موضوع مقاله: ولایت بلخ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ولایت بلخ | مقدمه: بلخ با مساحت ۱۶٬۱۸۶ کیلومتر مربع، هفدهمین ولایت پهناور و با جمعیت ۱٬۵۲۴٬۶۷۷ نفر، چهارمین ولایت پرجمعیت افغانستان به‌شمار می‌رود. | ## بخش 1: ولایت بلخ | این ولایت از غرب با ولایت جوزجان، از جنوب با ولایت‌های سرپل و سمنگان و از شرق با ولایت قندوز همسایه است. فرودگاه مزار شریف و پایگاه هوایی مارمال در بخش جنوب شرقی این ولایت واقع شده‌اند. شهر مزار شریف از دیرباز ایستگاه مهمی در مسیرهای تجاری جاده ابریشم به سمت غرب آسیا، منطقهٔ مدیترانه و اروپا بوده است. مسجد کبود در این ولایت قرار دارد؛ این مسجد که در حملهٔ مغولان تخریب شد، بعداً توسط تیمور لنگ بازسازی گردید. این منطقه در طول تاریخ بارها میان قدرت‌هایی چون کوشانی‌ها، شاهنشاهی ساسانی و هپتال‌ها دست به دست شده است. امروزه، این ولایت به عنوان دروازهٔ دوم افغانستان به آسیای میانه، پس از شیرخان بندر در ولایت قندوز، عمل می‌کند. نام بَلخ نامی است که از تحولات واژه‌های باستانی و تاریخی این سرزمین نشئت گرفته است. این نام در اوستا به صورت باخْذی (𐬠𐬁𐬑𐬜𐬌 - bāxδi) آمده است و برخی آن را نام نخستین اقامتگاه زرتشت پیامبر در نظر می‌گیرند. در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی از جمله سنگ‌نوشته‌ بیستون نام این سرزمین به صورت باختریش (𐎲𐎠𐎧𐎫𐎼𐎡𐏁 - Bāxtriš) ثبت شده است. در زبان پارسی میانه (پهلوی) به صورت بَخْل (Baxl) رایج بود که در دورهٔ اسلامی به بلخ تغییر یافت. نام این ولایت از شهر باستانی بلخ، که در نزدیکی شهر امروزی مزار شریف قرار دارد، گرفته شده است. کشف بیش از ۲۰٫۰۰۰ ابزار سنگی در محوطهٔ باستانی آق‌کپرک در ولایت بلخ، نشانگر پیشینه‌ای طولانی از سکونت انسان در این منطقه است. باستان‌شناسان سازندگان این ابزار را که متعلق به یک دورهٔ فرهنگی ۵۰۰۰ ساله (حدود ۲۰٫۰۰۰ تا ۱۵٫۰۰۰ سال پیش) هستند، به دلیل مهارت بی‌نظیرشان به میکل‌آنجلوهای دورهٔ پارینه‌سنگی فوقانی ملقب کرده‌اند. آثار کشف‌شده از آق‌کُپرُک شامل یک سردیس کوچک حجاری‌شده بر روی سنگ آهک است که چهرهٔ یک انسان را ترسیم کرده است. اگرچه نمونه‌های مشابهی از استخوان و سفال در مناطقی چون چکسلواکی و فرانسه مربوط به همان دوره یافت شده است، اما این حجاری همچنان یکی از قدیمی‌ترین ترسیم‌های شناخته‌شده از چهرهٔ انسان است که تاکنون کشف شده است. قدمت این تمدن پیشرفته تقریباً به حدود ۲۲۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلاد می‌رسد و شامل مناطقی چون شمال افغانستان (باختر/بلخ)، جنوب ازبکستان، تاجیکستان غربی و ترکمنستان امروزی (مرگوش) بوده است. برخی پژوهشگران باختر را به‌عنوان سرچشمهٔ قبایل نیاهندواروپایی معرفی می‌کنند که حدود ۲۵۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد از این منطقه به سمت جنوب غربی و شمال غربی (هند و پاکستان) مهاجرت کردند. باختر همچنین مرکز و آغازگر زبان اوستایی بود که زبان نگارش کهن‌ترین بخش‌های اوستا است. بیشتر خاورشناسان، منطقهٔ بلخ را، که خاک حاصلخیز آن توسط بیابان توران احاطه شده بود، محل فعالیت و زرتشت می‌دانند. داریوش بزرگ در سنگ‌نوشته بیستون، از کشور باختر به‌عنوان یکی از ایالات تحت فرمان خود نام می‌برد. پس از آنکه اسکندر مقدونی هخامنشیان را برانداخت، در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به باختر لشکرکشی کرد. باختر پس از مرگ اسکندر، جزء قلمرو امپراتوری سلوکی درآمد و توسط ساتراپ‌های یونانی اداره می‌شد. مشکلات امپراتوری سلوکی فرصتی را برای دیودوتس، والی یونانی باختر، فراهم کرد تا استقلال خود را اعلام کند (حدود ۲۵۵ پ. یونانیان و باختری‌ها از زبان یونانی برای امور اداری استفاده می‌کردند و زبان محلی باختری نیز الفبای یونانی را اقتباس کرد و از آن برای نوشتن استفاده می‌نمود. هجوم سکاها و کوشانی‌ها ضعف دولت یونانی باختر با هجوم ناگهانی سکاها و سپس سیتی‌ها (که بعداً به کوشان‌ها معروف شدند) پایان یافت. باختر در حدود ۱۲۷ پیش از میلاد توسط یوئه‌چی (از قبایل عشایری شمال آمودریا) فتح شد. کوجولا کادفیسس، در اوایل قرن اول میلادی، این منطقه را متحد کرد و امپراتوری قدرتمند کوشان (قرن ۱ تا ۳ میلادی) را بنیان نهاد. تماس با چین گزارش‌های فرستادهٔ امپراتوری هان، ژانگ چیان، که حدود ۱۲۷ پیش از میلاد به این منطقه سفر کرد، بلخ (البته با نام داکسیا) را به‌عنوان یک تمدن شهری مهم با بازارهای غنی توصیف می‌کند. در دورهٔ اسلامی (قرون وسطی)، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار رُبع (چهار قسمت) اصلی خراسان بود و به دلیل اهمیت فرهنگی و علمی، با القابی چون قُبَّةُالاسلام، بلخ بامی و ام‌البلاد شناخته می‌شد. | ## بخش 2: ولایت بلخ | در سال ۱۱۸ ه‍.ق، اسدبن عبدالله قسری پایتخت خراسان را از مرو به بلخ انتقال داد که باعث رونق بیشتر شهر شد. در سال ۲۸۷ ه‍.ق پس از شکست و قتل عمرو لیث صفاری توسط اسماعیل سامانی، بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه‍.ق سلجوقیان آن را تصرف کردند و در سال ۵۵۰ ه‍.ق بدست ترکان غز افتاد. ویرانی توسط مغول و دوران تیموری در سال ۶۱۷ ه‍.ق، بلخ با وجود تسلیم شدن، توسط سپاه چنگیز خان مغول به طور کامل ویران شد. در دورهٔ تیموریان (۷۷۱ – ۹۱۱ ه‍.ق)، بلخ تا اندازه‌ای شکوه گذشتهٔ خود را بازیافت، اما پس از بنای شهر مزار شریف در فاصلهٔ بیست کیلومتری آن، بلخ قدیم رفته‌رفته اهمیت خود را از دست داد و به انحطاط گرایید. اهمیت تجاری در عصر معاصر بلخ، واقع در برخوردگاه جاده‌های کاروانی (از جنوب به هند، و از شرق به چین)، تا اوایل سدهٔ نوزدهم میلادی همچنان به‌عنوان یک انبار مهم برای کالاهای عبوری آسیای میانه شناخته می‌شد. این شهر که در مرز میان بیابان‌ها و زمین‌های سرسبز قرار داشت، به عنوان بازار مهمی برای خرید و فروش اسب در آسیای میانه شهرت داشت. ولایت بلخ با ترکمنستان در شمال غربی، ازبکستان در شمال، تاجیکستان در شمال شرقی، ولایت قندز در شرق، ولایت سمنگان در جنوب شرق، ولایت سرپل در جنوب، و ولایت جوزجان در غرب همسایه است. مردم اقوام تاجیک، هزاره، پشتون، ازبک، ترکمن و عرب در این ولایت زندگی می‌کنند و در شهر مزارشریف بیشتر جمعیت را تاجیک‌ها و پشتون‌ها و هزاره‌ها تشکیل می‌دهند. مطابق آمار سازمان جهانی غذا مردمان ولایت بلخ بیشتر به زبان فارسی‌دری سخن می‌گویند. زبان مورد استفادهٔ بعد از فارسی، پشتو می‌باشد حدود ۲۷٪ و بعدی زبان‌های ترکمنی ۷٪ و ازبکی ۱۰٪. تاجیک‌ها در مرکز و شرق بلخ زندگی می‌کنند در ولسوالی‌های خلم، نهرشاهی، مارمل، مزارشریف، دهدادی، قسمتی از چهارکنت و کشنده و اقلیتی در شولگره؛ هزاره‌ها در ولسوالی‌های جنوبی مانند چهارکنت، اقلیتی در شولگره و چمتال؛ پشتون‌ها در غرب و در ولسوالی‌های بلخ، چهار بولک، چمتال، شولگره، و ازبک‌ها و ترکمن‌ها در شمال بلخ در ولسوالی‌های، شورتپه، کلدار، دولت‌آباد و همچنین اقلیتی نیز در خلم را تشکیل می‌دهند. علاوه‌بر این‌ها ولسوالی زاری در جنوب بلخ عمدتاً بلوچ‌نشین می‌باشد و اعراب فارسی‌زبان این ولایت در ولسوالی‌های چمتال و نهرشاهی و اقلیتی در خلم یافت می‌شوند. در کتاب اطلس محلات افغانستان از تاجیکان به عنوان بیشترین قوم ساکن ولایت بلخ نام برده می‌شود، همچنین از پشتونها و ترکمنها و ازبکها و عربها به عنوان ساکنان بعدی یاد می‌شود. دانشکدهٔ تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی در آمار خود چنین گزارش می‌دهد: گزارش برنامهٔ جهانی غذا: اقتصاد صادرات و واردات افغانستان از طریق راه دریای آمو توسط کشتی‌ها و از طریق بندرحیرتان با استفاده از پل صورت می‌گیرد که میوهٔ خشک در بخش صادرات و مواد نفتی، چوپ و مواد ساختمانی در بخش واردات شامل است. تاجران افغان نیز در بندر حیرتان سرمایه‌گذاری زیادی کرده‌اند که حدود ۴۰۰ میلیون دالر می‌شود و بیشتر در بخش زیربناهای مواد نفتی است. تاکنون ۲۵۲ فابریکه راجستر و اجازهٔ فعالیت رسمی را اخذ کرده و علاوه‌بر آن صدها فابریکهٔ غیررسمی که راجستر نشده به شکل غیرقانونی فعالیت دارد. برخی بیشتر فابریکات این ولایت در بخش تولید مواد غذایی چون روغن، مواد نوشیدنی، آرد، بیسکت، پاپُر، شیرینی باب و همچون چیزهای دیگر کار می‌کند و همچنان یک فابریکهٔ ساختن وسایل پلاستیکی منازل نیز فعالیت دارد و فعالیت فابریکات زیاد ساختن مواد تعمیراتی در ردهٔ سوم محسوب می‌شود. این صنعت علاوه در مرکز ولایت در ولسوالی‌های کلدار و شورتپه بسیار خوب رشد کرده است. در ولایت بلخ درحدود ۱۰۶ شرکت مصروف قالین بافی و تجارت قالین است و درحدود ۲۰٬۰۰۰ باشندهٔ این ولایت نیازهای زندگی خود از طریق قالین‌بافی برآورده می‌سازند. قیمت‌ترین گوشت ماهی، گوشت ماهی لقه است که هر کیلوی آن بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ افغانی خرید و فروش می‌شود. ماهی تغاره ۴۰۰ افغانی و ماهی زغاره و شیرماهی ۲۵۰ تا ۳۲۰ افغانی در بازار بلخ فروش می‌شود. هینگ بر اساس آمار ریاست زراعت بلخ ۴٬۰۰۰ هزار جریب تحت کشت هینگ قرار دارد که حدود یک تُن از آن‌ها برداشت شده و ۷۵ میلیون دلار را عاید تولیدکنندگان آن می‌سازد. برنج براساس سروی مشترک وزارت زراعت و ادارهٔ ملی احصاییه، بلخ با تولید سالانه ۱۸ هزار تُن برنج در جایگاه هفتم تولید برنج افغانستان قرار دارد. پنبه در ولایت بلخ در سال ۱۳۹۹ بیش از ۵۰ هزار تن پنبه بدون چگد (بدون تخم) تولید گردیده که از ۱۹ هزار و ۶۰۰ هکتار زمین تحت کشت آن برداشت شده است. تخم‌های مشهور پنبه که کشاورزان بلخ بیشتر برای کشت استفاده می‌کنند شامل نژادهای پوزه‌ایشان، ترکی، و اکالا می‌باشد که میانگین محصولات آن یک تن در هکتار می‌باشد. آموزش نرخ کلی باسوادی شش سال به بالا از ۱۲٪ در ۲۰۰۵ به ۲۳٪ در سال ۲۰۱۱ افزایش یافته است. نرخ کلی ثبت نام خالص (۶ تا ۱۳ سال) از ۲۲٪ در سال ۲۰۰۵ به ۴۶٪ در سال ۲۰۱۱ افزایش یافته است. در این ادارات آموزشی ۵۴۰۱۷۸ دانش آموز (۳۱۱٬۳۶۶ ذکور و ۲۲۸٬۸۱۲ اناث) مصروف فراگیری آموزش هستند. | ## بخش 3: ولایت بلخ | دانشگاه بلخ یکی از دانشگاه‌های پیشتاز افغانستان است که ۴٬۴۴۲ دانشجوی دختر و ۱٬۴۰۱ دانشجوی پسر مصروف تحصیل در دانشکدع‌های آن می‌باشند. در ولایت بلخ علاوه بر دانشگاه‌های دولتی ده‌ها مؤسسه تحصیلات عالی و نیمه عالی نیز فعالیت دارند که تعداد دانشجویان آنها به ۲۰٬۰۰۰ می‌رسد. فرهنگ ولایت بلخ علاوه برسابقه تاریخی، علمی و فرهنگی خویش اکنون در سطح کشور از برجسته‌ترین حوزه‌های علمی و فرهنگی بشمار می‌رود. زرتشت، یما، جلال الدین محمد بلخی، رابعه بلخی، ناصرخسرو بلخی، ابن سینا، دقیقی بلخی، ابن وطواط و همچو شخصیت‌های دیگر علمی و فرهنگی متولد بلخ هستند که کارهای زیادی علمی و فرهنگی را انجام داده است. بلخ کارهای فرهنگی دورهٔ معاصر درسال ۱۳۰۰ با چاپ نشریهٔ دولتی بیدار په شکل رسمی آغاز شد. اکنون در ولایت بلخ تعدادی زیادی از انجمن‌های فرهنگی وجود دارد که عبارتند از: انجمن نویسندگان بلخ، خانه داستان بلخ، کانون فرهنگی مولانا جلال الدین محمد بلخی، خانه مولانا، مؤسسه فلم سازی افغان، مؤسسه فلم سازی توریا، موسیسه فلم سازی نگین، مؤسسه فلم سازی هما، بنیاد فرهنگی نور، جریان ادبی ام‌البلاد، انجمن فرهنگی میرزا اُلغ بیگ، انجمن علمی و فرهنگی ظهیرالدین محمد بابر، مرکز فرهنگی علم و عرفان، انجمن فرهنگی تحلیلگران و هنرستان نقشبندی همراه با نشست‌های هفتی و ماهانه فعالیت دارند که برای بیشتر جوانان بلخ زمینه آموزش ادبی و فرهنگی فراهم کرده است. علاوه براین برای آثار نویسندگان و شاعران بیشتر زمینه چاپ مساعد کرده است که همه سال صدها جلد کتاب مختلف توسط آنها به نشر می‌رسد. تجلیل نوروز در تاریخ اول ماه حمل که همه ساله به‌عنوان جشن به شکل مردمی و رسمی تجلیل می‌شود یکی از جشن‌های عنعنوی و فرهنگی افغانستان و منطقه محسوب می‌گردد. این جشن با برگزاری مراسم دولتی آغاز شده طی آن مراسم جنده بالا نیز در روضه حضرت علی کرم الله وجهه صورت می‌گیرد. این جشن تا چهل روز ادامه دارد و طی آن ریاست اطلاعات و فرهنگ برنامه‌های مختلف ادبی، فرهنگی و صنعتی را به همکاری انجمن‌های فرهنگی این ولایت برگزار می‌کند. در ولایت بلخ حدود ۶۰ کتابخانه وجود دارد، مانند کتاب‌خانه مولانا خسته که درسال ۱۳۴۵ در چوکات ریاست اطلاعات و فرهنگ ایجاد گردیده و از کتابخانه‌های نخستین این ولایت محسوب می‌شود. همچنان کتابخانه پوهنتون بلخ، کتابخانه کمیسیون مستقل حقوق بشر زون شمال، کتابخانه مدرسه اسدیه، کتابخانه خاتم‌الانبیا، کتابخانه دقیقی بلخی و همچنان یگانه کتاب‌خانه کتاب‌های پشتو موسم به خوشحال بابا که درسال ۱۳۹۱ از سوی مرکز انکشاف ادبیات پشتو ایجاد گردیده از کتابخانه‌های بزرگ، غنی و نامدار ولایت بلخ است. از دو سال گذشته بدینسو هفته مطالعه کتاب نیز به کمک ریاست اطلاعات و فرهنگ بلخ و کتاب‌خانه‌های این شهر آغاز می‌شود که به تاریخ ۲۶ ماه ثور سال ۱۳۹۲ آغاز گردید. موزیم بلخ در سال ۱۳۱۷ در چوکات ریاست اطلاعات و فرهنگ ایجاد شد؛ اما این موزیم در سال ۱۳۶۰ از ترس خسارات ناشی از جنگ به کابل انتقال داده شد که در آنجا نیز از اثر جنگ‌های مصون نماند و اکنون برخی بیشتر از آثار آن از بین رفته است. در این موزیم آثار دوره قبل اسلام و آثار تاریخی، فرهنگی و علمی دورهٔ معاصر اسلام وجود داشت. از نسخه‌های کتابی، سکه‌های طلایی دوره باختری، یونایی و هخامنشی، شمشیر، سپر و همچو آثار دیگر باستانی در آن نگهداری می‌شد. در زمان انتقال این موزیم برخی از آثار تاریخی سنگین که وزن آن زیاد بود، در بلخ ماند که از جمله توپ جنگی ساخته شده ولایت سمنگان افغانستان در دوره امیر عبدالرحمن خان یادآوری کرده می‌توانیم، که اکنون نیز در صحن ریاست اطلاعات و فرهنگ بلخ گذاشته شده است. همچنان یک موزیم در روضه مبارک حضرت علی کرم الله وجهه شهر مزار شریف وجود دارد که صدها قلم آثار تاریخی در آن موجود است، در این موزیم نیز شماری از آثاری اسلامی و باستانی نگهداری می‌شود که برخی بیشتر آثار اسلامی آن مربوط همین روضه می‌شود. سکه‌های امیر بخارا نیز در آن وجود دارد که ضمن دیدار از روضه به شکل تحفه به آن سپرده بود. آثار تاریخی چون خم، چراغ دان و یک نوع اسباب که از مناطق مختلف باستانی بلخ به دست آمده، به این موزیم سپرده و نگهداری شده است. نخستین روزنامه بلخ به نام بیدار در سال ۱۳۰۰ در زمان امان‌الله خان چاپ می‌شد، که تاکنون نیز نشرات آن ادامه دارد. تلویزیون ملی ولایت بلخ فعال است که علاوه بر برنامه‌های محلی، برنامه‌های تلویزیون مرکزی را نیز تیلی برودکاست می‌کند. از آغاز دوره حکومت رئیس‌جمهور کرزی تا کنون ۱۲ تلویزیون، ۱۶ رادیوی محلی و ۲۸ رسانه چاپی در ریاست اطلاعات و فرهنگ بلخ ثبت گردیده است. با این حال، محبوب‌ترین ورزش در حال حاضر و ۵۰ سال گذشته فوتبال بوده است، این امر در تیم بلخ سیمرغ البرز مشهود با نایب قهرمانی آن‌ها در لیگ برتر افغانستان و مشارکت آن‌ها در تیم ملی مشهود است. معادن در ۵ اکتبر ۲۰۱۸ در واشینگتن دی‌سی، مقامات افغان قراردادی ۳۰ ساله با سرمایه‌گذاری ۵۵ میلیون دلاری گروه سرمایه‌گذاری سنتر و شرکت عامل آن افغان گلد اکتشاف مساحت ۵۰۰ کیلومتر مربعی برای مس، با توسعهٔ معدن‌کاری پس از آن امضا کردند. نام‌آوران بلخ طی تاریخ ۶٬۰۰۰ سالهٔ خود شخصیت‌های مختلف علمی، سیاسی، فرهنگی ادبی و قومی تربیه نموده است که نه تنها در ولایت بلخ و در سطح کشور، بلکه در سطح جهانی شهرت داده است. از این جمله نام‌های زرتشت و مولانا جلال‌الدین محمد بلخی نام گرفته می‌توانیم که شخصیت‌های بین‌المللی است. یادآوری تمامی مشاهیر این ولایت کاری‌ست مشکل‌تر؛ اما چند نام به شکل مثال یادآوری کرده می‌توانیم: زرتشت، یما پاچا، کنیشکا، مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، رابعهٔ بلخی، ناصر خسرو بلخی، دقیقی بلخی، ابن سینا بلخی، ابوشکور بلخی، شهید بلخی، جامی حکیم، اندانی بلخی، علامه سید اسماعیل بلخی، امیر خسرو بلخی، وطواط بلخی، عنصری بلخی، ابومعشر بلخی، فاطمه بلخی، شقیق بلخی، کیقباد بلخی، پروچیستا بلخی، روخسانه بلخی، آشفته باختری، نبی مسکون، واصف باختری، مرحوم اسحق، استاد عبدالصمد جاهد و دیگر …. شهر مزار شریف مرکز ولایت بلخ بوده و در ۲۵ کیلومتری غربی این ولایت ولسوالی بلخ زادگاه شاعر پارسی‌سرا، عارف و اندیشمند اسلامی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی قرار دارد. | ## جمع‌بندی | در این ولسوالی دهی به نام پدر مولانای بزرگ قرار دارد که بهاءالدینش خوانند و در ۵ کیلومتری شمال شرق ولسوالی بلخ قرار دارد.منبع اطلاعات این بخش: کوشان، غلام‌حضرت، سرگذشت ملت مظلوم افغانستان در مسیر سدهٔ بیستم، افغان امریکن اسوسیسن، ۱۹۹۹، صص ۱۴۸ تا ۱۸۷.