موضوع مقاله: گویش هراتی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گویش هراتی | مقدمه: این گویش نزدیکی زیادی با دیگر گویش‌های استان خراسان ایران به‌ویژه گویش تایبادی و تربت جامی و کمابیش مشهدی دارد و با گویش مرکز و شرق افغانستان متفاوت است و حتی برخی از واژگان این گویش با زبان لری و لهجه شیرازی مشترک‌اند. | ## بخش 1: گویش هراتی | گویش هراتی با تفاوت‌های ناچیزی در ولایت‌های هرات، فراه، غور و بادغیس افغانستان به کار می‌رود. در گذشته، برخی آثار به این گویش نوشته شده است، از جمله مجالس خواجه عبدالله انصاری.یکی از مریدان خواجه عبدالله انصاری گفتارهایی از او را که به گویش هراتی کهن بوده گرد آورد و پس از آن در سدهٔ نهم هجری عبدالرحمن جامی آن گفتارها را از گویش هراتی به عبارت فارسی معمول درآورده و کتاب نفحات الانس معروف را ساخته است.وب‌نوشت افغان ویژگی‌های بیان تبدیل فتحه به کسره در گویش هراتی پافشاری بسیار کمی بر تلفظ فتحه وجود دارد و می‌شود گفت که دگرگونی فتحه به کسره از برجسته‌ترین ویژگی‌های گویش هراتی است. برای نمونه، بیشتر نام‌های عربیِ مردان، که بر وزن «فَعیل» هستند بر وزن «فِعیل» گفته می‌شوند، مانند: مَتین ← مِتین درواقع، فتحهٔ نخستِ واژه‌های یک‌بخشی (تک‌هجایی) به‌آسانی در گویش هراتی گفته می‌شود، مانند دَر، سَر، هَر، قَهر، شهَر و…، ولی هنگامی که واژه دوبخشی یا بیشتر باشد، در گویش هراتی، فتحهٔ حرف نخست، نه کاملاً تبدیل به کسره، بلکه همانند عرب‌ها، به صورت آوایی میان فتحه و کسره گفته می‌شود: هَر + ی = هِری؛ سَر + ی = سِری؛ دَر+ ی = دِری؛ شَهر+ ی = شِهری. حذف حرف آخر برخی کلمات در گویش هراتی، حرف آخر برخی کلمات چهار حرفی که حرف سوم آنها حرکت کشیده (او، آ، ای) و حرف آخر آنها ساکن است حذف می‌شود. برای مثال بشین = بِشی همین = هَمی کدام = کدوم = کِدو دستور زبان اسم پسوند جمع پسوند جمع‌بستن در گویش هراتی اغلب به‌صورت آ (â) تلفظ می‌شود: کتابا (ketâbâ) = کتاب‌ها ضمایر ضمایر منفصل تلفظ برخی از ضمایر در گویش هراتی با فارسی معیار متفاوت است. | ## بخش 2: گویش هراتی | شناسۀ سوم شخص جمع فعل گذشته در گویش هراتی مانند اول شخص مفرد در فارسی معیار تلفظ می‌شود. شخصمفردمثالجمعمثالاولـُم (om)گفتُمـِم (em)گفتِم (= گفتیم)دومی (i)گفتیـِم (em)گفتِم (= گفتید)سوماغلب: ∅ گاهی: ـَک (ak)گفت گفتَکـَم (am)گفتَم وجه وجه ساده تلفظ ماضی ساده در گویش هراتی بدین صورت است که به‌جای می (mi) از مِ (me) استفاده می‌شود. این دو زمان در گویش هراتی با مفهومی کاملاً یکسان و ساختاری متفاوت با فارسی ایران وجود دارد. برای ساختن این دو زمان در گویش هراتی به‌جای استفاده از فعل کمکی داشتن از کلمهٔ هی (hey) استفاده می‌شود. به‌طور مثال افعالی چون رقصیدن در فارسی هراتی کاملاً مرسوم است، درصورتی‌که در لهجه‌ای چون لهجهٔ کابلی جمله‌ای مانند «من می‌رقصم» گنگ و حتی تعجب‌برانگیز است و معمولاً از افعال مرکبی چون من رقص می‌کنم استفاده می‌شود. | ## بخش 3: گویش هراتی | حروف ادات پرسش تلفظ ادات پرسش در گویش هراتی تفاوت کمی با سایر لهجه‌های زبان فارسی دارد. مانند: کی (ki) = که چی (Ci) = چه کُ (Ko) = کو… درهنگام استفاده از ادات پرسش به‌همراه فعل سوم شخص مفرد، معمولاً فعل به‌صورت یه (ye) تلفظ می‌شود. چه است ← چییه (Ciye) استثنای این قاعده در ترکیب که با فعل سوم شخص مفرد است که در این‌جا فعل به‌صورت نه (ne) تلفظ می‌شود. | ## جمع‌بندی | که است ← کینه (kine) (در لری نیز که است این‌گونه تلفظ می‌شود) واژه‌ها واژه‌های فراوانی در هراتی وجود دارد که معمولاً در فارسی معیار مرسوم نیست بسیاری از این واژگان در دیگر گویش‌های زبان فارسی و به‌ویژه گویش‌های شرق ایران و غرب افغانستان نیز وجود دارد.