موضوع مقاله: شاهنامه بزرگ ایلخانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شاهنامه بزرگ ایلخانی | مقدمه: گمان می‌رود، به‌سفارش سلطان ابوسعید بهادرخان و در سال‌های پایانی حکمرانی ایلخانان تهیه‌شده باشد. | ## بخش 1: شاهنامه بزرگ ایلخانی | ولی شماری از پژوهشگران، غیاث‌الدین محمد، وزیر سلطان را حامی و سفارش‌دهنده این نسخه دانسته‌اند. به‌هرروی، آشکار است که این شاهنامه در دربار ایلخانی تهیه‌شده و دربارهای محلی، توانایی تهیه‌کردن چنین نسخه‌ای را نداشته‌اند. گویا شاهنامه بزرگ ایلخانی تا زمان ناصرالدین‌شاه در تبریز نگهداری می‌شد و پس از آن به تهران منتقل شد. هنگامی‌که محمدعلی‌شاه و اعضای خانواده‌اش، برای تأمین هزینه‌های شخصی خودشان شماری از نسخه‌های خطی کتابخانه سلطنتی را در سال ۱۹۰۸ فروختند، گویا شاهنامهٔ بزرگ ایلخانی هم جزو آن‌ها بود. درنهایت این اثر از کشور خارج شد و دو سال بعد در پاریس به‌دست ژرژ دموت افتاد و او نیز وقتی‌که نتوانست آن را به قیمت مطلوبش به موزه هنر متروپولیتن بفروشد، برگ‌برگش کرد و هر برگ را جداگانه فروخت. این کار برای دموت بسیار سودآور بود؛ چراکه او نگاره‌ها را طی دو مرحله، یک‌بار بدون متن و دگربار به‌صورت چسبانده‌شده به متن به‌فروش رساند. برخی از این دست نگاره‌ها، هیچ ربطی به متن روی صفحاتی که به آن‌ها توسط دموت چسبانده شده‌اند، ندارند. واپسین گواهی حضور شاهنامه بزرگ ایلخانی در ایران، عکسی است که آنتوان سوریوگین از آن در کتابخانه دربار قاجار گرفته است. این عکس، یک صحنه از داستان بهرام گور و آزاده را هنگامی‌که این اثر هنوز صحافی‌شده و جلددار بود نشان می‌دهد. زمینه‌ها پادشاهان ایلخانی شاهنامه را ابزاری مناسب برای پیوندزدن خود به گذشته باستانی ایران و درنتیجه مشروعیت بخشیدن به حکومتشان در نزد ایرانیان می‌دانستند. ازاین‌رو همراه با عنایت به شاهنامه، اقدام به سفارش منظومه‌هایی به‌سبک آن نیز پیرامون تاریخ خود و پیشینیانشان کردند. غازان خان، شاعری به نام شمس‌الدین کاشانی را مأمور ساخت تا تاریخ خاندان او را برپایه متن جامع‌التواریخ و با الگوبرداری از شاهنامه فردوسی به‌نظم درآورد. حاصل کار این شاعر، منظومه‌ای است که امروزه با نام شهنامه چنگیزی از آن یاد می‌شود. | ## بخش 2: شاهنامه بزرگ ایلخانی | سال‌ها بعد و در اقدامی مشابه، شاعری به نام احمد تبریزی، سرایش منظومه‌ای به نام شهنشاه‌نامه را به امر سلطان ابوسعید آغاز کرد. ازجمله تحولات مهم دربارهٔ شاهنامه در دوره ایلخانی، رواج استفاده از شاهنامه‌های منقوش بود که نگارگری ایرانی و شعرهای شاهنامه را به‌هم پیوند می‌زد. مهم‌ترین تحول نگارگری ایرانی در همان دوره، راه یافتن عناصری قوی از سبک‌های نگارگری شرق آسیا، به‌ویژه نگارگری چینی بود. به‌جز شاهنامه بزرگ ایلخانی، دو نسخه مصور کوچک‌تر و کمتر مجلل از شاهنامه‌های مصور دوره ایلخانان نیز شناخته‌شده، که به «شاهنامه کوچک ایلخانی اول» و «شاهنامه کوچک ایلخانی دوم» نامورند. کارهای شاهنامه‌نگاری در دربار ایلخانان، مشوقی شد برای امیران آل اینجو تا در حوزه قلمروی خود به ترویج شاهنامه‌های مصور بپردازند. چهار نسخه خطی از این نوع به‌تاریخ سال‌های ۷۳۱، ۷۳۳، ۷۴۱ و ۷۵۲ ه‍.ق شناخته‌شده است. احتمال دارد که نسخه دست‌نخورده، دو جلدی، مجموعاً شامل ۲۸۰ تا ۳۰۰ صفحه بوده و دارای ۱۲۰ تا ۲۵۰ نگاره بوده باشد. فرض بر این است که کار روی این نسخه از حدود سال ۷۳۰ ه‍.ق آغاز شده و کمی پیش یا پس از مرگ ابوسعید، یعنی بین سال‌های ۷۳۵ تا ۷۳۷ ه‍.ق به پایان رسیده باشد. هرچند که برخی پژوهشگران معتقدند که کار روی آن پس از مرگ ابوسعید به‌صورت نیمه‌تمام رها شد. سبک‌های گوناگونی که در نگاره‌های این نسخه از شاهنامه به‌کار رفته‌اند، نشان از حضور چندین نگارگر برای کشیدن نگاره‌ها دارد. گرچه هویت و نام نگارگران و خوشنویسان این نسخه مشخص نیست، ولی احتمال دارد که عبدالله صیرفی و احمد موسی از مشارکت‌کنندگان در روند یادشده بوده باشند. متن این نسخه را برخی پژوهشگران برگرفته از تصحیح شاهنامه حمدالله مستوفی دانسته‌اند.علی شاپوران، یکسانی ضبط‌های دو نسخه از شاهنامه و نتایج حاصل از آن. درمیان ۵۷ نگاره به‌جامانده، ۱۲ نگاره به اسکندر، ۷ نگاره به بهرام گور و ۵ نگاره نیز به خسرو انوشیروان مربوط هستند. | ## بخش 3: شاهنامه بزرگ ایلخانی | در کل، بیشتر نگاره‌ها در یکی از پنج گروه موضوعی تاج‌گذاری، مرگ و سوگواری، حوادث شگفت‌انگیز، حقانیت و نقش زنان قابل گروه‌بندی هستند. بدون درنظرگرفتن حاشیه‌های خالی صفحه‌ها، هر صفحه دارای ابعاد ۲۹×۴۱ سانتی‌متر، با ۶ ستون نوشتاری است که تا ۳۱ سطر را پوشش می‌دهند. ازجمله این موارد، تعدادی نگاره از یک مرقع هستند، که امروزه به‌شماره ثبت Hazine 2153 در مجموعه کاخ طوپقاپو نگهداری می‌شوند. ویژگی‌های هنری از نظر کیفیت نگاره‌ها، شاهنامه ابوسعیدی بهترین و مهم‌ترین نمونه موجود از سبک نگارگری دوره ایلخانی، موسوم به مکتب تبریز اول است. نگاره‌های این شاهنامه، ترکیبی از عناصر سبک‌های عباسی، سلجوقی، روم شرقی و چینی را به نمایش می‌گذارند. در دوره قاجار و در زمان ناصرالدین‌شاه، این شاهنامه توسط نگارگران دربار قاجار مورد مرمت قرار گرفت و به همین دلیل، برخی نگاره‌ها دارای عناصر مربوط به مکتب نقاشی قاجار نیز هستند. بروز احساسات و عواطف انسانی، به‌ویژه غم و اندوه، در شکل ژست‌های چهره و بدن کاراکترها در شاهنامه بزرگ ایلخانی، درنوع خود استثنائی توصیف شده است. برای نمایش پس‌زمینه (مشخصاً آسمان) از رنگ‌های آبی (بیشتر آبی تیره) و طلایی بهره گرفته‌شده است. در سبک عباسی از رنگ خود کاغذ برای پس‌زمینه استفاده می‌شد و در سبک سلجوقی، معمولاً رنگ سرخ برای پس‌زمینه کاربرد داشت. تأثیرات نگارگری به‌شیوه چینی بر نگاره‌های شاهنامه بزرگ ایلخانی گسترده است و دربرگیرنده چگونگی نمایش پدیده‌های طبیعی مانند ابرها، درخت‌ها، صخره‌ها و همچنین جانوران واقعی و خیالی مانند پرندگان و اژدها می‌شود. هر دو نوع چهره مغولی و ایرانی در میان کاراکترهای این شاهنامه قابل تشخیص‌اند، ولی چهره مغولی بروز و ظهور بیشتری داشته است. این ویژگی به‌احتمالی از طریق مکتب عباسی که متأثر از مکتب بیزانسی بود به نگاره‌های شاهنامه بزرگ ایلخانی راه یافته است. عدم وجود سایه‌روشن و میل به پرکردن فضای موجود با انواع طرح‌ها و جزئیات مشخصاً از ویژگی‌های نگارگری ایرانی پیش از دوره ایلخانان مغول است. | ## جمع‌بندی | با وجود غنای هنری بسیار شاهنامه بزرگ ایلخانی، به‌نظر می‌رسد که تنها تأثیر کمی روی آثار نگارگری پس از خود داشته است.