موضوع مقاله: بازپس‌گیری هرمز | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بازپس‌گیری هرمز | مقدمه: بازپس‌گیری هرمز لشکرکشی ترکیبی انگلیس-ایران بود که منجر به باز پس گرفتن جزیره هرمز از اشغال امپراتوری پرتغال شد. | ## بخش 1: بازپس‌گیری هرمز | نیروی انگلیس-ایران پس از محاصرهٔ ده هفته‌ای، این جزیره را به تصرف خود درآورد و بدین ترتیب باعث افتتاح بازرگانی میان ایران و انگلیس از طریق خلیج فارس شد.Chaudhuri, p.64 اشغال هرمز به‌وسیلهٔ پرتغالی‌ها در سال ۱۵۰۷ رخ داد. در این زمان بود که آلفونسو دو آلبوکرک در زمان پادشاهی شاه اسماعیل یکم به این جزیره حمله کرد و آن‌جا قلعه هرمز را ساخت. با این کار، کنترل کامل بازرگانی میان هند و اروپا از طریق خلیج فارس به پرتغالی‌ها داده شد.Sykes, p. ناخدا بلایت فرمانده قوای بریتانیایی بود و طی این نبرد، ویلیام بافین و دو سرباز انگلیسی کشته شدند. به همین مناسبت سالروز اخراج پرتغالی‌ها، ۱۰ اردیبهشت در تقویم ایران، به عنوان روز ملی خلیج فارس نام‌گذاری شده‌است. تاریخچه اشغال هرمز ۱۵۰۷ در سال ۱۵۰۷ میلادی پرتغالی‌ها به فرماندهی آلفونسو دو آلبوکرک با هفت کشتی به سمت حمله هرمز کردند. آلبوکرک توانست نیروی دریایی ملوک هرمز را شکست دهد و در نتیجه امیر آنجا که کودکی دوازده ساله بود تسلیم شد و با پرداخت خراجی سالیانه به مبلغ پنج هزار لیره موافقت نمود. پس از امضای قرارداد، امیر هرمز به آلبوکرک خبر داد که نماینده شاه اسماعیل یکم به ساحل مقابل جزیره هرمز رسیده و مطالبه پرداخت خراج را کرده است. آلبوکرک جواب داد که فرستاده مزبور می‌تواند به شاه اسماعیل بگوید که قلمرو هرمز به پادشاه پرتغال تعلق دارد چون نیروی دریایی و سربازان او آنجا را گرفته‌اند و امیر البته باید بداند که اگر بنا باشد خراجی به هر پادشاهی غیر از مانوئل یکم پادشاه او پرداخته شود وی امارت آن ناحیه را گرفته و به کسی خواهد داد که از شاه اسماعیل هراسی نداشته باشد. بعدا او گلوله توپ، توپ و تفنگ فتیله‌ای و خمپاره را از کشتی های خود آورده و گفت که به شاه بگویید که این یگانه نوع پولی است که پادشاه پرتغال دستور پرداخت خراج آن قلمرو را بوسیله آن به ناخدایان خود داده و اکنون قلمرو مزبور تحت تسلط و فرمان او می‌باشد. به روایت حبیب‌السیر، شاه اسماعیل در سال ۹۱۴ قمری (۱۵۰۸ میلادی)، اخی‌بیگ را نزد والی هرمز و امیر علاءالملک حاکم لار فرستاد تا آنان را مطیع خود سازد. در زمان اقامت شاه اسماعیل در شیراز، خبر فرمان‌برداری آنان به همراه هدایای فراوان به وی رسید. این در حالی است که در سال ۱۵۰۸ میلادی، هرمز در تصرف پرتغالی‌ها بود و والی هرمز از پرداخت خراج به شاه اسماعیل منع شده بود؛ از این رو، احمد منشی قمی به درستی در وقایع این سال، تنها به تابعیت امیر علاءالملک، حاکم لار، اشاره کرده است. ایرانیان در سال ۱۶۰۲ میلادی، بحرین و حکومت محلی لار و در سال ۱۶۱۵ میلادی، بندر گمبرون را فتح کردند. در همین دوره، قلعه‌ای در خلیج گواتر، با هدف خارج کردن کنترل تجارت منطقه از دست پرتغالی‌ها ساخته شد. در سال ۱۶۲۱ میلادی، شاه عباس آماده بود تا پرتغالی‌ها را از دژشان در هرمز بیرون براند، چرا که وجود آن را هم برای آبرو و هم برای رفاه کشورش مضر می‌دانست. ادعاهای او در مورد هرمز از طریق قنبر بیگ مطرح شد که پس از فروپاشی حکومت محلی لار، از طرف شاه عباس به حکومت آنجا منصوب شده بود. اختلاف بین ایرانیان و پرتغالی‌ها در مورد تجارت ابریشم شدت یافته بود و عملیات تجاری پرتغالی‌ها توسط ایرانیان مورد آزار و اذیت قرار می‌گرفت، که حتی برخی از بازرگانان آنها را نیز توقیف کرده بودند. فتح بحرین ۱۶۰۲ در سال۱۶۰۲ میلادی رکن الدین مسعود حاکم بحرین که در قلمرو حکومت پرتغالی هرمز بود علم استقلال برافراشت و از امامقلی خان پسر الله وردیخان حاکم فارس کمک طلبید امامقلی خان هم از موقعیت استفاده کرد و نیرویی به یاری او فرستاد و مجمع الجزایر بحرین را متصرف گردید. حاکم پرتغالی جزیره هرمز چند فروند کشتی به بحرین فرستاد و مدتی آتش جنگ در دریا و خشکی بین سربازان ایرانی و پرتغالی روشن بود ولی پرتغالی‌ها نتوانستند کاری از پیش ببرند و به هرمز مراجعت کردند. فتح گمبرون و قشم ۱۶۱۴ بازگشت بحرین به دامان کشور مقدمه‌ای شد تا دربار شاه عباس به فکر تصرف دیگر نواحی اشغالی بیفتد. این فتح تقریباً آسان که با درایت حاکم فارس صورت گرفته بود، سلطه پرتغالی‌ها را در مرکز خلیج‌فارس برچید اما آن را پایان نداد. در اوایل سال ۱۰۱۰ قمری (۱۶۰۱میلادی) فیلیپ سوم پادشاه اسپانیا و پرتغال هیأتی را روانه ایران کرد. به دستور او نایب‌السلطنه هند پرتغال کشیش‌هایی با نام‌های ژرمینو داکروز و کریستوفولو دااسپریتوس سانتو و آنتونیو دو گوا را به ایران فرستاد. وی و همراهانش در ۱۰ فوریه ۱۶۰۲ به راه افتادند و در ربیع الاول سال ۱۰۱۱ اوت ۱۶۰۲ در مشهد به حضور شاه عباس رسیدند. یکی آن‌که بنیان منافع پرتغال را در ایران که بر اثر فتح بحرین سستی و کاستی یافته بود نیرو و استحکام بخشد و دیگر آن‌که شاه عباس را از عقد قرارداد بازرگانی با انگلیس بازدارد. با این حال حوادثی پیش آمد که هیئت سیاسی ـ مذهبی جدید چندان هم در انجام مأموریت خود ناکام نماند. به این معنی که چون خبر تصرف بحرین و محاصره گمبرون و تهدید قلمرو هرمز به وسیله سپاهیان ایران به نایب‌السلطنه هند رسید، وی ۵ ناو جنگی همراه «دم جورج دوکاستلو برانکو» برای دفاع از هرمز فرستاد، ولی به فرمانده ناوگان دستور داد که تا حد امکان کارها را به صلح بگذراند و جنگ را آغاز نکند. شاه عباس پس از وقوف بر این مراتب چون سخت درگیر جنگ با عثمانی بود مصلحت را در مماشات با پرتغالی‌ها دید و به حاکم شیراز دستور داد که از محاصره گمبرون و قلمرو امیر هرمز دست بردارد و قوای نظامی خود را به شیراز برگرداند و اراضی گرفته شده از امیر هرمز را باز پس دهد به شرط آن‌که ناوگان پرتغال به بحرین نزدیک نشود و بحرین در تصرف ایران بماند. فرمانده ناوگان پرتغال نیز چون دستور صلح و مسالمت داشت، به این حد رضایت داد و بحرین در تعلق دولت ایران باقی ماند و سفرای دولت پرتغال و دربار پاپ هم اجازه مراجعت یافتند. پس از این گسیل هیئت‌های دیپلماتیک ـ مذهبی باز هم از طرف پادشاه اسپانیا افرادی برای بازداشتن شاه ایران از تصرف هرمز راهی ایران شدند که معروف‌ترین آنها لوئیس پره‌یرا دولاسردا است که در سال ۱۰۱۳ قمری خود را به ایران و ارمنستان رساند که شاه عباس در آنجا مشغول جنگ با سپاه عثمانی بود. لاسردا مأمور بود تا قرارداد صلحی با شاه ایران امضا کند و از این طریق هرمز و دیگر سرزمین‌های متصرفی را برای کشور متبوع خود نگه دارد. فیلیپ در تمام سفارش‌هایی که به ایران می‌فرستاد با این وعده که حاضر است با شاه ایران ضد ترکان عثمانی متحد شود، اوضاع را به بطالت می‌گذراند و این بالاخره شاه عباس را به خشم آورد و تصمیم نهایی را برای تصرف خاک اشغالی گرفت. برخی از بازرگانان عرب از یکی از بنادر کوچک‌تر خلیج فارس (به روایت پرتغالی دزدان دریایی) توسط کاپیتان هرمز، لوئیس دا گاما، مورد خشونت قرار گرفتند و حدود اوایل سال ۱۴-۱۶۱۳، در همسایگی هرمز بدون کارتاژ (مجوز تجاری پرتغالی) دستگیر شدند. در طول بهار و تابستان ۱۶۱۴، چندین کاروان در مسیر خود از طریق ایران به هرمز متوقف شدند، در ماه اوت امام قلی خان با ارتشی به سمت جنوب حرکت کرد و در ۲۹ سپتامبر به دستور شاه، محاصره گمبرون را آغاز کرد. بارها از لیسبون و مادرید توصیه شده بود که استحکامات دفاعی اطراف گمبرون و خود قلعه برای حمله مورد انتظار یا مورد ترس ایران آماده شوند، اما با وجود همه توصیه‌ها، به نظر می‌رسد که استحکامات دفاعی آمادگی لازم را نداشتند. جزیره هرمز جرأت نکرد نیروی کمکی بفرستد، مبادا نیروهای اندک دژ اصلی که به سختی بیش از ۳۰۰ نفر بودند، تحلیل بروند. کاپیتان هرمز بعداً اظهار داشت که قلعه آذوقه کافی دارد و می‌تواند در برابر محاصره یک ساله مقاومت کند، اما گمبرون در ۲۱ دسامبر ۱۶۱۴ تسلیم شد. خان شیراز تلاشی برای ادامه این پیروزی نکرد، اگرچه با در اختیار داشتن گمبرون و قشم، او می‌توانست از گرسنگی یا تشنگی هرمز را از پا درآورد. | ## بخش 2: بازپس‌گیری هرمز | همراه با رفتار بسیار انسانی با زندانیان مسیحی، نشان می‌دهد که ایرانیانمی‌خواستند درگیری را محدود کنند. این بندر کوچک بعدها ترقی بسیار کرد و به بندر عباس موسوم شد و مرکز تجارتخانه‌های انگلیسی و هلندی گردید. شاه عباس ابتدا از پذیرفتن سفیر اسپانیا بطور خصوصی و مذاکره سیاسی با وی خودداری کرد و مدتی طفره می‌رفت تا اینکه عاقبت در اثر اصرار گارسیا حاضر به شنیدن شکایات وی در مورد تصرف بحرین و گمبرون گردید ولی به آن اهمیتی نداد و وی را به اصفهان فرستاد و خودش عازم ایروان برای انعقاد معاهده صلح با عثمانی گردید. پس از صلح ایروان، وقتی شاه عباس به اصفهان بازگشت، پادشاه اسپانیا به گارسیا اطلاع داد که پیشنهاد رابرت شرلی که اسپانیا با فرستادن کشتی‌های جنگی به دریای سرخ، راه تجارت هند با عثمانی را ببندد را پذیرفته و در مقابل، شاه عباس از تصرفات اسپانیا و پرتغال در خلیج فارس چشم‌پوشی کند و حتی گمبرون را بازگرداند. شاه عباس به گارسیا جواب داد چون با دولت عثمانی صلح کرده دیگر به کشتی‌های جنگی پادشاه اسپانیا احتیاجی ندارد و آنچه را هم که از پرتغالی‌ها گرفته متعلق به ایران است و یک وجب از خاک آن را هم پس نخواهد داد. سپس به گارسیا اجازه مرخصی داد و خود را برای تصرف هرمز و اخراج قطعی اشغالگران پرتغالی از خلیج فارس آماده ساخت. در ژانویه ۱۶۱۹، رویی فریره دی آندرادا، لیسبون را به مقصد خلیج فارس ترک کرد، با این دستور که انگلیسی‌ها را که در سال ۱۶۱۶ تجارتخانه‌ای در جاسک تأسیس کرده بودند، متفرق کند و با بیرون راندن پادگان ایرانی در قشم و ساختن یک قلعه پرتغالی در آنجا، به ایرانیان فشار وارد کند. در ۲۰ ژوئن ۱۶۲۰، ناوگان رویی فریره با چهار کشتی به هرمز رسید.ژان ته ونو که در سال ۱۶۶۴ به ایران سفر کرده بود، در سفرنامه‌اش می‌نویسد: «به من گفته‌اند پس از آنکه ساکنان جزیره کیش یک پرتغالی را به دلیل گستاخی‌اش کشتند، رویی فریره دریاسالار پرتغالی در این جزیره پیاده شد و یک نوزاد شیرخوار را گرفت و دستور داد او را درون یک هاون بگذارند و سپس در کمال بی‌رحمی، پدر و مادر آن نوزاد بی‌گناه را مجبور کرد که خودشان او را در آن هاون بکوبند. او شیطانی مجسم بود و معمولاً هنگام خشم از ساکنان این سواحل، این‌گونه از آن‌ها انتقام می‌گرفت». رویی فریره، پادشاه هرمز، محمدشاه چهارم (یا محمودشاه)، و کاپیتان هرمز، فرانسیسکو د سوزا، را از قصد خود برای اجرای دستورات پادشاه فلیپ سوم و پیاده شدن در قشم برای ساخت قلعه مطلع کرد. پادشاه هرمز با این تصور که «تمام سواحلی که در اختیار ایران است، حق من است و علاوه بر این، جزیره قشم نیز به همان اندازه مال من است»، این اقدام را تأیید کرد و به رویی فریره نیرو و پول پیشنهاد داد. او احساس می‌کرد چنین اقدامی غیرضروری است زیرا مقامات ایرانی در قشم همچنان به تأمین آب هرمز ادامه می‌دادند و این امر اوضاع را بی‌ثبات می‌کرد و به صلح با شاه پایان می‌داد. در حالی که منتظر پاسخ بود، رویی فریره در ماه نوامبر یک اسکادران چهار کشتی جنگی مستقر کرد و به سمت جاسک حرکت کرد تا منتظر ناوگان انگلیسی باشد که قرار بود از اروپا برسند. در ۷ ژانویه، انگلیسی‌ها به ناوگان پرتغالی‌ها حمله کردند و کشتی پرچمدار پرتغالی‌ها را قتل عام کردند. آرامش موقت در باد، مانع از مانور سه کشتی دیگر پرتغالی برای کمک به کشتی بادبانی اصلی شد. کشتی ۶۴ توپه، ضربه سنگین حمله را متحمل شد و هنگامی که انگلیسی‌ها از نبرد دست کشیدند، پرتغالی‌ها حدود ۳۶۰ کشته و زخمی در مقابل ۷ کشته از طرف انگلیسی‌ها متحمل شده بودند. کاپیتان هرمز، فرانسیسکو د سوزا، به شدت با این حمله مخالف بود، زیرا معتقد بود که این حمله به معنای جنگ با ایران است و پادشاه هرمز قاطعانه از آن حمایت می‌کرد. رویی فریره، با پشتوانه استدلال‌های تند محمدشاه چهارم برای تجاوز و دستوری که شاه فیلیپ به او داده بود، برای حمله پافشاری کرد. در هشتم ماه مه ۱۶۲۱، فرمانده پرتغالی در ساحل قشم در رأس یک نیروی پرتغالی متشکل از ۳۳ کشتی و ۳۰۰۰ نفر، که دو هزار سرباز پرتغالی، با هزار سرباز هرمزی بودند، ظاهر شد. او در شرف آغاز یک حمله بی‌دلیل به ایران بود که نمونه‌ای آشکار از یک بهانه جنگی به شمار می‌رفت. نیرویی متشکل از ۱۰۰۰ سواره نظام ایرانی سعی کرد از پیاده شدن پرتغالی‌ها جلوگیری کند، اما فایده‌ای نداشت. برخلاف تصور اینکه حمله می‌توانست از سوی ایران نادیده گرفته شود یا بی‌سروصدا پذیرفته شود، ایرانی‌ها به سرعت واکنش نشان دادند. امام‌قلی خان نیرویی متشکل از ده هزار نفر به فرماندهی عبدالله خان برادرزاده خود را به قشم اعزام کرد و پرتغالی‌ها از ۲۰ ژوئن ۱۶۲۱ کاملاً در محاصره خشکی قرار گرفتند. با وجود برتری عظیم ایرانی‌ها از نظر نیروی انسانی، پرتغالی‌ها موقعیت دفاعی قوی داشتند و همچنان بر دریا تسلط داشتند، به این معنی که می‌توانستند خسارات زیادی به منافع ایرانی‌ها در امتداد ساحل وارد کنند. در طول محاصره ۹ ماهه، پرتغالی‌ها به چندین شهر ساحلی در خلیج فارس، مانند کوهستک، بندر عباس، جاسک، کنگ، لافت، رمس، بریمی و جلفار، حمله، غارت و آتش زدند. در طی پنج ماه و نیم، پرتغالی‌ها یک قلعه مستحکم ساختند.وقتی نایب‌السلطنه و شورای پرتغال در گوا در ۲۰ اکتبر از پیشروی عبدالله خان به قشم و هرمز مطلع شدند، ناوگان کوچکی متشکل از ده کشتی را به فرماندهی سیمائو دِ مِلو اعزام کردند، زیرا می‌دانستند که در هرمز کمبود نیرو و سلاح وجود دارد و قرار است یک ناوگان انگلیسی در زمستان در جاسک پهلو بگیرد تا محموله سالانه ابریشم را که از طریق خشکی از اصفهان می‌آمد، بارگیری کند. ادوارد مانوکس نمایند کمپانی هند شرقی بریتانیا در ایران تحت فشار بود تا به دلیل امتناع شاه عباس از اجازه دادن به کاروان ابریشم برای سفر به ساحل، انگلیسی‌ها را به اتحاد نظامی علیه پرتغالی‌ها متعهد کند. اندکی پس از ورود ناوگان انگلیسی به جاسک در ۱۴ دسامبر ۱۶۲۱، آنها پیامی از مانوکس دریافت کردند که از آن‌ها می‌خواست فوراً به سمت ساحل کوهستک حرکت کنند، جایی که در ۲۳ دسامبر به آنجا رسیدند. اندکی پس از آن سمندر سلطان، نماینده‌ی امام قلی خان، با درخواست کمک از کشتی‌های انگلیس علیه پرتغالی‌ها وارد آنجا شد. شورای کاپیتان‌ها پس از مشورت با اعضای هیئت‌هایشان، موافقت کردند و مجموعه‌ای از مقالات را پیشنهاد دادند که پس از ترجمه به فارسی، توسط مانوکس و جانشین بعدی‌اش، ویلیام بل، برای امام‌قلی خان که در آن زمان در میناب بود، برده شد. در همین حال، به نظر می‌رسد رویی فریره تلاش کرده تا مذاکراتی را با امام قلی خان آغاز کند و پیشنهاد داده که دوستان قدیمی نباید بر سر کمی آب وارد جنگ شوند و پیشنهاد داد که در صورت لغو محاصره قلعه قشم، تمام هزینه‌های نیروی ایرانی را پرداخت خواهد کرد، اما توافق انگلیس و ایران در میناب منعقد شد. در هشتم ژانویه ۱۶۲۲ (۱۰۳۱ قمری) قراردادی بین امام قلیخان و ادوارد مانوکس نماینده کمپانی هند شرقی در میناب به امضاء رسید که شامل پنج ماده بود: ناوگان انگلیسی سربازان ایرانی را به هرمز حمل و با آنان در فتح جزایر اشغالی پرتغال مساعدت خواهند کرد و غنایم جنگی به تساوی میان طرفین تقسیم خواهد شد. اسیران جنگی مسیحی به انگلیسی‌ها و اسیران مسلمان به ایرانیان تسلیم خواهند شد و فرمانده‌های پرتغالی قشم و هرمز باید اسیر ایرانیان باشند. از کالاهای انگلیسی بجز آنچه برای شاه و حاکم فارس فرستاده می‌شود حقوق گمرکی اخذ خواهد شد. در بیست و سوم ژانویه، با کمک ایرانیان، انگلیسی‌ها با پنج گالئون عملیات علیه قلعه قشم، جایی که رویی فریره فرماندهی می‌کرد، را آغاز کردند. رویی فریره در آستانه‌ی انزوا و جدا شدن بود و از او درخواست کردند که فوراً به هرمز برود. با این حال، رویی فریره نمی‌خواست بدون اجازه‌ی رسمی قشم را ترک کند در هرمز، کاپیتان، سیمائو دِ ملو، که جایگزین دی. فرانسیسکو دِ سوزا شده بود که چند ماه قبل فوت کرده بود، ناوگان را در نزدیکی قلعه مستقر کرد. وضعیتی پیش آمد که پرتغالی‌ها فرمانده ناوگان را مسئول دفاع از قلعه‌ی محاصره‌ شده کردند و کاپیتانی را مسئول ناوگانی ساختند که نمی‌خواست از آن استفاده کند. | ## بخش 3: بازپس‌گیری هرمز | در قشم، مانوکس، عامل انگلیسی و رویی فریره جلسه‌ای داشتند، اما مذاکرات شکست خورد و انگلیسی‌ها شروع به بمباران قلعه از کشتی‌های خود کردند. رویی فریره حاضر بود قلعه را به آتش بکشد و در یک حمله با افتخار بمیرد، اما افرادش از دنبال کردن او خودداری کردند و شروع به فرار کردند و از دیوارها به پایین پریدند. تنها دو انگلیسی در محاصره قشم جان خود را از دست دادند یکی از این افراد، ویلیام بافیین، کاشف خلیج بافیین بود که به عنوان ناخدای ناوگان عمل می‌کرد و در ساحل هنگامی که با ابزارهایش، هدف گیری دقیق توپخانه را تعیین می‌کرد، کشته شد. هفده توپ و حدود ۱۰۰۰ نفر اسیر شدند که شامل دریاسالار پرتغالی بود که برخلاف توافق، به ایرانیان تحویل داده نشد. در چهارم فوریه، اسکادران به بندرعباس نقل مکان کرد و از آنجا رویی فریره و چهار نفر از افسران اصلی‌اش به عنوان اسیر به سورت فرستاده شدند و یک کشتی برای انجام این وظیفه جدا شد و تنها چهار کشتی و دو کشتی کوچک برای حمله به هرمز باقی ماندند. کاپیتان هرمز، سیمائو د ملو، گونسالو دا سیلویرا را به عنوان کاپیتان ناوگان منصوب کرد. گونسالو، با درک اینکه بسیاری از کشتی‌های کوچک از بندرعباس در حال حرکت هستند، مسئولیت حدود ۳۰ یا ۴۰ کشتی کوچک را بر عهده گرفت و با کشتی‌های ایرانی که ۲۰۰ کشتی بود نبرد کرد. این درگیری که چندین ساعت طول کشید، برای پرتغالی‌ها موفقیت بزرگی بود که چندین کشتی را غرق کردند و بسیاری از ایرانیان را کشتند. سپس عملیات علیه قلعه هرمز از سمت خشکی آغاز شد، اما پیشرفت آنها کند بود؛ و پادگان پرتغالی، علیرغم کمبود و بیماری، دفاعی شجاعانه و پیگیرانه انجام داد. در ۲۴ فوریه، کشتی پرچمدار پرتغالی‌ها، سن پدرو، توسط انگلیسی‌ها به آتش کشیده و نابود شد. در ۱۷ مارس، ایرانی‌ها با نقب زدن قلعه و انفجار یک مین در زاویه‌ای برجسته از قلعه، شکافی قابل توجه ایجاد کرد، اما گروه حمله‌کننده ایرانی به رهبری شاه‌قلی بیگ، با تلفاتی از سوی مدافعان دفع شدند. سپس شهر توسط پرتغالی‌ها به آتش کشیده شد تا از کمین نیروهای ایرانی در آن جلوگیری شود. در دوم آوریل، دو مین دیگر توسط افسران کشتی‌های انگلیسی منفجر شد، اما ایرانی‌ها از حمله به شکاف‌هایی که بدین ترتیب ایجاد شده بود، خودداری کردند. در ۱۴ و ۱۷ آوریل، پس از ایجاد شکاف‌های جدید توسط مین‌ها، محاصره‌کنندگان با قدرت زیادی حمله کردند. اما تعداد انگشت‌شماری از پرتغالی‌ها و سیاه‌پوستان کافی بود تا آنها را به سنگری عقب برانند، جایی که ایرانی‌ها تمام روز در آفتاب بدون گوشت یا نوشیدنی، که برای کشتن نیمی از آنها کافی بود، در کنار هم ایستاده بودند. به گفته ادوارد مانوکسː «سربازان ایرانی به صورت خوشه‌ای بر روی شکاف آویزان هستند، درست مانند دسته‌ای از زنبورها که بر روی درخت یا بوته‌ای هستند و به دنبال کندو می‌گردند یا مانند گله گوسفندانی که در شکافی هستند، جایی که هیچ‌کس آنقدر سرسخت نیست که وارد شود و پرتغالی‌ها نیز برای رها کردن آن‌ها از این وضعیت، با هر شلیک چهار، پنج، شش و گاهی تعداد بیشتری از آن‌ها را خوشه چینی می‌کنند تا جایی که نمی‌توانم از دیدن آنها متأثر نشوم». اما در نوزدهم، ایرانیان تمام محوطه را به دست گرفتند و پرتغالی‌ها به برخی از کارهای داخلی عقب‌نشینی کردند. سرانجام در ۲۱ آوریل، پرتغالی‌ها که تکیه بر حسن نیت ایرانیان را عاقلانه نمی‌دانستند و ترجیح می‌دادند با مسیحیان معامله کنند و انگلیسی‌ها متعهد شدند که جان آن‌ها را نجات دهند. انگلیسی‌ها تا حد توان خود از آن‌ها در برابر آسیب و توهین ایرانیان محافظت کردند، اما نه با موفقیت کامل و در ۲۷ آوریل آن‌ها با کشتی‌های انگلیسی به مسقط اعزام شدند. هیچ تقسیم منظمی از غنایم هرمز، آن‌طور که در توافق‌نامه ایران و انگلیس پیش‌بینی شده بود، صورت نگرفت، بلکه برعکس، غارت بی‌امانی توسط متحدان از روز ۲۴ آوریل آغاز شد که در آن تصور می‌شد ایرانی‌ها بخش اعظم غنایم را به دست آورده‌اند. تعداد توپ‌های جنگی غنیمت گرفته شده که به انگلیسی‌ها اختصاص یافت ظاهراً ۱۶۵ عراده توپ بود اما ارزش آن‌ها تنها یک‌سوم توپ‌هایی برآورد می‌شد که ایرانی‌ها برای خود نگه داشته بودند. اسیران هرمزی‌که با پرتغالی‌ها همراه بودند، به ایرانیان تحویل داده شدند و کشته شدند. محمدشاه چهارم توسط ایرانیان دستگیر و به شیراز برده شد و در حدود سال ۱۶۳۵ در آنجا درگذشت. به نظر می‌رسد که در ابتدا پس از برخورد شدید، شاه عباس او را آزاد کرد و وسایل معیشتی مناسبی به او داد. واقعه فتح هرمز در کتاب تاریخ عالم‌آرای عباسی چنین آمده‌است: پس از جنگ تعدادی از پرتغالی‌هایی که پس از سقوط هرمز از آنجا اخراج شده بودند، در مسقط ساکن شدند، جایی که در آن زمان تنها پایگاه مهم کشورشان در منطقه خلیج فارس به شمار می‌رفت و همراه آن‌ها، برادرزاده محمدشاه چهارم حاکم سابق هرمز نیز آمد که پرتغالی‌ها امیدوار بودند بتوانند از ادعاهای موروثی او به نفع خود استفاده کنند. ایرانیان مشتاق بودند تا با تصرف مسقط، موفقیت خود در هرمز را دنبال کنند، اما بدون کمک انگلیسی‌ها که از این کار خودداری کردند قادر به انجام آن نبودند. با این حال، ایرانیان موفق شدند صحار و خور فکان را در سواحل عمان تصرف کنند اما پرتغالی‌ها تحت فرماندهی رویی فریره که از اسارت انگلیسی‌ها گریخته بود بار دیگر علیه ایرانیان موضع تهاجمی گرفتند و ایرانیان را از صحار و خور فکان بیرون راندند، نقاطی از سواحل ایران بین جاسک و بندرعباس را ویران کردند، به کشتیرانی ایران آسیب رساندند و شروع به آزار و اذیت پادگان ایرانی هرمز کردند و تلاش نمودند تا خطوط امدادی آن‌ها را قطع کنند. با این حال، امکاناتی که در اختیار رویی فریره بود، اجازه محاصره مداوم هرمز یا حمله مستقیم به آنجا را نمی‌داد. عملیات‌های پراکنده دریاسالار پرتغالی در بخشی از سال ۱۶۲۳ و تمام سال ۱۶۲۴ ادامه یافت اما این حملات سرانجام به یک سری درگیری‌ها در فوریه ۱۶۲۵ در سواحل بندرعباس بین ناوگان تحت فرمان او و چند کشتی انگلیسی و هلندی منجر شد. در نبرد نهایی، پرتغالی‌ها ضربه سختی خوردند و تا حد زیادی دکل‌های خود را از دست دادند اما انگلیسی‌ها و هلندی‌ها به دلیل کمبود مهمات، نتوانستند آن‌ها را هنگام عقب‌نشینی تعقیب کنند. نتیجه کلی این نبردها باید برای پرتغالی‌ها نامطلوب بود، زیرا پس از آن دیگر هیچ تلاشی برای بازپس‌گیری هرمز نکردند. پس از نبرد، ایران و پرتغال پیمانی را امضا کردند که در واقع، آتش‌بس موقت بود که تجارت آنها را در خلیج فارس تنظیم می‌کرد. عموماً توافق بر این است که این پیمان در سال ۱۶۲۵ امضا شده است، اما متن باقی‌مانده بدون تاریخ است و ممکن است تا اواخر سال ۱۶۳۰ امضا شده باشد. به پرتغال اجازه داده شد تا یک بندر ایرانی را برای تأسیس یک مرکز خرید انتخاب کند. کشتی‌های پرتغالی موظف بودند به جای بنادر عربی در آنجا تجارت کنند و پرتغال نیمی از درآمد گمرکی را دریافت می‌کرد. این پیمان شامل هیچ گونه واگذاری سرزمینی از سوی هیچ یک از طرفین نبود.در سال ۱۹۳۵ بین دولتهای انگلستان و اسپانیا قرارداد صلح در مشرق زمین منعقد شد ایرانیان از بابت جزیره هرمز نگران شدند ولی دولت انگلیس آن‌ها را مطمئن کرد که هرگز اجازه نخواهد داد دوباره پرتغالی‌ها به قلمرو ایران تجاوز کنند. در سال ۱۶۵۰ با تصرف مسقط به دست اعراب محلی پرتغالی‌ها برای همیشه از خلیج فارس رانده شدند. | ## جمع‌بندی | روز ملی خلیج فارس اهمیت این واقعه و اثر گذاری آن بر تحولات منطقه و اثر آن بر افول امپراتوری پرتغال آنقدر مهم بوده که ایران این روز را روز ملی خلیج فارس نام گذاری کرده‌است.