موضوع مقاله: کلاغ (فیلم ۱۳۵۶) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کلاغ (فیلم ۱۳۵۶) | مقدمه: کلاغ فیلمی به نویسندگی و کارگردانیِ بهرام بیضایی با بازیِ حسین پرورش و آنیک شفرازیان و پروانه معصومی است که – پس از کوششِ نافرجام برای ساختنِ فیلمِ حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس – در سالِ ۱۳۵۶ ساخته شد. | ## بخش 1: کلاغ (فیلم ۱۳۵۶) | این فیلم به تهیه‌کنندگی بهمن فرمان‌آرا محصول «شرکت گسترش صنایع سینمایی ایران» است. خلاصهٔ داستان اصالت (حسین پرورش) در جستجوی موضوعی برای ساختنِ یک برنامهٔ تلویزیونی است که یک آگهی در روزنامهٔ عصر می‌بیند که نوشته دختر جوانی گم شده و یابنده با نشانیِ مندرج در آگهی تماس بگیرد. عکس دختر گمشده به نظرِ اصالت آشنا می‌آید، و می‌کوشد به یاد آورد که او را کجا دیده است. شب‌هنگام آسیه (پروانه معصومی) به دورهٔ هفتگیِ همکاران می‌رود، و موضوعِ دخترِ گمشده را به‌طورِ شوخی‌آمیز به میان می‌آورد. آسیه آموزگار مدرسهٔ کر و لال‌هاست و در منزل خاطراتِ مادرشوهرش را می‌نویسد، که از خانوادهٔ اصیل و متجدّدی بوده است. اصالت به نشانیِ داده شده در آگهی می‌رود و می‌فهمد که نشانی مربوط به سی سال پیش است: سنگلج. همکارانِ اصالت موفّق می‌شوند با یک تلفنِ دروغین او را به تهیهٔ گزارشی از آلودگیِ هوا بکشانند. مادر در بازگفتنِ خاطراتش آسیه را به دوره‌ای دور می‌برد، به دیدارِ جاها و مردمی که دیگر نیستند. مادر در جوانی نامزدش را از دست داده و به ازدواجی کوتاه و بی‌عشق تن درداده، و اصالت را، که فرزندخوانده‌اش است، در شلوغیِ زمانِ جنگ در بیمارستان یافته است. چندی بعد مادر با شنیدنِ خبرِ دروغِ پیدا شدنِ دخترِ گمشده منقلب می‌شود، و آسیه که بو برده که همهٔ این مسائل با هم مربوط است به جستجو می‌پردازد و در اتاقِ مادر عکسِ دخترِ گمشده را می‌یابد و می‌فهمد که گمشده همانا جوانیِ مادر است.فیلم کلاغ در وبگاه سوره ساخت مردادِ ۱۳۵۵: توافق نهایی مابین تهیه‌کننده فیلم کلاغ «شرکت گسترش صنایع سینمایی ایران» و بهرام بیضایی و همچنین ادامه نگارش فیلم‌نامه «کلاغ» توسط بهرام بیضایی در جریانِ فیلمبرداری سکانسِ نهایی نزاعی میانِ کارگردان و پروانه معصومی درگرفت، که با میانجی‌گریِ همکاران برطرف شد. | ## بخش 2: کلاغ (فیلم ۱۳۵۶) | .» پروانه معصومی، ۲۰۰۵ میلادی بازیگر گوینده نقشپروانه معصومی ژاله کاظمی آسیهحسین پرورش ناصر طهماسب اصالتآنیک شفرازیانفهیمه راستکار مادر اصالتمنوچهر فرید حسین عرفانی آقای دبیریجمشید لایق عزت‌الله مقبلی آقای ابتکارمحمّد مطیع منوچهر والی‌زاده آقای دیم‌کارشهرام گلچین آرشاک قوکاسیان کارگردانمیراحمد ایروانلو محمّدباقر توکّلی کلنلآقاجان رفیعی بدری نوراللهی دکترسامی تحصّنی محمّدباقر توکّلی پدر آسیهفرّخ‌لقا هوشمند بدری نوراللهی مادر آسیهیاسمن مسعودی مهوش افشاری خدمتکارملیحه نظری بدری نوراللهی مهمانگلچهره سجّادیه ولی گودرزی ماگروهی پطروسیان واچیک مانگاساریان نمایش تهیه‌کننده کلاغ را به جشنوارهٔ جهانیِ فیلمِ تهران برد. بیضایی هم از این کار حمایت کرد: «اینکه هیچ کاری نکنیم که کاری کرده باشیم در زندگی هیچ جا به نتیجه نرسیده. اینکه هیچ کاری نکنیم که مبادا دستمان آلوده شود در هیچ جای دنیا نتیجه‌ای نداشت.» ولی نه جایزه‌ای به فیلم رسید و نه نمایشِ عمومیِ خوبی داشت: آتش‌سوزیِ سینماها در جریانِ انقلابِ ۱۳۵۷ مانعِ نمایشش شد. از دوم تا دهم آبان ۱۳۵۷، روزنامهٔ اطلاعات در صفحهٔ ۱۸ تبلیغ نمایش عمومی فیلم کلاغ را منتشر کرد. در این آگهی اعلام شده بود که نمایش فیلم از چهارشنبه ۱۰ آبان، فقط در سینما «بلوار» آغاز می‌شود. در متن آگهی آمده بود: «اولین نمایش عمومی فیلم “کلاغ”، حرکتی جدید در سینمای ملی ایران است. با دیدن فیلم “کلاغ” حمایت خود را از سینمای ملی ایران آغاز کنید و کمک کنید که این رسانهٔ گروهی آزاد بماند. وی توضیح می‌دهد که روی همین اصل دوربینِ بیضایی به زاویهٔ دیدِ آسیه، قهرمانِ فیلم، نزدیک می‌شود. در ۲۹ اسفند ۱۳۵۷، روزنامهٔ آیندگان در صفحهٔ «فرهنگ» گفت‌وگویی از همایون علی‌آبادی با بهرام بیضایی دربارهٔ فیلم «کلاغ» با عنوان «بازیافتن مفهوم گمشدهٔ کلاغ» منتشر کرد. در بخشی از این گفتگو آمده است: همایون علی‌آبادی: «فکر می‌کنید که نمایش «کلاغ» در این موقعیت خاص بجا بود؟» بهرام بیضایی: «نه، «کلاغ» باید یا شش ماه پیش از این نمایش داده می‌شد یا شش بعد از این. | ## بخش 3: کلاغ (فیلم ۱۳۵۶) | چون در این لحظه‌ی خاص به نظر می‌رسد معنای گمشده‌ای که فیلم از آن صبحت می کند یافته شده. و بنابراین احتمالا آن رابطه‌ی خاص که مورد نظر من بود الان ــ و فقط الان ــ کمتر برقرار می کند. هیچ فیلمی نیست که شدت و حرکت درونی آن با شدت و حرکتی که ین روزها بیرون از سینما جریان دارد قابل مقایسه باشد. «کلاغ» به دلیل کوششی که از تماشاگر انتظار دارد، البته جای خود دارد.» — سال گذشته همین روزها که «کلاغ» بر پرده نیامده بود گفتید که آن‌را در وقتی که وقت آن بود نساختید. لحظه‌ای هست که فکر می‌کنید حرف دیگری دارید، ولی شرایط ایجاب می‌کند حرف دیگری را بزنید. ولی «کلاغ» مشکلی که باید وقت دیگر و جای دگیر حل می‌شد.» — درست است که جائی ــ گویا در مصاحبه‌ای ــ گفته‌اید که از این فیلم راضی نیستید؟ ما با «غریبه و مه» فیلم خوبی ساختیم که در زمان خودش کسی نپسندید و با «کلاغ» سعی کردیم فیلم بدی بسازیم که عده ای بپسندند. و طبق قوانین نقدی که بعدها بیان شد سعی کردیم قهرمان فیلممان حتما کراوات بزند و پیکان سوار شود و بازیگران کفش ملی پوشیده باشند و مشاغل آشنا باشد و خلاصه همه چیز شبیه همه‌ی چیزهایی باشد که همه کس می‌داند یعنی ساده‌تر و قابل لمس‌تر باشد. بیضایی: «کسی به این شباهت اشاره کرد که کلاغ را پیکِ و خیرچین و خبرکش می‌دانند، ولی کلاغ واقعا تمثیل خبرنگار نیست و این می‌تواند یک معنی فرعی باشد. در برابر او تمثیل دارکوب است.» متن کامل این گفت‌وگو در صفحهٔ ۶ روزنامهٔ آیندگان، شمارهٔ ۲۹ اسفند ۱۳۵۷، منتشر شده است. | ## جمع‌بندی | در فرهنگِ عامّه سالِ ۱۳۹۵ دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خوانده که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله کلاغ و شخصیتِ آسیه، اشاره می‌شود.