موضوع مقاله: الیپی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # الیپی | مقدمه: پادشاهی الیپیبه انگلیسی: Ellipi یا الیپی قلمروی باستانی در غرب رشته کوه زاگرس و پایتخت آن نیسابی (کرمانشاه)، که در غرب آن بابل، در شمال شرقی آن سرزمین ماد، در شمال آن تمدن مانناییان، در جنوب آن تمدن عیلام و در نزدیکی شمال آن شاهراه بین بابل و همدان بود که از بستگان نزدیک عیلامیان بودند و بقایای اقوام گوتی و کاسی در شمال آن قرار داشتند. | ## بخش 1: الیپی | از سال ۷۱۴ پیش از میلاد به سارگن دومامپراتور آشور (۷۲۲–۷۰۵ ق‌م) خراج پرداخت می‌کرد و پس از مرگ پادشاه «دالتا» پسرش «نیبه» از طرف عیلامیان پشتیبانی می‌شد. تاریخچه در سال ۷۱۹ پیش از میلاد، سوتل پسر هوبو و پدر دالتا، آخرین رئیس کنفدراسیون الیپی فوت کرد. رؤسای قبایل هم تصمیم گرفتند که بمدت سه سال خودشان ادارهٔ سرزمین را برعهده بگیرند، پس از یک سال عزاداری تالتا برای پدرش سوتل، خودش ریاست قبیلهٔ شان را بر عهده گرفت و بعد از یک سال، در سال ۷۱۷ پیش از میلاد شورای رؤسای قبایل الیپی، تصمیم گرفتند که حکومت را از کنفدراسیون متحد به پادشاهی منتخبی تغییر دهند، با این تفاوت که فقط اولین پادشاه را خودشان انتخاب کنند و پس از او، فرزندانش بر آن حکومت کنند، آن‌ها در طی مذاکراتشان، رئیس قبیلهٔ الیپی، دالتا را به عنوان پادشاه انتخاب کردند. در بهار سال بعد از آن، سال ۷۱۶ پیش از میلاد، تالتا در نیسابی تاجگذاری کرد و کنفدراسیون متحد قبایل الیپی پس از ۱۳۹ سال به پادشاهی الیپی تغییر یافت. فهرست پادشاهان #نام پادشاهنسبت با پادشاه قبلیسلطنتزندگیدورانمدتتولددرگذشت۱دالتا (نخستین بار)اولین پادشاه، پسر پنجمین رئیس‌جمهور کنفدراسیون الیپیبهار ۷۱۶ پ.م. تا بهار ۷۱۳ پ.م.۳ سال۷۶۰ پ.م.۷۰۸ پ.م.۲لینینپسر رئیس قبیلهٔ هوباهنابهار ۷۱۳ (پیش از میلاد) پ.م. نیسابی، همان کرمانشاه امروزی که مرکز الیپی بود و با حملهٔ کیمری‌ها (با حاکمیت سانداک شاترو به الیپی سقوط کرد. فهرست رؤسای جمهور #نام رئیس‌جمهورنسبت با رئیس‌جمهور قبلیتاریخ ریاستزندگیدوراندرگذشت۱کوتلاولین رئیس‌جمهور۸۵۵–۸۵۳ پ.م.۲ سال۸۵۳ پ.م.۲لیکسپسر کوتل۸۵۳–۸۱۱ پ.م.۴۲ سال۸۱۱ پ.م.۳ویوهپسر لیکس۸۱۱–۷۸۵ پ.م.۲۶ سال۷۸۴ پ.م.۴هوبوپسر ویوه۷۸۵–۷۵۶ پ.م.۲۹ سال۷۵۶ پ.م.۵سوتلپسر هوبو۷۵۶–۷۱۹ پ.م.۳۷ سال۷۱۹ پ.م.انتخابی شورایی۶ویپرئیس قبیلهٔ هوباهنا۷۱۹–۷۱۷ پ.م.۲ سال۷۱۵ پ.م.ریاست موقت۷دالتاپسر سوتل۷۱۷–۷۱۶ پ.م.۱ سال۷۰۸ پ.م. سرزمین الیپی تقریباً مطابق با استان‌های: استان کردستان، استان کرمانشاه، و: شمال استان ایلام، جنوب استان آذربایجان غربی، غرب استان همدان و شرق استان دیاله را در بر می‌گرفت. پایان کنفدراسیون در سال ۷۱۶ (پیش از میلاد) سران تمام قبایل اعم از نیسابی (کرمانشاه)، هوباهنا و ماروبیشتی در شهر نیسابی (کرمانشاه) جمع شدند و با یکدیگر مذاکراتی کردند. پس از آن مذاکرات آن‌ها تالتا رئیس قبیلهٔ الیپی را به عنوان نخستین پادشاه الیپی برگزیدند. فرمانروا دالتا دالتا یا تالتا (متولد احتمالاً ۷۶۰ - متوفی ۷۰۸) نخستین پادشاه الیپی و پدر نیبه دومین و آخرین پادشاه الیپی بود. زندگی‌نامه او از نجبا و نجیب‌زادگان الیپی بود و خانواده اش هم از رؤسای قبایل مهم الیپی بودند. در آن هنگام پدرش سوتل در دههٔ چهارم زندگی اش به سر می‌برد و رئیس کنفدراسیون الیپی بود. | ## بخش 2: الیپی | در ابتدای حکومتش فرزندش نیبه را ولی عهد خود کرد؛ زیرا پسرش به سن کافی رسیده بود. در زمان حکومتش الی پی وضعیت خوبی نداشت و بسیار مورد حملهٔ آشور و شورش‌های داخلی قرار گرفت. در سال ۷۱۴ آشور به رهبری سارگون دوم به الی پی حمله کرد و تعدادی از شهرهایش را ضمیمهٔ خاک آشور کرد. البته او از سال ۷۱۷ تا ۷۱۶ پیش از میلاد، یک رئیس‌جمهور موقت برای کنفدراسیون الیپی بود. در سال ۷۱۴ تالتا برای امنیت کشور الیپی را خراجگزار آشور اعلام کرد و سارگون دوم هم حمایتش را در برابر الی پی اعلام کرد. او هنگامی که هشتمین سال سلطنتش را پشت سر می‌گذراند به‌طور ناگهانی و به دلیلی نامعلوم در سن پنجاه و دو سالگی (سال ۷۰۸ پیش از میلاد) درگذشت. با مرگ او الی پی اندکی ضعیف شد و در همان سال مرگش آشور به الیپی حمله کرد و شهر ماروبیشتی را ضمیمهٔ خاک خود کرد.او را از امیران درستکار و پاکدامن برشمرده اند و دهخدا در لغت نامه اش تالتا را: «امیر «اِلی پی» یکی از نجبای قدیم و از خاندانهای باستانی ولایت «الی پی» بود که در سرحدهای شمالی ایلام واقع است و شامل کوه‌ها و دره‌های شمال شرقی به درهٔ فعلی است که تا شهر نهاوند کنونی می‌رسد. خانواده پدر پدربزرگ پدربزرگ: کوتل پدربزرگ پدربزرگ: لیکس پدر پدربزرگ: ویوه پدربزرگ: هوبو پدر: سوتل مادر:؟ ملکه سوگ نیبه: فرزند ارشد، پادشاه الیپی بعد از دالتا شهگی: رئیس قبیلهٔ الیپی بعد از نیبه وفجی: رئیس قبیلهٔ الیپی بعد از برادر بزرگترش شهگی پوشئه: مرگ در کودکی دوبرم: رئیس قبیله بعد از پدرش وفجی فنشو: رئیس قبیله بعد از پدرش گیزک: جانشین برادرش دوبرم، مرگ در جنگ خموزن: جانشین بعدی عمویش فنشو و رئیس قبیلهٔ الیپی بعد از عمویش لهون: آخرین رئیس قبیلهٔ الیپی پوجی: پسر دوم، احتمالاً مرگ در نوجوانی فرزندان تنها فرزندان او که در کتاب‌ها و سنگ نبشته‌ها از آنان یاد شده، جانشینش نیبه فرزند (دالتا و سوگ) و پوجی است. نیبه نیبه یا ایسپرابا (متولد احتمالاً ۷۳۲ - متوفی احتمالاً ۶۷۴) فرزند تالتا اولین پادشاه الیپی، جانشین او، دومین و آخرین پادشاه الیپی بود. زندگی نیبه احتمالاً در سال ۷۳۲ پیش از میلاد هنگامی که پدرش تالتا ۲۸ ساله بود در شهر نیسابی (کرمانشاه امروزی) مرکز ناحیهٔ الیپی به دنیا آمد. به احتمال زیاد او در سال ۶۷۴ پیش از میلاد هنگامی که کیمری‌ها به الیپی حمله کردند در سن پنجاه و سه سالگی کشته شد. در سال ۶۷۴ پیش از میلاد با حملهٔ اقوام کیمری به الی پی، وی نیز بعد از سی و چهار سال پادشاهی کشته شد و پادشاهی الیپی هم از بین رفت. خانواده پدربزرگ پدربزرگ پدربزرگ: کوتل پدر پدربزرگ پدربزرگ: لیکس پدربزرگ پدربزرگ: ویوه پدر پدربزرگ: هوبو پدربزرگ: سوتل پدر: دالتا، اولین پادشاه الیپی مادر: سوگ فرزندان: شهگی: اولین پسر، رئیس قبیلهٔ الیپی بعد از نیبه وفجی: دومین پسر، رئیس قبیلهٔ الیپی بعد از برادر بزرگترش شهگی پوشئه: مرگ در کودکی دوبرم: رئیس قبیله بعد از پدرش وفجی فنشو: رئیس قبیله بعد از پدرش گیزک: جانشین برادرش دوبرم، مرگ در جنگ خموزن: جانشین بعدی عمویش فنشو و رئیس قبیلهٔ الیپی بعد از عمویش لهون: آخرین رئیس قبیلهٔ الیپی پادشاهی در سال ۷۰۸ پیش از میلاد هنگامی که پدرش تالتا به دلیل نامعلومی فوت کرد، وی که ولیعهد الیپی بود در بیست و هشت سالگی جانشین پدرش شد و بر تخت پادشاهی الیپی تکیه زد. | ## بخش 3: الیپی | ریاست قبیلهٔ الیپی بعد از نیبه بعد از نیبه فرزندانش شهگی و وفجی به ترتیب ریاست قبیلهٔ الیپی را بر عهده داشتند و پس از آن دو فرزندان وفجی بر آن قبیله حاکمیت داشتند جنگ یکم الیپی و آشور در سال ۷۱۴ پیش از میلاد، دو سال پس از پادشاه شدن دالتا، سارگون دوم به الیپی حمله کرد. دلیل این جنگ نامعلوم است ولی احتمال می‌رود که جزو جنگ‌های آشور برای کشورگشایی باشد. از قوای طرفین هم اطلاعاتی نیست، از علل مهم که از این جنگ اطلاعاتی نیست می‌توان قدیمی بودن این جنگ را گفت، البته این نبرد اهمیت چندانی نداشت جز این که علت اصلی شورش لنین بود. دالتا پرداختن خراج به آشور را تأیید کرد، اما به دلیل اوضاع بد الیپی، تصمیم بر این شد که پرداختن خراج از سال بعد از جنگ صورت بگیرد. شورش پنج استان در سال ۷۱۴ پیش از میلاد، پس از جنگ یکم الیپی و آشور، لنین، حاکم شهر هوباهنا به همراه پنج استان دیگر شورش کرد و دالتا را اخراج کرد. پس از این جنگ، سارگون دوم یک گردان را فرمان داد که آن‌ها را تعقیب کرده و در آخر سرکردگان شورش را بجز لینین بکشند تا لینین را اسیر کنند. آن گردان به کاخ بزرگ نیسابی رفتند و سرکردگان شورش را کشتند اما تا خواستند که لینین را اسیر کنند، او خودکشی کرد. هنگامی که قرار بود اولین خراج به آشور پرداخته شود، یک سال پس از جنگ یکم الیپی و آشور، پنج استان به مرکزیت شهر هوباهنا و به رهبری لنین، در سال ۷۱۳ پیش از میلاد شورش کردند و دالتا را نپذیرفتند، همچنین به آشور خراجی نپرداختند. پدرش ویپ از سال ۷۱۹ تا ۷۱۷ پیش از میلاد، به عنوان ششمین رئیس‌جمهور و تنها رئیس‌جمهور شورایی کنفدراسیون الیپی، حکومت کرد. او در سال ۷۱۳ پیش از میلاد به همراه عده ای دیگر از رؤسای قبایل پنج استان غربی الیپی، با حملهٔ سارگون دوم برای رفع شورش، درگذشت. دلایل شورش نارضایتی حاکمان پنج استان نسبت به پرداختن خراج به آشور متعصب بودن لنین و تلاش برای پادشاه شدن در سال ۷۱۳ پنج استان اعم از هوباهنا به رهبری لنین شورش کردند، پادشاه را اخراج کردند و خراجی به آشوری‌ها پرداخت نکردند. جنگ دوم الیپی و آشور هنگام درگذشت دالتا، پسرش نیبه به سلطنت رسید و در کشور هرج و مرج شد. در این هنگام آشور به‌طور ناگهانی به الیپی حمله کرد و شهر ماروبیشتی را به تصرف خود درآورد. | ## جمع‌بندی | این جنگ در سال ۷۰۸ پیش از میلاد رخ داد و در طی آن حکومت الیپی تضعیف شد زیرا از سه شهر مهم آن دو شهر (ماروبیشتی و هوباهنا) را از دست داده بود و فقط شهر مرکزی نیسابی زیر حکومت الیپی بود.