موضوع مقاله: خردگرایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خردگرایی | مقدمه: راسیونالیسم یا عقل‌گرایی یا خِرَدگرایی یا مکتب اصالت عقل ، یکی از گرایش های اصلی در معرفت‌شناسی در مقابل تجربه‌گرایی است. | ## بخش 1: خردگرایی | این دیدگاه به معنی تکیه بر اصول عقلی به‌عنوانِ تنها منبعِ معتبرِ شناخت است، این دیدگاه بیان می‌دارد معیار حقیقت حسی نیست بلکه عقلی و قیاسی میباشد. اندیشمندانی چون باروخ اسپینوزا، و گوتفرید لایبنیتس کوشیدند تا حقایقِ اصلیِ هستی را از راه برهان و استدلال عقلی اثبات کنند. از یک سو، عقل‌گرایان تأکید کردند که دانش اساساً فطری است و عقل، یعنی قوه درونی ذهن انسان، می‌تواند مستقیماً حقایق منطقی را درک یا استخراج کند. از سوی دیگر، تجربه‌گرایان تأکید کردند که دانش اساساً فطری نیست و بهتر است با مشاهده دقیق دنیای فیزیکی خارج از ذهن، یعنی از طریق تجربیات حسی، به دست آید. عقل‌گرایان معتقد بودند که اصول خاصی در منطق، ریاضیات، اخلاق و متافیزیک وجود دارد که اساساً آنقدر درست است که انکار آنها باعث می شود که فرد دچار تناقض شود. عقل‌گرایان آنقدر به عقل اطمینان داشتند که اثبات تجربی و شواهد فیزیکی برای احراز حقایق خاص غیرضروری تلقی می‌شد. خردگرایی دکارت دکارت در کتاب مشهورِ خویش با نام گفتار در روش (و با زیرعنوان: «درست به کار بردن عقل، و جستجویِ حقیقت در علوم») توضیح می‌دهد که چگونه در بزرگسالی در تمام تعالیم رسمی و سنتی، اعم از دین و علم تردید کرد و به دنبال آن رفت که بنیاد محکمی برای آن همه آموزه‌هایی که همه بدیهی می‌انگاشتند بیابد. وقتی برای یک فرض، بنیاد مطمئنی نمی‌یابیم، می‌توانیم یک مرحله عقب‌تر رفته و در چیزهایی تردید کنیم که آن فرض بر آن‌ها مبتنی است؛ یعنی فرض‌های مرحلهٔ قبل آن. | ## بخش 2: خردگرایی | اگر این کار را ادامه دهیم به جایی می‌رسیم که این شک پدید می‌آید: «اصلاً آیا من وجود دارم؟» دکارت به همین مرحله رسید. بعدها این انتقاد مطرح شد که این استدلال هنوز اثبات نمی‌کند که وجود از آنِ من است. هرچند این انتقاد نیز وارد نیست زیرا به محض تصور چیزی وجود آن محقق شده‌است، خواه آن بر اساس یقین، و یا بر پایهٔ شک باشد. این مطلب را دکارت این‌گونه توجیه کرد که زمانی که عقل ما وجود چیزی را به وضوح و آشکارا پذیرفت آن چیز ضرورتاً موجودیت می‌یابد. دکارت ادعا کرد که خداوند تضمین نموده هر چیزی را که ما با عقل خود به آن می‌رسیم، در واقعیت مابه ازا داشته باشد. او به این نتیجه می‌رسد که تنها یک جوهر واحد در تمام هستی وجود دارد که می‌توان آن را خدا یا طبیعت نامید. (دین اسپینوزا یهودی بوده‌است.)متنِ تکفیرنامه: کتاب مسئله اسپینوزا، آروین د یالوم خردگرایی لایب‌نیتس لایب‌نیتس نخستین فیلسوف آلمانی که هم در عالم فلسفه و هم در ریاضیات شهرت دارد، مبدعِ مفهوم مُناد در فلسفه و حساب دیفرانسیل و انتگرال است. کتاب کوچک اما شناخته‌شدهٔ لایب‌نیتس «منادولوژی» نام دارد که به فارسی نیز توسط یحیی مهدوی ترجمه شده‌است. | ## بخش 3: خردگرایی | او نیز به نوعی ادعا می‌کرد همهٔ فلسفه‌اش را از چند اصل معدود (مهم‌تر از همه اصلِ امتناعِ تناقض و اصل دلیل کافی) که به اعتقاد وی اصول عقلانی هستند استخراج می‌نماید. با فاصلهٔ کمی از این فلاسفه، تجربه‌گرایان انگلیسی، به این نتیجه رسیدند که منشأ شناخت بشر در واقع تماماً از تجربهٔ حسی و حواس پنجگانه است و نه از عقل. خردگرایی کانت در سدهٔ هجدهم، فیلسوف معروف آلمانی، کانت برای پدید آوردنِ یک هم‌نهاد (ترکیب سازگاری‌بخش - سنتز) از عقل‌گرایی و تجربه‌گرایی تلاش نمود. او بخش‌هایی از معرفت را که در عقل ریشه داشتند از بخش‌هایی که ناشی از تجربیات بودند جدا نموده و ادعا کرد که سهم هر یک را می‌توان به‌دقت مشخص نمود. این معرفت‌شناسی منجر به آن می‌شود که برای معرفت، مرزهایی تعیین شود؛ مرزهایی که فراتر از آن‌ها سخن گفتن بی‌اساس خواهد بود. خردگرایی و پست‌مدرنیسم در دهه‌های اخیر واژهٔ خردگرایی در ارتباط با مدرنیسم که نظامی اجتماعی مبتنی بر عقل و علم است به کار می‌رود. متفکران پست‌مدرن معتقدند که کاربرد بی‌اندازهٔ خردگرایی موجب زندگی روانی دشواری برای بشر گردیده‌است. البته این نگرش انتقادی شباهتی با انتقادات برخی اسلام‌گرایان از خردگرایی مدرن ندارد. | ## جمع‌بندی | متفکران پست‌مدرن در انتقاد خود این منظور را ندارند که چیزی به جز عقل (مثلاً معنویت یا وحیِ دینی) می‌تواند اعتبار معرفتی داشته باشد.