موضوع مقاله: قیاس اقترانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قیاس اقترانی | مقدمه: در این نوع قیاس، کوچک‌ترین واحد، قضیه نیست، بلکه اجزای قضیه ازجمله موضوع و محمول دارای اهمیت هستند. | ## بخش 1: قیاس اقترانی | اجزای قیاس اقترانی نوعی از استدلال قیاسی در منطق، «قیاس اقترانی» یا باهمشماری است. در این نوع قیاس، کوچک‌ترین واحد، قضیه نیست، بلکه اجزای قضیه ازجمله موضوع و محمول دارای اهمیت هستند. قیاس اقترانی از دو قضیه حملی تشکیل می‌شود و نتیجه آن نیز یک قضیه حملی است؛ به مثال‌های زیر توجه کنید: هر آهنی فلز است؛ هر فلزی رساناست - پس هر آهنی رساناست. موضوع نتیجهٔ قیاس را «حد اصغر» می‌نامند (مانند «آهن» و «حیوان» در قیاس‌های بالا)، و محمول نتیجه را «حد اکبر» می‌خوانند (مانند «رسانا» و «سفید» در قیاس‌های یادشده). نام مقدمه‌ای که مشتمل بر حد اصغر است، «صغرا» (هر آهنی فلز است و هر اسبی حیوان است)، و مقدمه‌ای که مشتمل بر حد اکبر است، «کبرا» ست (مانند هر فلزی رساناست و بعضی اسب‌ها سفید هستند)، و بالاخره «حد وسط» موضوع یا محمولی است که در هر دو مقدمه تکرار شده و در نتیجه حذف می‌شود (مانند فلز و اسب). حد وسط در منطق اهمیت خاص دارد، زیرا بین مقدمات و نتیجه پیوند مناسب برقرار می‌کند؛ از قضایایی که حد وسط یا حد مشترک نداشته‌باشند، به قضایای بیگانه تعبیر می‌کنند و این قضایا نتیجه‌ای دربرنخواهندداشت؛ مانند: هر کبوتری پرنده است؛ هر شتری نشخوارکننده است. قیاس اقترانی شرطی از دو مقدمهٔ شرطی یا از یک مقدمهٔ شرطی و یک مقدمهٔ حملی تشکیل می‌شود. شکل‌های چهارگانه قیاس اقترانی چهار حالت برای قیاس اقترانی متصور است که به شکل‌های چهارگانه مشهورند؛ این چهارشکل به دلیل موقعیت‌های مختلف حد وسط است. در شعر معروف، اشکال اربعه چنین بیان شده‌است:اوسط اگر حمل یافت، در بَرِ صغرا و باز/وضع به کبرا گرفت، شکل نخستین شمار. مقدمهٔ اول (صغرا)مقدمهٔ دوم (کبری)نتیجهمثالشکل یکمالف ب استب ج استالف ج استهر انسانی، ناطق است. هر ناطقی حیوان است؛ پس هر انسانی، حیوان است.شکل دومالف ب استج ب نیستالف ج نیستهر انسانی، ناطق است. هیچ سنگی، ناطق نیست؛ پس هیچ انسانی، سنگ نیست.شکل سومب الف استب ج نیستالف ج نیستهر ناطقی، انسان است. هیچ ناطقی، سنگ نیست؛ پس هیچ انسانی، سنگ نیست.شکل چهارمب الف استج ب استالف ج استهر انسانی حیوان است؛ هر کاتبی انسان است؛ پس بعضی حیوان‌ها کاتبند. | ## بخش 2: قیاس اقترانی | شکل اول: اگر حد وسط؛ محمول صغرا و موضوع کبرا قرار بگیرد؛ مانند: بعضی از انسان‌ها شاعرند؛ هر شاعری طبع لطیف دارد بعضی انسان‌ها طبع لطیف دارند. شکل دوم: اگر حد وسط محمول صغرا و کبرا قرار گیرد؛ مانند: هر نشخوارکننده‌ای علفخوار است؛ هیچ گوشتخواری علفخوار نیست. هر مثلث متساوی‌الأضلاعی متساوی‌الزوایا است؛ هیچ مثلث قائم‌الزاویه‌ای متساوی‌الزوایا نیست. (این شکل در ارغنون ارسطو نیامده است) مانند: همه کودکان بازیگوش هستند؛ همه دبستانی‌ها کودک‌اند بعضی از بازیگوش‌ها دبستانی هستند. منطقیان معتقدند که در میان اشکال مختلف قیاس اقترانی، شکل اول کامل‌ترین قیاس است، زیرا در این صورت از قیاس است که نتیجه، از وضع دو مقدمه به تنهایی لازم می‌آید و تنها قیاسی است که شناخت ماهیت که از راه حد تام میسر است را امکان‌پذیر می‌سازد، زیرا در شکل دوم هرگز نتیجه موجبه به دست نمی‌آید در حالی که شناخت ماهیت نیاز به قضیه موجبه دارد. علاوه بر این در اغلب موارد در علومی که از برهان لمی استفاده می‌کنند، از همین قیاس صورت اول استفاده می‌شود خوانساری، محمد، منطق صوری، انتشارات آگاه، چاپ سی و یکم، ۱۳۸۶، ص ۳۲۲ - ۳۲۳.. ضرب‌های مختلف شکل‌های چهارگانه قیاس اقترانی حملی چهارده ضرب وجود دارند که ضرورتاً نتیجهٔ درست به همراه دارند. ردیفشکلمقدمه اول (صغرا)مقدمه دوم (کبرا)نتیجه۱یکمهر الف ب استهر ب ج استهر الف ج است۲یکمهر الف ب استهیچ ب ج نیستهیچ الف ج نیست۳یکمبعضی الف ب استهر ب ج استبعضی الف ج است۴یکمبعضی الف ب استهیچ ب ج نیستبعضی الف ج نیست۵دومهر الف ب استهیچ ج ب نیستهیچ الف ج نیست۶دومهیچ الف ب نیستهر ج ب استهیچ الف ج نیست۷دومبعضی الف ب استهیچ ج ب نیستبعضی الف ج نیست۸دومبعضی الف ب نیستهر ج ب استبعضی الف ج نیست۹سومهر ب الف استهر ب ج استبعضی الف ج است۱۰سومهر ب الف استهیچ ب ج نیستبعضی الف ج نیست۱۱سومهر ب الف استبعضی ب ج استبعضی الف ج است۱۲سومهر ب الف استبعضی ب ج نیستبعضی الف ج نیست۱۳سومبعضی ب الف استهر ب ج استبعضی الف ج است۱۴سومبعضی ب الف استهیچ ب ج نیستبعضی الف ج نیست موضوع محمول مقدمهٔ اول قیاس اقترانی حملی، صغرا و مقدمهٔ دوم، کبرا نام دارد. هر یک از این دو مقدمه ممکن است یکی از محصورات چهارگانه (موجبه کلی، موجبه جزئی، سالبه کلی و سالبه جزئی) باشد؛ یعنی برای صغرا و کبرا چهار حالت متصور است. پس بر روی هم هر یک از اشکال قیاس شانزده‌حالت دارد که هر حالت را یک «ضرب» می‌نامند. برای انتاج هر شکل شرایطی است که هر ضربی که واجد آن باشد مناج است و هر ضربی که فاقد یکی از شرایط یا هر دو باشد عقیم است. شکل اول: شکل اول در صورتی منتج است که صغرای آن موجبه و کبرای آن کلی باشد خواه صغرا جزئی یا کبرا سالبه باشد؛ بنابراین با لحاظ کردن این دو شرط، در بین ضروب شانزده‌گانه، چهر ضرب منتج خواهد داشت؛ مثلاً این ضرب از ضروب عقیم است: حسن دانشجوی این کلاس نیست؛ همه دانشجویان این کلاس کوشا هستند؛ شکل دوم: انتاج در شکل دوم مشروط به دو شرط است: یکی آن که دو مقدمه در سلب و ایجاب مختلف باشند؛ دیگر آن که کبرا کلیت داشته باشد. ضرب دو مقدمه موجبه در شکل دوم از درجه اعتبار ساقط است؛ زیرا صورت قیاسی معتبری ندارد و با بعضی مواد نتیجه کاذب خواهد داشت؛ مانند: هر اسبی علف‌خوار است؛ هر گاوی علف‌خوار است. | ## بخش 3: قیاس اقترانی | با توجه به این دو شرط ضروب منتج این شکل شش ضرب است و ده ضرب دیگر عقیم خواهد بود. در ضمن باید توجه داشت که نتیجه این شکل در تمام شش ضرب جزئی است؛ هر چند که مقدمتین کلی باشد. درواقع حد وسط باعث ارتباط بین مقدمات قیاس می‌شود؛ بنابراین حد وسط باید در هردو مقدمه از لحاظ لفظی و معنایی مشترک باشد؛ در غیر اینصورت آن قیاس نتیجه‌ای نخواهد داشت. و اگر از مقدماتی که حد وسط در آن تکرار نشده‌است نتیجه‌گیری شود، دچار مغالطه «عدم تکرار حد وسط» می‌شویم. انسان پنج حرف دارد؛ پس سعدی پنج حرف دارد.» نتیجه در قیاس بالا نامعتبر است؛ زیرا که حد وسط در مقدمه اول به مصداق خارجی انسان دلالت دارد، و در مقدمه دوم به شکل املایی انسان دلالت دارد. شرایط حدّ وسط در اَشکال چهارگانه محور و مدار قیاس حد وسط است؛ بنابراین اخلال در حد وسط، سبب اخلال در قیاس است. در اشکال چهارگانه حد وسط باید دو شرط داشته باشد؛ شرط اول: حد وسط در مقدمتین به یک معنی به کار برود؛ نه این که در صغریٰ(مقدمهٔ اوّل) به یک معنی باشد و در کبریٰ(مقدمهٔ دوّم) به معنی دیگر؛ مانند: در باز است؛ باز پرنده است؛ پس در پرنده است. شرط دوم: حد وسط باید در هر مقدمه تماماً تکرار شود؛ یعنی عین هم باشد؛ مثلاً در قیاس زیر: ماست از شیر است؛ شیر برای اسهال مضر است؛ پس ماست برای اسهال مضر است. پس هیچ علف‌خوار گربه نیست(!) قاعده ۳: از دو مقدمه موجبه نمی‌توان نتیجه سالبه گرفت. هر موجود فانی موجودی جایزالخطاست؛ هر انسانی موجود فانی است پس بعضی از موجودات جایزالخطا انسان نیستند. (!) در تعیین کم و کیف، نتیجه تابع اخس مقدمتین است (پست‌ترین مقدمتین)؛ پستی یک مقدمه، به جزئی بودن و سالبه بودن آن است. | ## جمع‌بندی | پس اگر یکی از مقدمتین جزئی باشد، نتیجه حتماً جزئی و اگر یکی از دو مقدمه سالبه باشد، نتیجه حتماً سالبه است.