موضوع مقاله: هما (پرنده) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # هما (پرنده) | مقدمه: ، مرغ استخوان‌خوار یا کرکس ریش‌دار، گونه‌ای پرندهٔ شکاری لاشه‌خوار بزرگ‌جثه از تیرهٔ بازان و راستهٔ بازسانان است که در کوه‌های مرتفع آفریقا، جنوب اروپا و آسیا از جمله مناطقی از ایران همچون ذخیره‌گاه زیست‌کرهٔ گنو، منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ بوزین و مره‌خیلخبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): مشاهدۀ «هما» بر فراز بوزین و مره‌خیل (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ آذر ۱۴۰۳؛ بازدید در ۱۱ آذر ۱۴۰۳. | ## بخش 1: هما (پرنده) | و ارتفاعات چالدران در شمال استان آذربایجان غربیکردپرس: همای سعادت در چالدران دیده شد (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ اسفند ۱۴۰۳؛ بازدید در ۱۱ اسفند ۱۴۰۳. این پرنده مانند دیگر کرکس‌ها عمدتاً لاشه‌خوار است اما عمدهٔ غذای آن را مغز استخوان تشکیل می‌دهد. هما استخوان‌های بزرگ را از ارتفاع زیاد به روی سنگ‌ها پرتاب می‌کند تا به قطعات کوچک‌تر شکسته شود. این پرنده تنها گونهٔ کرکس است که رژیم غذایی آن تقریباً منحصراً (۷۰ تا ۹۰ درصد) استخوان است. هما در کوه‌های بلند جنوب اروپا، قفقاز، آفریقا، شبه‌قارهٔ هند و تبت، زندگی و تولیدِمثل می‌کند. تخم‌گذاری این پرنده در میانهٔ زمستان با یک یا دو تخم صورت می‌گیرد که در آغاز بهار جوجه‌دار می‌شوند. این جانور در ارتفاعی بین ۳۰۰ تا ۴۵۰۰ متر بالاتر از سطح دریا زیست می‌کند و بیشتر اعضای این گونه در ارتفاعی بیش از ۲۰۰۰ متر سکونت می‌کنند. هُما اغلب مناطق متروک و صخره‌ای یا دره‌های مشرف به مراتع جایی که چرندگان و شکارگران زیست می‌کنند را کنام خود می‌کند. تا ژوئیهٔ ۲۰۱۴، در فهرست سرخ آی‌یوسی‌ان (IUCN) گونه‌های تهدیدشده طبقه‌بندی شد؛ با این حال، طبقه‌بندی بعدی نشان داد که این گونه در خطر انقراض قرار ندارد، در ارزیابی دوباره هما به عنوان یک گونهٔ «نزدیک تهدید» تعریف شده است. این نام ریشه در باور قدیمی اروپاییان مبنی بر اینکه هما یا کرکس ریش‌دار شکارچی بره‌ها (lambs) است دارد. ویژگی‌ها هما طول بدنی بین ۹۴ تا ۱۲۵ سانتی‌متر، فاصلهٔ بین دو بال ۲۳۱ تا ۲۸۳ سانتی‌متر و وزنی بین ۴٫۵ تا ۷٫۸ کیلوگرم دارد. این پرنده روی زمین به شیوه‌ای اردک‌وار راه می‌رود، پاهای آن قوی و مچ پاهای آن نیز نسبتاً کوتاه (حدود ۸٫۸ تا ۱۰ سانتی‌متر) است. پرهای سیاه‌رنگ نقاب روی صورت از زیر چشم تا امتداد نوک به سمت پایین کشیده شده و ریش‌مانند است. این رنگ‌آمیزی در اثر استحمام در آب غنی از آهن یا مالیدن املاح آهن‌دار به پرها ایجاد می‌شود لذا رنگ پر کرکس‌های بزرگ‌شده در اسارت کاملاً روشن است و چندان حنایی‌رنگ نیست. در هنگام پرواز پر و بال و دم طرحی شبیه به صلیب دارد و پوش‌پرهای زیر بال‌ها از شاه‌پرهای پرواز تیره‌تر هستند. پرندگان نابالغ رنگی قهوه‌ای و خاکستری تیره دارند، پرهای ریش‌مانند صورت نیز کوتاه‌تر است. مقدار بالای چربی در مغز استخوان سبب می‌شود که ارزش غذایی آن تقریباً به اندازهٔ ماهیچه باشد؛ حتی اگر مقدار استخوان کمتری نسبت به ماهیچه هضم شود. آب درون اسکلتی که روی کوه قرار دارد خشک می‌شود و در نتیجه از آن در برابر تخریب و تجزیهٔ بافت توسط باکتری‌ها محافظت می‌شود، بنابراین هما می‌تواند تا ماه‌ها پس از مصرف قسمت‌های نرم‌تر مردار توسط دیگر جانوران، لاروها و باکتری‌ها از آن تغذیه کند. طبقه‌بندی از میان ۲۳ گونه‌ای که از آن‌ها به عنوان کرکس یاد می‌شود ۱۶ گونه متعلق به گروهی است که کرکس‌های جهان قدیم نامیده می‌شودند. این پرندگان به علت زندگی در بر قدیم (آسیا، اروپا و آفریقا) به این نام معروف شده‌اند. کرکس‌های بر قدیم در تیرهٔ بازان قرار می‌گیرند و خویشاوند عقاب‌ها، قوش‌ها، سنقرها و سارگپه‌ها محسوب می‌شوند. | ## بخش 2: هما (پرنده) | همچنین نسب مشترک نزدیکی میان کرکس‌های جهان قدیم و تیرهٔ لاشخوران بومی قارهٔ آمریکا که کرکس‌های جهان جدید نامیده می‌شوند وجود ندارد و وجود شباهت‌هایی میان این دو گروه نتیجه فرگشت همگرا است. تحقیقات ژنتیکی نشان می‌دهند که نزدیک‌ترین خویشاوند هما لاشخوری ریزاندام به نام کرکس کوچک (مصری) است. barbatus): در شمال غربی آفریقا، جنوب غربی اروپا، خاورمیانه شامل ایران، افغانستان، ترکیه و مصر، مغولستان، مرکز و شمال غربی چین زیست می‌کند. رفتارشناسی تغذیه مانند سایر کرکس‌ها هما نیز بیشتر از بقایای جانوران مرده تغذیه می‌کند. پستانداران سم‌دار با جثهٔ متوسط بخش بزرگی از رژیم غذایی این پرنده را تشکیل می‌دهند. در مقابل بقایای گونه‌های بزرگ‌تر مانند گاو و اسب مورد علاقهٔ هما نیستند که این موضوع احتمالاً به دلیل متغیرهای نسبت هزینه و سود، فرایند حمل و هضم بقایای این جانوران است. هما معمولاً از گوشت تغذیه نمی‌کند و به‌طور معمول ۸۵ تا ۹۰ درصد رژیم غذایی آن را مغز استخوان تشکیل می‌دهد. این پرنده تکه استخوان‌های کوچک را کاملاً می‌بلعد اما در مورد استخوان‌های بزرگ مانند ران گوسفند نخست آن‌ها می‌شکند و سپس شروع به تغذیه می‌کند. هما برای شکستن استخوان‌های بزرگ آن‌ها را به ارتفاع ۵۰ تا ۱۵۰ متر بالاتر از سطح زمین برده و سپس آن‌ها را رها کند تا خرد شوند و مغز استخوانشان در دسترس قرار گیرد. این پرنده می‌تواند استخوان‌هایی با قطر ۱۰ سانتی‌متر و وزن بیش از ۴ کیلوگرم و تقریباً برابر وزن خود را هنگام پرواز با خود حمل کنند. پس از پرتاب استخوان‌های بزرگ هما به منظور بررسی در ارتفاع پایین دور می‌خورد یا مستقیم روی زمین می‌آید، اگر استخوان به مقدار لازم خرد نشده باشد دوباره این عمل را تکرار می‌کند. مهارت شکستن استخوان نیازمند تمرین زیاد توسط افراد نابالغ است و ۷ سال طول می‌کشد تا پرنده کاملاً به این مهارت تسلط یابد. هما اندام پستانداران کوچک‌جثه مانند گوسفند را ترجیح می‌دهد و برخلاف سایر کرکس‌ها که با چینه‌دان خود جوجه را تغذیه می‌کنند این پرنده غذا را مستقیم به لانه خود می‌آورد. جانوران زنده گاهی مورد حملهٔ هما قرار می‌گیرند و احتمالاً هما نسبت به سایر کرکس‌ها علاقهٔ بیشتری برای شکار جانوران زنده دارد. در بین این جانوران به نظر می‌رسد که لاک‌پشت‌ها بسته به وفور در محل زیست این پرنده بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند. لاک‌پشت‌هایی که هدف قرار می‌گیرند ممکن است به اندازهٔ خود این پرنده سنگین باشند. هما به منظور شکستن لاک لاکپشت‌ها آن‌ها را تا ارتفاع مشخصی بالا می‌برد و سپس رها می‌کند تا لاک سخت این خزندگان را بشکند. سایر جانوران زنده که مورد حملهٔ این کرکس قرار می‌گیرند در ارتفاعات به دام افتاده و آنقدر مورد حمله و ضرب‌وشتم این پرنده قرار می‌گیرند تا سقوط کرده و از بین بروند. مشاهده شده که خرگوش‌های کوهی، خرگوش‌های صحرایی، مارموت‌ها و در یک مورد بزمجه‌ای به طول ۶۲ سانتی‌متر به این روش شکار شده‌اند. در موارد نادری دیده شده که هما به جانوران بزرگ‌تر از جمله بز کوهی، بز کوهی اروپایی و آهوسنگی نیز به همین روش حمله کرده و آن‌ها را کشته است. اگرچه بعضی از این موارد ممکن است به دلیل برخورد تصادفی و غیرعمد کرکس و این پستانداران باشد. | ## بخش 3: هما (پرنده) | بسیاری از جانوران بزرگی که توسط هما کشته می‌شوند نابالغ، مریض یا به شدت زخمی هستند. گزارش شده که انسان‌ها نیز به صورتی ناهنجار یا با همین روش توسط این پرنده کشته شده‌اند. با این حال این گزارش‌ها تأیید نشده و زیست‌شناسانی که این پرنده را مطالعه کرده‌اند این موارد را برخورد ناگهانی و غیرعمد از سوی کرکس می‌دانند. تولید مثل هما قلمرو گسترده‌ای دارد و ممکن است روزی بیش از ۲ کیلومتر مربع را در جستجوی خوراک بپیماید. زمان جفت‌گیری این پرنده بسته به زیستگاه آن متغیر است، در بیشتر اوراسیا از دسامبر تا سپتامبر، در شبه‌قارهٔ هند از نوامبر تا ژوئن، در اتیوپی از اکتبر تا می، تمام طول سال در شرق آفریقا و از می تا ژانویه در جنوب آفریقا می‌باشد. پرنده‌های بالغ به نشانهٔ علاقه پاهای خود را در هم قفل می‌کنند و مسافتی طولانی را با هم در آسمان طی می‌کنند. در اروپا تخمین زده می‌شود که ۱۲۰ جفت هما وجود دارند و میزان باروری آن‌ها بین ۰٫۴۳±۰٫۲۸ است. نخستین لانهٔ ساخته توسط این پرندگان ابعاد بیشتری داشته و دارای ۲٫۵ متر عرض و ۱ متر عمق است. جوجه‌ها پس از تولد به مدت ۱۰۰ تا ۱۳۰ روز اولیهٔ زندگی خود را در لانه می‌گذرانند و بعد از آن خارج می‌شوند. با این حال فرزندان ممکن است تا ۲ سال همچنان به والدین خود وابسته باشند و در کنار آن‌ها بمانند. این پرندگان معمولاً درون غارها یا صخره‌های بلند و با شیب تند لانه می‌سازند تا از دسترسی پستانداران درنده به لانهٔ خود جلوگیری کنند. پرندهٔ وحشی معمولاً عمری طولانی‌تری نسبت به پرندهٔ در اسارت دارد و میانگین طول عمر آن حدود ۲۱٫۴ است. وضعیت بقا هما یکی از در خطر انقراض‌ترین گونه‌های پرندگان در اروپا محسوب می‌شود و جمعیت آن طی یک سدهٔ اخیر به طرز چشمگیری در اروپا کاهش یافته است. تراکم جمعیت هما به‌طور کلی کم است و در حال حاضر در قسمت‌هایی از رشته‌های اوراسیا که این پرنده حضور دارد بین ۱۰ تا ۵۰۰ جفت از آن زیست می‌کنند. هما پرنده‌ای رایج در اتیوپی است و طبق تخمین‌ها بین ۱۴۰۰ تا ۲۲۰۰ قطعه از این پرنده در اتیوپی زیست می‌کنند. در آغاز سدهٔ ۲۰ میلادی جمعیت این پرنده در بیشتر مناطق اروپا از میان رفت و تنها جمعیت قابل‌توجه‌ای در پیرنه بین مرزهای فرانسه و اسپانیا باقی ماند. تلاش برای احیای جمعیت هما در رشته‌کوه‌های آلپ سوئیس و ایتالیا به نتیجه رسیده و جمعیت آن در فرانسه احیا شده و در حال افزایش است. کاهش جمعیت هما در برخی از مناطق آسیا و آفریقا نیز روی داده اما در مقایسه با میزان کاهش جمعیت این پرنده در اروپا به مراتب کمتر است. بسیاری از گونه‌های پرندگان شکاری پیشتر در مناطق توسعه‌نیافته از تأثیرات عوامل انسانی محافظت می‌شدند، اما در سال‌های اخیر با افزایش جمعیت انسان‌ها و توسعهٔ زیرساخت‌ها در این مناطق جمعیت این پرندگان به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. توسعهٔ زیرساخت‌ها شامل گسترش خانه‌ها، جاده‌ها و خطوط برق است که خطر اصلی در مورد این زیرساخت‌ها احتمال برخورد پرندگان با خطوط برق است. اعتقاد بر این بود که اگر سایهٔ هما روی یکی بیفتد، او به حاکمیت خواهد رسید و هر کس به پرنده شلیک کند در چهل روز می‌میرد. | ## جمع‌بندی | عادت به خوردن استخوان و ظاهراً نکشتن حیوانات زنده، از سوی سعدی در گلستان (۱۲۵۸ میلادی) مورد توجه قرار گرفته است: در ۱۶۲۵ میلادی، جهانگیرشاه، امپراتور گورکانی، چینه‌دان این پرنده را داشت و آن را بررسی کرد و متوجه شد که چینه‌دان مملو از استخوان است.