موضوع مقاله: روز جهانی کارگر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # روز جهانی کارگر | مقدمه: روزِ جهانی کارگر یا روزِ بین‌المللی کارگر یک یادبود و مراسم کارگری و از سوی طبقات کارگر است که هر ساله در روز یکم ماه مه برگزار می‌شود. | ## بخش 1: روز جهانی کارگر | حزب‌های سیاسی مختلف و اتحادیه‌های کارگری در بسیاری از کشورهای جهان این روز را با برگزاری تظاهرات خیابانی برگزار می‌کنند. این روز، یادمانِ اعتراضات منسجم کارگران آمریکایی است که برای نخستین‌بار در روز ۱ مه ۱۸۸۶ فراخوان اعتصاب سراسری دادند. ده‌ها سال است که به این مناسبت در این روز، در کشورهای گوناگون (به استثنای ایالات متحده آمریکا، کانادا و چند کشور کوچک) مراسم ویژه برگزار می‌شود. ایالات متحده و کانادا نخستین دوشنبه هر سپتامبر (شهریور) را به عنوان «روز کارگر» برگزار می‌کنند. در سال‌های اخیر، این روز در ایران به روزی برای اعتراض علیه حکومت و بحران اقتصادی‌ که در سراسر کشور ایجاد شده، تبدیل شده است. پیشینه تا پیش از انقلاب صنعتی، بیشتر نیروی کار کشاورزی، دهقانانی بودند که به صورت رعیت یا مستأجر زمینداران بزرگ کار می‌کردند؛ یعنی در ازای اجازه استفاده از زمین، بخشی از محصول خود را به شکل اجاره یا بهره به زمیندار می‌پرداختند. کار تولیدی بیرون از بخش کشاورزی به کارگاه‌های کوچک محدود می‌شد که برای تأمین نیروی کار مورد نیاز، شاگرد یا کارآموز می‌پذیرفتند. این کارگران برای مدتی معین، به‌طور کامل در حمایت استادکار، از جمله خوراک و مسکن بودند؛ بنابراین در هر دوبخش کشاورزی و صنعت، اربابان، همه جنبه‌های زندگی و روابط اجتماعی و سیاسی کارگران را کنترل می‌کردند. اما انقلاب صنعتی در اروپا در اواخر سده ۱۸ (میلادی) نظام تولید را از شکل سنتی آن خارج کرد و به نظام سرمایه‌داری شکلی تازه، به ویژه، شکل تولید کارخانه‌ای داد. در نظام سرمایه‌داری، استادکار (سرمایه‌دار) به غیر از پرداخت دستمزد تعهد دیگری در زندگی خصوصی و اجتماعی کارگر نداشت. اما سرمایه‌دار باز هم با مقدار دستمزد پرداختی، زندگی کارگر و توان اجتماعی او را کنترل می‌کرد. به همین دلیل، کارگران جوامع سرمایه‌داری برای چندین دهه به کار دشوار و طولانی در شرایط نامساعد، و دریافت دستمزدی مجبور شدند که تنها برای تأمین کمینه نیازهای او کفایت می‌کرد. رشد اقتصادی سریع کشورهای سرمایه‌داری در میانه سده ۱۹ (میلادی) به رشد تولید و افزایش نیاز سرمایه‌داران به نیروی کار بیشتر و در نتیجه، کمبود نسبی عرضه نیروی کار به ویژه در دوره‌های رونق اقتصادی انجامید. این آگاهی از وابستگی متقابل بین سرمایه و کار در دهه‌های پایانی سده ۱۹ باعث شد تا کارگران، خواسته‌هایی را برای بهبود شرایط کار، از جمله افزایش دستمزد، قانونمند شدن ساعات کار، محیط بهتر کار، و امنیت شغلی نسبی مطرح کنند و برای رسیدن به خواست‌ها دست به ایجاد اتحادیه یا سندیکاهای کارگری بزنند. با اینکه در آن هنگام شرایط اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی کشورهای غربی به گونه‌ای تغییر یافته بود که بسیاری از این کشورها قوانینی را برای به رسمیت شناختن موجودیت و فعالیت آنها برای مذاکره و چانه زنی با کارفرمایان تصویب کرده بودند اما قدرت مالی و نفوذ سیاسی سرمایه‌داران در این کشورها به اندازه‌ای بود که در بسیاری موارد، کارفرمایان به سادگی در برابر خواست کارگران مقاومت می‌کردند و دولت‌ها نیز از آنان پشتیبانی می‌کردند. در اوایل دهه ۱۸۸۰ (میلادی) اتحادیه‌های کارگری آمریکا برای تصویب قوانینی به منظور کاهش ساعات از ۱۰ ساعت به ۸ ساعت بدون کاهش دستمزد تلاش کرد. در واکنش به تعلل قانونگذاران در تصویب قانون، فدراسیون اتحادیه‌های صنفی و کارگری آمریکا در نشستی در سال ۱۸۸۴ دو سال به دولت و کارفرمایان مهلت داد تا قانون هشت ساعت کار را به تصویب برسانند و به اجرا بگذارند. اما با خودداری مقامات از پذیرش این درخواست، در روز ۱ مه ۱۸۸۶ تظاهرات گسترده‌ای در شماری از شهرهای آمریکا برگزارشد که چند روز ادامه داشت. کارگران در گوشه و کنار این آمریکا دست به تظاهرات زدند و در ۱۲۰۰ کارخانه و کارگاه، اعتصاب صورت گرفت. شمار کارگران معترض به ویژه در شیکاگو بیش از دیگر شهرها و نزدیک به ۹۰ هزار تن بود. در ۴ مه ۱۸۸۶ تظاهرات شیکاگو، کارگران اعتصابی و هوادارانشان در میدان هی‌مارکت جمع شده و از اینجا به حرکت درآمدند. پس از طی مسافتی، پلیس اطراف این گاری (چهارچرخه) را گرفت و خواست که تظاهرکنندگان متفرق شوند که ناگهان انفجاری صورت گرفت. در پی این رخداد، هشت تن به عنوان مسبب دستگیر شدند که پنج نفر از آنان کارگر مهاجر آلمانی و یکی هم آلمانی تبعه آمریکا بود. دادگاه یکی از این دستگیرشدگان را به ۱۵ سال زندان محکوم کرد و بقیه محکوم به اعدام شدند. یکی از محکومان به اعدام، پیش از اجرای حکم خودکشی کرد و چهار نفر دیگر به دار آویخته شدند. با رسیدن اخبار مربوط به این تظاهرات، کشتار و اعدام به دیگر کشورها، در گوشه و کنار جهان، مراسم یادبود برگزار و هر سال هم تکرار شد که به تدریج ۱ مه، روز جهانی کارگر نام گرفت. چون اعدام‌شدگان شیکاگو بیشتر آلمانی بودند در سال ۱۹۳۳ حزب نازی آلمان روز ۱ مه را روز ملی و تعطیل عمومی اعلام کرد. به دنبال این خشونت‌ها مبارزه برای تصویب قانون ۸ ساعت کار در روز برای چند سال با وقفه مواجه شد. اما در ۱ مه ۱۸۹۰ به دعوت اتحادیه‌های کارگری آمریکا تظاهرات گسترده دیگری صورت گرفت که تا چند سال بعد در همین تاریخ برگزار می‌شدند. از اوایل سده ۲۰ (میلادی) با قدرت گرفتن جنبش‌های سوسیالیستی در شماری از کشورهای جهان، روز ۱ مه به عنوان روز جهانی کارگر مورد توجه ویژه قرارگرفت. در ایران، نخستین مراسم روز جهانی کارگر در سال ۱۹۲۱ (۱۳۰۰ خورشیدی) و به ابتکار یک تشکل چپگرا به نام «شورای مرکزی فدراسیون سندیکای کارگری» و در حالی برگزار شد که شمار کارگران شاغل در واحدهای نوین تولیدی، به استثنای صنعت نفت ایران، بسیار کم بود و عمدتاً به کارگران واحدهای کوچکی مانند چاپخانهها، کارگاه‌های تولیدی، و کارکنان بخش دولتی محدود می‌شد. فعالیت آزاد سندیکایی و گاهی برگزاری مراسم روز۱ مه، تا سال ۱۳۱۰ و تصویب قانون مقابله با مرام اشتراکی (کمونیسم) ادامه داشت. | ## بخش 2: روز جهانی کارگر | اما این کنش، پس از تصویب این قانون، با زیر فشار قرار گرفتن گروه‌های چپگرا کمابیش به فراموشی سپرده شد. با اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و پشتیبانی نیروهای ارتش سرخ در ایران از گروه‌های چپ و احزاب سوسیالیست، فعالیت‌های سندیکایی و بزرگداشت روز ۱ مه بار دیگر از سر گرفته شد و تا کودتای ۲۸ مرداد در سال ۱۳۳۲ و سقوط دولت مصدق کمابیش ادامه داشت. پس از آن فعالیت اتحادیه‌های مستقل کارگری و برگزاری مراسم ۱ مه با محدودیت‌هایی مواجه شد. حتی قانون کاری که مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۶۹ تصویب کرد نیز هیچ چارچوب قانونی برای تشکیل اتحادیه‌های کارگری نداشت و زمینه درستی برای فعالیت‌های سندیکایی، مانند دیگر کشورها فراهم نیامد؛ زیرا قانون کار جمهوری اسلامی اتحادیه‌های آزاد کارگری را به رسمیت‌نمی‌شناسد و به جای آن، تشکیل نهادهایی تحت عنوان شوراهای اسلامی کار را پیشنهاد می‌کند. کارکرد این شوراها بر پایه قانون شورای اسلامی کار مصوب ۱۳۶۳ است که وظیفه آنها حل و فصل اختلافات کارگر و کارفرما است. سازمان بین‌المللی کار در برخی از گزارش‌های خود، ساختار و درونمایه شورای اسلامی کار، و نهاد خانه کارگر را به صورت تشکل‌های کارگری مورد تأیید حکومت توصیف کرده که منطبق با خصوصیات اتحادیه‌های آزاد و مستقل کارگری ندانسته است. بر خلاف اتحادیه‌های مستقل کارگری، اعضای شورای اسلامی کار، که می‌تواند در کارگاه‌هایی با بیش از سی و شش کارگر تشکیل شود، منحصر به نمایندگان منتخب کارگران نیست بلکه علاوه بر آنان، نمایندگان مدیریت نیز در آن عضویت دارند و، براساس قانون، نقش مشورتی برای مدیریت را ایفا می‌کند. تظاهرات و اعتراضات اول مه تظاهرات اول مه ۲۰۰۶ در ایران بر حقوق کارگران تمرکز داشت، به‌ویژه در حمایت از منصور اسانلو، یکی از رهبران برجسته کارگری و رئیس سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه. اسانلو در سال ۲۰۰۶ توسط مقامات ایرانی به دلیل دفاع از بهبود شرایط کاری کارگران اتوبوسرانی زندانی شده بود. بازداشت او به یکی از محورهای اصلی اعتراضات جهانی در روز جهانی کارگر تبدیل شد و فعالان در سراسر جهان خواستار آزادی او شده و سرکوب اتحادیه‌های کارگری توسط دولت ایران را محکوم کردند. در واکنش، مقامات ایرانی سرکوب شدیدی را اعمال کردند که شامل بازداشت‌ها، ضرب‌وشتم و استفاده از زور برای سرکوب تظاهرات بود. با وجود این اقدامات، این اعتراضات توجه قابل‌توجهی را به مسئله گسترده‌تر سرکوب کارگران در ایران جلب کرد. اعتراضات روز کارگر در ایران در سال ۲۰۰۹ ناشی از نارضایتی از اولویت‌دادن دولت به برنامه هسته‌ای خود به‌جای رسیدگی به مسائل فوری اقتصادی بود. در شرایط افزایش تورم و بیکاری، این اعتراضات بر مطالباتی مانند بهبود دستمزدها و حقوق کارگران تمرکز داشت و بازتاب‌دهنده نارضایتی فزاینده و تنش‌های سیاسی در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری مناقشه‌برانگیز همان سال بود. دولت ایران در واکنش، سرکوب شدیدی اعمال کرد و بیش از ۱۵۰ نفر، از جمله زنان و نوجوانان را بازداشت کرد. حکومت ایران برای این روز با جمع‌آوری اطلاعات درباره اقدامات برنامه‌ریزی‌شده آماده می‌شود و با بازداشت پیشگیرانه معترضان، تلاش می‌کند از برگزاری این رویدادها جلوگیری کند. در سال ۲۰۱۴ گزارش شد که فعالان کارگری پیش از شرکت در تظاهرات روز کارگر، در یورش‌های شبانه به منازل‌شان بازداشت شدند. دو تن از رهبران اتحادیه‌ها، پس از فراخوان برای برگزاری تجمع، دستگیر شدند که نشان‌دهنده آگاهی زودهنگام از قصد برگزاری اعتراضات بود. در همان سال، ده‌ها فعال دیگر نیز هنگام تلاش برای گردهمایی بازداشت شدند، پس از آن‌که مقامات از پیش از سازمان‌دهی این تجمعات مطلع شده بودند. در آستانه روز جهانی کارگر در سال ۲۰۱۵، مقامات ایرانی دست‌کم پنج تن از فعالان و رهبران کارگری را در شهرهای مختلف بازداشت کردند؛ این اقدام در شرایط افزایش اعتراضات و اعتصابات کارگری صورت گرفت. در این میان، ابراهیم مددی و داوود رضوی، اعضای سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه، در تهران بازداشت شدند. همچنین محمود صالحی (از چهره‌های شناخته‌شده کارگری) و عثمان اسماعیلی (فعال کارگری) در شهر سقز، و رضا امجدی (فعال کارگری) در سنندج توسط نیروهای امنیتی بازداشت شدند. در اول ماه مه ۲۰۱۸، با وجود ممنوعیت رسمی برگزاری تجمعات، صدها کارگر و دانشجو در شهرهای مختلف ایران از جمله تهران و سقز به خیابان‌ها آمدند و در برابر مجلس شورای اسلامی ایران و دیگر نقاط تجمع کردند. معترضان خواستار افزایش دستمزدها، بهبود حقوق بازنشستگی، توقف خصوصی‌سازی و رسیدگی به وضعیت اشتغال بودند و از پایین بودن دستمزدها نسبت به خط فقر و تأخیر در پرداخت‌ها انتقاد کردند. نیروهای امنیتی با دخالت در تجمعات، شماری از معترضان را بازداشت کردند و در سقز نیز گزارش‌هایی از برخورد خشونت‌آمیز و بازداشت فعالانی مانند محمود صالحی و عثمان اسماعیلی منتشر شد. این اعتراض که توسط گروه‌های مستقل مدافع حقوق کارگران سازمان‌دهی شده بود، خواستار بهبود شرایط کاری و دستمزدهای عادلانه بود. بیش از ۳۵ نفر بازداشت شدند، از جمله فعالان شناخته‌شده کارگری مانند رضا شهابی و روزنامه‌نگارانی مانند مریضه امیری و کیوان صمیمی. بازداشت‌شدگان با اتهاماتی نظیر «اخلال در نظم عمومی» و «اقدام علیه امنیت ملی» مواجه شدند.با وجود آن‌که دولت ایران مدعی حمایت از حقوق کارگران است، در عمل این اقدامات نشان می‌دهد که سرکوب جنبش‌های مستقل کارگری همچنان ادامه دارد، به‌ویژه از آن‌جا که تشکیل اتحادیه‌های غیرمورد تأیید دولت در ایران به رسمیت شناخته نمی‌شود. این سرکوب بخشی از الگویی گسترده‌تر در هدف قرار دادن فعالان کارگری بود، بسیاری از آنان پیش‌تر نیز به‌دلیل دفاع مسالمت‌آمیز از حقوق کارگران مورد آزار، بازداشت یا زندانی شدن قرار گرفته بودند. در اول ماه مه ۲۰۲۲، اعتراضات روز کارگر در چندین شهر ایران برگزار شد و در آن، معلمان و فعالان کارگری علیه دستمزدهای پایین، نبود حمایت‌های کافی از حقوق کار و تداوم بحران اقتصادی دست به اعتراض زدند. در روزهای پیرامون این اعتراضات، نیروهای امنیتی ده‌ها نفر از معلمان و فعالان را بازداشت کردند تا از همان ابتدا مانع شکل‌گیری تظاهرات شوند. این اقدامات حکومت نشان‌دهنده واکنش آن به افزایش نارضایتی عمومی از سیاست‌های اقتصادی‌اش بود. | ## بخش 3: روز جهانی کارگر | این اعتراضات نشان‌دهنده نارضایتی گسترده از ناتوانی دولت در پاسخ‌گویی به نیازهای اولیه معیشتی بود و هم‌زمان به تشدید نارضایتی‌های کارگری انجامید. در اول ماه مه ۲۰۲۳، اعتراضات روز کارگر در شهرهای مختلف ایران شکل گرفت و در آن کارگران و بازنشستگان خواستار افزایش دستمزدها، بهبود شرایط کاری و ارتقای سطح مستمری‌ها شدند. در شهرهایی مانند رشت، اهواز و شوش، بازنشستگان نسبت به مستمری‌هایی که پایین‌تر از خط فقر بود ابراز خشم کردند، در حالی که کارگران نیز نگرانی خود را از دستمزدهایی که با نرخ تورم همگام نبود مطرح کردند. این اعتراضات ریشه در فشارهای اقتصادی داشت و بخشی از موج گسترده‌تری از نارضایتی‌ها، از جمله اعتصابات و بازداشت فعالان کارگری، به‌شمار می‌رفت. اتحادیه‌های کارگری از دولت خواستند به‌طور فوری به این مسائل رسیدگی کند و هشدار دادند که بی‌توجهی به این مطالبات می‌تواند به ناآرامی‌های بیشتری منجر شود. در اول ماه مه ۲۰۲۵ موجی گسترده از اعتراضات در شهرهای مختلف ایران (از جمله کرمانشاه، شیراز، تهران، قم، اصفهان و رشت) شکل گرفت؛ معلمان، دانشجویان، بازنشستگان، رانندگان کامیون و نانوایان با حضور در خیابان‌ها خواستار عدالت اقتصادی، بهبود شرایط کاری و همبستگی با قربانیان انفجار بندرعباس شدند. گروه‌های مختلف با طرح مطالباتی مانند افزایش حقوق، بهبود مستمری‌ها، آزادی فعالان زندانی و حمایت از معیشت خود تجمع کردند. این اعتراضات در شرایط تشدید مشکلات اقتصادی، تورم و نارضایتی از عملکرد حکومت در حوزه معیشت و حقوق کارگری، به نمادی از نارضایتی گسترده اجتماعی در سراسر کشور تبدیل شد. دیگر کشورها هند در هند، روز کارگر در اول ماه مه تعطیل رسمی سراسری محسوب نمی‌شود. روز جهانی کارگر با جنبش‌های کارگری مرتبط با احزاب سیاسی کمونیستی و سوسیالیستی پیوند دارد. از آن‌جا که روز کارگر تعطیل ملی نیست، اعلام آن به‌عنوان تعطیل رسمی به اختیار دولت‌های ایالتی واگذار شده است. در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در ایالت‌های شمالی هند، این روز تعطیل رسمی به‌شمار نمی‌آید. نخستین جشن روز ۱ مه در هند در مدرس توسط حزب کارگر کیسان هندوستان در ۱ مه ۱۹۲۳ برگزار شد. یک نشست در ساحلی روبروی دادگاه عالی مدرس برگزار شد و نشست دیگر در ساحل تریپلیکن برگزار شد. در این نشست قطعنامه‌ای مبنی بر این که دولت باید روز ۱ مه را به عنوان یک روز تعطیل اعلام کند به تصویب رسید. نخستین تظاهرات روز کارگر یک هفته پس از انقلاب میخک در ۲۵ آوریل ۱۹۷۴ برگزار شد و همچنان بزرگ‌ترین تظاهرات در تاریخ پرتغال به‌شمار می‌آید. این روز به فرصتی برای کارگران و گروه‌های کارگری تبدیل شده است تا نارضایتی خود را از شرایط کاری در قالب تظاهرات در سراسر کشور بیان کنند که بزرگ‌ترین آن‌ها در لیسبون برگزار می‌شود. پس از مرگ او در سال ۱۹۷۵ و آغاز روند گذار به دموکراسی، برگزاری تجمعات گسترده در اول ماه مه از سال ۱۹۷۷ دوباره از سر گرفته شد. امروزه معمولاً تظاهرات و راهپیمایی‌های مسالمت‌آمیز در شهرهای بزرگ و کوچک برگزار می‌شود. شیلی در شیلی، رئیس‌جمهور کارلوس ایبانیز دل کامپو در سال ۱۹۳۱، اول ماه مه را به‌منظور پاسداشت کرامت کارگران به‌عنوان تعطیل ملی اعلام کرد. اتحادیه‌های اصلی کارگری شیلی، که در نهاد سراسری مرکز واحد کارگران شیلی نمایندگی می‌شوند، در ساعات صبح گردهمایی‌هایی برگزار می‌کنند و در ادامه روز، جشن‌ها و برنامه‌هایی مانند گردهمایی‌های دوستانه و پخت‌وپز جمعی در شهرهای بزرگ کشور برپا می‌شود. در جریان این تجمع‌ها، نمایندگان احزاب عمده چپ‌گرا برای حاضران سخنرانی کرده و به مسائل روز مرتبط با حقوق کارگران می‌پردازند. آفریقای جنوبی در سال ۱۹۸۶، هم‌زمان با صدمین سالگرد ماجرای های‌مارکت، کنگره اتحادیه‌های کارگری آفریقای جنوبی از دولت خواست تا اول ماه مه را به‌عنوان تعطیل رسمی به رسمیت بشناسد. بیش از یک‌میلیون و پانصد هزار کارگر به این فراخوان پاسخ دادند و در خانه ماندند؛ هزاران دانشجو، راننده تاکسی، فروشنده، مغازه‌دار، کارگر خانگی و افراد خوداشتغال نیز به این اقدام پیوستند. در نتیجه موفقیت این فراخوان در سال ۱۹۸۶، این روز با مقاومت علیه نظام آپارتاید گره خورد. پس از نخستین انتخابات سراسری در سال ۱۹۹۴، اول ماه مه به‌عنوان تعطیل رسمی پذیرفته شد و برای نخستین بار در سال ۱۹۹۵ جشن گرفته شد. کلیسای کاتولیک در سال ۱۹۵۵ در کلیسای کاتولیک، ۱ می را به عنوان روز «قدیس یوسف کارگر» نامزد مریم مقدس نامگذاری کرد. عراق در عراق هم توسط حزب کمونیست عراق هرسال مراسم و تظاهرات روز کارگر در بغداد و سایر شهرهای عراق برگزار می‌شود. خشونت در مراسم‌ها در روز ۱۱ اردیبهشت ۱۳۲۵ (۱ مه ۱۹۴۶ میلادی) تظاهرات کارگران در کرمانشاه مورد حملهٔ پلیس قرار گرفت. این کارگران نخستین جانباختگان ۱ مه در ایران هستند.پیک هفته: باقر مؤمنی با شتاب به ۸۰ رسید، ناصر مهاجر؛ بازدید در ۱ فوریه ۲۰۱۵.خبرگزاری فرات: پلاتفرم یارسان: اول ماه مه روز اتحاد طبقه کارگر و تمام بخش‌های دیگر جامعه است، نوشته‌شده در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۹. در حمله پلیس ترکیه به تظاهرات کنندگان در شهر استانبول در ۱ مه سال ۱۹۷۷، ۳۴ کارگر کشته شدند. | ## جمع‌بندی | سلیمیان، جبارعلی، به من‍اسب‍ت روز جه‍انی کارگر، کار و کارگر، (۱۱ اردیبهش‍ت ۱۳۷۹): ص ۲.