موضوع مقاله: حسن زیرک | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حسن زیرک | مقدمه: حسن زیرک (با نام اصلی حسن زله‌بوکانی؛ زادهٔ ۸ آذر ۱۳۰۰ در بوکان – درگذشتهٔ ۵ تیر ۱۳۵۱ در بوکان) خواننده و بداهه‌سرای ایرانی کُرد بود که از چهره‌های اثرگذار موسیقی فولکلوریک کُردی در سدهٔ بیستم به‌شمار می‌رود.ایرنا، «زندگی و آثار استاد حسن زیرک مورد بحث و بررسی پژوهشگران قرار گرفت»، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۶. | ## بخش 1: حسن زیرک | او با ضبط صدها مقام و ترانه با زبان کردی سورانی (به‌ویژه لهجهٔ بوکانی) و نیز اجرای آثاری به زبان‌های فارسی، ترکی آذربایجانی، هورامی، لری و ارمنی، در حفظ و انتقال موسیقی کُردی ناحیهٔ مکریان نقش مهمی ایفا کرد.کردپرس، «حسن زیرک، حافظ موسیقی کردی»، ۲۰۲۱. زیرک فعالیت حرفه‌ای خود را در رادیو کردی بغداد آغاز کرد و از اوایل دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی به‌عنوان خوانندهٔ این رادیو شناخته شد.فراتاب، «حسن زیرک از کارگری در بوکان تا خوانندگی در بغداد»، ۱۰ آذر ۱۳۹۵. پس از بازگشت به ایران، با رادیو کردی تهران و سپس رادیو کردی کرمانشاه همکاری کرد و با نوازندگانی چون مجتبی میرزاده، حسین یاحقی، حسن کسایی و جلیل شهناز به ضبط آثار پرداخت.فراتاب، «حسن زیرک در رادیو کردی تهران»، ۱۰ آذر ۱۳۹۵. همچنین بر پایهٔ برخی روایت‌ها، او مدتی در عراق و سپس در ایران بازداشت شد.کردستان ۲۴، «مستند حسن زیرک»، ۱۳۹۸؛ آپارات، گفت‌وگوی محمد کمانگر. حسن زیرک در ۵ تیر ۱۳۵۱ در بوکان درگذشت و علت رسمی مرگ او سرطان کبد اعلام شد.کردستان ۲۴، «مستند حسن زیرک»، ۱۳۹۸. با این حال، در برخی آثار و روایت‌های منتشرشده پس از مرگش، ادعای مسمومیت و نقش داشتن ساواک در مرگ او مطرح شده است.شبکه تلویزیونی فولکلور، «سالروز مرگ حسن زیرک»، ۲۰۲۰؛ مستند کردستان ۲۴، ۱۳۹۸. در مقابل، شماری از چهره‌های کُرد، از جمله حسین خلیقی، نسبت دادن مرگ او به ساواک را رد کرده و این ادعا را بی‌اساس دانسته‌اند. امروزه حسن زیرک در میان بخش گسترده‌ای از جامعهٔ کُرد به‌عنوان یکی از نمادهای موسیقی و هویت فرهنگی شناخته می‌شود و آثارش همچنان در ایران، عراق و دیگر مناطق کُردنشین شنیده می‌شود.بولتن نیوز، «یادی از هنرمند کرد حسن زیرک»، ۶ تیر ۱۳۹۷. زندگی‌نامه حسن زیرک با نام خانوادگی اصلی «زله‌بوکانی» در ۸ آذر ۱۳۰۰ خورشیدی در محلهٔ قلعهٔ سردار شهر بوکان در استان آذربایجان غربی زاده شد. به‌دلیل شرایط خانوادگی، تحصیلات رسمی نداشت و در سال‌های نوجوانی به مشاغل مختلف برای امرار معاش پرداخت. بنا به روایت میدیا زندی، همسر اول حسن زیرک، پس از شهرت او با نام هنری «زیرک»، پیشنهاد تغییر نام خانوادگی به این نام مطرح شد. سال‌های بوکان دوران نوجوانی حسن زیرک پس از درگذشت پدرش و ازدواج مجدد مادرش با دشواری‌هایی همراه بود. وی در این دوره و در سال‌های جوانی، برای امرار معاش به مشاغل مختلفی از جمله کارگری، شاگردی در شربت و شیرینی‌فروشی، کار در چایخانه و سایر فعالیت‌های مشابه در بوکان و دیگر شهرها اشتغال داشت. در آن زمان، برخی افراد خوش‌صدا در بوکان به‌صورت غیررسمی در محافل و مراسم‌های مختلف به اجرای آواز می‌پرداختند. یکی از این افراد، خواننده‌ای یهودی به نام «شنگه‌جو» بود که زیرک به ترانه‌های او گوش می‌داد و بنا بر برخی روایت‌ها، احتمال می‌رود که وی نخستین آموزگار غیررسمی حسن زیرک بوده باشد. علاقهٔ فراوان زیرک به موسیقی موجب شد با شماری از افراد محلی دارای صدای خوش در منطقهٔ بوکان آشنا شود و از آنان آموزش ببیند. از جملهٔ این افراد می‌توان به محمدحسین خاتون صفیه و شیخ جعفر زنبیل اشاره کرد که نکاتی دربارهٔ آواز و شیوهٔ خواندن به او آموختند. بنا بر برخی گزارش‌ها، وی در حالی که شاگرد رانندهٔ یک خودرو در مسیر سقز–بانه بود و راننده حضور نداشت، اقدام به رانندگی کرده و به‌دلیل ناتوانی در کنترل خودرو، حادثه‌ای رخ داد که به مرگ یک نفر انجامید. در نهایت خود را تسلیم کرد و پس از گذراندن دورهٔ زندان، ایران را ترک کرد و برای تأمین معاش به عراق و شهر بغداد رفت. سال‌های بغداد در سال ۱۳۲۶، زمانی که حسن زیرک در عراق اقامت داشت، در مسافرخانهٔ شمال (به عربی: فندق شمال) به شاگردی مشغول بود. در یکی از روزها، هنگام نظافت، در حال زمزمهٔ یکی از ترانه‌های خود بود که علی مردان، خوانندهٔ سرشناس کُرد و از مسافران آن مسافرخانه، صدای او را شنید. علی مردان پس از شنیدن آواز زیرک، او را صدا کرد و پرسید: «جوان، تو کی هستی؟» زیرک پاسخ داد که اهل بوکان است و نامش حسن است. علی مردان به او پیشنهاد کرد که همراهش به رادیو بغداد برود و در این مسیر به او کمک کرد. در پی این آشنایی، حسن زیرک از سال ۱۳۳۲ خورشیدی در بخش کردی رادیو بغداد به کار مشغول شد. جلال طالبانی در سال ۲۰۰۰ میلادی با انتشار عکسی قدیمی (مربوط به سال ۱۹۵۴ میلادی) از خود در کنار فردی شبیه به زیرک در مقابل یک مسافرخانه، در مجلهٔ خاک ادعا کرد که او حسن زیرک را در مسافرخانهٔ الشمال اکتبر دیده و شناسایی کرده و به همین دلیل وی را به رادیو کردی معرفی کرده است. | ## بخش 2: حسن زیرک | او بنا بر گفتهٔ خود، در آن دوره با چهره‌های شاخص موسیقی کُردی از جمله علی‌مردان، حسن و محمد عارف جزراوی، شمال صائب، ویلیام یوحنا، طاهر توفیق، آندریاس خمو (باکوری)، الیاس فرنگی و قادر دیلان آشنا شد. در همان سال‌های نخست فعالیت در رادیو بغداد، به دلیل آشنایی عمیق با ملودی‌ها و ترانه‌های کردی منطقهٔ مکریان و اجرای آن‌ها، مورد توجه شنوندگان قرار گرفت و به شهرت دست یافت. در سال ۱۳۳۷، پس از بازگشت به بوکان، عبدالله مفتی‌زاده از اهالی سنندج به بوکان رفت و از او دعوت کرد تا به رادیو کردی تازه‌تأسیس تهران بپیوندد. بازگشت به ایران حسن زیرک در سال ۱۳۳۷ با کسب اجازه از مسئولان رادیو کردی بغداد تصمیم به بازگشت به ایران گرفت. هنگام بازگشت به زادگاه خود، بوکان، با استقبال همشهریانش روبه‌رو شد و به دلیل کسب شهرت و محبوبیت گسترده، مورد تحسین و شادباش مردم قرار گرفت. کودتای بغداد در سال ۱۳۳۷ پادشاهی عراق در کودتایی به رهبری عبدالکریم قاسم سقوط کرد و در عراق حکومت جمهوری اعلام شد. حسن زیرک که در بازگشت به بوکان، احساسات دوستانهٔ علاقه‌مندانش را دیده و تحت تأثیر قرار گرفته بود، پس از مدتی تصمیم به بازگشت به عراق می‌گیرد. در هنگام تدارک بازگشت، خبر کودتا در عراق موجب تشویش و نگرانی زیرک می‌گردد، زیرا زمانی که در رادیو به خوانندگی اشتغال داشته به مناسبت تاج‌گذاری ملک فیصل پادشاه عراق ترانه‌ای اجرا کرده بود. سربند این ترانه در وصف پادشاه عراق این چنین بوده است: تبلیغات و سخنرانی‌های گسترده در رادیو بغداد علیه حاکمان معزول نظام پیشین و تظاهرات فراوان و اعلامیه‌ها و خطابه‌های پی در پی قشرهای مردم عراق و به ویژه کردها در تأیید اقدام انقلابی عبدالکریم قاسم در براندازی پادشاهی، زیرک را به ماندن در ایران و عدم بازگشت به عراق تا روشن شدن وضعیت سیاسی آن کشور وامی‌دارد. حسن زیرک که در بازگشت به بوکان از استقبال مردمی تأثیر پذیرفته بود، پس از مدتی تصمیم به بازگشت به عراق گرفت. با این حال، هنگام تدارک سفر، خبر کودتا موجب نگرانی او شد؛ زیرا پیش‌تر در رادیو به مناسبت تاج‌گذاری ملک فیصل، پادشاه عراق، ترانه‌ای اجرا کرده بود. بند آغازین این ترانه در ستایش پادشاه چنین بود: پس از کودتا، با توجه به تبلیغات گسترده در رادیو بغداد علیه حکومت پیشین و برگزاری تظاهرات و اعلامیه‌های حمایتی از حکومت جدید به رهبری عبدالکریم قاسم، حسن زیرک تصمیم گرفت تا روشن شدن وضعیت سیاسی عراق در ایران بماند و از بازگشت به آن کشور خودداری کند. رادیو کردی کرمانشاه در مرداد ۱۳۴۱، با تعطیلی رادیو کردی تهران، حسن زیرک و همکارانش به کرمانشاه منتقل شدند. به این ترتیب، برنامهٔ محلی پیشین متوقف شد و ساختار جدیدی با ماهیت رادیوی برون‌مرزی شکل گرفت. هم‌زمان، ساعات پخش برنامه‌ها افزایش یافت و دامنهٔ پوشش آن علاوه بر کشورهای منطقه، بخش‌های وسیعی از اروپا و خاورمیانه را نیز دربر گرفت. حضور حسن زیرک در کرمانشاه و پیوستن او به مجموعهٔ رادیو، موجب افزایش فعالیت و پویایی ارکستری شد که از چند سال پیش فعال بود و در زمینهٔ تولید موسیقی و ترانه‌های کُردی فعالیت می‌کرد. در سال‌های بعد، محمود بلوری نوازندهٔ عود و گروهبان موزیک زید یحیایی (نوازندهٔ کلارینت) نیز به این مجموعه پیوستند. همکاری حسن زیرک در رادیو کردی کرمانشاه با هنرمندان برجستهٔ کرمانشاهی از جمله مجتبی میرزاده (ویولن)، محمد عبدالصمدی (قره‌نی)، اکبر ایزدی (سنتور)، استوار درویشی (تار)، بهمن پولکی و مرتضی صنعتی قصری (ویولن و تیمپو) منجر به تولید آثاری شد که از برجسته‌ترین آثار او به‌شمار می‌روند. حسن زیرک با وجود محرومیت از تحصیلات رسمی به‌دلیل شرایط دشوار زندگی، استعداد قابل توجهی در سرودن شعر و آهنگ‌سازی به زبان کُردی داشت. این توانایی در کنار صدای منحصربه‌فرد او موجب شد ترانه‌هایش در سراسر مناطق کردنشین محبوبیت یابد و آثار او همچنان در مناطق کردنشین، به‌ویژه در ایران و عراق، در فضاهای عمومی شنیده شود. در زمینهٔ ترانه‌ها و ملودی‌ها، حسن زیرک با مجتبی میرزاده که در آن زمان ۱۶ سال داشت، دربارهٔ موسیقی گفت‌وگو می‌کرد و اطلاعات گسترده‌ای دربارهٔ ترانه‌های کُردی در اختیار او قرار می‌داد. میرزاده بارها اشاره کرده است که حضور حسن زیرک در کرمانشاه برای او مفید بوده، زیرا از طریق او با بخش مهمی از موسیقی کُردی آشنا شده و بسیاری از ملودی‌ها را شناخته است. به گفتهٔ او، این آشنایی موجب تغییر و شکل‌گیری سبک نوازندگی‌اش شد که می‌توان آن را بخشی از موسیقی کردستان دانست. در این دوره، روزانه شماری از علاقه‌مندان از مناطق مختلف ایران و عراق به دیدار او می‌آمدند و وی در منزل خود از آنان پذیرایی می‌کرد. اخراج از رادیو پس از کسب شهرت، برخی افراد در ایران مانع ادامهٔ فعالیت حسن زیرک شدند و او را به دلایل مختلف از رادیوهای تهران و کرمانشاه اخراج کردند. | ## بخش 3: حسن زیرک | در ادامه، حسام‌الدین امین در خصوص رابطهٔ حسن زیرک و خالقی اظهار داشت که برخوردهای نامناسبی با زیرک صورت گرفته و وی از عوامل دشواری‌های او بوده است. زندان پس از اخراج از رادیو کرمانشاه، حسن زیرک با هدف همکاری مجدد با رادیو کردی بغداد به عراق رفت، اما در آنجا بازداشت شد. وی به مدت ۱۸ ماه زندانی و شکنجه شد و پس از رها شدن در مرز ایران و عراق، توسط ساواک بازداشت و به زندان کرمانشاه منتقل شد. او دربارهٔ شرایط بازداشت خود در عراق در یکی از نوارهای صوتی چنین گفته است: پس از آزادی، وی در ایران به اتهام جاسوسی توسط ساواک بازداشت و مدتی در زندان کرمانشاه نگهداری شد. پس از این دوره، تلاش او برای بازگشت به رادیو بی‌نتیجه ماند و از آن زمان به اجرای برنامه در مراسم عروسی و محافل محلی روی آورد. محمد کمانگر، از کارمندان وقت رادیو کرمانشاه، دربارهٔ دیدار خود با زیرک در زندان گفته است: اتهام‌های سیاسی و بازداشت در برخی روایت‌ها، دربارهٔ زمینهٔ بازداشت‌های حسن زیرک، به ارتباط احتمالی او با فعالیت‌های سیاسی اشاره شده است. با این حال، دربارهٔ ماهیت این اتهامات و میزان ارتباط وی با جریان‌های سیاسی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. ناصر رزازی، هنرمند کُرد، در یک گفت‌وگوی تلویزیونی اظهار داشته است که برخی اعضای کُرد حزب توده از حسن زیرک برای انتقال نامه‌های سیاسی (به‌منظور ارتباط با حزب دموکرات کردستان ایران) استفاده می‌کردند. وی همچنین به نقش افرادی از جمله غنی بلوریان در این زمینه اشاره کرده است و معتقد است برخی اطرافیان زیرک در مشکلات و آوارگی او تأثیر داشته‌اند. در مقابل، حسین خلیقی (سیاستمدار کُرد و از اعضای سابق حزب دموکرات کردستان ایران) تأکید کرده است که حسن زیرک فردی غیرسیاسی، ساده، صادق و بی‌آلایش بوده و علاقهٔ اصلی او صرفاً به خوانندگی معطوف بوده است. از این ازدواج دو دختر به نام‌های مهتاب (آرزو) و مهناز (ساکار) داشت و برای آنان چند ترانه اجرا کرده است. به گفتهٔ وی، حسن زیرک اظهار کرده بود که ۲۸۰۰ ترانه ضبط کرده است و از سرنوشت بخشی از آن‌ها اطلاع ندارد. در نوارهایی که از سال‌های پایانی زندگی او برجای مانده، جملاتی از زبان خود او نقل شده است که نشان‌دهندهٔ نارضایتی و دلخوری‌اش از شرایط هنری و اجتماعی زمانه است: او مدتی در اشنویه اقامت داشت و سپس در پی شدت گرفتن بیماری به بوکان بازگشت و در بیمارستان این شهر بستری شده بود. وی ابتدا در قبرستان بوکان دفن شد، اما چند روز بعد بنا به وصیت خودش، توسطِ خانواده‌اش و روحانیون بوکان، نبش قبر شد و پیکرش به دامنهٔ کوه نالشکینه منتقل شد. در کتابی با عنوان «ساواک چرا حسن زیرک را کشت» نیز ادعای مسمومیت مطرح شده و در آن گفته شده است که وی در مراسمی در مهاباد مسموم شده است. در مقابل، در میانِ اهالی بوکان و نزدیکان او، دخالت سازمان امنیت و اطلاعات وقت ایران (ساواک) در مرگ وی رد شده و علت مسمومیت منجر به بیماری، به رقابت‌های شخصی نسبت داده شده است. حسین خلیقی، عضو سابق حزب دموکرات کردستان ایران، در گفت‌وگویی تلویزیونی اظهار داشته است که بر اساس دانسته‌ها و نزدیکی او به زیرک، روایت رسمیِ بیماری را محتمل‌تر می‌داند و فرضیهٔ دخالتِ ساواک را تکذیب کرده است. همچنین در مستندی از شبکهٔ کُردستان ۲۴ که در سال ۱۳۹۸ پخش شد، به روایت مسمومیت اشاره شده است. بازتاب رسانه‌ای رادیو بی‌بی‌سی فارسی در زمان درگذشت او، از حسن زیرک به عنوان یکی از هنرمندان برجستهٔ موسیقی کُردی یاد کرده است. ضبط: رادیو کرمانشاه حسن زیرک علاوه بر اجرای ترانه‌های کردی، در برخی آثار خود به سرودن شعر و آهنگ‌سازی نیز پرداخته و در مواردی تغییراتی در متن، قافیه یا وزن اشعار اعمال کرده است. آثار او محدود به زبان کردی نبوده و ترانه‌هایی به زبان فارسی، ترکی آذربایجانی و لری نیز اجرا کرده است. برخی ترانه‌های او در خارج از ایران نیز بازخوانی شده‌اند و در مواردی بدون اشاره به نام اثر اصلی یا با تغییراتی در متن مورد استفاده قرار گرفته‌اند. آثار مرتبط با خاندانِ پهلوی در برخی اجراهای حسن زیرک، تغییراتی در متن ترانه‌ها مشاهده شده که در آن‌ها به موضوعاتی مانند اصلاحات ارضی در ایران اشاره شده است. | ## جمع‌بندی | همچنین ترانه‌ای با عنوانِ «شاهزاده ایرانی» در ارتباط با تولد رضا پهلوی اجرا شده است.