موضوع مقاله: قراختاییان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قراختاییان | مقدمه: امپراتوری قراختایی که با رنگ سبز روشن، دودمان کین با رنگ خاکستری، شیای غربی با رنگ فیروزه‌ای؛ سونگ جنوبی با رنگ نارنجی؛ و پادشاهی دالی با رنگ سبز تیره نمایش داده شده‌است. | ## بخش 1: قراختاییان | این دودمان به دست یلو داشی که رهبر بازماندهٔ دودمان لیائو که از میهن خود در شمال و شمال شرقی چین به آسیای میانه گریخته بود، بنیاد نهاده‌شد. نایمان‌ها به رهبری کوچلک خان در ۶۰۸ ه‍.ق (۱۲۱۱ م) فرمانروایی این امپراتوری را به دست گرفتند و سرانجام این پادشاهی به دست امپراتوری مغول از میان رفت. پایتختشان بلاساغون بود که امروزه در قرقیزستان جای دارد و دین‌های رواج‌دار در آن کنفسیوس‌گرایی، آیین بودایی و اسلام بود. سلطان محمد خوارزمشاه پس از جنگ‌های بسیار در سدهٔ هفتم هجری فرارود را که در آن زمان زیر فرمان قراختاییان بود به زیر فرمان خود درآورد. اگرچه چینی و خیتان زبان‌های اصلی اداره بودند، اما امپراتوری به زبان‌های فارسی و اویغوری نیز اداره می‌شد. در ۶۰۵ ه‍.ق (۱۲۰۸ م) نایمان‌ها که از دست مغولان از خاستگاه خویش گریخته‌بودند به مرزهای قراختایی رسیدند و به گورخان پادشاه قراختایی پناهنده‌شد. در ۶۰۷ ه‍.ق سلطان محمد خوارزمشاه کوشید تا فرارود را از دست قراختاییان بیرون آورد ولی در جنگی که میان او سپاه گورخان درگرفت و با خیانت سران سپاه سلطان محمد شکست سختی خورد و با جامهٔ مبدل از میدان گریخت. در ۶۰۸ ه‍.ق (۱۲۱۱ م) کوچلک‌خان به گورخان خیانت کرد و این واپسین فرمانروای دودمان را به بند کشید و خود به جای او نشست. | ## بخش 2: قراختاییان | چون سلطان محمد خوارزمشاه در به دست آوردن قلمرو قراخانی به کوچلک‌خان یاری رسانده بود بر این پایه بخشی از سرزمین‌های زیر فرمان ایشان را به دست آورد. سرانجام در ۶۱۵ ه‍.ق (۱۲۱۸ م) کوچلک‌خان به دست مغول‌ها کشته‌شد و کار قراختاییان به پایان رسید. نظام اداری خیتان‌ها از پایتخت خود در بالاساغون (در قرقیزستان امروزی) حکومت می‌کردند و مستقیماً بر ناحیه مرکزی امپراتوری کنترل داشتند. باقی قلمرو آن‌ها شامل دولت‌های خراجگزار بسیار خودمختار بود که عمدتاً عبارت بودند از خوارزم، قرلق‌ها، پادشاهی قوچو اویغورها، قانقلی‌ها و قراخانیان غربی، شرقی و فرغانه. نایمان‌ها که دیرتر وارد شدند نیز قبل از غصب امپراتوری توسط کوچلک، خراجگزار شدند. حاکمان خیتان بسیاری از عناصر اداری را از دودمان لیائو به ارث برده بودند، از جمله استفاده از نظام اداری کنفوسیوسی و نمادهای امپراتوری. خیتان‌ها از گاهشماری چینی استفاده می‌کردند، القاب امپراتوری و اداری چینی را حفظ نمودند، به امپراتوران خود نام‌های سلطنت می‌دادند، از سکه‌هایی به سبک چینی بهره می‌گرفتند و مهرهای سلطنتی را برای خراجگزاران خود می‌فرستادند. اگرچه بیشتر عناوین اداری آن‌ها برگرفته از چینی بود، این امپراتوری عناوین اداری محلی مانند تایانگیو (ترکی) و وزیر را نیز پذیرفت. | ## بخش 3: قراختاییان | آن‌ها همچنان کوچ‌نشین باقی ماندند، به پوشاک سنتی خود پایبند بودند و اعمال مذهبی مورد پیروی خیتان‌های دودمان لیائو را ادامه دادند. نخبگان حاکم سعی در حفظ ازدواج‌های سنتی بین قبیله شاهی یلو و قبیله ملکه شیائو داشتند و به شدت تمایلی به ازدواج شاهزاده‌خانم‌های خود با بیگانگان نداشتند. خیتان‌های قراخیتایی ترکیبی از بودیسم و دین سنتی خیتان را دنبال می‌کردند که شامل آتش‌پرستی و آداب و رسوم قبیله‌ای مانند سنت قربانی کردن یک گاو نر خاکستری با یک اسب سفید بود. در نوآوری‌ای منحصر به فرد در میان قراخیتایی‌ها، خیتان‌ها به هر یک از سربازان خود حقوق می‌دادند. این امپراتوری بر مردمانی متنوع حکومت می‌کرد که تفاوت زیادی با حاکمان خود داشتند. اکثریت جمعیت یکجانشین بودند، اگرچه در پایان امپراتوری به دلیل هجوم نایمان‌ها، جمعیت ناگهان کوچ‌نشین‌تر شد. بیشتر رعایای آن‌ها مسلمان بودند، اگرچه اقلیت قابل توجهی بودیسم و نسطوری را پیروی می‌کردند. | ## جمع‌بندی | مکاتبات قراخیتای با مسلمانان ماوراءالنهر به فارسی و با استفاده از فرمول‌های اسلامی نوشته می‌شد.