موضوع مقاله: زاگرس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زاگرس | مقدمه: این رشته‌کوه از شرق استان قهرمان مرعش در شرق ترکیه آغاز شده و پس از گذشتن از استان‌های آذربایجان غربی، کردستان، همدان، کرمانشاه، مرکزی، لرستان، ایلام، اصفهان، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، و فارس، کرمان سرانجام در استان‌های بوشهر و هرمزگان هموار می‌شود و پایان می‌گیرد. | ## بخش 1: زاگرس | پیشوند «زا» در اوستایی در زبان اوستایی، پیشوند «زا» (𐬰𐬀𐬯𐬀) به معنای «بزرگ»، «عظیم» یا «بیشتر» است. «گر / گَر» در اوستایی و سانسکریت در زبان اوستایی، واژه «gar» (𐬕𐬀𐬭) به معنای «کوه» یا «صخره» است. این واژه در زبان سانسکریت نیز با معنای مشابه «giri» (𑀕𑀺𑀭𑀺𑀭𑀺) به معنای «کوه» وجود دارد. در فارسی میانه و برخی گویش‌های ایرانی نیز واژه‌هایی مانند «گر» یا «گیر» با همین معنای «کوه» مشاهده می‌شود. ترکیب «زا-گر / زاگَر» ترکیب «زا» و «گر» در واژه «زاگرس» به معنای «کوه بزرگ» یا «کوه عظیم» است. این ترکیب با موقعیت جغرافیایی رشته‌کوه زاگرس در ایران که یکی از بلندترین و وسیع‌ترین رشته‌کوه‌های کشور است، به‌طورکامل تطابق دارد. در متون اوستایی، کوه‌ها و مکان‌های بلند به‌طورمعمول با صفاتی چون «عظیم» یا «بلند» توصیف می‌شوند. نام باستانی رشته کوه زاگرس در اوستا اسپروچ یا اسپروز است و شاید کُر یا کور است: بر طبق اسطوره‌شناسی سومری کور (کر) در اساس نام یک کوه یا کوه‌هایی بوده، و اغلب به کوه‌های زاگرس واقع در شرق سومر گفته می‌شد. کور همچنین نام دیگر امپراتوری اکد است که از سه هزار سال پیش و قبل از آن بر کل نواحی زاگرس گسترده شده بود. اما نظری نیز هست این است که این کلمه از نام یکی از قبایل بومی قوم پارس ساکن در این منطقه معروف به ساگارتی گرفته شده.هرودوت، فصل ۷٫۸۵ نام قدیمی این رشته‌کوه در زبان فارسی «پاتاق» که نام رشته‌کوهی معروف در استان کرمانشاه نیز هست بوده و پیش از آن «کوهستان» (در عربی: «جبال») و «پهلو» یا «پهله» بود. یک احتمال بالای دیگر این است که منشأ زاگروس از «سایگروس» یونانی به معنای سردسیر باشد. واژهٔ «زاگرس» یا «زاگروس» از بیش از هشت دهه پیش و از اواخر دوره قاجار از طریق ترجمه آثار نویسندگان اروپایی (و گاهی از زبان یونانی) وارد زبان فارسی شده و سپس بر روی نقشه ایران نیز گذاشته شد. در ظاهر، حسن پیرنیا اولین کسی است که واژهٔ زاگرس را در حاشیهٔ صفحهٔ ۲ کتاب خود به نام «تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان» آورده است. بعد از نوشتهٔ پیرنیا بارها به اشتباه از زاگرس به نام کوه یا دره نام برده شد که برداشت نادرستی بوده است زیرا واژهٔ زاگرس بخش گسترده‌ای از شمال‌غربی تا جنوب شرقی ایران را با بیش از ۲۴۰ نام از رشته کوه، دشت، دره، رود و شهر و بخش و روستا در استان‌های آذربایجان غربی، کردستان، لرستان، ایلام، کرمانشاه، مرکزی و اصفهان و فارس و هرمزگان و کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری و خوزستان را شامل می‌شود. واژهٔ زاگرس در هیچ‌یک از کتاب‌های تاریخی و جغرافیایی یا مسالک و الممالک و نوشته‌های دوره اسلامی نوشته نشده است. در لغت‌نامه دهخدا یا دائرةالمعارف مصاحب نیز نکته‌ای مهم و اساسی دربارهٔ ریشه و اصل واژه زاگرس بیان نشده است. محمد قزوینی در صفحهٔ ۴۸ از جلد ۵ کتاب خود می‌نویسد: «زاگرس نام یونانی سلسله جبال غربی ایران به خصوص منطقهٔ لرنشین در غرب ایران است.» در دانشنامه لاروس از زاگرس به کوتاهی به‌عنوان نام دره‌ای نفت‌خیز ذکر شده است. در واژه نامهٔ یونانی به آلمانی که سال م۱۸۸۶ در لایپزیگ به چاپ رسیده واژه Zagrio یا Zagros را به‌عنوان «کوهی در دوران ماد» به نقل از نوشته‌های استرابون و پولیبیوس آورده است. رومن گیرشمن باستان‌شناس فرانسوی در کتابشایران از آغاز تا اسلام ترجمهٔ دکتر معین صفحهٔ ۸۸ زاگرس را نام قبیله‌ای دانسته و می‌نویسد: «حرکت عمومی قبایل ایرانی هنوز به پایان نرسیده بود که قبیلهٔ سومی از قبیله‌های مهم ایرانی بنام «Zikirtu» یا «ساگارتی» بسوی نواحی شرقی تری رفته و مستقر شدند.» هرودوت نیز در نوشته‌هایشتاریخ هرودت, ترجمه هدایتی صفحات ۵ و ۱۰ و ۲۱۱ در بخش معرفی قبایل پارسی از همین قبیله صحراگرد با نام «ساگارتی» یاد کرده و می‌نویسد: «قبیله‌های دیگر که صحراگردند از این قرارند: داین‌ها، ماردها، دروپیک‌ها و ساگارتی‌ها» دیاکونوف نیز در کتاب تاریخ ماد خود(ترجمه کشاورز صفحه ۲۴۸) در شرح حملهٔ آشوری‌ها به پارسوا و به استناد کتیبه‌های خوانده شده می‌نویسد: «به‌طوری که در متن تصریح شده، آخرین نقطهٔ لشکر کشی، گویا زاکروتی بود» به استناد مطالب ذکر شده ریشهٔ واژهٔ زاگرس از زبان اوستایی است و یونانی‌ها با افزودن S (س) به آخر آن این واژه را به شکل یونانی مبدل نمودند. زاگرس Zagreus، در استوره‌های ارفه ای، فرزند خدایگون زئوس (به شکل یک مار) و دخترش پرسیفونه است؛ لذا واژهٔ زاگرس (همانند واژه بختیاری) هم نام کوه و دژ و هم ایل، قوم، قبیله و محلی بوده است. به باور فریدون جنیدی در کتاب «داستان ایران» نام اصلی زاگرس در اوستا «اوپایِری سَئِنَ» (بر فرازش آهن) است! «آسِن/آهِن» نام همگانی هر «فلز» بود و هنوز بسیاری از ایرانیان آن را با زیر «ه» بر زبان می‌آورند! «اوپایری سَئِنَ» (در پهلوی «اَپورسِن»)، می‌باید امروز «اَبَرسِن» باشد؛ ولی اندهگنانه نام یونانی «زاگرس» جایگزین شده است! رشته کوه‌های زاگرس حاصل یک فعالیت تکتونیکی یعنی برخورد دو صفحه تکتونیکی اوراسیا و عربستان هستند. این چین خوردگی متوقف نشده و دگرگونی زمین در غرب ایران و منطقه زاگرس همچنان ادامه دارد. چین خوردگی‌های بسیار و وجود گنبدهای نمکی فراوان، زاگرس را به منطقه‌ای نفت‌خیز تبدیل کرده است. از نظر زمین‌شناسی، زاگرس به دو یا سه بخش مجزا قابل تفکیک است: زاگرس شمالی، زاگرس میانی و زاگرس جنوبی. تفاوت زاگرس شمالی و جنوبی در نوع چین خوردگی‌ها و نیز در نحوهٔ قرارگیری چین‌ها بر روی گنبدهای نمکی است. | ## بخش 2: زاگرس | استان‌های فارس و کهگیلویه بویر احمد، بخش‌های جنوبی استان‌های اصفهان و چهارمحال و بختیاری، ارتفاعات شرقی استان بوشهر و ارتفاعات شمالی استان هرمزگان همگی زاگرس جنوبی برشمرده می‌شوند. بخش‌های غربی استان اصفهان، بخش بزرگی از چهارمحال و بختیاری، استان لرستان، ارتفاعات شمالی-شرقی استان خوزستان، بخش‌های جنوبی استان‌های مرکزی و همدان ازجمله مناطق زاگرس مرکزی به‌شمار می‌روند. اما بخش‌های شمال غربی مناطق ذکرشده که شامل استان‌های ایلام، کرمانشاه، کردستان، بخش‌های جنوبی و غربی آذربایجان غربی، ارتفاعات زاگرس در شمال عراق هستند به‌عنوان زاگرس شمالی شناخته می‌شوند در یک تقسیم‌بندی دیگر، کوه‌های زاگرس به دو بخش اصلی قابل تفکیک هستند: زاگرس مرتفع و زاگرس چین خورده. رشته کوه زاگرس میزبان یکی از بزرگ‌ترین ذخایر هیدروکربنی کره زمین می‌باشد و میدان‌های گازی و نفتی بسیاری در این منطقه درحال فعالیت و استخراج هستند. وجود تعداد بالای میدان‌های هیدروکربنی و استخراج از آنها و همچنین فعالیت طبیعی تکتونیکی در زاگرس، این کوهزایی را به یک نمونه بی همتا در کره زمین تبدیل کرده است. مطالعه‌ای در منطقه زاگرس نشان داده گرچه زاگرس از دیدگاه تکتونیکی به‌عنوان منطقه فعال دسته‌بندی می‌شود، اما استخراج از ذخایر هیدروکربنی نیز باعث وقوع زمین‌لرزه‌های القایی در این ناحیه می‌شود. زاگرس مرتفع بر پایه تقسیم‌بندی‌های ساختمانی زمین‌شناسی ایران، پهنه زاگرس مرتفع یا زاگرس بلند، با پهنای متوسط ۸۰ کیلومتر در میان دو پهنه زمین‌شناختی سنندج-سیرجان در شمال و پهنه زاگرس چین‌خورده در جنوب قرار دارد و بلندترین بخش‌های رشته‌کوه زاگرس را در خود جای داده است. مرز شمالی پهنه زاگرس بلند، یک گسل معکوس بزرگ است که آن را گسل اصلی معکوس زاگرس می‌نامند. گسل زاگرس بلند نیز مرز جنوبی پهنه زاگرس بلند برشمرده می‌شود و این پهنه را از زاگرس چین‌خورده جدا می‌سازد. زاگرس مرتفع بخش شمال شرقی رشته کوه‌های زاگرس و در واقع اولین ردیف از کوه‌های زاگرس را تشکیل می‌دهند و به صورت دیواره‌ای بلند اما با پهنای به‌نسبت کم (حداکثر ۸۰ کیلومتر) از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند. مرتفع‌ترین قلل زاگرس شامل دنا، زردکوه، کبیر کوه، اشترانکوه و گرین در زاگرس مرتفع قرار دارند. این بخش از زاگرس، همراستا با زاگرس مرتفع، تا خلیج فارس و تنگه هرمز ادامه می‌یابد. گسل زاگرس بلند مرز شمالی پهنه زاگرس چین‌خورده برشمرده می‌شود و این پهنه را از زاگرس بلند جدا می‌سازد. دنا با ارتفاع ۴۴۰۹ متر بلندترین ارتفاعات زاگرس می‌باشد و از ۴۴ قله مرتفع بالای ۴۰۰۰ متر تشکیل شده است و بیش از ۸۰ کیلومتر طول دارد. از لحاظ موقعیت جغرافیایی، کمی از آن در جنوب استان اصفهان و بخش اعظم آن در شمال شرقی استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. زردکوه بختیاری با ارتفاع ۴۲۲۱ متر دومین قله بلند زاگرس و بلندترین قله زاگرس مرکزی در شهرستان کوهرنگ در استان چهار محال و بختیاری قرار دارد. زردکوه بختیاری در تمام طول سال پوشیده از برف بوده و سرچشمهٔ اصلی رودخانه‌های کارون، زاینده‌رود و کرخه می‌باشد. اشترانکوه با ارتفاع ۴۱۰۰ متر در استان لرستان جای گرفته که دارای هشت قلهٔ بلند و به هم پیوسته است که در تمام طول سال پوشیده از برف است. قالی کوه در جنوب شهرستان الیگودرز قرار دارد نیز با ارتفاع۴۱۰۰ متر جز قله‌های بلند زاگرس برشمرده می‌شود. شاهانکوه با ۴۰۴۰ متر ارتفاع، بلندترین قلهٔ استان اصفهان و از کوه‌های بلند زاگرس است که در ۲۰ کیلومتری جنوب غرب فریدون‌شهر واقع گردیده است. رشته کوه شاهان کوه از دره وهرگان در ۴۰ کیلومتری باختر شمالی فریدون‌شهر شروع شده و رو به سوی جنوب خاوری تا دره آب میدانک، ۲۵ کیلومتری جنوب باختری فریدون‌شهر به طول حدود ۴۳ کیلومتر و عرض متوسط آن ۱۰ کیلومتر می‌باشد. میزان بارندگی سالانه این رشته کوه بین ۸۰۰ تا یک هزار میلی‌متر و میانگین دمای سالیانهٔ آن بین ۵ تا ۱۰ درجه سانتی گراد است. رودخانهٔ خدنگستان، آب ترزه، آب سه پستان و آب سرداب می‌باشد و چشمه لنگان در شمال این رشته کوه قرار دارد.میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن. کوه کِینو باارتفاع ۳۷۱۰ متر در شمال خوزستان (شهرستان اندیکا) و هم‌مرز با چهارمحال و بختیاری و لرستان قرار دارد و در بیشتر ماه‌های سال پوشیده از برف است. از ارتفاعات مهم در زاگرس شمالی رشته کوه الوند است ک دارای چندین قلهٔ مهم و مرتفع در جهت شمال‌غربی ب جنوب‌شرقی کشیده شده است. قلل یخچال، کلاه‌قاضی، کلاغ‌لانه، قزل‌اَرسلان، شاه‌نشین، اَردَک‌مَردَک از ارتفاعات شاخص کوهستان الوند در زاگرس شمالی هستند. از دیگر ارتفاعات مهم زاگرس شمالی می‌توان به رشته کوه گرین (۳۷۰۰ متر) در حد فاصل استان‌های لرستان و همدان اشاره کرد. بیشتر مساحت این رشته کوه در پهنه شهرستان بروجرد و در جنوب غربی تا شمال غربی شهر بروجرد قرار گرفته است، اما با این وجود، گرین با طول بیش از ۱۸۰ کیلومتر، بخش اعظم مساحت شهرستان‌های بروجرد، الشتر و نورآباد در استان لرستان، شهرستان نهاوند در استان همدان و نیز بخش‌هایی از استان کرمانشاهان را فرا گرفته است. | ## بخش 3: زاگرس | قله‌های ولاش، چهل نابالغان، سه کوزان، هجده یال و میش پرور از بلندترین ارتفاعات رشته کوه گرین هستند. در جنوبی‌ترین نقطه زاگرس قله کوهٔ به بلندی۳۲۶۰ متر زیستگاه تشگرد وکوه فارغان هست تغییرات ارتفاعی و وجود کوه‌های مرتفع و ایجاد میکرو کلیماهای متفاوت همچنین قرار گرفتن این منطقه در بین دو ناحیه رویشی ایران و تورانی و صحارا – سندی دارای فلور خاصی است. به طوریکه عناصر گیاهی ایران و تورانی و صحارا – سندی با هم در این منطقه دیده می‌شوند. علاوه بر این عناصر نفوذی مدیترانه‌ای اروپا – سیبری سینو ژاپنی و نیز در این منطقه حضور دارند. هفده قله مرتفع زاگرس عبارتند از: +قله‌های مرتفع زاگرس رتبه نام کوه شهرستان استان ارتفاع (متر)ناحیه ۱دنادناکهگیلویه و بویراحمد ۴۴۰۹ زاگرس جنوبی ۲زردکوهکوهرنگچهارمحال و بختیاری۴۲۲۱ زاگرس مرکزی ۳اشترانکوهازنالرستان ۴۱۰۰ زاگرس شمالی ۴قالی کوهالیگودرزلرستان ۴۰۵۵ زاگرس شمال مرکزی۵کوه بلاقلیدفارس۴۰۵۰زاگرس جنوبی ۶شاهان‌کوهفریدون‌شهراصفهان ۴۰۴۰ زاگرس مرکزی ۷ کوه گره اقلیدفارس ۳۹۹۰ زاگرس جنوبی ۸دالانکوهفریدناصفهان ۳۹۴۰ زاگرس شمال مرکزی ۹کوه تمندرالیگودرزلرستان ۳۹۰۰ زاگرس مرکزی ۱۰کوه هزار درهلردگانچهارمحال و بختیاری ۳۸۸۰ زاگرس جنوب مرکزی۱۱کوه سیلخوانساراصفهان۳۷۵۰زاگرس مرکزی۱۲کوه کینواندیکاخوزستان۳۷۴۵زاگرس شمال شرقی۱۳کوه رنجسپیدانفارس۳۷۱۰زاگرس جنوبی ۱۴کوه ولاشبروجرداستان لرستان۳۶۳۰ زاگرس مرکزی ۱۵کوه یال‌کبودشهرستان نهاونداستان همدان۳۵۴۱ زاگرس مرکزی ۱۶کوه کلاربروجن (تالاب چغاخور)چهارمحال و بختیاری ۳۶۲۹ زاگرس شرقی مرکزی ۱۷کوه تشگردشهرستان جاجی‌آباد (فارغان)هرمزگان ۳۶۲۹ زاگرس جنوبی شرقی ۱۸کوه پراوکرمانشاهکرمانشاه ۳۴۰۵ زاگرس شمالی ۱۹کوه شاهوپاوهکرمانشاه-کردستان ۳۳۹۰ زاگرس شمالی ۲۰جهان بینشهرکردچهارمحال و بختیاری۳۳۴۲ زاگرس مرکزی ۲۱کبیر کوهشهرستان ملکشاهیایلام-ایلام ۳۰۶۵ زاگرس شمالی ۲۲ کوه شبرویدرهرمزگان۲۸۸۸زاگرس جنوبی زندگی نخستین انسان‌ها به‌طور کلی در هزاره سوم، دوم و اول قبل از میلاد، دامنه‌های شرقی و غربی زاگرس و زاویه جنوب غربی ایران یکی از مراکز مهم تجمع اقوام گوناگون در جهان بوده است که دارای نژادی مشترک، فرهنگ و تمدنی مشابه با حکومت‌های به‌طور تقریبی مهم بوده‌اند که در رأس آن‌ها ایلام قرار داشت. نتیجهٔ تحقیقات بر روی استخوان‌های کشاورزان نخستین در منطقهٔ زاگرس ایران نشان می‌دهد دی‌ان‌ای کشاورزان باستان اهل زاگرس بیش از همه به زرتشتی‌های ایران و شهروندان امروز افغانستان، پاکستان و ایران شباهت دارد و خیلی متفاوت از مردمی است که زراعت را از ترکیه به اروپا بردند. تفاوت شگفت‌انگیز ژن کشاورزان اولیه شهروندان شرق و غرب هلال حاصلخیز که تا پیش از این تصور می‌شد از یک نژاد هستند به‌عنوان دستاورد این پژوهش توسط یک تیم بین‌المللی در نشریه ساینس منعکس شده است.بی‌بی‌سی فارسی مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که سکونتگاه‌های زاگرس از دوران نوسنگی تاکنون به‌طور پیوسته مورد استفاده بوده‌اند. کشف ابزارهای سنگی، سفالینه‌ها و بقایای سکونتگاه‌ها در مناطق چون سوسنگرد، دهلران، شوش و سیراف گواه بر فعالیت‌های کشاورزی و دامپروری نخستین انسان‌ها در این منطقه است. در دورهٔ نوسنگی، کشاورزی و دامپروری شکل منظم به خود گرفت و انسان‌ها به صورت دائمی در دره‌های حاصلخیز زاگرس سکونت کردند. تحقیقات ژنتیکی مدرن بر روی اسکلت‌های باستانی زاگرس نشان می‌دهد که نخستین کشاورزان ایران ترکیبی از ژن‌های بومی و مهاجر بودند. این گروه‌ها در طول هزاران سال در تعامل با دیگر جمعیت‌های منطقه، ژن‌های خاص خود را حفظ کردند و باعث ایجاد تنوع ژنتیکی منحصر به فرد در جمعیت‌های کنونی ایران شدند. مطالعات همچنین نشان داده‌اند که این جمعیت‌ها ارتباط نزدیکی با مردم امروز افغانستان، پاکستان و مناطق شرقی ایران دارند و مسیر مهاجرت و پراکندگی آن‌ها با مسیرهای مهاجرت به اروپا تفاوت اساسی داشته است. مردم زاگرس نه تنها در کشاورزی بلکه در توسعهٔ هنر، معماری و صنایع دستی پیشرفت‌های قابل توجهی داشتند. سفالینه‌های کشف شده با نقوش هندسی و نقش‌های حیوانی، آثاری از باورهای مذهبی و رسوم اجتماعی آن زمان را منعکس می‌کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که جوامع زاگرس دارای ساختار اجتماعی پیچیده و سازمان یافته بوده‌اند و برخی از آن‌ها به مراکز تجارت بین‌المللی و فرهنگی تبدیل شده بودند. از حدود هزاره دوم قبل از میلاد، تمدن‌های زاگرس با مناطق همجوار مانند بین‌النهرین، حوضه سند و شبه‌جزیره عربستان در ارتباط بوده‌اند. این تعامل‌ها شامل تبادل کالا، ایده‌های مذهبی، فنون کشاورزی و فناوری ساخت ابزار بود. ایلامیان به عنوان یکی از مهم‌ترین حکومت‌های این منطقه، نقش محوری در شبکه‌های تجاری و فرهنگی بین ایران و بین‌النهرین ایفا می‌کردند. تحقیقات بر روی الواح و کتیبه‌های یافته شده در مناطق زاگرس نشان می‌دهد که مردم این منطقه در اوایل هزاره دوم قبل از میلاد، سیستم‌های نوشتاری اولیه مانند خط ایلامی و نوشتارهای میخی را توسعه داده بودند. این نوشتارها بیشتر در ثبت معاملات، فعالیت‌های مذهبی و مسائل اداری کاربرد داشتند و نقش مهمی در شکل‌گیری هویت فرهنگی و تاریخی ایران باستان ایفا کردند. شواهد باستان‌شناسی و متون تاریخی نشان می‌دهد که مردم زاگرس به نیروهای طبیعی مانند خورشید، آب، کوه‌ها و حیوانات احترام می‌گذاشتند و آیین‌های مذهبی آنان با ساختار اجتماعی و کشاورزی هماهنگ بود. بررسی بقایای معابد و زیارتگاه‌های اولیه نشان می‌دهد که آیین‌های نیایش و مراسم فصلی بخشی از زندگی روزمره مردم بوده است. در دوران نخستین سکونتگاه‌های زاگرس، جوامع کوچک کشاورزی و دامپروری به صورت قبیله‌ای سازمان یافته بودند. نخستین انسان‌ها در زاگرس از ابزارهای سنگی و فلزی برای کشاورزی، شکار و صنایع دستی استفاده می‌کردند. توسعه ابزارهای سنگی تراشیده، آسیاب‌های دستی و ابزارهای فلزی اولیه، نقش مهمی در افزایش بهره‌وری کشاورزی و توسعه اقتصاد محلی داشت. این فناوری‌ها همچنین پایه‌ای برای فناوری‌های پیشرفته‌تر در دوران ایلام و ماد فراهم کردند. | ## جمع‌بندی | اهالی امروز از گذشته‌های دور تا به امروز، بیشتر جمعیت ساکن در رشته‌کوه زاگرس را قوم لر با شاخه‌های مختلف داشته و اقوام کرد، قشقایی و..