موضوع مقاله: تنوع زیستی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تنوع زیستی | مقدمه: امروزه روی کره زمین در حدود ۲ میلیون گونه موجود زنده شناسایی و نام‌گذاری شده است. | ## بخش 1: تنوع زیستی | این گمان در بین دانشمندان وجود دارد که این رقم تا حدود ۱۰ میلیون نیز ممکن است قابل افزایش باشد. سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۲ کنفرانسی را دربارهٔ حمایت از محیط زیست در شهر ریودوژانیرو برگزار کرد که یکی از دستاوردهای آن انعقاد پیمان تنوع زیستی است. برای افزایش آگاهی‌ها از مسائل مربوط به تنوع زیستی، سازمان ملل روز ۲۲ مه (۱ خرداد) را به عنوان روز جهانی تنوع زیستی (IDB) نام‌گذاری کرده است. از سال ۲۰۰۲ تاکنون هر ساله سازمان ملل متحد، شعار خاصی را برای این روز درنظر می‌گیرد. تعریف تنوع زیستی معمولاً به همهٔ شکل‌های زندگی از سلول‌ها تا گونه‌ها و اکوسیستم‌ها گفته می‌شود. امروزه منظور زندگی یا حیات وحش یا دیگر ارزش‌های است که دشوار می‌توان چیزی را از این تعریف که تقریباً شامل همه چیز می‌شود حذف کرد. استدلال کرده است که با تفسیر تنوع زیستی در همهٔ سطوح زیست شناختی، از ژن‌ها تا اکوسیستم‌ها، ناگزیر تنوع زیستی همهٔ زیست‌شناسی را در بر می‌گیرد. گفته‌اند که تنوع زیستی از جمله مفهوم‌هایی است که به درستی تعریف نشده است و میان جنبه‌های ترکیبی و کاربری در نگاه به تنوع زیستی می‌توان تمایز گذاشت. نگاه کاربردی بیشتر متوجه اکوسیستم و فرایندهای فرگشتی (تکاملی) است، در حالی که نگاه ترکیبی جانداران را به شکل گردآمده در جمعیت‌ها، گونه‌ها و رده‌ها و دسته‌بندی‌های بالاتر می‌بیند. اندازه‌گیری تنوع زیستی در یک سطح، ممکن است دقیقاً برابر با تنوع در سطحی دیگر نباشد. معمول‌ترین کاربرد تنوع زیستی جابجایی برای عبارت‌کهن‌تر و تعریف شده‌تر تنوع گونه‌ها است. تنوع زیستی نوعی میزان برای سنجش سلامت اکوسیستم‌ها است، ولی خود تابعی از آب‌و هوا است. بر پایهٔ یک برآورد، تنها ۱٪ گونه‌هایی که در زمین می‌زیسته‌اند اکنون وجود دارند.Raup, D. پس از آن و به فاصلهٔ یک دهه این واژه بسیار پذیرفته شد تا جایی که در دههٔ ۱۹۸۰ به کاربرد عادی در علم و سیاست محیطی وارد شد. آب و هوا (نمونه:تجزیهٔ دی‌اکسید کربن)، تصفیهٔ آب، گرده افشانی، و جلوگیری از فرسایش. از فایده‌های غیر مادی تنوع زیستی می‌توان به ارزش‌های روحانی و زیبایی‌شناختی، و ارزش آموزش اشاره کرد. کشاورزی تنوع غلات به بازیابی آن‌ها پس از حمله به یک گونهٔ مورد کشت به وسیلهٔ آفت‌ها یا بیماری کمک می‌کند: آفت سیب‌زمینی ایرلندی در ۱۸۴۶ عامل مرگ یک میلیون نفر و مهاجرت یک میلیون دیگر شد. این فاجعه به دلیل کاشت تنها دو نوع سیب زمینی بود که هر دوی آن‌ها هم به آفت حساس بودند. | ## بخش 2: تنوع زیستی | زنگ قهوه در سال ۱۹۷۰ به مزرعه‌های قهوه در سری‌لانکا، برزیل و آمریکای مرکزی حمله برد. هر چند که تقریباً ۸۰ درصد غذای انسانی از ۲۰ نوع گیاه به دست می‌آید، ولی انسان‌ها دست کم ۴۰۰۰۰ گونه را به کار می‌برند. شواهدی از تحلیل بازار و علم تنوع زیستی نشان می‌دهند که کاهش برون‌ده بخش داروسازی از میانه‌های دههٔ ۱۹۸۰ می‌تواند مربوط به دوری گزیدن از جستجو در فراورده‌های طبیعی به نفع ژنومیک و شیمی سنتزی باشد، در حالی که فراورده‌های طبیعی تاریخی دراز در پشتیبانی از نوآوری‌های پزشکی و اقتصادی دارند.Harvey L. فراوانی گونه یا غنای گونه‌ای این اندازه‌گیری تنها شمارش تعداد گونه‌های پیدا شده در زمانی که مشاهده‌کننده از اجتماع نمونه می‌گیرد می‌باشد. تنها پیچیدگی در این اندازه‌گیری این است که این تعداد تا حدی بستگی به اندازهٔ نمونه‌ای دارد که مشاهده‌کننده برمی‌گزیند. زمانیکه نمونه‌برداری می‌کنید، افراد را یکی یکی و به شکل تصادفی برمی‌گزینید، و گونهٔ هر فرد را ثبت می‌کنید. در آغاز گونه‌های جدید را به شکل معمول می‌گیرید، ولی پس از گذشت زمان افراد بیشتری از گونه‌های پیشین خواهند بود. با افزایش تعداد افراد مورد آزمایش، فراوانی گونه‌ها افزایش می‌یابد: در آغاز تند و سپس کندتر. زمانی که این رخداد پیش می‌آید، باید تصمیم گرفت که چه تعداد از افراد را قرار است بشماریم تا بگوییم S را برآورد کرده‌ایم. تکنیک‌هایی وجود دارند که با کاربرد شکل این منحنی عددی را که در نهایت ثابت می‌شود را برآورد می‌کند. یا اینکه می‌توان تصمیم گرفت که S را زمانی در نظر بگیریم که تعداد گونه‌های جدید کمتر از حد مشخصی (برای نمونه ۱٪) از افرادی شود که می‌شماریم. این مزیت را دارد که به راحتی به نمودار تبدیل می‌شود و فهم آن ساده است و به آسانی می‌توان آن را به مخاطب عمومی توضیح داد. اغلب این تنها نوع از تنوع زیستی است که می‌توان به دست آورد، مگر اینکه خود به بیرون رفته و کار محیطی انجام دهید. و در بسیاری از موقعیت‌ها، فراوانی گونه‌ها برای انجام مقایسه‌ها، به ویژه میان زیست‌گاه‌های جغرافیایی، بسنده است. دو اجتماع را در نظر بگیرید، هر دو با یک تعداد گونه، ولی در یکی از آن‌ها یک گونهٔ معمول و افراد کمی از دیگر گونه‌ها وجود دارد، در حالی که در اجتماع دیگر شمارهٔ برابری از هر گونه وجود دارد. به شکل ناخودآگاه ما اجتماعی راکه افراد به شکل یک‌نواختی در میان گونه‌های دیگر پخش شده‌اند را متنوع‌تر از اجتماعی که تقریباً همهٔ افرادش متعلق به یک گونه هستند در نظر می‌گیریم. برای وارد کردن این موضوع در شمارش خود، نیاز داریم که فراوانی نسبی را در نظر بگیریم. فراوانی نسبی می‌دانیم که در بیشتر اجتماع‌ها، برخی گونه‌ها معمول‌تر از دیگر گونه‌ها هستند و برخی نیز کمیابند. | ## بخش 3: تنوع زیستی | فرمول‌های ریاضی برای اندازه‌گیری یک‌نواختی پخش افراد در میان گونه‌ها وجود دارد و این گونه‌ها در برخی موارد مفید نیز هستند. ولی به خودی خود این مشکل را دارند که تنها یک‌نواختی را اندازه می‌گیریند و اطلاعات مهم دربارهٔ فراوانی گونه‌ها را از دست می‌دهند. شاخص اطلاعات یک اندازه‌گیری که بوم‌شناسان برای این منظور به کار می‌برند شاخص شانون-واینر یا اطلاعات است. این شاخص یک فرمول ریاضی است که از نظریهٔ اطلاعات گرفته شده است که به وسیلهٔ مهندسان برای تحیلی بازدهی انتقال داده در خط‌های تلفن توسعه یافته است. این شاخص، H، با فرمول زیر به دست می‌آید: H=-Sigma Pi ln Pi هر چند که پیچیده به نظر می‌رسد، معنی آن این است که برای هر گونه نسبت (p) آن به کل را تعیین می‌کنید و سپس آن شماره را در لوگاریتم طبیعی آن عدد (ln) و خود آن عدد ضرب می‌کنیم. این کار را برای هر گونه در اجتماع انجام می‌دهیم و سپس همهٔ شماره‌های به دست آمده را جمع می‌کنیم. ولی به هر روی، درک آن چندان ذاتی نیست و ممکن است در هنگام توضیح تنوع برای مخاطب عام، به کاربردی شاخص فراوانی گونه‌ها S نباشد. راهبردهای حفاظت از تنوع زیستی آموزش محیط زیست برای حفاظت از تنوع زیستی یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های بسیاری از متخصصان و پژوهشگران علوم محیط‌زیستی به‌طور عام و شاید مهم‌ترین دغدغهٔ مطرح در قلمرو معرفت‌شناختی آموزش محیط‌زیست و جامعه‌شناسی محیط‌زیست شکاف میان آگاهی و عمل برای اقدام برای حفاظت از تنوع زیستی در سطح جهانی به‌طور خاص است. پالمر دانشیار رشته آموزش محیط‌زیست، مدیر کانون پژوهشی اندیشه و آگاهی محیط‌زیستی و رئیس کمیته سیاست‌گذاری محیط‌زیستی دانشگاه درهام انگلستان در کتاب ماندگار خود با عنوان «آموزش محیط‌زیست در قرن بیست و یکم» که توسط دکتر علی‌محمد خورشیددوست ترجمه شده است، بارها به شکاف عمیق میان آگاهی محیط‌زیستی و عمل مسئولانه در قبال حفاظت از محیط‌زیست اشاره می‌کند و با برجسته ساختن این چالش اساسی، به کرات می‌کوشد تا از نقطه نظر خود و سایر صاحب نظران آموزش محیط‌زیست، رهیافت‌هایی را برای حل این تعارض ارائه دهد. هر چند بارها در این کتاب بر این چالش و لزوم پژوهش‌های میدانی و نظرورزانه برای حل و فصل آن تأکید شده، لیکن اگر بخواهم به‌طور خاص خوانندگان را به بخش ویژه‌ای از کتاب فوق‌الذکر ارجاء دهم شاید صفحهٔ ۱۳۶ تا ۱۴۷ با عنوان «فعالیت‌های آموزشی: شکاف بین آرمان‌ها و واقعیت‌ها» از فصل سوم، صریح‌ترین و مفصل‌ترین قسمت با این مضمون کلیدی باشد. در پژوهشی که توسط علی ملک‌زاده، فاطمه طباطبائی یزدی، محسن نوغانی دخت بهمنی و امیرعلی برومند (1398) با عنوان «بررسی و مقایسه دانش، نگرش و رفتار شهروندان مناطق مختلف کلانشهر مشهد به تنوع‌زیستی» شد، نتایج در بخش کمی (آماری) میان رفتار مسئولانه شهروندان در مناطق مختلف و محل سکونت آن‌ها در سطح کلانشهر مورد مطالعه تفاوتی فاحش را شناسایی کرد و نشان داد میان رفتار محیط‌زیستی شهروندان ارتباطی محسوس و مستقیم با محل سکونتشان وجود دارد. در بخش کیفی این مقاله پس از تشکیل پانل خبرگان دلفی، در ریشه‌یابی علل تفاوت رفتار دوستدار تنوع‌زیستی شهروندان در مناطق مختلف کلانشهر مشهد، علت اصلی «توزیع نامتوازن و ناعادلانه بسترهای تجربه طبیعت» مشخص شد. در حقیت این تحقیق نشان داد ارتباطی مستقیم و معنی‌دار بین امکان تجربه طبیعت شهروندان در محیط‌هایی نظیر کلیه فضاهای سبز (پارک‌های جنگلی، بوستان‌ها و …)، موزه‌های تاریخ طبیعی و باغ‌وحش و بروز و نهادینه شدن الگوهای رفتاری محیط‌زیستی در قبال تنوع‌زیستی وجود دارد. نهایتاً پیشنهادات این پژوهش در راستای توسعه عدالت محیط‌زیستی در شهر مشهد و به تبع توسعه متوازن امکان تجربه طبیعت و آموزش غیرمستقیم و خودانگیخته محیط‌زیست، در شش محور «گسترش فضاهای سبز شهری با رویکرد توسعه عدالت محیط‌زیستی»، «توسعه و پشتیبانی مدارس طبیعت»، «بازگشایی و بازطراحی تنها باغ‌وحش شهر مشهد براساس آخرین استانداردهای بین‌المللی»، «تقویت و توسعه موزه‌های تاریخ طبیعی»، «برگزاری جشنواره‌ها، نمایشگاه‌ها و ویژه‌برنامه‌های خیابانی» و «حمایت از تورهای طبیعت‌گردی» ارائه گردید. به هر روی از نظرگاه خبرگان محیط‌زیست در حال حاضر دو اصل مهم آمیخته در ساماندهی و جهت‌دهی کمیت و کیفیت جریان آموزش محیط‌زیست باید مدنظر همگان خصوصاً دست‌اندرکاران سیاست‌گذاری تعلیم و تربیت محیط‌زیستی کشور قرار گیرد: ۱. آموزش محیط‌زیست در حال حاضر بیش از هر چیز به تلازم با تجربه و ارتباط مستقیم و تنگاتنگ فرد یادگیرنده با محیط و رویارویی بدون واسطه و در انقیاد در نیامده با واقعیت‌های محیطی برای توسعه ادراکی، تسهیل درونی‌سازی ارزشی و برقراری تعلق و پیوند مکانی و فرامکانی نیاز دارد. برای تحقق این امر می‌توان مجدد خوانندگان را به بازخوانی پیشنهادات پانل دلفی پژوهش ملک‌زاده و همکاران (1398) که در فوق به آن اشاره شد، ارجاء داد. تأکید بر آموزش غیرمستقیم و لزوم بسترسازی جهت تسهیل تجربه طبیعت به معنای برداشتن بار سنگین آموزش‌های کلاسیک، مستقیم، سیستماتیک و رسمی از دوش متولیان امر نیست. | ## جمع‌بندی | بلکه یادآور این اصل است که آموزش‌های غیررسمی مکمل آموزش‌های رسمی هستند و باید همواره به صورت همزمان مد نظر قرار گیرند.