موضوع مقاله: شائول شاکد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شائول شاکد | مقدمه: شائول شاکد (به عبری: שאול שקד؛ ۵ مارس ۱۹۳۳، دبرتسن – ۲۷ اکتبر ۲۰۲۱، اورشلیم) زبان‌شناس، ایران‌شناس، تاریخ‌نگار، نویسنده و استاد ارشد گروه دین‌پژوهی و مطالعات هند، ایران و ارمنستان در دانشگاه عبری اورشلیم بود. | ## بخش 1: شائول شاکد | او در سال ۲۰۰۰ برنده «جایزه اسرائیل» در رشته زبان‌شناسی شد، به عنوان رئیس افتخاری اتحادیه بین‌المللی آکادمی‌های علوم فعالیت می‌کرد و از محققان و نویسندگان نامدار و برجسته دانشنامه ایرانیکا بود. تمرکز اصلی پژوهش‌های علمی او بر فرهنگ و ادیان ایران پیش از اسلام (به‌ویژه مزدیسنا در عصر ساسانی)، سیر تحول ایران باستان به ایران اسلامی، جادوی مذهبی و متون جادویی آرامی در دوران باستان متأخر، تعاملات مذهبی و فرهنگی یهودیت با فرهنگ ایرانی، و زبان و ادبیات فارسی‌یهودی باستان استوار بود. تحصیلات و کرسی‌های علمی شاکد در سال ۱۹۳۳ در شهر دبرتسن مجارستان در یک خانواده صهیونیستِ مذهبی متولد شد و در یک‌سالگی به همراه والدینش به سرزمین اسرائیل مهاجرت کرد. او در دبیرستان رئالی در حیفا در گرایش خاورشناسی تحت نظر مایر یاکوب کیستر تحصیل کرد. تحصیلات کارشناسی خود را در رشته «مطالعات خاورشناسی و ادبیات و زبان عربی» (۱۹۵۵) و کارشناسی ارشد خود را در زمینه «ادبیات عرب، زبان‌های هندواروپایی و سامی و دین‌پژوهی» (۱۹۶۰) در دانشگاه عبری اورشلیم به پایان رساند. او در دوره ارشد شاگرد اساتیدی چون صوی وربلوفسکی، دیوید فلوسر، شلومو دوف گویتین، یاکوب پولوتسکی و دیوید صوی بنِت بود. وی سپس به بریتانیا رفت و در سال ۱۹۶۴ موفق به کسب درجه دکتری (PhD) در رشته زبان‌های ایرانی از مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) دانشگاه لندن تحت نظارت والتر برونو هنینگ و مری بویس گردید. او از سال ۱۹۶۵ تدریس در دانشگاه عبری اورشلیم را آغاز کرد و در سال ۱۹۸۰ به مقام استاد تمامی رسید و کرسی مطالعات ایرانی شورتسمن را بر عهده گرفت. او به عنوان استاد مدعو در دانشگاه هاروارد، دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، دانشگاه کلمبیا، دانشگاه نیویورک، دانشگاه آزاد برلین و دانشگاه هایدلبرگ تدریس کرد. شاکد در سال ۱۹۸۵ به عضویت آکادمی علوم و علوم انسانی اسرائیل درآمد و بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۱ ریاست بخش علوم انسانی آن را بر عهده داشت. حوزه‌های اصلی پژوهش خرد و ادبیات اندرز ساسانی رساله دکتری شاکد به بررسی سنت ادبی خرد و اخلاق در زبان پارسی میانه (پهلوی) اختصاص داشت که به نام «اندرز» شناخته می‌شود. او اثبات کرد که بخش مهمی از این ادبیات پس از سقوط ساسانیان، از طریق ترجمه به زبان عربی راه یافته و فرهنگ اخلاقی دوران اسلامی را متأثر ساخته است. | ## بخش 2: شائول شاکد | بازخوانی دگرگونی کلامی در «دوآلیسم در تحول» شاکد در کتاب محوری خود با عنوان دوآلیسم در تحول: تنوع دین در ایران ساسانی (۱۹۹۴)، این دیدگاه سنتی را که مزدیسنا یک آیین دوگانه‌باور صلب و بدون تغییر از قرن هشتم پیش از میلاد تا امروز بوده است، رد کرد. او استدلال نمود که زیر چتر ثنویت زرتشتی، برداشت‌های کلامی متعددی وجود داشته است؛ از ثنویت صلب (تقابل اهورامزدا و اهریمن) تا اسطوره‌های سه‌گانه‌باور پسا-مادی مانند آیین زروانی (کیش زمان). به باور او، صفت خلاقیت تنها به قطب خیر تعلق داشت و نیروی شر ماهیتی کاملاً منفی و ضداورمزدی داشت. او با تکیه بر گزارش‌های نویسندگان مسلمان عرب که پیشینه زرتشتی داشتند، تنوع این دیدگاه‌ها را اثبات کرد. اثبات تأثیرات مزدیسنا بر اندیشه یهود شاکد از مدافعان برجسته وجود پیوندهای عمیق کلامی میان فرهنگ ایرانی و الهیات یهودی بود. او اعتقاد داشت نفوذ مفاهیم زرتشتی از اواخر دوره معبد دوم در حوزه‌های آخرت‌شناسی (فرجام‌باوری) و نظام فرشته‌شناسی و دیوشناسی یهود آغاز شد؛ جایی که فرشتگان و شیاطین به موجوداتی نامرئی با سلسله‌مراتب مشخص تبدیل شدند. او همچنین ردپای این جهان‌بینی را در طومارهای دریای مرده در قمران و ادبیات شهود عرفانی یهود (سفر هخالوت) تحلیل کرد. او با همکاری آمنون نتصر، کنفرانس‌های بین‌المللی متعددی را دربارهٔ مناسبات این دو دین برگزار کرد که دستاورد آن مجموعه‌کتاب‌های چندجلدی ایرانو-جودایکا (Irano-Judaica) بود. متون فارسی‌یهودی باستان و اسناد افغانستانی شاکد به بررسی متون مکتوب یهودیان ایران بین قرون دهم تا سیزدهم میلادی (پیش از حمله مغول) پرداخت. این ادبیات که به زبان فارسی اما با الفبای عبری نگاشته شده، شامل تفاسیر تورات، شعر، متون قراشلو و احکام فقهی است. وی کتیبه‌های آرامگاه‌های یهودی متعلق به قرن دوازدهم و سیزدهم میلادی در افغانستان و همچنین یک «یاد یا اشاره‌گر تورات» باستانی (قدیمی‌ترین نمونه کشف‌شده در جهان) را که حاوی نوشته‌های عبری و فارسی‌یهودی بود، خوانش و منتشر کرد. کاسه‌های طلسم آرامی و گنیزه قاهره در حوزه دین عامه، شاکد با همکاری جوزف ناوه به مطالعه بیش از دو هزار کاسه طلسم سفالی و تعویذهای فلزی متعلق به دوران باستان متأخر در بابل پرداخت. | ## بخش 3: شائول شاکد | او با تحلیل آماری نشان داد که کاتبان یهودی به دلیل مهارت در نوشتن اسامی فرشتگان، برای مشتریان غیرامامی و زرتشتی (با نام‌های اصیل پهلوی) نیز کاسه‌های طلسم می‌نوشتند. او همچنین با همکاری پیتر شفر چهار جلد از متون جادویی کشف‌شده در گنیزه قاهره را به زبان آلمانی تصحیح و ترجمه کرد. پروژه بین‌المللی لغت‌نامه زبان پهلوی شاکد به عنوان سردبیر ارشد، هدایت یک پروژه بزرگ بین‌المللی را با مشارکت پژوهشگرانی از ایتالیا، سوئد، بریتانیا و آمریکا برای تدوین «لغت‌نامه جامع زبان پارسی میانه» (پهلوی) بر عهده داشت. او و تیمش یک بانک داده دیجیتال از تمام متون بازمانده پهلوی ایجاد کردند تا با تحلیل رایانه‌ای واژگان، ملوک لغوی این زبان را مدون سازند. شائول شاکد، «ידיעות חדשות על יהודי אפגאנסתאן בימי הביניים (اطلاعات جدید دربارهٔ یهودیان افغانستان در قرون وسطی)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۷۹، بهار ۱۹۹۹، صص ۵–۱۴. شائول شاکد، «הלשונות היהודיות – המשותף, המיוחד והבעייתי (زبان‌های یهودی - وجوه مشترک، ویژگی‌ها و چالش‌ها)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۱، بهار ۱۹۷۹. شائول شاکد، «פרופסור שلومו דופ گوיתין؛ محقق همزیستی تاریخی یهودیت و اسلام»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۲۲، ۱۹۸۵. شائول شاکد، «בין יהדוות לאסלאם: כמה עניינים בתחום הדת העממית (بین یهودیت و اسلام: برخی مسائل در حوزه دین عامه)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۶۰، تابستان ۱۹۹۴. شائول شاکد، «מורשת יהדות המזרח ומחקרה – מגמות ובעיות (میراث یهودیان شرق و پژوهش‌های آن - گرایش‌ها و چالش‌ها)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۱، بهار ۱۹۷۹، صص ۷–۱۴. شائول شاکد، «פרקים במורשתם הקדומה של יהודי פרס (فصل‌هایی از میراث کهن یهودیان پارس)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۲۳، ۱۹۸۵، صص ۲۲–۳۷. | ## جمع‌بندی | شائول شاکد، «שיר השירים בפרסית יהודית (غزل غزل‌های سلیمان به زبان فارسی‌یهودی)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۲، تابستان ۱۹۷۹.