موضوع مقاله: قفقاز | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قفقاز | مقدمه: کشورهای گرجستان، آذربایجان و ارمنستان و بخش‌هایی از ایران و روسیه جز منطقه قفقاز هستند، و بخشی از خط تقسیم سنتی بین اروپا و آسیا را تشکیل می‌دهند. | ## بخش 1: قفقاز | در سمت جنوبی، رشته‌کوه کوچک قفقاز، فلات جاواکتی و ارتفاعات ارمنستان است که در نهایت بخشی از آن در ترکیه نیز قرار دارد. سرزمین قفقاز در دوران باستان بخشی از قلمرو دولت‌های شاهنشاهی هخامنشی، امپراتوری مقدونی، امپراتوری سلوکی، شاهنشاهی اشکانی و ساسانی بود قفقاز جنوبی شامل کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان می‌شود اما قفقاز شمالی جزیی از روسیه است و شامل جمهوری‌های خودگردان داغستان، چچن، اینگوشتیا، اوستیای شمالی-آلانیا، کاباردینو-بالکاریا، کاراچای-چرکسیا، سرزمین کراسنودار، آدیغیه و سرزمین استاوروپول می‌شود. منطقه قفقاز به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: قفقاز شمالی قفقاز جنوبی همچنین گاهی قفقاز غربی نیز به عنوان یک فضای جغرافیایی مجزا در داخل قفقاز شمالی شناخته می‌شود. علاوه‌بر زبان‌های هندواروپایی و ترکی، خانواده‌های زبانی قفقازی،(قفقازی جنوبی، قفقازی شمال غربی و قفقازی شمال شرقی) نیز ریشه‌ای و بومی این منطقه هستند. نام همچنین در تاریخ باستانی طبیعی پلینی بزرگ (۷۷–۷۹ میلادی) نام قفقاز از نام سکایی kroy-khasis کروی-خاسیس به معنی یخ درخشان، سفید یا برف گرفته شده است. XVII زبان‌شناس آلمانی پائول کرتشرمِر می‌گوید که کلمهٔ لتونیایی «کرووِسیس» نیز «گِل یخ‌زده» معنی می‌دهد. ایزیدور سویل (حدود سال ۶۲۵ میلادی) نیز می‌گوید که نام قفقاز به معنی سفیدی درخشان شبیه برف است:بنابراین، به سمت شرق، جایی که [کوه] به ارتفاعات بیشتری می‌رسد، به دلیل سفیدی برفش، قفقاز نامیده می‌شود، چرا که در یک زبان شرقی، "کاوکاسوس"* به معنای «سفید» است، یعنی سفیدی درخشان با پوشش ضخیم برف. به همین دلیل اسکیت‌هایی که در کنار این رشته کوه زندگی می‌کنند، آن را "کروآکاسیم" می‌نامند، چون در میان آنان سفیدی یا برف، "کاسیم" خوانده می‌شود. رشته کوه تاروس نیز توسط برخی قفقاز خوانده می‌شود.در "داستان سال‌های گذشته" (سال ۱۱۱۳ میلادی) آمده است که واژهٔ قدیمی اسلاوی شرقی، "کافکاسیسکیه گوری" از یونانی باستان "Καύκασος" (کاوفکاسوس) گرفته شده است، که بر اساس گفتهٔ م. | ## بخش 2: قفقاز | یویوکین، یک کلمهٔ مرکب است که می‌توان آن را به عنوان "کوه کاکایی(ها)" تفسیر کرد (καύ-: καύαξ, καύηξ, -ηκος, κήξ, κηϋξ ;i( به معنای «کوه» یا «سنگ» فراوان است. در روایت گرجی، اصطلاح قفقاز از "کاوکاس" (به گرجی: კავკასოსი Ḳavḳasosi)، پسر شخصیتی مقدس به نام "توگرمه" و پدر اسطوره‌ای "مردمان ناخ" گرفته شده است. نهرینگ، کلمهٔ یونانی باستان "Καύκασος" با واژهٔ گوتیک "هاوخ" به معنای «بلند» همراه است، همچنین با کلمه لیتوانیایی "کاوکاس" به معنای «تپه» و **کاوکارا** به معنای «قله» و روسی "کوچا" به معنای «بلندی هماهنگ است. زبان‌شناس بریتانیایی آدریان روم می‌گوید که "کاو_" در زبان پلاسجی نیز به معنای «کوه» است، هرچند این موضوع همراه حدس وگمان است، چون زبان پلاسجی به خوبی شناخته نشده است. پیش از تشکیل حکومت ماد، حکومت‌هایی همچون اورارتو و کلخیس در قفقاز شکل گرفته بودند که قدمت برخی از آن‌ها به بیش از ۴٬۰۰۰ سال نیز می‌رسد، اما در نتیجهٔ جنگ‌های فرسایشی بین این دولت‌ها از قدرت آن‌ها کاسته شد و بعدها دولت هخامنشی آن را تصرف نمود و به خاک خود ضمیمه کرد. در سال ۵۱۴ پیش از میلاد داریوش بزرگ به سکاها در ناحیهٔ شمال قفقاز و دریای سیاه حمله می‌کند. در اوایل قرن نوزدهم میلادی جنگ‌های ایران و روس بر سر تسلط بر مناطق جنوبی و شرقی قفقاز درگرفت. در پایان دورهٔ اول جنگ روسیه با انعقاد عهدنامهٔ گلستان بیشتر مناطق قفقاز و در پایان دورهٔ دوم جنگ با عهدنامهٔ ترکمن‌چای تقریباً تمامی این منطقه را به تصرف خود درآورد. با فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ سه جمهوری گرجستان، ارمنستان و آذربایجان در این منطقه اعلام استقلال کردند. | ## بخش 3: قفقاز | از شاعران بزرگ پارسی‌گوی قفقاز می‌توان به خاقانی، نظامی، مجی، بدر، مهستی، هندوشاه نخجوانی و پسرش محمد بن هندوشاه اشاره کرد.انوشه، حسن، دانشنامهٔ ادب فارسی: ادب فارسی در قفقاز (آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و جمهوری خودمختار داغستان). قفقاز از دید نژادی و زبانی از متنوع‌ترین مناطق جهان است.* «ترکیب قومی قفقاز»، حبیب برجیان، فصلنامهٔ ایران‌شناخت، پاییز 1377، شماره 10، صص 241-206 گروه‌های قومی ساکن در قفقاز به سه گروه اصلی قفقازی، هندواروپایی، و ترک‌تبار تعلق دارند: گویشوران زبان‌های قفقازی: گرجی، آبخاز، لزگی، چرکس، آوار، چچنی، اینگوش، قاباردی، تاباساری، لک‌ها (داغستان)، اودی، ساخوری، آغول، روتول، دارگی، کاسپین گویشوران زبان‌های هندواروپایی: ارمنی، روسی، کرد، تالش، اوستی، یونانی، تات گویشوران زبان‌های ترکی: نوغای، بالکار، قره‌چای، آذربایجانی‌ها، ترک‌های مسختی قوم مغول‌تبار قالموق و آشوری‌ها از دیگر گروه‌های قومیتی این منطقه هستند. شهرهای قفقاز برخی از شهرهای قفقاز عبارتند از: جمهوری آذربایجان: باکو، گنجه، لنکران، شماخی، شکی، نخجوان ارمنستان: ایروان، اچمیادزین، گیومری، وانادزور گرجستان: تفلیس، باتومی، سوخومی، تسخینوالی، پوتی روسیه: مخاچ‌قلعه، دربند، گروزنی، ولادی قفقاز، استاوروپول رودها رودهای قفقاز شامل حوضه‌های آبریز دریای خزر (ارس، کورا (رود)، سولاک، تِرِک، کوما) دریای سیاه (ریونی، اینگوری، کودوری، بزیب) و دریای آزوف (کوبان) است. در قفقاز جریان رودها با افزایش ارتفاع و از شرق به غرب، افزایش می‌یابد.امیراحمدیان، بهرام، جغرافیای قفقاز، انتشارات بین‌المللی الهدی، تهران ۱۳۷۷. از ویژگی‌های بارز رودهای قفقاز بزرگ، طولانی بودن مدت طغیانی آن‌ها در دوره گرماست (حدود ۶ ماه). گیاهان ودرختان تزئینی و همچنین حیوانات و اشکال انسان نما نیز در طرح‌ها دیده می‌شود. رنگ‌های کدر گلیم بازگوکننده فرشهای دارای موجود افسانه‌ای قفقازی است که فرهنگ و جامعه بیابان‌گردی را یادآور می‌شود. قفقاز در تاریخ معاصر، نویسندگان: آناهید ترمیناسیان، ریچارد جی هوانسیان، پل دومون، خسرو شاکری مترجمان: کاوه بیات و بهنام جعفری، ۱۳۷۱. | ## جمع‌بندی | ایران و جمهوری‌های قفقاز جنوبی، گروه پژوهشگران به کوشش ولی کوزه‌گر کالجی چاپ اول: ۱۳۹۶.