موضوع مقاله: ارتش جمهوری اسلامی ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ارتش جمهوری اسلامی ایران | مقدمه: وظیفهٔ اصلی ارتش «حفاظت از استقلال و تمامیت ارضی کشور» است.ماده ۱۳ قانون ارتش جمهوری اسلامی ایراناصل ۱۴۳ قانون اساسی امروزه ارتش ایران از ۴ نیروی زمینی، نیروی دریایی، نیروی هوایی و نیروی پدافند هوایی، همچنین یک ستاد (معاونت هماهنگ‌کننده) تشکیل می‌شود که به‌همراه سپاه پاسداران و نیز فرماندهی انتظامی، مجموعهٔ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را تشکیل می‌دهند. | ## بخش 1: ارتش جمهوری اسلامی ایران | هم‌اکنون سرلشکر امیر حاتمی، فرماندهی کل ارتش را برعهده دارد.بازدید فرمانده ارتش تسنیم پیشینهٔ شکل‌گیری ارتش کلاسیک در ایران، به سال ۱۳۰۰ و تأسیس ارتش شاهنشاهی ایران توسط رضاخان سردار سپه بازمی‌گردد. این سازمان در پی وقوع انقلاب ۱۳۵۷، ابتدا به ارتش ملی ایران و سپس به ارتش جمهوری اسلامی ایران تغییر نام داد، همچنین نیروی دریایی شاهنشاهی ایران (در قالب نیروی دریایی ارتش) و نیروی هوایی شاهنشاهی ایران (تحت عنوان نیروی هوایی ارتش) زیرمجموعه ارتش درآمد. تاریخچه پیشینه شکل‌گیری نیروی نظامی در ایران، به دوران پادشاهی هخامنشیان بازمی‌گردد. در این دوره، نیروهای رزمی از ۲ گروه پیاده‌نظام و سواره نظام تشکیل می‌شد و این نیروها تحت فرماندهی یک نفر قرار داشت و به تدریج، رسته‌های پیاده، سواره، ارابه‌سواران، مهندسان، نفت‌اندازان، کارگزاران و گارد جاویدان شکل گرفت. در دوران پادشاهی اشکانی، اهمیت رسته سواران بیشتر شد و در دوره پادشاهی ساسانیان نیز پادگان‌هایی به‌صورت ثابت ایجاد گردید. در طول ادوار مختلف تاریخ ایران، همواره نیروی نظامی با کیفیت مختلف در ایران وجود داشته است، ولی فرم کنونی نیروهای مسلح مدرن، در دوران پهلوی شکل گرفت. ارتش در دوران پهلوی انگشتی|رضاشاه به همراه امرای ارتش شاهنشاهی در دوره حکومت رضاشاه، ایران به ۵ حوزه نظامی بزرگ تقسیم شد، که باید آن را مبدأ تشکیل ارتش، به صورت اصولی و به شکل امروزی آن دانست. این ۵ حوزه شامل لشکر مرکز، لشکر شمال‌غرب، لشکر شرق یا خراسان، لشکر جنوب و لشکر غرب می‌شد. همچنین در اواخر دوران قاجار، از سال ۱۳۰۳ نیروی هوایی شاهنشاهی ایران تأسیس گردید. سپس طی سال‌های ۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰ تحولات اساسی دیگری در سازمان نیروی زمینی ارتش به وجود آمد و این سازمان شامل ۵ لشکر رزمی، ۴ تیپ مستقل، ۲ واحد توپخانه و ضدهوایی شد. در طول سالهای بعد این مدارس به ۳ مدرسه جداگانه: مدرسه ابتدایی نظام، مدرسه متوسطه نظام و مدرسه عالی نظام تبدیل شدند، که نام این ۳ مدرسه نیز در سال ۱۳۱۴ به ترتیب به دبستان نظام، دبیرستان نظام و دانشکده افسری تغییر پیدا کرد. انگشتی|آیین دانش‌آموختگی افسران ارتش در دانشکده افسری با حضور ولیعهد محمد رضا پهلوی، ۱۳۱۹ خورشیدی در سال‌های بعد، مقطع بالاتر آموزش عالی نظامی، بنام دافوس (دانشکده فرماندهی و ستاد) راه‌اندازی شد. به دنبال تعدادی از درگیری‌ها با پادشاهی عراق در فروردین ۱۳۴۸ بر سر حق مالکیت اروندرود، محمدرضا پهلوی برنامه نوسازی و تجهیز بی‌سابقه‌ای را برای نیروهای مسلح ایران آغاز کرد. در بسیاری از موارد، ایران حتی قبل از اینکه سلاح به نیروهای مسلح کشورهای سازنده‌اش عرضه شود، از آن برخوردار می‌شد. در این دوره قدرت، ایران از منافع خود در منطقه با بهره‌گیری از قدرت نظامی حفاظت کرد؛ در عمان، شورش ظفار با کمک نیروهای ارتش شاهنشاهی در هم شکسته شد. در آذر ۱۳۵۰، نیروهای ایرانی به دنبال خروج بریتانیا از جزایر غیرمسکونی، اما استراتژیک ابوموسی، تنب کوچک و تنب بزرگ کنترل سه جزیره را به دست گرفتند. انگشتی|پوستر چاپ دولت با موضوعیت اهمیت ارتش در دهه ۱۳۴۰ در اوایل دهه ۱۳۵۰ اقتصاد ایران به لطف افزایش بی‌سابقه قیمت نفت سال‌های رکورددار رشد را تجربه کرد. در حوزه موشکی، ایران از ایالات متحده، ۵۲ موشک دستگاه ام‌آی‌ام-۲۳ هاوک با بیش از ۲۰۰۰ موشک مربوط، بیش از ۲۵۰۰ موشک هوا به زمین ای‌جی‌ام-۶۵ ماوریک و بیش از ۱۰ هزار موشک بی‌جی‌ام-۷۱ تاو را از ایالات متحده خریداری کرد. ^ navsource.org USS Zellars انگشتی|اولین مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ تحویل‌شده به ارتش ایران در سال ۱۳۵۰ انگشتی|بالگرد بل ای‌اچ-۱ سوپرکبرا متعلق به ناوگان هوایی ایران در دهه ۱۳۵۰ خریدهای ایران از بریتانیا قبل از انقلاب ۱۳۵۷ شامل: ۱ ناوشکن از کار افتاده و مدرن سازی‌شده ارتش این کشور (ناوشکن آرتمیس)، ۴ ناوچه ساخت انگلیس (ناوچه کلاس الوند) و مجموعه گسترده‌ای از موشک‌ها مانند سیستم‌های موشکی رایپر و سیاکت بود. ایران همچنین به‌طور قابل توجهی تجهیزات زرهی زمینی خود را از اتحاد جماهیر شوروی دریافت کرد. این معاملات معمولاً با استفاده از نفت و گاز طبیعی ارزان از طرف ایرانی در ازای تخصص، آموزش و تجهیزات روسی انجام می‌شد. در زمینه تجهیزات نظامی، ایران به وسایل نقلیه توپخانه زسو-۲۳-۴، ۳۰۰ بی‌تی‌آر-۶۰ به همراه ۲۰۰ بی‌تی‌آر-۵۰ و ۳۰۰ پرتابگر موشک ب‌ام-۲۱ گراد مجهز شد. ایران در اواخر دهه ۱۳۵۰ از بریتانیا، فرانسه و چین در سفارش تجهیزات جنگی از ایالات متحده پیشی گرفت اما به دلیل وقوع انقلاب ایران در بهمن ۱۳۵۷، بسیاری از این سفارش‌ها را هرگز دریافت نکرده است. این تجهیزات شامل پیشرفته‌ترین جنگ‌افزارهای روز دنیا بود و برخلاف سفارش‌های قبلی، نیروی دریایی را هم شامل می‌شد، اما این سلاح‌ها تابه‌حال به ایران تحویل داده نشده‌اند. انگشتی|محمدرضا شاه به همراه امرای ارتش شاهنشاهی بعد از اینکه پیشرفت تجهیزات نظامی ارتش عراق به شاه ثابت و مشهود شد شاه به آمریکا درخواست موشک‌های دارای کلاهک هسته‌ای داد ولی دولت جیمی کارتر این درخواست را رد کرد، شاه به اسرائیلی‌ها متوسل شد. ایران با همکاری اسرائیل در پروژه شکوفه در حال کار بر روی موشک‌های بالستیک بودند. همکاری دو کشور در تلاش برای مونتاژ موشک‌های آمریکایی و تجهیزات ساخته‌شده توسط اسراییل که توانایی مجهز شدن به کلاهک هسته‌ای را دارا بودند، دیده می‌شد. ترکیبی از ناوبری موشک آمریکایی و تجهیزات راهبری و مورد مهم آن‌که اسراییل مجاز به اشتراک‌گذاری آن تجهیزات با دیگر کشورها نبود. اسرائیلی‌ها و ایرانی‌ها به صورت یکسان، ماهیت و اندازهٔ این طرح را از ایالات متحده آمریکا مخفی نگه داشتند و به‌صورت محرمانه این پروژه را در بین خودشان نگه داشته بودند. در این زمان ایران بیش از ۱۰ میلیارد دلار (معادل حدود ۴۰ میلیارد دلار امروزی) برای ساخت نیروگاه‌های اتمی سرمایه‌گذاری کرده بود. «بقا یا انحلال ارتش» یکی از بحث برانگیزترین موضوعات در چند ماه نخست پس از پیروزی انقلاب بود. برخی از گروه‌های چپ مانند حزب توده، مجاهدین خلق و چریک‌های فدائی خلق به همراه گروه ملی‌گرای جبهه دموکراتیک ملی ایران با برگزاری تظاهرات‌های مختلف به دنبال انحلال ارتش و تشکیل «ارتش خلقی» بودند؛ اما خمینی و دولت موقت بر پاکسازی و بقای ارتش تأکید داشتند. انگشتی|نخست‌وزیر مهدی بازرگان و چند تن از فرماندهاند ارتش ملی اسلامی ایران پس از چند ماه مناقشه سرانجام رهبر جمهوری اسلامی در روز ۲۶ فروردین ۱۳۵۸ به صورت قاطع از ارتش حمایت کرد و در جمع پرسنل پادگان فرح‌آباد که به ملاقات او آمده بودند، گفت: در همین راستا در روز ۲۸ فروردین نام ارتش از ارتش ملی اسلامی ایران به «ارتش جمهوری اسلامی ایران» تغییر یافت. در قسمتی از آن پیام آمده بود: روز ۲۹ فروردین در تقویم رسمی ایران روز ارتش نامگذاری شده و هر ساله در این روز تیپ‌ها ئ گردان‌های ارتش در سراسر کشور مراسم رژه برگزار می‌کنند. در یک سال اول انقلاب و علی‌الخصوص بعد از وقوع کودتای نوژه، بسیاری از افسران بلندپایه ارتش تصفیه شدند که باعث از بین رفتن ساختار ارتش شد. کاهش طول دورهٔ خدمت وظیفه عمومی توسط دولت موقت به یک سال، انتقال پرسنل متخصص و فنی به خارج از یگان‌های رزمی، اخراج چهل هزار مستشار آمریکایی که برای آموزش با ارتش ایران همکاری می‌کردند، فرار یا خانه‌نشین شدن تعداد زیادی از فرماندهان نظامی، عدم خرید هرگونه تجهیزات و تسلیحات، لغو قرارداد خریدهای خارجی و طرح فروش اقلام عمدهٔ تجهیزات ارتش، ازهم‌پاشیدگی سیستم اطلاعاتی ارتش و فراخواندن وابسته‌های نظامی به کشور، تضعیف آموزش و تعمیر و نگهداری و نیز تلفاتی که در مأموریت‌های ارتش برای برقراری امنیت در مناطق مختلف کشور به خصوص در کردستان پیش آمد از جمله عوامل تضعیف ارتش بودند. این مسائل باعث شدند که صدام حسین به این ارزیابی برسد که ایران توان دفاع دربرابر حملات ارتش پیشرفته او را نخواهد داشت و در عرض یک هفته تهران را فتح خواهد کرد. ارتش در طول جنگ ایران و عراق در سال نخست جنگ، مدیریت و کنترل جبهه‌ها بیشتر بر عهده فرماندهان ارتش بود. سپاه پاسداران در آن روزها در اوایل عمر خود به سر می‌برد و هیچ تصور و ادراکی از یک جنگ تمام‌عیار و جنگیدن با یک ارتش مجهز را نداشت. ساختار سازمانی آن هم به صورت نظامی شکل نگرفته بود و این باعث عدم هماهنگی میان دو نیرو می‌شد. اختلافات میان سپاه پاسداران و ارتش از یک سو و اختلاف میان فرمانده کل قوا ابوالحسن بنی‌صدر و اکثریت مجلس شورای اسلامی از سوی دیگر موجب شده بود تا انسجام تصمیم‌گیری در زمینه جنگ وجود نداشته باشد. این مشکلات علاوه بر غافلگیری نیروهای ایرانی همگی باعث شدند تا در نخستین روزهای حمله ارتش عراق، حدود سی هزار کیلومتر مربع از خاک ایران به اشغال درآید. هدف اولیه بخش ارتش عراق، تصرف برق‌آسای شهر مرزی خرمشهر و پس از آن آبادان، اهواز، دزفول و سوسنگرد بود؛ ولی سه ستون زرهی عراقی که برای تصرف خرمشهر اعزام شده بودند با مقاومت ناهماهنگ و خودجوش مردم این شهر مواجه شدند و در کمین حدود ۳۰۰۰ غیرنظامی‌ای افتادند که سلاح‌های ناچیزی همچون تفنگ ام۱ گاراند، نارنجک و کوکتل مولوتوف در مقابل ارتش عراق مقاومت می‌کردند. | ## بخش 2: ارتش جمهوری اسلامی ایران | انگشتی|نبرد خیابانی تکاوران ارتش در خرمشهر این نیروها موفق شدند جلوی پیشروی سریع ارتش عراق را بگیرند و عراق در همان مرحله اول جنگ، در رسیدن به اهداف خود ناکام ماند و درگیر یک نبرد خانه به خانه در کوچه‌های خرمشهر شد. پس از آن نیز عراق به مدت سه هفته درگیر نبردهای خیابانی با گردان تکاوران دریایی بوشهر در این شهر بود. در جبهه نبرد دریایی ایران در ۵۲ روز ابتدای جنگ و طی عملیات مروارید، نیروی دریایی عراق را به کلی منهدم کرد و تا پایان جنگ برتری خود در خلیج فارس را حفظ نمود. اندک مدتی پس از این واقعه بهرام افضلی به اتهام عضویت در حزب توده ایران دستگیر شد و به همراه ۹ نفر دیگر از افسران بلندپایه ارتش، از جمله هوشنگ عطاریان تیرباران گردید. در جبهه هوایی هم، نیروی هوایی ارتش، در اوایل جنگ دارای برتری مطلق در مقابل عراقی‌ها بود. تنها ۲۴ ساعت پس از شروع جنگ، جنگنده‌های ارتش به تمام خاک عراق حمله‌ور شدند و در نابودسازی خودروهای نظامی، ادوات توپخانه‌ای و تدارکات ارتش عراق موفق عمل کردند. نیروی هوایی ارتش تنها پس از سه هفته با نابود کردن بسیاری از تدارکات ارتش عراق و اکثر پایگاه‌های نظامی آن در نزدیکی جبهه پیش‌روی نیروهای عراقی را متوقف کرد. نیروی هوایی و پدافند عراق در شرایطی نبودند که قادر به مقابله با خلبانان تعلیم دیده و جنگنده‌های پیشرفته اف-۱۴ نیروی هوایی ایران باشد و حتی در مواجهه با جنگنده‌های اف-۴ و اف-۵ و هلیکوپترهای کبرای نیز مشکلات جدی داشتند. ایستاده از چپ: اسدالله عادلی - جلیل زندی - غلام هاشمپور - عباس بابایی - ایرج سیروس - محمد رستم پور. نشسته از چپ: صدیقیان - احمد مرادی طالبی -اکبر پناهی در همین زمان نیروی هوایی عراق ناگزیر شد تعداد زیادی از هواپیماهای خود را به فرودگاه «الولید» در غرب این کشور (۵۰ کیلومتری مرز اردن) منتقل کند تا از دسترس هواپیماهای ایران خارج شوند. با این حال خلبانان ایرانی توانستند با سوخت‌گیری در هوا خود را به پایگاه «الولید» برسانند و در آنجا ۴۶ هواپیمای عراقی (۱۵ تا ۲۰ درصد از کل نیروی هوایی عراق در آن زمان) را روی زمین منهدم کنند. ایرانی‌ها در نبردهای هوایی ۱۸۰ روز اول جنگ پیروزی‌های چشمگیری داشتند اما فرماندهی نیروی هوایی ایران پس از آن دستور به عملیات تدافعی داد تا از وارد آمدن خسارات بیشتر به نیروی هوایی ایران جلوگیری کند. جنگنده‌های ایرانی دستور داشتند که به جای تعقیب و انهدام هواپیماهای عراقی فقط جلوی آن‌ها را بگیرند. با عزل بنی‌صدر در خرداد ۱۳۶۰، اختلافات سیاسی در تهران فروکش کرد و در زمینه سیاست‌گذاری جنگ تمرکز تصمیم‌گیری به وجود آمد. به علاوه ارتش و سپاه به همکاری بیشتری با یکدیگر پرداخته و موفق شدند تا اولین عملیات مشترک را برای شکست حصر آبادان در ۵ مهر ماه ۱۳۶۰ با پیروزی انجام دهند. در کنار این مسئله کسب تجربه توسط فرماندهان جوان سپاه، موجب بهبود توان تاکتیکی، برنامه‌ریزی صحیح و اطلاعات و امنیت بهتر عملیات‌ها شد. در پی موفقیت عملیات ثامن‌الائمه، فرماندهان ارشد ارتش و سپاه برای ارائه گزارش این عملیات به فرمانده کل قوا روح‌الله خمینی، عازم تهران شدند اما سقوط هواپیمای سی-۱۳۰ ارتش در منطقه کهریزک تهران، منجر به کشته شدن ولی‌الله فلاحی، جواد فکوری، موسی نامجو، یوسف کلاهدوز و محمد جهان‌آرا شد. اهمیت سرنشینان پرواز یادشده تا جایی بود که ستاد مشترک ارتش، نیروی هوایی ارتش و وزارت دفاع در یک روز با خلأ فرماندهان خود مواجه شدند. این رخداد باعث تغییر یافتن معادلات جنگ شده و طرح عملیات آزادسازی خرمشهر نیز به ۸ ماه بعد از آن موکول شد. انگشتی|جواد فکوری وزیر دفاع کابینه رجایی و سپس فرمانده نیروی هوایی ارتش که در حادثه سقوط هواپیمای سی-۱۳۰ کشته شد، در ملاقات با روح‌الله خمینی در جماران در حال ارائه گزارشی از جبهه‌های جنگ پیروزی در عملیات ثامن‌الائمه و همزمان شدن آن با روی کار آمدن فرماندهان جدید سپاه و نیروی زمینی ارتش، سپاه و ارتش را به تشکیل قرارگاه مشترک عملیاتی واداشت. از این زمان بود که قرارگاه مشترک کربلا با حضور فرماندهان ارتش و سپاه، اداره جبهه‌ها را بر عهده گرفت و طرح‌های عملیاتی به صورت مشترک به تصویب رسید و عملیات‌های بزرگ و موفقی همچون طریق‌القدس، فتح‌المبین و بیت‌المقدس انجام و اکثر سرزمین‌های اشغالی ایران آزاد شد. این فرماندهان در چهار سطح مختلف ایفای نقش می‌کردند: سطح اول: طراحی و تصمیم‌گیری؛ قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا سطح دوم: عملیاتی؛ قرارگاه‌های مرکزی کربلا، نجف، قدس، نوح و قرارگاه‌های تاکتیکی. انگشتی|فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش قاسمعلی ظهیرنژاد (چپ) به همراه جواد فکوری (راست) فرمانده وقت نیروی هوایی ارتش پس از عملیات رمضان، اختلاف نظر بین سپاه پاسداران و ارتش افزایش یافت. عمدهٔ این اختلاف‌ها به نوع تفکر و نحوه اداره و فرماندهی یگان‌ها در عملیات بازمی‌گشت. علی صیاد شیرازی معتقد بود باید ارتش فرماندهی جبهه را بر عهده داشته باشد و سپاه تحت فرمان آن عمل کند اما اکبر هاشمی رفسنجانی معتقد بود این طرح عملی نیست زیرا در آن زمان بیشتر توان رزمی ایران در جنگ، با سپاه بوده، عملیات‌ها را طرح‌ریزی کرده و با کمک یگان‌های خط‌شکن خود اجرا می‌کرد. از آنجا که رئیس‌جمهور خامنه‌ای به عنوان فرمانده عالی جنگ، امکان حضور فعال در صحنه نبرد را نداشت، پیش از آغاز عملیات خیبر، خمینی در ۳۰ بهمن ۱۳۶۲ یکی از نمایندگان خود در شورای عالی دفاع ملی یعنی اکبر هاشمی رفسنجانی را به فرماندهیِ ادامهٔ عملیات‌های والفجر منصوب کرد. انگشتی|در میانه جنگ اختلاف نظراتی میان فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش، علی صیاد شیرازی و محسن رضایی فرمانده کل سپاه پیش آمد هاشمی رفسنجانی مسئولیت هماهنگی بین ارتش و سپاه را بر عهده گرفته و توسط قرارگاه خاتم‌الانبیا، دو سازمان سپاه و ارتش را با یکدیگر هماهنگ می‌کرد. این ساختار تا ماه‌های آخر جنگ ادامه داشت و ارتش و سپاه گاهی با هم و گاهی به صورت مستقل عملیات‌هایی را انجام می‌دادند. در خرداد ماه سال ۱۳۶۷ ستاد فرماندهی کل قوا برای مدیریت جنگ و نیز به منظور اداره تمامی نیروهای مسلح به صورت متمرکز تشکیل شد. در این زمان هاشمی رفسنجانی، ستاد فرماندهی کل قوا را با ترکیبی از نخست‌وزیر و اعضای دولت وقت و نیز فرماندهان نیروهای مسلح سازماندهی کرد تا این که جنگ در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ با برقراری آتش‌بس به پایان رسید. فهرست فرماندهان ارتش در طول جنگ جایگاه درجه نام نگاره دوران تصدی نشان‌های افتخار آغاز تصدی پایان تصدی رئیس ستاد مشترک سرتیپ ولی‌الله فلاحی 80px آغاز جنگ ۷ مهر ۱۳۶۰ 50px|نشان نصر (درجه ۱) سرتیپ قاسمعلی ظهیرنژاد 80px ۹ مهر ۱۳۶۰ ۳ آبان ۱۳۶۳ 50px|نشان نصر (درجه ۱) سرهنگ اسماعیل سهرابی 80px ۳ آبان ۱۳۶۳ ۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۷ سرتیپ علی شهبازی 80px ۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۷ پایان جنگ 50px|نشان نصر (درجه ۱) فرمانده نیروی زمینی سرتیپ قاسمعلی ظهیرنژاد 80px آغاز جنگ ۹ مهر ۱۳۶۰ بالاتر گفته شد سرهنگ علی صیاد شیرازی 80px ۹ مهر ۱۳۶۰ ۱۱ مرداد ۱۳۶۵ 50px|نشان فتح (درجه ۱) 50px|نشان فتح (درجه ۱) سرهنگ حسین حسنی سعدی 80px ۱۱ مرداد ۱۳۶۵ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۲) فرمانده نیروی هوایی سرهنگ جواد فکوری 80px آغاز جنگ ۲۱ شهریور ۱۳۶۰ سرهنگ محمدحسین معین‌پور 80px ۲۱ شهریور ۱۳۶۰ ۴ آذر ۱۳۶۲ سرهنگ هوشنگ صدیق 80px ۴ آذر ۱۳۶۲ ۱۰ بهمن ۱۳۶۵ سرهنگ منصور ستاری 80px ۱۰ بهمن ۱۳۶۵ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۲) فرمانده نیروی دریایی ناخدا یکم بهرام افضلی 80px آغاز جنگ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۲ ناخدا یکم اسفندیار حسینی 80px ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۲ ۶ تیر ۱۳۶۴ ناخدا یکم محمدحسین ملک‌زادگان 80px ۶ تیر ۱۳۶۴ پایان جنگ ارتش پس از جنگ ایران و عراق انگشتی|سید علی خامنه‌ای در مقام فرمانده کل قوا در حال سان دیدن از ارتش ارتش ایران در طول جنگ حدود ۴۸ هزار کشته داد و به ناوگان نیروی زمینی و هوایی ارتش ایران آسیب زیادی وارد آمد. در سال‌های پس از جنگ به علت تحریم‌ها اعمال شده علیه ایران، جایگزینی این تجهیزات با مدل‌های روز ممکن نبود و ارتش ایران کوشید برخی از این تجهیزات را بومی‌سازی کند و با نگهداری مناسب هنوز تجهیزات باقی مانده از قبل از انقلاب در ارتش در حال خدمتند. در طی سال‌های بعد از جنگ همچنین، چندین فرمانده دوران جنگ ارتش کشته شدند: منصور ستاری در ۱۵ دی سال ۱۳۷۳ در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی شهید بهشتی اصفهان به همراه افسران بلندپایه نیروی هوایی مانند علیرضا یاسینی و مصطفی اردستانی کشته شدند. علی صیاد شیرازی نیز در بامداد ۲۱ فروردین ۱۳۷۸ به وسیله عوامل مسلح سازمان مجاهدین خلق ایران در پوشش رفتگر، مقابل درب منزل مسکونی‌اش واقع در تهران و در برابر دیدگان فرزندش ترور شد. ارتش ایران در دهه ۱۳۵۰ در عملیات‌های حفظ صلح سازمان ملل متحد شرکت می‌کرد و به عنوان بخشی از نیروهای پاسدار صلح سازمان ملل متحد، گردانی را از ارتش، به بلندی‌های جولان اعزام کرد. پس از انقلاب اسلامی این گردان به ایران بازگشتند و جای خود را به نیروهای نیروی زمینی فنلاند دادند. در سال ۱۳۷۲، ارتش ایران واحدهای صلح حرفه‌ای خود را دوباره تأسیس کرد و اعلام کرد که آنها آماده هستند تا با دستورالعمل سازمان ملل به محل‌های مورد نیاز اعزام شوند. انگشتی|نیروهای حافظ صلح سازمان ملل از ارتش ایران در سال ۱۳۹۱ از آن زمان، ایران نیروها را در اتیوپی و اریتره در سال ۱۳۸۲ و مأموریت اتحادیه آفریقا در دارفور در سال ۱۳۹۱ مستقر کرده است. نیروی دریایی ارتش ایران چندین مأموریت را برای مبارزه با دزدی دریایی در سواحل سومالی به راه انداخته است و تاکنون چندین بار ملوانان کشورهای دیگر را از بند دزدان دریایی آزاد کرده است. انگشتی|سربازان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در حال تخلیه محموله کمک‌های پزشکی ارسال شده توسط آمریکا از یک فروند لاکهید سی-۱۳۰ هرکولس متعلق به نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا در کرمان برای کمک به زلزله‌زدگان بم، دی ماه ۱۳۸۲ ارتش ایران همچنین در مواقع اضطراری و وقوع حوادث غیرمترقبه مانند زلزله یا سیل با کارهایی مانند پاکسازی جاده‌ها، برقراری ارتباطات برقراری مجدد، تأمین و انتقال کالا، انتقال مصدومان و پرسنل درمانی و راه اندازی بیمارستان‌های صحرایی و مراکز مراقبت به همراه نیروی‌های امدادی در محل حاضر شده‌اند. نقش در سرکوب اعتراض‌ها در اسفند ۱۳۹۹، کیومرث حیدری، فرمانده نیروی زمینی ارتش در این دوره، اعلام کرد که ارتش جمهوری اسلامی در سرکوب اعتراضات نقش اثرگذاری داشته است. او پس از سفارش بر آن که ارتش با موافقت رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در سرکوب اعتراضات درون شهرها شرکت کرده است، این را کاری «افتخارآمیز» و نشان «ولایت‌مداری» دانست. او در مورد سرکوب اعتراضات، از نام «ناآرامی‌های دی ماه سال ۹۷» بهره‌برد و پیش از این نیز گزارش‌های دیگری از مشارکت ارتش ایران در سرکوب اعتراض‌های دی ۹۶ و به ویژه اعتراضات آبان ۹۸ نشر یافته بود. | ## بخش 3: ارتش جمهوری اسلامی ایران | در سال ۱۴۰۰، کیومرث حیدری، فرمانده نیروی زمینی ارتش، نشان درجه یک فتح نیروهای مسلح را با حکم علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران برای بزرگداشت کارهایش برای «سرکوب داخلی»، «مداخلات منطقه‌ای» و «امدادرسانی در حوادث طبیعی» دریافت کرد. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴، ایران اینترنشنال گزارش داد که شکاف تاریخی میان ارتش ایران و سپاه عمیق‌تر شده و تنش میان این دو نهاد نظامی افزایش یافته است. بر اساس این گزارش، سپاه انتقال قطعات موشکی را بر رساندن غذا و تدارکات به سربازان و همچنین تخلیه مجروحان در اولویت قرار داده بود و این وضعیت در نهایت به فرار گسترده نیروها انجامید. طبق این گزارش، سپاه با وجود دسترسی به امکانات درمانی، از ارائه کمک پزشکی به سربازان مجروح ارتش خودداری کرده و درخواست‌های مکرر ارتش برای ارسال مهمات، غذا و آب آشامیدنی به یگان‌های میدانی را نیز رد کرده بود. گفته می‌شود کمبودها و نارضایتی ناشی از آن به «فرارهای گروهی» منجر شده و باعث شده برخی سربازان اعتماد خود را به زنجیره فرماندهی از دست داده و پست‌های خود را ترک کنند و برای پناه گرفتن به شهرهای اطراف بروند. این گزارش همچنین افزود که با وجود تلاش سپاه برای بسیج نیروهای ذخیره، بسیاری از آن‌ها به مراکز جذب مراجعه نکردند و برخی نیز درگیر آماده‌سازی خانواده‌های خود برای ترک کشور بودند. رئیس‌جمهور آمریکا، ترامپ، در ۳۱ مه ۲۰۲۶، در گفت‌وگویی با فاکس نیوز، گفت که ارتش ایران به اندازه سایر بخش‌های حکومت هدف حملات قرار نگرفته، زیرا به باور او «نسبتاً میانه‌روتر» از دیگر عناصر جمهوری اسلامی است. او افزود که آمریکا عمداً از حمله گسترده به ساختار نظامی ایران خودداری کرده تا از بی‌ثباتی طولانی‌مدت و فروپاشی نهادهای کشور جلوگیری شود. ساختار سازمانی و وظایف ساختار سازمانی ارتش ایران از ۴ نیروی زمینی، هوایی، دریایی و پدافند هوایی، همچنین یک ستاد (معاونت هماهنگ‌کننده) تشکیل می‌شود، که این نیروها و کلیه یگان‌های زیرمجموعه آنها، تحت نظر فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران فعالیت می‌کنند. ستاد فرماندهی کل ارتش (ستاد آجا): مرکز برنامه‌ریزی، سازماندهی و هماهنگی میان نیروهای چهارگانه ارتش است. تا قبل از سال ۱۳۸۷، نام این نهاد ستاد مشترک ارتش (سماجا) بود، که پس از این سال دچار تغییرات سازمانی گسترده شد و منحل شد، و ستاد فرماندهی کل ارتش به‌وجود آمد. لزوم هماهنگی و پشتیبانی هر ۴ نیرو از یکدیگر در جنگ‌ها و درگیری‌ها، باعث به وجود آمدن ستاد آجا شده است. نیروی زمینی ارتش (نزاجا): بزرگ‌ترین نیروی فعال در نیروهای مسلح ایران است و هم‌اکنون سرتیپ علی جهانشاهی فرماندهی آن را برعهده دارد. نیروی دریایی ارتش (نداجا): مسئولیت حفاظت و صیانت از آب‌های سرزمینی ایران در شمال و جنوب را برعهده دارد و نیز حافظ منافع ایران در آب‌های آزاد بین‌المللی می‌باشد. نیروی هوایی ارتش (نهاجا): مسئولیت حفاظت از مرزهای هوایی ایران و پشتیبانی از نیروهای رزمی را برعهده دارد و فرماندهی آن نیز برعهده سرتیپ خلبان بهمن بهمرد می‌باشد. نیروی پدافند هوایی ارتش (نپاجا): از خردادماه ۱۳۹۸ با تفکیک پدافند هوایی ارتش از قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا، این یگان به نیروی پدافند هوایی ارتقاء یافت و به عنوان نیروی چهارم ارتش به فعالیت ادامه داد. سازمان و بدنه اصلی این نیرو، از نیروی هوایی ارتش گرفته شده است و هم‌اکنون مسئولیت ایجاد امنیت در آسمان و حفاظت از مرزهای هوایی کشور را با مشارکت نیروی هوایی ارتش، برعهده دارد. یگان‌های تابعه +سلسله مراتب و فرماندهان یگان‌های تابعه ارتشسازمانفرماندهجانشین فرماندهمعاون هماهنگ‌کنندهنشانستاد فرماندهی کل ارتشسرلشکر امیر حاتمی۳۲ انتصاب نظامی در سال ۹۶/ ورود فرماندهان جدیدسرتیپ محمدحسین دادرسسه انتصاب جدید در ارتش/ دریادار خانزادی فرمانده نداجا/ امیر دادرس جانشین فرمانده ارتش/ دریادار سیاری معاون هماهنگ‌کننده ارتشدریادار حبیب‌الله سیاریوسط|بی‌قاب|150x150پیکسلنیروی زمینی ارتشسرتیپ علی جهانشاهیفرماندهی جدید نیروی زمینی ارتش را بهتر بشناسیمسرتیپ نوذر نعمتیجانشین جدید فرمانده نیروی زمینی ارتش را بهتر بشناسیمسرتیپ یوسف قربانیوسط|بی‌قاب|150x150پیکسلهوانیروز ارتشسرتیپ‌دوم خلبان قاسم خاموشیانتصاب فرمانده جدید هوانیروز ارتشسرتیپ‌دوم خلبان علی عفیفسرتیپ‌دوم خلبان فارس شیخیبی‌قاب|214x214پیکسلنیروی دریایی ارتشدریادار شهرام ایرانیدریادار حمزه‌علی کاویانیدریادار بابک بلوچبی‌قاب|158x158پیکسلهواپیمایی نیروی دریایی ارتشدریادار دوم منصور روح‌الامینینامعلومنامعلومبی‌قاب|150x150پیکسلنیروی هوایی ارتشسرتیپ خلبان بهمن بهمردسرتیپ خلبان مهدی هادیانسرتیپ خلبان علی‌اکبر طالب‌زادهبی‌قاب|150x150پیکسلنیروی پدافند هوایی ارتشسرتیپ علیرضا الهامی نامعلوم سرتیپ محمد یوسفی خوش‌قلبرئیس ستاد نیروی پدافند هوایی ارتش: دشمنان به دنبال حذف قدرت دفاعی ما هستند البته این خواب پریشانی‌شان تعبیر شدنی نیست.بی‌قاب|156x156پیکسلسازمان عقیدتی سیاسی ارتشعباس محمدحسنیحجت‌الاسلام محمدحسنی رئیس سازمان عقیدتی سیاسی ارتش شداحمد جلیلی صفتحجت‌الاسلام جلیلی صفت جانشین سازمان عقیدتی سیاسی ارتش شدسرتیپ محمد اکرمی‌نیابی قاب|156x156پیکسلسازمان حفاظت اطلاعات ارتشسرتیپ محمدحسن حبیبیاننامعلومندارددژبان کل ارتشسرتیپ دوم حمید صمیمی پور سرهنگ رضا عرفانی‌رادنامعلوم مرکز مطالعات راهبردی ارتشسرتیپ احمدرضا پوردستاننامعلومنداردبی‌قاب|154x154پیکسل بخش مالی و بودجه در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ تقریباً ۲۰ درصد از بودجهٔ نظامی ایران، سهم ارتش بوده است. در سال ۱۳۹۷ بودجهٔ سالیانه ارتش (ستاد مشترک ارتش) ۹ هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان اعلام گردید.راستی‌آزمایی: بودجه نهادهای نظامی در ایران چقدر است؟بودجه دفاعی ایران چقدر است؟بودجه نظامی جهان؛ کاهش در روسیه، افزایش چشمگیر در ایران و عربستان افزون بر این، در سال ۱۳۹۷ بودجه سازمان عقیدتی سیاسی ارتش؛ ۳۷ میلیارد تومان، دانشگاه‌های افسری ارتش (شامل: دانشگاه افسری نیروی زمینی، دانشگاه علوم دریایی، دانشگاه هوایی و دانشگاه پدافند هوایی) بیش از ۳۱ میلیارد تومان، سازمان حفاظت اطلاعات ارتش؛ ۲۰ میلیارد تومان و دانشگاه علوم پزشکی ارتش؛ ۱۰ میلیارد تومان بود. بنابر مادهٔ هفتم قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران، مصوب مهرماه ۱۳۶۶، مأموریت و وظایف ارتش به صورت زیر است: آمادگی و مقابله در برابر هرگونه تجاوز نظامی علیه استقلال، تمامیت ارضی، نظام جمهوری اسلامی ایران و منافع کشور. همکاری با نیروی انتظامی و سپاه پاسداران، در مقابله با اشرار، یاغیان، قاچاقچیان، تجزیه‌طلبان و جریانات برانداز نظام، در مواقع ضروری و بنا به‌دستور. آمادگی جهت همکاری با سپاه پاسداران در کمک به ملل مسلمان و مستضعفِ غیرمعارض با جهان اسلام، در دفاع از خود، در برابر تهدید و تجاوز نظامی، بنا به درخواست آنان و بنا به دستور. در اختیار قرار دادن افرادی که در استخدام ارتش هستند و تجهیزات فنی آنها، بنا به درخواست دولت در اجرای اصل ۱۴۷ قانون اساسی و با رعایت کامل موازین عدل اسلامی، در حدی که بنا به تشخیص شورای عالی دفاع، به آمادگی رزمی ارتش آسیبی وارد نشود. سازماندهی، آموزش، تجهیزات و گسترش نیروهای زمینی، هوایی و دریایی، متناسب با امکانات و تهدیدات، برای انجام مأموریت‌های محوله. تلاش مداوم و مستمر در جهت حاکمیت کامل فرهنگ و ضوابط اسلامی در ارتش و وزارت دفاع و سازمان‌های وابسته به آنها. آماده نمودن مردم برای دفاع مسلحانه از کشور و نظام جمهوری اسلامی، در چهارچوب قانون خدمت وظیفه عمومی. اقدامات لازم در جهت نیل به خودکفایی در کلیه زمینه‌ها از قبیل؛ صنعتی، آموزشی، تدارکاتی، اطلاعاتی، روش‌ها و سازماندهی. اقدامات لازم در زمینه کسب اطلاع از اوضاع، رویدادها و تحولات سیاسی-نظامی آشکار و نهان منطقه و جهان و ارزیابی مستمر تهدیدات و توان رزمی دشمنان بالفعل و بالقوه. تلاش مداوم و مستمر در جهت حفظ و صیانت ارتش و وزارت دفاع و سازمان‌های وابسته به آن‌ها، در زمینه‌های امنیتی. ایجاد تسهیلات لازم برای همکاری سپاه پاسداران با ارتش، در مواقع ضروری که شورای عالی دفاع تعیین می‌نماید. آموزش +دانشگاه‌ها و مراکز آموزش تابعه ارتش جمهوری اسلامی ایران دانشگاه تأسیس مکاننشانپرچمدانشگاه افسری امام علی۱۳۰۰تهران150px250pxدانشگاه فرماندهی و ستاد آجا۱۳۱۴تهران150px250pxدانشگاه علوم دریایی امام خمینی۱۳۵۹نوشهر150px250pxدانشگاه هوایی شهید ستاری۱۳۶۷آشنایی با دانشگاه هوایی شهید ستاری - همشهری آنلاینتهران150px250pxدانشگاه علوم پزشکی ارتش۱۳۷۲تهران150px250pxمرکز آموزش تخصص‌های دریایی باقرالعلوم۱۳۴۱رشت150px250pxدانشگاه فارابی۱۳۷۶تهران150px250pxدانشگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا۱۳۹۲تهران150px250px استراتژی نظامی دکترین نظامی نیروهای مسلح ایران بر پایه مادهٔ ششم قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران، بر ۷ اصل؛ اسلامی‌بودن، ولایی‌بودن، مردمی‌بودن، خودکفایی، انضباط، اقتدار و سادگی، استوار می‌باشد. اسلامی بودن: در تشکیل و تجهیز نیروهای مسلح، اساس و ضابطه، مکتب اسلام است، به نحوی که بر همه شئون و ابعاد آن، ضوابط و مقررات شرع، حاکمیت داشته باشد. ولایی بودن: نیروهای مسلح، تحت فرمانِ فرماندهی کل بوده و اصل وحدت فرماندهی، در تمامی رده‌های آن حاکم می‌باشد. دستور فرمانده در صورتی که مغایر با دستورهای مسلم شرع، فرمان‌های فرماندهی کل و حاکمیت نظام و قوانین جمهوری اسلامی ایران نباشد، لازم‌الاجرا است. مردمی بودن: نیروهای مسلح همواره در کنار مردم و در جهت مصالح و آرمان‌های امت اسلامی، انجام وظیفه می‌نمایند و در زمان صلح نیز به درخواست دولت، افراد و تجهیزات فنی خود را، در حدی که به آمادگی رزمی آن‌ها آسیبی وارد نشود، در جهتِ خدمت به مردم، به کار می‌گیرند. خودکفایی: نیروهای مسلح با بهره‌گیری از تمامی توان خود در جهت رسیدن به خودکفایی تلاش می‌نمایند. انضباط: نیروهای مسلح باید با ایجاد انضباط معنوی برخاسته از اعتقاد و ایمان پرسنل، وضع مقررات منطقی و عادلانه و برقراری سیستم‌های تشویق و تنبیه، زمینه اجرای کامل دستورها و مقررات را فراهم سازند. سادگی: در نیروهای مسلح در تمامی زمینه‌ها اعم از طرح‌ریزی‌های ستادی، اعمال مدیریت، به‌کارگیری سیستم‌ها و روش‌ها، گزینش تکنولوژی و صدور دستورالعمل‌ها، باید اصلِ سادگی رعایت شود. تشکیلات غیر ضروری و تشریفات بی‌مورد، حذف و روش‌های یکنواخت‌سازی، مورد توجه قرار گیرد. اقتدار: نیروهای مسلح می‌بایست از چنان آمادگی، تحرک و اقتداری برخوردار باشند، که بتوانند با بهره‌گیری از تمامی امکانات جمهوری اسلامی، جرأت تعرض را از دشمنانِ آشکار و نهان، سلب نمایند. دفاعی بودن: نیروهای مسلح با بهره‌گیری از تمامی توان خود دشمن را از تعرض بازداشته و در برابر هر گونه تجاوز دفاع نموده و متجاوز را تنبیه و سرکوب می‌نمایند و در عین اعتقاد به اصل عدم تعرض، ملل مسلمان یا مستضعف غیرمعارض با اسلام را برای دفاع از خود، یاری می‌کنند. | ## جمع‌بندی | فرماندهان فهرست زیر، فرماندهان ارتش جمهوری اسلامی ایران را شامل می‌شود، که از ۱۳۵۷ تحت عنوان رئیس ستاد مشترک ارتش و از ۱۳۸۶ تاکنون نیز بعنوان فرمانده کل ارتش نامیده می‌شود.