موضوع مقاله: اس-۳۰۰ (سامانه موشکی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اس-۳۰۰ (سامانه موشکی) | مقدمه: اس-۳۰۰ ، یک سامانه موشکی سطح‌به‌هوای دوربرد و خودکششی با قابلیت استفاده در تمامی ارتفاع‌هاست که در اواخر دهه ۱۹۷۰ در ان‌پی‌او اولماس برای نیروی دفاع هوایی شوروی ساخته شد. | ## بخش 1: اس-۳۰۰ (سامانه موشکی) | اولین مدل این موشک با نام اس-۳۰۰ پی برای نخستین بار در سال ۱۹۷۹ در شوروی عملیاتی شد، هرچند تکامل آن از سال ۱۹۶۹ به منظور ساخت موشک سطح به هوایی با برد ۷۵ کیلومتر که هم در نیروی زمینی و هم در نیروی دریایی استفاده شود، آغاز شده بود.S-300 Encyclopedia Astronautica این موشک در ابتدا برای رهگیری هواپیماها و موشک‌های کروز ساخته شده و بعدها توانایی رهگیری موشک‌های بالیستیک نیز به آن افزوده شد. از جدیدترین مدل‌های این سامانه می‌توان به سامانه اس-۳۰۰ پی‌ام‌یو اشاره کرد که یکی از پیشرفته‌ترین موشکهای زمین به هواست و توانایی آن را دارد تا اهدافی واقع در ارتفاع حداکثر ۲۷ کیلومتری را منهدم سازد. زمان آماده‌سازی آن حدود ۵ دقیقه و موشکهای آن از نوع انبارشونده‌است که مانند مهمات معمولی نیاز به هیچ گونه نگهداری در مدت عمر مفید خود ندارند. در اکتبر ۲۰۲۴، در حمله اسرائیل به ایران، گزارش های آمریکا و اسرائیل اعلام کرد که تمام سامانه‌های اس-۳۰۰ پیشرفته ایران تخریب شده‌اند. اس ۳۰۰ تخریب شده از نوع اس-۳۰۰پی‌ام‌یو۲ محصول سال ۱۹۹۷ است که عملا از تکنولوژی روز یک نسل عقب‌تر است. مدل‌های پیشرفته‌تر اس-۳۰۰ توانایی اجرای تاکتیک «بزن‌دررو»Shoot and scoot را دارند که بقاپذیری آن‌ها را در شرایط جنگی افزایش می‌دهد و در شرایط ویژه می‌توانند در نقش سلاح تهاجمی عمل کنند؛ برای مثال موشک‌های اس-۳۰۰ چینی مستقر در تنگه تایوان توانایی حمله به فضای هوایی تایوان را دارند و تهدیدی برای تمام هواپیماهای آمریکایی به‌شمار می‌روند که ممکن است در درگیری احتمالی به کمک این کشور بیایند؛ اس-۴۰۰ با نام ناتو سام-۲۰ سیستم موشکی تکامل‌یافته اس-۳۰۰ است که در سال ۱۹۹۹ معرفی و از سال ۲۰۰۶ وارد فعالیت در ارتش روسیه شده‌است. آزمایش‌های نوع اس-۳۰۰وی در سال ۱۹۸۳ انجام شد و قابلیت‌های ضد بالستیک آن در سال ۱۹۸۷ آزمایش شد. از آن زمان نسخه‌های متعددی با موشک‌های مختلف، رادارهای بهبود یافته، مقاومت بهتر در برابر اقدامات متقابل، برد طولانی‌تر و توانایی بهتر در هدف‌گیری هواپیماهایی که در ارتفاع بسیار پایین پرواز می‌کنند و همچنین مهمات وارده، مانند موشک‌های ضد تشعشع یا بمب‌های گلاید، پدیدار شدند. موشک سطح به هوای اس-۳۰۰ در سال ۱۹۷۹ برای دفاع از ساختمان‌های حساس و مهم شوروی ساخته شد. این سامانه پدافندی سپس با تکمیل و توسعه بیشتر برای دفاع در برابر موشک‌های بالستیک بکار می‌رود. تا کنون چندین نوع سامانه پدافندی اس-۳۰۰ با موشک‌های متفاوت و سیستم‌های راداری بهینه شده، افزایش ویژگی مقابله با اخلال الکترونیک، افزایش دقت برخورد باهدف به خصوص برای اهدافی که در ارتفاع کم پرواز می‌کنند و موشک‌های بالستیک طراحی شده‌است. انواع اس-۳۰۰پی (S-300P) اس-۳۰۰پی/اس-۳۰۰پی‌تی (روسی: С-300П/С-300ПТ)، نام گزارش ناتو - اس‌ای-۱۰ای گرامبل ای نوع رسمی اس-۳۰۰ است. این موشک می‌تواند کلاهکی را به اندازه ۱۳۳ کیلوگرم با بیشینه برد ۴۷ کیلومتر حمل کند. سرعتش به سه کیلومتر در ثانیه می‌رسد و در ۲۸ ثانیه می‌تواند از خود عکس‌العمل نشان دهد. یک واحد اس-۳۰۰پی‌تی شامل یک رادار نظارتی ۳۶دی۶ (نام گزارش ناتو تین شیلد)، یک سیستم کنترل آتش ۳۰ان۶ (FLAP LID) و خودروهای پرتاب ۵پی۸۵-۱ است. اس-۳۰۰پی‌تی دارای رادار آرایه‌ای اسکن شده الکترونیکی غیرفعال بود و توانایی درگیری با چندین هدف را با یک سیستم کنترل آتش داشت. از آنجایی که سیستم اولیه نیمه متحرک بود، تنظیم برای شلیک بیش از یک ساعت طول کشید. این در ابتدا برای استفاده از یک سیستم هدایت مسیر از طریق موشک (TVM) در نظر گرفته شده بود. با این حال، سیستم تی‌وی‌ام در ردیابی اهداف زیر ۵۰۰ متر (۱۶۰۰ فوت) مشکل داشت و به هواپیماهای ورودی سرکوب پدافند هوایی دشمن (SEAD) اجازه می‌داد تا برای جلوگیری از ردیابی به طور موثر از پوشش زمین استفاده کنند. | ## بخش 2: اس-۳۰۰ (سامانه موشکی) | برای بهبود ردیابی اهداف در ارتفاع پایین، یک سیستم هدایت فرمان برای هدایت موشک در قسمت اولیه پرواز اضافه شد. اس-۳۰۰پی‌تی-۱ و اس-۳۰۰پی‌تی-۱ای ارتقاء تدریجی سیستم اصلی اس-۳۰۰پی‌تی با استفاده از موشک جدید ۵وی۵۵کی‌دی و روش پرتاب سرد هستند. زمان راه‌اندازی سیستم به ۳۰ دقیقه کاهش یافت و بهینه‌سازی مسیر به ۵وی۵۵کی‌دی این امکان را داد که به بردی تا ۷۵ کیلومتر (۴۷ مایل) برسد. اس-۳۰۰پی‌اس/پی‌ام (S-300PS/S-300PM) اس-۳۰۰پی‌اس/اس و اس-۳۳۰پی‌ام/ام (روسی С-300ПC/С-300ПМ) با نام گزارش ناتو اس‌ای-۱۰بی گرامبل بی. در سال ۱۹۸۵ معرفی شد و تنها نسخه ای است که تصور می شود به کلاهک هسته ای مجهز شده باشد. این مدل شاهد معرفی وسایل نقلیه مدرن TEL و سیار رادار و پست فرماندهی بود که همگی بر اساس کامیون MAZ-۷۹۱۰ ۸×۸ بودند. این مدل همچنین دارای موشک های جدید 5V55R بود که حداکثر برد درگیری را به ۷۵ کیلومتر (۴۷ مایل) افزایش داد و حالت هدایت رادار نیمه فعال (SARH) را معرفی کرد. این مدل در اصل موشک متناسب با نیازهای نیروی دریایی روسیه بود که از سیستم پرتاب ۵وی۵۵آر‌ام استفاده می‌کند. سرعت آن ۴۶۸۰ کیلومتر در ساعت است و می‌تواند کلاهکی به اندازه کلاهک مدل اس ۳۰۰ پی ولی با بردی دو برابر (حدود ۹۰ کیلومتر) را با خود حمل کند. کمترین برد آن هفت کیلومتر و سقف پروازش ۲۵ کیلومتر است و با سوخت جامد نیروی پیشرانش را تأمین می‌کند. یک سیستم راداری معروف به ریف روی آن نصب کردند که می‌تواند در یک زمان شش هدف را شناسایی کند و به آن‌ها هجوم برد. این مدل همچنین دارای موشک های جدید ۵V۵۵R بود که حداکثر برد درگیری را به ۹۰ کیلومتر (۵۶ مایل) افزایش داد و حالت هدایت رادار نیمه فعال (SARH) را معرفی کرد. نوع PMU با موشک های 5V55K (برد 45-47 کیلومتر (۲۸-۲۹ مایل و 5V55R (با برد ۷۵-۹۰ کیلومتر (۴۷-۵۶ مایل مورد استفاده قرار گرفت. به اضافه بر این، رادار 64N6 (ناتو: "Big Bird") به عنوان رادار جستجو در پست فرماندهی هنگ مورد استفاده قرار گرفت (یک هنگ S-300PMU معمولاً شامل سه باتری موشک بود).S-300PMU می تواند اهدافی با سطح مقطع راداری حداقل ۰.۲ متر مربع (۲.۲ فوت مربع) و حداکثر سرعت ۱۳۰۰ متر در ثانیه (۴۳۰۰ فوت بر ثانیه) در ارتفاعات بین ۲۵ متر (۸۲ فوت) تا ۲۷،۰۰۰ متر درگیر کند. اس-۳۰۰اف‌ام (S-300FM) مدل اس-۳۰۰اف‌ام در سال ۱۹۹۰ ساخته شد که باز هم مدلی برای نیروی دریایی بود. بیشینه سرعت آن به ۱۰ هزار کیلومتر در ساعت می‌رسد، وزن آن ۱۴۸۰ کیلوگرم است و این تفاوت بیش از هزار کیلوگرمی را می‌توان در وضعیت نیروهای پیشران این موشک دانست. بیشینه سرعتی معادل ۷۵۶۰ کیلومتر در ساعت دارد که در ارتفاع ۲۵ هزارمتری پرواز می‌کند. اس-۳۰۰وی (S-300Y) اس-۳۰۰وی که با نام ناتو سام-۱۲ گلادیاتور یا جیانت شناخته می‌شود، برخلاف مدل‌های دیگر در کارخانه آنتی تولید می‌شود. به همین دلیل قابلیت تحرک این سیستم در خارج از جاده بسیار بیشتر از انواع دیگر است. | ## بخش 3: اس-۳۰۰ (سامانه موشکی) | این سیستم برای نیروی زمینی ساخته شده (وی مخفف وویسکا به معنی نیروی زمینی است) تا به عنوان دفاع هوایی خط اول جایگزین سام-۴ شود. در این سیستم تأکید بیشتری بر روی دفاع ضدبالستیک شده و یک رادار مخصوص برای درگیری با موشک‌های بالستیک برای این سیستم تهیه شده‌است. چپ|انگشتدان|رادار اس-۳۰۰پی‌ام‌یو۲|250px اس-۳۰۰پی‌ام‌یو (S-300PMU) این موشک از لحاظ ظاهری بسیار شبیه مدل اف‌ام است حتی وزنش با آن یکی است. این موشک ام‌یو-۲ نام داشت که از لحاظ اندازه و ابعاد دقیقاً مانند مدل قبلی بود ولی بردش به میزان ۱۰۵ کیلومتر افزایش یافته بود یعنی برد کلی آن به ۱۹۵ کیلومتر رسید. توانایی حمل آن نیز بیشتر شده‌است و می‌تواند ۱۸۰ کیلوگرم کلاهک را با خود حمل کند. در این مدل که نام ناتو سام-۲۳ گلادیاتور هم شناخته می‌شود از یک خودرو فرماندهی جدید و رادارهای جدید استفاده شده‌است. اس-۳۰۰وی-۴ (S-300Y-4) مدل ارتقایافته اس-۳۰۰وی (آنتی-۲۵۰۰) که تحویل آن از سال ۲۰۱۴ به نیروی زمینی روسیه آغاز شده و برد مؤثر آن ۴۰۰ کیلومتر اعلام شده‌است. خرید اس-۳۰۰ برای ایران در سال ۲۰۰۷، قراردادی به ارزش ۸۰۰ میلیون دلار برای فروش ۵ سیستم اس-۳۰۰ از سوی روسیه به ایران به امضاء رسیده بود که بدون تحویل هیچگونه موشکی از سوی روس‌ها فسخ شد. اس-۳۰۰پی‌ام‌یو مطابق با نیازهای نیروهای دفاع موشکی توسعه یافته اما آنتی-۲۵۰۰ برای نیروی زمینی ساخته شده‌است و می‌تواند برای نیروی زمینی بزرگ ایران سودمند باشد. محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران در سفری که به مسکو داشت گفته بود که تهران تمایلی ندارد به جای سامانه اس ۳۰۰ از روسیه سامانه آنتی-۲۵۰۰ دریافت کندگزینه‌های روسی فرار از پرداخت غرامت به ایران فرارو اما در دیماه ۱۳۹۳ اعلام شد که هیئتی از سوی ایران برای بررسی دریافت یک سیستم جایگزین برای اس-۳۰۰ به روسیه خواهد رفت. آخرین اخبار در ۱۴ مارس ۲۰۱۵ مطابق با ۲۴ فروردیم ماه ۹۴ ولادمیر پوتین دستور لغو ممنوعیت تحویل سامانه اس-۳۰۰ به ایران را صادر کرد. البته روسیه اعلام نکرده‌است چه زمانی این سیستم موشکی را به ایران تحویل خواهد داد اما به گزارش تلویزیون دولتی روسیه، کرملین برای تحویل بی درنگ این سامانه موشکی اعلام آمادگی کرده‌است. خبرگزاری اینترفاکس روسیه از قول یک منبع آشنا به این قرار داد گفته که ارزش چهار گردان اس -۳۰۰ درخواستی ایران ۹۰۰ میلیون دلار تعیین شده‌است و مدل خریداری شده اس-۳۰۰وی-۴ آخرین مدل آنتی-۲۵۰۰ است که در سال ۲۰۱۳ عملیاتی شد.روسیه و تحویل اس-۳۰۰ به ایران؛ گام اول برای اعتمادسازی رادیو فردا، ۱ شهریور ۱۳۹۴ در مارس ۲۰۱۶، روزنامه کویتی الجریده نوشت که ولادیمیر پوتین قرارداد فروش اس-۳۰۰ به ایران را به حالت تعلیق درآورده و این تصمیم به این دلیل گرفته شده که ایران موشک‌های پیشرفته روسی از جمله سام-۲۲ را به حزب‌الله تحویل داده‌است و خلبانان و افسران راداری روسی مستقر در سوریه ادعای اسرائیل در مورد وجود این سیستم‌ها در مناطق تحت کنترل حزب‌الله را تأیید کرده‌اند. 09 2016 سامانه اس-۳۰۰ در تاریخ ۲۹ فروردین سال ۱۳۹۵ در محل مقبره سید روح‌الله خمینی در رژه نیروهای ارتش جمهوری اسلامی ایران از مقابل جایگاه عبور کرد که شاید بتوان به وسیلهٔ آن به اینکه سامانه اس-۳۰۰ به ایران تحویل داده شده‌است، استناد کرد و به نوعی با تحویل کامل اس-۳۰۰ و پس گرفتن شکایت ایران پرونده پرتنش اس-۳۰۰ بسته شد. اس ۳۰۰ خریداری شده از نوع اس-۳۰۰پی‌ام‌یو۲ محصول سال ۱۹۹۷ است که عملا از تکنولوژی روز یک نسل عقب‌تر است. در اکتبر ۲۰۲۴، در حمله اسرائیل به ایران، گزارش های آمریکا و اسرائیل اعلام کرد که تمام سامانه‌های اس-۳۰۰ پیشرفته ایران تخریب شده‌اند. ایران ۴ گردان سامانه اس-۳۰۰پی‌ام‌یو‌۲ را از روسیه خریداری کرد : چین نخستین خریدار خارجی اس-۳۰۰پی‌ام‌یو۲ بوده‌است و مدل اس-۳۰۰وی را هم در داخل کشور به صورت کاملاً بومی و انبوه تولید کرده است :دو آتشبار، ۱۲ پرتابگر و ۹۶ موشک اس-۳۰۰پی‌ام‌یو۱ : در سال ۱۹۹۷ میلادی از روسیه سفارش سامانه اس-۳۰۰ را گرفت اما نهایتا آن را لغو کرد : در آوریل ۲۰۲۲ (میلادی)، اسلواکی اعلام کرد که سامانه‌های دفاع هوایی اس-۳۰۰ را به اوکراین ارسال خواهد کرد و در مقابل، ناتو، سیستم پاتریوت را در اسلواکی جابه‌جا خواهد کرد. در اکتبر ۲۰۲۳، پس از انتخاب دولت جدید، اسلواکی تصمیم گرفت که تمام محموله‌های سلاح ارسالی به اوکراین را متوقف کند. مدل‌های قدیمی همچون پی‌ام‌یو-۲ هم وظیفه محافظت از اماکن دارای حساسیت کمتر را برعهده دارد. | ## جمع‌بندی | روسیه برای محافظت از سامانه‌های اس-۳۰۰ و اس-۴۰۰ از سامانه تور ام ۲ و مدل قدیمی‌تر آن یعنی تور ام-۱ بهره می‌گیرد : کشورهای مختلفی این سامانه را به اوکراین اهدا کرده‌اند : ۲ گردان آنتی-۲۵۰۰ ۲ اس-۳۰۰ پی‌ام‌یو۱ : اس-۳۰۰وی‌ام در سال ۲۰۱۴ وارد خدمت شده‌است کاربران سابق : در سال ۱۹۹۵ از اوکراین خریداری شد اما سیستم کامل نبود و هیچوقت عملیاتی نشد و فقط یک سلاح روانی بود.