موضوع مقاله: غیبت مهدی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # غیبت مهدی | مقدمه: غیبت در اسلام شیعه یعنی اعتقاد به این که منجی آخرالزمان، یا مهدی، که مردی از نسل محمد پیامبر اسلام است، متولد شده‌است و سپس از نظرها پنهان شده و روزی با عیسی باز خواهد گشت و جهان را از عدالت و صلح پر خواهد کرد. | ## بخش 1: غیبت مهدی | برخی از فرقه‌های شیعی، چون اسماعیلیان نزاری و زیدیه به غیبت اعتقاد ندارند و معتقدند امام باید حاضر و دردسترس باشد و مردم را راهنمایی کند. مذاهبی که به غیبت اعتقاد دارند، بر سر زنجیرهٔ جانشینی امامت و نام و مشخصات امام غایب هم‌عقیده نیستند. امام غایب همچنین «امام عصر» یا «امام زمان» هم خوانده می‌شود و از دید مؤمنان، مرجعیت جامعهٔ شیعه و حفظ و هدایت فرد شیعه و جامعهٔ تشیع را به عهده دارد. شیعهٔ دوازده‌امامی بنا به باور شیعیان دوازده امامی، امام دوازدهم شیعه، حجت بن الحسن، زنده است اما در نهان زندگی می‌کند. در ادبیات تشیع دو نوع پنهان شدن و غیبت از نظرها وجود دارد: غیبت صغرا (نهان‌زیستی کوتاه) غیبت کبرا (نهان‌زیستی بلند) غیبت صغرا غیبت صغرا (۸۷۴-۹۴۰م) (۲۶۰-۳۲۹ق) یا نهان‌زیستی کوتاه بنابر آموزه‌های شیعی دورانی است که در آن حجت بن الحسن زندگانی پنهان و فقط از طریق نمایندگان چهارگانه خود با شیعیان ارتباط داشته‌است. پیشوای یازدهم شیعیان، مدت شش ساله امامت خود را در خفا و تقیه زندگی می‌کرد؛ زیرا خلیفه وقت، معتمد عباسی، ارتباطات امام را محدود کرده بود و از طریق جاسوسان خود، حجت بن الحسن را به‌شدت زیر نظر داشت. از این رو، بیشتر شیعیان از تماس با امام محروم بودند و صرفاً برگزیدگانی از شیعیان می‌توانستند شخصاً با او در تماس باشند.ابن شهر آشوب، مناقب، ج۳، ص۵۳۳ حسن عسکری سرانجام در سال ۲۶۰ق/ ۸۷۴م شهید شد.طبری، دلائل الامامه، ص۲۲۳، از دیدگاه امامیه مجموعه امامان با امام دوازدهم خاتمه می‌یابد. خلیفه معتمد وقت، در جستجوی فرزند پیشوای یازدهم شیعیان بود و می‌کوشید تا او را بیابد و دستگیر کند. باورهای شیعیان دربارهٔ حجت بن الحسن در سطح جامعه مشهور و مطرح بود؛ از جمله آنکه آنان در انتظار قیام او هستند. بنابر روایتی منسوب به محمد بن عثمان، سفیر دوم پیشوای دوازدهم، حسن عسکری چهل نفر از پیروان مورد اعتماد خود را گرد هم آورد و فرزندش را به آن‌ها نشان داد.صدوق، کمال الدین، ص۴۳۵، کلینی، الکافی، ج۱، ص۱–۳۳۰، طوسی، الغیبه، ص۱۴۸ و ۱۵۲. | ## بخش 2: غیبت مهدی | محدودیت‌های سیاسی و اجتماعی و خطرات امنیتی از زمان مأمون رو به افزایش نهاده بود. از این رو پیشوای یازدهم شیعیان نتوانست آشکارا خبر ولادت فرزند خود را منتشر سازد و تنها شماری از شیعیان نزدیک به خود مانند ابوهاشم جعفری و احمد بن اسحاق و خواهرانش حکیمه و خدیجه را مطلع ساخت. چگونگی ارتباط امام با شیعیان در دوران غیبت شرایط بحرانی که پیشوایان شیعه در زمان عباسیان با آن روبه رو شدند، حجت بن الحسن را واداشت تا ابزار جدیدی را برای ارتباطات با شیعیان و اعضای جامعه خود جستجو کنند. متون شیعه امامیه حاکی از آن است که پیشوای ششم شیعیان، نخستین امامی است که نظام زیرزمینی ارتباطات (التنظیم- السری) را در جامعه خود به کار گرفتجاسم حسین ص۱۳۵ در زمان پیشوای یازدهم شیعیان نیز آن امام از طریق وکلای خود با شیعیان در ارتباط بود. شیعیان دوازده امامی عقیده دارند در این مدت چهار نفر نائب خاص محمد بن الحسن بوده‌اند و شیعیان از طریق آن‌ها با امام در ارتباط بوده سوال می‌کرده‌ و وجوهات شرعی(خمس) را پرداخت مینمودند.طوسی، الغیبه، ص۵۶ و ۱۰۹.شیخ کلینی، اصول کافی، ترجمه آیت‌الله کمره‌ای، قم اسوه، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۵۴۱ عثمان ابن سعید (متوفی ۲۶۷ ق -۸۸۰میلادی) بلافاصله پس از مرگ حسن عسکری در سال ۲۶۰ (۸۷۴ میلادی) ادعا کرد که حسن عسکری پسری خردسال به نام محمد دارد که به دلیل تهدید عباسیان به جانش مخفی است و او به نمایندگی از فرزند امام یازدهم منصوب شده است. محمد بن عثمان (متوفی ۳۰۵ق -۹۲۰م) بعد از مرگ پدرش عثمان مدعی شد که نامه تسلیتی از امام غایب دریافت کرده و به نیابت امام دوازدهم شیعیان منصوب شده است.وی حدود چهل سال تا زمان مرگ (۳۰۵ق -۹۲۰م) در این مسند باقی ماند.آخرین امید، ص ۸۰ حسین ابن روح نوبختی (فوت ۳۲۶ ق -۹۳۷ م) به سفارش محمد ابن عثمان پس از مرگ جانشین او شد. و تا ۲۰ سال (تا ۳۲۶ ق -۹۳۷ میلادی) در این مسند باقی ماند.وی از خانواده نوبختی بود و با ابوسهل نوبختی ارتباط داشت که در تبیین کلام دوازده امامی نقش مهمی دارد. علی ابن محمد سمری (فوت ۳۲۹ ق -۹۴۱ م) پس از مرگ حسین ابن روح جانشین او شد و سه سال نیابت کرد. وی شش روز قبل از مرگ نامه ای از امام غایب دریافت کرد که مرگ او را پیش بینی کرده و اعلام کرده بود به غیبت کبری میرود تا زمانی که خداوند به او اجازه بازگشت بدهد. وظیفه این سفیران، اجرای وظایف مشخصی بود که پیش از این توسط امامان انجام می‌گرفت، تا آنان را از فشار سیاسی عباسیان مصون دارند. | ## بخش 3: غیبت مهدی | پدران حجت بن الحسن تا زمان مأمون از این فشارها در رنج بودند، به ویژه چون اعتقاد عموم امامیه این بود که پیشوای دوازدهم کسی است که حکومت‌ها را (ستمکاران را با نیروی مسلحانه) سرنگون می‌سازدطوسی، الغیبه، ص۵۶ و ۱۰۹. از دیگر وظایف نمایندگان چهارگانه این بود که نام و محل زندگی امام را نه تنها از دشمنان، بلکه از شیعیان نیز مخفی دارند. در عین حال بر سفیر لازم می‌آید که وجود امام را برای هواداران مورد اعتماد حضرتش به اثبات رساند.شیخ کلینی، اصول کافی، ترجمه آیت‌الله کمره‌ای، قم اسوه، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۵۴۱ غیبت کبرا شیعیان دوازده امامی عقیده دارند که پس از درگذشت علی بن محمد سمری در ۳۲۹ ق -۹۴۱ م غیبت صغرا که ٦٩ سال طول کشید به پایان رسید و غیبت کبرا یا نهان‌زیستی بلندمدت آغاز گردید. امام جعفر صادق (ع): پس هنگامی که عذاب بر بنی اسرائیل طولانی شد، به درگاه خدا چهل روز ناله و گریه کردند پس خداوند به موسی و هارون وحی کرد و امر نمود که آن‌ها را از فرعون نجات بدهند پس ۱۷۰ سال باقی‌مانده از ۴۰۰ سال عذاب را بر آنان بخشید. (تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۱۵۴) یرِیدُونَ لِیطْفِؤُا نُورَ الله بِأَفْواهِهِمْ وَاللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کرِهَ الْکافِرُونَ﴾ (الصف: ۸) (می‌خواهند نور خدا را با دهانهاشان (فوت) خاموش سازند وخداوند تمام کنندهٔ نور خود است؛ هر چند کافران را ناخوش آید). 667 AH/1269 AD) شاخه‌های مختلف شیعیان مستعلی دربارهٔ این که داعی مطلق فعلی چه کسی است نظرات متفاوت دارند. نزاریه پیروان اسماعیلیه نزاری اعتقادی به غیبت ندارند و معتقد اند که آقاخان چهارم امام حاضر است و او را امام ۴۹م و امام عصر می‌خوانند. آنها معتقدند که مقام امام عصر هیچ فرقی با مقام علی امام اول ندارد؛ وی نزاریان را در امور دنیوی و معنوی هدایت و رهبری می‌کند. دروز دروزیان معتقدند که امام الحاکم بامر الله در سال ۴۱۱ ه‍.ق (۱۰۲۱ م) از نظرها غایب شد و پس از او چهار داعی بنیان‌گذار مذهب دروزی (از جمله حمزه بن علی) رهبری امر دعوت را به عهده داشتند و سپس رهبری دعوت به داعی پنجم بهاءالدین رسید. اختلاف و فاصلهٔ مذهب دروزی با اسماعیلیه بیشتر از اینها است، چه آموزه‌های منحصر به فردی در این مذهب هست که آنرا از اسماعیلیه و اسلام جدا می‌کند، و اعتقاد به حلول خدا در جسم الحاکم بامر الله از جمله آنهاست. | ## جمع‌بندی | زیدیه زیدیان اعتقادی به غیبت ندارند و نزد ایشان هر کسی که از فرزندان حسن یا حسین باشد می‌تواند به امامت برسد.