موضوع مقاله: اسکناس‌ها و مسکوکات ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسکناس‌ها و مسکوکات ایران | مقدمه: سکه‌های ایران بخشی از پول ملی ایران است که به تمامی سکه‌های ضرب شده و رایج در تمام سلسله‌ها و دودمان‌های حاکم بر ایران زمین اعم از ایرانی و بیگانه که تا زمان کنونی بر ناحیه‌ای کوچک یا سراسر ایران کنونی حکومت کرده‌اند گفته می‌شود. | ## بخش 1: اسکناس‌ها و مسکوکات ایران | سکه یک تکه فلز به وزن معین است که روی آن نشان رسمی یا نام دولت یا حکومتی که وزن، عیار و بهای آن را تعهد می‌کند نگاشته شده‌استافتخاری، ١٣٩٣: ١ سکه از فلزات مختلف مانند طلا، نقره و آلیاژهایی مانند برنز ساخته شده‌است که اصول آن هنوز بعد از بیست و هفت قرن همچنان برجای و استوار استسرافراز و آورزمانی، ١٣٩٥: ٧ ضرب سکه در ایران در ایران معمولاً سکه را با چکش ضرب می‌زدند و طریقه ضرب این گونه مسکوکات آسان بود. قرن‌ها به این ترتیب عمل می‌کردند که ابتدا نقش پشت سکه را روی فلز محکمی که معمولاً از فولاد بود به‌طور معکوس و منفی حکاکی می‌کردند و آن را در وسط سندان کار می‌گذاشتند و به همان طرز عیناً نقش روی سکه را نیز در سر سنبه‌ای از فولاد حکاکی می‌کردند. پس از تعیین عیار مناسب فلزات و ذوب و شمش نمودن، آنها را خرد کرده به قطر و وزن لازم به صورت قطعاتی می‌بریدند و آن را گداخته به ضرب فشار چکش به صورت مسکوک درمی‌آوردند. این نوع سکه زدن منحصر به ایران نبود، تقریباً در همه جای دنیا به همین شیوه عمل می‌شد، بعدها به صورت بسیار ابتدایی از منگنه‌ها استفاده می‌کردند و پس از سال ۱۵۶۱ م با اختراع ماشین ضرب سکه در اروپا، سکه‌های استاندارد رواج یافت. در سیاحت‌نامه شاردن در توصیف چگونگی ضرب سکه در دوران صفوی تنها به این توضیح بسنده شده‌است که "پول ایران با چکش ضرب می‌شود و با قالب‌ریزی هیچ‌گونه آشنایی ندارند. توصیفی که تذکره الملوک از نُه مرحله ضرب سکه، یعنی مراحلی که باید فلز گران‌بها از آن بگذرد تا به صورت سکه در آید، به دست می‌دهد بسیار پرارزش است؛ زیرا که نه شاردن و نه هیچ‌یک از سیاحان معاصر وی از شیوهٔ سکه‌زنی در ایران سخنی نگفته‌اندافتخاری و زیاری، ١٣٩٧: ٢٣ بر اساس نوشته‌های کتاب تذکرة الملوک، در زمان صفویه نظم و ترتیب خاصی برای ضرب سکه وجود داشت و ضرابخانه، سازمان اداری گسترده‌ای دارای مشاغل متنوع بود که تحت نظر معیرالممالک اداره می‌شود عزل و نصب حکاکان، زرکشان، ضراب باشی، ضابطان، صنعتگران، کارکنان و کارمندان با وی بود و هیچ‌یک از عاملان دیگر حق دخالت نداشتند. دستگاه‌های مهم ضرابخانه عبارت بودند از: ۱- دستگاه سباکی (گدازنده) برای ذوب و خالص کردن طلا و نقره. ۸ - دستگاه تخش‌کُنی، قرصهای کم‌وزن را جدا کرده، مجدداً با وزن صحیح آماده می‌کرد. ۹ - دستگاه سکه‌کُنی، قرصها را سکه می‌کندمیرزا سمیعا، ١٣٧٨: ٢٢ در دوران افشاریه و زندیه تا اواسط قاجاریه وضع ضرب سکه کم و بیش به همان صورت بود تا در سال ۱۲۸۲ هـ. ناصرالدین شاه دستور داد ضرابخانه‌ای با روش جدید از فرانسه خریداری و به ایران وارد شود و پس از وقفه‌ای دوازده ساله، ضرابخانه جدید در سال ۱۲۹۴ هـ به دستیاری پشان، مستشار اتریشی، کار خود را آغاز نمود.سرافراز و آورزمانی، ١٣٩٥: ٩ بزرگ‌ترین سکه جهان سکه‌ای زرین است که نوشته روی آن به فارسی است و مشخصات سکه عبارت است از: وزن آن بیش از هفتاد اونس (اونس = ۳۱٫۱۰۳۴۷۶۸ گرم) - اندازه قطر و دایره این سکه ۱۴/۵ سانتیمتر است. نوشته روی سکه «لا اله الا الله محمد رسول‌الله» و عبارت «ضرب دارالخلافه شاه جهان‌آباد ۱۰۶۴» و درحاشیه آن هم این شعر دیده می‌شود: از صدق ابی بکر شد ایمان انور اسلام قوی دست شد از عدل عمر دین تازه شد از شرم و حیای عثمان و ز علم علی یافت ولایت زیور این سکه منحصربه‌فرد بوده و اکنون در موزه بریتانیاست.شهبازی فراهانی، ١٣٨٠: ١٩ از زمان مظفرالدین شاه قاجار سکه نیکلی هم در ایران رایج شد. در سال ۱۲۷۸ خورشیدی قراردادی با بانک شاهنشاهی برای ضرب معادل ۱۵۰ هزار تومان سکه نیکلی بسته شد. از سال ۱۳۲۲ قمری (۱۲۸۳ خورشیدی) این سکه‌ها وارد گردش شد و همه ساله ضرب این سکه‌ها و ورود آنها به ایران ادامه یافت. سکه‌های تقلبی سکه تقلبی، سکه‌ای است که از فلزات ارزان قیمت، به ظاهر به صورت سکه اصل ساخته می‌شود. در گذشته و حال کسانی که سکه تقلبی می‌ساختند، برای انجام کار خود بیشتر از فلزات ارزان چون مس و برنج سکه‌هایی شبیه به اصل فراهم می‌نمودند و بعد روی آن‌ها را با آب زر یا سیم می‌پوشاندند و به جای سکه‌های اصل روانه بازار می‌کردند. لغت «سه توی» نیز به معنی سکه تقلبی آمده و آن عبارتست از «پول قلب و مسکوک مسی که روی آن آب طلا یا نقره داده باشند». بدون شک کمی پس از پیدایش سکه، قلب و دگرگونی در آن نیز پدید آمده‌است، اگر چه دقیقاً نمی‌توان از تاریخ شروع تقلب در سکه را تعیین نمود. اما می‌دانیم که پس از پیدایش الکترون نخستین سکه جهان در لیدی، کسانی که مبادرت به تهیه الکتروم‌های تقلبی نمودند، تا جایی که قارون پادشاه کشور لیدی در سال ۵۵۰ پیش از میلاد به همین جهت الکتروم را از گردش انداخت.شهبازی فراهانی، ١٣٨٠: ٣٩ نکته مهم آن که در بررسی‌های تاریخی مشاهده می‌شود، هرگاه در ارکان اداری حکومت‌ها سستی پدیدار گردد، همان طوری‌که در تمامی زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه خلل و تقلب پدید می‌آید. ضرب سکه نیز از این دایره عمل بیرون نبوده و تقلب سکه هم نمودار می‌گردد و گسترش می‌یابد علت دیگری را هم که سبب رواج بازار سکه تقلبی می‌گردد، نباید از نظر دور داشت، آن هم کمیابی سکه در سطح جامعه‌است که به دلایل مختلف ممکن است رخ دهد. در لغت‌نامه دهخدا دربارهٔ اولین کسی که مبادرت به ضرب درهم تقلبی کرد، آمده‌است: «گویند نخستین کسی که درهم غش دار سکه زد، عبیدالله بن زیاد بود.» و در کتاب «مقیاسات و نفوذ در حکومت اسلامی» مذکور است: «بلاذری می‌گوید: روزی مردی را نزد عمر بن عبدالعزیز آوردند. (که تقلب سکه می‌کرد» عمر دستور داد او را تازیانه زدند و زندانی کردند و سکه او را در آتش انداختند.» و نویسنده «تاریخ آل جلایر» سخنی دربارهٔ تقلب سکه دارد او می‌نویسد: «دردوران جلایریان برای جلوگیری از تقلب، عیار سکه را از بین بردند و تنها زر را با بوره و سیم را با کمی جیوه مخلوط کردند.» چنان‌که اشاره شد، تقلب سکه مربوط به دوره خاصی نیست، بلکه در تمامی دوره‌ها شاهد آن بوده‌ایم. اما در عهد قجر با توجه به محیط فسار آلوده اش این امر بیش از پیش رواج و ادامه داشته‌است. در کتب تاریخ این دوره به موارد بسیاری از این دست برمی‌خوریم؛ مثلاً در کتاب «افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی» آمده‌است: «از رشت خبر آمد که صد دانه دوهزاری جدیدالضرب قلب از دست یحیی امام مسیحی گرفته‌اند.» یا اسماعیل رایین می‌گوید: «امین الضرب درخفا به ضرب سکه تقلبی و توزیع آن به‌وسیله نوکرانش در پایتخت اقدام می‌کرد ولی این نیرنگ او کشف شد و شاه دستور داد قالبها و آلات ضرب مسکوکات را گرفتند.» البته این‌گونه تقلب‌ها اگر چه مخرب پایه و اساس اقتصاد کشور ما بود، اما سبب بهره‌وری فراوانی برای بیگانگان می‌شد. اتفاقاً «خالد بیگ» سفیر عثمانی زمانی به واسطه مسکوکات قلابی گفته بود: حاجی محمد حسن، از شما خیلی ممنونم، چرا که عیار پول شما سبب شد که یک ثلث بر مواجب من دولت عثمانی بیفزاید؛ زیرا که لیره عثمانی سابق ۲۰ قران بود و حالا ۳۰ قران شده‌است. این گفتار را با بیان این مطلب به پایان می‌رسانیم که می‌گویند، میرزا آقا خان نوری صدراعظم ناصرالدین شاه مرد بد نهادی که بر جایگاه میرزا تقی خان امیرکبیر تکیه زد، به پاس خدماتی که برای انگلیسی‌ها در انعقاد قرارداد و معاهده پاریس انجام داد. به‌طوری‌که بعدها روشن گشت تمام سکه‌های مزبور تقلبی بوده‌است.شهبازی فراهانی، ١٣٨٠: ٣٩-٤١ در عصر حاضر هم با توجه به اینکه از سکه ها کمتر برای مبادلات روزانه استفاده می شود ، تقلب در سکه های رایج کشور ها کمتر شده اما افراد سودجو سکه های قدیمی یا کلکسیونی که در میان مجموعه داران مورد توجه بیشتری قرار دارند را تولید می کنند و به افراد تازه کار می فروشند . باید توجه داشت که برای اینکار لازم است نخست آگاهی و تخصص مجموعه داران بیشتر شود و اینکه از فروشگاه های معتبر فروش سکه ها و اقلام کلکسیونی خرید کنند . می‌توان حدس زد که در ابتدا تغییری در وضع ضراب‌خانه سارد داده نشده‌است و سکه‌های زر و سیم گاه به گاه بر حسب نیاز به جریان می‌افتاده‌اند.افتخاری، ١٣٩٣: ٢ در ایران، نخستین بار داریوش اول مبادرت به ضرب سکه‌های زرین «دریک» نمود و ضرب این نوع سکه‌ها فقط به فرمان وی صورت می‌گرفت و در دوره‌های دیگر نیز بر ضرب سکه‌های زرین حساسیت بیشتری وجود داشت.شهبازی فراهانی، ١٣٨٠: ٤١ به گفته هرودوت: «داریوش آرزو داشت تا یادگاری از خود بر جای گذارد که تا آن زمان هیچ پادشاهی به جای نگذارده باشد؛ بنابراین با رساندن زر خود به بیشترین درجه خلوص تا آن زمان، وی به ضرب سکه پرداخت.افتخاری، ١٣٩٣: ٣ اشکانیان سکهٔ زرین نداشتند و تاکنون سکهٔ اصیل زرین از دورهٔ اشکانی یافت نشده‌است. سکه‌های زرین منتسب به آن‌ها یا سکه‌های تقلیدی اقوام کوچ‌نشین هم‌زمان.اولبریخت، ١٣٩٢: ١٨ یا سکه‌های جعلی مدرن هستند. واکر Walker نشان داد که سکه‌های طلای ونون یکم که سلوود در سال ۱۹۹۱ معرفی کرد، جعل امروزی هستند. آلرام.آلرام، ١٣٩٢: ٥٨٢ نیز این سکه‌های زرین ونون یکم را که در جریان کنفرانس جهانی سکه‌شناسی در بروکسل معرفی شدند، از همان نخست، جعلی دانست. سینیسی،Sinisi, 2011: 276 جعفری دهقیجعفری دهقی، ١٣٩١: ٢٤ و گوبلگوبل، ١٣٩١: ١٠٩ نیز با اطمینان بیان نموده‌اند که اشکانیان هرگز اقدام به ضرب سکهٔ زر نکرده‌اند.افتخاری، ١٣٩٦: ١ به‌طور کلی در طول تاریخ به سبب همین محدودیت ضرب سکه‌های زرین و نیز به علت ارزش زیادی که این نوع سکه نسبت به دیگر سکه‌ها داشت، در میان مردم کمتر رواج داشت و گاهی در دوره‌ای اصلاً رایج نبوده و حتی ضرب هم نشده‌است. در کتاب «تاریخ ایران» راجع به ضرب سکه‌های زرین بعد از اسلام می‌نویسد: «ضرب مسکوک زرین درایران به معنی واقعی تا حدود ۲۲۰ قمری ظاهر نمی‌شود.» و «ژان شاردن» جهانگرد فرانسوی که در عصر صفویه از ایران دیدن کرده‌است در سیاحت نامه‌اش می‌نویسد: «ایرانیان [دوره صفوی] هیچ‌گونه مسکوک زرین ندارند.» در دوران قاجاریه دو دسته سکه‌های زرین ضرب می‌گردید. دسته اول قطعات زرین سنگین‌وزن بود که به منظور خاصی ضرب می‌شد نظیر مصارف خصوصی خزانه و… و دسته دیگر سکه‌هایی کوچک بود که درمیان مردم رواج داشت. از آن دوره تا قاجاریه سکه‌هایی که در ایران میان مردم رواج داشت بیشتر سیمین و مسین بوده‌است. شواهد بسیاری بر این مدعا در تاریخ موجود است که ذکر تمامی آن ضرورت ندارد به عنوان مثال «شاردن» (Chardin) سیاح معروف از سکه‌های دوره صفویه ذکری به میان آورده‌است. او می‌نویسد: «پول جاری ایرانیان [دوره صفویه] نقره است و عیار آن مطابق مسکوک اسپانیولی است؛ ولی در ضرابخانه‌های مختلف عیار آن را پایین می‌آورند.» بخش اعظم سکه‌های رایج قاجاریه را سکه‌های سیمین تشکیل می‌داد و از آنجا که در این دوره بر اساس منافع بریتانیا و برخی از کشورهای قدرتمند وقت، ارزش سیم در بازار جهانی به‌خصوص در آسیا رو به کاهش بود و به تبع از آن ارزش سیم در بازار ایران پیوسته پایین می‌آمد، این روند بر پول ایران اثر مستقیم داشت و در این رهگذر لطمه بزرگی بر پایه اقتصاد و سازمان امور مالی کشور وارد و ایران را دچار بحران شدید پولی نمود. درباب پیشینه کاربرد این فلز در ایران نویسنده کتاب «تاریخ سکه» آورده‌است: «برای اولین بار در حدود هزاره پنجم پیش از میلاد فلز مس در ایران مورد استفاده قرار گرفت.» پیش از اسلام در ایران سکه‌های مسی در میان مردم رایج بوده و پس از اسلام نیز تا دوران قاجاریه و حتی مدتی از دوره پهلوی این نوع سکه نقش مهمی را در امر دادو ستد مردم دارا بوده‌است. البته این سکه جزو کم بهاترین پول در جریان بوده و از آنجا که رنگ پول‌های مسی پس از مدتی سیاه می‌شده، بدان‌ها «پول سیاه» می‌گفتند و آن را در مقابل «پول سفید» به کار می‌بردند که منظور سکه‌های سیمین بوده‌است. سکه‌های مسی به خصوص در دوره ناصرالدین شاه و بعد از آن تا پایان سلسله قاجاریه نوسان زیادی داشت و ارزش آن نسبت به پول‌های دیگر ثابت نبود و پیوسته تغییر می‌کرد. در کتاب «وقایع اتفاقیه» اعتماد السلطنه برخی از نوسانات ارزش پول‌های مسی را چنین آورده‌است: «درسال ۱۲۹۶ قمری پول سیاه در شیراز و اطراف شیراز خیلی کم شده‌است» و «حال صرف پول سیاه و سفید پانزده شاهی.» و «بیشتر صدمه خلق به‌واسطهٔ پول سیاه است که قریب صد هزار تومان پول سیاه در شیراز موجود است و پول سفید پیدا نمی‌شود صرف پول سیاه و سفید تومانی سی شاهی است[ سال ۱۳۱۱ قمری!.» و «صرف پول سیاه و سفید تومانی یک قران و سی شاهی است [ سال ۱۳۱۲ قمری!.»و «پول سیاه که حکم شده شصت شاهی که یک قران باشد [ سال ۱۳۱۷قمری!.» در کتاب «افکار اجتماعی و سیاسی» هم شاهدی از کمیابی پول سیاه در اواخر حکومت قاجاریان آورده‌است: «براثر کمیابی پول سیاه که رواج مملکت است. معاملات رعیت مسدود شده‌است.» با بررسی سکه‌های مسین قاجاریه و مقایسه آن‌ها با سکه‌های زرین و سیمین این دوره نتایج جالب توجهی آشکار می‌گردد که می‌توان آن موارد را این‌گونه جمع‌بندی کرد: الف - وزن سکه‌های مسی غالباً بیشتر از دیگر سکه هاست. ب - در این دوره نیز مانند ادوار پیش سکه‌های مسی دارای تصاویر حیواناتی نظیر شیر، فیل، گوزن، طاووس، ماهی و… و نیز تصویر خورشید، ستاره و… می‌باشد. ج - بر بیشتر آن‌ها به خصوص در دوره‌های محمد شاه و ناصرالدین شاه واژه «فلوس» ضرب شده‌است. د - در این دوران سکه‌های مسی را به نام‌های غاز، کلوار، پاپتی، جندک، قمری، عباسی، صناری و… می‌خواندند. نکته بسیار مهمی که باید از خصوصیات سکه‌های مسین برشمرد فراوانی این سکه‌ها و دارا بودن نقوش حیوانات مختلف است که پیوسته توانسته‌است علاقه‌مندان این رشته علمی را در کشف حقایق زندگی پیشینیان یاری دهد و پر مسلم است که این خود جاذبه هنری و فلکوری بسیار با ارزشی را برای سکه‌های مسین ایجاد نموده‌است. بانو ملکزاده بیانی نیز اشاره‌ای به نقوش سکه‌های مسی دارد او در کتاب «تاریخ سکه» می‌نویسد: «پیکر حیواناتی که بر این سکه‌ها هست همان حیوانات زمان هخامنشیان و ساسانیان است.» نکته دیگری که از سکه‌های مسی می‌توان بدان اشاره کرد، اینکه چون ضرب این نوع سکه‌ها در اختیار حکمرانان محلی بوده‌است این امر برای آنان یک منبع کسب درآمد کلان به حساب می‌آمده بدین ترتیب که به فرمان ایشان هر از گاهی به هر بهانه‌ای که دست می‌داد، نظیر فرارسیدن اعیاد و جشن‌ها و… سکه‌های مسی قدیم به بهای کم جمع‌آوری می‌شد و سکه‌های جدید الضرب به بهای بیشتر میان مردم پخش می‌گردید و از این طریق مابه التفاوت سکه‌های قدیم و جدید که سرمایه کلانی را تشکیل می‌داد از مردم کسب می‌کردند. در پایان یادآور می‌شود که شاردن جهانگرد فرانسوی از قول «پلینیوس» می‌نویسد: «نخستین کسی که در روم از مس سکه زد پادشاه سوریوس بود. دوره‌های تاریخی سکه در ایران سکه‌های ایرانی را می‌توان به دو دوره شاخص، پیش از اسلام و پس از اسلام تقسیم کرد. راجع به دوره اول یعنی پیش از اسلام دانشمند معاصر روانشاد پورداود در زمینه سابقه آشنایی ایرانیان با سکه می‌گوید که پیش از هخامنشیان، در زمان پادشاهای «هووخشتر» میان دولتهای ماد و لیدی جنگ درگرفت. اما پس از مرگ او به هنگام سلطنت پسرش بین دو کشور صلح برقرار شد و سپس پسر «هووخشتر» با دختر پادشاه لیدی ازدواج کرد و از این پس روابط بازرگانی نیز میان دو کشور برقرار شد و از آنجا که در آن روزگار در لیدی سکه رواج داشت بنابراین می‌بایست در این زمان، ایرانیان نیز سکه‌های لیدیایی را به کار گرفته باشند. منظور از بیان این مطلب، اشاره بدین نکته بود که آشنایی ایرانیان با سکه به دوران مادها می‌رسد، و این آشنایی کماکان ادامه می‌یابد، تا اینکه در سال ۵۴۶ پیش از میلاد در دوره سلطنت کورش، کشور لیدی به تصرف ایرانیان درآمد، و بدیهی است در این زمان، ضرابخانه لیدی که بخشی از سرزمین پهناور هخامنشیان شده بود، به کار خود یعنی ضرب سکه ادامه می‌داد. اما هنوز هم سکه توسط خود ایرانیان ضرب نمی‌گردید، تا اینکه سرانجام در دوره داریوش اول سومین پادشاه خاندان هخامنشی (۵۲۱ تا ۴۸۵ پیش از میلاد) به فرمان وی اولین سکه‌های زرین «دریک» و سیمین «شکل» که شهرت جهانی یافتند، ضرب گردید. سکه‌هایی که مردم می‌توانستند آن‌ها را به راحتی در تمام سرزمین پهناور ایران یعنی از مصر تا هندوستان که بخش عظیمی از جهان آنروز را تشکیل می‌داد به کار برند و از این بابت مشکلاتی که میان قوم‌ها و ایالتهای مختلف ایران در امر داد و ستد وجود داشت، بر طرف گردید. سکه «دریک» زرین فقط به فرمان شخص پادشاه ضرب می‌شد و نویسندگان یونانی آن را به نام خود داریوش «دریکوس» خوانده‌اند. داریوش اجازه داده بود، تا ساتراپ‌های او سکه‌های سیمین مورد نیاز را در ضرابخانه‌های واقع درقلمرو فرمانروایی خود ضرب نمایند. ضرب سکه در ایران از زمان داریوش که اولین سکه ایرانی ضرب گردید، تا امروز ادامه یافت و ضرابخانه‌ها پیوسته گسترش و پیشرفت نموده و با گذشت زمان تکنیک ضرب سکه تکامل یافته‌است. در دوره دوم، یعنی دوره پس از اسلام، اولین سکه اسلامی که در ایران نیز به کار می‌رفت، سکه درهم سیمین عبدالملک بن مروان است که در سال ۷۵ هجری به تقلدی از درهم ساسانیان ضرب شد؛ و تا این تاریخ در ایران سکه‌های ساسانی با انگ جدید (سکه‌های عربی – ساسانی) و در دیگر قسمت‌های قلمرو اسلامی علاوه بر این سکه‌ها، سکه‌های رومی نیز متداول بود یادآوری این نکته ضروری است که سکه‌های ساسانی تا سال‌های بعد یعنی سال ۱۸۰ هجری نیز در طبرستان به کار می‌رفت. پس از ضرب سکه‌های اسلامی، درایران نیز ضرابخانه‌ها سکه‌ها را به گونه اسلامی و با همان مشخصات سکه‌های دیگر سرزمین‌های اسلامی ضرب می‌کردند. بدیهی است در حکومت‌های مختلف بنا بر مقتضای سیاست و سلیقه فرمانروایان تغییراتی جزئی و کلی در نوشته و دیگر خصیصه‌های سکه پدید می‌آمد. بعضی بر این باورند که در آسیای غربی قدیمترین سکه زنی در قرن ۶ قبل از میلاد در ساردیس لیدیه ثبت شده‌است. آن‌ها تصویر روبرویی از یک شیر و یک گاو نر را در روی سکه و دو مربع حک شده بر پشت سکه ضرب می‌کردند که عموماً سمبلی بوده که همراه نام پارسه وجود داشته. بعضی معتقدند که این سکه‌ها پس از فتح کشور ساردیس توسط کورش در ۵۴۷ تولید شده‌اند. برخی دیگر همچنان برسر همان نظریه قدیمی هستند که دست کم سکه‌های طلا متعلق به زمان‌های قدیم تر، در طول پادشاهای فرمانروای لیدیه کرسوس می‌باشد. مرجع‌های متعددی در متون قدیمی یونان بر وجود سکه‌های طلای کرزوس دلالت دارند که باور بر این است که تنها همین سکه‌ها مقصود بوده‌است. در هر حال این سکه‌ها در تاریخی مابین قرن ششم قبل از میلاد و سال‌های ۵۰۰ و ۵۲۱ ثبت شده‌اند. از حدود سال‌های ۵۰۰ قبل از میلاد سری دیگری در دست است که بی شک سکه‌های امپراتوری ایران هستند؛ که یونانی‌ها به آنان سکه دریک (طلا) و سیگلوی (نقره) می‌گویند، هر دو با این مشخصه که کمانداری بر روی سکه ضرب شده‌است. هدف ساختن یک شکل متحد استاندارد از ارزش‌های امپراتوری بوده‌است و به نقل از هرودت برای نشان دادن قدرت شخصی داریوش: که خاطره‌ای از خود برجاگذارد که هیچ پادشاهی تاکنون چنین نبوده…. ضرب سکه دریک تا زمان کشورگشایی توسط اسکندر در سال ۳۳۱ ادامه یافت و شاید حتی در زیر سلطه او نیز. به عنوان مثال یک سند از جنس پاپیروس متعلق به مصر به تاریخ قرن ۵ قبل از میلاد تأیید می‌کند که کالاها بر ساس وزن (سنگ) مخصوص شاه پرداخت می‌شود. سکه‌های نقره به واحدهای و هم ضرب می‌شده‌اند سکه‌های doric و sigloi دریک و سیگل سکه‌های تجاری بودند که معمولاً از نظر وزن، خلوص و حتی طرح به عنوان سرمشق از جلوه و وجهه خاصی برخوردار بودند. سکه‌های در یک دریک به عنوان واحد طلای استاندارد درمیان غرب امپراتوری موجود بوده، اما در قرن پنجم، ضرابخانه طلای دیگری دربابل تأسیس شد و شاید تعدادی ضرابخانه دیگر در قرن ۴ موجود بوده. به نظر می‌رسد که نسبت زیادی از پول رایج هخامنشیان به اختصاص تجهیزات نظامی ضرب می‌شده. دید کنجکاو ممکن است این ذهنیت را به وجود آورد که نقش پول رایج نواحی مدیترانه بوده‌است، جایی که نیروی زمینی ارتش رأساً در آسیای غربی وارد عمل می‌شده، درحالی‌که در این نواحی طلا ارجحیت داشته. سکه و پول پادشاهی هخامنشی نه منحصربه‌فرد بوده و نه وسیله مبادله همگانی در امپراتوری. در هر حال در آغاز این سکه احتمالاً در خود لیدیه مورد استفاده بوده (با این وجود که سکه‌های طلای دریک حدود قرن ششم در تخت جمشید یافت شدند) در قرن ۴ و ۵ استفاده سکه به شرق هم گسترش یافت. حجم انتقال کالاها ادامه پیدا کرد تا به معاملات غیرقابل معاوضه رسید مانند: باج، مالیات و هدایای تبلیغاتی. از قرن ششم تا چهارم سکه رایج زمان از غرب تا یونان و ایتالیا، از جنوب و از شرق در امتداد ساحل مدیترانه تا شهرهای ایالات سوریه و تا دیکتاتوری مصر گسترش یافت. سکه تترا دراخمای آتن و بعضی سکه‌های یونانی دیگر به‌طور وسیعی در ایالات تحت فرماندهی پارس مورد استفاده قرار گرفت. در مرکز بازرگانی از آن‌ها به جای پول استفاده می‌شود (هر کدام با توجه به ارزش خود) اما گاهی به جای گونه‌های دیگر شمش شمرده می‌شده و در انبارها به صورت مخلوط با شمش‌های نقره از انواع مختلف یافت می‌شد. با وجود اینکه اطلاعات اندکی از سازماندهی و کارایی ضرابخانه‌های دوران هخامنشیان در دست است. این موضوع واضح است که امپراتوران حق خود می‌دانستند که سکه‌های طلا در امپراتوری خود داشته باشند و دیکتاتوری و خراج‌گیری به آن‌ها این حق را داده که آن‌ها سکه‌های نقره برای غیر محلی به نام خود داشته باشند هر چند هم بر اساس اصلاحات استاندارد وزن، که از پادشاهی باختری خوارزم و سغد گرفته شده پایه بندی شده‌اند. درمقابل، در فلات ایران - افغان، تجارت به صورت گسترده‌ای به‌وسیله معاملات شمش هدایت می‌شود (شمش‌های نقره به عنوان وزن استاندارد و سکه نیم اونس طلا به عنوان واحد شمارش) دریک و سیگل از نظر ظاهر به همان شمایل هخامنشی باقی‌ماند، با نقش مهر بدون نوشته دریک قسمت اما سکه زنی در سواحل مدیترانه دارای شکل جدیدتر و آشناتری با نقش‌های در دو طرف و نوشته‌هایی معرف صاحب اختیار ثبت، با وجود استقبال زیاد از سکه‌های هخامنشی، گسترش روابط پولی کردن به وسیله حدود موجود گونه‌ها به شدت بازایستاد. هخامنشیان به‌طور مثال فلزات سخت را ذوب می‌کردند و در ظرفهایی می‌ریختند قالب‌ها شکسته می‌شود و شمش‌ها به انبارها می‌رفت. در نتیجه با اینکه مالیات به واحدهای پولی تعبیر شد پرداخت‌های حقیقی معمولاً از نوع کالا بود. کسی که به جای انبار کردن شمشهایی که از هخامنشیان جمع‌آوری کرده بود آن‌ها را در بین سردارانش تقسیم کرد. هخامنشیان ظاهراً داریوش اول سازمان دهنده بزرگ امپراتوری ایران بوده‌است که برای نخستین بار مسکوک طلای خالص و تقریباً بدون عیار را که ما به نام دریک می‌شناسیم دست زده‌استسرافراز و فیروزمندی، ١٣٩٣: ۱۶۸ سکه‌های هخامنشی عبارت‌اند از دریک سکه طلا به وزن ۸/۱۴ گرم و سیکل (شکل) نقره به وزن ۵/۰۶ گرم و به‌طوری‌که قبلاً اشاره شد، داریوش اول مانند کروزس پادشاه لیدی برای سکه تناسب یک طلا به نقره را برگزید و این ترتیب از هر حیث، معقول بود، زیرا ترتیبی است که در آن زمان در تمام شهرهای یونانی و آسیای صغیر و قبرس و فنیقیه که دارای سکه بودند، معمول بود. در دوره داریوش سوم، دو دریکی که به وزن ۱۶/۰۸ گرم و نیم دریکی که نصف دریک بود و از لحاظ نقش نیز مختصر تفاوتی با دریک و سیکل داشت، ایجاد گردید. بر پشت سکه‌های دریک و شکل، معمولاً فرورفتگی نامنظم مربع یا مربع مستطیل وجو دارد که در بعضی از این فرورفتگی‌ها اگر دقت شود نقش دیده می‌شود. بعضی از سکه شناسان در تحقیقات خود اشاره به نقوشی مانند حیوان خوابیده یا سر حیوان، یا سر اسب یا پرنده یا ماهی نموده‌اند. در مجموعه سکه‌های «هخامنشی» (ارنست بابلون) سکه‌ای است که در فرورفتگی پشت آن به‌طور وضوح نقش قسمت جلوی کشتی دیده می‌شود. این سکه ضرب شهر کاری، در آسیای صغیر است، زیرا یک حرف که علامت این منطقه‌است، بر روی آن نقر است. بر روی تعدادی از سکه‌های شاهی هخامنشی نیز علائم و نشانه‌هایی موجود است که بتوان آن‌ها را به واسطه تفاوتی که با علائم سکه‌های ضرب شده در شهرهای لیبی، یا مفیلی یا کیلیکیه دارند، ضرابخانه شهری را که سکه در آن ضرب گردیده تعیین نمود. به جز این نشانه‌ها، علائم دیگر به انضمام حروف نیز گاهی بر روی دو دریکی‌ها مشاهده می‌گردد که چون این علائم بر روی سکه‌های ماژه که در بابل پس از دوران هخامنشی در مدت فرمانروایی خود ضرب زده و بر روی چند سکه اسکندر و سلوکوس اول دیده شده‌است، می‌توان یقین داشت که این سکه‌های دو دریکی پس از دوره هخامنشی ضرب زده شده و محل ضرب بابل بوده‌است. بر سکه‌های دو دریکی، یا شیارهای مواج با نقش دو هلال یا نقش قسمت جلو کشتی دیده می‌شود؛ و بر سکه‌های دریک داریوش سوم، تصویر شاهنشاه مانند شاهنشاهان قبل از او نیزه به دست ندارد، بلکه به جای نیزه خنجر به دست گرفته‌است. | ## بخش 2: اسکناس‌ها و مسکوکات ایران | سکه‌های شاهنشاهی در کلیه ممالک مجاور به‌خصوص یونان زیاد رواج داشت، به‌طوری‌که بانکداران خارجی با رغبت زیاد پول هخامنشی را می‌پذیرفتند و قسمت مهمی از معاملات بانکی خود را با آن انجام می‌دادند. اکنون به اختصار دربارهٔ سکه هر یک از شاهنشاهان توضیح داده می‌شود، ولی چون نقش همه آن‌ها به طرز کماندار پارسی است، از مکرر گویی دربارهٔ اندام و انواع سلاح آن‌ها صرفنظر می‌کنیم و فقط به شرح تصویر نیم رخ هر یک می‌پردازیم. بنابر تحقیقات جدیدی که دربارهٔ سکه‌های هخامنشی توسط سکه‌شناس نامی آقای رابینسون پس از کشف گنجینه هخامنشی در ازمیر در سال ۱۹۵۱ انجام گردیده‌است، این نظریه صحیح به نظر می‌رسد که سکه‌های اولیه این دوره دارای نقش نیم تنه شاه یا نقش شاه در حال کمان کشیدن است و نوع دیگر که نیزه به دست دارد، از دوره خشایارشا به بعد ضرب گردیده‌است. م) روی سکه - نقش نیم تنه داریوش اول و نیم رخ شاهنشاه با ریش بلند که تا روی سینه آمده و بینی کشیده و متناسب و موهایی که بر پشت گردن گرد آمده‌است و بر روی سر تاج نسبتاً کوتاهی که دارای پنج کنگره می‌باشد، دیده می‌شود. پشت سکه - فرو رفتگی نامنظم (نقره) وزن سکه - ۵/۴۵ گرم سکه نقره دیگری از داریوش اول که روی آن شاهنشاه هخامنشی به صورت کماندار و در حال کمان کشیدن نقر گردیده‌است. م) روی سکه - نقش معمولی سکه‌های شاهنشاهی، اختلاف تصویر این شاهنشاه با تصویر داریوش اول به واسطه بزرگی سر و برجستگی گونه و ریش بلند نوک تیز واضح است. پشت سکه - فرو رفتگی نامنظم مستطیلی شکل (نقره) وزن سکه - ۵۵/۵ گرم دریک خشایارشا به همین طرح و به وزن ۸/۰۴ گرم است. م) سکه‌های اردشیر اول با جزئیات کمی نسبت به سکه‌های پدرش خشایارشا اختلاف مختصر دارد. روی سکه - نقش معمولی سکه‌های شاهنشاهی، تاج کمی بلندتر از تاج خشایارشا و ریش مرتب مستقیم تا روی سینه آمده‌است و موهای سر در پشت گردن برگشته و انبوه می‌باشد. پشت سکه - فرو رفتگی نامنظم در وسط (نقره) وزن - ۵ گرم خشایارشا دوم پسر اردشیر اول (۴۲۴ ق. م) از خشایارشا دوم سکه‌ای به دست نیامده، زیرا مدت سلطنت او بیش از چند ماه نبوده‌است. م) روی سکه (نقش معمولی سکه‌های شاهنشاهی، نیم رخ داریوش دوم با ریش مجعد و درهم و موهای ترک ترک که در پشت گردن به موازات هم ریخته شده‌است و بر روی سر وی تاج بلند با دندانه‌های نوک تیز قرار دارد و قیافه او شکسته و پیر است. م) برای تمیز دادن سکه‌های اردشیر دوم و صحت تشخیص آنها، بهترین وسیله مقایسه آنهاست با سکه‌های سلاطین یا ساتراپ‌های آن دوره، چنان‌که از روی سکه‌های شاه صیدا، استراتون اول و تیسافرن و ساتراپ سارد (که در یک طرف سکه تصویر این شاهنشاه منقوش است) می‌توان سکه‌های اردشیر دوم را به خوبی تشخیص داد و تنظیم کرد. روی سکه - نقش معمولی سکه‌های شاهنشاهی، نیم رخ اردشیر دوم با تاج کوتاه و موهای جمع شده در پشت گردن، برخلاف معمول سکه‌ای از اردشیر دوم به دست آمده که او را در حال کشیدن کمان نشان می‌دهد. م) روی سکه - نقش معمولی سکه‌های شاهنشاهی، نیم رخ اردشیر با ریش بلند نوک تیز با موهای پر پشت که گوش‌ها و پشت گردن را به خوبی پوشانده‌است و تشخیص سکه‌های این شاهنشاه با مقایسه سکه‌های سلاطین ممالک تابع مثل اوراگوراس دوم که دریک طرف سکه نقش اردشیر سوم می‌باشد، بسیار سهل است. پشت سکه - فرو رفتگی نامنظم (درکتاب دمرگان سکه‌ای از این شاهنشاه موجود است که به جای آنکه مانند معمول نیزه به دست داشته باشد، دستش را بلند کرده‌است) آرسس (۳۳۶ ق. م) این شاهزاده که پس از مرگ پدر برای مدت کوتاهی به سرپرستی خواجه به سلطنت رسید و به دست همان خواجه کشته شد، به‌طور یقین دارای سکه بوده‌است و به همین دلیل ارنست بابلون چند سکه نقره هخامنشی را که نقش معمولی شاهنشاه را با صورتی عریض و بینی بزرگ و ریش بلند دارد، به او منتسب می‌داند. درمجموعه موزه ایران باستان نیز سکه نقره‌ای آز آرسس موجود است داریوش سوم (۳۳۱ – ۳۳۶ ق. م) این شاهنشاه علاوه بر دریک و شکل دو دریکی و نیم دریکی نیز سکه زده و نقش روی سکه بیشتر به وضع معمولی می‌باشد. گاهی کماندار که شخص شاهنشاه است، به جای نیزه خنجر به دست گرفته‌است در پشت سکه برای نخستین بار به جای مربع فرورفته نامنظم، هلال و برجستگی‌های موجی شکل یا قسمتی از بدنه کشتی نقر گردیده‌است. تصویر این شاهنشاه که آخرین شاهنشاه هخامنشی است، بر روی سکه‌های سلاطین تابع و ساتراپ‌های آن دوره از جمله ممنون مشاهده می‌شود. سکه‌های این شاهنشاه پس از انقراض امپراتوری هخامنشی نیز رایج بوده و مانند مظهر ملیت ایران تا مدتی ضرب آن‌ها ادامه داشته‌است. سکه‌های فرمانروایان (ساتراپ) هخامنشی در قسمت‌های قبل تذکر داده شد که در دوره هخامنشی علاوه بر سکه‌های شاهی که در ضرابخانه‌های سلطنتی تهیه می‌شد، ساتراپ‌ها نیز که نماینده شاهنشاه بودند، اغلب اجازه سکه زدن را داشتند. متأسفانه تا به حال سکه‌های تمام ساتراپهایی که نامشان درتاریخ ضبط است، به دست نیامده‌است، ولی از آن عده که دارای سکه هستند، بیشتر ساتراپهایی می‌باشند که در ایالات غربی شاهنشاهی مأموریت داشته‌اند؛ و معمولاً نوشته سکه‌های ساتراپی به خط آرامی است، خط آرامی در دوره هخامنشی بسیار رایج و خط میخی مخصوص کتیبه بوده‌است، ولی نوشته روی مهر داریوش که یکی در موزه بریتانیا و دیگری در موزه ایران باستان است، به خط میخی است و به‌طور کلی در روی سکه تا به حال این خط دیده نشده‌است. ساتراپهایی که سکه‌های آن‌ها به دست آمده بدین قرارند: تیسافرن تیسافرن پسر ویدرن برادر استاتیرا زن اردشیر دوم بوده‌است. پس از آنکه ولی لیدی پیسوتنس را که به فکر استقلال افتاده بود با حسن تدبیر وادار به تسلیم و آن غائله را رفع کرد، داریوش دوم از طرف شاهنشاه وقت به فرمانروایی لیدی منصوب گردید. در شهر آسپاندوس که مقر تمرکز قوای بحری بود و بعد در جنگ با درسیلیداس در سال ۳۹۵ در شهرهای ایازو و کاری سکه زد. بعضی از این سکه‌ها از لحاظ هنری قابل توجه بوده و قطعاً عمل یکی از بهترین هنرمندان آن دوره می‌باشد. چهار درهمی نقره روی سکه - نیم رخ تیسافرن با کلاه پارسی پشت سکه - تصویر اردشیر دوم به طرز کماندار پارسی که پشت سر او چنگ قرار دارد و بالای سر به خط یونانی یعنی شاهنشاه نوشته شده‌است. یک سکه بسیار ممتاز از تیسافرن در مجموعه موزه انگلستان موجود است که آن را می‌توان جزو شاهکارهای هنری شمرد، دریک طرف نیم رخ او با کلاه پارسی و در طرف دیگر چنگی منقوش است. سکه دیگری از این فرمانروای پارسی موجود است که مربوط به زمانی است که وی در سرزمین‌های یونانی‌نشین پیشروی داشته‌است. در روی سکه تصویر تیسافرن با کلاه پارسی با قیافه بسیار نجیب نقش شده و در پشت سکه جغد که یکی از مظاهر شهرهای یونان است، نقر است. در موقع بروز اختلاف بین اسپارتی‌ها و ایرانی‌ها که تیسافرن از طرف شاهنشاه فرمانروانی با قدرت تمام آسیای صغیر و لیدی مأمور دفاع بود، فرناباذ نزد او رفته اظهار اطاعت نمود و حاضر شد برای حفظ ایالات ایران از دستبرد اسپارتی‌ها کمک دهد، از این راه تیسافرن به کاری رفت و آماده جنگ شد و چنان‌که دربارهٔ تیسافرن قبلاً گفته شد، او صلاح ندید که جنگ ادامه یابد و قرار داد متارکه منعقد گردید. پس از مدتی آژزیلاس پادشاه اسپارت عازم افز شد و بعد داخل فریگیه گردید و چند شهر را تصرف نمود، ولی در آن موقع فرناباذ فرمان حمله داد و صفوف یونانی را در هم شکست. این سکه در نوع خود بی‌نظیر است و دارای نقش بسیار ممتازی است و به‌طور قطع سر سکه آن را هنرمند چیره‌دستی تهیه کرده‌است. پشت سکه - طرح دماغه کشتی و در زیر آن ماهی نقر است فرناباذ به امر اردشیر دوم با کنن دریاسالار آتنی ضد اسپارت وارد مبارزه شد. فرناباذ در مدت بسیار کمی بحریه اسپارت را مغلوب نمود، حتی دامنه جنگ را به لاسدمون کشاند و بعد از آنجا به کرنت رفت و مورد استقبال اهالی که او را ناجی خود می‌دانستند، قرار گرفت. فرناباذ برای تهیه قوای بحری و جنگ با اسپارت درشهرهای کیلیکیه در سال ۳۹۳ و ۳۹۲ ق. م توسط او انجام گرفت و بعد از طرف شاهنشاه مأموریت پیدا کرد که با اوراگوس پادشاه سالامین بجنگد، در این فرماندهی (۳۸۴ – ۳۸۶ ق. روی اغلب سکه‌ها یک طرف سر هرکول یا بعل یا اهورامزدا و در طرف دیگر تصویر نیم رخ تریباذ که کلاه پارسی به سر دارد منقور است. روی سکه - سر هرکول پشت سکه - نیم رخ تریباذ با کلاه پارسی که در پشت سر او کلمه یونانی MAΛ (نام شهر مالوس) نوشته شده‌است. م جانشین او گردید و رشادت و لیاقت خود را در دستگیری پادشاه پافلاگونی که با اردشیر دوم مخالفت می‌کرد، به ثبوت رسانید. بدین سبب مورد توجه قرار گرفت و اردشیر دوم او را به واسطه لیاقتش مأمور کرد که در لشکرکشی فرناباذ به مصر شرکت کند (۳۷۴ ق. پس از چندی شاهنشاه فرناباذ را احضار کرد و فرماندهی قوارا به داتام تعویض کرد، بعد او را مأمور جنگ با آس پیس ساتراپ کانائونی نمود که دانام او را اسیر نموده به دربار فرستاد. چون داتام بسیار مورد توجه اردشیر قرار گرفت، درباریان بر او حسد برده عهد بستند که او را بکشند، ولی یک نفر داتام را مطلع نمود و چون او بر جان خود هراسناک گردید، از خدمت دست کشیده به طرف کاپادوکیه رفت و پافلاگونی را نیز تسخیر ساخت. اردشیر چون از یاغی شدن داتام مطلع گردید، یکی از سرداران خود را به نام اتوفرادات مأمور جنگ با او نمود، ولی در محاربات تفوق با داتام بود. از این رو اتوفرادات که نتیجه جنگ را به نفع خود نمی‌دید، با او وارد مذاکره شد و صلح انجام پذیرفت؛ ولی اردشیر دوم نسبت به داتام بسیار خشمگین بود تا آنکه به واسطه خیانت یکی از نزدیکان خود کشته شد. بر روی غالب سکه‌های او نقش بعل خدای فنیقی که عصای قدرت یا تیر و کمان یا یک خوشه انگور به دست دارد، دیده می‌شود. در جزو سکه‌های داتام آنچه جالبتر است، سکه کوچکی است که نقش اردشیر دوم شاهنشاه ایران بر روی آن و بر پشت سکه تصویر داتام نقر است. استاتر پارسی وزن - ۷۰/۱۰ گرم روی سکه - خدای بعل نشسته و یک خوشه انگور به دست چپ گرفته‌است. نوشته - به خط آرامی پشت سکه - دو الهه مقابل یکدیگر ایستاده‌اند و در بین آن‌ها آتشدان قرار دارد. م) فرمانروایی کیلیکیه و ده سال حکومت سوریه را داشت و بعد به فرمانروایی بابل منصوب شد و در دوره حکومت او بود که اسکندر به بابل حمله نمود؛ و این مرد از برای، حفظ مقام، شرافت را زیر پا گذاشته به استقبال اسکندر شتافت و اظهار اطاعت کرد و اسکندر هم سردار بزرگ داریوش را که ناجوانمردانه تسلیم شده بود، پذیرفت و مانند گذشته حکومت بابل را به او واگذار کرد و مازه تا آخر عمر یعنی سال ۳۲۸ ق. استاتر پارسی وزن - ۵/۱۰ گرم روی سکه - خدای بعل که خوشه گندم و انگور به دست دارد، بر وری چهارپایه نشسته و نام او به خط آرامی نقر است. پشت سکه - شیری در حال دریدن یک آهوست و نام مازه به خط آرامی در کنار سکه قرار دارد. نوع دوم که بسیار جالب است و در صیدا ضرب شد، هشت درهمی است که در یک طرف نقش گردونه‌ای که اردشیر سوم بر آن سوار است و در مقال او ارابه ران تسمه‌های چند اسب قوی هیکل که ارابه را می‌کشند، در دست دارد و در پشت گردونه نگهبان مخصوص شاهنشاه سایبان به دست در حرکت است. در کنار سکه به خط آرامی نام فرمانروا نوشته شده‌است؛ و در طرف دیگر سکه نقش کشتی جنگی بر روی امواج آب منقور است. نوع سوم که در بابل به تقلید سکه‌های آتن ضرب زده شده‌است و قطعاً متعلق به دوره اسکندر می‌باشد، دریک طرف خدای بعل بر روی چهارپایه نشسته و در طرف دیگر شیر در حال راه رفتن و نام مازه به خط آرامی نقر گردیده‌است. سکه کوچکی از مازه به وزن ۶۵/۱ گرم (نیز به دست آمده‌است) ارونت ارونت یکی از شاهزادگان باختر و داماد اردشیر دوم و مدتی فرمانروای قسمتی از ارمنستان و میسی بود. در موقعی که شاهنشاه سرگرم تجهیز قوا برای فرونشاندن شورش چند ایالت غربی بود، ارونت نیز به آن‌ها ملحق گردید و شورشیان او را به فرماندهی کل قوای خود منصوب کردند و طلای فراوانی به او دادند که ارونت به وسیله آن به ضرب سکه پرداخت (۳۶۳. م) ارونت به هم دست‌های خود نیز خیانت کرد و پس از دریافت پول به خیال آنکه پاداش بزرگ‌تری نصیب وی شود و شاهنشاه فرمانروایی نواحی دیگری را به او تفویض کند، تمام شورشیان را گرفته و به دربار فرستاد. بر روی سکه‌های ارونت نقش نیم رخ او با کلاه پارسی و در طرف دیگر آن اسب افسانه‌ای بالدار که از کمر به پایین به شکل ماهی می‌باشد، نقر است. روی سکه - نیم رخ الهه سینوپ و طرف دیگر عقابی که ماهی را با چنگالهایش گرفته و در زیر ماهی به خط آرامی نام فرمانروا نفر است که به واسطه ساییدگی قابل خواندن نمی‌باشد. م حکومت سینوپ را داشت و سکه‌های او نظیر سکه‌های آیروکوماس است، فقط درنام اختلاف دارند. در حمله اسکندر به ایران، آریارات از هرج‌ومرج اوضاع مملکت استفاده کرد کیلیکیه را جزو قلمرو فرمانروایی خود ساخت. باگوآس در این موقع به ضرب سکه اقدام نمود و در حقیقت برای اولین بار توسط او سکه در مصر زده شده‌است، زیرا تا آن زمان مصری‌ها سکه نداشتند و فلزات را بنابر وزن به کار می‌بردند و اگر سکه‌های یونانی یا شاهنشاهی و ممالک تابعه و ایالتی به دستشان می‌رسید، مانند قطعه فلز، به وسیله ترازو می‌کشیدند و سپس مورد معامله قرار می‌دادند. سکه باگوآس مانند سکه‌های صیدا در یک طرف نقش کشتی جنگی و در سوی دیگر گردونه‌ای که اردشیر سوم بر آن است و سه اسب آن را می‌کشند، نقر است. در مجموعه موزه ایران باستان سکه‌های کوچکی از باگوآس موجود است که در یک طرف آن نقش کشتی جنگی و در سمت دیگر نقش اردشیر سوم هنگام حمله با خنجر به یک شیر که بر روی پاهای خود بلند شده‌است، دیده می‌شود. ممنن مم نن برادر من تور یونانی بود که پس از مرگ بردارش فرماندهی قشون ایران در شهرهای ساحلی دریای اژه با او بود و در سال ۳۳۶ ق. م که قوای مقدونی‌ها برای اولین بار پیشرفتهایی کردند، مم نن آن‌ها را مجبور به عقب‌نشینی نمود و نقاط تصرفی را از آن‌ها پس گرفت و بعد در جنگ‌های ایران با اسکندر شرکت کرد و در سال ۳۳۴ ق. روی سکه نقش داریوش سوم به صورت کماندار پارسی و پشت سکه فرو رفتگی نامنظم نقر است. م در موقع جنگ با اسکندر از طرف داریوش سوم به فرماندهی قوا منصوب شد و به ضرب سکه اقدام کرد که تصویر و نام وی بر روی سکه منقور است تا به حال چندین سکه نقره و مس از او به دست آمده‌است که بعضی از سکه شناسان معتقدند که در شهر لامپساک به ضرب رسیده‌است، در صورتی که این شهر جزو حکومت و فرمانروایی سپهرداد نبوده‌است؛ ولی از آنجایی که او به مناسبت مأموریت در جنک به ضرب سکه اقدام نموده‌است، از این رو ممکن است بنابر مقتضیات و احتیاج در حین عبور سپاه و حمل و نقل وسایل جنگی در این شهر ضرابخانه‌ای دایر کرده باشد. روی سکه - تصویر سپهرداد با کلاه پارسی پشت سکه - نقش اسب بالدار و نام او به خط یونانی سکه‌های سلاطین و امرای تابع دولت هخامنشی نوع دیگری از سکه که در شاهنشاهی هخامنشی رواج داشت، سکه‌های سلاطین و امرای تابع مانند شاهان شهرهای فنیقیه، امرای کاری، پامفیلی و شهرهای یونانی آسیای صغیر بود که اغلب امارت یا سلطنت در خاندان آن‌ها موروثی و زمانی هم که تحت اطاعت دولت هخامنشی درآمدند، استقلال داخلی داشته مانند گذشته به اداره امور خود مشغول و موظف بودند که مالیات بپردازند و در وقت جنگ قشون مجهزی ترتیب دهند که تحت امر شاهنشاه آماده خدمت باشد؛ بنابراین ضرب سکه مانند سایر امور جنبه داخلی داشته‌است و اینان در کمال آزادی و به هر ترتیب که مایل بودند، به ضرب سکه اقدام می‌کردند. بر روی بعضی از سکه‌ها مانند سکه شاهان صیدا و کیلیکیه نقش شاهنشاه منقور است و این نقش نماینده برتری این شاهان تابع است بر سایرین و در حکم مهر و عنوانی می‌باشد که شاه نیابت سلطنت آنان را مسجل می‌کند. در موقع جنگ و احتیاجات اضافی به پول، فرمانده یا سرداری که از طرف شاهنشاه یکی از ممالک تابع مأموریت داشت، می‌توانست ضرابخانه جدیدی را راه‌اندازی کند و ضرابخانه محلی وضع معمولی خود را ادامه داده به هیچ وجه مقید نبود که به طرز جدیدی عمل نماید. در این صورت شاهان محلی با آزادی کامل سکه زده‌اند، بدون آنکه تابع شرایط خاصی باشند. سکه‌های فنیقیه صیدا در دوره هخامنشی صیدا به واسطه موقعیت خاصی که از لحاظ بحریه داشت، بسیار مورد توجه شاهنشاهان بود، چنان‌که در دوره خشایارشا پادشاه صیدا اولین مقام را احراز کرده بود و بسیار طرف اعتماد و احترام بود. کشتی‌های صیدا مجهزترین و با قدرت‌ترین کشتی‌های آن زمان بوده و قسمت مهمی از بحریه ایران را تشکیل می‌دادند، به این مناسبت اغلب شاهان صیدا ریاست بحریه ایران را داشتند که فرمانروایان فقط بر آنان نظارت می‌کردند. بر روی سکه‌های صیدا بیشتر نقش کشتی جنگی، که مظهر تفوق دریایی است، نقر است و مطالعه انواع سکه‌های صیدا تا قبل از حمله اسکندر و انتساب هر ردیف به یکی از شاهان محلی مبحث بسیار جالبی می‌باشد، زیرا روی اغلب سکه‌ها علامت شهر یا نام شاه به خط آرامی نقر می‌باشد و تا به حال چند سکه که سال ضرب بر روی آن قرار دارد، به دست آمده‌است. سکه‌های صیدا به اوزان مختلف: دواستاترا، نیم استاتر و سکه‌های کوچک (ابول) می‌باشند و جنس فلز از نقره‌است. دواستاتر - سکه‌ای بسیار زیباست که در یک طرف آن نقش کشتی جنگی و در سمت دیگر اردشیر سوم شاهنشاه هخامنشی سوار بر گردونه‌ای می‌باشد که یکی از بزرگان یا شاهزادگان افسار اسب را به دست گرفته‌است و در پشت گردونه شخصی حرکت می‌کند که عصای سلطنت به دست دارد و در بالای سکه دو حرف که علامت نام استراتون دوم است قرار دارد. استاتر - در یک طرف نقش کشتی جنگی با چهار بادبان و سمت دیگر، اردشیر دوم در حال کشیدن کمان ایستاده‌است و در طرفین او در فرو رفتگی سکه نقش نیم تنه بزکوهی و تصویر تمام رخ خدای محلی به صورت غیر واضحی نقر است. م می‌باشد، به ترتیب عبارت‌اند از: استراتون اول (عبد سترت) استراتون اول مدت ۱۳ سال، از سال ۳۶۲ تا ۳۷۴ ق. م سلطنت کرده‌است و سکه‌های دو استاتری او دو نوعند: نوع اول با نقش گردونه و کشتی جنگی، چنان‌که شرحش گذشت و استاتر نوع دوم با نقش کشتی جنگی با یک ردیف پاروزن که در کنار قلعه‌ای که دارای پنج برج می‌باشد، واقع است و در زیر کشتی دو شیر که پشت به هم دارند، در حرکت‌اند. استاتر استراتون اول: روی سکه - نقش کشتی جنگی بدون پادیان در مقابل قلعه‌ای که دارای چهار برج است و در پایین کشتی دو شیر در جهت مخالف در حرکت‌اند. طرف دیگر سکه اردشیر دوم که خنجر به دست راست دارد ایستاده و با دست چپ یال شیری را که روی دو پا بلند شده‌است گرفته‌است، و در وسط دو حرف که معرف نام عبدسترت می‌باشد، نقر است. سکه‌های کوچکی نیز مربوط به این شاه پیدا شده‌است که نقش کشتی جنگی با قلعه سه برجی بر روی آن نقر است و در پشت سکه اردشیر دوم کمان به دست ایستاده و در دو فرورفتگی نقوش غیر واضحی از سر بزر کوهی و خدای فنیقی به نام بزا نقر می‌باشد. سکه‌ای در مجموعه موزه ایران باستان موجود است که در یک طرف کشتی بر روی امواج آب و در سمت دیگر شاهنشاه در حال کشتن شیری می‌باشد که بر روی دو پا ایستاده‌است. نوع سکه‌های او به طرز معمولی سکه‌های صیداست و سهولت تشخیص آن به واسطه حرف اول نام اوست که بر روی سکه نقر است. تن راجع به دوره سلطنت تن اقوال مختلف گفته شده‌است و سکه شناسان نیز هر یک بنابر سلیقه و تشخیص خود نظر یکی از مورخان قدیم را گرفته و نقل کرده‌اند. در صورتی که دمرگان تاریخ سلطنت او را از سال ۳۵۱ تا ۳۵۵ دانسته و او را سومین شاهی می‌داند که پس از استراتون اول به سلطنت صیدا رسیده‌است. سکه‌های تن ردیف مرتبی دارد که از دواستاتری به وزن ۲۵ گرم شروع می‌شود و به استاتر (ابول) ۵۰/۰ گرم ختم می‌گردد. بر سکه تن نیز مانند سایر سکه‌های صیدا، نقش گردونه‌ای که شاهنشاه هخامنشی بر آن سوار است با کشتی جنگی یا شاهنشاه در حال کشتن شیر، نقر است. بر روی سکه دو حرف به خط فنیقی که علامت نام تن است (ت ۱۰) دیده می‌شود و بر روی اغلب سکه‌های این پادشاه سال سلطنت او نیز نقر است. م) مانند سکه‌های معمولی صیداست، یعنی در طرفی کشتی جنگی بدون بادبان با یک ردیف پاروزن بر روی امواج در حرکت است و در سوی دیگر اردشیر سوم در گردونه‌ای که سه اسب آن را می‌کشند ایستاده و ارابه ران و شخصی که در پشت ارابه حرکت می‌کند، به همان ترتیبی است که بر روی سایر دو استاتری‌ها منقوش است. از اوراگوراس سکه‌های دواستاتری به وزن ۲۶ گرم و سکه‌های کوچک به وزن ۷۲/۵ گرم به دست آمده‌است. | ## بخش 3: اسکناس‌ها و مسکوکات ایران | قسمتی از سکه‌های او مربوط به دوره اردشیر سوم و بقیه مربوط به داریوش سوم می‌باشد. نوع سکه‌های استراتون سوم مانند سکه‌های معمولی صیداست با نقش گردونه و کشتی جنگی و در کنار سکه علامت نام او و گاهی سال سلطنت نقر است. پس از فتح اسکندر، شاهان صیدا حق ضرب سکه به نام خود نداشتند و سکه چه طلا و چه نقره بایستی به ترتیب معمولی سکه‌های اسکندر باشد، فقط علامت شهر یا نام کامل شهر به خط فنیقی یا یونانی بر روی آن منقوش است. از دوره سلوکی سکه‌های نقره یا مس مربوط به این ناحیه به دست آمده که اغلب نقش آستار الهه صیدا وسایر شهرهای فنیقیه بر روی آن مشاهده می‌شود. با توجه به این که پارت‌ها هیچ تجربه قبلی در ضرب سکه‌هایشان نداشتند، تهیه و ضرب سکه خود را به احتمال زیاد به مناطق یونانی در پارت، و دیگر نقاط تحت سلطه‌شان می‌سپردند که در آن‌ها ضرابخانه‌های محلی سلوکی فعال بودند. اشکانیان در طول دوران حکومت خود، از عناوین و القاب گسترده یونانی بر سکه‌هایشان استفاده می‌کردند. همچنین، بسیاری از نقوش روی سکه‌ها نیز تقلیدی از سکه‌های یونانی و سلوکی بوده‌است که پیش از آن در قلمرو حکومت سلوکی در گردش بود. بررسی پیکرنگاری این سکه‌ها و تغییراتی که در دوره‌های گوناگون بنا بر دلایل مختلف بر عناصر و جزئیات آن روی داده‌است، می‌تواند ما را در شناخت سبک‌های هنری و همچنین مسائل مربوط به پوشش این دوران و روش‌های تبلیغاتی پادشاهان برای کسب اعتماد و همراهی دولت‌های تابع‌شان یاری کند. شناسایی و گاهشماری سکه‌های اشکانی بسیار دشوار است، چرا که بسیاری از پادشاهان اشکانی نام بنیان‌گذار پادشاهی، یعنی ارشک را بر سکه‌هایشان آورده‌اند. در دوره اشکانی برای نخستین بار در میان پادشاهی‌های ایرانی نام یا نشان ضرابخانه‌ها بر سکه‌ها ظاهر می‌شوند که این موضوع می‌تواند بسیاری از مسائل این دوران، اعم از مسائل اقتصادی، جغرافیایی و سیاسی را روشن سازد. رفته رفته عناصر بومی، هم در نوشته‌ها، و هم در تصویرنگاری پشت و روی سکه‌های اشکانی پررنگ‌تر از پیش شد. تا قرن ۲ میلادی، اشکانیان با چند مورد استثناء، از متن‌های یونانی در ضرب سکه‌هایشان استفاده می‌کردند. شواهد بیشتری نیز از نوشته‌های روی سکه‌ها، به‌خصوص در سکه‌های ضرب شده از اواسط قرن دوم تا پایان قرن اول پیش از میلاد قابل دریافت است، که پادشاهان اشکانی تعداد بسیاری از عنوان‌ها را مورد استفاده قرار دادند. این عناوین، دربردارنده اهداف و کاربردهای گوناگونی بودند، که از آن جمله می‌توان به کاربرد سیاسی، خانوادگی و قومی، و همچنین ابعاد مذهبی اشاره کرد.گرشاسبی، ١٣٩٧: ۱۳ پادشاهان الیمائی ساسانیان سکه‌های ساسانی اشاره به سکه‌هایی دارد که در قلمروی شاهنشاهی ساسانی (۶۵۱–۲۲۴ میلادی) ضرب می‌شد. امپراتوری روم همراه با امپراتوری ساسانی مهم‌ترین دولت‌های صادرکننده پول در اواخر دوران باستان بودند. آغاز تاریخ ضرب اولین سکهٔ ساسانی که نام فرمانروایان ساسانی جایگزین نام شاهان دودمان پیشین شد، حدود سال ۲۰۹ میلادی دانسته می‌شود. این سکه‌ها سند و مدرک‌های گران‌بهایی از تاریخ و فرهنگ و هنر و دین ایران به‌شمار می‌روند. شاهنشاهی اشکانی در مدت چهار قرن فرمانروایی تنها به ضرب سکه‌های نقره اکتفا نمود اما اردشیر بابکان برای رقابت با رومیان و نمایش قدرت سیاسی و اقتصادی، سکه‌های طلای «دینار» ضرب کرد. بر روی سکه‌های ساسانی تصویر شاه دیده می‌شود که تقریباً همیشه صورت او به سوی راست است. گاه در سکه‌های ساسانی نقش شاهنشاه و جانشین او یا تصویر سه‌گانه شاهنشاه، بانوی بانوان و جانشین شاهنشاه نقش می‌شد که این ترکیب تنها ویژهٔ سکه‌های بهرام دوم است. در دو سوی آتشدان تصویر شاه و ملکه یا شاه و ولیعهد یا شاه و یکی از ایزدان زرتشتی مهر (ایزد ایرانی) و آناهیتا دیده می‌شود اما در اواسط دورهٔ ساسانی به بعد، دو موبد در دو سوی آتشدان دیده می‌شوند. تقریباً تمامی سکه‌های ضرب‌شده بعد از خسرو پرویز، از نظر صورت و لباس و تاج و عناصر پشت سکه به‌طور کامل به سکه‌های خسرو پرویز شباهت دارند. موارد استثنایی معدود، شامل سکه‌های شیرویه، اردشیر سوم، پوران و قسمتی از سکه‌های یزدگرد سوم است. اعراب مسلمان پس از فتح ایران، سکه‌هایی به سبک سکه‌های ساسانی با حاشیه‌ای به خط کوفی، ضرب کردند که به سکه‌های عرب-ساسانی معروف است. خط استفاده شده نیز به تقلید از خط رسمی امپراتوری عثمانی با کمی تغییرات، خط ثلث است؛ اما اعداد با شکل فارسی خود (۱، ۲، ۳، ۴ و ۵) چاپ شده‌اند. عناصر موجود بر اسکناس‌ها (نگارهٔ ناصرالدین‌شاه و شیر و خورشید با تاج کیانی) تقریباً ثابت بوده و اسکناس‌ها تنها از نظر اندازه، تزئینات و رنگ با هم متفاوت هستند. کد سری یکم اسکناس‌های قاجار تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۰۰۱جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۱ تومان۸۲×۱۴۶نگارهٔ ناصرالدین‌شاه قاجار نماد شیر و خورشید ارزش پول۰۰۲جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۲ تومان۸۸×۱۶۴۰۰۳جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۳ تومان۹۴×۱۷۲۰۰۴220x220پیکسل220x220پیکسل۵ تومان۱۰۰×۱۸۰۰۰۵جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۱۰ تومان۱۰۶×۱۸۸۰۰۶جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۲۰ تومان۱۱۲×۱۹۶۰۰۷جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۲۵ تومان۱۱۸×۲۰۴۰۰۸جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۵۰ تومان۱۲۴×۲۱۲۰۰۹220x220پیکسل220x220پیکسل۱۰۰ تومان۱۳۰×۲۲۰۰۱۰220x220پیکسل220x220پیکسل۵۰۰ تومان۱۳۶×۲۲۸۰۱۱220x220پیکسل220x220پیکسل۱۰۰۰ تومان۱۴۲×۲۳۶ سری دوم قاجار در این سری برای نخستین بار ته‌نقش (Watermark) شیر و خورشید به اسکناس‌های ایرانی اضافه شد. نگارهٔ ناصرالدین‌شاه در ارقام ۱، ۵ و ۱۰ تومان به صورت تمام رخ درآمده و در طراحی سایر ارقام همان نگارهٔ سری نخست استفاده شد. همچنین ارقام درشت ۵۰۰ و ۱۰۰۰ تومانی و ارقام نامتعارف ۳ و ۲۵ تومان در این سری چاپ نشدند. حق انحصاری انتشار اسکناس تا تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۹ برابر ۱۹۳۰ میلادی با بانک شاهنشاهی ایران بود و بعد به بانک ملی ایران واگذار شد. کد سری دوم اسکناس‌های قاجار تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۰۱۲جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۱ توماننامشخصنگارهٔ ناصرالدین‌شاه ارزش پول۰۱۳جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۲ توماننامشخص۰۱۴جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۵ توماننامشخص۰۱۵جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۱۰ توماننامشخص۰۱۶جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۲۰ توماننامشخصنماد شیر و خورشید ارزش پول۰۱۷جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۵۰ توماننامشخص۰۱۸220x220پیکسل220x220پیکسل۱۰۰ توماننامشخص اسکناس‌های رضاشاه پهلوی (۱۳۲۰–۱۳۱۰) سری یکم رضاشاه (کلاه کوچک) از ویژگی‌های بارز اسکناس‌های رضاشاه، اهمیت دادن به خط نستعلیق برای نگارش، بناهای تاریخی و مکان‌های طبیعی ایران است. نخستین سری اسکناس‌های بانک ملی ایران معروف به اسکناس‌های کلاه کوچک رضاشاه در اواخر سال ۱۳۱۰ در چاپخانهٔ شرکت چاپ اسکناس آمریکایی چاپ شد و از ۱ فروردین ۱۳۱۱ به گردش گذاشته شد. امضای کورت لیندن بلات آلمانی به عنوان رئیس کل بانک ملی ایران و علی‌خان علامیر به عنوان مُفتّش دولت در بانک ملی ایران بر روی اسکناس‌های این سری که شامل ارقام ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۵۰۰ ریال است نقش بسته است. کد سری یکم رضاشاه (کلاه کوچک) تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۰۱۹جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۵ 20px|ریال۶۳×۱۲۲نگارهٔ تمام‌رخ رضاشاه نماد شیر و خورشید ارزش پول۰۲۰جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۱۰ 20px|ریال۷۰×۱۳۰ نگارهٔ تمام‌رخ رضاشاه نماد شیر و خورشید نماد فروهر ارزش پول۰۲۱جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۲۰ 20px|ریال۸۰×۱۴۰نگارهٔ تمام‌رخ رضاشاهنماد شیر و خورشید ارزش پول۰۲۲220x220پیکسل220x220پیکسل ۵۰ 20px|ریال۸۳×۱۵۷ نگارهٔ تمام‌رخ رضاشاه چهل‌ستوننماد شیر و خورشید ارزش پول۰۲۳220x220پیکسل220x220پیکسل۱۰۰ 20px|ریالنامشخصنگارهٔ تمام‌رخ رضاشاه تخت جمشیدنماد شیر و خورشید ارزش پول۰۲۴جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۵۰۰ 20px|ریال۱۳۰×۱۸۰نگارهٔ تمام‌رخ رضاشاه کوه دماوندنماد شیر و خورشید ارزش پول سری دوم و سوم رضاشاه (کلاه بزرگ) در این سری، به اسکناس‌های پیشین رقم ۱۰۰۰ ریال نیز افزوده شد. در سری دوم، ارقام ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی با امضای عبدالحسین هژیر و حسین علاء به چاپ رسیدند و در سری سوم ارقام ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی با امضای رضاقلی امیرخسروی و عبدالحسین هژیر به چاپ رسیدند. کد سری دوم و سوم رضاشاه (کلاه بزرگ) تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۰۳۱جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۵ 20px|ریال سری سوم۶۳×۱۲۲نگارهٔ سه‌رخ رضاشاه نماد شیر و خورشید ارزش پول۰۳۲جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۱۰ 20px|ریال سری سوم ۷۰×۱۳۰ نگارهٔ سه‌رخ رضاشاه نماد شیر و خورشید نماد فروهر ارزش پول۰۳۳جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۲۰ 20px|ریال سری سوم ۸۰×۱۴۰نگارهٔ سه‌رخ رضاشاهنماد شیر و خورشید ارزش پول۰۳۴220x220پیکسل220x220پیکسل ۵۰ 20px|ریال سری سوم۸۳×۱۵۷ نگارهٔ سه‌رخ رضاشاه چهل ستوننماد شیر و خورشید ارزش پول۰۲۸220x220پیکسل220x220پیکسل۱۰۰ 20px|ریال سری دومنامشخصنگارهٔ سه‌رخ رضاشاه تخت جمشیدنماد شیر و خورشید ارزش پول۰۲۹جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۵۰۰ 20px|ریال سری دوم۱۳۰×۱۸۰نگارهٔ سه‌رخ رضاشاه کوه دماوندنماد شیر و خورشید ارزش پول۰۳۰220x220پیکسل220x220پیکسل۱۰۰۰ 20px|ریال سری دومنامشخصنگارهٔ سه‌رخ رضاشاه شهریار و شیرنماد شیر و خورشید نماد فروهر ارزش پول سری چهارم تا هشتم رضاشاه (بدون کلاه) اسکناس‌های سری چهارم تا هشتم رضاشاه دارای نیم‌رخ بدون کلاه وی در رو و نگاره‌هایی از اماکن باستانی یا طبیعی ایران در پشت اسکناس هستند. سری چهارم و پنجم رضاشاه به دو زبان فارسی در رو و فرانسوی در پشت، انتشار یافتند؛ درحالی‌که اسکناس‌های سری ششم تا هشتم تماماً به زبان فارسی بوده به‌طوری‌که ارزش اسکناس با عدد بر رو و با حروف بر پشت آن نقش بسته است. همچنین سریال اسکناس‌ها از سری یکم تا ششم به صورت لاتین و در سری هفتم و هشتم به صورت فارسی چاپ شدند. در این سری‌ها، اسکناس‌های ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ به ترتیب با عناوین یک پهلوی، پنج پهلوی و ده پهلوی نیز نام‌گذاری شده‌اند که می‌تواند حاکی از معادل‌سازی آن‌ها با سکه‌های طلای ضرب‌شده در این دوره باشد. بدین ترتیب اسکناس ۱۰۰ ریالی معادل یک عدد سکهٔ طلا با وزن ۸٫۱۳ گرم و درجهٔ خلوص ۰٫۹۰۰ بوده است. اما ته‌نقش ارقام ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال نیم‌رخ رضاشاه بود.ویژگی‌های سری چهارم: شماره سریال لاتین نام بانک به فرانسوی و ارزش اسکناس با حروف لاتین در پشت اسکناس تاریخ چاپ شده روی اسکناس «فروردین ۱۳۱۵» و «فروردین ۱۳۱۶» بدون مُهر یا مُهر شده با تاریخ‌های ۱۳۱۹، ۱۳۲۰ و ۱۳۲۱ویژگی‌های سری پنجم: شماره سریال لاتین نام بانک به فرانسوی و ارزش اسکناس با حروف لاتین در پشت اسکناس تاریخ چاپ شده روی اسکناس «فروردین ۱۳۱۶» مُهر شده با تاریخ ۱۳۱۷٫۰۵٫۱۵ویژگی‌های سری ششم: شماره سریال لاتین نام بانک و ارزش اسکناس با حروف فارسی در پشت اسکناس تاریخ چاپ شده روی اسکناس «فروردین ۱۳۱۷» بدون مُهرویژگی‌های سری هفتم: شماره سریال فارسی نام بانک و ارزش اسکناس با حروف فارسی در پشت اسکناس تاریخ چاپ شده روی اسکناس «فروردین ۱۳۱۷» بدون مُهرویژگی‌های سری هشتم: شماره سریال فارسی نام بانک و ارزش اسکناس با حروف فارسی در پشت اسکناس تاریخ چاپ شده روی اسکناس «فروردین ۱۳۱۷» مُهر شده با تاریخ‌های ۱۳۱۹ فریم‌دار، ۱۳۱۹، ۱۳۲۰ و ۱۳۲۱ کد سری چهارم تا هشتم رضاشاه (بدون کلاه) تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۰۵۹جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۵ 20px|ریال سری هفتم۶۳×۱۲۲نگارهٔ رضاشاه آرامگاه دانیال نبی۰۶۰جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل ۱۰ 20px|ریال سری هفتم۷۰×۱۳۰ نگارهٔ رضاشاه دامنهٔ کوه‌های البرز۰۴۰جایگزین=|219x219پیکسلجایگزین=|219x219پیکسل۲۰ 20px|ریال سری چهارم۸۰×۱۴۰نگارهٔ رضاشاه تخت جمشیدسه خط طلایی راه‌آهن سوادکوه۰۶۲جایگزین=|219x219پیکسلجایگزین=|219x219پیکسل ۵۰ 20px|ریال سری ششم۹۰×۱۵۰ نگارهٔ رضاشاه کوه دماوندتخت جمشید کاخ تچر۰۵۶جایگزین=|219x219پیکسلجایگزین=|219x219پیکسل۱۰۰ 20px|ریال سری ششم9.5×16.5نگارهٔ رضاشاه بنای بانک ملی ایرانبندر پهلوی۰۵۷جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|219x219پیکسل۵۰۰ 20px|ریال سری ششم۱۳۰×۱۸۰نگارهٔ رضاشاه شیر و خورشیدپاسارگاد۰۵۸جایگزین=|220x220پیکسلجایگزین=|220x220پیکسل۱۰۰۰ 20px|ریال سری ششم19.5x11.5نگارهٔ رضاشاه تقابل شهریار و شیر (نشان بانک ملی ایران) کوه دماوند آمل زادگاه رضاشاه اسکناس‌های محمدرضا شاه (بانک ملی ایران) سری یکم و دوم بانک ملی ایران (۱۳۲۳ و ۱۳۲۵) اسکناس‌های محمدرضاشاه تنها در این دو سری تک‌زبانه (فارسی) بوده و در سری‌های بعد به دو زبان (فارسی و انگلیسی) انتشار یافته‌اند. سری اول بانک ملی ایران در ارقام ۵، ۱۰، ۲۰ و ۱۰۰ ریال (قهوه‌ای) در سال ۱۳۲۳ و سری دوم با ارقام ۵۰، ۱۰۰ (بنفش)، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال در سال ۱۳۲۵ منتشر شدند. کد سری یکم و دوم بانک ملی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۰۹۰جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۵ 20px|ریال سری یکم۶۳×۱۲۲نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی آرامگاه دانیال نبی۰۹۱جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۱۰ 20px|ریال سری یکم۷۰×۱۳۰ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی دامنهٔ کوه‌های البرز۰۹۲جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۲۰ 20px|ریال سری یکم۸۰×۱۴۰ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی تخت جمشید سه خط طلایی راه‌آهن سوادکوه۰۹۳188x188پیکسل188x188پیکسل۱۰۰ 20px|ریال سری یکمنامشخصنگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی بنای بانک ملی ایرانبندر پهلوی۰۹۴جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵۰ 20px|ریال سری دوم۹۰×۱۵۰ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلویپاسارگاد۰۹۵جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل۱۰۰ 20px|ریال سری دومنامشخصنگارهٔ محمدرضا شاه پهلویپل قدیم دزفول۰۹۶جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل۵۰۰ 20px|ریال سری دوم۱۰۰×۱۸۰نگارهٔ محمدرضا شاه پهلویتخت جمشید کاخ تچر۰۹۷جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل۱۰۰۰ 20px|ریال سری دومنامشخصنگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی شیر بالدار کوه دماوند آمل سری سوم بانک ملی ایران (۱۳۲۷ تا ۱۳۳۰) در این سری تنها نام بانک ملی ایران با حروف لاتین در پشت اسکناس درج شده و از تغییر اعداد به نوشتار لاتین اثری نیست. ارقام ۱۰، ۲۰ و ۵۰ ریال در سال ۱۳۲۷ و ارقام ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال در سال ۱۳۳۰ منتشر شدند. کد سری سوم بانک ملی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۰۹۸جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۱۰ 20px|ریال۶۷×۱۳۰نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی طاق بستان سیمرغ (نماد ساسانیان)۰۹۹جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۲۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی از نگاره‌های تخت جمشید سنگ‌نگارهٔ شیر گاوشکن (نوروز)۱۰۰جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۵۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی از آثار تخت جمشید سنگ‌نگارهٔ پیشکش‌آوران۱۰۱جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلویکاخ داریوش بزرگ در تخت جمشید۱۰۲جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل۲۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴نگارهٔ محمدرضا شاه پهلویپل ورسک - راه‌آهن شمال۱۰۳190x190پیکسل190x190پیکسل۵۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰نگارهٔ محمدرضا شاه پهلویاز آثار کاخ چهل‌ستون نقاشی مینیاتور۱۰۴190x190پیکسل190x190پیکسل۱۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی کوه دماوند آمل سری چهارم و پنجم بانک ملی ایران (۱۳۳۰) و (۱۳۳۲) در این سری علاوه بر درج نام بانک ملی ایران با حروف لاتین، ارزش اسکناس نیز با حروف انگلیسی درج گردیده است؛ اما ابتدا واحد پول و سپس مقدار آن چاپ شده (RIALS 10) که از نظر دستور زبان انگلیسی صحیح نیست. سری ۱۳۳۲ همانند سری ۱۳۳۰ طراحی شد و تفاوت تنها در سال درج شده بر روی اسکناس و امضای رئیس کل و بازرس دولت بود. کد سری چهارم و پنجم بانک ملی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۱۰جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۱۰ 20px|ریال۶۷×۱۳۰نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی مهر سلطنتی داریوش بزرگ۱۰۶جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۲۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی عالی‌قاپو کاخ شاه عباس بزرگ در اصفهان۱۰۷جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی کاخ داریوش بزرگ در تخت جمشید۱۰۸جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلویاز آثار تخت جمشید داریوش بر اورنگ شاهنشاهی۱۰۹190x190پیکسل190x190پیکسل۲۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی تخت جمشید در چپپل الله‌وردی خان در اصفهان سری ششم بانک ملی ایران (۱۳۳۳) این سری در ارقام ۱۰، ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ ریال منتشر شد که به سری نیمرخ معروف است. کد سری ششم بانک ملی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۱۴جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۱۰ 20px|ریال۶۷×۱۳۰نیم‌رخ محمدرضا شاه پهلوی تخت جمشید در چپ آرامگاه ابن سینا۱۱۵جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۲۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ نیم‌رخ محمدرضا شاه پهلوی شهریار و شیر در چپ بنای بانک ملی ایران۱۱۶جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ نیم‌رخ محمدرضا شاه پهلوی تونل کوهرنگ و سد آن۱۱۷جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ نیم‌رخ محمدرضا شاه پهلویپالایشگاه آبادان سری هفتم بانک ملی ایران (۱۳۳۷) این سری در ارقام ۱۰، ۲۰ و ۲۰۰ ریال به چاپ رسید و آخرین سری منتشر شده توسط بانک ملی ایران به عنوان نهاد صادرکنندهٔ اسکناس در ایران تا سال ۱۳۳۹ است. کد سری هفتم بانک ملی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۱۸جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰ 20px|ریال۶۷×۱۳۰نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی سد کرج۱۱۹جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی رامسر مجسمهٔ رضاشاه و هتل رامسر۱۲۰190x190پیکسل190x190پیکسل۲۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی تخت جمشید در چپفرودگاه مهرآباد اسکناس‌های محمدرضا شاه (بانک مرکزی ایران) سری یکم بانک مرکزی ایران (۱۳۴۰) این سری در ارقام ۱۰ و ۲۰ ریال منتشر شد که از لحاظ طراحی کاملاً شبیه به سری ۱۳۳۷ هستند، اما تاریخ، امضا و عنوان بانک در آن‌ها تغییر کرده است. کد سری یکم بانک مرکزی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۲۱190x190پیکسل190x190پیکسل ۱۰ 20px|ریال۶۷×۱۳۰نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی سد کرج۱۲۲190x190پیکسل190x190پیکسل ۲۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ نگارهٔ محمدرضا شاه پهلوی رامسر مجسمه رضاشاه و هتل رامسر سری دوم بانک مرکزی ایران (۱۳۴۱) این سری از اسکناس‌ها در ارقام ۵۰ ریال تاریخ کوچک، ۵۰ ریال تاریخ بزرگ، ۵۰۰ ریال تاریخ بزرگ و ۱۰۰۰ ریال تاریخ کوچک موجود هستند. طرح کلی این اسکناس‌ها تا سری یازدهم بانک مرکزی ایران تقریباً ثابت بوده و تنها پرترهٔ محمدرضا شاه و رنگ زمینهٔ نام بانک تغییر کرده‌اند. نکتهٔ مهم در این سری اسکناس‌ها، توالی شماره سریال آن‌هاست؛ بدین صورت که شماره سریال از سری دوم با پیشوند یک (۱) آغاز شده و تا سری یازدهم (به جز اسکناس‌های یادبودی) ادامه می‌یابد. کد سری دوم بانک مرکزی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۲۳جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۵۰ 20px|ریال تاریخ ریز۷۱×۱۴۲محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران تونل کوهرنگ و سد آن۱۲۴جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰ 20px|ریال تاریخ درشت۷۱×۱۴۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران تونل کوهرنگ و سد آن۱۲۵جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵۰۰ 20px|ریال تاریخ درشت۷۷×۱۷۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران نقش جام مارلیک سه هزار سال پیش۱۲۶جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱٬۰۰۰ 20px|ریال تاریخ ریز۷۹×۱۷۸ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایرانآرامگاه حافظ سری سوم بانک مرکزی ایران (۴۳–۱۳۴۲) این سری از اسکناس‌ها در دو رقم ۵۰ ریال تاریخ ۱۳۴۳ بزرگ و ۱۰۰ ریال تاریخ ۱۳۴۲ بزرگ موجود هستند. کد سری سوم بانک مرکزی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۲۷جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال تاریخ ۱۳۴۲۷۳×۱۴۸محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران پالایشگاه آبادان۱۲۸جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰ 20px|ریال تاریخ ۱۳۴۳۷۱×۱۴۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران تونل کوهرنگ و سد آن سری چهارم و پنجم بانک مرکزی ایران (۴۳–۱۳۴۲) و (۴۵–۱۳۴۴) اسکناس‌های سری چهارم در ارقام ۲۰، ۵۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال و سری پنجم در ارقام ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ ریال چاپ شدند. کد سری چهارم و پنجم بانک مرکزی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۳۴جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران شکارگاه - نقاشی مینیاتور۱۳۵جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران تونل کوهرنگ و سد آن۱۳۶جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران پالایشگاه آبادان۱۳۱جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران پل ورسک - راه‌آهن شمال۱۳۲جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران نقش جام مارلیک سه هزار سال پیش۱۳۳جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایرانآرامگاه حافظ سری ششم و هفتم بانک مرکزی ایران (۴۷–۱۳۴۵) و (۴۹–۱۳۴۷) تنها تغییر این سری نسبت به سری‌های پیشین، پرترهٔ محمدرضا شاه است. برای اولین بار رقم ۵۰۰۰ ریال نیز در این سری طراحی شد که به دلیل کیفیت چاپ پایین و پخش رنگ، به سرعت از چرخه حذف شد. اسکناس ۵۰۰۰ ریال سری ششم با امضای جمشید آموزگار و مهدی سمیعی در پاکستان به چاپ رسیده بود. البته اسکناس‌های ۵۰ ریالی، ۱۰۰ ریالی و ۲۰۰ ریالی فقط در سری هفتم با امضای خداداد فرمانفرمائیان و جمشید آموزگار به چاپ رسید. کد سری ششم بانک مرکزی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۳۷جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه تیره شکارگاه - نقاشی مینیاتور۱۳۸جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه تیره تونل کوهرنگ و سد آن۱۳۹جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه تیره پالایشگاه آبادان۱۴۰جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه تیره پل ورسک - راه‌آهن شمال۱۴۱جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه تیره نقش جام مارلیک سه هزار سال پیش۱۴۲جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه تیرهآرامگاه حافظ سری هشتم تا یازدهم بانک مرکزی ایران (۵۲–۱۳۴۷) اسکناس‌های این سری در ارقام ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰٫۰۰۰ ریال چاپ شدند که اسکناس ۵۰۰۰ ریال و ۱۰٫۰۰۰ ریالی به عنوان درشت‌ترین ارقام اسکناس ایران تا آن روز به‌شمار می‌رفتند. طراحی این سری همانند سری پیشین بود؛ با این تفاوت که نام بانک مرکزی ایران با رنگ مشکی، حاشیهٔ سفید و زمینهٔ روشن طراحی شده بود. در سری هشتم و در دورهٔ دوم ریاست مهدی سمیعی، نام بانک مرکزی ایران همچنان با رنگ قرمز و زمینهٔ تیره در اسکناس ۵۰ ریالی به چاپ می‌رسید. در سال ۱۳۵۰، دو اسکناس با ارقام ۵۰ و ۱۰۰ ریال به یادبود جشن‌های ۲۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی ایران به چاپ رسیدند که در طبقه‌بندی سری دهم و یازدهم جای می‌گیرند. اسکناس‌های این سری به جز سری اسکناس‌های یادبودی (چاپ شرکت De La Rue)، توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید، در سری هشتم اسکناس‌های ۱۰۰ ریالی، ۲۰۰ ریالی، ۵۰۰ ریالی، ۱۰۰۰ ریالی و ۵۰۰۰ ریالی فقط با امضای خداداد فرمانفرمائیان و جمشید آموزگار به چاپ رسید. کد سری دهم و یازدهم بانک مرکزی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۵۷189x189پیکسل189x189پیکسل۵۰ 20px|ریال یادبودی۷۱×۱۴۲محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگارهٔ بزرگ و شانهٔ پهناصول انقلاب سفید اصلاحات ارضی۱۵۸189x189پیکسل189x189پیکسل۱۰۰ 20px|ریال یادبودی۷۳×۱۴۸محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگارهٔ بزرگ و شانهٔ پهناصول انقلاب سفید سپاه دانش سپاه ترویج و آبادانی سپاه بهداشت۱۶۰جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینهٔ روشن تونل کوهرنگ و سد آن۱۶۱جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینهٔ روشن پالایشگاه آبادان۱۶۲جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۲۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه روشن پل ورسک - راه‌آهن شمال۱۶۳جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه روشن نقش جام مارلیک سه هزار سال پیش۱۶۴جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینه روشنآرامگاه حافظ۱۶۵190x190پیکسل190x190پیکسل ۵۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۷۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینهٔ روشنمنظرهٔ کاخ گلستان اثر کمال‌الملک۱۶۶190x190پیکسل190x190پیکسل۱۰٫۰۰۰ 20px|ریال۸۱×۱۷۸محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نام بانک در زمینهٔ روشنمجلس شورای ملی سری دوازدهم تا پانزدهم بانک مرکزی ایران (۵۷–۱۳۵۳) اسکناس‌های این چند سری، آخرین طراحی اسکناس‌های دورهٔ محمدرضا پهلوی هستند. در سری سیزدهم، یک نمونه اسکناس ۱۰۰ ریالی به یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی منتشر شد که به اسکناس دو تصویر مشهور است. کد سری دوازدهم و سیزدهم بانک مرکزی ایران تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت۱۷۵189x189پیکسل189x189پیکسل۲۰ 20px|ریال فشرده۶۷×۱۳۰محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهنسد امیرکبیر۱۷۶جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل۲۰ 20px|ریال باز۶۷×۱۳۰محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهنسد امیرکبیر۱۷۷جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل۵۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهنپاسارگاد۱۷۸جایگزین=|188x188پیکسلجایگزین=|188x188پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهن موزه پهلوی۱۷۹189x189پیکسل189x189پیکسل۲۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهنبرج شهیاد در میدان شهیاد با نوشته میدان شهیاد۱۸۰جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران) نگاره بزرگ و شانه پهن نقش جام مارلیک سه هزار سال پیش۱۸۱جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهنآرامگاه حافظ۱۸۲جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهنمنظره کاخ گلستان۱۸۳جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰٫۰۰۰ 20px|ریال۸۱×۱۷۲ محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران نگاره بزرگ و شانه پهنمجلس شورای ملی۱۸۴جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل۱۰۰ 20px|ریال یادبودی۷۱×۱۴۲نگاره دو رخ رضا شاه و محمدرضا شاه پهلوینشانواره پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی اسکناس‌های جمهوری اسلامی اسکناس‌های سورشارژی (۱۳۵۸–۱۳۵۹) مُهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. سورشارژها رنگ‌های مختلفی مانند سیاه، قهوه‌ای یا سبز دارند که هریک از رنگ‌ها ارزش خاص خود را دارد. البته بی‌دقتی‌های زیادی هم در هنگام زدن مهر سورشارژ روی اسکناس‌ها ایجاد شده است که خود این اشتباهات به نوعی ارورهای سورشارژ محسوب شده و گاه موجب قیمتی شدن یک اسکناس شده است. در این اسکناس‌ها، عکس زمینه در زیر مُهر «شیر و خورشید» یا عنوان «جمهوری اسلامی ایران» محو و روی تصویر محمدرضا پهلوی شمایل دیگری نقش بسته است. تصویر زمینه نیز در رو و پشت اسکناس به ترتیب توسط عنوان «جمهوری اسلامی ایران» و نگاره‌ای مدور شامل ۸ مُشت، ۱۵ ستاره با دنبالهٔ بلند مرکزگریز و ۷ ستاره با دنباله کوتاه مرکزگریز (نشان سابق جمهوری اسلامی) به مرکزیت عنوان «جمهوری اسلامی ایران» جایگزین شده است. شماره سریال‌های ثبت شده روی این سری اسکناس‌ها، ادامهٔ شماره‌گذاری سری آخر پهلوی دوم است. شروع پیش‌شماره سریال اسکناس ۱۰۰ ریالی بارگاهی از کسر ۲/۱۶ شروع پیش‌شماره سریال اسکناس ۲۰۰ ریالی بارگاهی از کسر ۱/۴۱ (با طرح بنای آزادی در پشت) و کسر ۱/۶۶ (با طرح آرامگاه پورسینا در پشت) شروع پیش‌شماره سریال اسکناس ۵۰۰ ریالی بارگاهی از کسر ۲/۲ (با مهر سورشارژ ایرانی) و کسر ۲/۲۱ (با مهر سورشارژ چاپخانه) شروع پیش‌شماره سریال اسکناس ۱۰۰۰ ریالی بارگاهی از کسر ۲/۲ (با مهر سورشارژ ایرانی) و کسر ۲/۱۸ (با مهر سورشارژ چاپخانه) شروع پیش‌شماره سریال اسکناس ۵۰۰۰ ریالی بارگاهی از کسر ۱/۲۱ شروع پیش‌شماره سریال اسکناس ۱۰٫۰۰۰ ریالی بارگاهی از کسر ۱/۱۱ (با مهر سورشارژ ایرانی) و کسر ۱/۳۴ (با مهر سورشارژ چاپخانه) ۱۳۶۲–۱۳۶۰امضاها تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشتجایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲آرامگاه علی بن موسی‌الرضا مدرسه چهارباغ(بنی صدر و نوبری) (نمازی و نوربخش)جایگزین=|190x190پیکسل۲۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸بنای آزادی(اردلان و مولوی)جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ آرامگاه ابن سیناجایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ نقش جام مارلیک سه هزار سال پیشجایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱٬۰۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰ آرامگاه حافظجایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵٬۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ پالایشگاه تهرانجایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰٬۰۰۰ 20px|ریال۸۱×۱۷۲ مجلس شورای ملی سری انقلابی (۱۳۷۱–۱۳۶۰) سری اسکناس‌های انقلابی از سال ۱۳۶۰ شروع به چاپ شد و در سال ۱۳۷۱ دیگر چاپ نشد. مقدار این اسکناس‌ها ۱۰۰ ریالی، ۲۰۰ ریالی، ۵۰۰ ریالی، ۱٬۰۰۰ ریالی، ۲٬۰۰۰ ریالی، ۵٬۰۰۰ ریالی، و ۱۰٬۰۰۰ ریالی می‌باشد. همچنین برای نخستین بار بود که تصاویر مکان‌هایی از سایر کشورها (کعبه و قبةالصخره) بر روی اسکناس‌های ایران نقش بست و عنوان «بانک مرکزی ایران» به «بانک مرکزی جُمهوری اسلامی ایران» تغییر کرد. در پشت اسکناس ۱٬۰۰۰ ریالی از این سری با اینکه تصویر «قبةالصخره» چاپ شده بود، اما به اشتباه در زیر آن عبارت «مسجدالاقصی» درج شده بود که در چاپ سری سید روح‌الله خمینی، این عبارت حذف شد. سری اسکناس‌های انقلابیتاریخ انتشارامضاها تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشتجایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال۶۷×۱۳۰ حسن مدرسمجلس شورای اسلامی۱۳۶۴٫۰۹٫۱۰(ایروانی و نوربخش ف الله) (ایروانی و قاسمی ف الله) (نوربخش و عادلی ف الله) (محمدخان و عادلی ف الله) (نمازی و نوربخش ف الله) (نمازی و نوربخش ف امام) (حسینی و شیبانی ف الله) (حسینی و شیبانی ف امام)جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲۰۰ 20px|ریال۶۹×۱۳۶ مسجد جامع یزد جهاد سازندگی۱۳۶۱٫۰۶٫۰۸(ایروانی و قاسمی ف الله) (نمازی و نوربخش ف الله) (نمازی و نوربخش ف امام) (حسینی و شیبانی ف امام)جایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۵۰۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲ نماز جمعه سردر دانشگاه تهران۱۳۶۷/۱۲/۲۴(ایروانی و نوربخش ف الله) (ایروانی و قاسمی ف الله) (ایروانی و قاسمی ف فهمیده) (نوربخش و قاسمی ف فهمیده) (نوربخش و عادلی ف الله) (نوربخش و عادلی ف فهمیده) (محمدخان و نوربخش ف الله) (محمدخان و نوربخش ف فهمیده) (نمازی و نوربخش ف الله) (نمازی و نوربخش ف فهمیده) (نمازی و نوربخش ف امام) (مظاهری و شیبانی ف امام) (حسینی و شیبانی ف امام) (دانش جعفری و شیبانی ف امام)جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱٬۰۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ مدرسه فیضیه قبةالصخره۱۳۶۱٫۰۶٫۰۸(ایروانی و نوربخش ف الله) (ایروانی و قاسمی ف الله) (ایروانی و قاسمی ف فهمیده) (نوربخش و عادلی ف الله) (نوربخش و عادلی ف فهمیده) (محمدخان و عادلی ف فهمیده) (محمدخان و نوربخش ف فهمیده) (نمازی و نوربخش ف الله) (نمازی و نوربخش ف فهمیده)جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۲٬۰۰۰ 20px|ریال۷۴×۱۵۱ آزادسازی خرمشهر کعبه۱۳۶۵٫۰۵٫۱۴(ایروانی و نوربخش ف الله) (ایروانی و نوربخش ف فهمیده) (ایروانی و قاسمی ف الله) (ایروانی و قاسمی ف فهمیده) (نوربخش و قاسمی ف فهمیده) (نوربخش و عادلی ف الله) (نوربخش و عادلی ف فهمیده) (محمدخان و عادلی ف فهمیده) (محمدخان و نوربخش ف فهمیده) (نمازی و نوربخش ف الله) (نمازی و نوربخش ف فهمیده) (نمازی و نوربخش ف امام)جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۵٬۰۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ راهپیمایان بارگاه حضرت معصومه۱۳۶۱٫۰۶٫۰۸(بنی صدر و نوبری) (نمازی و نوربخش) (ایروانی و نوربخش)جایگزین=|190x190پیکسلجایگزین=|190x190پیکسل ۱۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰ راهپیمایان بارگاه علی بن موسی الرضا۱۳۶۱٫۰۶٫۰۸(بنی صدر و نوبری) (نمازی و نوربخش) (ایروانی و نوربخش) سری سید روح‌الله خمینی (۱۳۹۸–۱۳۷۱) سری اسکناس‌های سید روح‌الله خمینی اسکناس‌هایی است که پس از درگذشت وی چاپ شد. یک سال بعد از انقلاب اسلامی که اسکناس‌های تازه قرار بود چاپ شود، سید روح‌الله خمینی در اطلاعیه‌ای خواسته بود که از چاپ تصویرش بر روی اسکناس‌ها خودداری شود؛ برای همین تا روزی که زنده بود تصویر او روی اسکناس‌ها چاپ نشد؛ ولی سه سال بعد از درگذشت او، تصویر وی را به تدریج روی اسکناس‌ها جایگزین کردند. در تمام این اسکناس‌ها نگارهٔ سید روح‌الله خمینی در سمت راست روی پول‌ها چاپ شده است. از شروع چاپ این اسکناس‌ها تاکنون قالب اصلی آن‌ها تغییری نکرده ولی در پشت آن‌ها بعضی تغییرات رخ داده مانند ۵٬۰۰۰ ریالی که پشت آن‌ها برای بار نخست گل و پرنده چاپ گردید، پس از آن ماهوارهٔ امید و سپس سفالینهٔ یافت‌شده در زابل چاپ شد. سری اسکناس‌های سید روح‌الله خمینیتاریخ انتشارامضاها تصویر ارزش اندازه(میلی‌متر) توضیحات رو پشت رو پشت190x190پیکسل190x190پیکسل ۱٬۰۰۰ 20px|ریال۷۳×۱۴۸ سید روح‌الله خمینی قبةالصخره۱۳۷۱٫۰۸٫۰۲(نوربخش و عادلی) (محمدخان و نوربخش) (نمازی و نوربخش) (حسینی و شیبانی) (دانش جعفری و شیبانی) (دانش جعفری و مظاهری) (حسینی و مظاهری)190x190پیکسل190x190پیکسل ۲٬۰۰۰ 20px|ریال۷۴×۱۵۱ کعبه۱۳۸۴٫۰۸٫۱۲(دانش جعفری و شیبانی) (دانش جعفری و مظاهری) (حسینی و مظاهری) (حسینی و بهمنی)190x190پیکسل190x190پیکسل ۵٬۰۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ گل و مرغ۱۳۷۲٫۰۷٫۱۳(نوربخش و عادلی) (محمدخان و نوربخش) (نمازی و نوربخش) (مظاهری و نوربخش) (مظاهری و شیبانی) (دانش جعفری و شیبانی)190x190پیکسل190x190پیکسل ۵٬۰۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ ماهواره امید۱۳۸۸٫۰۵٫۱۲( حسینی و بهمنی )190x190پیکسل190x190پیکسل ۵٬۰۰۰ 20px|ریال۷۵×۱۵۴ ظروف سفالی قرن هشتم هجری۱۳۹۲٫۰۳٫۲۷(حسینی و بهمنی) (طیب نیا و سیف) (کرباسیان و سیف)190x190پیکسل190x190پیکسل ۱۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۷×۱۶۰ کوه دماوند آمل۱۳۷۱٫۰۸٫۰۲(نوربخش و عادلی) (محمدخان و عادلی) (محمدخان و نوربخش) (نمازی و نوربخش) (مظاهری و نوربخش) (مظاهری و شیبانی) (دانش جعفری و شیبانی) (دانش جعفری و مظاهری) (طیب نیا و سیف)190x190پیکسل190x190پیکسل۱۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۱×۱۴۲آرامگاه حافظ۱۳۹۶٫۰۳٫۲۲(طیب نیا و سیف) (کرباسیان و سیف) (دژپسند و همتی)190x190پیکسل190x190پیکسل ۲۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۸×۱۶۳ میدان نقش جهان۱۳۸۲٫۱۲٫۲۴(مظاهری و شیبانی) (حسینی و شیبانی) (دانش جعفری و شیبانی) (دانش جعفری و مظاهری) (طیب نیا و سیف)190x190پیکسل190x190پیکسل ۲۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۸×۱۶۳ مسجدالاقصی۱۳۸۳٫۱۲٫۰۵(حسینی و بهمنی) (طیب نیا و سیف)190x190پیکسل190x190پیکسل ۲۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۸×۱۶۳ خانه آقازاده (ابرکوه)۱۳۹۳٫۰۷٫۳۰(طیب نیا و سیف) (کرباسیان و سیف) (کرباسیان و همتی) (دژپسند و همتی) (دژپسند و کمیجانی)190x190پیکسل190x190پیکسل ۵۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ نقشه ایران با نماد اتم واژه خلیج فارس به زبان انگلیسی۱۳۸۵٫۱۲٫۲۰(دانش جعفری و شیبانی) (دانش جعفری و مظاهری) (حسینی و مظاهری) (حسینی و بهمنی) (طیب نیا و سیف)190x190پیکسل190x190پیکسل ۵۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ سردر دانشگاه تهران۱۳۹۴٫۰۶٫۲۹(طیب نیا و سیف) (دژپسند و همتی)190x190پیکسل190x190پیکسل ۱۰۰٬۰۰۰ 20px|ریال۷۹×۱۶۶ آرامگاه سعدی۱۳۸۹٫۰۳٫۳۱(حسینی و بهمنی) (طیب نیا و سیف) (کرباسیان و سیف) (کرباسیان و همتی) (دژپسند و همتی) سری میان‌نسلی با چهار صفر کمرنگ (۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴) به نقل از صداوسیما، سه اسکناس جدید، ۱۰٫۰۰۰ ریالی (یک تومانی)، ۲۰٫۰۰۰ ریالی (۲ تومانی) و ۵۰٫۰۰۰ ریالی (۵ تومانی) در بانک مرکزی رونمایی شدند. این اسکناس‌ها دارای ظاهری متفاوت و ویژگی‌های امنیتی بالاتر در مقایسه با اسکناس‌های قدیمی هستند. به گفتهٔ رئیس سازمان تولید اسکناس و مسکوک، همهٔ اسکناس‌های جدید در اندازه‌های مساوی چاپ خواهند شد و برای اجرای طرح حذف چهار صفر از پول ملی در آینده در اسکناس‌های جدید نیز چهار صفر ارقام اسکناس کم‌رنگ چاپ شده است. در این اسکناس‌ها از تصویر نمادهای ملی و مذهبی استفاده شده است و توزیع این اسکناس‌ها نیز به‌زودی آغاز خواهد شد. اسکناس ۱۰۰٫۰۰۰ ریالی (۱۰ تومانی) جدید از همین سری و ایران‌چک ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ ریالی (۱۰۰ تومانی) در تاریخ ۱۵ بهمن ماه ۱۳۹۹ و اسکناس ۵۰٫۰۰۰ ریالی (۵ تومانی) هم در تاریخ ۱۶ اسفند ماه ۱۳۹۹ به چرخهٔ معاملات وارد شدند. پیش از این، ایران‌چک ۵۰۰٫۰۰۰ ریالی (۵۰ تومانی) با ویژگی‌های مشابه طراحی و امنیتی در سال ۱۳۹۷ رونمایی شده بود. تصویر رقم (﷼) اندازه (میلی‌متر) توضیحاتتاریخ انتشارامضاها رو پشت رو پشت ۱۰٬۰۰۰20px|ریال ۱ تومان (با ۴ صفر کمرنگ)156x71 نگارهٔ سید روح‌الله خمینیآرامگاه ابن سینا۱۴۰۱/۰۴/۰۶(دژ پسند و همتی) (خاندوزی و صالح آبادی) ۲۰٬۰۰۰20px|ریال ۲ تومان (با ۴ صفر کمرنگ) مقبره‌الشعرای تبریز، بیتی از شهریار (علی ای همای رحمت …)۱۴۰۱/۰۴/۰۶( دژپسند و همتی ) خاندوزی و صالح آبادی)190x190پیکسل ۵۰٬۰۰۰20px|ریال ۵ تومان (با ۴ صفر کمرنگ) آرامگاه حافظ، بیتی از حافظ (هرگز نمیرد آنکه …)۱۳۹۹٫۱۲٫۱۶(دژپسند و همتی) (خاندوزی و صالح آبادی) (خاندوزی و فرزین)190x190پیکسل۱۰۰٬۰۰۰20px|ریال ۱۰ تومان (با ۴ صفر کمرنگ)آرامگاه سعدی۱۳۹۹٫۱۱٫۱۵(دژپسند و همتی ) (دژپسند و کمیجانی) ( خاندوزی و صالح آبادی) ( خاندوزی و فرزین ) ( همتی وفرزین ) اسکناس های دوره گذار (۱۴۰۴_۱۴۰۹) یکا پولی و تصویر توضیحات (قِران)توضیحات (ریال جدید)وضعیت انتشار اسکناس و مسکوکاتتاریخ انتشارامضاها قِران ارزشاندازه (میلی متر)ریال جدید ارزشاندازه (میلی متر) رو پشتروپشت بدون حذف چهار صفر حذف چهار صفر روپشتروپشت ایران‌چک (تراول) چک واژه‌ای فارسی مربوط به دورهٔ هخامنشیان به معنی برگهٔ تاریخ‌دار و دارای ارزش مالی است و گاهی به معنی قباله، منشور و عهدنامه نیز به کار برده می‌شود که واژهٔ عربی آن صک و جمع آن صکوک است. این برگه‌ها جایگزین برگه‌های بهاداری نظیر چک طلایی، چک در گردش و ایران‌چک بانک‌ها شده‌اند که تا پیش از انتشار آن‌ها در سال ۱۳۸۷ توسط بانک مرکزی، توسط هر یک از بانک‌های عامل ایران و با نام خودشان چاپ و منتشر می‌گردید. بانک مرکزی در این سال به منظور مقابله با تبعات منفی انتشار چک‌پول بانک‌ها وارد عمل شد و از تاریخ ۲۵ مرداد ۱۳۸۷ ایران‌چک ۵۰۰ هزار و یک میلیون ریالی بانک مرکزی جایگزین بانک‌چک و ایران‌چک بانک‌ها شد. در دی ماه سال ۱۳۸۹ به دلیل ایرادات نهادهای نظارتی ایران‌چک یک میلیون ریالی بانک مرکزی جمع‌آوری شد ولی در اسفند ۱۳۹۲ انتشار آن از سر گرفته شد. در تعریف این برگه آمده: ایران‌چک، چکی است که توسط بانک مرکزی چاپ و منتشر شده و توسط تمامی مؤسسات اعتباری صادر و وجه آن در هر یک از شعب مؤسسات اعتباری پرداخت می‌شود. اصطلاح تراول که در زبان انگلیسی به معنی مسافرت و برگرفته از چک مسافرتی است هنوز به اشتباه به این اسکناس‌ها اطلاق می‌شود. نقش سکه‌شناسی در بازشناسی تاریخ و فرهنگ ایران، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۱۷۸. باستان‌شناسی و هنر دوران تاریخی: ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی فیروزمندی، تهران: مارلیک. پژوهشی بر سکه‌های اشکانی: عنوان‌های سلطنتی، ضرابخانه‌ها و شمایل‌شناسی، تهران: آریارمنا. | ## جمع‌بندی | سکه زنی، در تاریخ اقتصاد دولت ساسانی، برگردان هوشنگ صادقی، تهران: علمی و فرهنگی.