موضوع مقاله: سنگ‌نگاره کول‌فرح | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سنگ‌نگاره کول‌فرح | مقدمه: سنگ‌نگاره‌های کول‌فرح یا سنگ‌نگاره‌های کول‌فره یا تنگه کول‌فرح (که با نام کتیبه‌های سنگی کول فرح در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است) چندین سنگ‌نگاره و نیایشگاه مربوط به دوره عیلامیان هستند، که در شهرستان ایذه، روستای کولِ فرح جای گرفته‌اند. | ## بخش 1: سنگ‌نگاره کول‌فرح | قدمت این شش نقش برجسته متفاوت است، و در طی فاصله‌ی چند سده متوالی (احتمالا ۸-۶ پیش‌از میلاد، یعنی طی ۲۸۰۰-۲۶۰۰ سال پیش، قبل از پیدایش هخامنشیان) ساخته شده‌اند. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این مجموعه آثار باستانی، گواه مظاهر مختلفی از پیشرفت‌های تمدنی جامعه در دوره های مختلفی تا حوالی پیش از هخامنشیان هستند، و منشاء برخی سبک‌های مورد استفاده در تخت جمشید در آنها مشهود است. جنبه‌های مختلفی از پیشرفت‌های تمدنی همچون مراسم جمعیِ آئینی، پیشرفت‌های هنر موسیقی، فن‌آوری‌های نگارگری، نیایش، ساختار قدرت سیاسی، قدرت نظامی، و اقتدای آئینی به آثار قدیمی‌تر پیشینیان خودشان در آن روزگار را ترسیم می‌کند. کول فرح از آثار باستانی کلیدی ایران است که اطلاعات و جزئیات بی‌نظیری درباره آغاز تمدن، تمدن‌سازی در ایرانمریم قربانی‌نیا، «کول فرح» اثری از آغاز تمدن و تمدن‌سازی در ایران»، میراث آریا (انتشار توسط وزارت میراث فرهنگی)، ۱۰ فروردین ۱۴۰۳ - ۰۹:۱۵ (دسترسی: ۲۹ دی ۱۴۰۳)، و سلسله‌ای از وقایع تاریخی مهم ارائه می‌دهد. منطقه باستانی کول فرح از جاذبه‌های تاریخی گردشگری استان خوزستان می‌باشد که به دلیل قرار گرفتن در یکی از مناطق بسیار خوش آب و هوای استان خوزستان، سالانه گردشگران بسیاری به سوی خود جلب می‌نماید. محوطه کول فرح در سال ۱۳۷۸ توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۵۹۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. برای دسترسی از ایذه، از طریق بلوار جهاد و پس از عبور از میدان جهاد، وارد جاده ایذه-دهدز شوید. در سمت راست مدخل دره، در کنار رشته کوهی، دو قطعه سنگ عظیم و نامنظم دیده می‌شود که بر بدنه آنها، نقوش بسیار قدیمیِ ظریف و زیبایی از صورت تعداد زیادی انسان و شمایل جانوران در حالت‌های نیایش و احترام، اجرای موسیقی، و انجام مراسمی مذهبی دیده می‌شود. (انتشار مطلب در ۷ آبان ۱۳۸۸) نامگذاری کولِ‌فرح یا کولِ‌فره که در انتهای دشت ایذه قرار دارد، «کول» به معنی دره و تنگه، و «فره» به معنی فرّ (فَرّه، خوَرنَه، فر کیانی، به معنای موهبت یا فروغی ایزدی، عامل تقدس بخش در جهانبینی ایران باستان) و یا «فرح» به معنای خوشحالی (در زبان عربی) می‌باشد. (احتمالا از نظر ریشه‌شناسی، در اصل «فره» (به معنای موهبت ایزدی)‌ بوده، که با محتوای کتیبه‌ها همخوانی دارد. در اثر زمان و گفتار معاصر، و بخاطر فراموش شدن و ناآشنا کلمه‌ی اصلی باستانی «فره»، در گویش کلامیِ مردم و سپس در نوشتار، به خطا، به «فرح» تبدیل شده). پیشینه در تصویر سنگی این نیایشگاه بیش از ۴۰۰ نفر در حال نیایش مشاهده می‌شوند و بنا به گفته کارشناسان در این تصاویر نخستین نگاه بشر به مذهب و آئین شکل گرفته‌است و حمل خدایان، قربانی کردن و اجرای موسیقی از دیگر صحنه‌های بکر این سنگ نگاره هاست. در حریم محوطه باستانی کول‌فرح تپه‌های باستانی پرچستان و چغاکره همچنین تالاب میانگران وجود دارد که کاوش و حفاظت از آن‌ها بسیار حائز اهمیت است و عدم حفاظت درست از آن‌ها منجر به مشکلات عدیده‌ای می‌گردد. | ## بخش 2: سنگ‌نگاره کول‌فرح | در آن شاه هانی یکی از حاکمان مستقل آیاپیر که هم‌زمان با شوتروک نهونته دوم پادشاه ایلام در سال ۲۷۰۰ پ م بوده در حال قربانی کردن نشان داده شده‌است. در این تصاویر شاه کلاه گردی بر سر دارد و دو نفر او را همراهی می‌کنند که یکی از آن‌ها شوترورو وزیر شاه است. من مجسمه‌ام را در این‌جا بر پا داشته‌ام پس از آنکه رب‌النوع سراپا مسلح تیروتیر خدای منطقه سیل هیته حمایتش را بر من ارزانی کرده بود. نقش برجسته شماره ۲ دومین نقش برجسته بر روی تخته سنگی مثلثی قرار دارد و باز هم صحنه مراسم مذهبی قربانی کردن را نشان می‌دهد. فردی در میان صحنه وجود دارد که دستان خود را به حالت نیایش جلوی صورت خود گرفته‌است. لباس او برخلاف معمول ایلامیها تا زانوی او است ولی در اکثر موارد مشاهده می‌کنیم که لباس ایلامیها تاقوزک پا است. در جلوی صورت این شخص صحنه قربانی کردن حجاری شده‌است و مردی گاو نری را از پشت بر زمین زده‌است و چند قربانی دیگر نیز روی زمین قرار دارند. در سمت چپ نیز ۴ مرد با احترام دنبال شخصیت وسط صحنه در حال حرکت هستند نقش برجسته شماره ۳ نقش برجسته دیگری بر روی یک سنگ چهار گوشه بزرگی حجاری شده‌است. موضوع این طرح حمل مجسمه یکی از خدایان ایلامی بر دوش چهار مرد است و شاه با عده زیادی از همراهان آن‌ها را دنبال می‌کنند. مجسمه این خدا بر روی تختی به صورت ایستاده قرار دارد ودستان خود را به کمر زده و لباسی بلندبر تن دارد. در پشت مجسمه ۶۷ نفر در چهار صف قرار دارند و دو نفر اول در بالا که از قد بلندتری برخوردارند افراد مهمتری هستند. در قسمت غربی سنگ چهار صف دیگر قرار دارد و ۴۹ نفر دیگر دنباله روی صفهای جبهه جنوبی هستند. در قسمت شرقی هم صحنه قربانی دیده می‌شود و ۳۶ غزال و سه گاو بزرگ به سمت راست در حرکتند. ۷ مرد کوچک دیگر نیز دیده می‌شوند و از آنجا که لخت هستند احتمالاً اسیران جنگی هستند. | ## بخش 3: سنگ‌نگاره کول‌فرح | نقش برجسته شماره ۴ این نقش برجسته بسیار شبیه نقوش حجاری شده در تخت جمشید می‌باشد و چون از نظر زمانی بسیار قدیمی تر از نقوش تخت جمشید است، آن را مادر نقوش زیبای درگاه‌های کاخ صد ستون و پلکان آپادانا می‌دانند. در بالای این نقش برجسته شاه با ردای بلند بر تخت نشسته‌است و جلوی او یک میز هدایا قرار دارد. پایین این تصویر درچهار ردیف افرادی دیده می‌شوند که یک دست خود را به جلو دراز کرده‌اند و دست دیگر را در برابر صورت خود به عنوان احترام گرفته‌اند. این نقش از نظر طرز قرار گرفتن دستها و فاصله پاها همانند نقش شماره دو کول فرح است. نقش برجسته شماره ۶ این نقش برجسته نیز به حمل مجسمه مربوط است و همانند نقش شماره سه است به این ترتیب که چهار نفر مجسمه یکی از خدایان را بر دوش دارند. تنگه ایی باز و فره بخش در منطقه خاوری شمال این سرزمین باستانی و به جغرافیای امروزی در یک فرسنگی شمال شرقی شهرستان ایذه در میان کوه چیوه قرار گرفته‌است که نام کول فره (یا Kul-e- Farah) را از گاه باستان تاکنون به دوش می‌کشد. تاریخچه اکتشاف و وضعیت نگهداری وقایع نگار کاوش‌های باستان‌شناسان باستان شناسان مختلفی از قبیل رومن گیرشمن، اسماعیل یغمایی، جعفر مهرکیان (باستان شناس و متخصص الیمایی) و بعدها خاویر آلوارز مون اسپانیایی برای شناخت آثار به تنگه تاریخی کول فرح وارد شدند. آعبدالرحیم اسدپور (ملقب به بَلیطی یا بلوطی، زاده ۱۳۳۰ در کولفرح)، از نوجوانی، به دنبال پی بردن به راز آنها بود. رومن گیرشمن باستان‌شناس در سال ۱۳۴۵ در حین مراجبه به ایذه، خط ایلامی باستان را به اسدپور آموخت. در واقعه ای در دهه ۴۰، اهالی کول فرح در پی درگیری این دره را خالی کردند و دو کیلومتر دورتر ساکن شدند. اسدپور پس از آن واقعه، سالها به تنهایی در آن‌جا ماند و به نگهبانی و محافظت از آن پرداخت. تا اینکه در مهر ۱۴۰۰ فوت کرد کول فرح تنها شد: نگهبان و راهنمای چندین ساله آثار باستانی کول فرح ایذه، در 70 سالگی جان سپرد ۲۴ مهر ۱۴۰۰ (دسترسی: ۲۹ دی ۱۴۰۳). | ## جمع‌بندی | ۱۳ خرداد ۱۳۹۵ (دسترسی در ۲۹ دی ۱۴۰۳) در اردیبهشت ۱۴۰۳، «پایگاه آیاپیر» متعلق به میراث فرهنگی، آغاز فاز دوم ساماندهی محوطه باستانی کول‌فرح را وعده داد در حالی‌که بودجه اختصاص یافته، یک میلیارد تومان می‌باشد.