موضوع مقاله: یاسا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # یاسا | مقدمه: یاسا کتاب قانونی است که بر اساس حقوق عرفی مغول و فرمان‌های چنگیز خان تنظیم شده است. | ## بخش 1: یاسا | این قانون با خط اویغوری و به زبان مغولی نوشته شده و دستورهایی دربارهٔ چگونگی روابط با کشورهای بیگانه، جنگ، تقسیمات ارتش، سیستم نامه رسانی، مالیات، وراثت و روابط خانوادگی را دربرمی‌گیرد. نام واژهٔ «یاسا» در زبان مغولی و اویغوری به معنی حکم و فرمان یا «حکم و فرمان شاه» است و در لغت‌نامهٔ دهخدا رسم، قاعده و قانون نیز معنا شده، عبارت ترکی «تورهٔ چنگیزی» نیز گهگاه به کار می‌رود. توره (tura) در مغولی به آداب قومی و دستور اجدادی گفته می‌شود؛ و به قوانینی گفته می‌شود که زیر دستان چنگیز آن را با دقت اجرا می‌کردند. پیدایش یاسا در دورانی که سلطان محمد خوارزمشاه بر ایران حکم می‌راند، شخصی به نام تموچین با مطیع ساختن قبائل پراکندهٔ مغول و تاتار در دشت‌های وسیع مغولستان در شمال چین امپراتوری خویش را بنیان نهاد. در سال ۱۲۰۶ مجمع بزرگ قوریلتای لقب چنگیز خان را (که احتمالاً به معنای فرمانروای جهان بوده است) برای وی برگزید. از آن هنگام چنگیز خان هم‌زمان با کشورگشایی‌های خود در چین، ترکستان، ایران و روسیه، احکام و قواعد متعددی را برای سر و سامان بخشیدن به زندگی اجتماعی مردم مغول وضع کرد. چنگیز خان دستور داد برای نگارش فرامین و قوانین خود و گردآوری آداب و رسوم مورد قبول او خط اویغوری به کودکان مغول آموخته شود. این قوانین در سال ۶۰۴/۱۲۰۶ ه‍.ق ظهور عینی داشته و در قوریلتای این سال که قدرت‌گیری چنگیز مورد تأیید بزرگان قرار گرفت، مورد پذیرش واقع شده است. ماهیت و علت‌های پیدایش یاسا یاسا در نتیجهٔ تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی به‌وجود آمد. علت به‌وجود آمدن یاسا، تبدیل کردن آداب و عقیده‌های مغول‌ها به نظام آیین حکومتی بود. چنگیز خان در زمان حیات خویش جغتای را مأمور نظارت بر اجرای یاسا کرده بود و فرمان داده بود مقررات یاسا را روی سنگ‌های بزرگ جاده‌هایی که مسیر عبور سربازان بود، حک کنند. مادهٔ اول یاسا که با حروف درشت روی صخرهٔ سنگی بزرگی در فلات پامیر حک شده، این است: «هرکس از یاسا سرپیچی کند، سرش را به باد خواهد داد.» و در پایین آن آمده است: «همچنان که آسمان بیش از یک خدا ندارد، زمین نیز بیش از یک خدا ندارد و آن خدا هم منم: چنگیزخان.» یاسا با احکام سخت و خشن خود نظام مغول را حفظ کرد، همهٔ مردم را مطیع کرد و تحت فرمان یک نفر درآورد و یکی از علل پیشرفت چنگیز خان گردید. قوبلای قاآن تا حدی به رعایت یاسا اهمیت می‌داد که یکی از فرزندانش را به دلیل خیانت کردن به یاسا چوب زد و حبس کرد. مفاد یاسا یاسا مانند بسیاری از قوانین قرن‌های گذشته از اصل تناسب میان جرم و مجازات پیروی نمی‌کرد. اصل شخصی بودن مجازات‌ها نیز اعمال نمی‌شد و در بعضی موارد فرزندان مجرم به جای او مجازات می‌شدند یا حتی به عنوان غرامت تحویل محکوم له می‌شدند. از رایج‌ترین مجازات‌ها در میان مغولان، مجازات اعدام بود و در متن یاسا برای بسیاری از اعمال کم‌اهمیت کیفر اعدام در نظر گرفته شده بود. به نظر می‌رسد به دلیل پیشرفته بودن تمدن مسلمانان یا علاقهٔ شخصی چنگیز به اسلام، پیروان این دین از وضعیت بهتری نسبت به سایر مردم برخوردار بودند. • در موارد قتل (مجازات قتل) فرد می‌تواند با پرداخت جریمه نقدی خود را باج دهد: برای پیروان محمد- ۴۰ سکه طلا (بالیش). ضمناً مغولان به قصاص اعتقاد نداشتند و نظام برده‌داری نیز در مورد بیگانگان اعمال می‌شد و گرفتن اقرار از طریق شکنجه مجاز بود. از جمله: مجازات اعدام برای کسی که در آب یا خاکستر ادرار کند؛ یا حیوان را به روش مسلمانان ذبح کند. افزون بر این مغولان عدد نه را مقدس می‌دانستند و گویا به همین جهت دزدان محکوم بودند، نه برابر شیء مسروقه را پس دهند. با ازدواج به عضویت خانوادهٔ شوهر درمی‌آمد و پس از مرگ شوهر نیز به عقد برادر یا پسر شوهرش درمی‌آمد. تعصبات مذهبی در میان مغولان وجود نداشت، انجام مناسک مذهبی و رعایت احوال شخصیه مطابق با مقررات مذهبی برای پیروان تمام ادیان و فرقه‌ها آزاد بود. استفاده از القاب افتخاری نیز در میان مغولان رایج نبود و چنگیز فرمان داده بود که از گفتن سخنان پرطمطراق خودداری کنند و وقتی با سلطان یا هرکس دیگر سخن می‌گویند، تنها نام او را بر زبان آورند.17. از مقررات جالب یاسا در این مورد؛ مالیات نگرفتن از فرزندان فقها، قاریان قران، پزشکان، دانشمندان، زاهدان، مؤذنان و مرده‌شویان بود. این متن کامل از ترجمه انگلیسی است دستور داده شده است که باور داشت فقط یک خدا وجود دارد، خالق آسمان و زمین، که به تنهایی زندگی، مرگ، ثروت و فقر می‌دهد - و بیش از همه قدرت مطلق دارد، نسخه دیگری بیان می‌کند که آزادی عبادت خدا وجود دارد به هر روش که مناسب شماست (Plantagenet Somerset Fry). | ## بخش 2: یاسا | او (چنگیز خان) دستور داد که به همه مذاهب احترام گذاشته شود و هیچ ترجیهی به هیچ‌کدام نشان داده نشود. رهبران مذاهب، وکلا، پزشکان، دانشمندان، مبلغان، راهبان، افرادی که به آیین مذهبی متعهد هستند، مؤذن‌ها (به نظر می رسداین نوشته دومی مربوط به دوره بعد کوبلای خان باشد، مگر اینکه بعداً ترجمه شده باشد، هیچ اشاره خاصی به مؤذنی یا مسجد خاصی وجود ندارد). قراردادن کسی زیرمجازات اعدام، هر کسی که باشد بدون اعلام به امپراطورممنوع است مگر اینکه قبلاً توسط شاهزادگان، خانها، افسران و سایر اشراف مغول در یک مجمع عمومی رای‌گیری شده باشد. (بدیهی است که آنها پیشنهادهایی را برای کشورها یا پادشاهی‌های مختلفی که برای مشارکت با آنها در آنجا بودند، ارائه دادند). گذاشتن قانونی که مردان ارتش را به ده‌ها، صدها، هزار و ده هزار تقسیم می‌کند، باید درنظرگرفته شود. او (چنگیز خان) رهبران را تحت القاب (شاهزادگان / بوگاتیر / ژنرال‌ها / نویان) را در راس نیروها قرار داد و رهبران هزاران، صدها و ده‌ها را منصوب کرد. در لحظه شروع کارزار، هر سربازی باید اسلحه خود را از دست افسر مسئول خود دریافت کند. یک سرباز باید آن را در شرایط مناسب نگه دارد وبایستی بوسیله افسرخود قبل از نبرد بازرسی شود. او به جانشینان خود دستور داد قبل از شروع نبرد، شخصاً نیروها را بازرسی و مسلح کنند، تا هر آنچه را که برای عملیات لازم بود به نیروها تأمین کنند و همه چیز حتی سوزن و نخ. ممنوع است قراردادن زیرمجازات اعدام، غارت دشمن قبل از اینکه فرمانده ارشد اجازه آن را بدهد، اما پس از اعطای این اجازه، یک سرباز باید همان فرصت افسر را داشته باشد وباید اجازه داشته باشد تا نگه دارد آنچه را انجام داده است، اگر او سهم خود را به گیرنده امپراتور پرداخت کرده باشد. او دستور داد سربازان باید برای غفلت مجازات شوند و شکارچیان سهل انگاری که به حیوانات اجازه می‌دادند در حین شکار انجمنی فرار کنند، را با چوب کتک بزنند و در بعضی موارد اعدام کنند. [میرهوند یا مرکوند] برای آنکه مردان ارتش تمرین دیده نگه داشته شوند، هر زمستان شکاربزرگ باید ممنوع نگه داشته شود. بر اساس این گزارش، از مارس تا اکتبر در امپراتوری کشتن گوزن، دلار، قیر، خرگوش، الاغ وحشی و برخی پرندگان ممنوع بود. وقتیکه قرار است حیوانی خورد ه شود، باید پاهایش بسته شود، شکمش باز باشد و قلبش با دست فشرده شود تا حیوان بمیرد. سپس گوشت او قابل خوردن است، اما اگر کسی حیوانی را به روش محمدی ذبح کند، خود او ذبح می‌شود. (زنان قرار نیست از این طریق حیوانات را ذبح کنند، شاید به این دلیل که ضعیف ترند، بنابراین هیچ منعی در یاسا وجود ندارد. مردی که اسبی دزدیده شده باید آن را به صاحبش برگرداند و نه اسب از همان نوع اضافه کند. اگر او قادر به پرداخت جریمه نباشد، پس باید فرزندانش را به جای اسب گرفته شود، و اگر فرزندی نداشته باشد او خودش باید مانند گوسفند سلاخی شود. در نسخه‌هایی که در آنها احکام ذکر شده است، نحوه اعدام شبیه گوسفندان است و بنابراین می‌توان آن را در قانون ذبح حیوانات فرض کرد (در نسخه دیگر مشخص نیست که چه زمانی باید اجساد آنها به دو قطعه بریده شود). برای سرقت‌های کمتر، مجازات باید با توجه به ارزش چیز دزدیده شده، تعدادی ضربه از کارکنان هفت، هفده، بیست و هفت، تا هفتصد باشد. (در نسخه قدیمی دیگر هیچ مجازاتی در مورد سرقت‌ها با این مقدار ذکر نشده ذکر شده است اما چندان مشخص نشده است) هیچ تابع امپراتوری نمی‌تواند مغول را به عنوان خدمتکار یا برده در نظر بگیرد. [المکریزی] هرکس برده یا اسیر فراری را پیدا کند و او را به شخصی که به او تعلق دارد برنگرداند، باید اعدام شود. [الماکریزی] کلمه ای که به عنوان "برده" ترجمه شده است به معنای "اسیر برای کار" است، مخالفان مغول که معمولاً به دلیل مقاومت در برابر اصول جهانی / سیستم مغول یا آنچه آرزوی آن را دارد، به مجازاتی روبرو می‌شوند این مفهوم از طریق رمزها و معیارهای خود، به فرزندان آنها نیز منتقل شد، بر اساس مفاهیم جمعیت کم‌تحرک که مردم و قبایل جنایتکار را تحقیر می‌کند، و اغلب به دلیل مفهوم مقاومت در برابر سیستم مغول فوق‌الذکر، جنایتکار است "bo´ol"، مرتبط با "boolt" مدرن، باند برای بستن، "booch" (مانند عبارتی "chaver" در مغولی مدرن هر دو با نوع صحافی و فرآیندی که در ضبط به عنوان یک فعل استفاده می‌شود مرتبط است) و سپس به معنی "برده" ترجمه شده است. این ممکن است قبلاً مورد استفاده قرار گرفته باشد، اما خود چنگیز خان هرگز از این رسم پیروی نکرده بود و در مغول نوب توبچان (که اصلاً به آن اشاره نشده بود) کمی به آن اشاره شده بود. قیمت عروس ممکن است به عنوان یک بازدارنده مفید برای تجارت زنان یا صرفاً یک وارونگی تجربی از جهیزیه در نظر گرفته شود، اما همسایگان تاتارها با زنان تجارت می‌کردند، که توسط یاسا و ازدواج بین آنها ممنوع بود، همان‌طور که گزارش شد درجه اول و دوم خویشاوندی ممنوع است. ممکن است یک مرد با دو خواهر ازدواج کند یا چند صیغه داشته باشد، اما در دوران بودیسم و شمنیسم گرایش تدریجی به مراسم ازدواج وجود داشت. | ## بخش 3: یاسا | زنان باید به مراقبت از اموال، خرید و فروش از روی علاقه خود بپردازند، در نسخه دیگری، "Os Mongóis"، توسط ناشر پرتغالی "تاریخچه‌های خلاصه فرهنگ"، به نقل از قانون تجارت به عنوان حوزه فعالیت آنها تعریف شده است. از مشارکت نظامی هیچ استثنائی وجود ندارد، اما آن بر اساس قوانین اسلامی محبوبیت بیشتری در بین تاتارها گزارش شده است که پیروی از آن تنها از طریق تصوف امکان‌پذیر بود. کودکانی که از صیغه متولد می‌شوند باید مشروعیت شناخته شده و سهم خود را از اصل و نصب بدست آورند که توسط پدر ساخته شده باشد. توزیع املاک باید بر اساس دریافت فرزند ارشد بیشتر از فرزند کوچکتر انجام شود، پسر کوچکتر وارث خانه پدر است. [ورمادسکی] زناکننده را باید بدون توجه به اینکه آیا ازدواج کرده است یا نه، به قتل رساند. [المکریزی] یاسا این قوانین را تجویز می‌کند: دوست داشتن یکدیگر، زنا نکردن، دزدی نکردن، شهادت دروغ ندادن، خائن نبودن و احترام به پیر و گدایان. [ماهاکیا] در اینجا قوانین خدائی است که آنها آن را یاساکس می‌خوانند و به آنها داده شده است [g288]: اول اینکه آنها یکدیگر را دوست بدارند دوم، این که آنها زنا نکنند. سرقت نکردن شهادت دروغ ندهید به کسی خیانت نکنید و اینکه آنها پیر و فقیر را ارج می‌نهند. هر کسی که عمداً دروغ بگوید یا جادوگری کند، یا از رفتار دیگران جاسوسی کند یا در یک مشاجره بین دو طرف برای کمک به یکی در برابر دیگری مداخله کند نیز باید اعدام شود. [المکریزی] (دروغگویان عمدی در این بخش در یکی از نسخه‌ها گنجانده شده‌اند، اما در عمل به همان اندازه قابل تعریف نیستند و ممکن است به دروغگویی هوشمند اشاره داشته باشند، که در مناطقی از نفوذ آسیا در اروپا نیز ظاهر می‌شود، اما به ویژه با یک نسخه ژرمانی تعریف می‌شود، این ممکن است دارای زیرساخت‌های حقوقی و کاربردی لاتین باشد. این نسخه برای آسیب رساندن شدید به مردم و آسیب رساندن به آنها و به ویژه بعنوان یک وسیله خرابکاری است، اما کاملاً روشن نیست. همچنین می‌تواند جنبه کسانی داشته باشد که دروغ گفتن را با اهداف غیرعادی انجام دهید) قرار است افسران و سردارانی که در وظیفه خود کوتاهی می‌کنند یا در احضار خان حاضر نمی‌شوند، به ویژه در مناطق دور افتاده کشته شوند. " هرکسی که مقصر لواط باشد نیز باید به قتل برسد [مکریزی] ادرار در آب یا خاکستر مجازات مرگ دارد. [المکریزی] او قومش را از خوردن غذای پیشنهادی دیگری منع کرد تا اینکه غذایی که خودش عرضه می‌کند خودش مزه آن را بچشد، حتی اگر یکی شهریار باشد و دیگری اسیر. او هر شخصی را ممنوع کرد که بیش از رفقای خود غذا بخورد و آتشی را که روی آن غذا پخته می‌شود یا ظرفی که مردم از آن می‌خورند، قدم بگذارد. [المکریزی] ممکن است کسی دستان خود را در آب فرو نبرد و در عوض باید از یک ظرف برای کشیدن آب استفاده کند. [المکریزی] وقتی مسافر از کنار گروهی از افراد که مشغول غذا خوردن هستند عبور می‌کند، باید بدون درخواست اجازه با آنها غذا بخورد و آنها نباید او را در این کار منع کنند. [المکریزی] در ابتدای هر سال، همه افراد باید دختران خود را به خان هدیه دهند تا وی برخی از آنها را برای خود و فرزندانش انتخاب کند. [المکریزی] یاسا و شریعت اسلامی یاسا به دلیل اینکه بر مبنای ساختار حیات ایلی و معیشت خانه به دوشی تنظیم شده بود، با احکام فقه اسلامی که بر مبنای مدنیت اسلامی تنظیم شده بود، مغایرت‌هایی داشت. پیروی کورکورانه از فرا دستان، بی‌توجهی به غسل و حمام، عدم شستشوی لباس و رعایت بهداشت، فرق نهادن میان موارد پاک و نجس، ذبح غیراسلامی حیوانات، عرضهٔ دختران به دربار خان و اشرافیت ایلی، پرهیز نکردن از خوردن حیوانات نجس و اعضای آن‌ها تمامی مغایر با دستورهای شرعی بود. به موازات پذیرش مدنیت اسلامی-ایرانی از سوی مغول‌ها، یاسای آن‌ها نیز رو به دگرگونی نهاد و در نهایت در قالب یاسای غازانی صورتی کاملاً دینی به خود گرفت. سرانجام یاسا به رغم اعتقاد چنگیز مبنی بر تأسیس آیین و نظام حکومتی و قانونی ارزشمند و ابدی هیچ‌جا اثری از یاسا باقی نماند و حتی مغولان عصر حاضر نیز از آن بی‌اطلاع هستند. افزون بر این، تمام دستورهای چنگیز ثبت و ضبط نشد و تنها بخشی از آن‌ها در دسترس است. اما یاسای چنگیز به مدت طولانی قوانین اصولی مقننه در میان مغولان بود و به شدت و با بی‌رحمی تمام به اجرا درمی‌آمد و در نتیجه میزان قتل، تقلب و زنا را به شدت کاهش داد. | ## جمع‌بندی | همدانی، جامع التواریخ، به کوشش: بهمن کریمی، انتشارات اقبال، چاپ دوم، ۱۳۶۲ معصومه معدنچی، به یاسا رسیدگان در عصر ایلخانی، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۷ وهاب ولی، غوری در اندیشه حقوقی چنگیزخان بر مبنای یاسای، در مجموعه مقالات اولین سمینار تاریخی هجوم مغول به ایران و پیامدهای آن، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۱ The Yasa of Chingis Khan.