موضوع مقاله: کاترین کبیر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کاترین کبیر | مقدمه: کاترین دوم (۲ مهٔ ۱۷۲۹ – ۱۷ نوامبر ۱۷۹۶) مشهور به کاترین کبیر، امپراتور تمام روسیه از سال ۱۷۶۲ تا ۱۷۹۶ بود که پس از سرنگون کردن همسرش پتر سوم به تخت نشست. | ## بخش 1: کاترین کبیر | تحت سلطنت طولانی ۳۴ سالهٔ او، روسیه با الهام از ایده‌های عصر روشنگری، یک رنسانس علمی و فرهنگی را تجربه کرد که منجر به تأسیس بسیاری از شهرهای جدید، دانشگاه‌ها و هنرسراها شد. در زمان او امپراتوری روسیه به اوج خود رسید و جایگاه روسیه به عنوان یکی از قدرت‌های بزرگ اروپا تثبیت شد. کاترین کبیر در رسیدن به قدرت و حفظ حاکمیت خود، اغلب روی معشوق‌هایش که مهم‌ترین آنها گریگوری اورلوف و گریگوری پوتمکین بودند حساب می‌کرد. او با کمک ژنرال‌های بسیار موفقی همچون الکساندر سووروف و پیوتر رومانانتسوف و دریاسالارانی چون ساموئل گریگ و فئودور اوشاکوف، بر روسیه‌ای حکم می‌راند که با فتوحات و دستاوردهای دیپلماتیک، به سرعت در حال پیشرفت بود. در جنوب، خانات کریمه به دنبال پیروزی بر کنفدراسیون بار و امپراتوری عثمانی در جنگ روسیه و عثمانی (۱۷۷۴–۱۷۶۸)، و همچنین سراسر قفقاز شمالی ضمیمهٔ امپراتوری شد. با حمایت انگلیس، روسیه سرزمین‌های روسیه جدید را در سواحل دریاهای سیاه و آزوف استعمار کرد. در غرب، مشترک‌المنافع لهستان-لیتوانی در زمان پادشاهی استانیسلاو آگوست پونیاتوفسکی که خود از معشوق‌های سابق کاترین بود، تجزیه شد و امپراتوری روسیه بیشترین سهم را از خاک آن به دست آورد. در شرق، روس‌ها برای نخستین‌بار سرزمین آلاسکا را استعمار و آمریکای روسیه را تأسیس کردند. بسیاری از شهرها و کلان‌شهرها به دستور کاترین کبیر در سرزمین‌های تازه فتح شده تأسیس شدند که مهم‌ترین آنها دنیپرو، خرسون، میکولائیف و سواستوپول بودند. کاترین که دنباله‌رو اصلاحات پتر کبیر بود، به مدرن‌سازی روسیه با الگو از اروپای غربی ادامه داد. با این حال، تشکیلات نظامی و اقتصاد همچنان به رعیت‌داری وابسته بودند و تقاضاهای روزافزون دولت و زمین‌داران خصوصی، بهره‌برداری از نیروی کار را شدت بخشید که یکی از دلایل اصلی شورش‌های گسترده در دورهٔ او، ازجمله بزرگ‌ترینش شورش پوگاچف و سایر عشایر و کشاورزان بود. ساخت بسیاری از عمارت‌های اشرافی به سبک کلاسیک و تحت تأیید کاترین، منظرهٔ کشورش را تغییر داد. او همچنین به عنوان یک حامی بزرگ هنر، بیشتر جریان عصر روشنگری روسیه را رهبری کرد. در تاریخ‌نگاری روسیه، دورهٔ زمام‌داری کاترین کبیر یعنی نیمهٔ دوم سدهٔ هجدهم، با نام «دورهٔ کاتریَن» شناخته می‌شود. پدرش کریستین آگوست، پرنس آنهالت-زربست و مادرش یوهانا الیزابت، دوشس هولشتاین-گوتورف بود. مادر وی که اهل هولشتاین بود، با کارل فریدریش پدرشوهر آیندهٔ دخترش خویشاوندی داشت. خانوادهٔ کوچک و پرآرزوی سوفیا، با اینکه از اشراف بودند، از بضاعت کمی برخوردار بودند. از همین رو، آنها به امید وصلت و نزدیک شدن به قدرت‌های بزرگِ وقت، سوفیا را از خردسالی به خوبی تربیت کرده و تحت فرهنگ دوگانهٔ پروسی–فرانسوی قرار دادند؛ بدین شکل سوفیا آگوستا هم آداب دقیق دربار برلین را آموخت و هم ظرافت ادبیات و زبان فرانسه را. سپس امپراتریس الیزابت برای تحکیم جانشینی دودمان رومانوف، به دنبال همسری مناسب برای برادرزادهٔ ناخلفش افتاد. وی به روسیه آمد، از مذهب پروتستان، به ارتدوکس گروید و نام روسی یِکاترینا آلکسیوْنا را برای خود پذیرفت. | ## بخش 2: کاترین کبیر | پیوند زناشویی آنها، هرچند در ظاهر اتحادی سیاسی بود، اما از همان آغاز به اختلاف و بی‌اعتمادی انجامید. پتر، که دلبستهٔ اسلوب‌های نظامیِ پروس و با پیچیدگی‌های دربار روسیه بیگانه بود، نه از خود گرمی عاطفی نشان می‌داد و نه کفایت سیاسی. در مقابل، کاترینِ جوان با اشتیاقی سیری‌ناپذیر، به مطالعهٔ فلسفهٔ روشنگری، تاریخ روم باستان و فنون کشورداری می‌پرداخت و شبکه‌ای از حامیان در میان افسران، اصلاح‌طلبان و درباریان می‌ساخت. او به سرعت زبان و تشریفات روسی را فرا گرفت؛ فرایندی که بعدها در خاطراتش از آن به عنوان «تولدی دوباره» یاد کرد. بدین صورت که در کودتای ژوئن ۱۷۶۲، گارد سلطنتی به رهبری برادران اورلوف، فرماندهی را در دست گرفت، پتر را مجبور به استعفا کرد و کاترین را امپراتریس و اتوکراتور تمام روسیه خواند. از این‌رو دورهٔ پادشاهی پتر سوم، کوتاه‌ترین دورهٔ سلطنت در تمام تاریخ امپراتوری روسیه به‌شمار می‌رود. پتر سوم پس از برکناری، در قلعهٔ روپشا زندانی شد و چند روز بعد به طرز مشکوکی مرد. کاترین هرگز اقرار نکرد؛ اما سایهٔ اتهام مرگ جنجالی شوهرش تا پایان عمر بر او افتاد. ارتشیان روسیه او را در مسیر تصاحب قدرت همراهی کردند؛ زیرا کاترین از اعزام آنان به جنگ در خارج از روسیه جلوگیری کرده بود. بخش بزرگی از اشراف روسیه، هر کدام به دلیلی متفاوت با دیگری، کاترین را نمی‌خواستند. اوضاع کشور بسیار آشفته و فساد چنان در تشکیلات حکومتی گسترش یافته بود که سفیر پروس در سنت پترزبورگ نوشت: «سلطنت امپراتریس کاترین در تاریخ جهان، فصلی کوتاه خواهد بود.» سفیر پریشانی‌ها را به درستی تشخیص داده بود؛ اما پیش‌بینی‌اش از پایان ماجرا اشتباه بود. کاترین که در تاریخ سیاسی روسیه با پتر کبیر مقایسه می‌شود، در امور سلطنت جدی، سخت‌کوش، صاحب حس جاه‌طلبی و قدرت ارادهٔ فراوان بود. دست مخالفانش را از قدرت کوتاه کرد، مقام و منصب‌ها را به هواخواهانش داد و با استبداد بسیار بر طبقهٔ اشراف چیره شد. البته کوششی در مبارزه با فساد نکرد و حتی نوشته‌اند از آن برای حفظ وفاداری مردان دولت و دربار بهره‌ها برد. اگر کسی بخواهد تهمت ناروایی بر همسایه خود وارد کند، می‌تواند با دادن پیشکش به موفقیت نقشهٔ خبیثانه‌اش مطمئن شود.» او روسیه را به یکی از ممالک قدرتمند جهان تبدیل کرد و بیش از هر امپراتور دیگری بر آن کشور حکم راند. در داخل، کاترین کبیر که خود را «آموزگار ملت» می‌دانست، نخستین اولویتش را اصلاح دستگاه کهن اداری و قضایی روسیه قرار داد. در رساله‌ای ۶۴۵ ماده‌ای در سال ۱۷۶۷ به نام «نکاز» که در آن مستقیماً از روح‌القوانین اثر مونتسکیو الگو گرفته بود، بر برابری نسبی شهروندان در برابر قانون، تفکیک نسبی قوا، لغو شکنجه و ضرورت آموزش رایگان مردم تأکید کرد. او نسخه‌ای را برای فرانسوا ولتر فرستاد تا نقدش را بشنود و نسخهٔ دیگر را به فردریک کبیر تقدیم کرد «تا پروس بداند روسیه چگونه برمی‌خیزد». با همهٔ اینها، کمیسیون قانون اساسی که به دستور کاترین با حضور ۶۵۲ تن از نمایندگان اشراف، طبقهٔ متوسط، کازاک‌ها و سایر اقلیت‌ها، البته بدون سرف‌ها تشکیل شده بود، پس از دویست نشست، زیر بار منافع متعارض شخصی بزرگان فروپاشید. در میانهٔ سلطنت وی، برپایی قیام عظیم پوگاچف (۱۷۷۳–۱۷۷۵) نشان داد که اصلاحات رنگارنگ روی کاغذی با واقعیت یک نظام رعیت‌دار ناسازگار است. | ## بخش 3: کاترین کبیر | امپراتریس کاترین، که بیم داشت شعلهٔ آشوب کل امپراتوری‌اش را فرا بگیرد، فرمان به سرکوبی خونین داد و سپس با «منشور اشراف» در سال ۱۷۸۵، امتیازات اشراف موروثی را به تصویب قانونی رساند. او آزادی رعایا را که روزی آرمان خویش مطرح کرده بود، به آینده‌ای نامعلوم حواله کرد. کاترین ۲۹ استان روسیه را بازسازی کرد، حل‌وفصل مالیات‌ها را سر و شکل داد و بیش از صد شهر جدید بنیاد نهاد تا «رد پای دولت» به دورترین مرزهای سیبری نیز برسد؛ گسترشی که نویسندگان معاصر «غول بیدارِ شمال» لقب دادند. در جنوب، وی دو نبرد طولانی با عثمانی در سال‌های (۱۷۷۴–۱۷۶۸) و (۱۷۹۲–۱۷۸۷) به راه انداخت و با پیروزی در هر دو جنگ، موجب شد قوای دریایی روسیه به دریای اژه راه یابد، شبه‌جزیره کریمه در سال ۱۷۸۳ ضمیمه شود و پیمان یاش در سال ۱۷۹۲، خط مرزی روسیه را تا رود دنیستر به پیش برساند. او در مکاتبه با گریگوری پوتمکین ژنرال برجسته و از معشوقان بانفوذش، «رؤیای بازسازی امپراتوری بیزانس» را مطرح می‌کرد؛ رؤیایی که اگرچه تحقق نیافت، اما سیاست روسیه مبنی بر یونانی‌سالاری در بالکان و قفقاز را حتی پس از مرگش بنیاد گذاشت. در غرب، امپراتریس روسیه سه بار به اتفاق پروس و اتریش، لهستان را پاره‌پاره کرد (۱۷۷۲، ۱۷۹۳ و ۱۷۹۵). به گفتهٔ ویل دورانت: «کاترین که اطرافش را نجبایی احاطه کرده بودند که مورد اعتماد او نبودند و دسیسه‌ها و بی‌نظمی‌های دستگاه اداری او را رنج می‌داد، نوع جدیدی از حکومت ابداع کرد که در آن عشاق پی‌درپی او، مجریان امور حکومتی می‌شدند. کاترین جسم خویش را نیز به حقوق و مزایای مشاغل افراد می‌افزود، ولی در عوض خدمت باکفایت طلب می‌کرد.» دست‌کم نام ۲۱ تن از این مردان مشخص است که البته همگی آنان نخست‌وزیر نشدند. او تا اواخر قرن هجدهم و تا پاییز ۱۷۹۶ در قدرت باقی ماند و «مانند همهٔ حکمرانان زمان خود اصول اخلاقی را تابع سیاست کرد.» گذر از ده توطئهٔ بزرگ برای سرنگونی، او را نسبت به همه‌چیز و همه‌کس بی‌اعتماد کرده بود. شاید پایدارترین میراث کاترین کبیر، نه در فتوحات نظامی، بلکه در هنردوستی او باشد. در ۱۷۶۴، او با خرید یک مجموعهٔ هنری از تاجری اهل برلین، هسته اولیهٔ موزهٔ عظیم ارمیتاژ را بنیان گذاشت؛ وی تا زمان مرگش، بیش از سه هزار تابلوی نقاشی، صدها مجسمهٔ کلاسیک، گنجینه‌ای از جواهرات و غیره را در تالارهای برف‌گیرِ کاخ زمستانی گرد آورده بود. نامه‌های امپراتریس به ولتر و دنی دیدرو که او آن دو را «پیران نغمه‌پردازِ خرد» خطاب می‌کرد، نه صرفاً مکاتبات ادبی، بلکه تلاشی دیپلماتیک برای نشان‌دادن چهره‌ای متمدن از روسیهٔ بدنام در برابر نگاه بدبین غرب بود. در زمینهٔ آموزش، کاترین با کمیسیون سال ۱۷۸۲ و سرانجام «آیین‌نامهٔ آموزش سراسری» در سال ۱۷۸۶، مدارس دولتی رایگان را برای دختران و پسران متعلق به طبقات آزاد، ایجاد کرد. در سال ۱۷۶۴، او مدرسه‌ای مخصوص دختران اشراف تأسیس کرد تا با آموزش زبان، موسیقی و رقص فرانسوی، «خانم‌های درخور» برای دربار جدید امپراتوری بسازد و هم‌زمان، نهضت ترجمهٔ گسترده‌ای از متون اروپایی به روسی به راه انداخت که بذر نثر ادبی مدرن روسیه را پاشید. سرانجام در تاریخ ، کاترین کبیر در سن ۶۷ سالگی (بر اثر سکته مغزی) درگذشت و سرزمینی پهناور را برای جانشین خود پاول یکم به ارث گذاشت. اما دوران اوج روسیه در همهٔ عرصه‌ها در دوران سلطنت کاترین دوم ملقب به «کبیر» به وقوع پیوست و روسیه طی ۳۴ سال سلطنت او، عصر طلایی خود را در عرصه‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی تجربه کرد. در دورهٔ زمام‌داری کاترین، آلاسکا، نیم بیشتر لهستان، تمام اوکراین و شبه‌جزیره کریمه، بخش‌هایی از بالکان، نروژ و سوئد، همچنین مولداوی و تقریباً کل قفقاز ضمیمهٔ خاک روسیه شدند. عموم مورخان معتقداند که کاترین کبیر بسیاری از مشکلات کشورش را تدبیر کرد و البته حریف بسیاری از دیگر مشکلات هم نشد؛ روی هم رفته، او را در قیاس با دشواری‌ها و موانعی که بر سر راهش قرار داشتند، فرمانروایی کامیاب می‌شناسند. گرچه مورخان دربارهٔ «روشنگریِ خودکامه» کاترین کبیر داوری‌های متضادی دارند، به ویژه با «ستایشِ شکوه دربار و نکوهش استمرار بردگی رعایا»، کمتر تردید است که نیمهٔ دوم سدهٔ هجدهم در روسیه با اصطلاح تاریخی «دورهٔ کاتریَن» متمایز می‌شود؛ دوره‌ای که در آن جاه‌طلبی‌های شخصی، آرمان‌های فلسفی و ضرورت‌های ژئوپلیتیک، همگی در شخص واحدی تلاقی یافتند که سیمای آیندهٔ امپراتوری را شکل داد. | ## جمع‌بندی | او نه تنها مرزهای روسیه را گسترش داد، بلکه عصر طلایی فرهنگ و هنر را در این سرزمین رقم زد و نامش در تاریخ به عنوان «امپراتریس روشنگر» جاودانه شد.