موضوع مقاله: خاقانات ترک غربی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خاقانات ترک غربی | مقدمه: خاقانات ترک غربی یا خاقان‌نشین غربی خاقاناتی بودند در آسیای میانه که در اثر منشعب‌شدن خاقانات گوک‌ترک، در سدهٔ هفتم میلادی به وجود آمدند. | ## بخش 1: خاقانات ترک غربی | در آغاز زبان مغولی را به عنوان زبان مشترک خویش برگزیدند ولی تا اواسط سدهٔ ششم میلادی، افراد قبایل آشینا به زبان ترکی سخن می‌گفتند. با توجه به اینکه چینیان در زبان خود مخرج «ر» ندارند، این نام بعدها از سوی یک دانشمند فرانسوی پلیو به صورت تورکیوت (tur-kiut) خوانده شد که در واقع تلفظ درست‌تر واژهٔ تو-کیو است که با مخرج «ر» همراه شده‌است. این قبایل چنان در درازای زمان با هم جوش خوردند که صد سال بعد به سال ۵۶۴ میلادی، مجموعهٔ واحدی را تشکیل دادند. ترکان در مدتی کوتاه سرزمین وسیعی را به تصرف درآوردند و تا مرزهای ایران پیش تاختند.رضا، عنایت الله. ص ۳۱–۲۹ به سبب اختلافاتی که میان خاقانات ترک به وجود آمد در جنگی که از سال ۶۰۰ تا ۶۰۳ میلادی به‌طول انجامید، خاقانات ترک به دو خاقانات غربی و شرقی بخش شدند. امپراتوری چین که خاقانات ترک شرقی را دشمنی خطرناک می‌شمرد، راه اتحاد با خاقانات ترک غربی را در پیش گرفت. همچنین خاقانات ترک غربی روابط دوستانه‌ای با امپراتوری بیزانس داشت و دشمن ساسانیان به‌شمار می‌آمد.ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. | ## بخش 2: خاقانات ترک غربی | ص ۴ مناسبات خاقانات ترک غربی و حاکمان محلی در ابتدا سیاست ترک‌هایی که آسیای میانه را اشغال کرده بودند از سیاست هیتالیان تفاوت قابل ملاحظه‌ای نداشت یعنی آنان به حاکمان محلی باج و مالیات می‌بستند. خاندان سلطنتی پیشین و قواعد و موازینی که در روزگار گذشته، هنوز در محلات متداول بود، تغییر نپذیرفت ولی تدریجاً وضعیت تغییر کرد و ترک‌ها در آسیای‌میانه نظام ادارهٔ امور را فرا گرفتند. اعیان و اشراف ترک در حرص و طمع افتادند و والی ناحیهٔ چاچ (تاشکند کنونی) را کشته، به جای او «داله» نام ترک را نشاندند. در سال ۶۱۸ میلادی در عهد تونشخو یا تون جبغو خان حاکم خاقانات ترک غربی اصلاحاتی اعلان گردید که طبق آن خاقان مذکور تمام حاکمان محلی را والیان خود خوانده، به همهٔ آن‌ها عنوان داد. در سیاست او زوری با زاری توأم استفاده می‌شد مثلاً یکی از تواناترین حاکمان سمرقند را به دامادی خود درآورد. زمانی که سپهسالار ایران سمبات بگراتونی به هیتالیان حمله برد، تونشخو به مدد آنان آمد و پادگان ایرانی مجبور به عقب‌نشینی شد. بدین ترتیب تمام تخارستان از سلطهٔ ساسانیان خارج شد.تاجیکان، ص ۳۴۲ گرفتاری‌های خسرو پرویز شاه ساسانی و پیکارهای او در غرب و مقاومت شدید دولت روم شرقی سبب شده بود که وی نتواند چنان‌که باید به اقدام‌های لازم در امور مرزهای شرقی دست زند. | ## بخش 3: خاقانات ترک غربی | بدین روال طی سال‌های ۶۲۰ تا ۶۳۰ میلادی، مرزهای شرقی ایران بی‌دفاع ماند.ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، ص ۱۴۲ آنچه در مآخذ آورده‌اند که تونشخو فارس را اشغال کرد به همین معنی می‌باشد. سپس تونشخو جنوب افغانستان را تسخیر کرد و به همین ترتیب تمام شمال و غرب پاکستان معاصر به تصرف ترک‌ها درآمد یا حداقل به ترک‌ها مطیع گردید. پس از مرگ او وضعیت خاقانی ترک غربی بی‌ثبات شد و جنگ و جدال، آشوب و فتنه میان اشراف بر سر نواحی زراعت‌پرور آسیای‌میانه فلاکت بسیاری آورد و تاراج و غارت و تاخت و تاز ابعاد گسترده‌ای پیدا کرد؛ مثلاً والی فرغانه کشته شد و در شمال فرغانه والیان ترک به سر کار آمدند. در سال ۶۵۹ میلادی، خاقانات غربی، توسط امپراتور چین از میان رفته و دیگر هرگز سر برنیفراشتایران و ترکان در روزگار ساسانیان. ص ۲۰۳ جنگ‌های ایران با خاقانات ترک غربی در سال ۶۱۹ میلادی، خاقانات ترک غربی، به شهر بلخ که متعلق به ایران بود، حمله کرد ولی پس از مدتی به عقب رانده شدند. | ## جمع‌بندی | در سال ۶۲۶ تا ۶۲۹ میلادی، در طی سومین جنگ ایران و ترکان، خاقانات ترک غربی که با هراکلیوس، امپراتور بیزانس متحد شده بودند، توانستند با موفقیت قفقاز را تصرف کنند.ایران و ترکان در روزگار ساسانیان.