موضوع مقاله: خرمشهر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خرمشهر | مقدمه: این شهر، یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهرهای ایران می‌باشد و در محل تلاقی رودخانه‌های اروندرود، کارون و بهمنشیر و در ناحیه‌ای باتلاقی و پست قرار گرفته است. | ## بخش 1: خرمشهر | خرمشهر به جهت واقع‌شدن در کنار خلیج فارس و کشور عراق، از اهمیت راهبردی، اقتصادی، تجاری و سیاسی ویژه‌ای برخوردار است. این شهر در انتهایی‌ترین نقطه استان خوزستان قرار گرفته و اسکله‌های آن در کرانه‌های رودخانهٔ کارون جای گرفته‌اند. مهم‌ترین سوغاتی این شهر؛ ماهی، صنایع حصیربافی، رطب، خرما و دیگر فراورده‌های خرما می‌باشد. از مهم‌ترین جاذبه‌های دیدنی این شهر می‌توان به موزه دفاع مقدس، ساحل زیبای رودخانه کارون، نخلستانها، یادمان شهدای گمنام شلمچه و مسجد جامع اشاره کرد. در آن زمان، این منطقه با نام «خاراکس» (Charax) شناخته می‌شد که به افتخار سردار اسکندر مقدونی، به‌جهت فتح این شهر توسط وی نامگذاری شد. سپس قبل از ظهور اسلام، به بارما تغییر نام یافت و پس از اسلام و از سده یکم تا سده ۱۲ هجری خورشیدی، بیان نام داشت؛ و بالاخره در سال ۱۳۴۲ خورشیدی به «خرمشهر» تغییر نام یافت. نام خاراکس پایتخت پادشاهی میشاناست که مورخان بنای آن را به هیسپاوسین پادشاه نسبت می‌دهند.انعام مهدی علی السلمان، «حکم الشیخ خزعل فی الاهواز (۱۸۹۷–۱۹۲۵) منشورات و توزیع مکتبه دارا الکندی بغداد، ص ۷ برخی نیز بنای آن را پیش از اسکندر می‌دانند و معتقدند که خاراکس پایتخت پادشاهی میسان بوده که در سده دوم پیش از میلاد مسیح در جنوب غربی ایران تشکیل شده. م در جلگه‌ای وسیعی که از شمال به جنوب پادشاهی بابل و از جنوب به پادشاهی عیلام متصل بود، تأسیس کرد.روزنامه الحیاه، چاپ لندن، به تاریخ ۳/۵/۲۰۱۱ این شهر پس از اسکندر مقدونی ویران شد و به‌طور کلی از میان رفت چندی بعد در همان محل، شهری به نام «بیان» بنا شد[درحال حاضر، بیان نام روستایی است بر ساحل غربی رود کارون در دو کیلومتری انتهای این رود] بیان» در محل همین روستای بیان کنونی شکل گرفته باشند. گویا در دوره‌های پیش از اسلام به منظور اتصال کارون به اروند رود نهری حفر شده و در شمال این نهر، آبادی پدید آمد. از همان دوره نام این نهر یا کانال را «بیان» نامیدند و آبادی مزبور را به همین نام نام‌گذاری کردنداحمد کسروی، «تاریخ پانصد ساله خوزستان»، انتشارات گام پایدار، تهران، ۱۳۵۶ شمسی در قرون اخیر دیگر ذکری از «بیان» نیست. بعدها در داستان نبرد شیخ غیث و هم پیمان او شیخ حمود با والی بغداد ۱۸۲۶ میلادی ۱۲۴۱ هـ. ق نام «کوت المُحَمَّره» برای دومین بار ذکر شده است در آن دوره مُحَمَّره محل استقرار تیره‌ای از بنی کعب به نام آلبوکاسب به زعامت شیخ مرداو بن علی کاسب بود. در آن دوره این شهر جزء قلمرو شیخ المشایخ فلاحیه یعنی شیخ ثامر بنی‌کعب بود و شیوخ آلبوکاسب فرمانبردار او بودند. در همان سال‌ها به دستور شیخ ثامر کعبی، حاج یوسف متصدی احداث بندر در آن شهر شد.جرج ناتانیل کرزن، «ایران و قضیه ایران»، ترجمه غلامحسین وحید مازندرانی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، جلد دوم، تهران، سال ۱۳۵۰، ص ۳۵۹ پیشینه پیش از اسلام خرمشهر، که در انتهای جنوب غربی ایران و در محل تلاقی رود کارون به اروند رود قرار دارد، ازجمله شهرهای قدیمی است که در طول تاریخ نام‌های مختلفی داشته است. قدیمی‌ترین نامی که از آن می‌دانیم، «خاراکس» است که مورخ‌ها نسبت آن را به اسکندر مقدونی می‌دانند.انعام مهدی علی السلمان، " حکم الشیخ خزعل فی الاهواز (۱۸۹۷–۱۹۲۵) منشورات و توزیع مکتبه دارا الکندی بغداد، ص ۷ برخی آن را به دوره پیش از اسکندر نسبت می‌دهند و معتقد هستند که خاراکس، پایتخت پادشاه حکومت میسان بوده که در سده دوم پیش از میلاد مسیح، در جنوب غربی ایران و در جنوب عراق امروزی تشکیل شده بود. حکومت میسان را «اسبار سیز» در سال ۱۲۷ پیش از میلاد، در جلگهٔ وسیعی که از شمال به جنوب پادشاهی بابل، و از جنوب به پادشاهی ایلام پیوند داشت، برپا کرده بود.روزنامه الحیاه، چاپ لندن، به تاریخ ۳/۵/۲۰۱۱ خاراکس، پس از اسکندر مقدونی ویران شد و به‌طور کلی از بین رفت. آگاهی‌ها و دانسته‌ها دربارهٔ این آبادی بسیار اندک است و معلوم نیست این آبادی تا چه دوره‌ای برپا و آباد بوده است. اما آنچه مسلم است این است که تا سده چهارم هجری قمری این آبادی وجود داشته و مقدسی در کتاب خود از آن یاد کرده است. | ## بخش 2: خرمشهر | احتمال قریب به یقین این است که پس از ویرانی «بیان» و از بین رفتن آن، آبادی جدید برپا شده است. اما به همان اندازه که تاریخ ویرانی «بیان» نامشخص است، تاریخ و زمان دقیق بنای شهر جدید نیز نامعلوم است. شیخ فتح‌اله‌بن‌علوان کعبی (تولد ۱۰۵۳ ق) در کتاب خویش هیچ گونه نامی از «بیان» یا نام بعدی آن نکرده است.شیخ فتح اله بن علوان کعبی، زاد المسافر و لهنة المقیم و الحاضر " نسخه خطی، شماره ۱۴۶۴ کتب موقوفه مسجد و مدرسه ناصری پیش از آن نیز به هنگام ذکر نبردها یا لشکرکشی‌های مشعشعیان با حریفان و رقبای ریز و درشت. در داستان شیخ سلمان کعبی و شکستن سد سابله توسط کریم خان زند به سال ۱۷۶۵ میلادی ۱۱۷۹ هـ ق نام «حفار» و «محرزی» آمده اما از این شهر خبری نیست.قیم، عبدالنبی، از خاراکس تا خرمشهر، همشهری ماه ۱۳۹۰ این شهر در زمان جنگ تحمیلی ایران و عراق در طول ۸ سال آسیب‌های بسیار جدی دید. دوران معاصر خرمشهر کنونی در زمان حکومت شیخ‌های بنی‌کعب توسط شیخ کعب بن غضبان کعبی (۱۸۱۲–۱۸۲۸) از حاکمان امارت عربی فلاحیه (شادگان کنونی) در اویل سدهٔ سیزدهم هجری، به عنوان شهر کوچکی تأسیس شد. در سال ۱۲۳۵ هجری بارویی به دور آن کشیدند و پس از آن، خرمشهر پیش‌رفت‌های بسیاری نمود و به‌عنوان بندری مهم و تجاری در سطح منطقه شناخته شد. والیان بغداد نیز که همواره خرمشهر را جزء خاک عثمانی می‌دانستند قادر به تحمل این وضع نبودند. از این رو فونتانیه کنسول فرانسه در بغداد، دولت عثمانی را علیه حاج جابر تحریک کرده، آن‌ها را به حمله بر خرمشهر تشویق کردعبدالعزیز سلیمان نوار، " العلاقات العراقیه الایرانیة: دراسه فی دبلوماسیة المؤامرات، قاهره، سال ۱۹۷۴، ص ۷۵ و ۷۶ امپراتوری عثمانی در سال ۱۲۵۴ هجری مجدداً خرمشهر را مورد حملهٔ خود قرار داد و شهر را با خاک یکسان ساخت. در واقع، امپراتوری عثمانی همواره بر روی آبادان و خرم‌شهر (که در عصر قاجار، نام رسمی‌اش نزد دولت ایران، محمره (المُحَمَّره) بود و در ابتدای سده بیستم به خرم شهر تغییر یافتبه عنوان مثال حتی ملک الشعرای بهار نیز این شهر را محمره می‌نامیده است. بنگرید به: ) ادعای مالکیت داشت و در دوره ناصرالدین‌شاه این دو شهر را اِشغالِ نظامی و به ایالت عِراق (یکی از ایالت‌های عثمانی که بعدها کشور شد) الحاق کرد و به بندری آزاد تبدیل شد. دولت عثمانی در حین اشغال نظامی محمره، کشتار عظیمی از مردم عرب ساکن شهر انجام داد و زنان و دختران را به اسارت گرفت و در بصره به فروش گذاشت. - فصل پنجم امیرکبیر به نمایندگی از دولت ایران به مذاکره با امپراتوری عثمانی برای بازپس گرفتن محمره و آبادان رفت. عثمانی‌ها به فکر تطمیع شیوخ قبایل عرب افتادند و وعدهٔ معاف کردن از پرداخت مالیات در صورت الحاق به عثمانی دادند و متقابلاً دولت ایران که اطمینان داشت عرب‌های ساکن این شهرها خواهان بازگشت به ایران هستند، برای قدرت‌نمایی جلوی دولت عثمانی اعلام کرد که اگر شیوخ عرب گفتند که خواهان بازگشت به ایران هستند، مبلغ سنگینی بر مالیات سالیانهٔ آن‌ها افزوده خواهد شد و سخت‌گیری‌ها در مالیات‌گیری تشدید خواهد شد. با این وجود قبایل عرب خواهان بازگشت به ایران شدند و به این ترتیب در سال ۱۸۴۷ در جریان عهدنامه ارزروم عثمانی‌ها حق حاکمیت مطلقهٔ دولت ایران بر این شهرها را به رسمیت شناختند و از تمامی ادعاهای خود دست کشیدند. به علاوه، امیرکبیر برای دفع خطر حملهٔ عثمانی‌ها، سپاه مرزبانی قدرت‌مندی را در خرمشهر سازمان‌دهی کرد و محمدخان بن جابرخان را فرمانده این سپاه قرار داد. در سال ۱۲۶۶ هجری، والی خرمشهر پرچم ایران را در این شهر به اهتزاز درآورد و از جانب امیرکبیر مورد تشویق قرار گرفت و لقب خان به او داده شد. تاریخ‌پژوهان دلایل همگرایی مردم عرب با بقیه مردم ایران را در نفرت از امپراتوری عثمانی به خاطر کشتار بزرگی که در محمره کرد و نیز به خاطر هم‌مذهبِ شیعه بودن عرب‌ها و غیرعرب‌های ایران دانسته‌اند. - فصل پنجم، ذیل «هم‌گرایی مردم عرب خوزستان و مردم ایران» جنگ ایران و عراق در سده بیستم، عبدالکریم قاسم پس از آن که با کودتا به ریاست دولت عِراق رسید، ادعا کرد که عهدنامه ارزروم باید باطل شود و خرمشهر و آبادان باید از ایران جدا شده و به عراق الحاق بشوند. | ## بخش 3: خرمشهر | صدام حسین با همین انگیزه در شهریور پنجاه ونه تجاوز نظامی اش به ایران را آغاز کرد، خرمشهر را اشغال و آبادان را محاصره کرد. پس از حمله ارتش بعثی به خاک ایران و تلاش برای تصرف خوزستان، نیروهای مردمی در کنار نیروهای سپاه پاسداران و با حداقل امکانات، ایستادگی و مقاومت کردند و موفق شدند که ۳۴ روز اشغال کامل شهر را به تأخیر بیاندازند. یکی از گروه‌های تأثیرگذار در مقاومت ۳۴ روزه خرمشهر در برابر ارتش بعث، تکاوران نیروی دریایی ارتش بودند. در جنگ ایران-عراق نیز مردم عرب خوزستان به دفاع مسلحانه از تمامیت ارضی ایران و جنگ با عراقی‌ها برخاستند. با ساخت ۶ اسکلهٔ بزرگ دیگر در کرانه‌های اروندرود، این بندر در جریان جنگ جهانی دوم به پیروزی متفقین کمک بسیار بزرگی نمود. اسکلهٔ بتنی مجهزتری با ۳۶۰ متر طول و ۳۲٫۸ متر عرض، پس از پایان جنگ جهانی دوم در خرمشهر ساخته شد. این ساختمان در سال ۱۳۳۷ خورشیدی تغییراتی را متحمل شد و سرانجام در سال ۱۳۴۰ خورشیدی با تخصیص اعتبار، مجهزتر گردید. با اجرای طرح‌های توسعه در خرمشهر، طول اسکلهٔ آن به ۱۳۵۰ متر و تعداد اسکله‌های آن به ۱۹ اسکله رسید. با بهره‌برداری از اسکلهٔ چهارم خرمشهر در سال ۱۳۷۱ خورشیدی، نخستین کشتی‌های باری با ۸۵ تن بار از این بندر به سمت کویت به حرکت درآمدند. در همین سال بود که نخستین کشتی تجاری با ۱۶۰ تن بار از امارات متحده عربی وارد خرمشهر شده و در آن پهلو گرفت. امروزه این بندر ۲۰ اسکلهٔ بزرگ را در خود جای داده و حداکثر آبخور کشتی‌هایی که در آن پهلو می‌گیرند، به ۶ متر می‌رسد. حضور بندرگاه بزرگ و اداره کل گمرک تا قبل از آغاز جنگ رژیم بعثی عراق علیه ایران این شهر را مهم‌ترین شهر تجارت خارجی ایران نموده بود. که بعد از فراز و نشیبهای فراوان طی سالهای اخیر با نگاه ویژه سازمانهای ذی‌ربط نظیر گمرک و بنادر و دریانوردی بارقه‌های بهبود اقتصادی به چشم می‌خورد. فرهنگ و مردم با وجود اینکه اصالت مردم خرمشهر، ترکیبی از اقوام مختلف می‌باشد، ازجمله عرب‌ها، فارسی‌زبان‌ها و سایر اقلیت‌ها، اغلب مردم این شهر، ریشهٔ عرب داشته و به زبان فارسی، تسلط کافی دارند. این تنوع فرهنگی در زبان، موسیقی، غذا و آیین‌های محلی این شهر نیز نمود یافته است. موقعیت جغرافیایی موقعیت: منتهی‌الیه جنوب غربی کشور ایران و در استان خوزستان حاشیه خلیج فارس بین دو رودخانه کارون و اروند رود (۳۰ درجه شمالی و ۴۸ درجه شرقی) مساحت (کیلومترمربع): ۶۷٫۵ حریم قانونی: ۳۲٫۷ محدوده قانونی: ۲۲٫۸ فاصله تا پایتخت: ۱۱۰۰ کیلومتر فاصله تا مرکز استان (اهواز): ۱۲۵ کیلومتر مراکز آموزشی دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرمشهر (این دانشگاه قبلاً زیر نظر دانشگاه آزاد واحد آبادان بود و عنوان دانشگاه آزاد اسلامی مرکز خرمشهر را داشت) مراکز نظامی پایگاه نیروی دریایی ارتش خرمشهر (شامل منازل مسکونی و واحدهای اداری) واحد نظامی در مرز ایران و عراق مستقر در چوئبده آبادان است پادگان دژ لشکر ۹۲ زرهی اهواز پایگاه نیروی زمینی ارتش ورزش ورزشگاه نفت و گاز اروندان خرمشهرتحویل ورزشگاه نفت و گاز اروندان خرمشهر به اداره ورزش و جوانان خوزستان وبگاه خبرگزاری صدا و سیما باشگاه فوتبال رستاخیز خرمشهر صنعت مقر اصلی شرکت نفت و گاز اروندان که بهره‌بردار چاه‌های نفت منطقه است در این شهر است. جاذبه‌های گردشگری خرمشهر شهری شناخته شده است که بیشتر شهرت خود را به نفت، ۸ سال دفاع مقدس دارد اما این شهر جاذبه‌های گردشگری جذابی هم دارد. | ## جمع‌بندی | اسکلهٔ قایقرانی واقع بر روی رود کارون قصر فیلیه یادمان شهدای شلمچه تالاب ناصری در فاصلهٔ ۱۶ کیلومتری خرمشهر قرار دارد.