موضوع مقاله: زبان قره‌چایی-بالکاری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان قره‌چایی-بالکاری | مقدمه: زبان قره‌چایی-بالکاری (به قره‌چایی-بالکاری: Къарачай-Малкъар тил، قاراچای-مالقار تیل) و یا زبان ترکی کوهستانی (به قره‌چایی-بالکاری: тау́лу тил، تاولو تیل) زبان مردم کاباردینو-بالکاریا یکی از زبان‌های ترکی گروه زبان‌های قپچاق می‌باشد که در ناحیه قفقاز شمالی روسیه ۳۰۵ هزار نفر گویشور دارد. | ## بخش 1: زبان قره‌چایی-بالکاری | این زبان که در واقع دو لهجه قره‌چایی و بالکاری را شامل است زبان دو گروه قومی قره‌چایی و بالکار است که به دلیل تشابه زبان واحدی از گروه زبان‌های ترکی تلقی می‌شوند. زبان قره‌چایی-بالکاری زبان رسمی جمهوری‌های قره‌چای-چرکس و کاباردینو-بالکاریا می‌باشد. الفبای عربی قره‌چایی-بالکاری در دهه‌های ۱۹۱۰ و ۱۹۲۰ میلادی، استانداردسازی و مدون شد، طوری که هر برای هر صدای مصوت حرفی خاص و منحصر به فرد در نظر گرفته شده، حروف عربی که دارای صدای خاصی در ترکی قره‌چایی-بالکاری نبودند حذف شده، و به طور کلی، رسم‌الخط عربی قره‌چایی-بالکاری با تلفظ‌های گفتاری این زبان تطبیق داده شد. اما در اواخر دهه‌ٔ ۱۹۲۰، الفبای قره‌چایی-بالکاری به خط لاتین، و در دههٔ ۱۹۳۰ میلادی، به سیریلیک تغییر یافت. امروزه، الفبای رسمی قره‌چایی-بالکاری الفبای سیریلیک است اما برای نشان دادن اصوات و حروفات ترکی چند حرف به آن اضافه شده‌است. در میان یا پایان واژگان، در واژگان بومی قره‌چایی-بالکاری (یا وام‌واژگان از عربی یا فارسی)، از حرف э استفاده نمی‌شود. سه حرف ё و ю و я، در صورت استفاده در واژگان بومی قره‌چایی-بالکاری (یا وام‌واژگان از عربی یا فارسی)، به صورت [ø] و [y] و [æ] («ۆ ، ۉ، ـَـ») تلفظ می‌شوند. در وام‌واژگان روسی، این حروف به مانند روسی و به شکل «یوٓ »، «یو»، «یا» تلفظ می‌شوند. در برخی نشریات، بالاخص در زمان حاکمیت شوروی، برای تمییز بین «و» صامت و «و» مصوت، از حرف у برای مصوت [u] و از حروف у́ یا ў برای صامت [w] استفاده می‌شود. این حرف در وام‌واژگان روسی به صورت [x]، در حروف بومی قره‌چایی-بالکاری به صورت [χ] و در وام‌واژگان فارسی یا عربی به صورت [h] یا [x] تلفظ می‌شود. به مدت سه سال در طول دهه ۱۹۶۰ میلادی، با هدف حذف دونگاره‌ها و حذف تلفظ‌های غیررایج و متفاوت حروف سیریلیک در مقایسه با تلفظ روسی آن‌ها، چندین حرف جدید تدوین شده و به الفبا اضافه شد، مشتمل از: Ғ ғ, Җ җ, Қ қ, Ң ң, Ө ө, Ў ў, Ү ү. الفبای عربی قره‌چایی-بالکاری الفبای عربی برای قرن‌ها پایه و اساس فرهنگ و ادب ترکی در میان مردم قره‌چایی-بالکاری بود. لهجه و زبان قره‌چایی-بالکاری خود پایهٔ زبان ادبی ترکی نبود، و زبان‌های ترکی عثمانی یا ترکی قبچاقی برای کاربری‌های ادبی کاربرد داشت. با شروع قرن ۲۰ میلادی، جنبش ادبی-فرهنگی در میان ترک‌های روسیه تزاری (و پس از آن، شوروی) هدف تطبیق زبان ادبی و نوشتاری با زبان‌های محاوره‌ای محلی هر ملت را دنبال کردند. در پی این هدف، از سال ۱۹۱۶ میلادی به این سو، اولین تلاش برای استانداردسازی الفبای عربی قره‌چایی-بالکار آغاز شد. در ابتدا، وام‌واژگان عربی با همان حرف‌های اصلی نوشته می‌شدند و حروف مصوت به طور ناقص یا گنگ نشان داده می‌شدند. در استانداردسازی دوم در سال ۱۹۲۱ میلادی، به استثنای حرف «ع»، و همین‌طور «ح»، «خ»، و «ھ» (که در قره‌چایی-بالکار تلفظی مشابه دارند)، بقیه حروف اضافهٔ عربی حذف شدند. به این معنا که مصوت [a] به صورت «ا»، مصوت [e] با همزه و به صورت «ئە»، و سایر مصوت‌ها، یعنی [o]، [u]، [ø]، [y]، [i]، و [ɯ] به صورت «و، وٓ، ۆ ، ۉ ، یـ، ىٕـ» نوشته می‌شدند. (Archived PDF) / // / واج‌شناسی واکه‌ها در زبان قره‌چایی-بالکاری، هشت واکه شناخته شده‌اند، که به مانند سایر زبان‌های ترکی، این واکه‌ها طبقه‌بندی شده و به تابعیت از هماهنگی واکه‌ای در واژگان استفاده می‌شوند. لبیغیر لبی تنگ بازتنگمیانی / بازپسین عربی و / ـو وٓ / ـوٓ ىٕـ / ـىٕ / ىٕ ا / ‍ـا معادل سیریلیک(معادل لاتین) У у(U u)О о(O o)Ы ы(I ı)А а(A a)آوانگاریپیشینعربی ۉ / ـۉ ۆ / ـۆ یـ / ـی / ی ە / ـەمعادل سیریلیک(معادل لاتین) Ю ю(Ü ü) Ё ё(Ö ö)И и(İ i)Е е / Э э(E e)آوانگاری صرف و دستور زبان صرف حالتهای اسم در زبان قره‌چایی-بالکاری، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. در زبان قره‌چایی-بالکاری، شش حالت دستوری برای اسم‌ها وجود دارد، اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، و افتراقی. در زبان ازبکیِ رسمی، نه قانون هماهنگی واکه‌ای است، نه قانون هماهنگیِ گردیِ واکه. | ## بخش 2: زبان قره‌چایی-بالکاری | اما تعدادی قاعده در موره «همگونی صامت‌ها» برای پسوندها وجود دارند، که در بعد از جدول‌های صرف، توضیح داده شده‌اند. اسامی جمع نیز هرکدام تابع یکی از حالات صرفی می‌باشند و پسوند مربوطه به آن‌ها الصاق می‌شود. جدول زیر مثال‌هایی با مصوت‌های مختلف و همین‌طور واژگان جمع شده، و صرف آنان را نشان می‌‌دهد. در صورتی که پس از «ла / ـلا» یا «ле / ـلە»، پسوندی که با مصوت شروع می‌شود بیاید، این پسوندها به صورت «лар / ـلار» یا «лер / ـلەر» تلفظ و نوشته می‌شوند. ضمیرهای شخصی نیز هرکدام تابع یکی از این حالات دستوری هستند و خود پسوند قبول می‌کنند. +جدول صرفی اسمحالتپسوندحالات ممکنатات«اسب»къалпакъقالپاق«کلاه»ишчиیشچی«کارگر»къулقول«رعیت»кёзکۆ‬ز«چشم»къойقوٓ‬ی«گوسفند»юйۉی«خانه»къалпакълаقالپاقلا«کلاه‌ها»ишчилеیشچیلە«کارگرها»атларымاتلارىٕم«اسب‌هایم»اسمی —— атاتкъалпакъقالپاقишчиیشچیкъулقولкёзکۆ‬زкъойقوٓ‬یюйۉیкъалпакъقالپاقишчиیشچیатاتمفعولی -nI -ны / -ни / -ну / -ню-ـنىٕ / -ـنى / -ـنو / -ـنۉатاتкъалпакъقالپاقишчиیشچیкъулقولкёзکۆ‬زкъойقوٓ‬یюйۉیкъалпакъقالپاقишчиیشچیатاتمالکیت -nI -ны / -ни / -ну / -ню-ـنىٕ / -ـنى / -ـنو / -ـنۉатاتкъалпакъقالپاقишчиیشچیкъулقولкёзکۆ‬زкъойقوٓ‬یюйۉیкъалпакъقالپاقишчиیشچیатاتمتممی -GA -гъа / -ге / -ха-ـغا / -ـگە / -ـحاатاتкъалпакъقالپاقишчиیشچیкъулقولкёзکۆ‬زкъойقوٓ‬یюйۉیкъалпакъقالپاقишчиیشچیатاتمکانی -dA -да / -де-دا / -دەатاتкъалпакъقالپاقишчиیشچیкъулقولкёзکۆ‬زкъойقوٓ‬یюйۉیкъалпакъقالپاقишчиیشچیатاتافتراقی -dAn -дан / -ден-دان / -دەنатاتкъалпакъقالپاقишчиیشچیкъулقولкёзکۆ‬زкъойقوٓ‬یюйۉیкъалпакъقالپاقишчиیشچیатات ضمیرها ضمیرهای شخصی در قره‌چایی-بالقاری یا تنها و مستقل هستند، که به مانند اسم‌ها حالات مختلف به خود می‌گیرند و صرف می‌شوند، یا پسوند هستند. در قره‌چایی-بالقاری دو ضمیر اشاره‌ای مفرد و دو جمع وجود دارد: бу، بو: به معنی این ол، وٓ‬ل: به معنی آن бла، بلا: به معنی این‌ها ала، الا: به معنی آن‌ها هر چهار نوع این ضمیر مانند اسم‌ها و ضمیرهای شخصی، در حالات مختلف دستوری می‌توانند قرار بگیرند و به تبع آن صرف می‌شوند. +جدول صرفی ضمائر اشاره‌ای این آن این‌ها آن‌هااسمی буبو олوٓ‬ل блаبلا алаالامفعولی муمو аا блаبلا алаالامالکیت муمو аا блаبلا алаالامتممی мыمىٕ аا блаبلا алаالامکانی мынمىٕن анا блаبلا алаالاافتراقی мынمىٕن анا блаبلا алаالا فعل‌ها صرف فعل‌ها در زبان قره‌چایی-بالقاری، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار بعضی از این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند. مصدرها در زبان قره‌چایی-بالقاری، مصادر فعل با اضافه شدن دو گروه از پسوندهای زیر به بن فعل درست می‌شوند: «-аргъа، -ـارغا» / «-ерге، -ـەرگە» «-ыргъа، -ـىٕرغا» / «-ургъа، -ـورغا» / «-ирге، -ـیرگە» / «-юрге، -ـۉرگە» در اکثر قریب به مطلق موارد، طریقهٔ ساخت مصدر تابع این قانون است. گروه دوم به بن‌های تک‌هجایی‌ای که به حرف‌ «-л ، ـل» یا «-р، ـر» ختم شوند، و همین‌طور به بن‌هایی چندهجایی (که افعال مرکب را شامل می‌شوند). نمونه‌هایی از افعال تک‌هجایی که با گروه اول مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود: ач / اچ (به معنی باز کردن) джет / جەت (به معنی رسیدن) نمونه‌ای از فعل که بن آن مختومه به مصوت است: джаша / جاشا (به معنی خوردن) نمونه‌هایی از افعال تک‌هجایی مختومه به «-л ، ـل» یا «-р، ـر» که با گروه دوم مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود: къал / قال (به معنی ماندن) бил / بیل (به معنی دانستن) сор / سوٓر (به معنی پرسیدن) ёл / ۆل (به معنی مردن) نمونه‌ای از فعل چندهجایی که با گروه دوم مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود: билдир / بیلدیر (به معنی آگاه کردن) هیچ زبان دیگری از خانوادهٔ زبان‌های ترکی این‌چنین مصدرهایی ندارد. این مصدر متشکل از پسوند فعل آینده‌ «-ـار / -ـەر» می‌باشد (در در زبان دیگر ترکی نیز وجود دارد) به علاوهٔ پسوند «-ـغا / -ـگە» که به آن می‌چسبد. +جدول مصدرها ачаргъа/ اچارغا ‌(باز کردن) джетерге / جەتەرگە ‌(رسیدن) сорургъа / سوٓرورغا ‌(پرسیدن) ёлюрге / ۆلۉرگە ‌(مردن) مصدر اسمی -Iw ач اچ джет جەت сор سوٓر ёл ۆل وجه وصفی گذشته -GAn ач اچ джет جەت сор سوٓر ёл ۆل وجه وصفی مضارع -IwchI ач اچ джет جەت сор سوٓر ёл ۆل وجه وصفی مستقبل احتمالی -Ar / -Ir ач اچ джет جەت сор سوٓر ёл ۆل وجه وصفی مستقبل مطلق -lIK / -rIK / -nIK ач اچ джет جەت сор سوٓر ёл ۆل مصدر قیدی -(I)b ач اچ джет جەت сор سوٓر ёл ۆل صرف افعال در جدول زیر، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندها و افعال کمکی مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند. دو فعل، با حروف مصوت مختلف که روی نوشتار و تلفظ پسوندها بر اساس قانون هماهنگی مصوت‌ها اثر دارند، برای نشان دادن در جدول زیر انتخاب شده‌اند. +جدول صرفی فعل مثبت ачаргъа/ اچارغا ‌(باز کردن) ёлюрге / ۆلۉرگە ‌(مردن) ماضی ساده(باز کردم، ...) ماضی نقلی(باز کرده‌ام، ...) ماضی ساده(مردم، ...) ماضی نقلی(مرده‌ام، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ماضی استمراری(باز می‌کردم، ...) ماضی بعید(باز کرده بودم، ...) ماضی استمراری(می‌مردم، ...) ماضی بعید(مرده بودم، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ماضی استمراری(داشتم باز می‌کردم، ...) ماضی تکراری(مکررا باز می‌کردم، ...) ماضی استمراری(داشتم می‌مردم، ...) ماضی تکراری(مکررا می‌مردم، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل مضارع اخباری(باز می‌کنم، ...) مستقبل احتمالی(باز می‌کنم، ...) مضارع اخباری(می‌میرم، ...) مستقبل احتمالی(می‌میرم، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل مستقبل مطلق(باز خواهم کرد، ...) مضارع استمراری(دارم باز می‌کنم، ...) مستقبل مطلق(خواهم مرد، ...) مضارع استمراری(دارم می‌میرم، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل مضارع ملموس(مشغول باز کردن هستم، ...) ماضی عادتی(باز می‌کردم، ...) مضارع ملموس(مشغول مردن هستم، ...) مضارع استمراری(می‌مردم، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل مضارع شرطی(باز بکنم، ...) امری/مضارع التزامی(باز کنم!، ...) مضارع شرطی(بمیرم، ...) امری/مضارع التزامی(بمیرم!، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач / ач اچ / اچ ёл ۆل ёл / ёл ۆل / ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач / ач اچ / اچ ёл ۆل ёл / ёл ۆل / ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «-ма / ـما» یا «-ме / ـمە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. در صرف این بن برای ساختن مصدر یا فعل، حرف «-р / -ـر» مرتبط با زمان مستقبل، به «-з / -ـز» متحول می‌شود. +جدول صرفی فعل منفی ачмазгъа/ اچمازغا ‌(باز کردن) ёлмезге / ۆلمەزگە ‌(مردن) ماضی ساده(باز نکردم، ...) مستقبل(باز نخواهم کرد، ...) ماضی ساده(نمردم، ...) مستقبل(نخواهم مرد، ...) мен / مەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сен / سەن ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ол/ وٓ‬ل ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل биз / بیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل сиз / سیز ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل ала / الا ач اچ ач اچ ёл ۆل ёл ۆل فعل و پسوند فعلی «بودن» معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان قره‌چایی-بالقاری، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد. در زبان قره‌چایی-بالقاری، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل ناقص эрге / ئەرگه یا بعضا از فعل болургъа / بوٓلورغا استفاده می شود. این فعل‌ها، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم‌ «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره. حرف اول صرف فعل ناقص эрге / ئەرگه، حرف «э- / ئە»، در صورتی که واژهٔ پیش از آن به مصوت ختم شود، به حرف «е- / یە-» متحول می‌شود. | ## بخش 3: زبان قره‌چایی-بالکاری | +جدول صرفی فعل مثبت پسوند ضمیری بودن ماضی ساده ماضی ساده(ادغام شده) شرطی мен / مەن -ма / -ме -ـما / -ـمە эдиеди ئەدییەدی эе ئەیە эсеесе ئەسەیەسە сен / سەن -са / -се -ـسا / -ـسە эдиеди ئەدییەدی эе ئەیە эсеесе ئەسەیەسە ол/ وٓ‬ل -ды / -ди / -ду / -дю -ـدىٕ / -ـدی / -ـدو / -ـدۉ эдиеди ئەدییەدی эе ئەیە эсеесе ئەسەیەسە биз / بیز -быз / -биз / -буз / -бюз -ـبىٕز / -ـبیز / -ـبوز / -ـبۉز эдиеди ئەدییەدی эе ئەیە эсеесе ئەسەیەسە сиз / سیز -сыз / -сиз / -суз / -сюз -ـسىٕز / -ـسیز / -ـسوز / -ـسۉز эдиеди ئەدییەدی эе ئەیە эсеесе ئەسەیەسە ала / الا -дыла / -диле / -дула / -дюле -ـدىٕلا / -ـدیلە / -ـدولا / -ـدۉلە эдиеди ئەدییەدی эе ئەیە эсеесе ئەسەیەسە در صورتی که فاعل جمله جمع باشد، در جملات بودن، مانند فارسی، مفرد یا جمع بودن مسند در جمله بسته به گوینده دارد، و مانند فارسی مفرد یا جمع بودن مسند کمی معنی و تاکید جمله را تغییر می‌دهد. فعل منفی «نبودن» با فعل ربطی «тюл / تۉل» یا «тюйюл / تۉیۉل» به علاوهٔ به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» ادا می‌شود. این فعل برای منفی‌سازی افعال مستقبل مطلق، نوع خاصی منفی که تنها برای این زمان از فعل وجود دارد، استفاده می‌شود. در قره‌چایی-بالقاری، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» همگی با فعل ربطی «бар / بار»، به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» ادا می‌شود. برای مفاهیم منفی «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن»، بجای فعل ربطی «бар / بار»، از فعل ربطی «джокъ / جوٓ‬ق»، به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» استفاده می‌شود. سوال‌بندی معمولاً در دستور زبان، دو نوع سؤال وجود دارد، سوالات «آیایی» یا بسته، و سوالات باز یا «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا». در زبان قره‌چایی-بالقاری، سوالات «آیایی» به همراه پسوند «-мы / -ـمىٕ»، «-ми / -ـمی»، «-му / -ـمو»،«-мю / -ـمۉ» درست می‌شود (تابع قانون هماهنگی مصوت‌ها). این استثنائات شامل این موارد است: اگر جمله‌ای به پسوند ضمیری فعل «بودن» اول شخص مفرد یا جمع ختم شود، پسوند سؤالی پس از پسوند ضمیر فعلی قرار می‌گیرد. در قره‌چایی-بالقاری، برای سوالات باز، یا سوالات «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا»، تعدادی چند واژهٔ سؤالی وجود دارد. هر یک از این واژه‌ها به مانند اسم و ضمیر، بسته به نقش آن‌ها در جمله، حالات دستوری مختلفی گرفته و صرف می‌شوند. البته که این واژگان، علاوه بر واژهٔ سؤالی بودن، نقش اسمی و حرف رابطی را نیز در جمله ایفا می‌کنند. +جدول صرفی واژگان سؤالی چه کسی چی کدام کِی / چه زمان چگونه چرا کجا چقدر چندتااسمی кимکیم неنە къайсыقایسىٕ къачанقاچان къалайقالای нек / негеنەک / نەگە - ненчаنەنچا ненчашарنەنچاشارمفعولی кимکیم неنە къайсыقایسىٕ - - - - - -مالکیت кимکیم неنە къайсыقایسىٕ - - - - - -متممی кимکیم неنە къайсыقایسىٕ - - - къалайقالای - -مکانی кимکیم неنە къайсыقایسىٕ - - - къалайقالای - -افتراقی кимکیم неنە къайсыقایسىٕ - - - къалайقالای - - تملکی(اول شخص مفرد) кимکیم неنە къайсыقایسىٕ - - - - - - صفات در زبان قره‌چایی-بالقاری، صفات را می‌شود از آنجا تشخیص داد که بر خلاف اسم‌ها، صرف نمی‌شوند و پسوندی نه برای جمع و نه برای هر یک از حالات ممکنه نمی‌گیرند. صفت‌ها در زبان قره‌چایی-بالقاری، هم حالت «-ـتر/-ـترین» به خود می‌گیرند، هم حالات قیاسی چون «بسیار، خیلی، ...». در زبان قره‌چایی-بالقاری، «-ـتر» با پسوند‌ «-ракъ, -рек / -ـراق، -ـرەک»، منطبق با قانون هماهنگی مصوت‌ها تشکیل می‌شود. къалы / قالىٕ ن (کلفت‌تر) иги / یگی (بهتر) уллу / وللو (بزرگ‌تر) در زبان قره‌چایی-بالقاری، «-ـترین» با حرف اضافه «энг / » ادا می‌شود. къалын / قالىٕ ن (کلفت‌ترین) иги / یگی (بهترین) уллу / وللو (بزرگ‌ترین) صفات معمولا پیش از اسم می‌آیند. در ساخت جملهٔ بالا، اولا که واژهٔ اصلی که قصد ادای بهتر بودن آن‌را داریم، یعنی «خرگوش»، در حالت اسمی صرف می‌شود. واژه‌ای که خرگوش را با آن مقایسه می‌کنیم، یعنی «آهو»، در حالت افتراقی صرف شده است. دوم این‌که، پسوند «-ракъ / -ـراق» (به معنی -ـتر) اختیاری بوده و معمولا در قره‌چایی-بالقاری در این‌گونه جملات استفاده نمی‌شود. حوبییلانی»: قره‌چایی-بالقاری به خط سیریلیک قره‌چایی-بالقاری به خط عربی(پیش از ۱۹۲۸ میلادی) برگردان به فارسی Джарыкъ кюнню таякълары мийик тау́ланы теббелерин джарытадыла. ئەرتدەڭنی ھاوا بىٕلایدا نارات تەرەکلەدەن اقغان چایىٕرنىٕ یییسین بورنونغا ورادىٕ. تەبەردی قوٓ بان قووغونغا چابحانچا شوٓ ررقا تاووش ئەتیب، ۆزەننی ئەنیشگە تاشایادىٕ. | ## جمع‌بندی | با وجود این‌که تابستان است، اما خنکی صبحگاهی آب همه را مجبور به بر کردن لباس گرم می‌کند.