موضوع مقاله: امارت بخارا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # امارت بخارا | مقدمه: امارت بخارا دولتی در آسیای مرکزی بود که از سال ۱۷۸۵ تا ۱۹۲۰ میلادی توسط دودمان منغیت موجودیت یافت و جایگزین خانات بخارا شد. | ## بخش 1: امارت بخارا | این امارت با فروپاشی امپراتوری نادرشاه افشار پا گرفت و با پیروزی بلشویکها در روسیه از پا افتاد. جامعه و فرهنگ برآوردهای جمعیتی امارت بخارا در قرن نوزدهم میان نویسندگان مختلف متفاوت است. به گفتهٔ دیپلمات و شرق‌شناس روسی نیکلای ولادیمیروویچ خانیکوف، جمعیت آن بین ۲ تا ۲٫۵ میلیون نفر بوده است. طریقت‌های صوفیانه محبوب بودند، به‌ویژه شاخه‌های متعدد طریقت نقشبندیه (جویباری‌ها، دهبیدی‌ها، احراری‌ها). اقلیت بزرگی نیز پیرو مکتب شیعه دوازده‌امامی بودند که عمدتاً ایرانیانی بودند که به عنوان برده، بردهٔ آزادشده یا نوادگان آن‌ها زندگی می‌کردند. در کوه‌های شرقی پامیر که از اواخر قرن نوزدهم تحت حاکمیت بخارا قرار داشت، پیروان اسماعیلیه ساکن بودند. یهودیان بخارایی نیز در امارت زندگی می‌کردند که بیشتر در بخارا و سمرقند مستقر بودند. شیوه‌های زندگی یکجانشینی و کوچ‌نشینی به شدت متضاد بودند و این تفاوت بازتاب جغرافیای متنوع منطقه شامل بیابان‌ها، استپ‌ها، کوه‌ها، مراکز شهری و واحه‌ها بود. عبارت «ترک و تاجیک» این دوگانگی را نشان می‌داد و دو عنصر اصلی جامعه را نمایندگی می‌کرد: نخست، قبایل کوچ‌نشین عشایری با میراث ترکی و ترکی-مغولی (ازبک، ترکمن، قزاق، قره‌قالپاق و غیره) که طبقهٔ نظامی و حاکم را تشکیل می‌دادند؛ دوم، دهقانان و شهرنشینان که به فارسی و چغتایی سخن می‌گفتند. کوچ‌نشینان و جمعیت یکجانشین علی‌رغم تفاوت‌های اجتماعی-اقتصادی قابل توجه، به ندرت با یکدیگر درگیر می‌شدند. | ## بخش 2: امارت بخارا | ایدهٔ پیوند یک منطقه به یک گروه قومی یا زبانی خاص برای مسلمانان آسیای مرکزی ناآشنا بود. در آن زمان، اصطلاحاتی مانند ازبک، تاجیک و قرقیز شناخته‌شده بودند، اما این اصطلاحات هویت‌های هم‌پوشان و در حال تغییر جمعیت را به‌طور کامل توصیف نمی‌کردند. برای این مردم، وفاداری‌های قبیله‌ای، طایفه‌ای، محلی یا خانوادگی اهمیت بیشتری نسبت به وفاداری‌های صرفاً قومی داشت، زیرا آن‌ها مدت‌ها با یکدیگر آمیخته شده بودند. به دلیل تعامل طولانی ترک‌ها و تاجیک‌ها، جمعیت شهری شهرهای آسیای مرکزی هویتی مختلط و منحصربه‌فرد یافت که تعیین تعلق زبانی یک ساکن شهری را دشوار می‌کرد، زیرا دو زبانه بودن گسترده بود. این ویژگی در «بیاض»ها (دفترچه‌های شخصی چرمی از قرن شانزدهم تا نوزدهم) مشهود است که در آن‌ها ابیات به هر دو زبان اغلب در کنار هم آمده‌اند. برخلاف دست‌نوشته‌های باشکوه برای نخبگان، این دفترچه‌ها بازتاب‌دهندهٔ خوانندگان عامه بودند. مشهورترین شاعر این دوره شاعر پارسی‌گو جامی بود که دو شاعر دیگر نیز به همان زبان سرودند: حافظ و امیرخسرو دهلوی. به دلیل این تنوع جمعیتی و نقش آن در امور سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، امارت بخارا را نمی‌توان صرفاً یک «دولت ازبک» دانست. در سال ۱۹۲۴، هنگامی که اتحاد جماهیر شوروی مرزهای ملی و قومی در آسیای مرکزی را تعیین کرد، بسیاری از مردم محلی کشورهای کنونی ازبکستان و تاجیکستان مطمئن نبودند که تاجیک هستند یا ازبک. زبان پارسی زبان تمدن به معنای واقعی و زبان اصلی فرهنگ بود و به عنوان زبان رسمی و درباری امارت بخارا خدمت می‌کرد. | ## بخش 3: امارت بخارا | برخلاف مناطق روستایی یا استپ‌های کوچ‌نشین، بخارا همراه با سمرقند همواره مرکزی برای فرهنگ درباری پارسی‌مآب و زندگی مذهبی بود. به دلیل آموزش‌های مذهبی که ارائه می‌داد، خود شهر نیز به «بخارای شریف» معروف بود. امارت بخارا بر پایهٔ نظام‌های حکومتی پارسی-اسلامی و پاتریمونیالیسم سلسله‌محور بنا شده بود، همانند دیگر شهر-دولت‌های آسیای مرکزی. ادبیات چندصدسالهٔ پارسی‌مآب «آینه‌های شاهان» همراه با پیشینه‌های حقوقی دولتی جدیدتر توسط حاکمان بخارا برای دفاع از اقتدار خود مورد استناد قرار می‌گرفت. شعر پارسی‌مآب، نوشته‌شده به هر دو زبان پارسی و ترکی، مرکزی برای فرهنگ درباری بود. چگونگی به قدرت رسیدن منغیتها در دورهٔ حکومت پیشینِ بخارا یعنی جانیان، نسل‌به‌نسل سمت اتالیق را نزد حاکمان داشتند از این رو پیوسته به قدرت‌شان افزوده می‌شد. قدرت محمدرحیم‌بیگ منغیتی که اتالیقِ ابوالفیض‌خان اشترخانی بود تا جایی رسید که ابوالفیض را کشت و خودش بجایش نشست و این‌گونه امارت بخارا به‌جای خانات بخارا و دودمان منغیت به جای دودمان جانی نشست. تاریخ امارت بخارا رسماً در سال ۱۷۸۵ ایجاد شد و در سال ۱۸۶۸ میلادی، در جنگ با روسیه مغلوب شد و به قلمرو این امپراتوری ضمیمه گشت. | ## جمع‌بندی | در سال ۱۹۲۰ میلادی، امارت بخارا را بلشویک‌ها تسخیر کردند و آن را جمهوری خلق شوروی بخارا نامیدند.