موضوع مقاله: تجارتخانه جهانیان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تجارتخانه جهانیان | مقدمه: تجارتخانه جهانیان که نخستین‌ تجارتخانه‌ خانواده‌ جهانیان‌ بود را خسرو شاه‌جهان‌ و برادرانش‌ در ۱۲۷۴ خورشیدی در یزد تأسیس‌ و به‌تدریج‌ در تهران‌، اصفهان‌، شیراز، کرمان‌، بندرعباس‌ و رفسنجان‌ شعبی‌ دایر کردند که‌ در بمبئی‌ و لندن‌ نیز نمایندگی‌ داشت‌. | ## بخش 1: تجارتخانه جهانیان | تجارتخانه‌ جهانیان‌ از موفق‌ترین‌ تجارتخانه‌های‌ دوران‌ قاجار بود که‌ به‌ واسطه‌ تشکیلات‌ منظم‌ و مناسبات‌ تجاری‌ با کشورهای‌ خارجی‌ چون‌ هند، انگلیس‌، چین‌، سوئد و امریکا، به‌ ویژه‌ در زمینه‌ صادرات‌ پنبه‌، موفقیت‌ شایانی‌ به‌دست‌ آورد لطف‌اللّه‌ احتشامی‌، «تجارت‌ در سرای‌ مخلص‌ بازار قدیمی‌ اصفهان‌ در دوره‌ قاجاریه‌ (۱۳۲۵)»، گنجینه‌ اسناد ، سال‌ ۱۰، دفتر ۱ و ۲ (بهار و تابستان‌ ۱۳۷۹)، ص‌ ۴۸ اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران‌ ( ۱۲۵۸ـ ۱۳۳۸ ش‌ )، به‌کوشش‌ تورج‌ امینی‌، تهران‌: سازمان‌ اسناد ملی‌ ایران‌، ۱۳۸۰ ش‌، ص‌ ۵۰۹، پانویس‌ رشید شهمردان‌، فرزانگان‌ زرتشتی‌، تهران‌ [۱۳۴۰ ش‌]، ص‌ ۴۶۷) خانواده جهانیان جهانیان‌، خانواده‌ای‌ بزرگ‌ از تاجران‌ زرتشتی‌ در اواخر دوره‌ قاجار و اوایل‌ دوره‌ پهلوی‌ می باشند. نیای‌ این‌ خاندان‌ شاه‌جهان‌ نام‌ داشت‌ و از همین‌رو، فرزندان‌ او، پرویز، خسرو، رستم‌، بهرام‌ و گودرز، نام‌ جهانیان‌ را برای‌ خانواده‌ خود برگزیدند. خود شاه‌جهان‌ وضع‌ مالی‌ مناسبی‌ نداشت‌ اما پسران‌ او با مسافرت‌ به‌ هند و کار برای‌ زرتشتیان‌ آنجا، ثروتی‌ اندوختند و در بازگشت‌ به‌ ایران‌ تجارتخانه‌های‌ مهمی‌ دایر کردند. (پرویز ورزا و کتایون‌ کیان‌، مصاحبه‌ مورخ ۲۶ تیر ۱۳۸۱) فعالیتهای‌ اقتصادی‌ خانواده جهانیان خانواده‌ جهانیان‌ غیر از فعالیتهای‌ تجاری‌ به‌ امور صرافی‌ و بانکداری‌ نیز می‌پرداختند، به‌ گونه‌ای‌ که‌ نخستین‌ چک‌ تضمینی‌ غیر دولتی‌ در ایران‌ از سوی‌ این‌ مؤسسه‌ رایج‌ گردید. | ## بخش 2: تجارتخانه جهانیان | لطف‌اللّه‌ احتشامی‌، «تجارت‌ در سرای‌ مخلص‌ بازار قدیمی‌ اصفهان‌ در دوره‌ قاجاریه‌ (۱۳۲۵)»، گنجینه‌ اسناد ، سال‌ ۱۰، دفتر ۱ و ۲ مهر، ص‌ ۱۳ از فعالیت‌های این تجارتخانه، قبول سپرده در مقابل بیجک صندوق، جا به جایی پول در داخل کشور، خرید و فروش ارز و حواله‌های خارجی، قبول مالیات‌های دولت به مرکز و تسهیل امور خزانهٔ دولت در مقابل دستمزد بود. ادارات‌ و شعبات‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌، همه‌ جا مورد اطمینان‌ مردم‌ بود، به‌طوری‌ که‌ رسید صندوق‌ آنها مانند اسکناس‌ دست‌ به‌ دست‌ می‌گشت‌ و رواج‌ کامل‌ داشت‌.رشید شهمردان‌، فرزانگان‌ زرتشتی‌، تهران‌ [۱۳۴۰ ش‌]، ص‌ ۴۶۹) دیگر فعالیتهای‌ اقتصادی‌ این‌ خانواده‌ عبارت‌ بود از: تأسیس‌ بانک‌ جهانیان‌ در ۱۲۷۹ خورشیدی در شیراز دایر کردن شعبه هایی در تهران‌ و سایر شهرهای‌ جنوبی‌ کشور رشید شهمردان‌، فرزانگان‌ زرتشتی‌، تهران‌ [۱۳۴۰ ش‌ تأسیس‌ نخستین‌ شرکت‌ گوشت‌ حفر قنوات‌ و آبادانی‌ زمینهای‌ شهرهای‌ مرکزی‌ ایران‌ از جمله‌ یزد، رفسنجان‌ و کرمان‌؛ مشارکت‌ در تأسیس‌ نخستین‌ شرکت‌ سهامی‌ تلفن‌ مهدی‌ بازرگان‌، خاطرات‌ بازرگان‌: شصت‌ سال‌ خدمت‌ و مقاومت‌ ، گفتگو با غلامرضا نجاتی‌، تهران‌ ۱۳۷۵ـ ۱۳۷۷ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۲ مراودات‌ اقتصادی‌ اعم‌ از جنسی‌، پولی‌ و استقراضی‌ با حکومت‌: از جمله‌ مظفرالدین‌شاه‌ بارها برای‌ سفرهای‌ خارجی‌ و راه‌اندازی‌ امور از آنها پول‌ قرض‌ کرد. حسن‌ تقی‌زاده‌، مقالات‌ تقی‌زاده، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ۱۳۴۹ـ ۱۳۵۸ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۱۷، ۳۲۳ رکود فعالیتهای تجاری به‌ رغم‌ پیشرفت‌ سریع‌ و چشمگیر خانواده‌ جهانیان‌ در امور اقتصادی‌، خیلی‌ زود تجارتخانه‌های‌ آنان‌ دچار ورشکستگی‌ شد. دلایل‌ متعددی‌ برای‌ این‌ رکود عنوان‌ شده‌ که‌ مهم‌ترین‌ آنها بدین‌ شرح‌ است‌: تهدید منافع‌ بیگانگان‌ در ایران‌ به‌ دلیل‌ اطمینان‌ عامه‌ مردم‌ به‌ فعالیتهای‌ بانکی‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌ و در نتیجه‌ از رونق‌ افتادن‌ بانکهای‌ روسی‌ و انگلیسی‌ در ایران‌ که‌ منجر به‌ واکنش‌ و زمینه‌سازی‌ آنان‌ برای‌ سقوط‌ این‌ تجارتخانه‌ گردید فعالیتهای‌ سیاسی‌ خانواده‌ جهانیان‌ که‌ در جریان‌ جنبش‌ مشروطه‌خواهی‌ به‌ حمایت‌ مالی‌ از آن‌ پرداختند. | ## بخش 3: تجارتخانه جهانیان | علی‌بن محمدناصر ظهیرالدوله‌، خاطرات‌ و اسناد ظهیرالدوله‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌، ص‌ ۴۵۸ «مخارج‌ تحصن‌ در سفارت‌ عثمانی‌»، ص‌ ۴۵۲ به‌زعم‌ مورخان‌ زردشتی‌، جهانیان‌ در امر حمایت‌ از مشروطه‌خواهی‌ تا آنجا پیش‌ رفتند که‌ تأمین‌ کننده‌ سلاح‌ و مهمات‌ مجاهدان‌ بودند. جهانگیر اشیدری‌، تاریخ‌ پهلوی‌ و زرتشتیان،ج‌ 1، [تهران‌] ۱۳۵۵ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۷ قتل‌ دو تن‌ از مدیران‌ تجارتخانه‌ (پرویز شاه‌جهان‌ مدیر تجارتخانه‌ یزد و فریدون‌ خسرو اهرستانی‌ مدیر تجارتخانه‌ تهران‌) و تبعید خسرو شاه‌جهان‌، مدیرکل‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌، به‌ خارج‌ از کشور. | ## جمع‌بندی | بانک‌ ملی‌ ایران‌، تاریخچه‌ سی‌ ساله‌ بانک‌ ملی‌ ایران‌: ۱۳۰۷ـ ۱۳۳۷ ، تهران‌ ۱۳۳۸ ش‌، ص‌ ۵۱ «قضیه‌ موحشه‌»، ندای‌ وطن‌، ش‌ ۱۲، ۱۳ محرّم‌ ۱۳۲۵، ص‌ ۲ـ ۳ محمدبن‌ علی‌ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، تاریخ‌ بیداری‌ ایرانیان، چاپ‌ علی‌اکبر سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ ۱۳۷۶ـ ۱۳۷۷ ش‌، بخش‌ ۲، ج‌ ۴، ص‌ ۸۵ در نتیجه‌ مسائل‌ مذکور، رشته‌ امور از هم‌ گسیخت‌ و بانکهای‌ خارجی‌ با استفاده‌ از فرصت‌ پیش‌ آمده‌ از طریق‌ دادن‌ اعتبار زیاد و قطع‌ ناگهانی‌ آن‌ موجب‌ ورشکستگی‌ کامل‌ تجارتخانه‌ در ۱۳۳۰ شدند.