موضوع مقاله: سیبویه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سیبویه | مقدمه: ابوبشر عَمْرو بن عثمان بن قنبر سیبَوَیه (۱۴۰ هجری/۷۶۰ میلادی - ۱۸۰ هجری/۷۹۶ میلادی) معروف به سیبویه شیرازی از دانشمندان ایرانی صرف و نحو زبان عربی و پیشوای مکتب نحوی بصره بود که آرامگاهی در شهر شیراز و آرامگاهی نیز در سیراف از توابع بوشهر به وی منسوب است.در قلمرو بلاغت نویسنده: علوی مقدم، محمد جلد: 1 صفحه: 966-969 معنی نام او «منسوب به سیب» است. | ## بخش 1: سیبویه | بسیاری از نام‌های ایرانی پیش از اسلام و اوایل دوره اسلامی به پسوند نسبی -ویه ختم می‌شد همچون: «دادویه»، «زادویه». سیبویه یک دستورنویس (نحوی) برجستهٔ ایرانی و نویسندهٔ سومین کتاب در مورد دستور زبان عربی بود. اثر مشهور و بی‌نام او که با عنوان «الکتاب» یا «کتاب» شناخته می‌شود، یک رسالهٔ اساسی پنج جلدی دربارهٔ زبان عربی است. ابن قتیبه، قدیمی‌ترین منبع موجود، در مدخل زندگی‌نامه‌ای خود تحت نام سیبویه نوشت: زندگی‌نامه‌نویسان قرن دهم، ابن ندیم و ابوبکر الزُبیدی، و همچنین ابن خَلِّکان در قرن سیزدهم، کمک‌های سیبویه به علم زبان عربی و زبان‌شناسی را در حدی می‌دانند که نه توسط پیشینیان و نه پسینیان از او پیشی گرفته نشده است. او بزرگ‌ترین زبان‌شناس عربی و یکی از بزرگ‌ترین زبان‌شناسان تمام دوران در هر زبانی نامیده شده است. نام سیبویه پسوندهای _و و ویه (ōya-) پسوند اسم‌ساز تصغیر و تحبیب هستند که امروزه غیرفعال می‌باشند. زندگی سیبویه به سال (۱۴۰) هجری قمری در شهر بیضا از توابع شیراز امروزی زاده شد.ورستیگ (Versteegh) زادگاه سیبویه را همدان در غرب ایران ذکر می‌کند، اما نه ابن ندیم و نه ابن خلکان (که اثرش ظاهراً بر اساس گفته‌های اولی است)، محل تولد او را ذکر نمی‌کنند و تنها به ایرانی بودن او اشاره می‌کنند. فقط الزبیدی روایتی (اَخبار) را از ابوعلی البغدادی نقل می‌کند مبنی بر اینکه سیبویه در روستایی نزدیک شیراز به دنیا آمده است. لقبش را سیبویه گذاشتند چون مادرش او را می‌رقصاند و او را چنین می‌خواند، سیبویه در لغت معنای بوی سیب است. سن ۱۴ سالگی برای تحصیل علم رهسپار بصره شد، چنان‌که در آن دوران بغداد مرکز علم و دانش بود؛ و در آنجا یکی از برجسته‌ترین علماء علم اللغة شد تا حدی که او را امام نحویان خواندند. در یکی از دهکده‌های شیراز بخش بیضا به دنیا آمده است، سپس به بصره رفته و از همراهان حلقه درس خلیل بن احمد شده و در آنجا کتاب مشهور خود را در صرف و نحو، تصنیف کرده است. او اولین کتاب کامل دربارهٔ زبان عربی و قواعد آن را نوشته است که اسم آن «الکتاب» است. آن‌گاه به بغداد عزیمت کرده و پس از مناظره ناراحت‌کننده‌ای با کسائی، به شیراز آمده و در آنجا به سال ۱۸۰ ه. کنیه‌های وی را ابوبِشر، ابوعثمان و ابوالحسن ذکر کرده‌اند که کنیه نخست، مشهورتر است. طبق نوشته روزنگارهای بین‌المللی، سیبویه زبان‌شناس معروف ایرانی در نخستین هفته ژانویه سال ۷۹۳ میلادی در شیراز درگذشت. بنا به روایتی، وی در سال ۱۸۰، در سن چهل سالگی درگذشت و در گورستان باهلیه مدفون شد. اینک بر قبر او سنگ سیاهی است که در دکانی در دروازه کازرون قرار دارد و به سنگ سیاه معروف است. یک مزار دیگر نیز درشهر قدیمی سیراف که اکنون بندر طاهری نامیده می‌شود واقع در عسلویه استان بوشهر وجود دارد که به نام مزار این دانشمند معروف است. سیبویه هنگامی که عزم سفر به خراسان نموده بود، در عرض راه بیمار می‌شود، و در سال (۱۸۰هـ/ ۷۹۶م) در عمر ۴۰ سالگی در شهر شیراز درگذشت. این گزارش‌ها، نور مفیدی بر مناظرات اولیهٔ آن دوران می‌اندازند که بر تدوین اصول بنیادی دستور زبان عربی تأثیر گذاشتند. مسئلهٔ زنبور در روایتی از مناظره‌ای که توسط یحیی ابن خالد، وزیر عباسی بغداد، دربارهٔ کاربرد معیار زبان عربی برگزار شد، سیبویه به نمایندگی از مکتب دستور زبان بصره، با الکسائی (یکی از قاریان رسمی قرآن و چهرهٔ اصلی مکتب رقیب، کوفه) به اختلاف خوردند. | ## بخش 2: سیبویه | بحث بر سر بخش پایانی این جمله بود: عربی: کُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ ٱلْعَقْرَبَ أَشَدُّ لَسْعَةً مِنَ الزُّنْبُورِ، فَإِذَا هُوَ إِیَّاهَا. ترجمه: «من همیشه گمان می‌کردم که عقرب در نیش زدن دردناک‌تر از زنبور است، و اکنون [می‌بینم که] واقعاً همین‌طور است.» هر دو (سیبویه و الکسائی) توافق داشتند که این عبارت شامل یک فعل حذف شده است، اما بر سر ساختار دستوری خاصی که باید به کار برود، اختلاف نظر داشتند. سیبویه پیشنهاد کرد که جمله با عبارت «فإذا هو هی» (به معنای تحت‌اللفظی «و در نتیجه او [است] آن») پایان یابد. او از ضمیر «او» برای عقرب (یک اسم مذکر در عربی) و ضمیر «آن» برای «نیش زدن» (یک اسم مؤنث) استفاده کرد و استدلال می‌کرد که زبان عربی در زمان حال نیازی به استفاده از شکل فعل «است» ندارد و همچنین ضمایر مفعولی مانند (إیاها) هرگز جزء اصلی محمول (Predicate) قرار نمی‌گیرند. الکسائی در عوض از «فإذا هو إیاها» (به معنای تحت‌اللفظی «و در نتیجه او [عمل می‌کند] بر آن») دفاع کرد و ضمیر مفعولی -ها («آن») را با حرف إیا تأیید نمود. بهت و ناراحتی سیبویه زمانی بیشتر شد که الکسائی چهار بادیه‌نشین را فراخواند که به نظر می‌رسید «به صورت اتفاقی» نزدیک در منتظر بودند. هر چهار نفر شهادت دادند که «هو إیاها» کاربرد صحیح است و در نتیجه نظر سیبویه نادرست اعلام شد. پس از این، او مجلس را ترک کرد و گفته می‌شود با ناراحتی به شیراز بازگشت و مدت کوتاهی بعد، ظاهراً از ناراحتی یا بیماری درگذشت. گفته می‌شود که یکی از شاگردان سیبویه، الأخفش الأصغر (اخفش جوان‌تر)، پس از مرگ استادش، الکسائی را به چالش کشید و ۱۰۰ سؤال دستوری از او پرسید و هر بار نادرست بودن پاسخ‌های الکسائی را اثبات کرد. هنگامی که شاگرد فاش کرد که کیست و چه اتفاقی افتاده است، الکسائی نزد خلیفه هارون الرشید رفت و درخواست مجازات کرد، زیرا می‌دانست که در «قتل سیبویه» سهمی داشته است. سیبویه و استادش الخلیل بن احمد فراهیدی از لحاظ ثبت رسمی زبان عربی، از نظر تاریخی، قدیمی‌ترین و مهم‌ترین شخصیت‌ها به‌شمار می‌روند. بخش عمده‌ای از انگیزهٔ نگارش این اثر از تمایل مسلمانان غیرعرب برای تفسیر صحیح قرآن و توسعهٔ علم تفسیر نشأت می‌گرفت؛ زبان شاعرانهٔ قرآن حتی برای عرب‌زبانان بومی نیز چالش‌های تفسیری ایجاد می‌کرد. در زبان عربی، مصوت انتهایی با صدای بلند ممکن است گاهی حذف شود، همانند تلفظ عربی نام سیبویه که به صورت سیبویه به پایان می‌رسد. حرکات)؛ این گونه‌های تلفظی مشکلات خاصی را برای قرائت‌های مذهبی کلام قرآن ایجاد می‌کنند، جایی که تلفظ صحیح، یا قرائت صحیح کلام خدا، مقدس تلقی می‌شود. نام نِفطَوَیه، ترکیبی از «نِفط» یا قیر – به دلیل رنگ چهرهٔ تیره‌اش – و «وَیه» بود که به خاطر علاقهٔ او به آثار سیبویه به وی داده شد. ابوتراب الظاهری به دلیل این حقیقت که با وجود تبار عربی، زبان عربی زبان مادری او نبود، به عنوان سیبویهٔ دوران مدرن نامیده می‌شد. الکتاب «الکتاب»ابن ندیم ادعا می‌کند که یادداشت‌هایی در مورد دستور زبان و لغت‌شناسی، به خط خود سیبویه، را در کتابخانهٔ یک مجموعه‌دار کتاب به نام محمد بن الحسین (ابو بَعره) در شهر الحدیثه مشاهده کرده است؛ این شهر احتمالاً یکی از شهرهای نزدیک موصِل یا شهری بر کرانهٔ فرات بوده است. ابن ندیم این اثر حجیم را که گفته می‌شود حاصل همکاری چهل و دو دستورنویس است، «بی‌نظیر پیش از زمان او و بی‌رقیب پس از آن» توصیف می‌کند. سیبویه اولین کسی بود که یک دستور زبان جامع و دایرةالمعارفی عربی را تدوین کرد، که در آن اصول و قواعد دستور زبان، مقولات دستوری با مثال‌های بی‌شماری برگرفته از سخنان، اشعار و شعر عربی را تثبیت کرد. این موارد توسط الخلیل بن احمد فراهیدی، استاد و نویسندهٔ مشهور اولین فرهنگ لغت عربی، «کتاب العین»، و مؤلف آثار متعدد زبان‌شناختی در زمینهٔ لغت‌شناسی، علائم نگارشی، وزن شعر (عروض)، رمزنگاری و غیره، به او منتقل شده بود. کتاب سیبویه از سنت ادبی، لغت‌شناسی و تفسیر (تفسیر قرآن) پررونقی نشأت گرفت که در مکاتب بصره، کوفه و بعدها در مرکز خلافت عباسی در بغداد متمرکز بود. | ## بخش 3: سیبویه | به الخلیل فراهیدی در سرتاسر «الکتاب» همواره با ضمایر سوم شخص ارجاع داده می‌شود، با عباراتی مانند «از او پرسیدم» یا «او گفت». سیبویه نقل‌قول‌هایی را عمدتاً از طریق ابن حبیب و الخلیل فراهیدی، از ابوعمر بن العلاء (که هرگز او را ملاقات نکرد) ۵۷ بار منتقل می‌کند. دستورنویسان بصره به احتمال زیاد به دلیل مرگ زودهنگام سیبویه، آن‌گونه که ابن ندیم ثبت کرده است، «کسی شناخته نشده است که الکتاب را نزد سیبویه آموخته باشد،» و او نیز مطابق سنت رایج، آن را تدریس نکرد. الاخفش الاکبر یا الاخفش المُجاشعی، همکار و شاگرد سیبویه و دستورنویس دانشمند بصری از قبیلهٔ بنو مجاشع بن دارم، الکتاب سیبویه را به صورت نسخه‌خطی درآورد. الاخفش، الکتاب را همراه با گروهی از شاگردان و همکاران دستورنویس خود، از جمله ابوعمر الجرمی و ابوعثمان المازنی، مطالعه کرد. آن‌ها کار سیبویه را ترویج داده و علم دستور زبان را توسعه بخشیدند و خود کتاب‌ها و شروحات بسیاری نوشتند، مانند کتاب (شرح) غریب سیبویه اثر الجرمی. از نسل بعدی دستورنویسان، المُبرَّد کار استادان خود را توسعه داد و کتاب‌های مقدمه‌ای بر سیبویه، جستجوی (یا معنای) کامل «کتاب» سیبویه و ردیه‌ای بر سیبویه را نوشت. نقل شده است که مبرّد این سؤال را از هر کسی که آمادهٔ خواندن الکتاب می‌شد، می‌پرسید: «آیا بر گرامر سوار شده‌ای، وسعت آن را درک کرده و با دشواری‌های محتوای آن مواجه شده‌ای؟» المَبْرِمان از عسکر مکرم و ابوهاشم در مورد رویکردهای آموزشی برای شرح الکتاب به بحث و مناظره پرداختند. شاگرد مبرّد و معلم فرزندان خلیفه المعتضد، ابن السَرِی الزَجّاج، کتاب شرح ابیات سیبویه را نوشت و بر استفادهٔ سیبویه از اشعار دوران پیش از اسلام و پس از اسلام تمرکز کرد. در حکایتی دربارهٔ توبیخ ابن السراج به دلیل یک اشتباه، گفته می‌شود که او پاسخ داد: «شما مرا تربیت کرده‌اید، اما من در حین خواندن این کتاب (منظور الکتاب سیبویه) آنچه را که آموخته بودم، به دلیل اشتغال به منطق و موسیقی، رها کرده‌ام و اکنون به [سیبویه و دستور زبان] بازمی‌گردم.» پس از آن، او به دستورنویس پیشرو پس از زجاج تبدیل شد و کتاب‌های علمی بسیاری نوشت. ابن دُرُستَوَیه، همکار و شاگرد مبرّد و ثعلب، کتاب غلبهٔ سیبویه بر تمام دستورنویسان را نوشت که شامل چندین بخش بود اما ناتمام ماند. قالب الکتاب الکتاب، متشکل از ۵ جلد، یک بررسی طولانی، بسیار تحلیلی و جامع از دستور زبان است و بخش عمدهٔ آن همچنان به انگلیسی ترجمه نشده است. به دلیل حجم زیاد و پیچیدگی فوق‌العادهٔ آن، دستورنویسان بعدی، دستورهای خلاصه‌شده‌ای را با قالبی توصیفی ساده و مناسب برای عموم خوانندگان و اهداف آموزشی تولید کردند. الکتاب دستور زبان را تحت عناوین فرعی، از نحو تا صرف، طبقه‌بندی می‌کند و یک ضمیمه دربارهٔ آواشناسی نیز دارد. افعال عربی ممکن است سه زمان (گذشته، حال، آینده) را نشان دهند اما تنها دو صورت می‌گیرند که به عنوان «گذشته» (زمان گذشته) و «مشابه» (زمان حال و آینده) تعریف شده‌اند. اگرچه الکتاب یک کتاب دستور زبان است، اما سیبویه موضوع خود را به آواشناسی، استانداردسازی تلفظ الفبا و ممنوعیت انحرافات گسترش می‌دهد. او بحثی را دربارهٔ ماهیت اخلاقی گفتار مطرح می‌کند؛ اینکه گفتار به عنوان شکلی از رفتار انسانی، تابع اخلاقیات، درست و غلط، و صحیح و ناصحیح است. بسیاری از زبان‌شناسان و محققان، الکتاب را به عنوان جامع‌ترین و قدیمی‌ترین دستور زبان عربی موجود، بسیار ارج می‌نهند. ابوحیان الغَرناطی، برجسته‌ترین دستورنویس عصر خود، کل الکتاب را حفظ کرده بود و ارزش آن را برای دستور زبان معادل احادیث برای فقه اسلامی می‌دانست. | ## جمع‌بندی | «سیبویه: دستورنویس و زبان‌شناس»، محمد دبیرمقدم، مجله دستور، شماره شش، اسفند ۱۳۸۹ سمیعی، کیوان.