موضوع مقاله: کردستان ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کردستان ایران | مقدمه: بخش‌های کردنشین ایران یا کردستان خاوریکندال، کردها، ترجمه ابراهیم یونسی ص۱۷۴ (کُردی: ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان) به بخش‌های عمدتاً کُردنشین در ایران گفته می‌شود. | ## بخش 1: کردستان ایران | به‌طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میان‌رودان مسکن و جایگاه مردمی بوده است که با امپراتوری‌های بابل و آشور در جنگ بوده‌اند و گاه آن‌ها را شکست می‌داده‌اند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آن‌جا یعنی کاسی‌ها و لولوبی‌ها و گوتی‌ها و دیگر اقوام آسیا را در خود حل کردند و زبان خود را در منطقه رواج کامل دادند. پس از حمله مغول، ناحیه جبال به دو بخش نامساوی عراق عجم، بزرگتر و در سمت شرق، و کردستان، کوچکتر و سمت غرب، که کرمانشاه نیز جزئی از آن بود تقسیم گشت.Lambton, A.K.S.. در دوره سلطنت شاه عباس بزرگ کردستان یکی از ایالات ایران بود و والی آن یکی از پنج والی ایران بود. طبق قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶، کردستان بخشی از استان غرب بود. در قرن نوزدهم، کرمانشاه اهمیت تجاری و استراتژیک زیادی یافت و مرکز کردستان ایران شد. در ۱۸۰۶، فتحعلی‌شاه بزرگ‌ترین پسرش محمدعلی میرزا را به حکومت کل کردستان و لرستان منصوب کرد. او ارتشی به مربیگری فرانسوی‌ها تشکیل داد و در دوره او کرمانشاه سدی در برابر پیشروی عثمانی‌ها شد. زبان هنگامی که از زبان کردی سخن به میان می‌آید، مقصود زبانی است که کردها هم اینک با آن سخن می‌گویند. زبان شناسان و شرق‌شناسان غربی گفته‌اند که: این زبان از زبان‌های هندواروپایی و خانواده‌های هند و ایرانی و در زمرهٔ زبان‌های ایرانی است و با زبان فارسی شباهت بسیاری دارد. احمد کسروی، در شیخ صفی و تبارش، تاریخ تبار و زبان مردم آذربایجان می‌نویسد: پیش از صفوی هیچ شاعر ترک گویی در آذربایجان پیدا نشد و همگی مردم هر که ماد و آریایی‌تبار بودند به زبان پهلوی آذری گفتگو می‌کردند که همانند فارسی و لری و کردی بود.سیسیل جی ادموندز: کردها، ترک‌ها، عرب‌ها ص ۱۳، ترجمه یونسیو. ص ۴۲–۵۱،کتابشناسی کسروی حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیا می‌نویسد:پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌زبان) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنان‌که اعراب را کردهای سورستان.تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء علیهم الصلاه و السلام نویسنده:حمزه اصفهانی، حمزه بن حسن. متن: «کانت الفرس تسمی الدیلم الاکراد طبرستان کما کانت تسمی العرب اکراد سورستان» کردی از ریشه زبان‌های ایران قبل از حمله اعراب به ایران است. قدیم‌ترین نوشته به زبان پهلوی اشکانی قباله‌ای است که از اورامان در کردستان به دست آمده است. زبان کردی شامل گویش‌های متعدداست و مکمل گروه «ایرانی-آریایی» هستند که به خانواده بزرگ زبان‌های هندو ایرانی تعلق دارد. به‌طور کلی زبان کردی به سه گروه گویشی تقسیم می‌شود: ۱- گروه غربی شامل گویش‌های موسوم به کُرمانجی/ کِرمانجی ۲-گروه شرقی ۳- گروه مرکزی و هم چنین گروه جنوبی که از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده است که از این بین می‌توان به گویش لکی، گویش سنجابی، کلهری اشاره کرد. | ## بخش 2: کردستان ایران | کرمانجی گویش کردهای شمال خراسان (بجنورد، قوچان، فاروج، شیروان، مانه و سمنقان، اسفراین و…)، ناحیه مرزی ایران و ترکیه در استان آذربایجان غربی، شامل بخش‌های قابل توجهی از شهرستان‌های ارومیه، سلماس، ماکو، شوط و پلدشت می‌شود و در همین حال بخشی از روستاهای خوی و چالدران را نیز شامل می‌شود. به علاوه بخشی از جمعیت شهرستان اشنویه و همچنین تعدادی از روستاهای تکاب و شاهین‌دژ نیز از کردهای کرمانج هستند و به کردی کرمانجی سخن می‌گویند. سورانی در بخش میانی مناطق کردنشین ایران رایج است، شهرهای اصلی سورانی‌زبان عبارتند از: شهرهای استان کردستان، شهرهای کردنشین مکریان در جنوب استان آذربایجان غربی و مناطق شمالی و شمال غربی استان کرمانشاه (جوانرود، پاوه، سنقر و روانسر). کردی جنوبی دارای لهجه‌های کردی کرمانشاهی، گروسی، مایانی، سنجابی، لکی، کلهری و کردی ایلامی است که در استان کرمانشاه و ایلام و بخش‌هایی از استان‌های کردستان بدان تکلم دارند. عبدالحمید حیرت سجادی ، محقق سنندجی، در کتاب «شاعران کرد پارسی‌گوی» بیش از ۱۲۵۰ شاعر کرد را که اشعاری فارسی داشته‌اند در اثر ۹۰۰ صفحه‌ای خود معرفی کرده است. در استان کردستان اکثریت با اهل تسنن است، اما جمعیتی از کردهای شیعه نیز در شهرستان‌های بیجار و قروه زندگی می‌کنند. مردم یارسان عمدتاً در منطقهٔ دالاهو در غرب استان کرمانشاه، مناطق شرق استان و نیز در مرکز استان زندگی می‌کنند. در استان ایلام اکثریت با کردهای شیعه است، اما اقلیتی از پیروان یارسان نیز در این استان زندگی می‌کنند. در میان کردها همچنین مردمی با مذاهب مسیحی، یهودی و بهایی زندگی می‌کنند.مقالهٔ مسیحیت در کردستان در دانشنامهٔ کردستانیکا هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از قصر شیرین دیدن کرده است، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بین‌النهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیده است می‌نویسد: بخش‌های کُردنشین ایران مناطق کُردنشین ایران به‌طور کلی شامل استان‌های کردستان، کرمانشاه و ایلام به همراه بخش‌های عمده‌ای از استان‌های آذربایجان غربی و خراسان شمالی می‌شود. علاوه بر این در استان‌های همدان، فارس، خراسان رضوی، اردبیل، قزوین، البرز، تهران و مرکزیمدخل KURDISH TRIBES در دانشنامه ایرانیکا هم جمعیت قابل توجهی از کردها ساکن هستند. جمعیت در ایران بیشینه جمعیت استان‌های کردستان، کرمانشاه و ایلام و بخش قابل توجهی از جمعیت استان‌های آذربایجان غربی و خراسان شمالی کُرد هستند، به علاوه درصدی از کردها نیز در سایر استان‌ها سکونت دارند. استان خراسان رضوی با حدود ۳۰۰ هزار نفر کرد (۵ درصد جمعیت استان)، استان تهران با حدود ۴۰۰هزار نفر کرد (۵ درصد جمعیت استان)، استان البرز با حدود ۲۰۰ هزار نفر کرد (۷٫۵ درصد جمعیت استان)، استان همدان با حدود ۱۷۰ هزار نفر کرد (۱۰ درصد جمعیت استان) و سایر مناطق کشور با حدود ۳۰۰ هزار نفر، مهم‌ترین مناطق با جمعیت قابل توجه کرد در ایران هستند و بنابراین کل جمعیت کردهای ایران روی هم بیش از ۷٬۲۰۰٬۰۰۰ میلیون نفر (در حدود ۷٫۷۵ درصد جمعیت ایران در سال ۱۳۹۵) بوده است. در کشورهای ایران، ترکیه و سوریه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها وجود ندارد.شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۵۷۷طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ کرمانشاه بزرگ‌ترین شهر کردنشین ایران با جمعیت ۹۴۶٬۶۵۱ (۱۳۹۵) است. جدول زیر شامل جمعیت شهرهای بزرگ کردنشین ایران براساس سرشماری سال ۱۳۹۵ خورشیدی است: ردیفنام شهراستانجمعیت شهرجمعیت شهرستانرتبه در استان۱ کرمانشاه استان کرمانشاه ۹۴۶٬۶۵۱ ۱٬۰۸۳٬۸۳۳ ۱۲ سنندج استان کردستان ۴۱۲٬۷۶۷ ۵۰۱٬۴۰۲ ۱۳ ایلام استان ایلام ۱۹۴٬۰۳۰ ۲۲۲٬۷۷۰ ۱۴ بوکان آذربایجان غربی ۱۹۳٬۵۰۱ ۲۵۱٬۴۰۹ ۳۵ مهاباد آذربایجان غربی ۱۶۸٬۳۹۳ ۲۳۶٬۸۴۹ ۴۶ سقز استان کردستان ۱۶۵٬۲۵۸۲۳۴٬۳۷۷ ۲ سازمان سیا جمعیت تمامی کُردهای ساکن در ایران را ۱۰٪ جمعیت کشور برآورد کرده است.CIA – IRAN Teh World Factbook جمعیت ایران بالغ بر ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ تن (سرشماری سال ۱۳۹۰) و ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ تن (سرشماری سال ۱۳۹۵) و وسعت ایران ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع است بنابراین سه استان عمدتاً کرد نشین در سال ۱۳۹۰ در حدود ۴٬۵۱ درصد وسعت ایران و در حدود ۵٬۳۱ درصد از جمعیت ایران در سال ۱۳۹۰ و ۵٬۱۷ درصد از جمعیت ایران در سال ۱۳۹۵ را تشکیل می‌دهد که نشان دهنده کاهش درصد جمعیت این چهار استان به جمعیت کل کشور طی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ می‌باشد (رشد کمتر جمعیت نسبت به بقیه مناطق و مهاجرت منفی داخلی یا خارجی). جمعیت کل این سه استان در سال ۱۳۹۵ بر اساس سرشماری ۱۳۹٬۱۳۲ نفر نسبت به سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است (به‌طور میانگین سالانه ۲۷٬۸۲۷ نفر). ردیفنام استانمرکزوسعت (کیلومتر مربع)جمعیت سال ۹۰جمعیت سال ۹۵۱کردستانسنندج ۲۹٬۱۳۷ ۱٬۴۹۳٬۶۴۵۱٬۶۰۳٬۰۱۱۲کرمانشاهکرمانشاه ۲۴٬۹۹۸ ۱٬۹۴۵٬۲۲۷۱٬۹۵۲٬۴۳۴۳ایلامایلام ۲۰٬۱۳۳ ۵۵۷٬۵۹۹۵۸۰٬۱۵۸کلبخش‌های کردنشین ایران- (۴٬۵۱٪) ۷۴٬۲۶۸ (۵٬۳۱٪) ۳٬۹۹۶٬۴۷۱(۵٬۱۷٪) ۴٬۱۳۵٬۶۰۳ بخش‌های کردنشین آذربایجان غربی به دلیل نبود آمار دقیق در نظر گرفته نشده است. | ## بخش 3: کردستان ایران | او در کوهستان‌های رواندز با اهریمن به جنگ پرداخت و در آغاز پیکار به سپاهیانش فرمان داد که در صورت پیروزی بر دشمن و کشتن اهریمن بر ستیغ کوه‌ها و بالای تپه‌ها و گردنه‌ها، برج‌هایی از آتش برافروزند تا هم نشانی بر اعلام پیروزی باشد و هم فرمانی بر بازگشت سپاه از جبهه‌ها به نزد وی. سرانجام پیکار با اهریمن به پیروزی سپاه کی مورس پایان یافت و آتش‌ها بر بالای کوه‌ها زبانه کشید و با تابش شعله‌ها پیروزی حق بر باطل و شکست اهریمن به آگاهی عامه رسید. کی مورس فرمان داد نه تنها آن روز بلکه ۹ شبانه روز پس از آن را همراه با برافروختن آتش و مراسم جشن و سرور بگذرانند. بدین ترتیب در مدت برگزاری این مراسم جه‌ژنی ۹ روژ از کوه‌ها گرفته تا مراکز شهرها را فروغ تابناک آتش همراه با آهنگ پیروزی دربرگرفته و شب تیره را به روز روشن مبدل ساخته بود. از آن هنگام جه‌ژنی نه‌روژ شکوهی خاص یافت و هر سال همراه با مراسم ویژهٔ آتش بازی برگزار می‌شد. چهار سال سال بعد از کی مورس ضحاک نامی با سپاه عظیم خود از اورشلیم به سوی کردستان روی آورد و این سرزمین را اشغال کرد. ضحاک دو مار داشت که آن‌ها را می‌پرستید و به مردم نیز دستور داد که در مقام پرستش مارهای وی برآیند. کردها مدتی تحمل کردند سرانجام کاوه آهنگر پیدا شد؛ و گروهی از ستمدیدگان را به دور خود جمع کرد. کاوه مدت‌ها در اندیشه بود تا موقع مناسبی برای قیام علیه ضحاک بیابد، تا آنکه شب جه‌ژنی ۹ روژ (جشن نه روز) را برای این کار مهم برگزید. در سپیده دم جه‌ژنی ۹ روژ، (برابر با بیست و یکم مارس) به همدستی یارانش به سوی مرکز ستمگری ضحاک یورش برد و آن را به زیر نفوذ خود درآورد. او پس از کشتن ضحاک با انبوه ستمدیدگان پیروز، به سوی اقامتگاه شاهزاده‌ای آریائی به نام فریدون پسر آبتین حرکت کرد و او را به پادشاهی خواندند. در این روز مژده پیروزی کاوه بر ضحاک ستمگر بر همه جا پیچید و بدین ترتیب جلوه جاودانی و خاطرهٔ شکوهمند نوروز که زمینهٔ اصلی آن از دوره کیومرث بود، بر صفحه روزگار نقش بست. نفت و گاز استان‌های ایلام (رتبه دوم ذخایر گازی در میان سایر استان‌ها) و کرمانشاه داری ذخایر عظیم نفت وگاز هستند، که به‌طور تقریبی ۱۵٪ تا ۱۳٪ ذخایر نفت وگاز اثبات شده ایران در این دو استان قرار دارد. وجود آب و مهاجرت مادها به کردستان زمینه را برای تشکیل امپراطوری‌های بزرگ به وجود آورد که آثار آن همچنان در این دیار قابل مشاهده است. در کنار طبیعت دلنشین وجود بازارچه‌های مرزی از لحاظ جذب گردشگر اهمیت چند برابر دارد که سالانه میلیون‌ها توریست را از سراسر کشور به شهرهای مرزی می‌کشاند و نقش مهمی در اقتصاد استان‌ها بازی می‌کند. | ## جمع‌بندی | + وضعیت ثبت و نگهداری آثار باستانی کردستان ایران استان شهر نام اثر وضعیت کرمانشاه کرمانشاه سنگ نبشته بیستون ثبت جهانی و ثبت در فهرست آثار ملی ایران کرمانشاه کرمانشاه طاق بستان در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست آثار ملی ایران کرمانشاه کنگاور معبد آناهیتا در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست آثار ملی ایران کرمانشاه روستای برناج گوردخمه برناج درحال ثبت در فهرست آثار ملی ایران کرمانشاه پاوه غار قوری قلعه در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران کرمانشاه روستای ریجاب روستای تاریخی وگردشگر ریجاب ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران کرمانشاه سرپل ذهاب قلعه یزدگرد ثبت در فهرست آثار ملی ایران کردستان بیجار قلعه و دژ تاریخی قمچغای ثبت در فهرست آثار ملی ایران کردستان روستای هورامان روستای تاریخی وگردشگر هورامان ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران کردستان مریوان دریاچه زریوار در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران کردستان سقز غار کرفتو ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران کردستان سقز قلعه زیویه ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران آذربایجان غربی مهاباد غارسهولان ثبت در فهرست آثار ملی ایران آذربایجان غربی نقده تپه حسنلو ثبت در فهرست آثار ملی ایران آذربایجان غربی مهاباد فقرگاه ثبت در فهرست آثار ملی ایران آذربایجان غربی برادوست ارومیه دریاچه مارمیشو ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران آذربایجان غربی سردشت آبشار شلماش ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران آذربایجان غربی بوکان غار قلایچی ثبت در فهرست آثار ملی طبیعی ایران آذربایجان غربی بوکان تپه قلایچی ثبت در فهرست آثار ملی ایران ایلام ملکشاهی نقش‌برجسته گل گل ملکشاهی ثبت در فهرست آثار ملی ایران + اسامی رودهایی که از کردستان ایران سر چشمه می‌گیرنداستان محل سرچشمه نام حوضه آبریز کردستان چهل چشمه (اطراف سقز) قزل ازون (سفید رود) دریای خزر کرمانشاه به هم پیوستن رودهای روانسر و پراو (رود سیمره) کرخه رود دجله آذربایجان غربی کوهستانهای مابین مهاباد و پیرانشهر زاب کوچک خلیج فارس آذربایجان غربی کوهستان‌های کردستان عراق، گذر از بانه ،سقز، بوکان سیمینه رود دریاچه ارومیه کردستان کوهای چهل چشمه (اطراف سقز) زرینه رود دریاچه ارومیه آذربایجان غربی (کردستان) ترکیه ارس دریاچه ارومیه آذربایجان غربی دالامپر برده سور دریاچه ارومیه احزاب و سازمان‌های سیاسی حزب دموکرات کردستان (حدک) حزب دمکرات کردستان ایران حزب کومله کردستان ایران حزب حیات آزاد کردستان (پژاک) جامعه دموکراتیک و آزاد شرق کردستان (کودار) جنبش جمهوری‌خواه شرق کردستان جامعهٔ زنان آزاد شرق کردستان (کژار) جماعت دعوت و اصلاح (اخوان المسلمین ایران) سازمان دموکراتیک یارسان سازمان خبات انقلابی کردستان ایران کومله سازمان کردستان حزب کمونیست ایران کومله زحمتکشان کردستان سازمان حقوق بشر کردستان حزب آزادی کردستانpazadik.org/ مکتب قرآن جبهه متحد کرد حزب ماه و ستاره زرد کردستان رسانه‌ها این رسانه‌ها اغلب به دو زبان کردی و فارسی هستند که هدف آن‌ها بیشتر مخاطبان کرد تبار ایرانی است.