موضوع مقاله: حلبچه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # حلبچه | مقدمه: هلبجه شهری است در اقلیم کردستان عراق، واقع در دامنه‌های کوه‌های زاگرس در نزدیکی مرز با ایران، در ارتفاع تقریبی ۷۰۰ متر بالاتر از سطح دریا، که از رودخانه سیروان آبیاری می‌شود. | ## بخش 1: حلبچه | این شهر مرکز استان هلبجه است که در آوریل ۲۰۲۵ توسط پارلمان عراق به استان کامل ارتقا یافت. یهودیان مزراحی، همراه با گروه سیانیزه مال از خاندان‌های قبیله جاف، از بنیان‌گذاران شهر بودند و در ابتدا در نزدیکی چشمه ناواله سکونت گزیدند. هلبجه یکی از حاصلخیزترین مناطق عراق است که سالانه ۷۰۰ تا ۹۰۰ میلی‌متر بارش دریافت می‌کند و به زبان محلی باوَیانی (بواینی) به معنای «سرزمین مبارک» شناخته می‌شود. امروزه این شهر حدود ۱۴۰٬۰۰۰ نفر جمعیت دارد که اکثریت قریب به اتفاق آن‌ها کرد هستند. در حالی که بیشتر ساکنان به گویش سورانی زبان کردی سخن می‌گویند، بسیاری نیز زبان هورامی را حفظ کرده‌اند و پیوندی زبانی با استان کرمانشاه در کردستان ایران برقرار می‌سازند. هلبجه که از دیرباز جایگاه قبیله جاف بوده، در سطح بین‌المللی به خاطر حمله شیمیایی به حلبچه در سال ۱۹۸۸ شناخته می‌شود؛ رویدادی که در آن هزاران غیرنظامی کرد در یک حمله شیمیایی به دستور دولت عراق بعثی به رهبری صدام حسین کشته شدند. این شهر همچنین به خاطر پرورش چندین شاعر، عالم و شخصیت سیاسی برجسته در طول تاریخ خود مشهور است. ریشه‌شناسی خاستگاه نام «هلبجه» موضوع بحث است و نظریه‌های متعددی مطرح شده است: نظریه اول، هلبجه را به تاریخ باستان پیوند می‌دهد. پادشاه اکدیان سارگون اکد (حدود ۲۳۳۴–۲۲۷۹ پیش از میلاد) به منطقه‌ای که آن زمان هر هر نامیده می‌شد و شامل ناحیه هلبجه و شهرزور بود، لشکر کشید. مورخ کرد محمد امین زکی پیشنهاد کرده که شهر کنونی هلبجه ممکن است با این مکان باستانی منطبق باشد. در دوره هوری‌ها، این ناحیه در متون میخی آشور با نام کاردَخار (همچنین خار خار) شناخته می‌شد و بر رودخانه سیروان واقع بود. نظریه سوم نام را از واژه کردی هلویژه (هلوژه)، به معنای محلی که زنبورخوارها در آن لانه می‌سازند، می‌گیرد؛ روستاهای اطراف هلبجه هنوز نام شهر را «هلاوجه» تلفظ می‌کنند. نظریه چهارم ریشه نام را به شاهزاده‌ای از امیرنشین اردلان نسبت می‌دهد که حدود ۱۶۰۰–۱۶۱۵ میلادی بر این منطقه حکومت می‌کرد. نظریه پنجم که پژوهشگر جمال بابان از آن حمایت می‌کند، نام را از الَبجه می‌داند و توضیح می‌دهد که در گویش جافی حرف الف به طور منظم به ها تبدیل می‌شود و نام در دست‌نوشته‌های تاریخی به صورت الابجه آمده است. تاریخ هلبجه یکی از کهن‌ترین شهرهای دارای سکونت پیوسته در اقلیم کردستان عراق است که ریشه‌هایش به دوره لولوبیان بازمی‌گردد. شهر باستانی خار خار، که از سال ۲۰۰۰ پیش از میلاد مستند شده، با محل کنونی هلبجه منطبق دانسته می‌شود. در سال ۶۴۱ میلادی، شهر پس از فتح امپراتوری ساسانی توسط مسلمانان عرب به قلمرو اسلامی درآمد. در دوران خلافت عباسی، منطقه زیر حکومت امارت حسنوییان (۹۵۹–۱۰۱۵) و سپس ولایت عنازیان (۱۰۱۶–۱۱۱۷) قرار گرفت. ریشه‌های شهر به مهاجران از ناحیه هورامان و کردستان شرقی (شمال غرب ایران) بازمی‌گردد. اولین فرماندار شهر محمد بیگ از خاندان جاف بود که توسط مقامات امپراتوری عثمانی انتخاب شد. توسعه شهر در دوران امپراتوری عثمانی، به‌ویژه پس از نبرد چالدران در سال ۱۵۱۴، شتاب گرفت. بولگه در حدود سال ۱۶۵۰ در نزدیکی مسجد تکیه کنونی بازسازی شد؛ پیش از آن بخشی از ناحیه جولانبار (خورمال) بود. توافق کلی بر این است که شهر کنونی در دوران عثمانی ساخته شده و پس از حدود ۱۷۰۰ میلادی رشد کرده است. در طول زمان، شهر کوچ‌نشینانی از هورامان، اشراف از قلعه جوانرو (جوانرود امروزی) و خاندان‌های با نفوذ از امپراتوری عثمانی را به خود جذب کرد. شهر به بستری از ادیان و ملیت‌های گوناگون تبدیل شد و جمعیت اکثراً مسلمان آن در کنار جوامع کاکایی (پیروان یارسان)، زرتشتیان و یهودیان زندگی می‌کردند. بر اساس آمار بریتانیایی، جمعیت شهر در سال ۱۹۲۰ حدود ۶٬۵۰۹ نفر بود و نواحی پنجوین، خورمال، ورماوا و دربندیخان تحت اداره آن قرار داشتند. هلبجه همواره یک ایستگاه مهم برای مسافران بین جنوب و مرکز عراق و مناطق شمالی بوده و تاریخاً بر سر راه‌های کاروانی به ترکیه و اروپا قرار داشته است. بسیاری از این کاروان‌ها خرما حمل می‌کردند که این موضوع در نام ناحیه خورمال به معنای «انبار خرما» در کردی بازتاب یافته است. بر اساس روایت محلی، اولین خانه‌ها توسط بیگ‌های طایفه شیوکال ساخته شد؛ در نسل‌های بعدی نوادگان آن‌ها به سیانیزه مال (سیزده خانوار) رشد کردند که خاندان‌های بنیان‌گذار اصلی شهر شمرده می‌شوند. یهودیان مزراحی بعداً به شهر آمدند و برخی از آن‌ها بازرگانانی حرفه‌ای بودند که به واسطه تجارت مرزی جلب شدند و در توسعه هلبجه به عنوان مرکز تجاری سهیم شدند. این افراد به آرامی نو یهودی (که اغلب لیشانا دیدان یا هولاولا نامیده می‌شود) سخن می‌گفتند. تاریخ اداری و جمعیتی هلبجه در سال ۱۸۸۹ رسماً به عنوان یک قضا (منطقه اداری) تأسیس شد و دومین قضای ایجاد شده در عراق پس از نجف گردید، همزمان با انتصاب عثمان پاشا جاف به عنوان اولین شهردار شهر در دوران عثمانی. تا سال ۱۹۳۰، شهر از سه محله اصلی تشکیل می‌شد: پاشا (مرکز شهر کنونی)، پیر محمد و کانی عاشقان. پس از تأسیس دولت عراق در ۱۹۲۰، قضای هلبجه تقریباً ۵٬۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت داشت و حدود ۳۷۵ روستا را در بر می‌گرفت. | ## بخش 2: حلبچه | پس از سیاست‌های عرب‌سازی و تخلیه اجباری روستاها توسط دولت بعثی، تنها ۱۸ روستا تا سرشماری ۱۹۸۷ باقی ماند که از ۲۱۶ روستا در سال ۱۹۷۷ کاهش یافته بود. شهر امروزه از ۳۷ محله و ۱۳۲ خیابان تشکیل شده و جمعیت ثبت‌شده آن ۱۱۷٬۶۶۱ نفر است. دهه ۱۹۲۰ و قیام‌های شیخ محمود در دهه ۱۹۲۰، هلبجه نقش مهمی در حمایت از قیام‌های شیخ محمود برزنجی علیه حکومت بریتانیا ایفا کرد. مردم شهر به طور فعال در برابر هواپیماهای بریتانیایی تحت فرمان ادموندز که برای سرکوب قیام‌ها اعزام شده بودند از شهر دفاع کردند. مقاومت مردمی و قیام مه ۱۹۸۷ در سال‌های پیش از قتل‌عام ۱۹۸۸، هلبجه به یک مرکز اصلی مقاومت مردمی در برابر جنگ ایران و عراق تبدیل شده بود. در ۱۶ آوریل ۱۹۸۷، رژیم بعثی اولین حمله شیمیایی خود را علیه غیرنظامیان کرد در روستای شیخ وسنان در دره بالیسان انجام داد که در آن بیش از ۳۰۰ نفر کشته شدند و به طور گسترده به عنوان آزمایشی برای حملات بزرگ‌تر تلقی می‌شود. در ۱۳ مه ۱۹۸۷، یک اعلامیه از پیش ضبط‌شده از بلندگوهای مساجد پخش شد و شهروندان را به خیابان‌ها فراخواند. دو گروه از معترضان به دسته‌ای از صدها نفر پیوستند که از میان آن‌ها هشت زن از ۲۰ نفر اولیه حضور داشتند. علی حسن المجید (علی شیمیایی)، دبیرکل بخش شمالی حزب بعث عرب سوسیالیست در آن زمان، دستور داد هر کسی که در اعتراضات مجروح شود زنده به گور شود و فهرستی از ۱۶ سازمان‌دهنده نام‌برده تهیه کرد. شرکت‌کننده چنور قادر، که در آن زمان ۲۰ ساله بود و در حزب کمونیست عراق فعال بوده، نامش را در فهرست دید اگرچه با لباس مردانه راهپیمایی کرده بود؛ با تغییر لباس در خانه‌ای مجاور جان به سلامت برد. قیام با آتش راکت هلیکوپتر و نیروهای اردنی سرکوب شد؛ ۲۰۰ نفر دستگیر و زنده به گور شدند. این رویدادها در مستند ۱۳ مه (۲۰۱۸) ساخته فیلمساز کرد طارق توفیق، که در جشنواره بین‌المللی فیلم سلیمانیه نمایش داده شد، مستند شده است. سنت فعالیت کمونیستی در هلبجه توسط حزب کمونیست کردستان – عراق، که در اکتبر ۱۹۹۳ تأسیس شد، ادامه یافت. همسر او، عادله خانم جاف (عادله خانم، حدود ۱۸۴۷–۱۹۲۴)، که از خاندان اشرافی صاحبقران سنندج در کردستان ایران زاده شده بود، به یکی از برجسته‌ترین رهبران در تاریخ کردستان تبدیل شد. او تا مدت‌ها پس از مرگ عثمان پاشا جاف در سال ۱۹۰۹ به حکومت ادامه داد و به عنوان دومین حاکم زن هلبجه پیش از دوران مدرن شناخته می‌شود. نویسنده بریتانیایی گرترود بل در سال ۱۹۲۱ از هلبجه دیدن کرد و ولادیمیر مینورسکی دیداری با عادله خانم در سال ۱۹۱۳ را ثبت کرد. جامعه یهودی هلبجه هلبجه در تاریخ خود دارای یک جامعه یهودی بود که در محله یهودیان شهر (، گرکه جولکِکان) مستقر شده بود. جامعه یهودیان یک کنیسه در فاصله تقریبی ۱۰۰ تا ۱۵۰ متری مسجد اصلی بنا کرد که بعداً در سال ۱۹۵۴ به مبلغ ۵۵ دینار عراقی خریداری شد و به مسجد احمد تبدیل گردید که به نام احمد بن حنبل است. پس از تأسیس دولت اسرائیل در اوایل دهه ۱۹۵۰، عراق شهروندی جمعیت یهودی خود را لغو کرد و آن‌ها را مجبور به مهاجرت ساخت. باستان‌شناس هاوار نجم‌الدین اشاره می‌کند که بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد حدود ۸۵۰ ساکن یهودی روزگاری در این شهر زندگی می‌کردند. اداره میراث هلبجه درخواست ۱٫۵ میلیارد دینار عراقی برای خرید و بازسازی هفت خانه باقیمانده ارائه داد. پژوهشگران هشدار داده‌اند که اگر اقدام فوری صورت نگیرد، از محله یهودیان چیزی جز نامش باقی نخواهد ماند. پژوهشگران کاکایی را به عنوان یک طریقت دینی متأثر از تصوف توصیف می‌کنند که در ارتباط با شیعه دوازده‌امامی شکل گرفته است. یکی از ویژگی‌های بارز الهیات آن‌ها دونه‌دون است؛ سفر روح از طریق کالبدهای متوالی در مراحل روحانی که با تناسخ به عنوان یک حرکت جهت‌دار به سوی منشأ الهی متمایز است. ریشه‌های این آیین به سلطان صحاک برزنجه (درگذشته حدود ۶۱۲ هجری قمری) نسبت داده می‌شود. حمله شیمیایی ۱۹۸۸ پیش‌زمینه در هفته‌های پیش از حمله، سران قبایل و افسران ارتش به صورت مخفیانه به سلیمانیه منتقل شدند. فراریان شهرک مجاور سیروان را تصرف کرده بودند؛ نیروی هوایی عراق متعاقباً کل شهر را ویران کرد. حمله حمله شیمیایی به حلبچه در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ روی داد؛ هنگامی که هزاران غیرنظامی کرد در یک حمله شیمیایی گسترده توسط دولت عراق در قالب عملیات انفال، به رهبری علی حسن المجید، کشته شدند. بین ۳٬۲۰۰ تا ۵٬۰۰۰ نفر کشته و ۷٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ نفر مجروح شدند که قتل‌عام هلبجه را به بزرگ‌ترین حمله سلاح شیمیایی علیه یک منطقه مسکونی غیرنظامی در تاریخ تبدیل کرد. پیامدها و واکنش بین‌المللی در سال ۲۰۱۰، دادگاه جنایی عالی عراق رسماً این حمله را یک کشتار نسل‌کشانه علیه مردم کرد تعریف کرد. بازماندگان همچنان از سرطان، بیماری‌های مزمن تنفسی، نقص مادرزادی و آسیب روان‌شناختی رنج می‌برند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بیش از ۷۰ درصد خاک مناطق آسیب‌دیده هنوز نشانه‌های پایدار سمیت دارد. موزه صلح هلبجه که در مجاورت آن قرار دارد، دارای نمایشگاه‌هایی است که رویدادهای ۱۹۸۸ را مستند می‌کنند. استان هلبجه استان هلبجه در ۱۴ آوریل ۲۰۲۵ به طور رسمی توسط مجلس نمایندگان عراق به عنوان نوزدهمین استان عراق به رسمیت شناخته شد. | ## بخش 3: حلبچه | استان دارای مساحت ۸۸۹ کیلومتر مربع است و از پنج شهرستان تشکیل می‌شود: هلبجه (مرکزی)، سیروان، خورمال، بیاره و بِمو. جنبش اسلامی در کردستان و هلبجه جنبش اسلامی کردستان (IMK) در سال ۱۹۸۷ در سنندج، ایران، توسط شیخ عثمان عبدالعزیز تأسیس شد و پایگاه حمایتی آن در هلبجه و مناطق اطراف متمرکز بود؛ در انتخابات ۲۰۰۱ بیش از ۵۰ درصد آرا در هلبجه را کسب کرد. پس از شکست در کسب آستانه لازم در انتخابات پارلمانی ۱۹۹۲ منطقه کردستان، جنبش اسلامی کردستان با حمایت ایران و سوریه زیرساخت نظامی مستقلی ایجاد کرد. چندین گروه انشعابی از جنبش اسلامی کردستان جدا شدند؛ مهم‌ترین آن‌ها انصار الاسلام بود که در سال ۲۰۰۱ زیر رهبری ملا کرکار تأسیس شد و در بیاره و تاوله در منطقه هلبجه مستقر گردید. گزارش دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۰۲ نقض حقوق بشر در مناطق تحت کنترل این گروه را مستند کرد. جنبش اسلامی کردستان در سال ۲۰۰۳ توسط اقلیم کردستان عراق خلع سلاح شد و از آن پس تنها به عنوان یک حزب سیاسی فعالیت می‌کند. حکمرانی مدرن پس از قیام کردی ۱۹۹۱، هلبجه نقش کلیدی در تحولات منطقه ایفا کرد و از تأسیس اقلیم کردستان عراق (KRG) حمایت کرد. او پیش از این از سال ۲۰۱۶ به عنوان شهردار هلبجه خدمت کرده بود و دومین زنی شد که بالاترین مقام سیاسی شهر را پس از عادله خانم جاف در دست گرفت. همزیستی دینی با وجود سختی‌های تاریخی فراوان، هلبجه با همزیستی گروه‌های مختلف دینی خود شناخته می‌شود. تا سال ۲۰۲۵، گروه‌های دینی مجزا با احترام متقابل از آداب و رسوم یکدیگر بهره می‌برند و در مراسم یکدیگر شرکت می‌کنند. جامعه کاکایی همچنان در منطقه استان هلبجه حضور دارد و پیروان آیین زرتشت نیز در کنار جمعیت اکثریت مسلمان سنی فعالیت می‌کنند. زبان اکثریت ساکنان هلبجه به گویش سورانی، گویش غالب زبان کردی در کردستان عراق، سخن می‌گویند. این شهر و منطقه هورامان اطراف آن همچنین خانه گویشوران زبان هورامی (که به زبان گورانی نیز شناخته می‌شود) است که یکی از کهن‌ترین گونه‌های مستند زبان کردی به شمار می‌رود و پیوندی زبانی با استان کرمانشاه در کردستان ایران برقرار می‌سازد. آموزش هلبجه یکی از بالاترین نرخ‌های سواد در عراق را دارد که از ۸۵ درصد بیشتر است. توزیع جغرافیایی خدمات آموزشی در هلبجه جدید در یک مقاله داوری‌شده که در سال ۲۰۲۵ در مجله تویژر (دانشگاه سلیمانیه) منتشر شد، مورد بررسی قرار گرفت و کاستی‌هایی در برنامه‌ریزی آموزشی برای سال‌های ۲۰۲۲–۲۰۲۳ شناسایی کرد. اقتصاد و کشاورزی کشاورزی ستون اصلی اقتصاد هلبجه است که بیش از ۶۰ درصد جمعیت را به کار می‌گیرد. میراث حمله شیمیایی ۱۹۸۸ همچنان بر زمین تأثیر می‌گذارد: یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بیش از ۷۰ درصد خاک مناطق آسیب‌دیده هنوز نشانه‌های پایدار سمیت دارد. مرکز نوآوری هلبجه، که در سال ۲۰۲۲ راه‌اندازی شد، از کارآفرینان جوان در حوزه کسب‌وکار کشاورزی و فناوری حمایت می‌کند. روغن زیتون کارخانه روغن زیتون راسان، که در سال ۲۰۱۸ توسط گروه هلبجه تأسیس شد، پیشرو عراق در تولید روغن زیتون بر اساس حجم است؛ با ظرفیت تولید روزانه تا ۱۲۰ تن و ظرفیت سالانه ۱۵۰٬۰۰۰ لیتر. راسان به آلمان و انگلستان صادرات دارد و مذاکراتی نیز برای صادرات به نروژ در جریان است. پیر شالیار یک شخصیت دینی باستانی از منطقه هورامان بوده است؛ هم رشید یاسمی و هم آیت‌الله مردوخ او را یک بزرگ زرتشتی می‌دانند که نامش به دوره آیین مهرپرستی بازمی‌گردد. این مراسم سه روز به طول می‌انجامد و شامل قربانی، توزیع گردو، ذکر صوفیانه و یک آش سنتی است. محیط زیست پوشش فضای سبز شهری هلبجه به ۲۱ درصد رسیده که در مقایسه با تنها ۱۰ درصد در بغداد قرار دارد و این امر تا حد زیادی از طریق تلاش‌های داوطلبانه و سازمان‌های غیردولتی حاصل شده است. چهره‌های برجسته سیاست و رهبری عادله خانم جاف (حدود ۱۸۴۷–۱۹۲۴)، حاکم قبیله جاف، که توسط بریتانیایی‌ها «خان بهادر» و «شاهزاده دلاوران» نامیده شد. نوخشا ناسح (متولد ۱۹۷۸)، حقوق‌دان و سیاستمدار کرد؛ اولین سرپرست زن استاندار هلبجه و اولین زنی در تاریخ عراق که استانداری را به عهده گرفت. نارن برایار (متولد حدود ۲۰۰۰، دالاس، تگزاس)، اولین زن کرد-آمریکایی که به مقام عمومی در ایالات متحده آمریکا انتخاب شد؛ در ۴ نوامبر ۲۰۲۵ به شورای شهر بلوو انتخاب شد. دین و دانش عبدالکریم مدرس (حدود ۱۹۰۲–۲۰۰۵)، متولد نزدیکی مریوان، از سال ۱۹۲۴ در منطقه هلبجه تدریس کرد و به عنوان مفتی عراق خدمت نمود؛ به عنوان اولین فردی که قرآن را به زبان کردی ترجمه کرد شناخته می‌شود. ادبیات و هنر عبدالله گوران (۱۹۰۴–۱۹۶۲)، شاعر و مترجم برجسته کرد متولد هلبجه، که شعر سفید و شعر منثور را وارد ادبیات کردی کرد. تارا جاف (متولد ۱۹۵۸)، خواننده و چنگ‌نواز کرد متولد بغداد از خانواده‌ای هلبجه‌ای از قبیله جاف. ماریوان هلبجه‌ای (متولد ۹ ژوئن ۱۹۶۳ در هلبجه)، نویسنده و فعال حقوق بشر کرد عراقی، به‌ویژه با اثر جنس، شریعت و زنان در تاریخ اسلام (۲۰۰۵). ایوب نوری، روزنامه‌نگار کرد-کانادایی متولد هلبجه، نویسنده زندگی به عنوان کرد در جهانی خصمانه (انتشارات دانشگاه رجاینا، ۲۰۱۷). سرکاو هادی گورانی معروف به «ایزه» (متولد ۱ ژانویه ۱۹۷۳ در هورامان، هلبجه)، بازیگر، فیلمساز و نویسنده کرد مقیم فرانسه. | ## جمع‌بندی | همچنین ببینید قتل‌عام هلبجه استان هلبجه عادله خانم جاف قبیله جاف منطقه کردستان عراق نوخشا ناسح عبدالله گوران عملیات انفال یارسان جنبش اسلامی کردستان انصار الاسلام حزب کمونیست کردستان – عراق دانشگاه هلبجه زبان هورامی پیر شالیار حسنوییان لولوبیان مطالعه بیشتر Edmonds, Cecil John.