موضوع مقاله: گویش شوشتری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گویش شوشتری | مقدمه: گویش دزفولی نزدیکترین گویش به گویش شوشتری است و با گویش لری نیز ارتباط نزدیکی دارد. | ## بخش 1: گویش شوشتری | فهرست لینگوییست گویش شوشتری-دزفولی را مستقل از زبان فارسی و لری دسته‌بندی کرده گرنوت ویندفور آن را زیر مجموعه زبان فارسی می‌داند گلاتولوگ گویش‌ شوشتری را گویشی از زبانی به نام دزفولی-شوشتری می‌داند که در کنار زبان لری در دسته‌ای به نام لری-دزفولی قرار می‌گیرد و ضمن جدا بودن از زبان لری و فارسی نو، موقعیت مشابه‌ای با زبان لری دارند. همچنین گلاتولوگ گویش‌های ایرانی غربی نو را در کنار زبان پهلوی ساسانی (فارسی میانه)، در دسته‌ای به نام فارسی میانه-نو قرار می‌دهد. کالین مک‌کینون در دانشنامه ایرانیکا گویش شوشتری-دزفولی را گویشی از زبان فارسی و نزدیک به زبان لری معرفی می‌کند. در مقاله گویش‌های خوزستان، ایرانیکا گویش دزفولی-شوشتری و بختیاری را متعلق به مربوط گروه جنوبی از زبان لری می‌داند. گروه زاگرس، که گروه لری نیز نامیده می‌شود از شاخۀ ایرانیِ جنوب‌ غربی است و بخش‌های کوهستانی استان خوزستان را در بر می‌گیرد. شوشتری و دزفولی از دیگر گونه‌های موجود در خوزستان هستند که از نظر زبان‌شناسی به گروه زاگرس شباهت دارند، اما به‌دلیل ویژگی‌هایی که نتیجه‌ی تماس با عربی است، از این گروه جدا می‌ شوند. ایران اطلس گویش شوشتری، دزفولی و گویش‌های منطقه فارس، نظیر دوانی را در این گروه طبقه‌بندی می‌کند. ویژگیهای دستوری واج‌شناسی همخوان‌ها همخوان‌ها در گویش شوشتری مانند فارسی است مگر این موارد: همخوان /G/ (انسدادی، ملازی، واک‌دار) که در کلمه‌هایی مانندِ قند (Gand) و مرغ (morG) در فارسی معیار وجود دارد، در گویش شوشتری وجود ندارد. واکه‌ها واکه‌های گویش شوشتری با واکه‌های فارسی معیار از نظر تعداد و مشخصه‌های آوایی تفاوتی ندارند. واکۀ افراشتۀ /u/ نظیر kuxa «کمین».گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان خوزستان2 (گویش شوشتری)، تألیف احمد بهنامی، چاپ 1403 فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ص 34-35 تغییرات واجی نسبت به فارسی معیار با بررسی گویش شوشتری این تغییرات واجی نسبت به فارسی معیار دیده می‌شود: واکۀ /â/ پیش از همخوان‌های /n/ و /m/ به‌طورمعمول به /u/ بدل شده است، نظیرِ nošun به جای nešân و num به جای nâm؛ به‌مانند گویش تهرانی. همخوانِ /n/ در انتهای کلمه چنانچه پس از واکۀ /u/ باشد به‌طورمعمول حذف می‌شود نظیرِ dendu «دندان». زنجیرۀ آوایی ey به‌طورمعمول بدل به [e:] شده است، مانندِ xe:r به جای xeyr، se:r به جای seyr، ne: (نوعی ساز موسیقی) به جای ney.گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان خوزستان2 (گویش شوشتری)، تألیف احمد بهنامی، چاپ 1403 فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ص 35-36 اسم جمع‌بستن نشانۀ جمع در شوشتری، آ (â)، اون (un)، او (u) و به میزان بسیار کمتری‌ها (hâ) است. اگر کلمه مختوم به واکه‌های /â/ و /a/ باشد، به هنگام جمع با un، واکۀ پایان واژه به /u/ تبدیل می‌شود و /h/ میانجی می‌شود. مانند: دالووون (پیرزنان)، خالووون (خالوها)، گُوون (گاوان)، دیوون (دیوها) معرفه و نکره اسم‌های نکره در فارسی شوشتری همچون فارسی معیار به‌طورمعمول با افزودن (ای) به آخر واژه‌ها یه افزودن (یَ: به معنای یک) قبل از واژه‌ها به دست می‌آید. یَ روز: یک روز کتابی: یک کتاب اسم‌های معرفه در فارسی شوشتری گاهی همچون فارسی معیار علامتی ندارند و از قرائن باید آنها را شناخت. مثل: دخترکَ (دختره) میرکَ (مَرده) این واژه‌های معرفه در نواحی شمالی و مرکزی ایران با افزودن (ه) مثل دختره و پسره و در نواحی جنوب ایران به‌طورمعمول با افزودن (و) مثل پسرو و دخترو ساخته می‌شود. برای ایجاد صورت تحبیبی در اسامی خاص از برخی از پسوندها استفاده می‌شود ازجمله -ول (ul) و -ولا (ulâ) و -ولَه (ula)، نظیرِ خَجول (خدیجه)، رَضولا (رضا)، مجتبولَه (مجتبی). پسوندِ دیگر ﹷک (-ak) یا صورتِ مخفّفِ آن اَ (a-) است و آن بیشتر بر اسمِ مردان می‌آید مانندِ حَسَنَ (حسن)، مُحسنَک (محسن). | ## بخش 2: گویش شوشتری | گاهی‌های غیرملفوظ در اسم‌های عربی زنان می‌افتد: مَحصوم (معصومه) فاطُم (فاطمه)، سَکین (سکینه). گفتنی است این صورت‌های تحبیبی، بسته به موقعیت و بافت کلام، می‌تواند جنبۀ تحقیری هم داشته باشد، به‌خصوص اگر با پسوندِ ﹷک یا -اَ ساخته شده باشد. ضمیر ضمیر در گویش شوشتری به گونه‌های شخصی، اشاره، تأکیدی، پرسشی و مبهم به کار می‌رود. اما صفت عالی با پسوند «ترین» چندان متداول نیست؛ به‌طورمثال «من مُسن‌ترین شما هستم» به‌طورمعمول با صفت تفضیلی و به صورت «مو اَ همَتون مُسِن‌تَرُم» به کار می‌رود. جز اینکه به مانندِ ماضی استمراری، این [be] در بیان جملات، اغلب به‌صورتِ ساکن به کلمۀ پیش از فعل می‌چسبد، برای نمونه در جملۀ زیر: فارسی معیار: من در را باز می‌کنم. مانندِ ravom «برَوَم»، guvom «بگویم»، nešini «بنشینی»..گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان خوزستان2 (گویش شوشتری)، تألیف احمد بهنامی، چاپ 1403 فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ص 42 در این گویش مانند فارسی پیش از عهد مغول پیشوندهایی مانند "بـ " یا "می" به صورت غیر ضروری می‌توانند جلوی افعال بایستند. در برخی حالات التزامی و امر نیز برعکس فارسی نو و بر راه فارسی ادبی دوره‌های پیشین پیشوندی جلوی فعل ظاهر نمی‌شود. برخی از افعال قدیمی که در گذشته استفاده می‌شده و امروز در زبان عوام متروک شده در این گویش رایج است. برو--> " رو " / نرو --> مـَرو بگو--> " گو " / نگو --> مـَگو صرف فعل مضارع: غذا می‌خورد: --> غذا بخورَه می‌گیرد --> گیرَه بروی--> روی / نروی --> نَـروی می‌خواهم بروم --> مـُخـُم روَممثلهای شوشتری-جلال الدین امام جمعه-بنیادنیشابور-تهران-1984 صفحهٔ 13 فعل ماضی: نمونه‌ای از صرف افعال ماضی در گویش شوشتری در وجه‌های مختلف رفتم --> رفتـُم نشسته بود --> نِشسه بید رفته باشد--> رفته بوَ می‌گفت --> بـِگفت کشته‌اند --> کشتِنَه در افعال متعدی در گویش شوشتری مفعول یا متمم ممکن است به صورت ضمیر متصل پس از فعل بیاید. این حالت در فارسی امروز چندان متداول نیست اما در ادبیات کهن فارسی وجود دارد؛ به‌طورمثال در این مصرع مولانا: "نگفتمت مرو آنجا که آشنات منم" می‌بینیم که "ت" که نشانه مفعولی، در اینجا مفهول له، است به صورت چسبان پس از فعل می‌آید. در پارسی بیشتر مفعول به خاصیت اتصال به پایان فعل را دارد و اتصال مفعول له کمتر به کار می‌رود اگرچه در ادبیات هست. این حالت در گویش شوشتری هنوز وجود دارد؛ به‌طورمثال برای همین مفهوم "به تو نگفتم" می‌گویند " نگفتـُمـَت ". واژگان برخی از پژوهشگران، یکی از موارد مهمی را که میان گویش‌های شوشتری و دزفولی و فارسی معیار تفاوت ایجاد می‌کند، واژگان دانسته‌اند</blockquote> . برخی از واژه‌های گویش شوشتری واژه‌هایی است که در فارسی دری قدیم رایج بوده است و امروزه منسوخ است. بخشی دیگر از این واژه‌ها ویژۀ گویش شوشتری است و بخشی دیگر نیز از عربی وارد گویش شوشتری شده است و امروزه در فارسی معیار کاربردی ندارد. ادبیات شوشتری ادبیات شفاهی ادبیات شفاهی شوشتر شامل حکایت‌ها و متل‌های قدیمی، شعرهای عامیانه و ترانه‌ها و نیز ضرب‌المثل‌ها است. حکایت‌ها و متل‌ها در گویش شوشتری حکایت‌ها و متل‌های فراوانی وجود دارد که نسلی بعد از نسل دیگر توسط پیران و بزرگان برای کودکان نقل شده است. داریوش رحمانیان، استاد تاریخ دانشگاه تهران، در اواخر دهۀ ۱۳۷۰ بخشی از این حکایت‌ها را در کتاب «افسانه‌های لری، بختیاری و شوشتری» (نشر مرکز) گردآوری کرده و زبان آن‌ها را به فارسی معیار بازگردانده است. | ## بخش 3: گویش شوشتری | یک روز که سلمانی آمد و پادشاه را اصلاح کرد، [پادشاه] گفت بگذار در آینه نگاه کنم ببینم چطور مرا اصلاح کرده است. چون در آینه نگاه کرد یکباره حالش منقلب شد گفت ای داد بیداد سرم، ریشم، سبیلم، سفید شده است. خلاصه خبر دادند ای قبلۀ عالم درویشی به دم در آمده است و می‌گوید فقط پادشاه را می‌خواهم ببینم. یک روز پسرانش را جمع کرد وصیت کرد که بعد از من درِ این اتاق را که در کاخ است باز نکنید. گفت بگذار بروم درِ این اتاق را باز کنم ببینم چه چیز در آن است که پدرم گفته است درِ این اتاق را باز نکنید. وسط باغ هم یک تخت زده‌اند یک دختر نشسته بر روی تخت یک چوب سبز در دستِ راست اوست یک چوب سیاهی هم در دستِ چپِ اوست. پسرِ پادشاه رفت به سمتِ تخت، همینطور که نزدیک شد آن دختر با چوبِ سیاه به روی شانه‌اش زد و گفت سنگ شو. برادران و درباریان دیدند خبری از پادشاه نیست، کاخ را گشتند دیدند درِ آن اتاق باز است. ضرب‌المثل‌ها سیدجلال‌الدین امام جمعه در حدود نیم سده پیش دست به تألیف کتابی با نام «ضرب‌المثل‌های شوشتری و برخی زبانزدها» زد که توسط انتشارات بنیاد نیشابوردر سال 1363 منتشر شد. در این کتاب ضرب‌المثل‌های شوشتری به خط فارسی و نیز فونتیک و نیز ترجمۀ فارسی این مثل‌هادرج شده است. کِل زَنیتْ بُنگون بِریزْنیتْ عَمبَلو دوما بووِس/ مُشْک اَ مین سولا دَرومَه صاحُبِ نونا بووِس. کِل بکشید و بادمجان سرخ کنید که سوسمار داماد شد، موش از سوراخ درآمد و صاحب نان‌ها شد. دربارۀ شخص بی‌کفایتی که به منصبی رسیده است و دیگری از بی‌کفایتی او استفاده می‌کند و به خواسته‌اش می‌رسد. شعر به گویش شوشتری شاعران و نویسندگان شوشتر از قدیم به زبان فارسی شعر گفته‌اند، به‌طورمثال در ترجمان البلاغه می‌خوانیم که ابوالعلای شوشتری از نخستین کسانی است که در جنوب غرب ایران به پارسی‌نویسی پرداخته‌است.گنجینهٔ سخن-دکتر ذبیح‌الله صفا-جلد دوم-صفحه 92 امّا شاعرانی که به گویش شوشتری شعر سروده باشند نیز دست‌کم از دویست سال پیش شناخته شده‌اند. قدیمی‌ترین شاعری که به گویش شوشتری شعر سروده است ملّا صالح شوشتری نام داشته است که در 1267ه.ق. (1229 شمسی) زنده بوده است و محمدحسن خان اعتمادالسلطنه او را دیده و از او بیتی به گویش شوشتری نقل کرده استمرآةالبلدان، تألیف محمدحسن اعتمادالسلطنه، به کوشش عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث، چاپ 1367 دانشگاه تهران، جلد دوم ص 1347. از او دیوانی به جا مانده است که بخش اعظم آن به گویش شوشتری است ولی اشعاری به فارسی و بختیاری و دزفولی نیز در آن دیده می‌شود. | ## جمع‌بندی | از غزلیات اوست: زلفتَ چینِ کُنی هِی خوتِ رنگینِ کُنی/ خوتِ رنگینِ کُنی، دَردُمَ سنگینِ کُنی تو که شو گُفتیَه صُحبی مُو میایُم چه کُنُم؟/ صُحبِ پیشینِ کُنی، پیشینِ پَسینِ کُنی بِگووی جونِتِ دام تا که مُو بوسی دُهُمِت/ تو خُو سررشته نداری، خوتِ مَغمینِ کُنی غِیرِ دوسی چه اَزِت کُردُمَه‌ای بی‌مُرُوَت/ مو دُعا هِی بِکُنُم اِس تو تو نُرفینِ کُنی دِلبَری چی تو کُیا هی که به یَ گوش اَ اَما/ غارَتِ طاقت و ایمون و دل و دینِ کُنی نازَنینون اَگه گاوختِ کُنِن نازِ قِشَنگ/ چی خودت نازِتَ هی نازُک و نَشمینِ کُنی صالِحا کِی تو تَری پِی هِ دَوی خونه‌خراب؟/ تو کموتربچه دعوی پِیِ شاهینِ کنیاشعار محلّی خوزستان اثر طبع شعرای خوزستان به زبان محلی، چاپ 1349 کتابفروشی صافی اهواز، ص 83-84 به عبارتی دوران زندیه و دوره‌های آغازین قاجار را می‌توان آغاز ادبیات شوشتری دانست.دیوان اشعار ملاحسن شوشتری-به کوشش سعید شیرین بیان-نشر خوزستان1375- صفحه 15 نمونه‌ای از اشعار ملاحسن شوشتری به لهجهٔ محلی شوشتر در دوران قاجار: بدخلقی و ری چرکنی او کس که ازم کرد جز دختر دنیا دیگه یارون کی ازم کرد دونی چه سرم برد به عالم چه ازم کرد؟