موضوع مقاله: گلیم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گلیم | مقدمه: گلیم واژه‌ای پارسی است اما در دوران کهن بیشتر از آن با نام پلاس یاد کرده‌اند و هر دوی این نام‌ها در اشعار فردوسی و حافظ و دیگران وجود دارد. | ## بخش 1: گلیم | معرفی گلیم دست بافتی ساده است از تار(پنبه یا پشم) و پود (پشم) که معمولاً از پشم حیوانات اهلی بر دار افراشته بافته شده که هر منطقه طرح مختص به خود را داراست و عموماً به عنوان فرش کاربرد داشته است. ممکن است بافت گلیم با تغییراتی کاربردهای دیگری غیر از فرش در بین عشایر داشته باشد: از جمله نمک دان، جل اسب، نوار چادر. در ادبیات فارسی عموماً گلیم با زیلو یا جاجیم و… به یک معنی بکار رفته است، ولی به‌طور مشخص گلیم فرشی است که از بافتن پود بر تارهایی که بر دار افراشته تنیده شده است بافته می‌شود و از دستگاه کمکی نظیر ماسوره و… استفاده نمی‌شود که این مورد تفاوت گلیم با زیلو یا جاجیم و انواع دیگر ذکر شده در ادبیات می‌باشد. گِلیم یا پَلاس یکی از انواع صنایع دستی زیراندازی و پوششی است که از ابریشم، موی بز، پشم گوسفند یا دیگر چهارپایان اهلی بافته می‌شود. گلیم به شکل سنتی‌اش، معمولاً برای پوشاندن زمین، دیوار یا رواندازی برای حیوانات باربر استفاده می‌شود ولی امروزه به عنوان یک پوشش مدرن برای خانه‌های شهری نیز خریداری می‌شود. گاهی گلیم‌ها را برای جلوه بیشتر و کهنه شدن رنگ، با چای و پوست گردو شستشو می‌دهند. عشایر و بافندگان گلیم محدودیتی در اندازه گلیم نداشته‌اند و با توجه به نیاز خود گلیم را در اندازه کوچک برای واگیره یا بزرگتر برای تزئین (گلیمچه) یا فرش بافته‌اند و استانداردی در این مورد وجود ندارد. گلیم‌ها در اندازه رایج برای قالی هم بافته شده‌اند که می‌توان به ۷۰×۱۰۰سانتی‌متر ۱۰۰×۱۵۰سانتی‌متر، که به ذرع و نیم مشهور است و متداول‌ترین اندازه است. ۲×۳ متر کناره‌ها و… اشاره کرد مواد اولیه رنگرزی در بافت گلیم‌ها در گذشته از نخ رنگرزی شده با مواد رنگرزی طبیعی استفاده شده است که این سنت در بافت گلیم‌های سنتی مرغوب و اصیل تا به امروز هم ادامه دارد. معمولاً نخ‌های تار که عموماً از پشم حیوانات تهیه می‌شود را رنگرزی می‌کنند که در بافت گلیم با ترکیب این نخ‌های رنگرزی شده تنوع طرح‌ها حاصل می‌گردد. نخ تار عموماً نخ تار از پنبه بدست می‌آید اما بافت گلیم بر تارهای جنس پشم نیز مشاهده است. ممکن است در گلیم‌های ظریف تر که بیشتر برای تزئین استفاده می‌شده است از نخ کرک (بدست آمده از کرک حیوانات) هم استفاده بشود. مناطق بافت گلیم‌های مناطق مختلف ایران از طرح و مواد اولیه ای که برای بافت آن استفاده می‌شود قابل تشخیص و طبقه‌بندی هستند. گلیم ایل شاهسون مهم‌ترین بافت آنها، گلیم‌های سوماک است که در زبان محلی به آن ورنی می‌گویند. به‌طور کلی از طرح‌های هندسی شکسته با رنگ‌های ملایم استفاده می‌کنند و کمتر می‌توان دو گلیم ایل شاهسون را از نظر طرح و رنگ مشابه یافت. | ## بخش 2: گلیم | بهترین رو اسبی در ایران، جل اسب‌های شاهسون است که به صورت شش تکه با رنگ‌های متنوع است. گلیم لری لرها گلیم‌های مرعوبیندار می‌بافند که بیشتر با رنگ‌های سیاه، سبز، آبی، سفید با نقوش خاص منطقه مشخص می‌شود. گلیم (شال) سیستان شهرت بافته‌های سیستان در دوره اسلامی نشان از یک هنر پرسابقه و کهن دارد. تاریخچه گلیم سیستان به قبل از ورود قوم سکایی به منطقه بازمی‌گردد و این قوم تأثیرات فراوانی بر گلیمی منطقه سیستان وارد نمود است و بافت‌های منطقه تحت تأثیر هنر سکاها دستخوش دگرگونی‌های فراوانی شد. وجه تمایز گلیم سیستان با گلیم‌های دیگر مناطق تعدد فراوان نقش مایه‌هایی است که در گلیم‌های سیستان بکار می‌رود. از هنر شال بافی در تولید زیرانداز، پشتی، سفرهای آرد ونان، خورجین وغیره استفاده می‌شده است وبرای تزئین آن از صدف (کُچک)، منگوله و سنگ‌های زینتی نیز استفاده می‌شود. در حاشیه و زمینه، نقش‌ها ریز و پر بافته می‌شوند، به طوری که جای خالی در این گلیم وجود ندارد. رنگ‌های گلیم هرسین عمدتاً به سفید، سورمه ای، سبز و قرمز و اخیراً سرخابی محدود می‌شود. گلیم هرسین در سازمان جهانی مالکیت فکری به نام شهر هرسین ثبت جهانی شده است.خبرگزاری کردپرس: گلیم هرسین جهانی شد، نوشته‌شده در ۸ بهمن ۱۳۹۷؛ بازدید در ۸ بهمن ۱۳۹۷. نوعی گلیم با نقش‌های برجسته در استان کرمانشاه بافته می‌شود که بدان تلیس گفته می‌شود.خبرگزاری میراث آریا: کرمانشاه بهشت صنایع دستی است، نوشته‌شده در ۱۵ مرداد ۱۳۹۱؛ بازدید در ۲۱ دی ۱۳۹۸. گلیم اسلام‌آباد غرب گلیم اسلام‌آباد که با نام «وَر» شناخته می‌شود، از نخ تهیه‌شده از پشم گوسفند درست می‌شود و رنگ‌های طبیعی یا خودرنگی پشم برای زمینه و نقش آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. این نقش‌ها گاهی با گل قندانی، سه‌کانجی، لوزی و بچه‌نقش ترکیب می‌شوند.خبرگزاری کُردپرس: گلیم اسلام‌آباد غرب، میراثی کهن که باید ثبت ملی شود، نوشتۀ میثم رجبی، نوشته‌شده در ۱۵ دی ۱۴۰۳؛ بازدید در ۱۵ دی ۱۴۰۳. معمولاً سرتاسر گلیم بلوچ از بافت راه راه شکل گرفته که در هر ردیف آن نقوش متفاوت از طرح و رنگ به چشم می‌خورد. رنگ‌های تیره مانند قهوه ای، قرمز تیره، شتری و آبی سیر و رنگ‌های روشن مثل سبز، زرد، قرمز مشخصه طرح‌های بلوچ اند. متداول‌ترین طرح گلیم‌ها زمینه ای طبیعی به رنگ تیره است که ستارگانی مورب به صورت لوزیهای متداخل روی آن بافت شده است. | ## بخش 3: گلیم | گلیم قشقایی رنگ‌های تند و شاد از ویژگی‌های گلیم قشقایی است اما رنگ‌های متضادی نیز در کنار رنگ‌های قرمز و زرد به کار می‌رود. گلیم افشار طرح مخصوص افشار معمولاً ستاره‌های متعدد روی زمینه ای به رنگ طبیعی یا رنگ سیر است. نقش‌ها، گل‌های ستاره ای هستندکه به صورت مورب کنار هم چیده می‌شوند و به صورت لوزی در هم نمایان می‌شوند. بیشتر کار عناصر ترک‌زبان شاهسون است که تعداد زیادی از آنها در این منطقه مقیم شده‌اند. طرح‌های قراردادی با گل و گیاهی با مو خزنده و گاهی به صورت طرح لوزی مشبک یا دو تا سه ترنج در هم هستند. در این گلیم‌ها رنگ مهم‌ترین عامل است و رنگ قرمز با سایه روشن‌های مختلف نقش ویژه ای دارد، رنگ‌های دیگر نارنجی، آبی، سبز و گاهی زرد است. مسند عنبران این نوع گلیم در عنبران، اردبیل بافته می‌شود و می‌توان گفت نقشهای این گلیم از شیریکی پیچ اقتباس شده است و معمولاً ترنجی در وسط آن کمتر دیده می‌شود و گل متن که کشمیری نام دارد سراسر آن را با تکرار پر نموده است و گلهای دیگری که در این بافته به کار می‌رود عبارتند از: خارا، گل شاه عباسی، گل گرمایی، جفت گل و یک حاشیه در این گلیم وجود دارد که حاشیه چرخی و دیگری حاشیه وکیلی نام گرفته‌اند. ثبت ملی گلیم عنبران در کشور در ۱۵ دی ماه ۱۳۹۹ شهر عنبران به عنوان شهر ملی گلیم و شهر اصلاندوز به عنوان شهر ملی ورنی (گلیم) در سطح کشور معرفی گردید. گلیم نخجوان با ویژگی‌های خاص گلیم‌های بافته شده به صورت مسطح، در زندگی روزمره مردم نخجوان بسیار ضروری بودند. هرچند از نظر رنگ و ویژگی‌های هنری بسیار شبیه به گلیم‌های قره باغ هستند، گلیم‌های نخجوان مشخصه‌های منحصربفرد خود را دارند. زیلی‌های نخجوان که با تکنیک‌های بافندگی پیچیده تولید می‌شوند، از نظر کیفیت نسبت به شدده و ویلی در جایگاه بالاتری قرار دارند. گلیم‌های مدرن گونه‌ای از گلیم‌ها که تحت عنوان گلیم‌های مدرن یا گلیم‌های دکوراتیو شناخته می‌شوند و ضمن حفظ شیوه‌های سنتی بافت، برای هماهنگی با دکوراسیون معاصر طراحی شده‌اند. این گلیم‌ها دارای طرح‌های ساده و هندسی با رنگ‌های خنثی یا ملایم بوده و به‌ویژه در سبک‌های مینیمال و مدرن کاربرد دارند. کاربرد الیاف طبیعی، سبکی و دوام بالای این گلیم‌ها ویژگی های شاخصی است که در این ارتباط می توان به آن اشاره کرد. برخی هنرمندان معاصر نیز با بهره‌گیری از تکنیک‌های گلیم‌بافی سنتی آثار مفهومی نو خلق کرده‌اند. | ## جمع‌بندی | برای نمونه، فیگ احمد (Faig Ahmed)، هنرمند آذربایجانی، با افزودن جلوه‌هایی چون «ذوب‌شدگی»، «پیکسل‌بندی» و «گلیچ»، مرز میان صنایع‌دستی و هنر مدرن را در هم شکسته است.