موضوع مقاله: جلیل محمدقلی‌زاده | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جلیل محمدقلی‌زاده | مقدمه: وی در ۱۹۰۷ با حمیده جوانشیر که فعال حقوق زنان بود، ازدواج کرد و دو پسر داشتند بنامهای مدحت و انور. | ## بخش 1: جلیل محمدقلی‌زاده | جلیل محمدقلی‌زاده در سال ۱۹۲۱ میلادی به قصد اقامت دائم در سرزمین اجدادی به ایران آمد، ولی پس از یک سال اقامت در تبریز، به دعوت حکومت آذربایجان شوروی به باکو رفت.همان. در طول اقامت در تبریز و به یاری روشنفکران شهر، انتشار مجلهٔ ملا نصرالدین را ادامه می‌دهد و نمایشنامهٔ «مرده‌ها» را به روی صحنه می‌آورد. سکونت یک‌سالهٔ میرزا جلیل در تبریز، از دوره‌های پرکار وی، و از پرثمرترین سال‌های زندگی‌اش به‌شمار می‌رود.چکیده‌ای از زندگی و افکار جلیل محمدقلی زاده، ترجمه بهزاد آبادی باویل، تبریز: نشر تلاش، پاییز ۱۳۳۶. برگ ۲۵ شخصیت اصلی معروف‌ترین کتابش با عنوان «میّت»، یک خداناباور مست است که به خاطر گفتن حقایق مربوط به عقب‌ماندگی جامعه، دیوانه تلقی می‌شود؛ جامعه‌ای که در آن، شوهر دادن دختران نه ساله به مردان ۵۰ یا ۶۰ ساله، امری پذیرفته و رایج تلقی می‌شود. مجله به‌طور دقیق واقعیت‌های اجتماعی و اقتصادی جامعه اوایل قرن بیستم و هنجارها و شیوه‌های عقب مانده را به تصویر می‌کشد. این مجله از تصاویر، عمدتاً توسط جوزف روتر و اسکار اشمینلینگ برای رسیدن به مخاطبان بی سواد استفاده می‌کند. پس از اتحاد جماهیر شوروی، مولا ناصرالدین تحت فشار فزاینده ای قرار گرفت و در سال ۱۹۳۱ متوقف شد. | ## بخش 2: جلیل محمدقلی‌زاده | میرزا جلیل در جایی گفته بود: «اگر من این مجله را به جای تفلیس در باکو که اکثر جمعیت آن متشکل از مسلمانان تندرو بود منتشر می‌کردم حتماً دفتر کار من را نابود و من را هم می‌کشتند.» روزنامهٔ ملانصرالدین نوشتارهایی روشنفکرانه و اصلاح‌طلبانه داشت و این امر باعث شد تا به تکفیر و آزار مدیر، کارکنان و حتی فروشندگان آن دست بزنند. در بایگانی شخصی دست‌نوشته‌های جلیل محمدقلی‌زاده، نامهٔ یک مسلمان تندرو در ده قاسم‌کندی دیده می‌شود که محمدقلی‌زاده را با دشنام شدید تهدید به قتل و خون‌ریزی کرده است.ملانصرالدین جلیل محمدقلی‌زاده، به کوشش محسن قشمی، تهران: نشر ثالث، ۱۳۷۶. صص۲۷–۲۹، شابک: 9789646404120 آثار دیگر محمدقلی‌زاده، حمیده، مونس روزهای زندگی: خاطراتم دربارهٔ میرزا جلیل محمدقلی‌زاده سردبیر مجلهٔ ملا نصرالدین، ترجمهٔ دلبر ابراهیم‌زاده، انتشارات پژوهنده، تهران، ۱۳۷۹. آزادی در ایران بچهٔ ریشو قربان‌علی‌بیگ مردگان کتاب مادرم مجمع دیوانگان از نوشته‌های او ... اگر با این نیروی مخرب جامعه و تاریخ کهن (یعنی ملایان) تسویه حساب نشود؛ خواه انقلاب مشروطه بشود یا نشود؛ این میکروبها می‌مانند و من می‌ترسم در آینده نزدیکی چشم باز کنید و ببینید " هشتصد ملا یکجا خلق شده ". ملا همه امور مملکت را به‌دست گرفته؛ همه ثروت شما را بر باد داده؛ و شما را به امان خدا سپرده و افسارتان را به بیگانگان رها کرده …روزنامه ملا نصرالدین. همه جا دود است، در مجالس و منازل دود دخانیات و مشروبات، در کوچه‌ها دود حمام، در معنویات دود موهومات و خرافات، در روح و قلب دود کثافات… خلاصه ملت در میان دودها دارد خفه می‌شود! | ## بخش 3: جلیل محمدقلی‌زاده | -- از هر شخص با وجدان، از هر وطن‌پرست حقیقی، از هر انساندوست، ملت دارد خفه می‌شود. دودها ملت را از هر طرف احاطه کرده، اگر زود به فریادشان نرسیم، ممکن است دیگر اثری از ملت بجا نماند. «عجله لازم است»...چکیده‌ای از زندگی و افکار جلیل محمدقلی زاده، ترجمه بهزاد آبادی باویل، تبریز: نشر تلاش، پاییز ۱۳۳۶. برگ ۲۶ دیدگاه‌های مذهبی دیدگاه‌های مذهبی او مورد اختلاف است، برخی استدلال می‌کنند که او یک ملحد بود، برخی دیگر او را مدرنیست و مدافع دموکراسی اسلامی می‌دانند. با این حال ، انتقاد وی از تندروی مذهبی، برای وی در جامعه محافظه کار مذهبی دشمنانی ایجاد کرد. | ## جمع‌بندی | فیلسوف آذربایجان آقالر ممدوف ادعا کرد که جلیل ملحد است، با این حال، هیچ مدرک قطعی در مورد این ادعا وجود ندارد.