موضوع مقاله: استان خراسان جنوبی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استان خراسان جنوبی | مقدمه: استان خراسان جنوبی نخست به‌همراه خراسان شمالی و خراسان رضوی، استان خراسان بزرگ را تشکیل می‌داد ولی در سال ۱۳۸۳ خورشیدی با مصوبه مجلس شورای اسلامی استان خراسان به این سه استان تقسیم و استان خراسان جنوبی تشکیل شد. | ## بخش 1: استان خراسان جنوبی | همچنین خراسان جنوبی با کشور افغانستان دارای مرز مشترک است و درازترین مرز را با این کشور دارد. مهم‌ترین شهر‌های استان نیز پس از بیرجند که مرکز استان و مهم‌ترین شهر استان است به‌ترتیب، قائن، طبس و فردوس هستند. جمعیت خراسان جنوبی بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، برابر با ۷۶۸٬۸۹۸ تن می‌باشد و از این دید ۲۸اُمین استان کشور به‌شمار می‌رود. در ۱۰ سال اخیر خراسان جنوبی یکی از سریع‌ترین رشد جمعیت ها را در کشور داشته است به‌گونه‌ای که از سال ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۰، جمعیت استان ۳۰٪ رشد داشته است. هم‌اکنون نیز خراسان جنوبی جز سه استان برتر در حوضه جوانی جمعیت و نرخ باروری می باشد که باعث تاثیرات مثبت زیادی در تمامی امورات استان از جمله اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و جایگاه استان در سطح ملی شده است. بزرگ‌ترین شهرستان استان نیز شهرستان طبس با گستره نزدیک‌به ۴۴،۰۰۰ کیلومترمربع است که بزرگت‌ترین شهرستان استان محسوب میشود. استان، از شمال با خراسان رضوی، از شمال غرب با سمنان، از غرب با اصفهان، از غرب و جنوب غرب با یزد از جنوب با کرمان و از جنوب شرق با سیستان و بلوچستان همسایه است. خراسان جنوبی، ظرفیت‌های بسیاری در حوضه صنعتی، کشاورزی، کریدوری، فرهنگی، تجاری و اقتصادی، علمی ،معادن و فرآوری فرآورده‌های معدنی، گردشگری و تاریخی دارد. استان خراسان جنوبی در زمینه کشاورزی جز استان‌های مهم در کشور به شمار می‌رود به گونه‌ای که در تولید چهار فرآورده پنبه، زرشک، زعفران و عناب جایگاه نخست یا دوم کشور را دارا است. استان خراسان جنوبی یکی از علم‌پرورترین استان‌های ایران است و از زیرساخت‌های علمی و آموزشی قدرتمندی برخوردار است. از مهم ترین زیرساخت‌ها و مراکز علمی و آموزشی استان می‌توان به دانشگاه بیرجند، دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، و دانشگاه بزرگمهر قائنات اشاره کرد. دانشگاه بیرجند در حال حاضر با ۱۱ دانشکده و پنج پردیس در شهرستان‌های استان عهده‌دار ۱۴٬۰۰۰ دانشجو می‌باشد. بنابر رتبه‌بندی دانشگاه‌های دنیا سال ۲۰۱۷ توسط نظام رتبه‌بندی تایمز، دانشگاه بیرجند در بین حدود هزار دانشگاه برتر دنیا قرار داشت و دارای رتبه ۱۵ ملی بود و براساس رتبه‌بندی برترین دانشگاه‌های جوان جهان در سال ۲۰۱۹ توانست موفق به کسب رتبه دهم در میان ۱۳ دانشگاه ایران شود. دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، پس از دانشگاه علوم پزشکی مشهد برترین دانشگاه علوم پزشکی شرق کشور است. گستره این استان۱۵۱٬۱۹۳ کیلومتر مربع است که پس از استان کرمان و استان سیستان و بلوچستان سومین استان پهناور ایران است. بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت آن برابر با ۷۶۸٬۸۹۸ تن می‌باشد و از این دید ۲۸اُمین استان کشور به‌شمار می‌رود. خراسان جنوبی شامل بخشی از خراسان بزرگ است که در سده‌های پیش قهستان نامیده می‌شده است. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از این منطقه با نام تونوکاین (تون و قاین) یاد کرده است. در سده‌های اخیر و به‌ویژه از دوران قاجار، دو شهر فردوس و قائن به‌دلیل حوادث طبیعی گوناگون به تدریج موقعیت جمعیتی خود را از دست داده و بیرجند مرکزیت و اهمیت بیشتری یافت. تشکیل استان خراسان جنوبی به مرکزیت بیرجند از سال ۱۳۴۲ مطرح بوده است و در سال ۱۳۸۳ و پس از سال‌ها کشمکش سیاسی این استان تأسیس شد. قاین در ابتدای تأسیس استان حاضر به پیوستن به خراسان جنوبی نشد و در محدوده خراسان رضوی باقی ماند. در سال ۱۳۸۳ و پس از تقسیم استان خراسان مباحثی در مورد الحاق قاین به خراسان جنوبی مطرح گردید و در نهایت در اواخر همان سال ۸۳ شهرستان قاین به استان خراسان جنوبی الحاق گردید. فردوس که در قضیه تقسیم خراسان بیشترین آسیب را دید نیز حاضر به پیوستن به استانی با مرکزیت بیرجند نشد. در چند راهپیمایی اعتراض آمیز که منجر به کشته و زخمی شدن چند شهروند فردوسی قبل از تقسیم خراسان شد مردم این شهرستان نشان دادند که در تقسیم استان خراسان سهم بیشتری خواهان هستند، اگر چه نتیجه‌ای برای مردم در برنداشت. | ## بخش 2: استان خراسان جنوبی | در مرحله اول تقسیم خراسان و شکل‌گیری استان خراسان جنوبی، تنها بخش سرایان شهرستان فردوس با پذیرش این امر که با پیوستن به خراسان جنوبی از بخش به شهرستان ارتقاء می‌یابد حاضر به جدایی از فردوس و خراسان رضوی شد و مدتی را به‌عنوان یکی از بخش‌های شهرستان بیرجند در خراسان جنوبی به سر برد تا اینکه در سال ۱۳۸۴ اولین ارتقاء در خراسان جنوبی با ارتقای بخش سرایان به شهرستان صورت گرفت. در همین سال با ارتقای بخش درمیان به مرکزیت شهر اسدیه (اسدآباد سابق) دومین شهرستان جدید استان خراسان جنوبی به وجود آمد. ادامه تلاش‌ها برای الحاق فردوس در سال ۱۳۸۶ به نتیجه رسید و این شهرستان هم علی‌رغم میل باطنی بسیاری از مردم، به خراسان جنوبی ملحق شد. در سال ۱۳۸۷ بخش بشرویه شهرستان فردوس هم در جواب قبول الحاق به خراسان جنوبی توانست ارتقاء پیدا کند و هشتمین شهرستان استان تأسیس شد. در سال ۱۳۹۱ و در روزهای پایانی این سال طبس از استان یزد جدا و به خراسان جنوبی پیوست. بخش زیر کوه قاین همراه با بخش زهان قاین و تبدیل دهستان شاسکوه این شهرستان به بخش با سه بخش به شهرستان زیر کوه ارتقاء یافت و حاجی‌آباد زیرکوه پس از حاجی‌آباد هرمزگان و حاجی‌آباد فارس (زرین دشت) سومین حاجی‌آباد کشور شد که به خود فرماندار می‌بیند. بخش خوسف بیرجند هم پس از تبدیل دهستان جلگه ماژان به بخش به شهرستان ارتقاء یافت و و با دو بخش مرکزی و جلگه ماژان به جمع شهرستان‌های کشور پیوست. در خرداد سال ۱۴۰۳ بخش دستگردان با جدا شدن از شهرستان طبس و ارتقا به شهرستان به شهرستان عشق‌آباد تبدیل و دوازدهمین شهرستان خراسان جنوبی شد. موقعیت جغرافیایی این استان از شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استان‌های یزد، اصفهان و سمنان، از شرق با کشور افغانستان و از جنوب با استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان هم‌مرز است. استان خراسان جنوبی، در مسیر محورهای ارتباطی استان‌های جنوبی ایران با مشهد قرار دارد. محور اصلی ارتباطی استان‌های یزد، اصفهان، فارس و بوشهر به مشهد، از طبس و فردوس می‌گذرد (جاده ۶۸ تا دیهوک و سپس ادامه مسیر به سمت مشهد از طریق جاده ۹۱). همچنین محور اصلی ارتباطی استان‌های کرمان و هرمزگان، از دیهوک و فردوس می‌گذرد (جاده ۹۱). محور ارتباطی استان سیستان و بلوچستان به مشهد نیز از شهرهای نهبندان، سربیشه، بیرجند و قائن عبور می‌کند (جاده ۹۵). چشمه آب گرم علم آباد: در شمال خاوری شهرستان سربیشه و از شکاف سنگ‌های آتشفشانی از نوع آندزیت بازالت از زمین خارج می‌شود. سربیشه چشمه معدنی کُلوته: این چشمه در بخش سربیشه حدود ۱۸ کیلومتری جادهٔ مود به سمت بیژائم و بشگز قرار گرفته و برای درمان برخی دردهای مفصلی و پوستی مفید است. سربیشه چشمه آب معدنی سیاه دره: آب معدنی سیاه دره جنب کلاته سلیمان (بخش مود شهرستان سربیشه) واقع است که آب آن به رنگ سبز کامل است. استان خراسان جنوبی رتبهٔ اول تولید محصولات باغی زرشک و عناب و رتبه دوم تولید زعفران و پنبه را در سطح ایران داراست. همچنین این استان، ششمین تولیدکنندهٔ انار در بین استان‌های ایران است و شهرستان فردوس پس از شهرستان‌های ساوه و نی‌ریز، سومین تولیدکنندهٔ انار در ایران است. پسته، بادام، سیب، گلابی، به، گیلاس، آلبالو، زردآلو، هلو، خرما، توت، شاتوت، گردو، انجیر و سنجد از دیگر محصولات باغی این استان است. در بخش محصولات کشاورزی، این استان در تولید چغندرقند، رتبه هشتم کشور را داشته و همچنین گندم، جو، پنبه، حبوبات، محصولات جالیزی و گیاهان علوفه‌ای در این استان کشت می‌شوند. در بخش دامپروری، پرورش مرغ گوشتی و تخم‌گذار، گاو شیری و گوشتی، گوسفند، بز و شتر به صورت سنتی و صنعتی انجام می‌پذیرد. شرکت‌های سهامی کشاورزی خضری و اسلام‌آباد در بخش نیمبلوک از توابع شهرستان قاینات، جزء قطب‌های کشاورزی صنعتی در کشور محسوب می‌شوند. جغرافیا و اقلیم آب و هوا میانگین بارندگی سالانه استان خراسان جنوبی، ۱۳۴ میلی‌متر و میانگین دمای سالانه، ۱۷٫۵ درجه سلسیوس است.تفاوت ارتفاع از سطح دریا باعث به وجود آمدن آب و هوای خشک و بیابانی برای نواحی پست و آب و هوای نیمه خشک در نواحی کوهستانی استان خراسان جنوبی شده است. مهمترین توده‌های هوایی که آب و هوای استان خراسان جنوبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اینها هستند : توده سرد قطبی، توده مرطوب غربی و توده گرم و خشک و توده هوای سودانی، توده موسمی و باد صد و بیست روزه . | ## بخش 3: استان خراسان جنوبی | جنگل و بیابان ها ۹۵ درصد وسعت این استان را عرصه‌های طبیعی در بر می‌گیرد که از این میزان، ۲۲٫۷ درصد بیابانی، ۶۳٫۳ درصد مراتع بیابانی، ۷٫۲ درصد مراتع خوب و متوسط و ۶٫۸ درصد جنگلی است. ۸۸۰٬۳۳۴ هکتار از مساحت این استان، جزء کانون‌های بحرانی فرسایش بادی است که شهرستان قاینات با ۲۴۲٬۴۷۲ هکتار مساحت کانون‌های بحرانی، دارای بیشترین سطح و شهرستان سرایان با ۲۷٬۷۸۷ هکتار، دارای کمترین سطح کانون بحران فرسایش بادی است. پس از الحاق شهرستان طبس به این استان، با توجه به وسعت زیاد بیابان‌های طبس، خراسان جنوبی از ششمین استان بیابانی ایران، به دومین استان بیابانی تبدیل شد. ٔ ٔ جمعیت شناسی جمعیت جمعیت استان خراسان جنوبی در سرشماری سال ۱۳۹۵ ، برابر با ۷۶۸،۸۹۸ نفر بوده است.متراکم‌ترین و پر جمعیت‌ترین شهرستان استان ، شهرستان بیرجند است. طی گزارش مرکز آمار در سال ۱۴۰۰، جمعیت شهری استان خراسان جنوبی حدود ۵۰۹،۰۰۰ نفر و جمعیت روستایی ۳۲۵،۰۰۰ نفر است. جمعیت شهری روند صعودی و شیب مثبتی داشته در حالی که جمعیت روستایی ثابت و حتی روندی نزولی داشته است. بیش از ۹۹٪ مردم استان فارس هستند.شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۸۱۲۳/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی گزارش}:خراسان جنوبی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۸-۴۵-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۸۱ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی) از گویش‌های معروف این منطقه، می‌توان به گویش بیرجندی، گویش فردوسی(گویش تونی) و گویش قائنی اشاره کرد. مذهب استان خراسان جنوبی یکی از استان های ایران است که تا حد زیادی نمایانگر ساختار قومی ایران است. دانشگاه علوم پزشکی بیرجند این دانشگاه پس از دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دومین دانشگاه علوم پزشکی برتر شرق کشور است. همچنین براساس نظام رتبه بندی شانگهای و تایمز جزو دانشگاه های پژوهشی و تحقیقاتی پیشتاز در عرصه علوم پزشکی ایران از حیث تعداد مقالات پراستناد داخلی و خارجی، همکاری های بین المللی، برگزاری همایش ها و کنفرانس های متعدد و کارگاه های تربیت تکنیسین، در رده ۸۵۰-۸۰۱ جهان قرار دارد.نظام های رتبه بندی براساس موضوع دانشگاه شانگهای و تایمز در سال ۲۰۲۳ دانشگاه بزرگمهر قائنات حوزه علمیه بیرجند دانشگاه فرهنگیان بیرجند دانشگاه فرهنگیان قائن دانشگاه فرهنگیان فردوس حوزه علمیه قائن حوزه علمیه فردوس دانشگاه صنعت و معدن بیرجند دانشگاه آزاد اسلامی بیرجند دانشگاه آزاد اسلامی قائنات دانشگاه آزاد اسلامی فردوس دانشگاه آزاد اسلامی طبس دانشگاه آزاد اسلامی نهبندان دانشکده علوم پزشکی قائن دانشکده علوم پزشکی فردوس دانشکده پرستاری طبس دانشگاه پیام نور بیرجند دانشگاه پیام نور فردوس دانشگاه پیام نور قائنات دانشگاه پیام نور طبس دانشگاه ملی مهارت بیرجند دانشکده ملی مهارت طبس آموزشکده ملی مهارت فردوس آموزشکده ملی مهارت قائن آموزشکده ملی مهارت نهبندان دانشکده فنی و مهندسی فردوس دانشگاه غیرانتفاعی هرمزان بیرجند دانشگاه غیرانتفاعی پیروزان فردوس ترابری بزرگراه ۷۸ آسیا که در این محدوده بر جاده ۹۱ ایران منطبق است، از شمال استان خرسان جنوبی و شهرستان فردوس، وارد استان شده و با عبور از شهرهای فردوس و دیهوک به استان کرمان ادامه می‌یابد. همچنین، این جاده با تلاقی با جاده طبس به دیهوک، استان‌های یزد، فارس، بوشهر و سایر استان‌های جنوبی و جنوب غربی ایران را به خراسان پیوند می‌دهد. بیشترین حجم تردد بین شهری روی محور شمالی و جنوبی این استان ۹۵شمال_جنوب (جاده ۹۵) انجام می‌گیرد، از مشهد آغاز و با عبور از شهرهای تربت حیدریه، گناباد، قائن، بیرجند، نهبندان و زاهدان تا چابهار ادامه دارد. این محور از مشهد تا شهر قائن به صورت بزرگراه بوده و سپس به صورت محور آسفالته درجه یک تا زاهدان و چابهار ادامه مسیر می‌دهد (جاده ۹۵). سایر محورهای ارتباطی استان که به صورت راه آسفالته درجه یک به استان‌های همجوار متصل می‌گردد عبارتند از: محور قائن-خواف، محور نهبندان-زابل، محور نهبندان-کرمان، محور طبس-خور و محور طبس-یزد. تاکنون استان خراسان جنوبی از داشتن یک متر آزادراه محروم است ولی طرح آزادراه سربیشه-بیرجند-تربت‌حیدریه-باغچه که شهر بیرجند را به مشهد و شبکه آزادراهی کشور وصل می‌کند، در انتظار تصویب توسط هیئت دولت است. مسیر راه‌آهن بندرعباس-سرخس از طبس و شمال باختری شهرستان بشرویه یعنی جزین عبور می‌کند و حمل‌ونقل کالا و مسافر از کشورهای آسیای مرکزی تا خلیج فارس (بندرعباس) از این مسیر انجام می‌شود. همچنین دو خط راه‌آهن چابهار-زاهدان-بیرجند-قاین- گناباد-مشهد و خط آنتنی جزین-فردوس در دست احداث می‌باشد که طی آن، شهرهای بیرجند، قائن و فردوس صاحب راه‌آهن خواهند شد. فرودگاه بین‌المللی بیرجند در سال ۱۳۱۲ (به عنوان سومین فرودگاه رسمی کشور) افتتاح گردیده و پروازهای هفتگی و روزانه به شهرهای تهران، مشهد، جده، مدینه، دمشق و بغداد در آن انجام می‌شود. صنعت به طور کلی استان خراسان جنوبی به واسطه قدرت و ذخایر معدنی، از ظرفیت بسیار زیادی در حوزه صنعت (بخصوص فلزات و صنعت فولاد) برخوردار است. کارخانه‌ها و کارگاه‌های تولید ماشین‌آلات و تجهیزات، وسایل نقلیهٔ موتوری، محصولات فلزی، تجهیزات حمل و نقل، اکسید منیزیم، محصولات لاستیکی و پلاستیک، ماشین‌آلات و دستگاه‌های برقی، محصولات کانی غیرفلزی، کاغذ و محصولات کاغذی، ابزار پزشکی و اپتیکی، ساعت، رادیو و تلویزیون، فلزات اساسی، چوب و محصولات چوبی، منسوجات، مبلمان و صنایع غذایی و آشامیدنی در سطح استان و نیز در ۵ شهرک صنعتی در بیرجند، فردوس، قاین، نهبندان و سربیشه مشغول فعالیت می‌باشند. همچنین بزوی کارخانه شمش منیزیم در شهرستان فردوس و کارخانه بزرگ فولاد قاینات، افتتاح خواهد شد.صدا‌و‌سیما خراسان جنوبی قالی‌بافی، سفالگری، رنگرزی، آهنگری، مسگری، حصیربافی، سبدبافی، نمدمالی، زیلوبافی، پارچه بافی، نوغان داری، ریسندگی، گلیم بافی، جاجیم بافی، زرگری، دباغی و سوزن‌دوزی، ازجمله صنایع دستی استان خراسان جنوبی هستند. معدن این استان دارای پتانسیل بالایی در بخش معادن می‌باشد به‌طوری‌که دارای تنها ذخایر منیزیت ایران (شهرستان بیرجند و شهرستان سربیشه)، بزرگ‌ترین ذخیره و تنها معدن آزبست ایران (معدن حاجات نهبندان)پایگاه داده‌های علوم زمین ایران بوده و ذخایر و معادن مهم اورانیوم در (شهرستان فردوس)، بنتونیت (شهرستان سرایان، سه‌قلعه)، گرانیت (بیرجند و سربیشه)، گل سفید (بیرجند)،terDetail.asp?PID=1820 پایگاه داده‌های علوم زمین ایران بازالت (شهرستان سربیشه) در خراسان جنوبی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. یکی دیگر از مهم‌ترین معادن این استان، معدن مس قلعه زری واقع در جنوب غرب این استان (خوسف) است. معادن ولاستونیت، کائولن، تراورتن، فلدسپات، بوکسیت، مارن، گچ، آهک، دولومیت، مرمریت، خاک صنعتی، سنگ لاشه و توف از دیگر معادنی هستند که در این استان درحال بهره‌برداری هستند. | ## جمع‌بندی | پنج نشان جغرافیایی فلورین طبس، عقیق فردوس، عقیق شجر زیرکوه، عقیق پائیزه سه قلعه و کارنت نهبندان در حوزه گوهرسنگ خراسان جنوبی به ثبت رسیده است.