موضوع مقاله: اسماعیلیه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسماعیلیه | مقدمه: مرگ اسماعیل و اختلاف بر سر جانشینی پدر، موجب ایجاد شاخه‌های دیگری از شیعه شد که اسماعیلیه یکی از آنها است. | ## بخش 1: اسماعیلیه | هرچند بعدها بیشتر شیعیان، موسی کاظم برادر ناتنی و کوچک‌تر اسماعیل را به‌عنوان جانشین جعفر صادق پذیرفتند، اما اسماعیلیه به‌عنوان یک مذهب به حیات خود ادامه داد. بطوریکه در حدود کمتر از ۱۵۰ سال پس از وفات جعفر، خلافت فاطمیان توسط شاخه‌ای از اسماعیلیان به‌عنوان قطبی در مقابل خلافت عباسی تشکیل شد. اسماعیلی‌های مستعلیه، طیب بن منصور ابوالقاسم را امام بیست و یکم و غائب می‌دانند. همچنین امامت نزاریه تا به امروز ادامه پیدا کرده است و امام زمان و پنجاهم نزاریه، رحیم آقاخان فرزند کریم آقاخان است. اسماعیلی‌ها هم‌زمان با روزگار سامانیان سر برآوردند و سده‌ها با توان بسیار به پراکندن اندیشه خویش پرداختند. اسماعیلی‌ها در ایران بسیار کمیابند و در برخی کشورها مانند افغانستان، تاجیکستان، هند، تانزانیا، کنیا و سایر کشورها پراکنده‌اند.راوندی، مرتضی. اسماعیل بن جعفر که در مقطعی از سوی پدرش به عنوان امام بعدی منصوب شده بود، ده سال پیش از پدر در سال ۷۵۵ م/۱۳۸ق درگذشت. برخی از شیعیان اثنی عشری استدلال می‌کنند که جعفرصادق اسماعیل را به‌عنوان وارث امامت انتخاب نکرده بود و برخی می‌گویند او قبل از پدرش نمرده است و از این رو موسی کاظم را امام هفتم می‌دانند. برخی دیگر از اسماعیلیه معتقدند اسماعیل واقعاً مرده است و پسرش محمد بن اسماعیل امام هفتم است. یا «باطنیه»،چون به «باطن» دین بیشتر از «ظاهر» آن اهمیت می‌دادند، و عقایدشان سِرّی بود. و بعدها از میانه سده ۳ قمری/۹ میلادی، «قَرامَطِه»اسماعیلیان را قَرامَطِه می‌گفتند چون یکی از شاخه‌های مهم آن به رهبری حَمدان قَرمَط در قرون ۹ و ۱۰ میلادی فعال بود و جنبشی اجتماعی–سیاسی علیه خلافت عباسی به راه انداخت. پیروان او به قَرامَطِه معروف شدند و بعدها این نام گاهی به همه اسماعیلیان اطلاق گردید، هرچند که قَرامَطِه فقط بخشی از اسماعیلیه بودند. خود اسماعیلیان، نخستین اما نهضتشان را «دعوت»،دعوت یعنی فراخواندن مردم به امامت اسماعیلی، هم در ظاهر (سیاسی–اجتماعی) و هم در باطن (معنوی–عرفانی). یا «دعوت هادیه»اسماعیلیان نهضت خود را «دعوت هادیه» می‌نامیدند، چون معتقد بودند نهضتشان تحت هدایت و رهبری الهی است. | ## بخش 2: اسماعیلیه | واژه «هادی» به معنای هدایت‌گر است و اشاره به امامان اسماعیلی دارد که مظهر هدایت الهی شمرده می‌شدند. این عنوان نشان‌دهنده اعتقاد آنان به این بود که امامانشان مردم را به سوی حقیقت و عدالت رهبری می‌کنند. در دوره فاطمیان نیز اسماعیلیان‌ غالباً همان‌ اصطلاحات‌ دعوت‌ و دعوت‌ هادیه‌ را برای‌ نهضت‌ خود به‌کار می‌برده‌ و از استعمال‌ نام‌ اسماعیلیه پرهیز می‌کرده‌اند. جانشینی بر پایه آیین اسماعیلیه، هر امام در زمان زندگی خود، جانشین خود را تعیین می‌کند و این جانشین بلافاصله پس از درگذشت امام پیشین، رهبری روحانی جامعه اسماعیلی را بر عهده می‌گیرد. شاخه‌ها خلیفه-امام فاطمی مستنصر بالله از اوایل سلطنت خود علناً پسر بزرگش نزار را به عنوان وارث خود به عنوان خلیفه-امام فاطمی بعدی معرفی کرده بود. داعی حسن صباح که در مصر اسماعیلی شده بود، شخصاً توسط مستنصر از این حقیقت آگاه شد. پس از مرگ مستنصر در سال ۱۰۹۴ میلادی، افضل شاهنشاه، وزیر و فرمانده کل ارتش ارمنی‌تبار او می‌خواست مانند پدرش دیکتاتوری را بر دولت فاطمی اعمال کند. افضل مدعی شد که مستنصر به نفع مستعلی حکم صادر کرده است و بدین ترتیب رهبران اسماعیلی دربار فاطمیون و الدعات فاطمی در قاهره، پایتخت فاطمیان، احمد مستعلی را تأیید کردند. در اوایل سال ۱۰۹۵ میلادی نزار به اسکندریه گریخت و در آنجا مورد حمایت مردم قرار گرفت و به عنوان امام بعدی فاطمیان پس از مستنصر پذیرفته شد و دینارهای طلا در اسکندریه به نام نزار ضرب شدند (یکی از این سکه‌ها در سال ۱۹۹۴ یافت شد. در اواخر سال ۱۰۹۵ افضل ارتش اسکندریه نزار را شکست داد و نزار را به اسارت به قاهره برد و اعدام کرد. پس از اعدام نزار، اسماعیلی‌های نزاری و اسماعیلی‌های مستعلی به طرز آشتی‌ناپذیری از هم جدا شدند. پیروان مستعلی در مصر، یمن و غرب هند و عده‌ای که با پسر نزار، الهادی بن نزار بیعت کردند در مناطق ایران و سوریه نیز به اسماعیلیه نزاری معروف شدند. هادی که در آن زمان بسیار جوان بود، به صورت قاچاقی از اسکندریه خارج شد و به قلعه الموت رفت و نایب السلطنه حسن صباح شد. تاریخ اسماعیلیان در ایران اسماعیلی‌ها و محمود با سرنگونی سامانیان و روی کارآمدن ترکان وضع اسماعیلی‌ها از آنچه بود بدتر شد. | ## بخش 3: اسماعیلیه | اسماعیلی‌ها در کنار دیگر دگراندیشان نیز مورد آزار و کشتار سلطان محمود غزنوی قرار گرفتند. بزرگ‌ترین کسی که در زمان غزنویان قربانی کشتار اسماعیلیه شد و به گفته بیهقی به تهمت قرمط‌گری گرفتار آمده بود حسنک وزیر بود که به دار آویخته شد. برآمدن حسن صباح در زمان سلجوقیان حسن صباح در ایران رهبری اسماعیلی‌ها را به دست گرفت. مرکز تبلیغ و مقاومت خویش را به کوه‌ها و دژهای کوهستانی رساند و خودش در دژ مشهور الموت آشیان گرفت. اسماعیلیان و مغولان پس از مرگ حسن صباح جانشینان او راه نبرد با خاندان‌های ترک چیره بر ایران را پی گرفتند. تا این که با تازش مغول‌ها به ایران به ناچار با جلال‌الدین خوارزمشاه در یک سنگر جا گرفتند و با مغولان به ستیز پرداختند؛ ولی سرانجام خورشاه واپسین رهبر اسماعیلیان الموت در سال ۶۵۱ در برابر هولاکو خان گردن فروآورد و چندی پس از آن به دست مغول‌ها کشته‌شد. آقاخان‌ها حسنعلی‌شاه محلاتی (آقاخان اول) داماد فتحعلی‌شاه که حاکم کرمان بود در سال ۱۸۳۸ میلادی در برابر حکم عزل خود در برابر محمدشاه قاجار مخالفت کرد. او با کمک انگلیس‌ها به افغانستان فرار کرد و به انگلیس‌ها در جنگ با افغان‌ها برای تصرف هرات کمک کرد که موفقیت‌آمیز نبود. سپس به سند (هند آنروز و ایالت سند در پاکستان امروزی) رفت و به انگلیس‌ها کمک کرد آنجا را تسخیر کنند. سپس زندگی تازه‌ای را در هندوستان آغاز کرد و تا پایان عمر با سفر به شهرهای هند به امور اسماعیلی‌ها و پیروان خود می‌پرداخت. با مرگ آقاخان اول، آقاخان دوم به امامت اسماعیلیان نزاری رسید و به همین ترتیب لقب آقاخان به عنوان یک لقب موروثی برای امامان بعدی ادامه داشت. آخرین آنها آقاخان پنجم از سال ۲۰۲۵ تا امروز امام اسماعیلیه نزاری است که ساکن ژنو و یک تاجر و میلیاردر در مقیاس جهانی است. | ## جمع‌بندی | نیایشگاه به نیایشگاه یا محل تجمع اسماعیلیان جماعت‌خانه گفته می‌شود که به لحاظ بار معنایی و عنوان، با جمع‌خانه که نیایشگاه پیروان اهل حق و علویان است قرابت بسیار نزدیکی دارد.