موضوع مقاله: تاریخ تاجیکستان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ تاجیکستان | مقدمه: شورش باسماچی‌ها در پی انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ آغاز شد و در اوایل دهه ۱۹۲۰، در طول جنگ داخلی روسیه، سرکوب شد. | ## بخش 1: تاریخ تاجیکستان | در سال ۱۹۲۴، تاجیکستان یکی از جماهیر خودمختار اتحاد جماهیر شوروی، در ازبکستان شوروی، گردید. در سال ۱۹۲۹، تاجیکستان یکی از جماهیر جداگانه اتحادیه جماهیر شوروی شد و تا سال ۱۹۹۱، به عنوان جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان، در این اتحادیه باقی ماند. از زمان استقلال تاکنون، تاجیکستان سه بار تغییر دولت، و یک جنگ داخلی خونین، را تجربه کرد. سغد، باختر، مرو و خوارزم چهار بخش اصلی آسیای مرکزی باستان بود، که اقوام تاجیک، اجداد تاجیکستانی‌های امروزی، در آن زندگی می‌کردند. در حال حاضر، دو گروه از مردمان بازمانده سغدی، که به گویش‌هایی از زبان سغدی صحبت می‌کنند، یغنابی‌ها و شغنانی‌ها هستند. تاجیکستان بخشی از تمدن آمودریا در عصر برنز، کاندیدای فرهنگ پروتو-هندو-ایرانی یا پروتو-ایرانی، بود. منطقه باختر در شمال افغانستان بین رشته کوه‌های هندوکش و رودخانه آمودریا و برخی از مناطق جنوب تاجیکستان فعلی قرار داشت. در دوره‌های مختلف، باختر مرکز پادشاهی‌ها یا امپراتوری‌های مختلف بوده است و احتمالاً همان جایی است که زرتشتیان از آنجا برخاسته‌اند. م، بخش‌هایی از تاجیکستان امروزی، از جمله سرزمین‌های واقع در دره زرافشان، پیش از اینکه بخشی از امپراتوری هخامنشی شود، بخشی از منطقه تاریخی کمبوجاس را تشکیل می‌داد. شواهد زبانی، همراه با شواهد ادبی و باستان شناختی، نشان می‌دهد که کمبوجیه‌ها در اصل از آسیای مرکزی مهاجرت کرده‌اند.Dr J. سغدی‌ها و باختری‌ها مناصب مهمی در اداره و نظامی امپراتوری هخامنشی داشتند و نقش مهمی در تاریخ آن ایفا کردند. در واقع مقدونی‌ها تحت رهبری اسپیتاما، حاکم سغدی، با مقاومت بسیار سختی روبرو شدند. اسکندر مقدونی موفق شد با رکسانا، دختر یکی از حاکمان محلی ازدواج کند و سرزمین او را به ارث برد. پس از اشغال کوتاه مدت اسکندر، دولت‌های جانشین او، سلوکی‌ها و یونانی-باختری‌ها، این منطقه را برای دویست سال دیگر کنترل کردند. م، یوئه‌چی‌ها آخرین دولت‌های یونانی آسیای مرکزی را سرنگون و همراه با تخارها (که با آنها ارتباط نزدیک داشتند) در حدود سال ۳۰ پ. هنگامی که فرستادگان سلسله هان در قرن دوم قبل از میلاد به این منطقه سفر کردند، تماس قابل توجهی با مردم محلی برقرار کردند. در پایان دوره کوشانی، امپراتوری بسیار کوچکتر شد و نتوانست از خود در برابر امپراتوری قدرتمند ساسانی، که جایگزین امپراتوری اشکانی شده بود، دفاع کند. کانیشکا، پادشاه معروف کوشانی، بودیسم را ترویج کرد و در این مدت بودیسم از آسیای مرکزی به چین وارد شد. آنها امپراتوری قدرتمندی ایجاد کردند که در حدود سالهای ۴۸۳–۴۸۵ موفق شد امپراتوری ساسانی را خراج گذار خود کند. در جنگ اول اسیر ارتش هپتالی شد و بعداً با پرداخت باج، توسط امپراتور بیزانس، آزاد شد. در طول جنگ دوم، پیروز دوباره اسیر شد و پس از پرداخت باج هنگفتی به پادشاه هپتالی، آزاد شد. دولت هپتالیان نیز در سال ۵۶۵ میلادی توسط ترکیبی از نیروهای ساسانی و خانات گوک ترک به سرنگون شد. اما با سقوط امپراتوری ساسانی، ترک‌ها کنترل تاجیکستان را حفظ کردند، بعداً آن را به چین از دست دادند، اما بعد توانستند یک بار دیگر کنترل تاجیکستان را در دست بگیرند، اما سرانجام این مناطق در سال ۷۱۰ توسط اعراب مسلمان فتح شد. پس از اسلام مسلمانان حدوداً از سال پنجاه تا اوایل دههٔ ۱۳۰ مهم‌ترین ولایات این منطقه را فتح کردند و اسلام به‌تدریج در میان مردم نفوذ یافت. در سده‌های ۳ و ۴ قمری، ماوراءالنهر شاهد بالندگی فرهنگ و تمدن ایرانی، و رواج مجدد بازرگانی و صنعتگری بود. جغرافیانویسان آن روزگار ماوراءالنهر را در زمرهٔ آبادترین سرزمین‌های اسلامی توصیف کرده‌اند. کاوش‌های باستان‌شناسی نیز از رشد و توسعهٔ شهرها و افزایش بی‌سابقهٔ جمعیت در آن دوران حکایت دارد. دورهٔ سامانی که با نوزایی فرهنگی ماوراءالنهر و خراسان قرین بود، از نظر تاریخ‌نگاران معاصر تاجیک آخرین مرحلهٔ تشکل قومیت تاجیک به‌شمار می‌آید. اهمیت این دوره بیشتر به سبب ظهور زبان ادبی فارسی دری است که در نهایت شالودهٔ ملیت تاجیکان آسیای مرکزی و علت وجودی جمهوری تاجیکستان شد. با فراگیر شدن فارسی دری در مقام زبان ارتباطی اقوام ایرانی، زبان‌های ایرانی سغدی، بلخی و خوارزمی به تدریج رنگ باختند و فرهنگ‌های محلی نیز در فرهنگ پهناوری که ادب فارسی جلوه‌گاهش بود، آمیخت. در فاصلهٔ ۲۶۱ تا ۳۸۹ قمری تاجیکستان بخشی از قلمرو سامانیان بود تا اینکه ترکان قراخانی با تصرف بخارا، سامانیان را سرنگون کردند و بر آسیای مرکزی مسلط شدند. در نیمهٔ دوم سدهٔ پنجم ترکان سلجوقی با هجوم به آسیای مرکزی، قراخانیان را خراج‌گزار خود کردند. مهاجرت ترکان از جانب شمال باعث شد که پس از سامانیان و غزنویان، ماوراءالنهر به تصرف دودمان‌های ترک درآید که خود سرانجام مغلوب حملهٔ مغول شد. در حملهٔ مغول به فرغانه، تیمور ملک حاکم خجند، تسلیم نشد و در برابر مغول‌ها از خود مقاومت نشان داد. تیمور ملک را شاعران و نویسندگان معاصر تاجیک در مقام قهرمان ملی ستوده‌اند و بارها موضوع آفرینش‌های ادبی قرار داده‌اند. از آن پس تا ۱۵۰ سال بعد قبایل مختلفی، از جمله جغتایی‌ها، بر آسیای مرکزی مسلط بودند تا اینکه تیمور در ۷۷۱ قمری دولت مستقل خود را در این منطقه بنا نهاد و از جمله تاجیکستان کنونی را به تصرف درآورد. در این دوره عمارت‌های عظیم و فاخری بنا شد که مخصوصاً سمرقند شهرت جهانی خود را مدیون آن‌هاست. اما در تاجیکستان نیز آثار فراوانی از عهد تیموری برجای مانده است که از نظر تاریخ معماری دامنه‌اش تا دورهٔ شیبانیان کشیده می‌شود و عموماً تابع سبک معماری سمرقندی است؛ از آن جمله است: بارگاه امیر سید علی همدانی، پیشوای بزرگ تصوف در سدهٔ ۸ قمری در کولاب. از دیگر آثار کولاب، مقبرهٔ یارمحمد ولی در روستای بخارک و مسجد و مقبرهٔ شاه خاموش در لنگر کلان است. مسجد و مزار مولانا یعقوب چرخی در نزدیکی شهر دوشنبه، و مقبرهٔ منسوب به عبدالقادر گیلانی نیز بر رونق بازار تصوف در آن روزگار گواه است. مجموعهٔ موسوم به شیخ مصلح‌الدین دارای بناهایی از سده‌های ۶–۱۳ قمری و دیدنی‌ترین یادگار شهر خجند است. نمازگاه‌های نوگلیم و عبدالله خان در اسفره و مسجد کوک گنبد و مزار بابا طغا و مجتمع سرمزار در اوراتپه نیز از آثار سده‌های ۸–۱۰ق به‌شمار می‌آید سده‌های۴–۷ قمری (۱۰–۱۳ میلادی)، عصر بالندگی معماری ماوراءالنهر است و تاجیکستان هم از آثار این دوره بی‌بهره نیست؛ بیشتر این آثار آرامگاه‌های پیشوایان دین و امیران است؛ از آن جمله است: آرامگاه خواجه مشهد، طلا حلاجی، خواجه سرباز، خواجه دُربد و آق مزار در شهر توز، مزار محمد بشارا در پنجکنت، مقبرهٔ خواجه نقشران در نزدیکی ریگر (تورسون‌زادهٔ کنونی)، مقبرهٔ امیر حمزه و مزار چارکوه در اسفره، و آرامگاه حضرت شاه در اوراتپه. دو محراب از دهکده‌های اشت و اسکادر که در موزهٔ بهزاد شهر دوشنبه محفوظ است، از نمونه‌های عالی گچ‌بری روزگار سامانیان است. نامی‌ترین بنای دورهٔ سامانی، آرامگاه منسوب به نصر بن احمد در بخارا است که اگر چه از قلمرو تاجیکستان بیرون مانده، اما تاجیکان آن را از یادگارهای تاریخی خود می‌شمارند. با چیرگی ازبکان در اوایل سدهٔ ۱۰ قمری (۱۶ میلادی) ترکیب قومی ماوراءالنهر به سرعت روبه دگرگونی نهاد که در نتیجه بعدها زمینه‌ساز ایجاد جمهوری‌های شوروی بر حسب تقسیمات زبانی گشت. در دورهٔ حکومت خانات شیبانی و هشترخانی در بخارا بسیاری از اراضی جمهوری ازبکستان کنونی به تصرف ایلات ازبک درآمد و زبان ترکی جغتایی در روستاهای فارسی‌زبان رو به‌پیشرفت نهاد. آن گروه از شهرنشینان و ده‌نشینان ایرانی‌نژاد که تغییر زبان داده بودند، «سارت» خوانده می‌شدند. در ۱۱۵۳ قمری نادرشاه بخارا را تصرف کرد و اشترخانیان تا ۱۱۶۰ قمری که نادرشاه کشته شد، خراجگزار ایران بودند. در ۱۱۵۳ قمری محمد رحیم بی، ابوالفیض خان اشترخانی را به قتل رساند و پایه‌گذار سلسلهٔ مَنْغیت در بخارا شد. بخش‌های مرکزی و جنوبی تاجیکستان کنونی جزئی از امارت بخارا و بخش‌های شمالی آن عمدتاً در تصرف امارت خوقند بود. بخارای شرقی که تقریباً منطبق با نواحی جنوبی و مرکزی تاجیکستان کنونی است، بیگ‌نشین‌های نیمه‌مستقل قبادیان، حصار، درواز، قراتگین، بلجوان، قرغان‌تپه و کولاب را شامل می‌شد. اخذ مالیات سنگین به خصوص از توابع شرقی، شورش‌هایی را بر ضد امرای محلی دامن زد که مشهورترین آنها شورش «واسع» در۱۳۰۲ قمری (۱۸۸۵ میلادی) در کولاب و بلجوان به عنوان نمادی از ستم‌ستیزی و استقلال‌خواهی کوه‌نشینان تاجیک در کتاب‌های تاریخ تاجیکستان بازتاب یافته است. | ## بخش 2: تاریخ تاجیکستان | نام واسع را امروزه بر بخشی از ناحیهٔ کولاب نهاده‌اند و شورش او موضوع اپرای معروفی شده است. از سده‌های ۱۱–۱۳ قمری چند یادگار معماری در خاک تاجیکستان بر جای مانده است که از لحاظ سبک عموماً تابع سبک معماری بخارا و هم نمایانگر دورهٔ انحطاط معماری ماوراءالنهر است. در حصار مجموعه‌ای از بناهای تاریخی در «ممنوعگاه تاریخ و مدنیت قلعهٔ حصار» نگهداری می‌شود که دارای آثار فراوان از سدهٔ ۳ پیش از میلاد به بعد است. در نزدیکی قلعه دو مدرسه به نام‌های کهنه و نو، و کمی دورتر آرامگاه مخدوم اعظم و مسجد سنگین همه از آثار همین دوره است. مدرسهٔ میرعالم دادخواه در پنجکنت، مقبرهٔ خال‌بایقرا در خاور شهر دوشنبه، مزار ملااکرم در کولاب، مدرسه‌های میر رجب دادخواه و آییم و آرامگاه لنگر بالا در کان بادام، مسجد چارباغ در خجند، و مدرسه‌های نمازگاه و رستم‌بیک در اوراتپه از دیگر آثار قابل ذکر در تاجیکستان است تاریخ مدرن (۱۸۶۸–۱۹۹۱) امپراتوری روسیه (۱۸۶۸–۱۹۲۰) در اواخر قرن نوزدهم، امپراتوری روسیه آغاز به گسترش قلمروی خود در آسیای مرکزی کرد و بین سال‌های ۱۸۶۴ تا ۱۸۸۵ موفق به تسخیر کل آسیای مرکزی گردید. تا پیش از فتوحات روسیه، قلمروی تاجیکستان امروزی توسط دولت‌های امارات بخارا و خانات خوقند اداره می‌شد. روس‌ها در سال ۱۲۸۳ قمری (۱۸۶۶ میلادی) روس‌ها خجند و اوراتپه و قلعه ناو را فتح کردند. در سال ۱۲۸۴ قمری (۱۸۶۷ میلادی) فرمانداری ایالت ترکستان ایجاد شد و کنستانتین فن کاوفمن، نخستین فرماندار آن شد. روس‌ها در ۱۲۸۵ قمری (۱۸۶۸ میلادی) بخش علیای رود زرافشان، از جمله پنجاکنت، را گرفتند. در ۱۲۸۶ قمری (۱۸۶۹ میلادی) امیر بخارا، حصار و کولاب را به قلمرو خود ضمیمه کرد؛ بدین ترتیب، شمال تاجیکستان به روسیهٔ تزاری و جنوب آن به امارت بخارا ملحق شد. آمریکا بزرگ‌ترین صادرکننده پنبه به روسیه بود ولی با آغاز جنگ داخلی در آنجا به شدت صادرات پنبه به روسیه قطع شد. این روسیه را بر آن داشت که به آسیای مرکزی به عنوان منبع جایگزین برای تأمین پنبه روی بیاورد. همچنین روسیه آسیای میانه را بازار مصرفی‌ای برای کالاهای ساخت روسیه به‌شمار می‌آورد. امپراتوری روسیه، که کشوری بسیار بزرگتر با جمعیت زیاد و ارتش پیشرفته بود، در فتح مناطق تاجیک نشین مشکل چندانی نداشت و تنها در جیزک، اوراتپه، و سمرقند (هنگامی که پادگان آنها در آنجا در سال ۱۸۶۸ توسط نیروهایی از شهرسبز و اهالی شهر محاصره شد)، با مقاومت شدید روبرو شد. ارتش امارت بخارا در سه نبرد کاملاً شکست خورد و در ۱۸ ژوئن ۱۸۶۸، امیر مظفرالدین با فرماندار کل ترکستان روسیه، فن کاوفمن، قرارداد صلح امضا کرد. سمرقند و مناطق علیای زرافشان به روسیه ملحق شد و درهای بخارا به روی بازرگانان روسی گشاده گردید. امیر تاج و تخت خود را به عنوان حاکم دست نشانده روسیه حفظ کرد و با کمک روس‌ها بر شهرسبز، مناطق کوهستانی در دره علیای زراوشان (۱۸۷۰) و حکومت‌های پامیر شرقی (۱۸۹۵) تسلط یافت. در اواخر قرن نوزدهم، جنبش جدیدیزم، به عنوان یک جنبش اجتماعی اسلامی، خود را در سراسر آسیای مرکزی تثبیت کرد. در این زمان تظاهرکنندگان به سربازان روسی در خجند، به دلیل تهدید به خدمت اجباری در میدان‌های جنگ، حمله کردند. در پایان آگوست ۱۹۲۰، آخرین امیر بخارا، امیر عالم‌خان، توسط نیروهای شوروی سرنگون شد. در ماه‌های پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷، بلشویک‌ها قدرت را در بسیاری از بخش‌های امپراتوری روسیه به دست گرفتند و جنگ داخلی روسیه آغاز شد. جنبش‌های سیاسی مسلمان ترکستان تلاش کردند تا یک حکومت خودمختار در شهر خوقند، در دره فرغانه، تشکیل دهند. در نتیجه باسماچی‌ها جنگ‌های چریکی زیادی را به راه انداختند و کنترل بخش‌های بزرگی از دره فرغانه و بخش اعظم ترکستان را به دست گرفتند. حمایت از این جنبش غیرمتمرکز در اوایل دهه ۱۹۲۰ در نوسان بود و در سال ۱۹۲۴، حملات گسترده ارتش سرخ شکست‌های زیادی را به باسمچی‌ها وارد ساخت. پس از لشکرکشی‌های بزرگ ارتش سرخ و امتیازات اقتصادی و مذهبی به مردم محلی، در اواسط دهه ۱۹۲۰ ثروت نظامی و حمایت مردمی باسماچی‌ها کاهش یافت. مقاومت در برابر حاکمیت شوروی در واکنش به سیاست اشتراکی سازی زمین‌ها، در دوران پیش از جنگ جهانی دوم، دوباره به میزان کمتری در آسیای مرکزی شعله‌ور شد.Martha B. دوره شوروی نوامبر ۱۹۱۷–۱۹۱۸ — استقرار قدرت شوروی در قلمرو تاجیکستان شمالی و بدخشان امروزی. ۱۴ اکتبر ۱۹۲۴ — تشکیل جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان (جمهوری خودمختار سوسیالیستی تاجیکستان) به عنوان بخشی از جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان. جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان (۱۹۲۴–۱۹۲۹) چهاردهم اکتبر ۱۹۲۴ دومین جلسه کمیته اجرایی مرکزی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی تصمیم مربوط به تقسیمات ملی-قلمرویی در آسیای میانه و تشکیل جمهوری سوسیالیستی شوروی ترکمنستان، جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان، جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان به عنوان بخشی از جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان، جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی قزاقستان، مناطق خودمختار قره‌قرقیز و قره‌قالپاق را که همگی بخشی از جمهوری سوسیالیستی فدراتیو شوروی روسیه بودند، تأیید کرد. مناطق زیر به جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان ملحق شدند: استان‌های دوشنبه (حصار)، قره‌تگین (یا گرم، شامل درواز و ونج)، کولاب، قورغان‌تپه، پنجکنت (شامل ناحیه فالغر)، اورا-تپه (شامل ناحیه متچا) و ساری‌آسیا. دوم ژانویه ۱۹۲۵ استان خودمختار بدخشان کوهستانی تشکیل شد و به عنوان بخشی از جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان درآمد. مساحت کل جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان ۱۳۵۶۲۰ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۷۳۹۵۰۳ نفر بود. در عین حال، بیشتر تاجیک‌ها در خارج از جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان باقی ماندند.سعیدیف ش.س. ۹۹ عامل اصلی تشکیل جمهوری خودمختار، تمایل دولت مرکزی به تحقق اصل بلشویکی تعیین سرنوشت ملت‌ها، تسریع روند تحکیم قومی، نابودی دولت کهن، سنت‌ها و تمامیت ارضی آن، ایجاد وزنه تعادلی در برابر جنبش‌های قدرتمند پان‌ترکیسم در آسیای میانه و سنگر کمونیسم در قلب شرق بود. با این حال، شکل‌گیری واقعی جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان بسیار دشوار بود. تاجیک‌های ساکن در فرمانداری کل ترکستان سابق (از جمله در ولایت سغد کنونی)، از ایده جدایی از جامعه سنتی منطقه‌ای-دولتی و اتحاد با کوهستانی‌های بخارای شرقی می‌ترسیدند. رهبری جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی ترکستان و جمهوری خلق شوروی بخارا عمدتاً از تاجیک‌ها تشکیل شده بود، اما پس از دریافت دستورالعمل مرکز مبنی بر ایجاد خودمختاری جدید، تلاش کرد تنها بخارای شرقی و مناطق عقب‌مانده و منزوی دره زرافشان را به جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان واگذار کند و توسعه‌یافته‌ترین مناطق بخارا، سمرقند، خجند، دناو و ترمذ را در ترکیب جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان باقی بگذارد، که بدین ترتیب جانشین خانات خوقند، فرمانداری کل ترکستان و امارت بخارا می‌شد. رهبران جمهوری فیض‌الله خواجه‌یف، عبدالرحیم حاجی‌بایف و عبدالقادر محی‌الدینوف تحت تأثیر کلیشه‌های دولت کهن قرار داشتند که بر اساس آن نه زبان و قومیت، بلکه عوامل اقتصادی-منطقه‌ای و تمدنی در آن اهمیت داشتند. این واقعیت نیز تأثیرگذار بود که در آن زمان، آرمان نخبگان محلی ترکیه کمالیستی بود و نه مسکو، که امیدوار بودند با گذشت زمان از سلطه آن رهایی یابند. رهبری جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان به زودی ادعاهای ارضی نسبت به جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان مطرح کرد و مدعی مناطقی با جمعیت عمدتاً تاجیک، به ویژه ناحیه خجند، بخارا و سمرقند با نواحی اطراف، دناو، ساری‌آسیا و غیره شد. آنها از نارضایتی آشکار تاجیک‌ها از سیاست فعال ترک‌سازی که پس از تقسیمات آغاز شده بود، استفاده کردند. در نتیجه مذاکرات و بحث‌های طولانی، در بهار ۱۹۲۹ تصمیم گرفته شد که ناحیه خجند به جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان منتقل شود و در ۱۵ اکتبر از جمهوری سوسیالیستی شوروی ازبکستان جدا و به عنوان یک جمهوری متحد اعلام شود. یکی از مهم‌ترین عوامل اعلام جمهوری متحد جدید، تمایل مرکز به ایجاد «پایگاه پیشرو» انقلاب جهانی در شرق و تبدیل تاجیک‌های فارسی‌زبان به نوعی عامل نفوذی در ایران، افغانستان و شمال هند بود. جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان هفتمین جمهوری متحد در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی شد. مساحت جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان ۱۴۲٬۵ هزار کیلومتر مربع و جمعیت آن ۱٬۱۵۰ هزار نفر بود که ۷۲ درصد جمعیت را تاجیک‌ها تشکیل می‌دادند.سعیدیف ش.س. نام رسمی جمهوری به زبان روسی تغییر نکرد، اما در زبان تاجیکی در دوره‌های مختلف، انواع مختلفی از نام‌های یک مفهوم غالب بود: روسی «совет» — فارسی «شورا»، اروپایی «республика» — عربی «جمهوریه». در این راستا، جمهوری در سال‌های ۱۹۲۹–۱۹۳۸ «جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان»، در سال‌های ۱۹۳۸–۱۹۸۹ «جمهوری سوویتی سوسیالیستی تاجیکستان» و از سال ۱۹۸۹ «جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان» نامیده می‌شد. در دهه‌های ۱۹۲۰–۱۹۳۰، انقلاب فرهنگی در جمهوری رخ داد و شبکه‌ای از مؤسسات آموزشی، علمی و فرهنگی ایجاد شد. به عنوان مثال، تنها در سال‌های ۱۹۲۸–۱۹۳۲، تعداد کتابخانه‌ها از ۱۱ به ۱۱۹ افزایش یافت.صفرعلی‌یف ب.س. ۱۸۸ در سال ۱۹۲۸، اولین экспедиция علمی به پامیر اعزام شد و در سال ۱۹۳۲، экспедиция علمی комплексная А. در دوره پس از جنگ، جمهوری به‌طور فعال توسعه یافت — تنها در سال‌های ۱۹۶۱–۱۹۸۰، تعداد کتابخانه‌ها از ۸۸۵ به ۱۶۴۸ و مؤسسات باشگاهی از ۹۳۳ به ۱۳۱۳ افزایش یافت.طاعتوف ف.خ. ۲۷۳—۲۷۴ تاریخ‌ها و رویدادها ۱۶ اکتبر ۱۹۲۹ — تشکیل جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان، تبدیل جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی تاجیکستان به جمهوری متحد جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان. | ## بخش 3: تاریخ تاجیکستان | ۱۹۳۷–۱۹۴۶ — رئیس شورای وزیران جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان قربانوف، مامادالی قربانوویچ بود. ۱۹۳۹–۱۹۴۱ — ساخت کانال‌های بزرگ فرغانه و حصار و آبیاری زمین‌های بکر در تاجیکستان شمالی و مرکزی. ۱۹۴۱ — آغاز فعالیت آکادمی علوم جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان (شاخه تاجیکستان آکادمی علوم اتحاد جماهیر شوروی). در سال‌های جنگ بزرگ میهنی، به خاطر قهرمانی، ۵۴ سرباز از تاجیکستان به مقام قهرمان اتحاد جماهیر شوروی مفتخر شدند. ۱۹۵۱ — آغاز فعالیت آکادمی علوم جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان، که اولین رئیس آن صدرالدین عینی (۱۹۵۱–۱۹۵۴) بود. ۲۲ ژوئیه ۱۹۸۹ — تصویب «قانون زبان» در جلسه شورای عالی جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان، اعطای وضعیت دولتی به زبان تاجیکی. ۵ اکتبر در جمهوری به عنوان «روز زبان دولتی» اعلام شد.صفحات مهم از تاریخ مردم تاجیک. اکتبر ۱۹۹۰ — تأسیس حزب دموکرات تاجیکستان (در سال ۱۹۹۳ توسط دادگاه عالی جمهوری ممنوع شد، در ژوئیه ۱۹۹۵ دوباره ثبت نام کرد)، در نوامبر — شاخه تاجیکستان حزب نهضت اسلامی سراسری.آکمالوا م.آ. ۱۹۷ تاجیکستان مستقل (از سال ۱۹۹۱) در ۹ سپتامبر ۱۹۹۱، در جلسه شورای عالی جمهوری تاجیکستان، پس از رویدادهای اوت ۱۹۹۱، بیانیه و مصوبه «دربارهٔ استقلال دولتی جمهوری تاجیکستان» به تصویب رسید.Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 9 сентября 1991 г. در اولین انتخابات ریاست‌جمهوری همه‌پرسی در نوامبر ۱۹۹۱، رحمان نبی‌یف به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. رویارویی بین نخبگان کمونیست سابق و نیروهای ملی-دموکراتیک و اسلامی از حوزه سیاسی به حوزه قومی-قبیله‌ای منتقل شد. در ژوئن ۱۹۹۲، در مناطق جنوبی تاجیکستان، درگیری‌های مسلحانه بین طرفداران و مخالفان رئیس‌جمهور رحمان نبی‌یف رخ داد. در ۳۱ اوت، طرفداران اپوزیسیون اقامتگاه رئیس‌جمهور و گروگان‌ها را تصرف کردند (رئیس‌جمهور رحمان نبی‌یف در ساختمان کمیته امنیت ملی پنهان شد). در این دوره، حامیان دولت جبهه مردمی تاجیکستان، یک سازمان نظامی-سیاسی که هدف خود را بازگرداندن «نظم قانون اساسی» اعلام کرده بود، را ایجاد کردند. در ۲۷ سپتامبر ۱۹۹۲، جبهه مردمی شهر قرغان‌تپه را که قبلاً توسط اسلام‌گرایان تصرف شده بود و سپس منطقه مجاور آن را اشغال کرد. در ۲۴ اکتبر ۱۹۹۲، اولین تلاش برای تصرف دوشنبه توسط تشکیلات مسلح جبهه مردمی با شکست مواجه شد و صدها نفر در شهر کشته و زخمی شدند. جبهه مردمی پس از شکست، تنها راه‌آهن متصل کننده خط اصلی به مناطق مرکزی کشور را منفجر کرد. در پاییز ۱۹۹۲، بسیاری از ساکنان جنوب تاجیکستان، در حالی که از جنگ می‌گریختند، شروع به عبور از مرز افغانستان به مناطق آرام‌تر تاجیکستان و جمهوری‌های مستقل مشترک‌المنافع کردند. بر اساس ارزیابی‌های سازمان ملل متحد، حدود یک میلیون نفر آواره داخلی و بیش از دویست هزار نفر پناهنده شدند که بیش از شصت هزار نفر از آنها از مرز افغانستان عبور کردند. در دسامبر ۱۹۹۲، پس از تصمیمات شانزدهمین جلسه شورای عالی در مورد پایان دادن به رویارویی مسلحانه، واحدهای جبهه مردمی بدون جنگ وارد پایتخت شدند. با این حال، نیروهای دموکراتیک و اسلامی بار دیگر اقدامات نظامی علیه دولت را آغاز کردند. در ۶ نوامبر ۱۹۹۴، بر اساس نتایج همه‌پرسی سراسری، قانون اساسی تاجیکستان به تصویب رسید و در همان زمان امامعلی رحمانوف به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۷، «توافقنامه عمومی صلح و آشتی ملی در تاجیکستان» توسط رئیس‌جمهور امامعلی رحمانوف و رهبر اپوزیسیون سعید عبدالله نوری امضا شد. از ۱ آوریل ۲۰۰۰، کمیسیون آشتی ملی (KOM) با ۲۶ عضو (۱۳ عضو از دولت جمهوری تاجیکستان و ۱۳ عضو از اپوزیسیون سابق) فعالیت می‌کرد.Саъдиев Ш. با این حال، برای چندین سال پس از پایان جنگ داخلی، دولت قادر به کنترل کامل برخی مناطق کشور، از جمله گرم و ناحیه رشت، جایی که فرماندهان محلی شرایط حل و فصل صلح آمیز را نپذیرفتند، نبود. در ۳ نوامبر ۱۹۹۸، شورش ضد دولتی سرهنگ سابق تیپ ویژه وزارت دفاع جمهوری تاجیکستان محمود خودایبردیف در خجند و استان سغد آغاز شد که در ۱۰ نوامبر با شکست شورشیان پایان یافت. امامعلی رحمانوف بار دیگر در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۹۹۹ با کسب ۹۷٫۶ درصد آرا پیروز شد. در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۰، حزب دموکراتیک خلق تاجیکستان که رحمانوف از سال ۱۹۹۸ رهبری آن را بر عهده داشت، اکثریت کرسی‌ها را به دست آورد. در سال ۲۰۰۹، نیروگاه برق آبی سنگتوده-۱ که با همکاری فدراسیون روسیه ساخته شده بود و خطوط انتقال برق ولتاژ بالا «جنوب-شمال» (خط ۵۰۰ کیلوولت) و «ختلان-چلانزار» (خط ۲۲۰ کیلوولت) به بهره‌برداری رسیدند. آنها ارتباط جاده‌ای تمام فصلی بین مناطق شمالی و جنوبی تاجیکستان با دسترسی به ازبکستان و قرقیزستان را فراهم کردند. از سپتامبر ۲۰۱۰ تا آوریل ۲۰۱۱، در ناحیه رشت، درگیری‌ها بین نیروهای دولتی و گروه‌های ضد دولتی ادامه داشت. روابط خصمانه با کشور همسایه ازبکستان تأثیر منفی قابل توجهی بر اقتصاد تاجیکستان داشت. از نوامبر ۲۰۰۹ تا فوریه ۲۰۱۰، راه‌آهن ازبکستان حدود ۴۰۰ واگن کالا را که برای تاجیکستان در نظر گرفته شده بود، توقیف کرد و از ابتدای فوریه تا ژوئن، حدود ۲۰۰۰ واگن دیگر را توقیف کرد. در نوامبر ۲۰۱۱، ازبکستان پس از انفجار در خط غلبه–آموزنگ، تردد ریلی در این بخش را به‌طور کامل متوقف کرد که به معنای محاصره حمل و نقل کل جنوب تاجیکستان بود. در ژانویه ۲۰۱۲، ازبکستان به بهانه تعمیرات، ۹ مورد از ۱۶ گذرگاه مرزی با تاجیکستان را بست. در آوریل ۲۰۱۲، ازبکستان صادرات گاز طبیعی به تاجیکستان را متوقف کرد که تهدیدی برای فعالیت شرکت آلومینیوم تاجیک ایجاد کرد. همه این اقدامات به این دلیل مرتبط بود که ازبکستان به شدت با ساخت نیروگاه برق آبی راغون در تاجیکستان مخالف است. این امر می‌تواند منجر به کم‌آبی آمودریا شود که به کشت پنبه ازبکستان آسیب می‌رساند. علاوه بر این، همان‌طور که در ازبکستان ادعا می‌شود، سد در حال ساخت نیروگاه برق آبی در منطقه زلزله‌خیز قرار دارد و در صورت تخریب آن، به‌طور نظری ممکن است مناطق مسکونی ازبکستان در پایین دست نیز زیر آب بروند. همچنین بین ازبکستان و تاجیکستان یک درگیری ارضی بر سر نیروگاه برق آبی نیروگاه برق آبی فرهاد وجود داشت در سپتامبر ۲۰۱۱، اولین واحد نیروگاه برق آبی نیروگاه برق آبی سنگتوده-۲ (با ظرفیت ۲۲۰ مگاوات) که با همکاری جمهوری اسلامی ایران ساخته شده بود، به بهره‌برداری رسید. در ژوئیه ۲۰۱۲، پس از قتل رئیس اداره کمیته دولتی امنیت ملی (ГКНБ) جمهوری تاجیکستان در ولایت خودمختار بدخشان کوهستانی، سرلشکر عبدالله نظروف، درگیری مسلحانه در خاروغ رخ داد. در غیاب اپوزیسیون واقعی، رئیس‌جمهور رحمانوف در انتخابات سال ۲۰۰۶ و انتخابات سال ۲۰۱۳ مجدداً انتخاب شد. با گذشت زمان، هم فرماندهان صحرایی طرفدار دولت و هم مخالفان دوره جنگ داخلی از قدرت برکنار شدند. در سپتامبر ۲۰۱۴، دومین واحد نیروگاه برق آبی سنگتوده-۲ با ظرفیت ۱۱۰ مگاوات به بهره‌برداری رسید. پس از بهره‌برداری کامل، نیروگاه برق آبی سنگتوده-۲ قادر به تولید تا یک میلیارد کیلووات ساعت برق یا ۲۲۰ مگاوات است. به گفته دولت، این حادثه تلاش برای کودتا بوده که توسط معاون وزیر دفاع عبدالحلیم نظرزاده، یکی از مخالفان سابق دوران جنگ داخلی سازماندهی شده بود. در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۵، ۱۳ رهبر این حزب دستگیر و بعداً به زندان‌های طولانی مدت محکوم شدند. تا تابستان ۲۰۱۸، بیش از ۱۰۰ نفر به اتهام ارتباط با حزب نهضت اسلامی تاجیکستان دستگیر شدند. پس از به قدرت رسیدن رئیس‌جمهور شوکت میرضیایف در ازبکستان، روابط ازبکستان و تاجیکستان بهبود یافت. در سال ۲۰۱۷، پروازهای هوایی بین پایتخت‌های دو کشور از سر گرفته شد، راه‌آهن غلبه–آموزنگ بازسازی شد، جاده بین‌المللی A-377 در بخش سمرقند–پنجکنت افتتاح شد و گذرگاه‌های مرزی ازبکستان و تاجیکستان فعالیت خود را از سر گرفتند. در مه ۲۰۲۲، در بدخشان کوهستانی رویارویی جدیدی بین مقامات و معترضان آغاز شد که منجر به تلفات شد.Протесты, антитеррористическая операция, жертвы. | ## جمع‌بندی | Что происходит в Горном Бадахшане Газета ру در سپتامبر ۲۰۲۲، در مرز با قرقیزستان بار دیگر درگیری رخ داد که در جریان آن تا ۲۴ اکتبر ۲۰۲۲، ۵۹ شهروند تاجیکستان و ۶۳ شهروند قرقیزستان کشته شدند.