موضوع مقاله: رنگزای نیل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # رنگزای نیل | مقدمه: در گذشته، نیل به صورت طبیعی از گیاهان گرفته می‌شد و این فرایند از نظر اقتصادی بسیار مهم بود، چرا که رنگ آبی بسیار کمیاب بود. | ## بخش 1: رنگزای نیل | ایندیگو کارمین یا ایندیگوتین، یک مشتق از نیل است که برای رنگرزی استفاده می‌شود که تقریباً سالانه ۲۰ میلیون کیلوگرم از آن تولید می‌شود که استفاده عمده آن در شلوارهای جین است. همچنین به عنوان رنگ خوراکی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد که در آمریکا به نام اف.دی.سی.بلو۲ و در اروپا به نام ای۱۳۲ معروف است. اولین گونه نیل تولیدی در آسیا، نیل واقعی بود (ایندیگوفرا تینکتوریا که به نام ایندیگوفرا سوماترانا هم مشهور است). یک نمونه مشابه مورد استفاده در مناطق خنک‌تر نزدیک استوا، مانند جزایر ریوکیو ژاپن و تایوان، استروبیلانتس کیوسیا(リュウキュウアイ) بوده‌است. در آمریکای مرکزی و جنوبی، دو گونهٔ ایندیگوفرا سافروتیکوسا (آنیل) و ایندیگوفرا آرکتا (ناتال ایندیگو) مهم‌ترین گونه‌های مورد استفاده بودند. همچنین در مناطق معتدل‌تر، نیل را از گیاهی به اسم وسمه (ایساتیس تینکتوریا)و دایرز ناتوید (پلی‌گنوم تینکتروم) استفاده می‌شد که این گونه‌ها بیشترین مقدار رنگ را نیز تولید می‌کردند. با قرار گرفتن در معرض هوا و اکسید شدن، ایندوکسیل به رزدانه نیل (ایندیگو) تبدیل می‌شود. در فرایند هوادهی و اکسیداسیون دو مولکول ایندوکسیل ترکیب می‌شوند و مولکولی از ایندول را تشکیل می‌دهند. پس از جدا شدن، سود سوزآور به آن اضافه می‌کنند و در قالب ریخته و به قطعات کوچکتر برش ‌می‌زنند که به آن کیک نیل می‌گویند یا به صورت کلوخه های بی‌شکل خرد می‌کنند و در آفتاب خشک می‌کنند. نیل را می توان از گیاه وسمه (ایساتیس تینکتوریا) که در اروپا یافت می‌شود نیز به دست آورد. پشته‌های گیاه نیلِ تازه برداشت‌شده را در حوض اول که در ارتفاع بالاتری ساخته شده تلنبار می‌کنند و روی آنها آب می‌ریزند و با کمک تیرهای چوبی و سنگ، فشرده می‌سازند تا کاملاً زیر آب بمانند. در این حوض و در دمای بالای محیط ایندیکان شروع به تخمیر می‌کند و به ایندوکسیل تبدیل می‌شود. ایندوکسیل در مخلوط، دیمر می‌شود و پس از 12 تا 15 ساعت، لوکو‌ایندیگوی زرد رنگ محلول در آب تولید می‌کند. وقتی تخمیر کامل شد، آب حوض اول حاوی ایندوکسیل به حوض دوم که در ارتفاع پایین‌تری نسبت به حوض اول قرار دارد، تخلیه می‌شود و به طور مکانیکی در آنجا هوادهی می‌شود. برای این کار، کارگران به داخل حوض می‌روند و با پا یا با چوب یا چیزی شبیه به آن برای وارد کردن هوا به درون محلول آبی ضربه می‌زنند. در اثر اکسیداسیون، نهایتاً رزدانه نیل حاصل می‌شود که پس از مدتی در ته حوض دوم رسوب می‌کند. سپس فیلتر شده و جوشانده می‌شود تا پس از آن آبگیری به صورت کیک فشرده در‌می‌آید و سپس به قطعات کوچکتر برش خورده و می‌گذارند تا خشک شود و در صورت نیاز به صورت پودر در می‌آورند. سپس پودر با مواد مختلف دیگر مخلوط می شود تا سایه های مختلف آبی و بنفش تولید شود. کشت تقاضا برای نیل در قرن ۱۹ مرتبط با این واقعیت که در ۱۸۹۷، ۷۰۰۰ کیلومتر مربع، فقط در هند به کشت و زرع گیاهان تولیدکننده نیل اختصاص داده شده بود، برای مقایسه، مساحت کل کشور لوگزامبورگ ۲۵۸۶ کیلومتر مربع است. در ادبیات، داستان نیل‌دارپان، نوشتهٔ دیناباندها میترا دربارهٔ بردگی و سختی‌های زارعان نیل در هند است که نقش مهمی در قیام نیل بنگال در سال ۱۸۵۸ داشت که نیل‌بیدراها نام گرفت. | ## بخش 2: رنگزای نیل | تاریخچه نیل طبیعی نیل در هند که اولین مرکز تولید و پروش گسترده آن بود استفاده می‌شد. نیل به عنوان رنگ استفاده می‌شد و به یونان و روم راه پیدا کرد و جزو محصولات زینتی با ارزش قرار گرفت. خیلی از کشورهای آسیایی مانند هند، چین، ژاپن و دیگر کشورهای جنوب شرقی آسیا، قرن‌ها از نیل برای رنگرزی استفاده می‌کردند (رنگرزی ابریشم). این رنگ در تمدن‌های کهن، مثل بین‌النهرین، مصر، یونان، روم، بریتانیا، آمریکای مرکزی، پرو، ایران و آفریقا نیز شناخته شده بود. ارتباط هند با نیل، بازتابی بر کلمهٔ یونانی به معنی رنگرزی دارد، ایندیکون (ινδικόν, Indian). رومی‌ها با لاتین کردن آن را به ایندیکوم تبدیل کردند که در گویش ایتالیایی و سپس انگلیسی به واژه ایندیگو تبدیل شد. در بین‌النهرین، روی یک کتیبه بابلی مربوط به قرن ۷ پیش از میلاد با خط میخی، دستورالعملی برای رنگرزی پشم وجود دارد که پشم لاجوردی رنگ با تکرار غوطه‌ور کردن و در معرض هوا قرار دادن پارچه به دست می‌آید. نیل از محصولات زینتی‌ای بود که توسط تاجرهای عربی به مناطق مدیترانه‌ای وارد می‌شد. اواخر قرن ۱۵ میلادی، کاشف پرتقالی، واسکو داگاما یک مسیر به سوی هند کشف کرد که موجب برقراری تجارت مستقیم با هند، جزایر ملوک، چین و ژاپن شد. این امر موجب رهایی از عوارض سنگینی شد که از سوی دلال‌های ایران، شام و یونان بر آن‌ها تحمیل می‌شد و مسیر طولانی و خطرناکی که قبلاً مورد استفاده بود را تغییر داد. کشت و زرع وسیعی توسط قدرت‌های اروپایی در نواحی استوایی انجام شد که اکثر آن در جاماییکا و کارولینای جنوبی، با بیشترین نیروی کار از برده‌های آفریقایی و آمریکایی-آفریقایی انجام می‌شد. هرچند در قرن ۱۶ میلادی، فرانسه و آلمان، واردات نیل را برای حمایت از صنایع رنگ وسمه بومی، ممنوع اعلام کردند. از کوچ‌نشین‌های طوارقی صحرای بزرگ آفریقا تا کامرون، لباس‌های نیلی نشانهٔ ثروتمندی بودند. در میان مردهای رنگرز هاوسایی، کار کردن در دخمه‌های رنگرزی، بنیاد ثروت شهر باستانی کانو بوده و هم‌اکنون نیز در حال تجارت در همان دخمه‌ها دیده می‌شوند. در ژاپن، نیل در دورهٔ ادو اهمیت خاصی پیدا کرد، زیرا استفاده از ابریشم ممنوع بود و ژاپنی‌ها دست به واردات و زراعت پنبه زده بودند. حتی امروزه هم نیل به عنوان رنگی برای کیمونوهای تابستانی یوکاتا، به عنوان پوششی سنتی، یادآور طبیعت و آبی دریا است. در مستعمره‌های آمریکای شمالی، سه گونه، اهمیت تجاری خاصی داشتند: گونهٔ بومی ایندیگوفرا کارولینیانا و مرسوم شدن ایندیگوفرا تینکتوریا و ایندیگوفرا سافروتیکوسا. نیوتن در ۱۶۷۵، از نیلی برای شرح یکی از دو رنگ جدیدی که به پنج رنگ نامگذاری شده در رنگین‌کمان اضافه کرد، استفاده کرد. نیل به دلیل ارزش بالایی که به عنوان یک کالای تجاری پیدا کرده بود، طلای آبی نام گرفته بود. این پیشرفتها را می‌توان از جایی دنبال کرد که در ۱۸۶۵ وقتی شیمی‌دان آلمانی، آدولف ون‌بایر شروع به کار بر روی تولید نیل کرد. | ## بخش 3: رنگزای نیل | وی اولین تولید نیل مصنوعی را در ۱۸۷۸ از (ایساتین) و دومین تولید خود را در ۱۸۸۰ از (۲-نیتروبنزال‌دی‌هاید) انجام داد. تولید نیل غیرممکن ماند و تلاش برای یافتن موادی برای شروع دوباره در کمپانی‌هایی نظیر بی ای اس اف ادامه داشت. تولیدات تجاری‌ آن توسط کارخانه بی ای اس اف راه اندازی شد که در ۱۸۹۷ مورد استفاده بود. وقتی که پارچهٔ غوطه‌ور از حمام رنگرزی خارج شود، نیل سفید به سرعت با اکسیژن ترکیب می‌شود و تبدیل به نیل غیرمحلول و نیلی رنگ می‌شود. وقتی که این روش در اروپا در دسترس قرار گرفت، به دلیل این خاصیت ممتاز، اکثر رنگرزها و چاپچی‌ها را به خود جلب کرد. این روش هچنین نیازمند روش‌های شیمیایی زیادی بود که در بعضی موارد از مواد شیمیایی سمی استفاده می‌شد که موجب آسیب دیدگی کارگرها می‌شد. یک روش غیرصنعتی برای به‌دست آوردن نیل سفید که در اروپا استفاده می‌شد، حل کردن نیل در اوره کهنه بوده‌است. یک روش غیر صنعتی دیگر که در ژاپن استفاده می‌شد که نیل را در خمره‌هایی گرم نگه می‌داشتند تا عمل تخمیر توسط باکتری‌های گرمادوست بر روی آن انجام شود. بعضی گونه‌های باکتری با اعمال گوارشی خود، هیدروژن تولید می‌کنند، که نیل غیر محلول را به نیل سفید محلول تبدیل می‌کند. رنگرزی خمی به صورت شیبوری (رنگرزی گره‌ای)، کاسوری، کاتازومه و تسوتسوگاکی انجام می‌شد. روش اول قلم آبی نام داشت، زیرا معمولاً به وسیله قلم یا برس انجام می‌شد و ته‌رنگ‌های تیره‌ای به وجود می‌آورد. برای این روش، آرسنیک تری‌سولفید و ماده‌ای غلیظ‌کننده به خمرهٔ نیل اضافه می‌کردند. آرسنیک عمل اکسایش نیل را به مقدار لازم به تأخیر می‌انداخت تا بتوان روی پارچه نقاشی کرد. روش دوم که به دلیل شباهت به رنگ آبی و سفید ظروف چینی پروسلین، آبی چینی نام گرفته بود. در این روش به جای استفاده مستقیم از حلال در نیل، حلال در این فرایند درون پارچه قرار می‌گرفت. با روش آبی چینی، طراح‌های ظریفی را به‌وجود می‌آوردند، اما آبی تیره‌ای که با روش قلم آبی به دست می‌آمد را نمی‌توانست تولید کند. حدود سال ۱۸۸۰، فرایند گلوکوز به وجود آمد که چاپ مستقیم نیل بر روی پارچه و رنگ آبی تیره‌ای را که با آبی چینی به دست نمی‌آمد خیلی ارزان میسر کرد. پس از اضافه کردن بلورها به آب گرم، حمام رنگرزی آماده می‌شود، اما نیاز به مراقبت‌های لازم است که اکسیژن به آن وارد نشود. نیل خشک انجمادی، به آسانی قابل استفاده است و تا زمانی که در مجاور رطوبت قرار نگرفته‌اند، قابل استفاده‌اند. | ## جمع‌بندی | در آب، الکل و اتر غیر محلول است اما در دیمتیل سوفوکسید، کلروفرم، نیتروبنزین و اسید سولفوریک غلیظ به حالت محلول در می‌آید.