعی زنده پس از ۶۹ سال (بی‌بی‌سی فارسی) ممنوعیت عزاداری در محرم و نیز استخدام روحانیان، بدون لباس روحانیت و با پوشش غربی در ادارات دولتی. اقدامات رضا شاه برای ایجاد یکپارچگی ملی، نارضایتی‌های زیادی در میان اقلیت‌های مذهبی و زبانی پدیدآورد. | ## بخش 2: اسلام در ایران | همچنین مدارس بهائی — که تنها در تهران، بیش از ۱۵۰۰ دانش‌آموز داشت — در سال ۱۳۱۳ به بهانه برگزاری مراسمی به مناسبت سالگرد کشته‌شدن باب تعطیل شد.علی الله جانی، سیاست ناشیانه یک نظامی در ایران پهلوی دوم بعد از شهریور ۱۳۲۰ و تبعید رضا شاه به آفریقای جنوبی، محمدرضاشاه به قدرت رسید. با توجه به حکومت نوپایش او روش پدرش را تغییر داد و لغو ممنوعیت حجاب و واگذاری مدیریت اوقاف به روحانیان و گنجاندن دروس دینی در مدارس انجام شد. در این دوره — که آزادی‌هایی در مملکت بر قرار شد — مردم فرصت دوباره برای احیای سنت‌های از دست‌رفته‌شان را داشتند؛ با توجه به خطر حزب توده و مارکسیست و بهائی‌ها، فقیهان، از جمله، سید حسین طباطبایی بروجردی هم از این وضعیت استقبال می‌کردند. بعد از درگذشت بروجردی، رابطه فقیهان با شاه، به تدریج تیره شد.تعامل نهاد دین و دولت در عصر پهلوی شاه در اوایل دهه پنجاه، دستور تشکیل سپاه دین را صادر کردتاریخ تحولات سیاسی واجتماعی ایران جلد یک. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1382کریستیان دلانوا ساواک که از مشمولان خدمت وظیفه طلبه و زیر نظر سازمان اوقاف تشکیل می‌شد. روح‌الله خمینی بلافاصله به این موضوع واکنش نشان داد و آن را توطئه‌ای بر ضد دین عنوان کرد. دو گروه انجمن حجتیه و انجمن تبلیغات اسلامی، در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، فعالانه بر ضد بهائیت فعالیت می‌کردند. اسنادی از همدستی انجمن تبلیغات اسلامی با ساواک در سازمان‌دهی فعالیت‌های بهائی‌ستیزانه وجود دارد که از جمله، نظارت گسترده بر بهائیان بود. روحانیت شیعهٔ ایران، از زمان انقلاب ۱۳۵۷ تاکنون، نیروی غالب سیاسی و اجتماعی در ایران بوده است. شیعیان این کشور در موارد بسیاری به عالمان مذهبی متکی هستند و برای اجتناب از گناه، از یک مرجع تقلید، پیروی می‌کنند؛ این امور، قدرت روحانیت در ایران را افزایش داد و نقش آنان را به عنوان میانجی الهی تقویت کرد، آن‌هم به اندازه‌ای که در اسلام سنی و شیعهٔ نخستین وجود نداشت. به گزارش دویچه وله فارسی، در دوره نظام جمهوری اسلامی ایران به دلیل استفاده از دین برای سرکوب معترضان (و دلایلی دیگر)، دین‌ناباوری، از جمله، اسلام‌ناباوری مانند سونامی در میان جوانان ایرانی افزایش یافته است. | ## بخش 3: اسلام در ایران | بر پایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۰، وضع دین در ایرانِ این سال، این‌گونه بود: ۹۹٫۹۸٪ مسلمان و ۰٫۰۲٪ به دیگر اقلیت‌های به رسمیت شناخته باور دارند؛ همچون: مسیحیت، یهودیت و زرتشت. بر پایهٔ نظرسنجی انجام‌شده توسط مؤسسه جهانی پیمایش ارزش‌ها (WVS)، ۹۶٫۵٪ درصد از ایرانیان خود را مسلمان می‌دانستند؛ هر چند در سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰ م) بر پایهٔ نظرسنجی آنلاینی که مؤسسه گمان («گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان») انجام داد، درصد بسیار کمتری از پاسخگویان (۴۰٪) خود را به‌عنوان مسلمان می‌شناسند که شامل ۳۲٫۲ شیعه، ۵ درصد سنی و ۳٫۲ درصد صوفی می‌شود. به ادعای نیویورک‌مگ، برخی محافل رسانه‌ای و آکادمیک این نظرسنجی و روش آن را فاقد دقت و اعتبار لازم دانسته‌اند. اعدام نوکیشان مطابق قوانین جمهوری اسلامی ایران، کسانی که از دین اسلام روی‌گردان شوند حکمشان اعدام است. هنر و دانش در ایران پس از اسلام در طول چهار قرن پس از سقوط ساسانیان، ایرانیان به تدریج به اسلام گرویدند و بر پایهٔ اعتقادات تازه خود فرهنگی جهانی را شکل دادند که حاصل تلاقی سنت‌های گوناگون بود؛ هنر و معماری اوج گرفت و با ظهور دانشمندان ایرانی مسلمانی همچون: ابن سینا، فارابی، خوارزمی، جابر بن حیان و بعدها خواجه نصیرالدین طوسی، علومی مانند پزشکی، شیمی، ریاضیات و نجوم پیشرفت‌های چشمگیری کرد و زبان فارسی با جذب واژگاه عربی گسترش بی‌نظیر یافت. همچنین پس از ایجاد وقفه‌ای، فراگیری کتابت از یک سو و درهم‌تنیدگی علوم و فلسفه با شعر در آثار این دانشمندان، ادبیات و موسیقی در ایران توسعه یافت. مینا احدی؛ صلح‌گرای ایرانی، بنیان‌گذار سازمان مرتدان در آلمان به نام شورای مرکزی مسلمانان سابق. سُها؛ روحانی پیشین شیعه، نویسنده و پژوهشگر.نقد قرآن، سها لطف‌الله روزبهانی؛ نویسنده و پژوهنده.قرآن کلام محمد، روزبهانی، لطف‌اللهمحمد پیامبرشاه عرب، روزبهانی، لطف‌الله شجاع‌الدین شفا؛ نویسنده، مترجم و پژوهشگر. مسلمانان مسیحی شده مارینا نعمت؛ نویسنده کانادایی و زندانی سیاسی سابق جمهوری اسلامی ایران. مهدی دیباج؛ مسلمان پیشین، ایرانی مسیحی‌شده و دست‌یافته به درجه اسقفی، جزو کشتگان برنامه قتل‌های زنجیره‌ای. | ## جمع‌بندی | علی سینا؛ میرزا کاظم بیگ (الکساندر قاسمویچ کاظم بک)؛ خاورشناس، تاریخ‌نگار و واژه‌شناس (فیلولوژیست) آذری.