موضوع مقاله: جزیره ابن عمر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جزیره ابن عمر | مقدمه: جزیرهٔ ابن عُمَر (جَزِیْرَة ٱبْن عُمَر) یا (جزیره بهتویی) به اختصار جزیره (به ترکی: Cizre با تلفظ جیزره، به کردی کرمانجی: Cizîra Botan جزیرا بوتان، به سُریانی: ܓܨܪܬܐ گُزارتو) شهری است در استان شرناق در جنوب شرقی ترکیه. | ## بخش 1: جزیره ابن عمر | این شهر در مرز ترکیه با سوریه و در نزدیکی نقطه تلاقی سه کشور ترکیه، سوریه و عراق واقع شده است و در شمال، جنوب و شرق در محاصره رود دجله قرار دارد و به همین دلیل به این نام مشهور است. این شهر بر کرانه رود دجله در کنار مرز سوریه–ترکیه و نزدیکی مرز عراق–ترکیه قرار دارد. جزیره در منطقه تاریخی میان‌رودان علیا (الجزیره) واقع شده و کانون تمدن و فرهنگ کردستان ترکیه محسوب می‌شود. جزیره ابن عمر جزئی از یک منطقه قدیمی بزرگ‌تر به نام جزیره در شمال میان‌رودان است. از بزرگان این شهر می‌توان به بدیع‌الزمان جزری، مهندس کرد، ابن اثیر، محدث، و ملای جزیری شاعر سدهٔ ۱۶ کردی کرمانجی یاد کرد. پیشینه حمدالله مستوفی بنای شهر را به اردشیر بابکان نسبت داده است، اما در تاریخ‌ها آمده است نخستین کسی که آن را آباد کرد حسن بن عمر بن خطّاب تَغلبی (درگذشته حدود ۲۵۰) بود که نام جزیره نیز از نام وی گرفته شده است. جزیره در سده نهم میلادی با نام «جزیرة ابن عمر» توسط بنی‌تغلب (حسن بن عمر)، از امرای موصل، بر روی جزیره‌ای مصنوعی در رود دجله بنیان‌گذاری شد. این شهر به دلیل موقعیت خود به عنوان گذرگاه رودخانه و بندرگاه، و همچنین قرارگیری در انتهای یک جاده قدیمی رومی که آن را به دریای مدیترانه متصل می‌کرد، منتفع گردید و بدین ترتیب به یک مرکز تجاری و راهبردی مهم در میان‌رودان علیا تبدیل شد. تا سده دوازدهم میلادی، این شهر نقشی فکری و مذهبی به خود گرفت و وجود جوامع قابل‌توجه مسیحی و یهودی در آن تصدیق شده است. شهر جزیره در خمیدگی رود دجله بنا شده است و نهری که حفر آن را به حسن بن عمر نسبت می‌دهند حلقه خم را در تنگی آن به هم پیوند داده است. با این عمل محوطه شهر تبدیل به جزیره شده و نام جزیره نیز از همان‌جا به وجود آمده است. البته منطقه جزیره در دوره خلافت عباسی و حتی عثمانی به منطقه‌ای وسیع از دیاربکر گرفته تا موصل و حلب اطلاق می‌شده است. جزیره در سده پانزدهم دچار غارت‌های متعدد شد و در نهایت پس از سال ۱۵۱۵ تحت کنترل امپراتوری عثمانی درآمد. بر اثر شدت جریان آب، نهر جانشین بستر اصلی دجله شده و بستر قدیمی رود که شهر را دور می‌زده، خشک شده است. جاده‌ای رومی به نام درب عتیق، که مشخص‌کننده مرز میان مناطق عرب‌نشین و کردنشین است [این مطلب مورد تأیید امیر بدرخان بیگ پاشا (۱۸۶۸_۱۸۰۲ م)، بزرگ‌ترین امیر امارت بوتان نیز قرار گرفته است]، جزیره ابن عمر را به نصیبین و سپس به ماردین متصل می‌کند. تحت حاکمیت عثمانی، جزیره دچار رکود شد و تا پایان سده نوزدهم به مرکزِ بخش کوچکی تبدیل گردید که ویرانه‌ها بر آن مسلط بودند. افول شهر با نابودی سازمان‌دهی‌شده جمعیت مسیحی آن توسط دولت در جریان نسل‌کشی ارمنی‌ها و نسل‌کشی آشوری‌ها (سیفو) در سال ۱۹۱۵، و مهاجرت جمعیت یهودی آن به اسرائیل در سال ۱۹۵۱ تشدید شد. این شهر در نیمه دوم سده بیستم از طریق نوسازی شهری شروع به بهبود کرد و جمعیت آن از سال ۱۹۸۴ به بعد، به دلیل پناه آوردن بسیاری از کسانی که از شورش حزب کارگران کردستان می‌گریختند، افزایش چشمگیری یافت. در اواخر سده بیستم و اوایل سده بیست و یکم، جزیره به میدان نبردی میان شبه‌نظامیان کرد و دولت ترکیه تبدیل شد که برای حفظ کنترل، ویرانی‌های قابل‌توجهی را به شهر تحمیل کرد. جزیره به عنوان محل شناسایی می‌شود؛ گذرگاهی بر روی رودخانه که در تبیولا پیتینگریانا (نقشه رومی سده چهارم/پنجم) به تصویر کشیده شده است. این گذرگاه رودخانه در انتهای یک جاده رومی قرار داشت که آن را به نصیبین متصل می‌کرد و بخشی از منطقه زبدیکنه بود. پیش‌تر اکثر محققان بر این باور بودند که بزابده در همان مکانی واقع شده که بعدها جزیره در آن بنا شد، اما اکنون توافق بر این است که بزابده در «اسکی هندک»، ۱۳ کیلومتری شمال غربی جزیره قرار داشته است. جزیره در اصل با نام «جزیرة ابن عمر» شناخته می‌شد و در اوایل سده نهم میلادی توسط بنی‌تغلب (حسن بن عمر، درگذشته )، از امرای موصل، بنیان‌گذاری و نام‌گذاری شد؛ چنان‌که یاقوت حموی در معجم‌البلدان ثبت کرده است. این شهر در یک خمیدگی رود دجله ساخته شد و حسن بن عمر کانالی را در عرض این خمیدگی احداث کرد و شهر را بر روی جزیره‌ای در میان رودخانه قرار داد، که وجه تسمیه شهر نیز همین است. سرانجام، بستر اصلی رودخانه به دلیل رسوب‌گذاری ناپدید شد و جریان آب به کانال منتقل گردید که باعث شد شهر در ساحل غربی دجله قرار گیرد. موقعیت مکانی جزیرة ابن عمر به گونه‌ای بود که از مسیرهای تجاری از سمت دیاربکر در شمال غربی، نصیبین در غرب و ایران در شمال شرقی بهره‌مند می‌شد. این شهر همچنین به عنوان یک بندر رودخانه‌ای عمل می‌کرد و کالاها توسط کلک (قایق‌های چوبی) در امتداد دجله به موصل و نقاط جنوبی‌تر حمل می‌شدند. جزیرة ابن عمر جایگزین شهر همسایه یعنی بزابده شد، زیرا ساکنان آن به تدریج به شهر جدید نقل مکان کردند و بزابده احتمالاً در اوایل سده دهم متروکه شد. پژوهشگران اسلامی سده‌های میانه نظریه‌های گوناگونی را دربارهٔ بنیان‌گذار این شهر ثبت کرده‌اند؛ چنان‌که علی هروی در کتاب الاشارات الی معرفة الزیارات (به اختصار: زیارات) اشاره کرده که باور بر این بوده که جزیرة ابن عمر دومین شهری است که توسط نوح پس از طوفان نوح بنا شده است. این باور بر پایه یکی دانستن کوه جودی در آن نزدیکی با محل فرود آمدن کشتی نوح استوار است. اردشیر بابکان، شاهنشاه شاهنشاهی ساسانی (۱۸۰–۲۴۲ میلادی) نیز به عنوان یکی از بنیان‌گذاران احتمالی شهر در نظر گرفته می‌شد. ابن خلکان در کتاب وفیات الاعیان گزارش داده است که برخی یوسف بن عمر ثقفی (درگذشته ۷۴۴ میلادی) را مسئول تأسیس شهر می‌دانستند، با این حال او استدلال می‌کند که عبدالعزیز بن عمر بنیان‌گذار و کسی است که نام «جزیرة ابن عمر» از او گرفته شده است. در سده دهم، ابن حوقل در صورة الارض، جزیرة ابن عمر را به عنوان یک بارانداز تجاری توصیف کرد که با امپراتوری بیزانس، ارمنستان باگراتونی و نواحی میافارقین (سیلوان)، ارزن و موصل دادوستد داشت. ابوتغلب، امیر حمدانی موصل، در جنگ داخلی علیه پسرعمویش عضدالدوله دیلمی (امیر فارس) در سال ۹۷۷ میلادی، با عزالدوله بختیار (امیر آل بویه در عراق) متحد شد؛ به این شرط که بختیار برادر کوچکتر ابوتغلب، یعنی «حمدان» را که علیه او توطئه کرده بود، تحویل دهد. اگرچه ابوتغلب با اعدام برادر رقیبش، حمدان، حکومت خود را تثبیت کرد، اما این اتحاد پس از پیروزی عضدالدوله بر ابوتغلب و بختیار در سامرا در بهار ۹۷۸ به سرعت نتیجه معکوس داد؛ چرا که عضدالدوله قلمرو حمدانیان در میان‌رودان علیا را ضمیمه کرد و بدین ترتیب جزیرة ابن عمر تحت حکومت آل بویه درآمد و ابوتغلب مجبور به تبعید شد. کنترل آل بویه بر جزیرة ابن عمر با جنگ داخلی که پس از مرگ عضدالدوله در سال ۹۸۳ رخ داد، دیری نپایید؛ چرا که این آشوب به رئیس کُرد، باذ بن دوستک، اجازه داد تا قلمرو آل بویه در میان‌رودان علیا را در سال بعد تصرف کند و توسط مدعی حکومت، امیر صمصام‌الدوله دیلمی، به عنوان حاکم آن مناطق به رسمیت شناخته شود. باذ در سال ۹۹۰ تلاش کرد موصل را فتح کند و برادران حمدانی، ابوعبدالله حسین و ابوطاهر ابراهیم، توسط امیر آل بویه، بهاءالدوله دیلمی، برای دفع این تهدید اعزام شدند. قبیله عقیلیان موافقت کرد که در ازای دریافت شهرهای جزیرة ابن عمر، بلد و نصیبین به برادران حمدانی علیه باذ کمک کند و در پی آن باذ شکست خورد و کشته شد. رهبر عقیلیان، ابوالذواد محمد بن مسیب، کنترل شهرها را تضمین کرد و امیر بهاءالدوله را به عنوان مخدوم و حاکم عالی‌رتبه خود به رسمیت شناخت. با مرگ محمد در سال ۹۹۶، برادر و جانشین او در مقام امارت، المقلد، اعلام استقلال کرد و با بیرون راندن حضور آل بویه از امارت، به قیمومیت آل بویه پایان داد. امارت مروانیان در سال ۱۰۵۶ تبدیل به خراج‌گزارِ سلطان طغرل‌بیک از امپراتوری سلجوقی شد. در تابستان ۱۰۸۳، وزیر پیشین مروانیان، فخرالدوله بن جهیر، سلطان سلجوقی ملکشاه یکم را متقاعد کرد تا او را با لشکری علیه امارت مروانیان اعزام کندIbn al-Athir, pp. 221 اگرچه قلمرو امارت مروانیان به شدت کاهش یافت، اما به آخرین امیر آن، ناصرالدوله منصور، اجازه داده شد که از سال ۱۰۸۵ به بعد، تنها بر جزیرة ابن عمر تحت قیمومیت سلطنت سلجوقی حکومت کند. 286 در اواخر سال ۱۰۹۶، جکرمش در پی درخواست کمک از امیر عقیلی موصل، علی بن شرف‌الدوله، برای شکستن محاصره موصل توسط کربغا عازم شد، اما توسط برادر کربغا، «التون‌تاش»، شکست خورد و به عنوان خراج‌گزار تسلیم او شد. جکرمش مجبور شد در محاصره‌ای که در نهایت موفقیت‌آمیز بود، علیه متحد سابق خود کمک کند و بدین ترتیب تحت فرمان کربغا، امیر موصل، درآمد. کربغا در سال ۱۱۰۲ درگذشت و سلطان برکیارق، جکرمش را به عنوان جانشین او در مقام امارت منصوب کرد. پس از آن، جزیرة ابن عمر مستقیماً توسط زنجیره‌ای از امرای سلجوقی موصل اداره می‌شد تا اینکه زنگی به قدرت رسید. امیر آق‌سنقر برسقیِ موصل در سال ۱۱۲۶ توسط حشاشین به قتل رسید و پسرش مسعود جانشین او شد. مسعود پس از چند ماه درگذشت و برادر کوچکترش امیر شد و مملوکی به نام «جاولی» به عنوان اتابک (نایب‌السلطنه) خدمت می‌کرد. جاولی فرستادگانی نزد سلطان محمود دوم سلجوقی فرستاد تا رسمیتِ امارت پسر آق‌سنقر را دریافت کند، اما فرستادگان به وزیر «انوشیروان» رشوه دادند تا توصیه کند که عمادالدین زنگی به جای او به عنوان امیر موصل منصوب شود. سلطان در پاییز ۱۱۲۷ زنگی را به عنوان امیر منصوب کرد، اما او مجبور شد امارت را با زور تصاحب کند، زیرا نیروهای وفادار به پسر آق‌سنقر در برابر زنگی مقاومت کرده و کنترل جزیرة ابن عمر را حفظ کردند. زنگی پس از گرفتن موصل، به سمت شمال لشکر کشید و جزیرة ابن عمر را محاصره کرد؛ در یک حمله، او سربازان را با قایق از رودخانه عبور داد در حالی که دیگران به سمت شهر شنا می‌کردند و سرانجام شهر تسلیم شد. بعدها، ائتلافی از آل ارتق شامل داوود از حصن کیفا، تیمورتاش از ماردین و ایل‌آلدی از آمد (دیاربکر)، قلمرو زنگی را در سال ۱۱۳۰ تهدید کردند، در حالی که او در حوالی حلب در سوریه مشغول نبرد بود. پس از نبرد، داوود به سمت جزیرة ابن عمر لشکر کشید و نواحی اطراف آن را غارت کرد؛ بنابراین زنگی برای مقابله با او پیشروی کرد و داوود به کوه‌ها عقب‌نشینی کرد. گزارش شده بود که «دزدار» (فرماندار قلعه) جزیرة ابن عمر، ثقةالدین حسن، در حالی که سربازان در جنگ بودند، برای همسرانشان ایجاد مزاحمت می‌کرد؛ بنابراین زنگی «حاجب» (پرده‌دار) خود، «الیغسیانی» را برای رسیدگی به این وضعیت فرستاد. الیغسیانی برای جلوگیری از شورش، به حسن گفت که او به مقام دزداری حلب ارتقا یافته است، بنابراین حسن ترتیب ترک شهر را داد، اما به محض خروج از ارگ توسط الیغسیانی دستگیر، اخته و مصلوب شد. با مرگ زنگی در سال ۱۱۴۶، پسر ارشدش سیف‌الدین غازی امارت موصل، از جمله جزیرة ابن عمر را دریافت کرد و عزالدین ابوبکر دبیسی به عنوان فرماندار شهر منصوب شد. پس از مرگ سیف‌الدین در نوامبر ۱۱۴۹، این شهر با تصرف امارت موصل توسط قطب‌الدین مودود (قطب‌الدین زنگی)، به او منتقل شد. پس از مرگ قطب‌الدین در سپتامبر ۱۱۷۰، جزیرة ابن عمر به پسر و جانشین او، سیف‌الدین غازی دوم، امیر موصل به ارث رسید. میکائیل سریانی ثبت کرده است که یک صومعه کلیسای ارتدکس سریانی مصادره و «باسیلیوس»، اسقف شهر، در سال ۱۱۷۳ زندانی شد. با مرگ سیف‌الدین غازی در سال ۱۱۸۰، جزیرة ابن عمر به عنوان یک اقطاع در قلمرو امارت موصل به پسرش «معزالدین سنجر شاه» واگذار شد؛ با این حال، در اواخر سال ۱۱۸۳، سنجر شاه صلاح‌الدین ایوبی را به عنوان مخدوم خود به رسمیت شناخت و بدین ترتیب به خراج‌گزار ایوبیان تبدیل شد و عملاً یک امیرنشین خودمختار تشکیل داد. سنجر شاه به ضرب سکه به نام خود ادامه داد و درهم‌های مسی در سال ۱۲۰۳/۱۲۰۴ در جزیرة ابن عمر ضرب شدند. سنجر شاه تا زمان قتلش توسط پسرش غازی در سال ۱۲۰۸ حکومت کرد و پس از او پسرش معزالدین محمود جانشین وی شد. محمود با ازدواج پسرش «الملک المسعود شاهنشاه» با دختر بدرالدین لؤلؤ —کسی که زنگیان را در موصل سرنگون کرده و در سال ۱۲۳۳ قدرت را غصب کرده بود— موفق شد کنترل زنگیان بر جزیرة ابن عمر را حفظ کند. در اوایل سده سیزدهم، وجود قلعه و مدرسه شهر توسط ابن اثیر در کتاب التاریخ الباهر فی الدولة الاتابکیة بالموصل و مسجد آن توسط ابن خلکان در وفیات الاعیان تصدیق شده است. بنا بر گفته دانشمند عرب، عزالدین بن شداد، امپراتوری مغول در سال ۱۲۵۱ مبلغ ۱۰۰٬۰۰۰ دینار به عنوان خراج از حاکم جزیرة ابن عمر مطالبه کرد. مرگ محمود در سال ۱۲۵۱ نویدبخش پایان سلسله زنگیان بود، زیرا بدرالدین لؤلؤ اندکی بعد جانشین محمود، الملک المسعود شاهنشاه، را کشت و کنترل جزیرة ابن عمر را به دست گرفت. با پذیرش عنوان «ایل‌خان» (خانِ تابع) توسط هولاکو خان در سال ۱۲۵۶، بدرالدین تابع ایلخانان مغول شد. بدرالدین لؤلؤ در ژوئیه/اوت ۱۲۵۹ درگذشت و قلمرو او میان پسرانش تقسیم شد و جزیرة ابن عمر به پسرش «الملک المجاهد سیف‌الدین اسحاق» به ارث رسید. پسران بدرالدین لؤلؤ که از حکومت مغول به تنگ آمده بودند، همگی به سرعت شورش کردند و برای دریافت کمک نظامی به سلطنت ممالیک پناه بردند؛ «مظفر علاءالدین علی» در سال ۱۲۶۰ سنجار را ترک کرد، «صالح رکن‌الدین اسماعیل» در ژوئن ۱۲۶۱ از موصل خارج شد، و سرانجام اسحاق نیز اندکی بعد از جزیرة ابن عمر به سوی قلمرو ممالیک گریخت. اسحاق پیش از فرار، ۷۰۰ دینار از مسیحیان شهر اخاذی کرد و خبر فرار قریب‌الوقوع او باعث شد تا مردم علیه تصمیم او برای رها کردن شهر در برابر خشم مغولان دست به شورش بزنند.Bar Hebraeus XI, 518 در غیاب اسحاق، «عزالدین ایبک»، امیر عمادیه، شهر را تصرف کرد و حمله «عبدالله»، امیر سیلوان، دفع شد. ظاهر بیبرس (بیبرس یکم)، از سلاطین مملوک، از دادن ارتش به پسران بدرالدین برای مقابله با مغولان خودداری کرد، اما به آن‌ها اجازه داد تا خلیفه احمد مستنصر را در لشکرکشی‌اش برای بازپس‌گیری بغداد از مغولان همراهی کنند. سه برادر با لشکر خلیفه همراه شدند تا اینکه در الرحبه از هم جدا شدند و به سنجار رفتند، جایی که علی و اسحاق برای مدتی کوتاه ماندند در حالی که اسماعیل به مسیر خود به سوی موصل ادامه داد. با این حال، دو برادر پس از آگاهی از شکست و مرگ خلیفه در ماه نوامبر، سنجار و جزیرة ابن عمر را برای مغولان رها کردند و به مصر بازگشتند. موصل پس از محاصره‌ای از نوامبر تا ژوئیه/اوت ۱۲۶۲، غارت شد و اسماعیل توسط ارتش مغول کشته شد. پس از غارت موصل، ارتش مغول به رهبری «سامداغو» جزیرة ابن عمر را تا تابستان ۱۲۶۳ محاصره کرد؛ زمانی که اسقفِ کلیسای مشرق، «حنان یشوع»، ادعا کرد که دانش کیمیاگری (تبدیل فلزات به طلا) دارد و پیشنهاد ارائه خدمات خود را داد، محاصره برداشته شد و شهر در امان ماند.Bar Hebraeus XI, 520 «جمال‌الدین گلبای» به حکومت جزیرة ابن عمر منصوب شد، اما او بعداً به اتهام توطئه با حاکم پیشین شهر، اسحاق، اعدام و با حنان یشوع جایگزین شد، که او نیز در سال ۱۲۶۸ به دنبال اتهامات سوءرفتار اعدام گردید.Bar Hebraeus XI, 525 در نیمه دوم سده سیزدهم، سکه‌های طلا، نقره و مس مغول در جزیرة ابن عمر ضرب می‌شد و تولید سکه در آنجا پس از اصلاحات غازان خان (حک. بعدها تصدیق شد که وزیر رشیدالدین فضل‌الله همدانی برنامه‌ای برای احداث کانالی از دجله در کنار شهر داشته است. | ## بخش 2: جزیره ابن عمر | سیاح مراکشی، ابن بطوطه، در سال ۱۳۲۷ از جزیرة ابن عمر دیدن کرد و به مسجد، بازار و سه دروازه شهر اشاره نمود. در سال ۱۳۲۶/۱۳۲۷، شهر به عنوان تیول (فیف) به یک رئیس قبیله ترکمان واگذار شد و جزیرة ابن عمر تا زمان فروپاشی ایلخانان در سال ۱۳۳۵ تحت کنترل او باقی ماند. اندکی پس از آن، قبیله امارت بوتان در سال ۱۳۳۶/۱۳۳۷ با کمک الاشرف، امیر ایوبی حصن کیفا، شهر را تصرف کرد. در دهه ۱۳۳۰، حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب گزارش داد که جزیرة ابن عمر درآمد سالانه‌ای معادل ۱۷۰٬۲۰۰ دینار دارد. امارت حصن کیفا قصد داشت با ارائه کمک نظامی برای تسخیر شهر و ازدواج دختری با عزالدین، امیر بوتان، جزیرة ابن عمر را از طریق قبیله بوتان کنترل کند، اما این امر ناموفق بود زیرا امارت بوتان شهر را توسعه داده و حکومت خود را تحکیم بخشیدند. در نهایت، امیر حصن کیفا در سال ۱۳۸۴/۱۳۸۵ تلاش کرد جزیرة ابن عمر را به زور تصرف کند، اما عقب رانده شد. امارت بوتان در سال ۱۴۰۰، پس از آنکه تیمور در تلافیِ غارت یکی از کاروان‌های تدارکاتی‌اش توسط امیر بوتان، جزیرة ابن عمر را غارت کرد، تسلیم امپراتوری تیموری شد. به عنوان مجازاتِ امتناع امیر از شرکت در لشکرکشی تیمور در عراق، شهر توسط پسر تیمور، میران‌شاه، بار دیگر غارت شد. اوزون حسن در کودتایی در سال ۱۴۵۲ در آمد (دیاربکر)، رهبری آق‌قویونلو را از برادر بزرگترش جهانگیر غصب کرد و با تصرف جزیرة ابن عمر در سال ۱۴۵۶، در حالی که امیر بوتان به کوه‌ها عقب‌نشینی کرده بود، به گسترش قلمرو خود پرداخت. پس از مرگ اوزون حسن در سال ۱۴۷۸، شورش و جنگ داخلی درگرفت و امیر بوتان در سال ۱۴۹۵/۱۴۹۶ جزیرة ابن عمر را از آق‌قویونلوها پس گرفت. جزیرة ابن عمر در دهه نخست سده شانزدهم تحت قیمومیت ایران صفوی درآمد، اما پس از پیروزی عثمانی در جنگ چالدران بر شاه اسماعیل یکم در سال ۱۵۱۴، سلطان سلیم یکم، ادریس بدلیسی را به این شهر فرستاد و او موفق شد امیر امارت بوتان را متقاعد کند تا تسلیم امپراتوری عثمانی شود. امارت بوتان به عنوان یک «حکومت» (قلمرو خودمختار) در امپراتوری ادغام شد و در زمان تشکیل ایالت دیاربکر در سال ۱۵۱۵، به این ایالت ضمیمه گردید. خانواده‌های مسیحی از اربیل به جزیرة ابن عمر پناه آوردند و در سال ۱۵۶۶ در آن ساکن شدند. در اواسط سده هفدهم، اولیا چلبی در مسیر سفر از موصل به حصن کیفا از جزیرة ابن عمر دیدن کرد و اشاره نمود که شهر دارای چهار مفتی و یک «نقیب‌الاشراف» است و «قاضی‌های» آن حقوق روزانه‌ای معادل ۳۰۰ «آقچه» دریافت می‌کردند. اواخر دوران مدرن جنگ مصر و عثمانی (۱۸۳۱-۱۸۳۳) به میر محمد سوران (پاشای رواندوز)، امیر امارت سوران، اجازه داد تا قلمرو خود را گسترش دهد و او در سال ۱۸۳۳ جزیرة ابن عمر را تصرف کرد. واکنش امپراتوری عثمانی به محمد پاشا به دلیل جنگ با مصر تا سال ۱۸۳۶ به تعویق افتاد؛ در این سال جزیرة ابن عمر توسط ارتش عثمانی به فرماندهی رشید محمد پاشا بازپس گرفته شد. رشید پاشا، سیف‌الدین شیر، امیر بوتان و «متسلم» (فرماندار محلی) جزیرة ابن عمر را برکنار کرد و بدرخان پاشا جایگزین او شد. در سال ۱۸۳۸، ارتش عثمانی در جریان لشکرکشی برای سرکوب شورش «عبدال آقا» و «خان محمود» در حوالی دریاچه وان، به جزیرة ابن عمر اعزام شد. مشاور نظامی آلمانی، هلموت فون مولتکه، ارتش عثمانی را همراهی می‌کرد و در ژوئن ۱۸۳۸ گزارش‌هایی را از جزیرة ابن عمر به دولت عثمانی فرستاد. در سال ۱۸۴۲، به عنوان بخشی از سیاست‌های متمرکزسازی اصلاحات تنظیمات، «قضا» (شهرستان) جزیرة ابن عمر به «ایالت موصل» ضمیمه شد، در حالی که «قضا» ی بوتان که باقیمانده امارت را تشکیل می‌داد، در «ایالت دیاربکر» باقی ماند. هدف از اصلاحات اداری افزایش درآمد دولت عثمانی بود، اما باعث شد امیری که پیش از آن وفادار بود، از دولت عثمانی ناراضی شود. کشتارهای بدرخان منجر به درخواست دولت‌های بریتانیا و فرانسه برای برکناری او از قدرت شد و او متعاقباً به قسطنطنیه احضار گردید، اما بدرخان نپذیرفت و ارتش عثمانی علیه او اعزام شد. موفقیت بدرخان کوتاه بود، زیرا ارتش بزرگی از عثمانی به فرماندهی عثمان پاشا، به همراه عمر پاشا و صبری پاشا، علیه او لشکر کشیدند و خویشاوند او، یزدان‌شیر، به او خیانت کرد و اجازه داد جزیرة ابن عمر به اشغال عثمانی درآید. دولت عثمانی ناموفقانه تلاش کرد بدرخان را به تسلیم تشویق کند و «والی» دیاربکر در ژوئن ۱۸۴۷ نامه‌ای به شیخ ابراهیم، صالح و عزرائیل از طریقت نقشبندیه در جزیرة ابن عمر نوشت تا میانجی‌گری کنند. اگرچه بدرخان جزیرة ابن عمر را بازپس‌گرفت، اما امیر مجبور به عقب‌نشینی شد و در ۲۹ ژوئیه تسلیم گردید. به عنوان پیامد شورش بدرخان، امارت بوتان منحل شد و یزدان‌شیر به عنوان «متسلم» جزیرة ابن عمر جانشین او شد. همچنین، ایالت کردستان در ۵ دسامبر ۱۸۴۷ تشکیل شد که شامل «قضا» های جزیرة ابن عمر و بوتان بود. یزدان‌شیر در سال ۱۸۴۹ با سرهنگ دوم (و بعدها ژنرال) فنویک ویلیامز در جزیرة ابن عمر دیدار کرد؛ ویلیامز به عنوان نماینده بریتانیا در کمیسیون تعیین مرزهای عثمانی و ایران شرکت داشت. یزدان‌شیر به زودی با «قائم‌مقام» مصطفی پاشا جایگزین شد و در مارس ۱۸۴۹ به قسطنطنیه فرستاده شد و از بازگشت به جزیرة ابن عمر منع گردید. در سال ۱۸۵۲، مالیات موقت «اِعانه عمومیه» معرفی شد و از قضای جزیرة ابن عمر انتظار می‌رفت که ۲۳٬۱۴۰ غروش بپردازد. در طول جنگ کریمه، در سال ۱۸۵۴، به یزدان‌شیر دستور داده شد تا سربازانی برای جنگ جذب کند و ۹۰۰ کُرد از جزیرة ابن عمر و بوتان به خدمت گرفته شدند. یزدان‌شیر مدعی بدرفتاری مقامات محلی شد و در ماه نوامبر شورش کرد و کنترل جزیرة ابن عمر را به دست گرفت. او در ژانویه ۱۸۵۵ پیشنهاد تسلیم داد به شرطی که کنترل قضاهای جزیرة ابن عمر و بوتان را دریافت کند، اما این پیشنهاد رد شد. به یک ارتش عثمانی متشکل از یک هنگ پیاده‌نظام، یک هنگ سواره‌نظام و یک آتشبار با شش توپ دستور داده شد تا در فوریه به سمت جزیرة ابن عمر حرکت کنند. در ماه مارس، یزدان‌شیر شرایط پیشنهادی ژنرال ویلیامز، کمیسر نظامی بریتانیا در ارتش آناتولی عثمانی، را پذیرفت و تسلیم شد. در سال ۱۸۶۷، ایالت کردستان منحل و با ولایت دیاربکر جایگزین شد و جزیرة ابن عمر به مرکز یک «قضا» (شهرستان) در «سنجاق» ماردین تبدیل گردید. عثمان، پسر بدرخان، پس از فرار از اسارت در قسطنطنیه، با استفاده از کهنه‌سربازان کُردِ از جنگ برگشتهٔ جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸)، جزیرة ابن عمر را در سال ۱۸۷۸ تصرف کرد و خود را امیر خواند. این شورش هشت ماه به طول انجامید تا اینکه توسط ارتش عثمانی به فرماندهی شوکت بیگ سرکوب شد. در زمان تأسیس سواره‌نظام «حمیدیه» در سال ۱۸۹۱، مصطفی، «آقا» (رئیس) قبیله محلی «میران»، ثبت‌نام کرد و با درجه «پاشا» به فرماندهی رسید که از آن پس به نام مصطفی پاشا شناخته می‌شد. در طول دهه ۱۸۹۰، مصطفی پاشا از موقعیت خود برای مصادره کالاهای بازرگانان و غارت روستاهای مسیحی منطقه سوءاستفاده کرد. در سال ۱۸۹۲، مصطفی پاشا یک مسجد در جزیرة ابن عمر را به پادگانی برای سربازانش تبدیل کرد. انتصاب محمد انیس پاشا به عنوان «والی» دیاربکر در ۴ اکتبر ۱۸۹۵ به سرعت با کشتارهای دیاربکر علیه مسیحیان در سراسر استان دنبال شد و در اواسط نوامبر، ارتش عثمانی تلاش مصطفی پاشا برای ورود به شهر و کشتار ساکنان مسیحی آن را دفع کرد. مصطفی پاشا متعاقباً به انیس پاشا شکایت کرد و افسر مسئول هنگ به دیاربکر احضار شد. بعدها، نایب‌کنسول‌های بریتانیا و فرانسه در دیاربکر، به ترتیب سیسیل مارشام هالوارد و گوستاو مِیرر، انیس پاشا را مسئول کشتارها در استان می‌دانستند. در سال ۱۸۹۷، دیپلمات بریتانیایی تلفورد وا گزارش داد که جزیرة ابن عمر توسط امپراتوری عثمانی به عنوان تبعیدگاه استفاده می‌شود، چنان‌که به حضور آلبانیایی‌های تبعید شده در آنجا اشاره کرد و همچنین ذکر کرد که فرماندار شهر، فارس، «آقای» قبیله شمر، پس از مغضوب واقع شدن به آنجا تبعید شده بود. چند ماه بعد، مصطفی پاشا بیست روستای وفادار به رقیبش در منطقه را ویران کرد و آقای سور به سرتیپ بهاءالدین پاشا نامه نوشت و درخواست حمایت کرد. بهاءالدین پاشا برای انجام تحقیقات به جزیرة ابن عمر سفر کرد، اما به مدت پنج روز توسط مصطفی پاشا در آنجا زندانی شد و دو رقیب به حمله به قلمروی یکدیگر ادامه دادند تا اینکه مصطفی پاشا در سال ۱۹۰۲ به دستور آقای سور ترور شد. در محدوده «قضای» جزیرة ابن عمر، در سال ۱۹۰۹، ۱۵۰۰ خانوار وجود داشت که ۱۰۰۰ خانوار آن‌ها مالک بیش از ۵۰ «دونوم» زمین بودند. تا اواخر سال ۱۹۱۰، قبیله میران سالانه از چراگاه‌های زمستانی خود در دشت موصل به جزیرة ابن عمر در بهار کوچ می‌کردند تا تجارت کنند و مالیات بپردازند، و سپس از دجله عبور کرده و به چراگاه‌های تابستانی در سرچشمه رود بوتان می‌رفتند. در سال ۱۹۱۵، در بحبوحه نسل‌کشی جاری مردم ارمنی و آشوری‌ها توسط دولت عثمانی و کردهای محلی، عزیز فیضی و زلفی بیگ مقدمات نابودی جمعیت مسیحی جزیرة ابن عمر را به دستور محمد رشید، «والی» دیاربکر، فراهم کردند. از ۲۹ آوریل تا ۱۲ مه، این مقامات در منطقه گشت‌زنی کردند و کردها را علیه مسیحیان تحریک نمودند؛ خلیل سامی، که از ۳۱ مارس ۱۹۱۳ «قائم‌مقام» جزیرة ابن عمر بود، در ۲ مه ۱۹۱۵ به دلیل امتناع از حمایت از نقشه‌های نسل‌کشی، با کمال بیگ جایگزین شد. ژولیوس بهنام، اسقف اعظم کلیسای ارتدکس سریانی در جزیره، پس از شنیدن خبر آغاز کشتارها در استان در ماه ژوئیه، به ایدیل گریخت. مسیحیان در مناطق روستایی شهرستان از ۸ اوت به بعد طی چندین روز قتل‌عام شدند و چندین روستای یعقوبی (ارتدکس سریانی) و ۱۵ روستای کاتولیک کلدانی ویران شدند. در شب ۲۸ اوت، فلویانوس مایکل ملکی، اسقف کلیسای کاتولیک سریانی در جزیره، و فیلیپ ژاک آبراهام، اسقف کاتولیک کلدانی جزیره، کشته شدند. در ۲۹ اوت، عزیز فیضی، احمد حلمی (مفتی جزیرة ابن عمر) و عمر («آقای» قبیله رمان)، دستگیری، شکنجه و اعدام تمامی مردان ارمنی و شماری از آشوریان را در جزیرة ابن عمر هماهنگ کردند. اجساد مردان در دجله ریخته شد و دو روز بعد، کودکان به خانه‌های مسلمانان ربوده شدند و به اکثر زنان تجاوز شد و کشته شدند و اجساد آن‌ها نیز به رودخانه انداخته شد. والتر هولشتاین، نایب‌کنسول آلمان در موصل، این کشتار را در ۹ سپتامبر به سفارت آلمان در قسطنطنیه گزارش داد و سفیر آلمان ارنست دوم، شاهزاده هوهنلوهه-لانگنبورگ در ۱۱ سپتامبر به وزارت خارجه آلمان اطلاع داد که این کشتار منجر به مرگ ۴۷۵۰ نفر از مردم ارمنی (۲۵۰۰ نفر گریگوری، ۱۲۵۰ نفر کاتولیک و ۱۰۰۰ نفر پروتستان) و ۳۵۰ نفر از آشوری‌ها (۲۵۰ نفر کلدانی و ۱۰۰ نفر یعقوبی) شده است. همچنین ۲۰۰ ارمنی از ارزروم در نزدیکی جزیرة ابن عمر توسط ژنرال خلیل کوت در ۲۲ سپتامبر نابود شدند. در پیامد شکست عثمانی در جنگ جهانی اول، گزارش شد که علی احسان پاشا، فرمانده ارتش ششم عثمانی، در فوریه ۱۹۱۹ در تلاشی برای جلوگیری از اشغال بریتانیا، اقدام به سربازگیری و مسلح کردن کردها در جزیرة ابن عمر کرده است. پس از قتل کاپیتان آلفرد کریستوفر پیرسون، دستیار افسر سیاسی در زاخو توسط کردها در ۴ آوریل ۱۹۱۹، اشغال جزیرة ابن عمر برای تضمین امنیت قیمومت بریتانیا بر عراق مد نظر قرار گرفت، اما در نهایت رد شد. در مه ۱۹۱۹ دستور بازداشت احمد حلمی، مفتی جزیرة ابن عمر، به دلیل نقشش در کشتار سال ۱۹۱۵ به عنوان بخشی از دادگاه‌های ۱۹۲۰-۱۹۱۹ استانبول صادر شد، اما او به دلیل قرار گرفتن تحت حمایت قبایل کرد محلی از دستگیری گریخت. درخواست‌های کردها از دولت بریتانیا برای ایجاد یک دولت مستقل کُرد، منجر به انتصاب نهاد آنیلمیش به عنوان فرمانده در جزیره در ژوئن ۱۹۲۰ شد؛ او دستوراتی از نخست‌وزیر ترکیه، مصطفی کمال آتاترک، داشت تا دولت محلی را تأسیس کند و با تحریک کردهای محلی به درگیری مسلحانه علیه نیروهای بریتانیایی و فرانسوی و جلوگیری از روابط حسنه، کنترل منطقه را تضمین نماید. بزرگان محلی کرد از فعالیت‌های غیرقانونی ادعایی نیهات آنیلمیش به مجلس ملی کبیر ترکیه شکایت کردند و اگرچه در ژوئیه ۱۹۲۲ تصمیم گرفته شد که اقدامی صورت نگیرد، او در اوایل سپتامبر از جزیره منتقل شد. در جریان تقسیم امپراتوری عثمانی، طبق معاهده سور مورخ ۱۰ اوت ۱۹۲۰، جزیره قرار بود بخشی از «منطقه منافع ویژه فرانسه» شود. با این حال، ترکیه در ژانویه ۱۹۲۳ تعداد قابل‌توجهی نیرو در جزیره متمرکز کرد تا موضع ترکیه را در کنفرانس لوزان تقویت کند و خودِ شهر توسط ترکیه حفظ شد، اما بخشی از منطقه آن به سوریه و عراق منتقل گردید. در پاسخ به درگیری ترکیه و کردها در دهه ۱۹۲۰، دولت ترکیه با هدف ترک‌سازی جمعیت شرق ترکیه تلاش کرد، اما مسیحیان نامناسب تشخیص داده شدند و بنابراین تلاشی برای ریشه‌کن کردن کسانی که از نسل‌کشی جان سالم به در برده بودند، صورت گرفت. در این راستا، ۲۵۷ مرد ارتدکس سریانی از ایدیل و روستاهای همجوار در سال ۱۹۲۶ توسط دولت در جزیره زندانی شدند، جایی که مورد ضرب و شتم قرار گرفتند و از غذا محروم شدند. در دهه ۱۹۶۰، زیرساخت‌های شهر توسعه یافت؛ به طوری که یک پل جدید، ساختمان‌های شهرداری و جاده‌های جدید ساخته شدند، خیابان‌ها تعریض گشتند و امکاناتی مانند یک پارک عمومی به نام مصطفی کمال آتاترک و یک سینما احداث گردید. پس از کشته شدن دو پلیس ترک در جزیره در ۱۳ ژانویه ۱۹۸۹، حدود ۶۰ نفر توسط پلیس ترکیه بازداشت و به مدت ۲۰ روز شکنجه شدند. اقتصاد جزیره با وقوع جنگ خلیج فارس به شدت مختل شد، زیرا تجارت با عراق تحریم و مرز بسته شد که منجر به تعطیلی ۹۰٪ مغازه‌های شهر گردید. شبه‌نظامیان کُرد در ۱۸ ژوئن ۱۹۹۱ با نیروهای امنیتی ترکیه در جزیره درگیر شدند و طبق گزارش‌های رسمی پنج سرباز ترک و یک شبه‌نظامی کشته شدند، با این حال عفو بین‌الملل مرگ یک غیرنظامی را نیز گزارش کرد. در ۲۱ مارس ۱۹۹۲، تظاهرات طرفدار پ‌ک‌ک برای جشن گرفتن نوروز که برخلاف ممنوعیت دولتی برگزار شده بود، توسط سربازان ترک متفرق شد و منجر به خشونت گردید؛ زیرا شبه‌نظامیان کرد دست به تلافی زدند که در نتیجه آن ۲۶ تا ۳۰ نفر کشته شدند. املاک در جزیره توسط سربازان ترک در دو درگیری مسلحانه علیه شبه‌نظامیان پ‌ک‌ک در اوت و سپتامبر ۱۹۹۳ آسیب دید و سه شبه‌نظامی کشته شدند. شورش‌هایی در اکتبر ۲۰۱۴ در جزیره در واکنش به تصمیم دولت ترکیه مبنی بر ممنوعیت سفر کردها به سوریه برای شرکت در جنگ داخلی سوریه، و همچنین در واکنش به اتهاماتی مبنی بر اینکه دولت ترکیه در درگیری ترکیه و داعش، از داعش (ISIS) علیه کردهای سوریه حمایت می‌کند، آغاز شد. سرانجام، شکست روند صلح پ‌ک‌ک و ترکیه (۲۰۱۳–۲۰۱۵)، که بخشی از فاز سوم گسترده‌ترِ درگیری ترکیه و کردها بود، جوانان محلی کرد وابسته به جنبش جوانان انقلابی میهن‌دوست (شاخه جوانان شبه‌نظامی حزب کارگران کردستان یا پ‌ک‌ک) و بعدها یگان‌های مدافع غیرنظامیان را بر آن داشت تا به ایجاد موانع، حفر خندق و ایست‌های بازرسی مسلحانه بپردازند، اعلام «کنفدرالیسم دموکراتیک» کنند و برای جلوگیری از حرکت پلیس ملی ترکیه، در چندین محله گشت‌زنی کنند. یک محاصره توسط نیروهای مسلح ترکیه برای بازپس‌گیری کنترل شهر در ۴ سپتامبر ۲۰۱۵ آغاز شد و مقررات منع رفت‌وآمد وضع گردید که به عنوان یک محاصره نظامی نیز توصیف شده است. هنگامی که سربازان ترک سعی در ورود به شهر داشتند، تخمین زده می‌شود که ۷ نارنجک‌اندازِ (آرپی‌جی) شبه‌نظامیان کرد به آن‌ها پاسخ دادند. | ## بخش 3: جزیره ابن عمر | ارتش ترکیه از کوه‌های اطراف جزیره با استفاده از نبرد زرهی، شامل تانکها و توپخانه، ساختمان‌ها را گلوله‌باران کرد که منجر به خسارات عظیمی شد. در پی این درگیری‌ها، وزارت کشور ترکیه مدعی شد که ۳۲ «شبه‌نظامی پ‌ک‌ک» و ۱ غیرنظامی کشته شده‌اند، در حالی که حزب دموکراتیک خلق‌ها (HDP) استدلال کرد که ۲۱ غیرنظامی کشته شده‌اند. در ۱۰ سپتامبر، پلیس ترکیه مانع ورود یک هیئت تحقیقاتی متشکل از ۳۰ نماینده مجلس از حزب HDP به رهبری صلاح‌الدین دمیرتاش به شهر شد. مقررات منع آمد و شد برای مدت کوتاهی در ۱۱ سپتامبر کاهش یافت، اما تنها دو روز بعد دوباره اعمال شد. در ۱۴ دسامبر ۲۰۱۵، عملیات نظامی ترکیه در جزیره از سر گرفته شد و مقررات منع رفت‌وآمد تمدید گردید. پیامدها و کشتار غیرنظامیان در طول درگیری‌ها میان ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۵ و ۳۰ ژوئن ۲۰۱۶ در جزیره، نیروهای مسلح ترکیه مدعی شدند که ۶۷۴ شبه‌نظامی پ‌ک‌ک را کشته یا اسیر کرده‌اند و متحمل ۲۴ کشته از میان افسران نظامی و پلیس شده‌اند. حزب مناطق دموکراتیک (DBP) که طرفدار کردهاست، در بیانیه‌ای اعلام کرد که ۳۰۰ نفر در طول مدت منع رفت‌وآمد کشته شده‌اند. اتحادیه اتاق‌های مهندسان و معماران ترکیه گزارش داد که چهار محله به‌طور کامل ویران شده، ۱۲۰۰ ساختمان آسیب شدید دیده‌اند و حدود ۱۰٬۰۰۰ ساختمان دچار خسارت شده‌اند و تقریباً ۱۱۰٬۰۰۰ نفر از منطقه گریخته‌اند. در طول رویارویی نظامی، واقعه بدنام «کشتار زیرزمین جزیره» رخ داد که در آن ناظران مستقل سازمان ملل متحد ارتش ترکیه را متهم کردند که بیش از ۱۰۰ غیرنظامی را با ریختن بنزین و آتش زدن، در یک زیرزمین زنده‌زنده سوزانده‌اند. کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، زید رعد الحسین، از ترکیه خواست تا به سازمان ملل اجازه دسترسی بدون مانع به مناطق آسیب‌دیده را بدهد و اظهار داشت گزارش‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه غیرنظامیان غیرمسلح، از جمله زنان و کودکان، هدف شلیک تک‌تیراندازها قرار گرفته‌اند و نیروهای دولتی خسارات عظیمی به زیرساخت‌های محلی وارد کرده‌اند. دیده‌بان حقوق بشر (HRW) این گزارش‌ها را تأیید و بیان کرد که در برخی موارد نیروهای امنیتی ترکیه به سوی غیرنظامیانی که در خیابان‌ها پرچم سفید حمل می‌کردند آتش گشوده‌اند، خودروهای نظامی را در بیمارستان دولتی جزیره مستقر کرده، ساختمان‌های مسکونی را در مقیاس وسیع تخریب نموده و حدود ۱۳۰ نفر شامل غیرنظامیان غیرمسلح و مبارزان زخمی را که در زیرزمین‌های جزیره گیر افتاده بودند، به‌طور عمدی و بدون توجیه کشته‌اند. انجمن حقوق بشر و همبستگی با مستضعفان (مظلوم‌در) نتیجه گرفت که بین ۲۰۳ تا ۲۶۶ نفر در طول حکومت نظامی کشته شده‌اند که اکثریت آن‌ها زمانی جان باختند که نیروهای امنیتی ترکیه به سه زیرزمین مسکونی که صدها نفر در آن‌ها پناه گرفته بودند، یورش بردند. قادر کونور، شهردار مشترک جزیره گفت: «در مجموع ۱۷۶ نفر در سه زیرزمین قتل‌عام شدند.» یک روزنامه اپوزیسیون ترکیه نوشت که دست‌کم ۶۰ غیرنظامی در یکی از زیرزمین‌ها کشته شدند. علاوه بر این، دیده‌بان حقوق بشر دولت ترکیه را متهم کرد که مانع دسترسی برای تحقیقات مستقل دربارهٔ سوءاستفاده‌های گسترده علیه غیرنظامیان، از جمله کشتارهای غیرقانونی غیرنظامیان، مهاجرت اجباری توده‌ای و تخریب گسترده و غیرقانونی اموال خصوصی شده است. دولت ترکیه در آوریل ۲۰۱۶ برنامه‌هایی را برای بازسازی ۲۷۰۰ خانه آسیب‌دیده در پروژه‌ای با هزینه تخمینی ۴ میلیارد لیره ترک اعلام کرد. پزشک ترک، دکتر شبنم کورور فنجانجی، در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۶ به دلیل گزارشش دربارهٔ شرایط جزیره پس از پایان مقررات منع رفت‌وآمد در مارس ۲۰۱۶، توسط دولت ترکیه به اتهام مشارکت در تبلیغ برای تروریسم دستگیر و زندانی شد؛ او بعداً در ژوئیه ۲۰۱۹ تبرئه گردید. در ۲۶ اوت ۲۰۱۶، ۱۱ افسر پلیس در یک حمله خودرو انفجاری که به پ‌ک‌ک نسبت داده شد، کشته و ۷۸ نفر زخمی شدند. این حمله یک ایست بازرسی پلیس را هدف قرار داد و به مقر پلیس ضدشورش در نزدیکی آن آسیب شدید وارد کرد. دولت ترکیه ورود روزنامه‌نگاران و ناظران مستقل به شهر برای گزارش‌دهی دربارهٔ بمب‌گذاری را ممنوع کرد. تاریخ کلیسایی سریانی شرقی در زمان بنیان‌گذاری شهر در اوایل سده نهم میلادی، این شهر در اسقف‌نشین کاردو گنجانده شد که یکی از اسقف‌نشین‌های تابعه اسقف‌نشین اعظم نصیبین در کلیسای مشرق بود. در حدود سال ۹۰۰ میلادی، اسقف‌نشین بزابده منتقل و به نام «گزرتا» (جزیرة ابن عمر در زبان سریانی) نام‌گذاری شد و بخشی از قلمرو اسقف‌نشین کاردو را بر عهده گرفت؛ اسقف‌نشین کاردو نیز منتقل شده و کرسی جدیدش به «تمانون» تغییر نام داده بود، در حالی که پیش از آن در «پنک» مستقر بود. تمانون رو به افول نهاد و در مقطعی پس از ذکر نام آخرین اسقف آن در سال ۱۲۶۵، اسقف‌نشین آن در اسقف‌نشین گذرتا ادغام شد. گذرتا یکی از مراکز برجسته تولید نسخه خطی بود و بیشتر نسخه‌های خطی باقی‌مانده سریانی شرقی از اواخر سده شانزدهم در آنجا رونویسی شده‌اند. کلیسای کاتولیک موصل، که بعدها به نام کلیسای کاتولیک کلدانی شناخته شد، در جریان انشقاق ۱۵۵۲ از کلیسای مشرق جدا شد و نخستین پاتریارک آن، شمعون هشتم یوحنان سولاقا، در سال ۱۵۵۳ عبدیشوع چهارم مارون را به عنوان سراسقف گذرتا منصوب کرد. در پاسخ، شمعون هفتم ایشویَهب، پاتریارک کلیسای مشرق، در سال ۱۵۵۴ یوسف را به سمت سراسقف گذرتا گماشت. همچنین از یوسفِ دیگری به عنوان سراسقف گذرتا در یک نسخه خطی در سال ۱۶۱۸ به همراه پاتریارک ایلیا نهم یاد شده است. نام سراسقف دیگری از گذرتا به نام یوسف نیز در نسخه‌ای خطی در سال ۱۶۵۷ ذکر شده است. در سال ۱۸۵۰، اسقف‌نشین کلیسای مشرق در گذرتا دارای ۲۳ روستا، ۲۳ کلیسا، ۱۶ کشیش و ۲۲۰ خانوار بود، در حالی که اسقف‌نشین کلدانی گذرتا دارای ۷ روستا، ۶ کلیسا، ۵ کشیش و ۱۷۹ خانوار بود. کلیسای کاتولیک کلدانی در نیمه دوم سده نوزدهم رشد قابل‌توجهی داشت و در نتیجه اسقف‌نشین گذرتا در سال ۱۸۶۷ به ۲۰ روستا، ۱۵ کشیش و ۷۰۰۰ پیرو افزایش یافت. جمعیت اسقف‌نشین کلدانی در سال ۱۸۹۶ به ۵۲۰۰ پیرو با ۱۷ کلیسا و ۱۴ کشیش کاهش یافت، اما تا سال ۱۹۱۳ به ۶۴۰۰ پیرو در ۱۷ روستا، با ۱۱ کلیسا و ۱۷ کشیش بهبود یافت. سریانی غربی ارتدکس سریانی اسقف‌نشین ارتدکس سریانی گذرتا در سال ۸۶۴ میلادی تأسیس شد و جایگزین اسقف‌نشین بزابده گردید. نخستین بار در دوران تصدی دیونیسیوس موسی اول از این اسقف‌نشین تحت اقتدار مفریان یاد شده است. در زیر فهرستی از متصدیان این کرسی آمده است: ایوانیس (۱۰۴۰) باسیل (۱۱۷۳) یوحنا وهب (۱۲۶۵–۱۲۸۰)، که توسط مفریان ابن عبری دست‌گذاری شد. دیوسکوروس گابریل اهل برطله (۱۲۸۴–۱۳۰۰)، که توسط مفریان گریگوری بار هبرایوس (ابن عبری) دست‌گذاری شد. عبدالله اهل برطله (۱۳۲۶) ایوانیس اهل باسیبرینا (۱۳۲۹–۱۳۳۵) ایوانیس برصوم اهل اربو (۱۴۱۵–۱۴۵۷) دیوسکوروس سیمون اهل عین ورد (۱۴۸۳–۱۵۰۱) دیوسکوروس جرج (۱۶۷۷–۱۶۸۴)، که توسط مفریان باسیلیوس یلدا دست‌گذاری شد. دیوسکوروس صلیبا (۱۶۹۱–۱۶۹۸)، که توسط پاتریارک ایگناتیوس جرج دوم در کلیسای مریم مقدس در حلب دست‌گذاری شد. دیوسکوروس شکرالله (۱۷۴۳/۱۷۴۵–حدود ۱۷۸۵)، که توسط پاتریارک ایگناتیوس شکرالله دوم دست‌گذاری شد. آتاناسیوس استفان (درگذشته ۱۸۶۹) جولیوس بهنام اهل عقره (۱۸۷۱–۱۹۲۷)، که توسط پاتریارک ایگناتیوس پتر چهارم در کلیسای ام‌الزنار در حمص دست‌گذاری شد. در سال ۱۹۱۶، ایوانیس شاکر، سراسقف موصل، به نمایندگی از او در سینودِ برگزار شده در دیر زعفران برای انتخاب پاتریارک جدید شرکت کرد. کاتولیک سریانی اسقف‌نشین کاتولیک سریانی گذرتا در سال ۱۸۶۳ تأسیس شد و تا زمان انحلال آن در سال ۱۹۵۷ دوام یافت. فهرست متصدیان این کرسی به شرح زیر است: فلویانوس پیترو متاه (۱۸۶۳ – مرگ ۱۸۷۴) جاکومو ماتئو احمدنهو (۱۸۸۸/۱۰/۱۰ – مرگ ۱۹۰۸) تبرک‌یافته فلویانوس مایکل ملکی (۱۹۱۲/۰۹/۱۴ – ۱۹۱۵/۰۸/۲۹) دولت شهرداران سید هاشم هاشمی در سال‌های ۱۹۸۹–۱۹۹۴ شهردار جزیره از حزب رفاه (RP) بود. هاشمی در تابستان ۱۹۹۳ به اتهام کمک به پ‌ک‌ک توسط پلیس بازداشت شد؛ در این زمان «ساکی ایشیکچی» معاون شهردار بود. در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۹، مهمت زیریغ، شهردار مشترک جزیره از حزب دموکراتیک خلق‌ها (HDP) که در انتخابات محلی ۲۰۱۹ با ۷۷٪ آرا انتخاب شده بود، توسط استاندار شرناق از سمت خود برکنار شد. این برکناری در بحبوحه تحقیقاتی پیرامون اتهامات «ستایش جرم و مجرم»، «تبلیغ برای یک سازمان تروریستی» و «عضویت در یک سازمان تروریستی» صورت گرفت و فرماندار (قائم‌مقام) منطقه، «داوود سینان‌اوغلو»، به عنوان سرپرست (قیم) شهرداری منصوب شد. بریوان کوتلو، شهردار مشترک از حزب دموکراتیک خلق‌ها، نیز در ۱۲–۱۹ مارس ۲۰۲۰ توسط پلیس بازداشت شد. جمعیت‌شناسی جمعیت تا سال ۱۹۱۵، جزیره دارای جمعیتی متنوع متشکل از ارمنی‌های مسیحی و آشوری‌ها (که نیمی از جمعیت شهر را تشکیل می‌دادند)، یهودیان و کردهای مسلمان بود. نسل‌کشی ارمنی‌ها و نسل‌کشی آشوری‌ها جمعیت شهر را به‌طور قابل‌توجهی کاهش داد و با خروج یهودیان در سال‌های ۱۹۵۰–۱۹۵۱ این کاهش بیشتر شد. جمعیت در نیمه دوم سده بیستم شروع به بهبود کرد و بعدها از سال ۱۹۸۴ به بعد به دلیل شورش حزب کارگران کردستان به‌طور چشمگیری افزایش یافت؛ چرا که هزاران نفر برای فرار از فشار نیروهای مسلح ترکیه و شبه‌نظامیان پ‌ک‌ک به جزیره گریختند. دین جمعیت مسیحی در دفتر ثبت عوارض پاتریارکی ارتدکس سریانی در سال ۱۸۷۰، ثبت شده است که شهر دارای ۳۲ خانوار ارتدکس سریانی بوده که ۱۰۷ نوع عوارض پرداخت می‌کردند و توسط کلیسای «موری بهنان» و یک کشیش خدمت‌رسانی می‌شدند. بر اساس سرشماری انجام شده توسط بطریرک‌نشین ارمنی‌های قسطنطنیه، در سال ۱۹۱۳ تعداد ۴۲۸۱ ارمنی در «قضا» ی جزیرة ابن عمر زندگی می‌کردند که تنها یک کلیسای فعال داشتند: ۲۷۱۶ ارمنی در خود شهر و یازده روستای مجاور ساکن بودند و ۱۵۶۵ ارمنی نیز عشایر بودند. ۶۰ خانواده کاتولیک کلدانی در سال ۱۸۵۰ در شهر ساکن بودند و یک کلیسا و یک کشیش داشتند. جمعیت کلدانی‌ها در سال ۱۸۶۵ برابر با ۳۰۰ نفر، در سال ۱۸۸۰ برابر با ۲۴۰ نفر، در سال ۱۸۸۸ برابر با ۳۲۰ نفر، در سال ۱۸۹۰ برابر با ۳۵۰ نفر و در سال ۱۹۱۳ برابر با ۶۰۰ نفر با ۲ کشیش و ۲ کلیسا بود. گزارشی که در ژوئیه ۱۹۱۹ توسط اسقف ارتدکس سریانی، ایگناتیوس افرام اول، به کنفرانس صلح پاریس ارائه شد، شهادت می‌داد که ۷۵۱۰ مسیحی ارتدکس سریانی در قالب ۹۹۴ خانواده و ۸ روحانی در «قضا» ی جزیرة ابن عمر در جریان نسل‌کشی کشته شده‌اند. یادداشت جداگانه‌ای از طرف شمعون بیستم پولوس، پاتریارک کلیسای مشرق ارائه شد که در آن درخواست شده بود شهر بخشی از یک دولت مستقل آشوری شود. پس از نسل‌کشی، در سال ۱۹۱۸ گزارش شد که کردها اکثریت جمعیت شهر را تشکیل می‌دهند و حدود ۵۰۰ کلدانی نیز در شهر حضور داشتند. جمعیت یهودی جامعه یهودی جزیره در اواسط سده دوازدهم میلادی توسط بنیامین تطیلی تصدیق شده است؛ او اشاره کرده که ۴۰۰۰ یهودی به رهبری ربانیونی به نام‌های موهار، یوسف و هیا در شهر ساکن بودند. زمانی که خاخام یهیهیل فیشل در سال ۱۸۵۹ از شهر دیدن کرد، ۱۰ خانوار یهودی در جزیره بودند که بسیار فقیر توصیف شدند. ساکنان دیگر جزیره این شهر در حال حاضر توسط کردهایی از عشایر الوا، آمارا، الیکان، کیچان و ممان مسکونی شده است. آموزش جزیره در گذشته نقشی قابل‌توجه در گسترش آموزش اسلامی در میان‌رودان علیا ایفا می‌کرد. در سده بعدی، چهار مدرسه شافعی و دو خانقاه صوفیه در خارج از دیوارهای شهر وجود داشت. دو خانقاه صوفی توسط عزالدین بن شداد در سده سیزدهم ذکر شده‌اند و او همچنین نام چهار مدرسه شافعی را به عنوان مدرسه ابن‌البزری، مدرسه ظهیرالدین کیماز الاتابکی، مدرسه رضویه و مدرسه قاضی جمال‌الدین عبدالرحیم ثبت کرده است. تا سال ۱۹۱۵، کشیشان دومینیکن فرانسوی یک مدرسه کاتولیک کلدانی و یک مدرسه کاتولیک سریانی را در شهر اداره می‌کردند، همچنین مدارس دیگری از این مذاهب در نواحی اطراف دایر بود. این تعداد در سده بعدی که توسط ابن شداد ثبت شد، به دو بیمارستان، دو مسجد جامع، ۸۰ مسجد و ۱۴ حمام افزایش یافت. جزیره در سده پانزدهم به دلیل ارتباطش با نوح به یک زیارتگاه تبدیل شد و چهره‌های برجسته‌ای مانند سلطان محمد دوم (فاتح) عثمانی و احتمالاً پسرانش را به خود جذب کرد. مقبره شاعر کُرد، علی حریری (۱۴۲۵–)، که در جزیره درگذشت، مقدس شمرده می‌شود و توسط زائران بازدید می‌گردد. کلیسای ارتدکس سریانی مار بهنام توسط گریگوریوس یعقوب، سراسقف گرگر، در سال ۱۷۰۴ بازسازی شد. گریگوریوس توماس، سراسقف اورشلیم، در سال ۱۷۴۸ در کلیسای مار بهنام در پشت جناح راست محراب به خاک سپرده شد؛ قبر او و کتیبه‌ای به خط گرشونی در زمان بازدید ایگناتیوس افرام اول در سال ۱۹۱۰ هنوز موجود بود. تعدادی از سراسقف‌های گذرتا نیز در اینجا دفن شده‌اند، از جمله دیوسکوروس گابریلِ برطله (درگذشته ۷ سپتامبر ۱۳۰۰)، دیوسکوروس شکرالله (درگذشته ) و آتاناسیوس استفان (درگذشته ۱۸۶۹). بناهای غیرمذهبی ارگ جزیره (، «کاخ رنگارنگ») توسط امارت بوتان ساخته شد و در داستان مم و زین به عنوان محل اقامت «زین» به‌طور برجسته‌ای معرفی شده است. پس از انحلال امارت در سال ۱۸۴۷، این ارگ به‌طور متناوب به عنوان پادگان توسط سربازان ترک مورد استفاده قرار می‌گرفت و به روی عموم بسته بود. این مکان همچنان استفاده نظامی داشت و از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۰ در اختیار مرزبانان ترکیه بود. کاوش‌های باستان‌شناسان موزه ماردین در مه ۲۰۱۳ در این مکان آغاز شد و تا دسامبر ۲۰۱۴ ادامه یافت. ورزش باشگاه ورزشی جزیره سرحد در سال ۱۹۷۲ تأسیس شد و بعدها به جزیره‌اسپور تغییر نام داد. جغرافیا جزیره در شرقی‌ترین نقطه طور عبدین در تپه‌های ملاباس (، «کوهِ پوشیده») واقع شده است که تقریباً با منطقه تاریخی زبدیکنه منطبق است. آب‌وهوا جزیره دارای اقلیم مدیترانه‌ای (Csa در سامانه طبقه‌بندی اقلیمی کوپن) با زمستان‌های مرطوب، خنک و گاهی برفی و تابستان‌های خشک و بسیار گرم است. در ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۵، جزیره دمای را ثبت کرد و رکورد جدیدی برای بالاترین دمای شهر به ثبت رساند. رکوردهای پیشین بالاترین دما در ترکیه، یعنی در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۱ و در ۲۷ اوت ۱۹۶۱، در جزیره ثبت شده بودند. | ## جمع‌بندی | رکورد ۶۲ ساله بالاترین دمای جزیره، دو سال بعد در ساریجاکایا، استان اسکی‌شهر در شمال غربی ترکیه شکسته شد.