موضوع مقاله: دارالفنون | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دارالفنون | مقدمه: دارالفنون نخستین سازمان آموزش عالی نوین در ایران است که در تاریخ ششم دی ۱۲۳۰ خورشیدی (۱۸۵۱ میلادی) به ابتکار میرزا تقی‌خان فراهانی (امیرکبیر) در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار بنیانگذاری شد. | ## بخش 1: دارالفنون | این نهاد در خیابان ناصرخسرو در مرکز تهران واقع شده و هدف اصلی آن آموزش علوم و فنون جدید به جوانان ایرانی بود. دارالفنون به‌عنوان یک مرکز آموزشی، شامل رشته‌های مختلفی مانند پزشکی، مهندسی، علوم نظامی و سایر فنون نوین بود. این سازمان با دعوت از استادان خارجی، به‌ویژه از اتریش، در تلاش بود تا استانداردهای آموزشی مدرن را در ایران پیاده‌سازی کند. در نتیجه، بسیاری از دانش‌آموختگان دارالفنون به عنوان پیشگامان علوم و فنون جدید در ایران شناخته می‌شوند. به دلیل اهمیت دارالفنون در گسترش علم و دانش، بسیاری از دانشگاه‌های خارجی به‌ ویژه در سده نوزدهم و اوایل بیستم در ایران به‌طور غیررسمی به این نام شناخته می‌شدند. این سازمان به‌عنوان الگویی برای سایر نهادهای آموزشی نوین در کشور عمل کرد و نقش محوری در مدرنیزاسیون نظام آموزشی ایران ایفا نمود. ساختمان دارالفنون که در خیابان ناصرخسرو در مرکز تهران جای گرفته، پس از گذشت سال‌ها، به یک موزه تبدیل شده و به‌عنوان یادبودی از تاریخ آموزش نوین در ایران به بازدیدکنندگان ارائه می‌شود. در نوشته‌های ایرانی، تا دیر زمانی همهٔ دانشگاه‌های خارجی را دارالفنون می‌خواندند. میرزاتقی‌خان امیرکبیر پس از سفر به روسیه، متوجه نیاز بسیارِ کشور به مرکز آموزش عالی شد؛ بنابراین از آغاز صدارتش، برای تأسیس آن تلاش کرد؛ گرچه افتتاح آن را ندید، چرا که نخستین استادان آن به سرپرستی یاکوب ادوارد پولاک، دو روز پس از برکناری و تبعید امیرکبیر، به تهران رسیدند و استقبال گرمی از آنان نشد.سال‌نامه کشور ایران. ۱۳۲۹ نزدیک‌به ۱۴ سال پس از تأسیس مدرسه عالی دارالفنون و کمی پس از تأسیس مدرسه ابتدائی رشدیه، مدرسه محتشمیه و مدرسه شوکتیه ساخته شدند. به‌دنبال آن، دبیرستان شوکتیه و پس‌از آن، مدارسی در قاین (۱۲۹۶)، نهبندان (۱۲۹۹)، دشت بیاض (۱۳۰۰) و دبستان دخترانۀ شوکتی در استان خراسان جنوبی گشوده‌شدند.وبگاه سفرنامه اندیشه ایجاد مرکزی برای آموزش عالی در ایران و به تعبیر دیگر دانشگاه، نخستین بار با تاسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ ه. با رشته‌های مهندسی، داروسازی، طب و جراحی، توپخانه، پیاده نظام، سواره‌نظام و معدن شناسی به همت میرزا تقی خان امیرکبیر عملی گردید. دارالفنون گرچه توسعه نیافت اما تجربه مغتنمی پیش روی کسانی که در آرزوی آشنایی ایرانیان با دانش‌های جدید و پیشرفت‌های اروپائیان در صنعت، اقتصاد، سیاست و… بوده‌اند، قرار داد. بااین‌حال، امیرکبیر آنان را به داوودخان سفارش کرد و به او گفت چندان که می‌تواند به آنان مهربانی کند و نگذارد ناراحت و آزرده‌خاطر شوند. ناصرالدین‌شاه نیز از ورودشان باخبر و خوشحال شد و داوودخان را به حمایل سرخ سرتیپی مفتخر کرد. یاکوب ادوارد پولاک، از جمله آن استادان، سرگذشت پذیرایی سرد ایرانیان را این‌گونه نوشته‌است: گشایش دارالفنون، یک‌شنبه ششم دی ۱۲۳۰، برابر پنجم ربیع‌الاول ۱۲۶۸،آدمیت، فریدون؛ امیرکبیر و ایران، تهران، انتشارات خوارزمی، ص۳۶۳ سیزده روز پیش از کشته‌شدن امیرکبیر و با حضور ناصرالدین شاه، میرزا آقاخان نوری صدراعظم جدید و گروهی از دانش‌مندان و استادان ایرانی و اروپایی، با ۳۰ نفر شاگرد گشایش یافت و میرزامحمدعلی‌خان شیرازی، وزیر امور دول خارجه، مأمور تنظیم و اداره آن شد. پس‌از گشایش مدرسه، ریاست آن به عزیزخان آجودان‌باشی سپرده‌شد و رضاقلی‌خان هدایت که از سفارت خوارزم برگشته‌بود، به نظامت دارالفنون گماشته‌شد. در المآثر و الآثار آمده‌است: آن زمان، هفت استاد اتریشی، دانش‌آموزان را، که اغلب از خانواده‌های مهم و بانفوذ بودند، آموزش می‌دادند. ۱۳۰۴ قمری، نیرالملوک، وزیر علوم، تالار نمایشی در مدرسه ساخت تا جایی برای تئاتر باشد. از آن زمان، درِ اصلی مدرسه در خیابان همایون بسته و دری به خیابان ناصریه سابق و ناصر خسرو کنونی گشوده‌شد. بعدها با اعتراض سفیر انگلستان به اتریشی بودن استادان، چند استاد ایتالیایی، فرانسوی و آلمانی نیز به آن‌ها افزوده‌شدند. سه استاد ایرانی طب، عربی و جغرافی و یک استاد فرانسوی مقیم ایران نیز به آن‌ها پیوستند.سالنامه کشور ایران. ۱۳۲۹ نام‌گذاری از نامه‌های به‌جامانده از امیرکبیر، نوشته‌های روزنامۀ وقایع اتفاقیه و اسناد دیگر برمی آید که در آغاز نامی برای این مرکز آموزشی در نظر نگرفته بودند، و آن را «مدرسه، مدرسه جدید، مکتب‌خانۀ پادشاهی، تعلیم‌خانه، معلم‌خانه و مدرسۀ نظامیه» یاد می‌کردند. در آخرین نامه‌ای که امیرکبیر به سفیر ایران در روسیه برای پیگیری استخدام استادان اروپایی می‌نویسد، آن را مدرسه نظامیه یاد می‌کند. اینان، وقتی از دانشگاه‌های اروپایی نام می‌برند، آن‌ها را دارالفنون می‌نامند؛ مانند دارالفنون پاریس و دارالفنون لندن. نقشه ساختمان از روی طرح عمارت سربازخانه ولیچ انگلیس در اواخر ۱۲۲۹ آماده و محمدتقی معمارباشی به ساختن آن مأمور شد و کار را آغاز کرد. | ## بخش 2: دارالفنون | ۱۳۰۸ (۱۳۴۸ قمری)، هشتاد سال پس از فعالیت، ساختمان مدرسه به دستور اعتمادالدوله وزیر وقت معارف تخریب و ساختمان کنونی با نقشهٔ مهندسی روسی ساخته شد. ظاهر این اتاق‌ها «منقش و مُذَهَّب» توصیف شده، که مشخص است تزئینات چشم‌نواز نقاشی و گچ‌بری رنگی داشته‌اند. در وسط حیاط مدرسه حوض بزرگی قرار داشت که اطراف‌ش باغچه‌هایی برای و گل و درخت بود. در ضلع شرقی و پشت کلاس‌ها چندین مغازه ساخته بودند که وزارت علوم و معارف در بالاخانه آن‌ها مستقر بود. در ضلع شمالی و پشت ساختمان مخابرات امروزی محوطه‌ای وسیع با چند اتاق کوچک و بزرگ قرار داشت که برای دانش‌جویان نظامی مدرسه و بعدها، دانش‌جویان موسیقی بود. دارالفنون، آزمایش‌گاه فیزیک و شیمی و داروسازی، چاپ‌خانه، کتاب‌خانه، و سفره‌خانه (غذاخوری) داشت. در نیمه اول ۱۳۰۴ قمری، نیرالملوک وزیر علوم با همکاری امین‌السلطان وزیر مالیه با خرید و تخریب خانه‌های ضلع جنوبی مدرسه، تالار بزرگ نمایش را ساخت تا ناصرالدین‌شاه، که در سفر فرنگ با تئاتر آشنا شده‌بود، در آن تئاتر تماشا کند. درِ اصلی مدرسه در آغاز به خیابان باب همایون باز می‌شد که بنا به مصالحی آن را بستند و ورودی مدرسه را به خیابان ناصریه یا ناصر خسرو امروزی باز کردند.رفیعی، حسن رضا. دارالفنون یادگار خردورزی میرزا تقی خان امیرکبیر ساختمان فعلی دارالفنون ساختمان دارالفنون، هشتاد سال برجا بود و ۱۳۰۸ خورشیدی، باآن‌که همچنان قابل استفاده بود، تخریب شد. در آن سال، میرزایحیی‌خان اعتمادالدوله قراگزلو وزیر معارف وقت ساختمان اولیه را در هم کوبید و با نقشه و نظارت نیکلای مارکف، مهندس روس مقیم ایران، ساختمان امروزی را به جای آن ساخت. درست بالای در دولنگه‌ای چوبی و قهوه‌ای مدرسه، «دارالفنون» و سال تأسیس آن، ۱۲۶۸ قمری، را بر کاشی نوشته‌اند. این در که در یکی از چهار کنج مدرسه قرار دارد به فضایی هشتی‌مانند باز می‌شود که از سوی دیگر به حیاط راه دارد. در رأس هر چهار ضلع، چهار پلکان مارپیچی، طبقه پایین مدرسه را به طبقه بالا وصل می‌کند. درحاشیه بیرونی پله‌ها، نرده آهنی توپری نصب شده‌است که مانع از سقوط افراد می‌شود. ساختمان امروزی سی‌ودو کلاس دارد؛ دوازده کلاس در دو طبقه ضلع شرقی، دوازده کلاس در ضلع غربی، و هشت کلاس در دو طبقه ضلع شمالی. او که با سیاست دولت‌های فرانسه و انگلیس آشنا بود، دست نیاز به سوی آن‌ها دراز نکرد، بلکه به سراغ اتریشی‌ها رفت و شش استاد را برای شش سال با مقرری سالانه چهارهزار و چهارصد تومان استخدام کرد.نصری، عبدالله. ص۴۰ دروس عمومی در آغاز، زبان خارجی دارالفنون، فرانسه بود و بعدها روسی و انگلیسی هم تدریس می‌شد. معلمان زبان فرانسه، میرزاملکم‌خان، میرزاآقا، میرزاجعفر، محمدحسن‌خان قاجار و میرزامحسن‌خان بودند. در دارالفنون زبان عربی، تعلیمات دینی و حکمت مابعدالطبیعه تدریس نمی‌شد و این دروس متعلق به مدارس سنتی بود.یک سال در میان ایرانیان، ادوارد براون، نشر اختران، صفحهٔ ۱۲۷ آیین‌نامه آموزشی پس از انقلاب مشروطیت و با ورود معلمان فرانسوی، کارهایی اساسی برای بازسازی جای‌گاه علمی دارالفنون آغاز شد و ۱۲۸۵، «آیین‌نامه مدرسه دارالفنون» تدوین شد، که براساس آن، سال تحصیلی از شهریور هر سال آغاز و خرداد سال بعد پایان می‌یافت. این‌ها، به‌ترتیب رؤسای دارالفنون بودند:Ekhtiar, Maryam, 1994, page 128-131 میرزامحمدعلی‌خان شیرازی (وزیر امور خارجه) عزیزخان مکری (سردار کل یا وزیر جنگ) میرزامحمدخان امیر تومان علی‌قلی‌میرزا اعتضاد السلطنه (اولین وزیر علوم ایران) رضاقلی‌خان هدایت (هجده سال ناظم بود و سپس رئیس مدرسه شد) علی‌قلی‌خان هدایت پسر رضاقلی‌خان هدایت، که بعدها ملقب به مخبرالدوله شد. جعفرقلی‌خان هدایت برادر کوچک علی‌قلی‌خان، ملقب به مخبرالملک محمدحسین‌خان ادیب‌الدوله رضاقلی هدایت پسر جعفرقلی‌خان هدایت اعتضادالسلطنه، عموی ناصرالدین شاه، مشهورترین رئیس دارالفنون و رضاقلی‌خان هدایت مشهورترین ناظم دارالفنون بودند و زمان مدیریت آن‌ها، دوران درخشان دارالفنون بوده‌است. یک کتاب‌دار، یک آجودان، یک ناظر، یک صندوق‌دار، یک منشی که کارهای مدرسه را ثبت می‌کرد، یک مؤذن، چند نگهبان و فراش، از ساختار اداری دارالفنون بودند.Ekhtiar, Maryam, 1994, page 130 استادان داودخان مسیحی به عنوان نماینده امیرکبیر به اتریش رفت تا به سفارش او، استادان امور نظامی و وابسته به آن، فیزیک، شیمی، داروسازی و معدن را به خدمت بگیرد. بدین ترتیب، ۷ استاد، که نامشان در ادامه می‌آید، به ایران دعوت و به عنوان اولین استادان دارالفنون مشغول به کار شدند:سعادت، ابراهیم. تاریخ پیشرفت‌های پزشکی در هفتاد سال اخیر ص ۲۶۰ یاکوب ادوارد پولاک، معلم طب فوکتی، معلم طبیعیات و داروسازی چارنوتا، معلم معدن‌شناسی زاتی، معلم ریاضیات و هندسه موسیو کرشیش، معلم توپخانه آلفرد بارون دی گومنس، معلم پیاده‌نظام نمیرو، معلم سواره‌نظام افزون‌بر این‌ها، موسیو ریشارد فرانسوی که فارسی را خوب می‌دانست و کم‌وبیش ایرانی شده‌بود و میرزاملکم‌خان که از ارمنی‌هأ جلفا بود و مدتی در انگلستان وزیرمختار بود نیز برای تدریس زبان فرانسه و جغرافی در دارالفنون استخدام شدند. معلمان اروپایی، افراد دانش‌مندی بودند و افزون‌بر تدریس به تألیف کتاب‌های درسی هم می‌پرداختند.هدایتی، سیدجواد. از آن پس، دانش‌آموختگان دارالفنون، هم‌واره از اثرگذارترین افراد در فضای سیاسی و اجتماعی ایران بودند. | ## بخش 3: دارالفنون | مشهورترین دانش‌آموخته نسل اول دارالفنون، محمدحسن‌خان صنیع‌الدوله معروف به اعتمادالسلطنه بود که پس از تحصیل در دارالفنون و سپس در فرانسه به ریاست دارالترجمه همایونی رسید و مترجم مخصوص ناصرالدین‌شاه و وزیر انطباعات (چاپ و نشر) شد.Ekhtiar, Maryam, 1994, page 183 هرچند دارالفنون از همان نسل نخست، شوق فراگیری علوم و معارف جدید به سبک اروپایی را در دانش‌آموزان برمی‌انگیخت، اما تفاوت آشکاری میان نسل‌های اولیه و دانش‌آموختگان بعدی مشهود بود؛ به‌واسطه آموزش دیدن در دارالفنون و آشنایی روزافزون با ایده‌های ملی‌گرایانه و تفکرات روشنفکرانه اندیشه‌مندان قرن هجدهم فرانسه، همچنین شرایط سیاسی کشور در عهد ناصری، نسل‌های بعدی دانش‌آموختگان دارالفنون، گرایش‌های ناسیونالیستی و روشن‌فکری بیشتری داشتند و نسبت به شرایط سیاسی و اجتماعی ایران بیشتر آگاه بودند.Ekhtiar, Maryam, 2001 این نسل از دانش‌آموختگان دارالفنون نسبت به دیگر هم‌وطنان‌شان درک بهتری از دنیای جدید و جای‌گاه ایران داشته و منتقد طبقه حاکم، جزم‌اندیشی دینی و عقب‌افتادگی فرهنگی بودند. بسیاری از دانش‌آموختگان دارالفنون وارد فعالیت‌های سیاسی شده و در جنبش مشروطه مشارکت اثرگذاری داشتند: صنیع‌الدوله و احتشام السلطنه، نخستین و دومین رئیسان مجلس شورای ملی، و میرزا جهانگیرخان، روزنامه‌نگار و مدیر روزنامه اثرگذار صور اسرافیل از دانش‌آموختگان دارالفنون بودند. بسیاری از معلمان و دانش‌آموختگان دارالفنون پس از تأسیس دانشگاه تهران، استاد این دانشگاه شدند و برخی هم به مقام‌های مهم دولتی مانند وزارت یا حتی نخست‌وزیری در دولت‌های بعدی رسیدند. پزشکی در دارالفنون از همان آغاز به کار دارالفنون، پزشکی یکی از رشته‌های اصلی آن بود. یاکوب ادوارد پولاک اولین دوره پزشکی در دارالفنون با ۱۴ دانشجوی یاکوب ادوارد پولاک آغاز شد که با پیوستن دانشجویان خصوصی کلوکه، شمار آن‌ها به ۲۰ رسید. پولاک به‌جز آموزش‌های تئوریک، دانشجویان را در سه سطح آموزش می‌داد؛ نخست در درمان‌گاه سرپایی، دوم در بیمارستان نظامی تازه‌تأسیس، و سوم با فرستادن آن‌ها برای ادامه تحصیل در اروپا. ژوزف تولوزان بعد از پولاک، ژوزف تولوزان، پزشک ناصرالدین‌شاه شد، که در دارالفنون درس می‌داد. شلیمر جانشین پولاک در دارالفنون، یک پزشک هلندی بود که پیش از آن در عثمانی خدمت کرده‌بود. کتابخانه بنا به گفتهٔ علی‌قلی مخبرالدوله که در آغاز مسئول کتاب‌خانه دارالفنون بود، کتاب‌خانه کتاب‌های کمی داشت. با افزوده شدن کتاب از سوی استادان و دانشجویان، همچنین کتاب‌های تاریخ اروپایی، کتابخانه بزرگ‌تر شد. برای نمونه، ۱۲۴۲، اعتضادالسلطنه کتاب‌خانه‌اش را که کتاب‌هایی به زبان‌های فارسی و اروپایی داشت به دارالفنون بخشید. کتابخانه مبارکه دارالفنون کتابخانه معارف کتابخانه معرف عمومی کتابخانه معارف فنی کتابخانه فردوسی علی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه، وزیر علوم، نخستین کتاب‌دار دارالفنون بود و ۱۲۳۸ (خورشیدی)، ناصرالدین‌شاه او را کتاب‌دار دارالفنون کرد. ۱۲۳۲، شاه‌زاده اعتضادالسلطنه، مجموعه‌ای از کتاب‌های فارسی و خارجی را تهیه کرد و در کتابخانه دارالفنون (کتابخانه معارف عمومی) قرار داد. چاپ‌خانه دارالفنون چاپ‌خانه چاپ سنگی دارالفنون یا دارالطباعه خاصه علمیه مبارکه دارالفنون، هم‌زمان با گشایش دارالفنون شروع به کار کرد. این چاپ‌خانه اختصاصاً برای چاپ کتاب‌های درسی مجهز شده‌بود و از تأسیس (۱۲۶۸ ق) تا حدود ۱۳۰۰ قمری، ۳۰ الی ۴۰ جلد کتاب درسی را منتشر کرد. صص ۵۲–۵۱ بودجه بودجه دارالفنون در آغاز ۷۷۵۰ تومان بود، که ۱۳۰۷ قمری به سی‌هزار تومان رسید.نصری ع. ص۴۱ مخالفت با دارالفنون از تأسیس دارالفنون، برخی درباریان به مخالفت با آن پرداختند. نخستین مخالف، جانشین امیرکبیر، میرزا آقاخان نوری بود که به‌دنبال انحلال آن برآمد. آقاخان می‌خواست معلمان اتریشی را بازگرداند، که نماینده بریتانیا هم از آن پشتیبانی می‌کرد، تاجایی‌که سرهنگ شیل به شاه توصیه کرد که دارالفنون به‌ضرر سلطنت اوست. بااین‌حال، به آن بدبین شد، چراکه بسیار از فراماسونری بیزار بود و برخی شاگردان دارالفنون از راه ملکم‌خان وارد فراماسونری شده‌بودند. بااین‌همه، شاه که نگران نگرش اروپا به ایران بود و ازآنجاکه بستن دارالفنون را نشانه عقب‌ماندگی می‌دانست، از آن صرف‌نظر کرد.نصری، عبدالله. در کلاس‌های طب تا مدت‌ها تنها به تدریس نظری بسنده می‌شد، و از ترس تکفیر، کالبدگشایی نمی‌کردند. اما، ۱۲۳۲، که یکی از بیگانگان، مشکوک درگذشت، به درخواست بازماندگان، یاکوب ادوارد پولاک برای کشف علت مرگ، او را در حضور شاگردان کالبدشکافی کرد. سال‌ها بعد یک معلم زبان فرانسه به نام بارنه‌یود، پیش از مرگ، جسد خود را به مدرسه فروخت تا پس‌از مرگ، شاگردان آن را تشریح کنند.نصری، عبدالله. ج۱، ص۴۳ برخی مخالفت‌ها نیز از آن بود که دانش‌آموختگان دارالفنون را طرف‌دار فرهنگ غرب می‌دانستند. | ## جمع‌بندی | به‌ویژه، آن‌ها که در غرب به ادامهٔ تحصیل پرداخته‌بودند، گرچه برخی از آن‌ها هم با رفتار خود به این برداشت کمک می‌کردند.نصری، عبدالله.