موضوع مقاله: سرریز سد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سرریز سد | مقدمه: سرریزهایی که مجهز به دریچه هستند را سرریز کنترل‌دار و آن‌هایی که فاقد دریچه هستند را سرریز بدون کنترل گویند. | ## بخش 1: سرریز سد | انواع سرریز انوع سرریزها معمولاً با عناوین: ریزشی، اوجی، جانبی، شوت، مجرایی، تونلی، نیلوفری، سقوطی با بار شکن، آبرو، سیفونی و زیگزاگی سرریز آزاد در این سرریز، آب به صورت آزاد از روی تاج سد عبور می‌کند. از این نوع سرریز در سدهای وزنی، قوسی و پایه دار استفاده می‌شود ولی نباید تراز آب مخزن با پایاب از شش متر تجاوز کند. از این نوع سرریز در سدهای انحرافی به منظور بالا بردن سطح آب و انحراف آن به مزرعه استفاده می‌شود. سد جیرفت پلکانی سرریز پلکانی سازه‌ای هیدرولیکی است که از حدود ۳۵۰۰ سال پیش مورد استفاده قرار گرفته‌اند. سرریز پلکانی متشکل از پله‌هایی است که ازنزدیکی تاج سرریز شروع شده و تا پاشنه پایین دست ادامه دارد. این نوع سرریزها به دلیل تأثیر قابل ملاحظه بر میزان استهلاک انرژی جریان مورد توجه می‌باشد. جانبی سرریز جانبی عبارتست از یک سرریز با جریان آزاد که در دیواره کانال تعبیه شده‌است و اجازه می‌دهد در مواردی که ارتفاع آب بالاتر از تاج سرریز قرار دارد، مقداری از آب از روی آن خارج شود. شوت در سرریزهای شوت جریان آب مخزن اصلی از طریق یک کانال باز که در طول تکیه گاه سد یا قسمت فرورفته بین دو قله قرار می‌گیرد، به رودخانه می‌رسد. | ## بخش 2: سرریز سد | این تعریف را می‌توان بدون توجه به تأسیسات کنترلی که برای تنظیم جریان مورد استفاده قرار گرفته‌است، به کار برد؛ بنابراین، سازه کنترلی سرریز شوت می‌تواند به صورت تاج آزاد، روزنه دریچه دار، تاج جانبی یا انواع دیگر باشد. البته سرریز شوت بیشتر به سرریزهایی گفته می‌شود که سازه کنترل سرریز تقریباً عمود بر محور یک کانال باز است و خطوط جریان در بالاو پایین تاج کنترل با محور سرریز هم سو هستند. عواملی که سبب انتخاب این سرریز می‌شوند، عبارتنداز: ü به سادگی قابل طرح و اجرا هستند ü تقریباًدر کلیه شرایط فونداسیون می‌توان از آن‌ها استفاده کرد ü حجم وسیع خاکبرداری حاصله را می‌توان در بدنه سد خاکی مورد استفاده قرار داد و از این طریق از هزینه کاست. سرریز شوت، بر روی انواع مختلف فونداسیون از سنگ سخت تا زمین نرم با موفقیت اجرا و بهر ه بردای شده‌است. مجرایی هرگاه برای انتقال آب از یک مجرای سر پوشیده‌ای استفاده شود که از اطراف یا زیر سد عبور کند، سرریز حاصله را به ترتیب) سرریز تونلی یا مجرایی) گویند. تونلی هرگاه برای انتقال آب از یک مجرای سر پوشیده‌ای استفاده شود که از اطراف یا زیر سد عبور کند، سرریز حاصله را به ترتیب) سرریز تونلی یا مجرایی) گویند. این سرریز دارای مزایای منحصر بفردی است اما احتمال بروز پدیده‌هایی نظیر گرداب، لرزش سازه وخلازایی نیز از مسائل پیش روی این سرریز است. سرریز نیلوفری درجاهایی که فرسایش زیاد است کاربری دارند و جهت انتقال آب از زیر بزرگراه‌ها یا خطوط آهن استفاده می‌شود. | ## بخش 3: سرریز سد | در واقع ازسه قسمت تشکیل شده‌است: یک قسمت که قیفی شکل است و شرایط سرریز عادی را بازی می‌کند ولی گرد است. نقطه ضعف این سرریزها این است که در سیلاب‌های بزرگتر از آنچه که در طرح دیده شده ضریب اطمینان سرریز پایین می‌آید. در مناطق خیلی سرد این نوع سرریز امکان یخ زدگی دارد که باید برای آن یخ‌شکن تعبیه شود. بزرگترین سرریز نیلوفری جهان مربوط به سد گیهی استرالیا با ۳۲ متر ارتفاع می‌باشد که ظرفیت تخلیه ۱۵۳۴ مترمکعب در ثانیه را دارد. سد طرق سد 15 خرداد سد سفید رود سد شیروان سد هراز سد البرز سیفونی سرریزسیفونی می‌تواند به صورت سرپوشیده ( کاملاً داخل بدنه سد) یا سیفون لا له‌ای باشد. هر دوی این سیفون‌ها در برابر افزایش دبی، از نظر هیدرولیکی رفتاری شبیه به سرریزهای مستقیم دارند. سرریزهای سیفونی با استفاده از قانون سیفون‌ها عمل نموده و آب پشت سد را به سمت پایین دست می‌مکد. | ## جمع‌بندی | در دهانه این سرریزها گاه از سازه‌ای به نام کلاه خود استفاده می‌شود که در هر صورت دهانه سیفون در تراز نرمال آب دریاچه قرار می‌گیرد.