موضوع مقاله: گلپایگان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گلپایگان | مقدمه: نام‌گذاری گلپایگان را همای دختر بهمن کیانی ساخت و بنام خود سمره خواند که در نخست همای را سمره گفتند. | ## بخش 1: گلپایگان | دخترش آن را تجدید عمارت کرد و گلبادگان یا گربادگان گفت.امام محمد غزالی در کتاب نصیحه الملوک که به زبان پارسی نوشته شده، از «همای بنت بهمن» یاد کرده است.تاریخ جهان‌آرای عباسی یا عباسنامه، تألیف میرزا محمدطاهر وحید قزوینینزهه القلوب حمدالله مستوفی، به کوشش محمد دبیرسیاقیتاریخ ایران: نوشته سر جان ملکم، ترجمه میرزا حیرتقاموس الاعلام ترکی و ذیل جامع التواریخ رشیدی ص ۱۷۲ و مجمل التواریخ گلستانه ص ۲۷۳ و تاریخ گزیده ص ۹۹، ۴۱۷، ۵۴۳، ۶۹۹، ۶۷۰، ۶۷۷ و ۷۱۵) ارگ گوگد در شهرستان گلپایگان بیش از ۴۰۰ سال پیشینه تاریخی دارد که در ۲ فصل زمستان و تابستان کاربردهای مختلفی دارا می‌باشد. (برهان قاطع، ۱۳۶۱، ذیل گلپایگان)، گروهی دیگر نام آغازین آن را گَرپادگان به معنی کوهپایه می‌دانند. یکی از آثار تاریخی و مذهبی در شهرستان گلپایگان، مسجدی است کهن که پیشینه آن متعلق به دوره ساسانی است و از آن به‌عنوان «مسجد جامع گلپایگان» یا «مسجد جامع سلجوقی» یاد می‌شود. «ابوعمر بن محمد القزوینی»، نام معمار سازنده این مسجد تاریخی می‌باشد که برفراز محراب و در قسمت پایینی کتیبه دور گنبد، ثبت گردیده است. این اثر ملی در اوایل قرن ۶، در سال ۵۰۸ هجری قمری، به فرمان «ابونصر ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بابا عبدالملک»، در زمان حکومت «ابوشجاع محمد بن ملکشاه سلجوقی» ساخته شده که نام وی در کتیبه دور گنبد و همچنین در اطراف محراب، حک گردیده است. صحن و شبستان وسیع، گنبد آجری بسیار بزرگ، کتیبه‌های آجری متعدد و تزئینات بسیاری که بر مسجد انجام شده است، از ویژگی‌های بارز مسجد جامع می‌باشد. افراد مسن محلی و قدیمی تر در روستاهای اطراف، گلپایگان را به صورت «گُلپاگون» با فتحه بر روی حرف «گ» تلفظ می‌نمایند. در واپسین روزهای ساسانیان و روزهای آغازین اسلام (اعراب)، «گردپادگان» خوانده می‌شد و تازیکان معرب نموده «جرباذکان» نامیده‌اند. سپس از روی قاعده دیگری که آن نیز در زبانشناسی ایران معروف است، را و دال تبدیل به لام گشته و کلمه گارد مبدل بگال و سپس مبدل بگول و سپس مبدل به گل شده و بالاخره وردپاتکان و گلپایگان، شده یعنی شهر گلباد، و چنان‌که گفتیم گلباد از نام‌های معروف ایرانی بوده است. برخی گفته‌اند در اصل «ورتپاتکان» به معنی شهر یا سرزمین ورتپات بوده که یکی از نام‌های ایران نیز می‌باشد. سپس با گذشت زمان وردپاتکان، «وردپاذکان»، «گردپاذکان»، «گلپادگان» و سرانجام «گلپایگان» شده است. ورد، به معنی گل سرخ است و در نتیجه تغییراتی که از روی قواعد زبان شناختی در آن روی داده، واژه ورد تبدیل به «گل» شده است. پات از مصدر پاییدن، به معنی نگاهبانی کردن است و «وردپات» گل نگاهدار معنی می‌دهد. واژه «کان» که سپس «گان» گردیده در آخر نام شهرها و آبادی‌های بسیاری چون اردکان، زنگان، ارزنگان و ارزنکان… آمده است. آب و هوا آب و هوای گلپایگان متغیر و دارای زمستانهای سرد با حداقل دمای ۲۱- درجه و تابستانهای گرم و خشک است که بیشترین دمای آن تا ۳۷/۵+ درجه می‌رسد. کوهستان‌های پوشیده از مراتع و رودخانه‌های منطقه چشم‌انداز طبیعی زیبایی به‌وجود می‌آورند. این شهرستان در نوار شمالی کوه‌پایه‌های زاگرس مرکزی واقع شده است که آب و هوای معتدلی را در پی دارد. استپ کوهی از غرب به شرق کاهش می‌یابد از این رو منطقه غرب که دارای پوشش گیاهی بهتر و آب بیشتر است، محل پرورش گوسفند و گله داری است. گیاهان خودرو مانند مُک کو (شیرین بیان) که ریشه آن‌ها استفاده داروئی دارد، گل گاو زبان، شاتره، کاسنی، تره کوهی، چندال، مرزنجوش، دینارو (که بسیار خوش‌بو است)، شوید کوهی، پافغلاق، ریش قازی، شنگه، جوقاسم، گوش بره، خاکشیر، مرزنگوش، بارهنگ (بالنگ)، بابونه، بالنگو، قدامه، کرچک، و… همه برای مردم شهر آشنا است. در گلپایگان گندم، جو، پنبه، چغندر قند، تنباکو، شبدر، یونجه، سبزی‌های خوردنی، صیفی جات، آلو، زالزالک، سیب، هلو، آلوچه، گیلاس، آلبالو، زردآلو، مو (انگور از همه رقم: کشمش، عسکری، شآاونی (شاهونی)، مونقّا، ریش بابا…)، همه عمل می‌آید. درختان قابل رویش گلپایگان عبارتند از: چنار، صنوبر، وه‌نو، بید مشک، عناّب، ریواس، بادام کوهی، انجیر وحشی، سنجد، زبان گنجشک، بلوط، انجیر وحشی، نارون، توت، کاج، سپیدار، و درختان میوه (سیب، گلابی، زردآلو، بادام و گردو و…). در گلپایگان یک گیاه خودرو بنام غازیاغی در فصل بهار می‌روید که مردم از آن برای استفاده در آش یا پلو استفاده می‌کنند و در زبان محلی به آن پافغلاق (پا کلاغ) می‌گویند. جغرافیا گلپایگان در فاصله ۳۴۰ کیلومتری تهران قرار گرفته و فاصله آن از مرکز استان نیز حدود ۲۰۰ کیلومتر است. گلپایگان از طرف شمال، به خمین و قسمت کوچکی از غرب به رشته کوه های زاگرس و الیگودرز و از طرف جنوب به خوانسار و از طرف مشرق به میمه و کوه صالح پیغمبر محدود است. گلپایگان در زمان تقسیمات کشوری صفویه، قاجار و … یکی از ولایت‌های ایران بوده است که مناطق خمین و خوانسار و الیگودرز نیز جزو گلپایگان بوده‌اند. همچنین گلپایگان پیش تر جزو استان مرکزی (ششم) بود که طی تقسیمات کشوری حدود ۶۰ سال قبل به استان اصفهان الحاق شد. (مبنای ارتفاع = سطح متوسط آب خلیج فارس در منطقه فاو که مبنای مسطحات اروپائی می‌باشد) تغییر شکل سطح زمین در دشت گلپایگان که برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی یکی از عوامل اصلی آن است، دارد خودش را نشان می‌دهد. فرونشست زمین می‌تواند باعث آسیب‌های جبران‌ناپذیری به ساختمان‌ها، چاه‌ها، زمین‌های کشاورزی و شریان‌های حیاتی گردد. فرونشست زمین، یکی از پدیده‌های زمین‌شناسی است که در اثر زیاده روی‌های آدمی در بسیاری از نقاطِ جهان از جمله در گلپایگان، در حال وقوع است. گلپایگان بر سر مسیر ارتباطی همدان - اراک به اصفهان و همچنین مسیر کرمانشاه - اراک به اصفهان قرار گرفته است. روستاهای گلپایگان بر اساس بانک جامع روستاهای کشور بدین شرح است: آرجان، ابلولان، اسفاجرد، اسفرنجان، تیکن، حاجیله، دُرّ، درب امامزاده ابراهیم، دستجرده، دم آسمان، رباط پیر علی، رباط سرخ علیا، رباط قالقان، رباط محمود، رباط ملکی، رکابدار، زرنجان، سراور، سعیدآباد، شادگان، شرکت سهامی زراعی، شیدآباد، ضامن آباد، علی‌آباد، عباس‌آباد، غرقه، فاویان، فرج آباد، فقستان، قالقان، قرغن، کلوچان، کوچری، مزرعه، ملازجان، ماکوله، نیوان سوق، نیوان نار، مَرغ، وانشان، هنده، هرستانه، غرقاب و وداغ شهرهای دیگر در گلپایگان: گوگد گلشهر ارتفاعات گلپایگان ارتفاعات شهرستان گلپایگان که دنباله شرقی سلسله جبال زاگرس و غالباً از کوه‌های اطراف لرستان جدا شده، متعلق به دوران دوم زمین‌شناسی بوده و به صورت چندین رشته موازی از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد می‌یابد. بلندترین قله این شهرستان کوه ویلو در روستای هنده به ارتفاع ۳۲۷۸ متر از سطح دریاهای آزاد است. قله الوند گلپایگان یکی از مهم‌ترین و مرتفع‌ترین قله‌های شهرستان گلپایگان است و بلندترین قله آن ۳۱۱۰ متر ارتفاع دارد. اصلی‌ترین شاخه این رود از کوه‌های مرتفع اطراف روستاهای فرسش و فهره در شهرستان الیگودرز لرستان سرچشمه می‌گیرد و در ادامه با دریافت شاخه‌های دیگری از روستاهای شهرستان بویین و میاندشت، در منطقه روستای هنده وارد شهرستان گلپایگان می‌شود و به سد قدیم گلپایگان (احداث ۱۳۳۶) می‌ریزد. هرانگ (هرهنج) بخش|منبع} در فرهنگ بهدینان، هرانگ یا هرهنج (هُرَنگ در گویش زرتشتیان یزد و ترنگ در گویش زرتشتیان کرمانی) به معنای آبی است که در مجرایی شیبدار تند حرکت کند و بالاخره در لغت‌نامه دهخدا به آن قسمت از قنات که رویش باز است و پوشیده نیست معنی شده است. در بین مردم بختیاری نیز واژه هُر (فعل آن به صورت هر بستن یا هر دادن به کار می‌رود) به معنی جریان شدید آب است و بنا بر یک رسم محلی هنگام خشکسالی و طلب باران، طی مراسمی شعری دسته جمعی توسط کودکان خوانده می‌شود که برخی از ابیات آن به این شکل است: هُر، هُر، هُرانَگ / ای خدا بزن بارونَک / گَندما به زیر خاکَن / اِز تشنه ای هلاکَن … در گلپایگان نزدیک کوه قلعه جمال هرانگ جاری است. در برخی روستاهای گلپایگان مانند فاویان تنها به بخشی از مسیر قنات هرانگ گویند که دارای زه آب باشد. | ## بخش 2: گلپایگان | وجود هرانگ بیشتر در قنات‌هایی پیش می‌آید که به خاطر نرمی زمین در محل مظهر و چاه‌های نزدیک به آن و همچنین کول‌گذاری نشدن آن‌ها مظهر و چاه‌های نزدیک به آن به تدریج ریزش می‌کند، مظهر به طرف مادر چاه عقب‌نشینی می‌کند و در نتیجه اختلاف سطح آب مظهر تا کناره‌های زمین پیوسته افزایش می‌یابد. گاه نیز ممکن است این ریزش طی قرن‌ها تا مادر چاه ادامه پیدا کند و بدین ترتیب هرنگ ممکن است در مظهر چند متر ژرفا داشته باشد و در ازای آن به چند کیلومتر برسد و نیز ممکن است اصولاً قنات از نوع قنات روباز و تمام آفتابی باشد که در زمین‌های زه دار کنده می‌شوند. شایان ذکر است که این سد از جمله جاهای دیدنی گلپایگان است که سازه‌ای است متعلق به اوایل قرن ۱۴ خورشیدی که به «سد گلپایگان» نام گرفت. فرآیند احداث این سد از سال ۱۳۲۳ شمسی شروع شده است و در سال ۱۳۳۶ به اتمام رسیده است. لازم به ذکر است که این سد با استفاده از روش‌های سنتی احداث شده که امروزه ظرفیت مخزن آن با حدود دوبرابر افزایش نسبت به زمان ساخت، بالغ بر ۴۲ میلیون متر مکعب است. این سد زیستگاه آبزیانی همچون سوف، کپور، ماهی سفید رودخانه‌ای و ماهی قزل‌آلا است که نوع سفید و قزل‌آلای آن بسیار مرغوب است. این اثر ارزشمند با ارتفاعی برابر با ۵۷ متر، در ۲۵ کیلومتری گلپایگان و در نزدیکی روستای «اختوان»، بر رودخانه «اناربار» قرار دارد. جمعیت و مذهب جایگاه جمعیتی این شهرستان سه دهستان (جلگه، کنار رودخانه و نیوان)، سه شهر (گلپایگان، گوگد و گلشهر) و ۵۲ روستا دارد. تعداد افراد جمعیت گروه سنی ۱۰–۴۹ ساله ۸۹۷۲۰ نفر تعداد بی سواد در گروه سنی ۱۰–۴۹ ساله ۵۲۷۴ نفر درصد باسوادی درگروه سنی ۱۰–۴۹ ساله ۹۸ در صد آخرین سرشماری 1401: جمعیت 178000 طبق آمار سال ۱۳۸۹، (در گروه سنی بین ده و ۴۹ سال) تعداد افراد بیسواد گلپایگان (با احتساب جلگه، کنار رودخانه، نیوان، گوگد، گلشهر و همه ۵۲ روستای گلپایگان) حدود ۱۳ هزار نفر بوده است. (۴۵۷۴ مرد، و ۸۳۴۸ زن) آمار افراد باسواد گلپایگان (به نسبت جمعیت)، از دیگر شهرهای استان اصفهان بیشتر است.تارنمای سازمان نهضت سوادآموزی گلپایگان تاریخ و سنت زبان و لهجه گلپایگان زبان و لهجه گلپایگان: در گلپایگان مردم اکثراً به زبان فارسی با لهجه محلی صحبت می‌کنند. این ادعا را همچون می‌توان از سنگ نگاره‌هایی که بیانگر اشیایی مانند چماق و تیر و کمان و کمند و کهن‌ترین سازه‌های ایرانی است، اثبات کرد. همچنین بنا بر گفته مورخین سنگ بنا این شهر در اواسط دوران هخامنشی بخصوص اردشیر دوم هخامنشی گذاشته شد، زلزله هولناکی حدود ۷۰۰ سال پیش (۷۱۵ هجری/۱۳۱۶ میلادی) گلپایگان را به ویرانی کشیددر این کتاب (تاریخ زمین لرزه‌های ایران) به زلزله گلپایگان اشاره شده است:Nicholas N. /1991 کشاورزی و دامداری شهرستان گلپایگان یک قطب مهم کشاورزی و دامپروری کشور محسوب می‌شود. اراضی آن بالغ بر سی هزارهکتار (با بیش از دوازده هزار بهره‌بردار) است که بیشتر به صورت اراضی زراعی می‌باشد. اکثریت مردم این شهرستان کشاورز و دامدار بوده و غیر مستقیم به عنوان شغل دوم به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند نژاد دام‌های گلپایگان اصلاح شده است و اغلب از نژاد گاوهای هلشتاین و براون سویس می‌باشد غالب کشاورزی منطقه گندم و جو و علوفه حیوانات می‌باشد، ضمناً انگور گلپایگان نیز جزو محصولات باکیفیت به‌شمار می‌رود. خاک منطقه برای کشت زعفران مناسب است که تاکنون اقدام جدی در این زمینه صورت نگرفته است. لبنیات شهرستان گلپایگان به واسطه رونق دامپروری در دشتهای حاصلخیز شهره عام و خاص است به ویژه ماست و دوغ گلپایگان که از دیر باز شهره است. تعداد کبابی‌های شهر گلپایگان به نسبت جمعیت بسیار بالاست چرا که گردشگران بسیار زیادی را از سراسر ایران جذب نموده است. مراسم عروسی قنات مراسم عروسی قنات در گلپایگان در زمان‌های دور برگزار می‌شده است. این جشن هم اوایل بهار و تقریباً اواخر اسفند وقتی که اهالی دیگر از آمدن آب قنات ناامید می‌شدند صورت می‌گرفت. منبت کاری و قالی بافی صنایع دستی مهم گلپایگان قالی بافی، نمد بافی، گلیم بافی، منبت کاری، خطاطی، نقاشی… است. هنر منبت در دوران معاصر از فنون و نقوش متنوعی بهره گرفته و پیشینه فرهنگی، هنری و اقلیمی در این مناطق بارز و آشکار است. در اصفهان نقش بومی و هویت ملی شامل طرح‌های صفوی و قاجاری و نیز به تبع توریستی بودن آن، تأثیر جهانگردان در طول زمان انکارناپذیر است. در جوار آن، عناصر ریزنقش گلپایگان با استفاده از عناصر محلی، نقوش ساده و گیاهان استیلیزه شده بر زمینه بافتدار و گل‌ها با طراحی قاجاری و ابزاری ساده منبت شده‌اند. اساتید معروف منبت کاری نیکنام و مقدسی هستند تأمین آب از سد گلپایگان آب مصرفی (شرب، صنعتی، کشاورزی) مورد نیاز شهرهای خوانسار محلات، خمین، نیم ور، سلفچگان و قم و دلیجان و … از سد دوم گلپایگان (سد جدید) تاُمین می‌شود. آثار تاریخی گلپایگان سنگ نگاره‌های تیمره: سنگ نگاره‌ها کهنترین آثار تاریخی بشریت هستند و به تعبیری مادر خط و فرهنگ و هنر هستند. این سنگ نگاره‌ها به عنوان مهم‌ترین و کاملترین سنگ نگاره‌های ایران شناخته می‌شوند و به تعبیری گلپایگان پایتخت سنگ نگاره‌های ایران است. مسجد جامع گلپایگان در سال ۵۰۸ هجری قمری، در دوران حکومت ابوشجاع محمدبن ملکشاه سلجوقی بنا شده است. پیش از آن به استناد نام ابوشجاع که در کتیبه دور گنبد است، زمان ساخت مسجد گلپایگان را بین سال‌های ۴۹۸ تا ۵۱۲ هجری قمری، یعنی دوران حکومت وی، می‌دانستند تا این که باستان شناسان با خواندن کتیبه‌های محراب دریافتند که بخشی از کتیبه‌ها در زیر کف شبستان مسجد است و به احتمال قوی تاریخ بنا هم روی آن نوشته شده است. مسجد جامع گلپایگان به دستور ابونصر ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بابا عبدالملک ساخته شده و نام این شخص در ۲ جای مسجد، یکی در کتیبه دور گنبد و دیگری در حاشیه محراب درج شده است. بازار چهارسوق: بازار چهارسوق گلپایگان در شهرستان گلپایگان که به «بازار سنتی» نیز شناخته می‌شود، متشکل از بخش‌هایی همچون بازار مسگرها، بازار اصلی، بازار گیوه‌دوزان، بازار کوزه‌گرها، بازار فرش‌فروشان و بازارهای متعدد دیگری به همراه چندین پاساژ است. این مجموعه دارای دهانه‌ای با وسعت بسیار و طاق‌بندی و سقف ضربی آجری است که بیانگر معماری ساختمان‌های دوران سلجوقی است. مناره گلپایگان: مناره گلپایگان در زمره بلندترین مناره‌های قرن پنجم هجری قمری است. مناره گلپایگان که به آن «میل گلپایگان» نیز گفته می‌شود در خیابان امام خمینی، سه راه آیت طالقانی و روبروی پارک فانوس قرار دارد. قسمت‌های پایین و بالای مناره مرمت گردیده و دارای کتیبه آجری است که این کتیبه به خط کوفی نوشته شده و فاقد تاریخ می‌باشد و متن کتیبهٔ آن از آیه‌های قرآن است. این مناره با قدمتی ۱۰۰۰ ساله در برابر عوامل طبیعی (زلزله، باد، باران، سرما و گرما) سرفراز برجای مانده است و از جمله بلندترین مناره‌های ایران می‌باشد. این بنا در سال ۱۳۱۷ مرمت شده و در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۱۵، با شماره ۲۵۰ جزو آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. | ## بخش 3: گلپایگان | این مناره از زمان سلجوقیان می‌باشد که ساختمان آن را احتمالاً با ساختمان مسجد جامع و بازار چهارسوق همزمان می‌دانند. تا حدود چهل سال قبل، اطراف آن خرابه و چاله چوله بود که مردم گاهی از آنجا خاک می‌بردند و قطعه‌های ظروف سفالین شکسته نیز دیده می‌شد و آن محل را چاله‌های پامناره می‌گفتند. حول و حوش منار، خلافهای گوناگون صورت می‌گرفت و کلاً محل خوبی نبود… بزهکاران که دعوا راه می‌انداختند ورد زبان شان این بود که «اگه راست میکی بیا پا منار» در محل منار گلپایگان جای خندقی هم بود که یک قسمت آن را برای زمین ورزش صاف کرده بودند ولی اکنون فقط چند متری اطراف مناره را حصار نموده‌اند. بنای امامزاده سیدالسادات: ساختمان امامزادگان سیدالسادات (علیهم السلام) مربوط به دوره تیموریان است و در گلپایگان، جنب مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۲ فروردین ۱۳۴۶ با شمارهٔ ثبت ۶۴۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بنای بقعه امامزادگان سیدالسادات (علیهم السلام) مربوط به قرن هشتم هجری بوده، دارای ایوان و غرفات دو طبقه و گلدسته و گنبدی است که ارتفاع آن به ۹ متر بالغ می‌گردد، تزئینات شمال شرقی و جنوب شرقی آن، از لحاظ ظرافت بسیار شایان توجه است. ارگ تاریخی گوگد: تاریخ ساخت ارگ گوگد که یکی از بزرگ‌ترین بناهای خشت و گلی ایران می‌باشد به حدود چهارصد سال پیش بازمی‌گردد و تنها سند مکتوبی که از این بنا موجود است متعلق به حدود یکصد و چهل سال پیش می‌باشد که نشان می‌دهد نصف بنای ارگ را علیخان بختیاری به عنوان مهریه به همسرش واگذار کرده است. امامزاده هفده تن: امامزاده هفده‌تن از ابنیه قرن یازدهم هجری است که در زمان شاه عباس اول صفوی احداث گردیده و به شماره ۲۹۰ آثار باستانی به ثبت رسیده است. بر روی بنای هشت گوش گنبد کاشی کاری باشکوهی قرار گرفته است که از لحاظ ساختمانی و تزئین کاشیکاری بسیار جالب و زیبا است. در وسط حیاط هفده‌تن دم در ورودی کتیبه کاشی معرق نفیسی هست و دم در، چوب منبت کاری شده زیبایی به چشم می‌خورد که کار استاد عبدالحسین (پدر استاد علی آقا معظمی) است. روی این چوب، آیات قرآن و گل بوته به شکل پنجره احداث شده و از این حیث یکی از شاهکارهای منحصر به فرد دوران گذشته به‌شمار می‌رود. در داخل حرم (دور گنبد) کتیبه منظوم ارسی مفصلی در چاپلوسی و مدح شاه عباس اول صفوی نوشته‌اند. امامزاده هفده‌تن ۴ درب و ۳ سرراهی زیبا و با عظمت دارد که در اطراف آن کتیبه زیبایی به خط غیاث الدین علی جوهری شیرازی نوشته شده است. بقعه از جمله کارهای بسیار زیبای معماری عهد صفویه و به دستور سردار امامقلی خان ساخته شده است و دارای کاشیکاری معرق و منقوش و دارای کتیبه به خط کوفی است. بقعه ناصربن علی، مسجد حجت‌الاسلام، گنبد بابا مصری، مسجد جامع سراور، کاروانسرای جلودار (در جاده قدیم اصفهان)، کاروانسرای دُّر، شهر مخروبه آذرآباد، امامزاده ابوالفتوح وانشان، گوشه، باب شیخ، دره شهیدان، صالح پیغمبر، امامزاده عمران بن علی، ظرف آنشدان نقره‌ای، قلعه ادیب (پشت بارو). از دیوار بارو که نشان از هویت باستانی گلپایگان است، متأسفانه امروز تنها قسمت‌های اندکی باقی است. ۱ـ قسمتی از دیوار و یک برج مخروبه واقع در صحرای عرب، در کنار پل جدید رودخانه ۲ـ قسمتی کوتاه که ارتفاع آن را برای همگونی با دیوار ساختمان‌های مجاور کم کرده‌اند، (واقع در پشت مسجد عمو کرم) ۳ـ قسمتی از دیوار و دو برج واقع در صحرای پُشته که یکی از برجهای آن به عنوان دیوار منزل مورد استفاده قرار گرفته و تا حد ممکن کوتاه شده است. قلعه تاریخی وداغ: در مرکز روستای وداغ در ۱۵کیلومتری گلپایگان قلعهٔ عظیم خشتی وجود دارد که بر روی تپه بنا شده است طبق آخرین کاوش‌های باستان‌شناسی قدمت این قلعه به بیش از سه هزار سال می‌رسدو در فهرست ثبت آثار تاریخی کشور قرار دارد. از سازه‌های روی تپه سه برج به صورت تقریباً سالم است که آثار دیوارهای بین برج‌ها و محل شاه نشین نیز مشخص است. ساختمان دو برج شبیه به هم و دیگری متفاوت است و در قسمت جنوبی قلعه، در پایین بنا یک حمام خزینه ای مشاهده می‌شود که تا قبل از احداث حمام جدید حدود ۵۰ سال قبل مردم از آن استفاده می‌کردند. دیگر قلعه‌های گلپایگان عبارتند از:قلعه ادیب (پشت بارو)،قلعه باستانی نیوان سوق ،قلعه پنج برج نیوان نار ، قلعه قدسی، قلعه میرزا بابا خان وزیری (خاندان وزیری یکی از قدیمی‌ترین خاندان‌های گلپایگان و از نوادگان میرزا مختارخان که بیش از ۷۰۰ سال قدمت دارند)، قلعه سر رباطان (سلواتون)، قلعه اسفنجه، قلعه گبری، قلعه رکابدار، قلعه اختخوان، قلعه حسن فلک، قلعه حسن‌آباد، قلعه وداغ (تپه تاریخی و دیدنی روستای وداغ که در زیر آن تمام امکانات زندگی پیشینیان شامل حمام و سرداب با استفاده از اصول معماری حیرت‌انگیز بنا شده بود) خانه تاریخی یوسفی ورزنه: از آثار به یادگارمانده از دوره قاجاراست. خانه مزبور که با شماره ۱۹۰۴۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، حدود ۲۰۰۰ مترمربع مساحت دارد و از مصالح آجر و خشت وگل ساخته شده و شامل یک شاه‌نشین و اتاقهای تو درتو است. خانه تاریخی شجاع نظام گلپایگان: این بنای تاریخی شامل حیاط مرکزی و دو جبههٔ شمالی و جنوبی است که حوض بزرگ داخل حیاط این دو قسمت را از هم جدا کرده‌وجبهه شمالی دارای ۲ اتاق پنج نفره ۳ دری و یک اتاق شاه نشین ۷ دری با ظرفیت ۱۰ نفر می‌باشد. کبوترخانه‌ها، بناهای خشتی بزرگی هستند که توسط کشاورزان بنا می‌شده‌اند تا کبوترها در آن زندگی کنند. معمولاً فضولات کبوترها به عنوان کود جمع‌آوری شده و مورد استفاده کشاورزان قرار می‌گرفت. این بنا از گذشته‌های دور به همت کشاورزان احداث شده است تا هم پناهگاهی امن برای کبوتران باشد و هم کشاورزان بتوانند علاوه بر رهایی از شر آفت‌های زمین‌هایشان، از فضولات پرندگان به عنوان کود، استفاده کنند. معماری صورت گرفته در این بناها به گونه‌ای است که هیچ پرندهٔ شکاری همچون قوش، جغد و کلاغ، به هیچ طریقی نمی‌توانستند به داخل وارد شوند. تپه لهرامش نیز که ۷ هزار ساله بوده و به دوره میان سنگی تعلق دارد و هجده ماه بیشتر از ثبت ملی آن نمی‌گذشت به دلیل حفاظت نشدن تخریب شد. (شهرک صنعتی شماره یک) شهرک صنعتی سایپا (نیوان ابتکار) با مساحت ۷۲ هکتار دارای ۱۴ واحد تولیدی (شهرک صنعتی شماره دو) ناحیه صنعتی سعیدآباد (روستایی) با مساحت ۳۰ هکتار دارای ۲۵ واحد تولیدی (شهرک صنعتی شماره سه) دو شهرک صنعتی جدید نیز برای شهرستان پیش‌بینی شده است. شهرک صنایع غذایی در نیوان شهرک صنایع پایین دست پتروشیمی کارخانه پتروشیمی قائد بصیر هم در سال ۱۳۸۲ با هدف تولید ABS و SAN افتتاح شده است. شرکت فناوری ذوب گلپایگان شرکت لوله گستر گلپایگان گروه تولیدی لوله گستر گلپایگان با بیش از ۲ دهه سابقه درخشان، پیشرو در زمینه تولید لوله و اتصالات پی وی سی و پلی اتیلن، مقصد خود را رشد و بهبود تأسیسات صنعت ساختمان و بخش کشاورزی برای ایران عزیزمان انتخاب نموده است. تولیدی لوله گستر گلپایگان در سال ۱۳۷۲در زمینی به مساحت ۲۵۰۰۰ متر مربع واقع در شهرک صنعتی گلپایگان احداث گردید. از صنایع مهم شهرستان می‌توان به کارخانه بزرگ لبنیات پگاه گلپایگان، تولید دانه طیور، پتروشیمی قائد بصیر، سازه‌های خودروی دیار (دیار خودرو)، زرفنرسایپا، بهران محور سایپا، شرکت گلپا ساب، صابر لاستیک، خودرو سازان سپهر، سردساز خودرو، شرکت لوله گستر گلپایگان ، لوله و پروفیل گلپایگان، پلیمر گلپایگان، پلی اتیلن گلپایگان، پویا صنعت، نصیر ماشین، سایپا پلوس، صنعت پژوهان کیا، فناوری ذوب، روان فن آور، تولید پولیکا، موزاییک سازی، سنگ بری و تولید گچ و سایپا پلوس و سایپا پیستون اشاره کرد. با توجه به گسترش معادن سنگ و طلا در اطراف محدوده شهرستان گلپایگان، صنعت تراشکاری و قالب‌سازی و متالورژی رونق فراوان یافته است. میر محمدی / سیری در تاریخ و جغرافیای گلپایگان نوربخش، ساطعی… / یادنامه گلپایگان جهان‌بخشی، احمد/ نوار شعر محلی گلپایگان فرهادی، مرتضی، موزه‌هایی در باد فرهادی، مرتضی، فرهنگ یاریگری در ایران سمانه و محمد، مسیبی، «هندو» نظام سنتی بهره‌برداری دامی گلپایگان سرمدی، عباس، شعر گلپایگان، شعر اصفهان محمد تقی، مُذَهبّی، تذکره الشعرای گلپایگان تقی الدین محمد ذکری کاشانی/ خلاصه الاشعار و زبده الافکار افاضلی اکبر، «توشه‌ای از تاریخ گلپایگان و مردم آن» انتشارات ابجد، ۱۳۷۷ ظل السلطان، تاریخ مسعودی. ناصر مهاجر، قتل دکتر برجیس، شماره آخر فصلنامه باران – بهار و تابستان ۱۳۸۷ سیداصغر ابن‌الرسول، فدائیان اسلام در کاشان (ویژه نامه شهید نواب صفوی و شهدای فدائیان اسلام) کتاب کوه نامه گیتاشناسی در ایران اشراقی، فیروز، گلپایگان در آینه تاریخ افشار، محمود، گزارش سنگ نبشته‌های تنگ غرقاب گلپایگان. | ## جمع‌بندی | جلد نهم (۱۳۷۵) کبری جنت، اکبر قاضی فرد، مه آسا روستایی، پایش فرونشست زمین در دشت گلپایگان با استفاده از روش تداخل سنجی راداری و شکاف سنج مرتضی طبائی، سلیمان ولایتی/ سنگ‌های دگرگونه شمال گلپایگان پرکامبرین یا ترسیری؟