موضوع مقاله: بهرام بیضایی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بهرام بیضایی | مقدمه: از کارهای دیگر او می‌توان تدوین و تهیهٔ فیلم، شاعری، مقاله‌نویسی، ترجمهٔ چند نمایشنامه، پژوهش تاریخی و ادبی و استادی در دانشگاه را برشمرد. | ## بخش 1: بهرام بیضایی | بیضایی از فیلم‌سازان صاحب سبک و معتبر و از نویسندگان و متفکران برجستهٔ نمایش و ادبیات نوین فارسی به‌شمار می‌رود. بعضی از نمایشنامه‌های او به زبان‌های دیگری ترجمه و در آسیا و اروپا و آمریکا و استرالیا چاپ و اجرا شده‌اند. ده فیلم بلند و چهار فیلم کوتاه و نزدیک به هفتاد کتاب و شانزده نمایش بر صحنه‌های شهرهای مختلف ایران و گاه غیر از ایران از سال ۱۳۴۱ تا ۱۴۰۴ بخش عمدهٔ کارنامهٔ هنری بیضایی را تشکیل می‌دهند. بسیاری از اهل نظر نمایشنامه و نمایش و فیلم مرگ یزدگرد را شاهکار او دانسته‌اند.مثلاً میهن بهرامی بیضایی در تهران در خانواده‌ای اهل شعر و سخن و ادب زاده شد. در سال ۱۳۳۰ با خودکشی صادق هدایت با کار و سرگذشت هدایت آشنا شد و از او تأثیر گرفت. او هم‌زمان با بهره گرفتن از شیوه‌های تعزیه که نیاکانش در آران برپا می‌کردند به نمایشنامه‌نویسی گرایید. نخستین نمایشنامه‌های بیضایی – مانند پهلوان اکبر می‌میرد – با نمایش گروه هنر ملی کامیابی یافت. بیضایی در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ همکاری ناپیوسته‌ای با گروه ادبی طرفه داشت و از بنیان‌گذاران کانون نویسندگان ایران بود. بیضایی دههٔ ۱۳۵۰ را به استادی در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران و فیلم‌سازی گذراند. پس از نمایش مرگ یزدگرد او تا هجده سال امکان کار تئاتری نیافت؛ هرچند با تمام فشارها و سختی‌هائی که دولت برایش ایجاد می‌کرد توانست چند فیلم بسازد. از سال ۱۳۷۶ دوباره کار تئاتر را آغاز کرد و به شوق نمایش از اقامت کوتاهش در استراسبورگ به ایران بازگشت و تا ۱۳۸۶ توانست برای چند نمایش و فیلم و کتاب پروانهٔ دولتی بگیرد. هرچند، گاه نمایشی از صحنه پایین کشیده شد، فیلمی گرفتار سانسور شد یا کتابی در محاق توقیف ماند. او در آمریکا نیز پرکار بود و غیر از تدریس، به نوشتن و نمایش پرداخت؛ تا سرانجام در ۵ دی ۱۴۰۴ درگذشت. بیضایی، با نویسندگانی چون اکبر رادی و فیلم‌سازانی چون ناصر تقوایی و دیگران، در دگرگونی نمایش و سینما در ایران نقش مهمی داشته است. او بارها در رأی‌گیری از ناقدان سینمایی ایران برترین کارگردان تاریخ سینمای ایران شناخته شده است. باشو، غریبه کوچک که اغلب برترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته شده،دنیای تصویر، شمارهٔ ۷۴, November 1999, و سگ‌کُشی که پرفروش‌ترین فیلم سال ۱۳۸۰ ایران شد، دو اثر از برجسته‌ترین فیلم‌های بیضایی هستند. برخی تاریخ‌نگاران سینما سرآغاز کار فیلم‌سازانی از نسل بیضایی و بنیانگذاران دیگر کانون سینماگران پیشرو را سرآغاز فصل تازه سینمای ایران دانسته‌اند که موج نو نامیده و فیلم‌های دههٔ ۱۳۵۰ بیضایی مانند غریبه و مه و کلاغ را در این جریان سینمایی گنجانده‌اند. در تئاتر نیز اغلب او را مهم‌ترین نمایشنامه‌نویس تاریخ ادبیات فارسی گفته‌اند که با نمایشنامه‌هایی چون هشتمین سفر سندباد و ندبه و نمایش‌هایی چون مرگ یزدگرد و افرا به همراه چند نفر دیگر، گونهٔ نمایشنامه را در زبان فارسی به فرازهای در خور اعتنا و نمایش را به پایه‌ای استوار رساندند تا روزگار زرین دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در نمایش ایران به ثمر برسند.عزّت‌الله انتظامی بر آن بود که «دورهٔ طلایی نمایش در تهران» از نیمهٔ دههٔ ۱۳۲۰ آغاز شده بود. واروژ کریم مسیحی، رضا قاسمی، سوسن تسلیمی، پرویز شهبازی و شماری دیگر از سینماگران و اهل نمایش و هنرمندان و اندیشه‌وران از شاگردان بیضایی بوده‌اند. بیضایی فقط فیلم‌نامه‌های خود را به فیلم درآورده و به استثنای بانو آئویی و با وجود میل به نمایش کارهایی از زآمی موتوکیو و اکبر رادی و ویلیام شکسپیر، همواره نمایشنامه‌های خود را به نمایش درآورده است. تأثیر بیضایی را بر اندیشه و هنر آزاد در ایران چشمگیر شمرده و او را با فردوسی مقایسه کرده‌اند یا . ذکایی، که از نیمهٔ سال ۱۳۲۶ به دعوت محمدتقی بهار در جلسه‌های هفتگی انجمن ادبی فرهنگستان ایران شرکت می‌جست، از ۱۳۳۰ انجمن ادبی طهران را بنیان نهاد، که دوشنبه‌ها در خانه‌اش جلسه داشت. مادرش نیره موافق نام داشت و پدرش میرزا نعمت‌الله بیضائی آرانی، متخلص به ذکائی و کوچک‌ترین برادر ادیب بیضائی بود. نام «بیضایی» (یا «بیضائی») از تخلص ادیب آمده: که ذکایی نیز مانند دیگر بازماندگان، با آغاز صدور سجل همچون نام خانوادگی برگزید. یکی از ایشان چون نوزاد را در گهواره دیده گفته «بهرامْ پسر که زادهٔ شیر استی» و دیگری ادامه داده که «پیداست ز عارضش جهانگیر استی.» بهرام بیضایی پدربزرگ و مادربزرگ پدری خود را ندید. مادربزرگش برای او و خواهر یک سال بزرگ‌ترش قصه‌هایی از جمله داستان‌های امیر ارسلان و سلطان مار می‌گفت. میان پنج برادر و یک خواهر، ذکایی کوچک‌ترین و ادیب بیضایی بزرگ‌ترین فرزندان میرزا محمدرضا، متخلص به ابن روح (۱۲۳۷–۱۲۸۸)، و طیبةالنسا خانم (از خانوادهٔ علمای آران؛ درگذشته سال ۱۳۱۳) هستند. ابن روح فرزند کوچک‌تر ملا محمد فقیه آرانی متخلص به روح‌الأمین (زادهٔ حوالی ۱۱۸۸) بود. شجرهٔ مختصر تبار این خانوادهٔ بیضایی – که از بیشترشان آثار منظوم و گاه منثور بر جا است – از این قرار است: کودکی بهرام بیضایی در تهران از زادگاه پدرانش (آران) ودرس‌های قدیمه و تعزیه که در این خانواده ارثی به‌شمار می‌آمدند به دور بود. حوالی پایان جنگ دوم بین‌الملل نامش را در مدرسه نوشتند و با آموزش نوین پرورش یافت. ولی گروهی از نویسندگان و هنرمندان و ادیبان آینده، مانند داریوش آشوری و عبدالمجید ارفعی و نادر ابراهیمی و نوذر پرنگ و بهرام بیضایی با یکدیگر هم‌درس بودند. بیضایی نیز نویسندگی را از همین دوران آغاز کرد و نوشته‌های ماندگاری چون آرش را با الهام از زبان شعر مهدی اخوان ثالث، در واکنش به شعر آرش کمانگیر گفته سیاوش کسرایی پدیدآورد. با این که آموزش ادبی و مذهبی به شیوهٔ قدیم ندید، اما همواره در خانه شعر می‌شنید. او بعدها گفت «سخن، ارث پدری من است.» در دوران مدرسه با اسماعیل نوری‌علا و داریوش آشوری و در اوان جوانی با م. در دبیرستان‌های ابومسلم و دارالفنون درس خواند و در سال‌های آخر دو نمایشنامه با زبان تاریخی نوشت. نخستین کارها بیضایی در سال ۱۳۳۸ پس از یک سال ماندن پشت کنکور دانشگاه و شاهنامه خواندن و با معافی از خدمت سربازی عمومی در قرعه‌کشی، دانشجوی ادبیات فارسی دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران شد و سر کلاس استادانی از جمله محمد معین و پرویز ناتل خانلری نشست. ولی نه درسش به جایی رسید و نه کارمندیش: «ادبیات، آن هم به امید اینکه در آن نمایشنامه‌نویسی درس بدهند. در همان سال پشت دانشگاه یا شاید هم زودتر با آشنایی با اساطیر یونان و روم که شجاع‌الدین شفا ترجمه کرده بود، برایم این سؤال پیش آمد که چرا اساطیر ما گردآوری و طبقه‌بندی نشده و هیچ کار تاویلی و تحلیلی و معناشناسی روی آن انجام نشده.» با استادان دانشگاه (صادق کیا و لطفعلی صورتگر) نساخت و درس را ناتمام رها کرد. او در دماوند در روستای گیلیارد یک تعزیه دید و فکرش متوجه شیوهٔ ایرانی نمایش شد و پژوهش‌هایش را آغاز کرد. در اواخر دههٔ ۱۳۳۰ با داریوش آشوری و جلال آل احمد و هوشنگ کاووسی و همایون کاتوزیان و سیروس طاهباز در جلسه‌های هنری هفتگی در خانهٔ خلیل ملکی شرکت می‌کرد. بیضایی نوشتن نقد و پژوهش و مطالب پراکنده دربارهٔ نمایش و سینما در نشریات علم و زندگی، هنر و سینما، آرش و غیر از این‌ها را از سال ۱۳۳۸ آغاز کرد. در سال ۱۳۴۰ مقالاتی دربارهٔ موسیقی فیلم در مجلهٔ موزیک ایران و سال ۱۳۴۱ پژوهش‌هایش در نمایش ایرانی را در مجله موسیقی منتشر کرد. دوران شکوفایی از میانه‌های دههٔ ۱۳۳۰ ظهور نسل تازه‌ای از نویسندگان، شاعران و کارشناسان ادبی، خبر از دورهٔ نویی از ادبیات و هنر و اندیشه و سانسور سازمان‌یافته و فراموشی بی‌سامان در ایران می‌داد. پس از تجربه‌های نویسندگانی چون سید علی نصر و عبدالحسین نوشین و محمد حجازی و با گشایش نسبی در زندگی اقتصادی مردم و ایجاد تلویزیون و کوشش‌های ادارهٔ کل هنرهای زیبای کشور و کمی دیرتر برگزاری جشن هنر شیراز، فضای فرهنگی به یکباره تغییر کرد و از اواخر این دهه نمایشنامه‌نویسانی چون علی نصیریان و بیژن مفید و اکبر رادی و غلامحسین ساعدی و محسن یلفانی و بهمن فرسی و خجسته کیا و دیگران راه‌هایی نو در نمایشنامهٔ فارسی آزمودند و «بعد از دهه‌ی بیست درخشان‌ترین دوره‌ی نمایش ایران» را آغاز کردند. او در سال ۱۳۴۱ نمایش‌نامه‌های عروسک‌ها و غروب در دیاری غریب را نوشت و در سال ۱۳۴۲ قصه‌ی ماه پنهان را به این دو افزود و هر سه را یکجا به صورت کتاب سه نمایشنامه‌ی عروسکی منتشر کرد. در سال ۱۳۴۱ با یک دوربین قرضی، فیلمی هشت‌میلیمتری چهاردقیقه‌ای سیاه‌وسفید ساخت و به دوستانش نشان داد. از این زمان تا ۱۳۴۹ فیلم‌سازی برای او میسر نشد و به نمایشنامه‌نویسی و هر وقت که ممکن شد، کارگردانی نمایش در گروه هنر ملی پرداخت. در ۵ تیر ۱۳۴۲ جعفر والی نخستین بار نمایشنامه مترسکها در شب (۱۳۴۱) از بیضایی را در تلویزیون نمایش داد که بیضایی از کارهای خام خود شمرده و از تجدید چاپ آن خودداری کرد. او در تابستان همان سال یکی از پرآوازه‌ترین نمایشنامه‌هایش پهلوان اکبر می‌میرد را نوشت. این زمانی بود که گروه هنر ملی از نمایش غروب در دیاری غریب و قصه‌ی ماه پنهان در پاریس بازگشته بود و در تدارک جشنوارهٔ نمایش‌های ایرانی برای گشایش تالار ۲۵ شهریور پهلوان اکبر می‌میرد را برای نمایش برگزیده بود. در این میان بیضایی در سال ۱۳۴۳ هشتمین سفر سندباد را نیز نوشت، ولی به غیر از شصت نسخهٔ پلی‌کپی به صورت دیگری منتشر نکرده بود. کامیابی پهلوان اکبر می‌میرد در جشنوارهٔ مهر ۱۳۴۴ و اجرای عمومی دی و بهمن چشمگیر بود – شاه نیز شبی به تماشای این نمایش به تالار ۲۵ شهریور رفت – و بیضایی را همچون نمایشنامه‌نویسی پیشرو تثبیت کرد. او که هنوز امکان کار سینمایی نیافته بود، اینک در نمایشنامه‌نویسی جایگاه بالایی داشت. در همان سال ۱۳۴۴ پیش از نمایش پهلوان اکبر می‌میرد، در جریان نمایش‌های گروه هنر ملی در آبادان، بیضایی با منیراعظم رامین‌فر، خواهرزادهٔ عباس جوانمرد و سپس از کارکنان انتشارات دماوند ازدواج کرد که حاصل این ازدواج سه فرزند به نام‌های نیلوفر (۱۳۴۵) و ارژنگ (۱۳۴۶، مرده در صدروزگی) و نگار (۱۳۵۱) بود. سال ۱۳۴۵ بیضایی تلاش کرد نخستین کارگردانی خود را با ساخت از پشت شیشه‌هانوشته اکبر رادی تجربه کند که نشد. او در اواخر اسفند نسخه‌ای از عروسک‌ها را برای تلویزیون کارگردانی کرد که نخستین بار در فروردین ۱۳۴۶ پخش شد. سال ۱۳۴۶ که پخش تلویزیونی عروسک‌ها نوید کارهای بیشتری در تلویزیون می‌داد، دو طرح فیلم بیضایی در تلویزیون ملی ایران گم شد و بدین ترتیب، عروسک‌ها نخستین و واپسین کار تلویزیونی بیضایی شد. او در بهار این سال دو نمایشنامهٔ تک‌پرده‌ای ضیافت و میراث را نوشت که در پاییز با هم در تالار ۲۵ شهریور به نمایش درآورد. همین سال چهار صندوق را نیز نوشت و در زمستان در نخستین شمارهٔ دفترهای زمانه منتشر کرد. | ## بخش 2: بهرام بیضایی | او با هشت نویسندهٔ دیگر بانی هیئت مؤسس کانون و سپس عضو علی‌البدل هیئت دبیران آن شد. از سال ۱۳۴۸ نیز به دعوت پرویز ممنون در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تدریس پرداخت. در اواخر دههٔ ۱۳۴۰ گروه دوم هنر ملی تشکیل شد که سرپرستی آنرا بیضایی بر عهده داشت. در سال ۱۳۴۹ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برای بیضایی فرصت داستان نویسی برای کودکان و فیلم‌سازی را فراهم آورد. او حقیقت و مرد دانا را به درخواست فیروز شیروانلو نوشت که نخستین و واپسین آزمون وی در این کار بود. فیلم‌نامهٔ کاملی در دست نبود، ولی این یگانه داستانی بود که کسی حاضر می‌شد پشتیبان ساخت آن باشد. باربد طاهری هزینه‌های رگبار را به موقع تأمین نمی‌کرد و بیضایی از پدر خود پول قرض کرد تا فیلم را به پایان برساند. رگبار در جشنوارهٔ فیلم سپاس سال ۱۳۵۲ بهترین فیلم شناخته شد و پس از جشنواره صدهزار تومان از دفتر مخصوص فرح پهلوی به تهیه‌کننده آن رسید. ولی هنگامی که طاهری به خاطر بدهی به زندان افتاد، روزنامه‌ها نوشتند که تهیه‌کنندهٔ رگبار ورشکسته شده است. این مسئله موجب بدنامی بیضایی به عنوان فیلم‌سازی شد که فیلم‌هایش کم‌فروش و زیان‌ده هستند. سایهٔ این بدنامی تا سی سال بر سرش ماند تا هنگامی که سگ‌کُشی رکورد فروش سال ۱۳۸۰ را شکست. بیضایی که در مصاحبهٔ مطبوعاتی ۱۸ تیر گروه در هتل تهران پالاس به دلیل گرفتاری‌های شخصی غایب بود عضو علی‌البدل هیئت مدیره شد. در سال ۱۳۵۲ بیضایی از ادارهٔ برنامه‌های تئاتر (که پیش‌تر «ادارهٔ هنرهای دراماتیک» نام داشت) به دانشگاه تهران که از سال ۱۳۴۸ در آن درس می‌داد، منتقل و استادیار تمام‌وقت نمایش در دانشکدهٔ هنرهای زیبا و از ۱۳۵۴ مدیر دپارتمان هنرهای نمایشی شد. گروه‌های دانشجویی، مانند گروه تئاتر پیاده نمایش می‌دادند و گروه‌های خارجی هم به دانشگاه رفت‌وآمد داشتند.مثلاً سالِ ۱۳۵۰ بود که گروهی فرانسوی به کارگردانیِ ایو گاسک ریش‌تراش اشبیلیهٔ پیر بومارشه را در تالارِ فردوسیِ دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران بر صحنه برد. به جز کسانی چون پرویز ممنون و حمید سمندریان که هم‌زمان با خودش یا از پیش‌تر در دانشگاه بودند، بیضایی اکبر رادی، هوشنگ گلشیری، احمد اشرف، داریوش آشوری، محمد کوثر، حسینعلی طباطبایی، شمیم بهار، حسین پرورش، شاهرخ مسکوب، گلی ترقی، غفار حسینی، پرتو نوری‌علا، آربی اوانسیان،جهانبگلو، رامین (ویراستار). و نسلی از هنرمندان ایران در دوران طلایی دانشکدهٔ هنرهای زیبا یا به قول رضا فیاضی «عصر غول‌ها» تربیت شد. بهروز غریب‌پور یاد کرده که در سال ۱۳۵۲ بیضایی هزینهٔ جشنی یک‌هفته‌ای در دانشگاه تهران دربارهٔ خیمه‌شب‌بازی را از حساب شخصی خود پرداخت. در میانه‌های همین دهه بود که به دعوت مرکز فرهنگ مردم درس‌هایی درباره فرهنگ عامه نیز برگزار کرد. ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ در ۲۰ مهر ۱۳۵۶ در شب سوم شبهای نویسندگان و شاعران ایران، بیضایی در حضور حدود هشت‌هزار نفر در باغ انجمن روابط فرهنگی ایران و آلمان در تهران سخنرانی کرد. متن ویراستهٔ سخنان او در کتاب ده شب (۱۳۵۷) به نام در موقعیت تئاتر و سینما چاپ شد. او پس از شِکوِه از سانسور دولتی از فشار سانسور اجتماعی سخن گفت و از این حیث سخنانش با سخنرانان دیگر تفاوت‌های بنیادین داشت. در پایان سخن چنین گفت: در این سال، نمایش ندبه مجال اجرا نیافت و فیلم کلاغ ساخته شد که سال بعد به آتش‌سوزی سینماها خورد و کم دیده شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، روح‌الله خمینی و به پیروی از او بیشتر دیگر انقلابیون نیز با تئاتر و سینما مخالفت اساسی نکردند:مثلاً سخنرانیِ ۱۸ شهریورِ ۱۳۴۳ خمینی در مسجدِ اعظمِ قم (صحیفهٔ امام، جلدِ ۱، صفحهٔ ۳۹۳) را می‌شود سنجید با سخنرانیِ همو در ۱۶ تیرِ ۱۳۵۸ (همان‌جا، ج. انجمن مشورتی تئاتر در اردیبهشت ۱۳۵۸ با شرکت بیضایی تشکیل شد.کیهان، ۸ اردیبهشت ۱۳۵۸، ص. ۸ فتح اسلامی ایران زمینه و موضوع نمایش بعدی بیضایی به نام مرگ یزدگرد شد که در پاییز ۱۳۵۸ در تهران بر صحنه رفت. در سال ۱۳۶۰ بیضایی از این نمایشنامه به قول محمد حقوقی، فیلم «ارجمند» هم ساخت که توقیف شد. پس از انقلاب و مهاجرت در انقلاب فرهنگی ایران در سال ۱۳۶۰ بیضایی، پس از بیست سال کار دولتی از دانشگاه تهران اخراج شد. در توضیح چگونگی افت کیفیت دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران پس از انقلاب ۱۳۵۷ هوشنگ گلشیری و حمید سمندریان رفتن بیضایی را علتی اساسی می‌دانستند. در همین دوره بود که دخترش نیلوفر، درگیری سیاسی پیدا کرد و به همین خاطر ایران را به مقصد آلمان ترک کرد. به قول داریوش مهرجویی، تجربه‌های اعضای کانون سینماگران پیشرو بود که «سینما را به طرف رفع مشکلات تکنیکی سوق داد»؛ و «بر اساس همان پشتوانه بود که بیضایی باشو، غریبه کوچک را با صدا گرفت . امکان فیلم کردن فیلم‌نامهٔ روز واقعه برای بیضایی فراهم نشد و سپس با کارگردان دیگری به همین نام فیلم شد. در سال ۱۳۶۷ بیضایی دارایی خود را به تدریج فروخت و به دنبال خانواده به آلمان رفت. در زمستان سرد شمالی، چون در دانمارک از قطار پیاده شده بود، ناگزیر تا مرز سوئد پیاده رفت و در مقصد از کمردرد بستری شد. بیضایی در سوئد هرچه پیگیر ساخت فیلم سینمایی شد مورد حمایت قرار نگرفت و نهایتاً یکی از کارهایش را به عنوان یک کار نیمه‌بلند چهل‌وپنج‌دقیقه‌ای تصویب کردند که بیضایی شخصاً آن را دنبال نکرد.(پادکست) ابدیت و یک روز؛ شماره هشتادوهفت، گفتگو با علیرضا مجلّل فیلم‌نامه‌های آقای لیر و برگی گم‌شده از اوراق هویت یک هموطن آینده و همچنین نمایشنامهٔ جنگنامه‌ی غلامان کار دورهٔ دوری وی از ایران است. در همین اوان بود که به خاطر ناهماهنگی زندگی کاری با زندگی خانوادگی‌اش،صفاریان، ناصر. در فیلم مستند عیار تنها از عشق به هر دو همسرش سخن گفته و تأکید کرده که دلیل جدایی از همسر اول این بود که او نمی‌خواست بیضایی در سینما و تئاتر کار کند. پس از جنگ و مهاجرت دوباره در سال ۱۳۶۸ بیضایی به ایران برگشت و فیلم مسافران را از روی پیش‌نویسی از سال ۱۳۵۴ نوشت و در دو سال بعدی ساخت. او در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ در خانهٔ روشنک داریوش با شهلا لاهیجی آشنا شد و بدین واسطه انتشارات روشنگران ناشر تقریباً همهٔ کتاب‌های بیضایی شد. بیضایی بخشی از سال پیش از آن ۱۳۷۳ را به سفرهایی در آمریکا سپری کرد و طرب‌نامه را نوشت. مدیا کاشیگر در این سال به سفرهای هوایی «روشنفکر امروزی» طعنه زد و آن را نشان سرگشتگی گرفت. با افزایش فشارها بر روشنفکران ایران و انتشار «متن ۱۳۴» نویسنده – که بیضایی نیز از امضاکنندگان آن بود – بر این فشارها افزود. ممکن نشد و سال ۱۳۷۵ بیضایی با خانواده‌اش به دعوت پارلمان بین‌المللی نویسندگان در استراسبورگ اقامت نمود. بازگشت به ایران در دولت خاتمی با گشایش فضای سیاسی و فرهنگی در آغاز ریاست جمهوری سید محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ بیضایی به ایران بازگشت و پس از هجده سال دوری از صحنه، هنگامی که در ایران به قول آیدین آغداشلو «تئاتر به کلی از رمق افتاده بود» نمایش بانو آئویی نوشتهٔ میشیما یوکیو و نیز کارنامه‌ی بُندار بیدخش را هم‌زمان در سالن چهارسو و سالن قشقایی تئاتر شهر تهران نمایش داد. او پس از نمایش مرگ یزدگرد در پاییز ۱۳۵۸ تا نزدیک دو دهه بعد نتوانسته بود نمایشی به روی صحنه ببرد − چنان‌که در این میانه بعضی دوستداران تئاتر بیضایی چون بزرگ علوی و محمد حقوقی و بهزاد عشقی افسوس می‌خوردند که او به سینما روی آورده است. او در سال ۱۳۷۷ نمایشنامهٔ مجلس قربانی سنمار را نوشت که هرگز مجال اجرایش را نیافت. سپس فیلم‌نامهٔ گفتگو با باد را نوشت و همین سال بخشی از قصه‌های کیش را ساخت که بعداً از آن فیلم چندگانه جدا شد. در اواخر دههٔ ۱۳۷۰ الزام به دریافت پروانهٔ فیلم‌نامه از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پیش از ساخت فیلم منتفی شد و بدین ترتیب در سال ۱۳۷۸ ساختن سگ‌کُشی آغاز شد. فیلم در سال بعد کامل شد و به نوزدهمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم فجر رسید و فیلم برگزیدهٔ تماشاکنان شد و جایزه‌های دیگری هم برای فیلم‌نامه و بازیگری و فیلم‌برداری و طراحی صحنه و لباس گرفت. بیضایی در پایان سال ۱۳۷۹ یک ماه به ژاپن رفت و چهارشنبه‌سوری تودای‌جی و جشنوارهٔ گیون را مشاهده کرد. او در بازگشت درگیر مسائلی شد که برای فیلم سگ‌کُشی پیش آمده بود: «در غیاب او شریک مالی کوشیده بود با قراردادهایی «سگ‌کشی» را از دست او خارج کند و بیضایی را وادارد که پنجاه دقیقه از فیلم را حذف کند.» بیضایی زیر بار نرفت. با این همه، سال ۱۳۸۰ نسخهٔ کامل آن در ایران به نمایش درآمد و مورد استقبال فراوان قرار گرفت. دههٔ ۱۳۸۰ بیضایی شب هزارویکم را در پاییز ۱۳۸۲ در تالار چهارسوی تئاتر شهر تهران اجرا کرد. در تابستان سال ۱۳۸۴ نمایش مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین را دربارهٔ قتل‌های زنجیره‌ای ایران در سالن اصلی تئاتر شهر تهران بر صحنه برد که استقبال چشمگیری داشت. اما اجرای آن پس از بیست‌وچهار شب به اجبار متوقف شد و این نمایشنامه تا تابستان ۱۴۰۲ منتشر نشد (و همین انتشار هم در آمریکا ممکن شد). در ۵ دی ۱۳۸۵ جشن تولد بیضایی در شبی از شب‌های مجلهٔ بخارا در تالار بتهوون خانهٔ هنرمندان ایران در تهران با حضور خودش برگزار شد. جمعیت انبوهی سالن‌ها و راهروهای ساختمان را پر کرده و مراسم با تأخیر آغاز شد.بخارا، شمارهٔ ۵۷ نمایش بعدی بیضایی افرا، یا روز می‌گذرد بود که در زمستان ۱۳۸۶ در تالار وحدت به روی صحنه رفت و با موفقیت و استقبال کم‌نظیر تماشاچیان مواجه شد. چنان که های‌های گریه می‌کرد و اشک می‌ریخت.روایت مرضیه برومند از یک ماجرای غریب برای بهرام بیضایی او این نمایش را به پیشگاه اکبر رادی پیشکش کرد.برنوشتِ اَفرا بین سال‌های ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم ساخته شد و در سال ۱۳۸۷ روی پرده رفت. از نیمهٔ سال ۱۳۸۹ بیضایی به دانشگاه استنفورد رفت و، پس از نزدیک سی سال، استادی در دانشگاه را از سر گرفت. از این زمان بسیاری در ایران خواستار بازگشت و فراهم شدن امکان کارش شدند.مثلاً ناصر تقوایی و علی نصیریان ولی بیضایی و دوستانش هر چه کوشیدند تا مگر بتوانند فیلمی در ایران بسازند، نشد؛ و او برنگشت. | ## بخش 3: بهرام بیضایی | سپیده خسروجاه دربارهٔ حضور بیضایی در آمریکا گفته: «آقای بیضایی به جامعه ایرانی کالیفرنیا عمق فرهنگی بخشید.» پس از فیلم وقتی همه خوابیم بیضایی کوشید تا تاراج‌نامه و سهراب‌کُشی را به نمایش درآورد، ولی موفق نشد. پس از این کوشش‌های نافرجام و پس از آزارهای فراوان، از زندگی تحت نظارت پلیسی تا تماس‌های تلفنی تهدیدآمیز و محرومیت‌های گوناگون اجتماعی برای خود و خانواده‌اشجهانبخش نورایی چیزی از این مزاحمت‌ها را روایت کرده است. بیضایی در اواخر مرداد ۱۳۸۹ به اروپا و از آنجا به دعوت بخش ایران‌شناسی دانشکده علوم انسانی و علوم دانشگاه استنفورد همراه همسر و پسرش به ایالات متحدهٔ آمریکا رفت و در مرکز مطالعات ایرانی این دانشگاه مشغول به تدریس و پژوهش شد. (به گفته فریدون جیرانی، مجبور به مهاجرت ناخواسته شد.) دهه ۱۳۹۰ تا پایان عمر پس از سال‌ها استادی در دانشگاه و بیرون از دانشگاه و انبوهی پژوهش تاریخی منتشرشده و نشده در ایران، بیضایی دومین استاد مدعو کرسی بیتا دریاباری مرکز ایران‌شناسی دانشگاه استنفورد (پس از دیک دیویس) شد و یک سال به آمریکا رفت. او به درخواست عباس میلانی (مدیر برنامهٔ ایران‌شناسی استنفورد) همان‌جا ماند و در سالیان بعد تدریس هنر ایرانی و پژوهش و نمایش نمایشنامه‌هایش را پی‌گرفت. در بهار ۱۳۹۱ پژوهش مفصل وی دربارهٔ هزار و یک شب پس از چند سال انتظار پروانهٔ نشر با نام هزارافسان کجاست؟ بیضایی از سال ۱۳۹۱ نمایش‌هایی در آمریکا اجرا کرد که نخستین آنها سایه‌بازی جانا و بلادور که در تیر ۱۳۹۱ در مرکز اجتماعات محلی کابرلی بود. پس از نمایشنامه‌خوانی آرش در سال بعد و گزارش ارداویراف در ۱۳۹۳ نمایش بعدی بیضایی طرب‌نامه بود که در سال ۱۳۹۵ در دو قسمت با فاصلهٔ چند ماه در کوپرتینوی کالیفرنیا بر صحنه رفت. بیضایی در سال ۱۳۹۵ دکتری افتخاری دانشگاه سنت اندروز را به خاطر مشغلهٔ تمرین نمایش طرب‌نامه نپذیرفت. ولی سال بعد در سنت اندروز حاضر شد و در جشنی پس از نیمروز ۱ تیر از مینگیس کمبل مدرک افتخاری دکتری عالی ادبیات گرفت. پس از مراسم نیز همایش دانشگاهی چندروزه در بررسی آثار وی در همین دانشگاه برپا شد. بیضایی در زمستان ۱۳۹۶ تمرین نمایش چهارراه سرگرفت که در نوروز ۱۳۹۷ در دانشگاه استنفورد به نمایش درآمد. در زمستان ۱۳۹۷ بیضایی تدارک نمایش تازه داش آکل به گفته‌ی مرجان از نوشته‌های خود را آغاز کرد. ولی این نمایش به خاطر تعطیلی دانشگاه استنفورد در دنیاگیری کووید ۱۹ در منطقهٔ خلیج سان فرانسیسکو به اجرا در نوروز ۱۳۹۹ نرسید. در ۲۰ فروردین ۱۴۰۳ بیست روز پس از آن که محمد خزاعی، رئیس سازمان امور سینمایی و سمعی بصری، در شبکهٔ دوی تلویزیون جمهوری اسلامی ایران گفت که می‌خواهد بیضایی را برای فیلم ساختن به ایران فراخواند، عکس و خبری دربارهٔ بیماری مهلکی منتشر شدخبر سرطان کارگردان مشهور ایرانی تایید شد که سه ماه پیش‌تر، حمید امجد گفته بود بیضایی پشت سر گذاشته است. در اوایل تابستان همین سال آکادمی علوم و هنرهای سینما بیضایی را به عضویت دعوت کرد. و در پایان همین تابستان بود که بیضایی نیمهٔ نخست داش آکُل به گُفته‌ی مرجان را در برکلی) به نمایش درآورد. در ۲ دی ۱۴۰۳ به مناسبت سالگرد تولد بیضایی و مرگ اکبر رادی، «شب نمایشنامه‌نویس» در تهران برگزار شد. مرگ در زادروز در شامگاه ۶ دی ۱۴۰۴ اعلام شد که زندگی بیضایی دیروز، در ۵ دی هشتادوهفتمین سالگرد تولدش در خانه‌اش در پالو آلتو، کالیفرنیا به پایان رسید. او در واپسین ساعات هشیاری دربارهٔ مرگ خود شعر گفت و با اشاراتی با مژده شمسایی ارتباط برقرار کرد. بلافاصله پس از اعلام مرگ بیضایی افشین هاشمی در تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی از احوالش در واپسین ساعات هشیاری گفت. در مرگ بیضایی بسیاری دیگر از مسعود پزشکیان و فرح پهلوی تا محمود دولت‌آبادی و رسول خادم و اصغر فرهادی و کیهان کلهر و جعفر پناهیواکنش‌ها به درگذشت بهرام بیضایی و غیره سوگواری نمودند.دلنوشته‌ها و همه پیام‌ها در سوگ بهرام بیضایی؛ از همسرش تا وزیر ارشاد مراسم مختلفی از جمله یکی در تئاتر شهر تهران و یکی در استکهلم به یاد بیضایی برگزار شد. برخی دوستداران بیضایی خواستار انتقال جنازه به ایران شدند؛مثلاً مهرانگیز کار و امیر فرض‌اللهی ولی مژده شمسایی گفت انتشار آثار بیضایی در ایران اولی‌تر است و دوستداران بیضایی می‌توانند به یادش درخت بکارند: «بهرام بیضایی هر کجا باشد آنجا ایران است.»مژده شمسایی: بهرام بیضایی در آمریکا به خاک سپرده می‌شود ۱۳ دی (پیش از نیمروز ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶) مراسم خاکسپاری بیضایی در بوستان یادمان اسکای‌لاون با مناجات‌خوانی همسر و شعرخوانی برادرش و نیز سخنرانی عباس میلانی و با نوای نوبانگ کهن برگزار شد.«یک وداع غریبانه». گویی ما و این خاک سزاوارش نیستیم.» تقارن تقویمی تولد و مرگ بیضایی گمان‌ها و تفسیرهایی برانگیخت.مثلاً بهمن فرمان‌آرا تاریخِ اعلامیِ مرگِ بیضایی را نادرست دانست. بهمنِ ۱۴۰۴.) پیش از این هم ۵ دی در ایران، به مناسبت تولد بیضایی و مرگ اکبر رادی، گرامی داشته می‌شد. اینجا کارنامهٔ بیضایی به پنج بخش فیلم و نمایش و کتاب و سخنرانی و بایگانی دست‌نوشته‌ها و یادگارها به اضافهٔ فهرستی از کارهای ناتمامش بخش شده است. فیلم‌ها نمایش‌ها نوشته‌ها سخنرانی‌ها و گفتارها پروژه‌های ناتمام دست‌نوشته‌ها و متعلقات بخش اصلی مجموعهٔ خصوصی بیضایی (از دست‌نوشته و فیلم و عکس و کتاب و سند و غیره)، منهای هر چه که طی سال‌ها از آن گم و پراکنده یا بخشیده شده، به هیچ کتابخانه یا موزه‌ای سپرده نشده و نزد خانواده‌اش هستند. جزوه‌ای دربارهٔ وسترن و دست‌نوشته‌هایی نمایشی از دوران نوجوانیش، چنان که هوشنگ کاووسی و عبدالمجید ارفعی گفته‌اند، از همان زمان نزد ایشان بوده است. دست‌نوشتهٔ بعض فیلم‌نامه‌ها و نمایشنامه‌هایش نیز گاه اصل و گاه کُپی، نزد بازیگران هست. دستخط سپاس بیضایی از حمید امجد و محمد رضایی راد برای کمک در انتشار هزارافسان کجاست؟ و دستخط امضا و اهدای کتاب‌هایش به دیگران، از اکبر رادی و منوچهر فرید و شبنم فرشادجو و دیگران، نزد ایشان یا بازماندگانشان بوده است. دستخط آن مرد (۱۳۸۹) در پاییز ۱۳۹۸ در خانه-موزهٔ بتهوون تهران به نمایش گذاشته شد. پیش از آن نیز در پاییز ۱۳۸۷ دو دفترچه از دست‌نوشته‌های منتشرنشدهٔ بیضایی از دههٔ ۱۳۳۰ در سالن شمارهٔ سهٔ موزهٔ سینمای ایران به نمایش درآمده بود. منشآت اداری بیضایی در بایگانی‌های سازمان‌هایی که در آنها کار می‌کرده، از دانشگاه تهران و غیره بوده است. از بعضی از این نوشته‌ها خبرهایی مانند تشویق‌نامه و درخواست بورسیه‌اش برای بهروز غریب‌پور هست. بازیگران و همکاران بیضایی گروه لیسار در جریان فیلم‌برداری چریکه‌ی تارا در ۱۳۵۷ بیضایی و همکارانش در قلعهٔ لیسار گروهی به نام «گروه لیسار» را بنیان گذاردند که نامش تا دههٔ ۱۳۸۰ بر گروه‌های فیلم‌سازی و نمایشی بیضایی ماند. سبک و مایگان تاریخ‌نگاری و افسانه‌شناسی بیضایی نویسندهٔ مهم‌ترین کتاب نمایش در ایران است که پیش از کتاب شدن در سال ۱۳۴۴ سلسله‌ای از چهارده مقاله بود که بین سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ در مجله موسیقی چاپ شد. این پژوهش را بیضایی پس از آن نوشت که امکان نیافت در دورهٔ کارشناسی ادبیات فارسی دانشگاه تهران به فراگیری نمایش در ایران بپردازد و بیش از یک سال در دانشگاه نماند. او غیر از نمایش در ایران، نمایش در ژاپن (۱۳۴۳) و نمایش در چین (۱۳۴۹) و نیز جزوه‌ای در نمایش هندی و مقالات فراوان و سرانجام ریشه‌یابی درخت کهن (۱۳۸۳) و هزارافسان کجاست؟ در این کتاب بیضایی نمایش‌های کهن ایرانی را طبقه‌بندی کرده و از کهن‌ترین روزگاران تا حوالی جنبش مشروطه‌خواهی به اجمال بررسی کرده است. پس از نمایش در ایران کتاب‌های فراوانی در تاریخ نمایش نو و کهن ایرانی نوشته شد که بیشتر از این کتاب الهام گرفته بودند. پژوهش‌های چشمگیر دیگر بیضایی به صورت کتاب‌های ریشه‌یابی درخت کهن (۱۳۸۳) و هزارافسان کجاست؟ نمایش از نظر نویسندگان فرهنگ ادبیات فارسی فلسفه و جامعه مبحث نمایشنامه‌های بیضایی بوده‌اند. در عین حال به پژوهش در نمایش هم علاقه داشته و در سال‌های دههٔ ۱۳۴۰ کتاب‌هایی دربارهٔ نمایش در چین و ژاپن و ایران منتشر کرده که منبع درسی دانشجویان نمایش به‌شمار می‌رود. علی‌اصغر گرمسیری از تحقیقات بیضایی در تئاتر معاصر هم خبر داده است.«دریای هنر بی‌انتهاست». بیضایی در نمایش از صحنه‌پردازی، به نفع بازی کاست، بطوریکه در بهترین کارهایش صحنه، خالی و تنها، سکویی گرد است. این بازاندیشی صوری تا بازاندیشی مفهومی تاریخ نیز گسترش یافت و نمایش‌های تاریخی بیضایی با زمانه‌ستیزی و بیزاری از گذشته دست به بازسازی بخش‌های محذوف تاریخ زد. در سال‌هایی که بیضایی از صحنه به دور ماند و امکان فیلم‌سازی نداشت به نوشتن نمایشنامه و فیلم‌نامه و پژوهش مشغول بود که برخی به وسیلهٔ انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شدند. گفته می‌شود که پیتر بروک خطاب به او گفته: «بهرام عزیز، تو پانصد سال از تئاتر ایران جلوتر هستی و یک صد سال از تئاتر امروز جهان پیشتازی. به خوبی می‌دانم که روزی برای ملت ایران به یک اسطوره بدل خواهی شد.» سینما بیضایی اغلب برای ساختن فیلم‌هایش با مشکلات فراوان، اغلب مربوط به نوعی از سانسور، روبرو بوده است. در ابتدای دههٔ ۱۳۵۰ بود که بیضایی به سینما روی آورد و محمود دولت‌آبادی در این باره گفته است: «بیضایی زمانیکه دیگر نتوانست تئاتر روی صحنه ببرد، سراغ سینما رفت.» در این دهه بیضایی، پس از ساخت دو فیلم کوتاه، فیلم رگبار را جلوی دوربین برد که با قیصر مسعود کیمیایی و گاو داریوش مهرجویی در زمرهٔ آثار سینمای موج نو ایران قرار گرفتند. بیضایی همچنین پیشرو نگاه نوینی به زن از جمله در سینما شناخته شده و نگرش او به زن در سینما موضوع پژوهش‌هایش بوده است. از نخستین کتاب‌ها در این باره سیمای زن در آثار بهرام بیضایی کار شهلا لاهیجی بوده است. با این همه کسانی مانند شیرین بزرگمهر نیز بوده‌اند که این مطلب را قبول نداشته‌اند. یادمان‌ها و شمایل فرهنگی «بهرام بیضایی همیشه شمایل فرهیختگی و دانایی بوده است.» او را «ستایش‌شده‌ترین و ستودنی‌ترین فیلمساز و درام‌پرداز تاریخ هنرهای نمایشی ایران» گفته‌اند. بصیر نصیبی او را «مقاوم‌ترین و سرسخت‌ترین فیلمساز ایرانی» می‌شناخته که «بیشترین لطمه و درد و رنج را در سینمای جمهوری اسلامی تحمل کرد، ولی هیچگاه به سازش با آخوندها تن درنداد.» برخی آثار نمایشی و تجسمی بیضایی را به صورت‌های گوناگون بازنموده‌اند. در زمان زندگی، جز در شابلون چهرهٔ هنرمندان نمایش در ایستگاه متروی تئاتر شهر تهران، شمایل چشمگیری از بیضایی در معابر عمومی نبوده است.عکس‌های مخدوش شده سینمایی‌ها در حوض مرتضی فرشباف نیز در دههٔ ۱۳۹۰ فیلمی تاریخی به نام سهراب شهید ثالث در دست ساخت داشته که یکی از نقش‌هایش شخصیت جوانی بیضایی بوده است. ولی نخستین شمایل چشمگیر بیضایی در سریال تاسیان (۱۴۰۳) در حال سخنرانی در موقعیت تئاتر و سینما به تصویر کشیده شد. بیضایی در برخی از آثار خود، مانند نمایشنامهٔ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین به خودش اشاره کرده است. | ## جمع‌بندی | راسخون از رئالیسم رادی تا اسطوره‌گرایی بیضایی ۸۲سالگی بهرام بیضایی؛ هنرمندی که مقابل نظام حذف و سانسور کرنش نکرد بهرام بیضایی در وبگاه ایران اکت درباره بیضایی در روزنامه شرق به بهانه‌اجرای نمایش «افرا»؛ نگاهی به آثار و فعالیت‌های هنری «بهرام بیضایی» چرا همه خوابیم؟