موضوع مقاله: پوشاک کردی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پوشاک کردی | مقدمه: ساخت و کاربرد هریک از این اجزاء، بسته به فصل، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. | ## بخش 1: پوشاک کردی | هرچند پوشاک نواحی مختلف کردستان مانند اورامان، کرمانشاه، اورمیه، مکریان، بابان، گروس، مایان، سنندج، ایلام و… متفاوت است، اما از نظر پوشش کامل بدن، همه با هم یکسان هستند. پیش از ورود پارچه، کفش‌های خارجی و سایر محصولات داخلی به کردستان، بیشتر پارچه‌ها و نیز پای‌افزار مورد نیاز توسط بافندگان و دوزندگان محلی بافته و ساخته می‌شد. از نظر بافت پارچه، منطقه بانه در کردستان ایران، دهوک و زاخو در کردستان عراق و شرناخ در کردستان ترکیه و از نظر ساخت پای‌افزار «کلاش» و «کالی» اورامانات و آبادی‌های پیرامون کوهستان شاهو مانند هجیج، نودشه و آبادی‌های نوسود شهرستان پاوه چون میریه، خانه‌دره، مژگان، مزوی و وزلی از عمده‌ترین نواحی بافت و صدور پارچه و پای‌افزار در استان به‌شمار می‌رفتند. جولایی و بافت پارچه و انواع منسوجات مانند بوزو، برمال، جاجم، بره، پوشمین، موج، جوراب، دستکش، زنگال و کلاء به عنوان حرفه یا کار جنبی بخشی از آبادی نشینان مناطق مختلف کردستان محسوب می‌شد. شه‌ل Şel: شلوار کُردی با عرض کمر و چین‌های نسبتاً کم و دمپای گشاد است که با «شاپک» پوشیده می‌شود. این مدل دوخت، از کهنترین شیوه‌های دوخت لباسهای کُردی مردانه در گذشته و گسترده‌ترین نوع آن بوده است. شه‌پک Şepik: بالاتنه ای پشمی، همچون چوخه از جنس (مَرَز) است که با «شه‌ل» پوشیده می‌شود و زائده پایینی در زیر آن قرار می‌گیرد. به‌طور عمده در شهر زاخو اقلیم کردستان تولید می‌شود و به «شال زاخو» نیز معروف و از صنایع دستی کُردستان است. به‌طور گسترده در مناطقی از شمالغرب ایران؛ ارومیه، اشنویه و در اقلیم کردستان؛ دهوک، زاخو، آکری، آمیدی و مناطقی از اربیل، در کُردستان ترکیه به‌طور عام، خصوصاً مناطقی از جزیر بوتان، حکاری، شرناخ، وان، بتلیس و موش و در اکثریت نواحی کوهستانی کردستان سوریه نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. چوخه Çoxe: نیم‌تنه‌ای پنبه‌ای یا پشمی است که در ناحیه سقز، بانه، هورامان و مریوان به آن «که وا» می‌گویند و در سنندج و کرمانشاه و نیز در میان کردها آن را «چوخه» می‌نامند. ملکی: نیم‌تنه‌ای بدون یقه است که از پایین نیم‌تنه تا بالا به وسیله دکمه بسته می‌شود. لفکه سورانی: یا «لَوَندی»، پیراهنی با آستین فراخ و بلند و زبانه‌ای مثلث شکل در انتهای آستین است که آن در حال عادی دور مچ یا بازو می‌پیچند. شال یا بی بین: پارچه‌ای آجری رنگ نواری و گران‌قیمت که از آن کوا و پانتول می‌سازند دستار: یا کلاغه که به آن «دشلمه»، «شاشک»، «مندلی»، «رشتی»، و «سروین» (سربند) نیز می‌گویند و مردان به جای کلاه از آن استفاده می‌کنند. فه‌ره‌نجی، کوڵه‌باڵ، په‌سته‌ک یا چۆخک: که ویژه مردان که در کردستان ایران بیشتر در نواحی هورامانات و در بیشتر مناطق سردسیر و همچنین توسط کردهای جنوبی (کرمانشاه و ایلام) و در نواحی کوهستانی کردستانات خصوصاً مناطق سردسیر از اربیل تا بادینان، دهوک، زاخو، آکره، آمیدی و در شمال کردستان در وان، شرناخ، حکاری (جولمرگ)، جزیره بوتان و .. که‌په‌نک: نوعی از نمد پوششی است که چوپانان در مناطق چرای گله در صحرا استفاده می‌کنند. پێچ و کڵاو: کلاه محلی کردها را که معمولاً زنان کرد ان را با دقت و ظرافت خاصی و با نقش و نگارهایی بر جایی مانده از فرهنگ اصیل کردی می‌بافند معمولاً به رنگ‌هایی سیاه وسفید و به دو صورت کلاه بلند و تخت بافته می‌شود و در دست مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد البته بنا به گفته پیشینیان و به اعتقاد آن‌ها مرد نباید سرش لخت باشد. پێچ: دستمالی است چهار گوشه که به صورت سه گوشه جمع شده و با گذاشتن کلاه روی سر به دور کلاه پیچانده می‌شود و در قسمت پشت سر در درون دستمال قرار داده می‌شود تا شل نشود. در مناطقی از قفقاز وارمنستان در میان کُردهای ایزدی و در ایران، در استانهای آذربایجان غربی و کردستان؛ ارومیه، مهاباد، بوکان، بانه و سقز زنان کُرد با ظرافت بسیار از پارچه‌های گلدار تارهایی آویزان می‌کنند که در اصطلاح کُردی آن «هونینه‌وه» گفته می‌شود. | ## بخش 2: پوشاک کردی | همچنین «جامانه» یا «جمدانی» که غالباً به رنگ سیاه و سفید دیده می‌شود، بیشتر مرسوم است. کڵاش: پاپوشی است به رنگ سفید که توسط هورامانیها ساخته می‌شود که از بدبو شدن پا جلوگیری می‌کند و پا را خنک نگه می‌دارد از خصوصیات ان فصلی بودن ان است و نمی‌توان از ان در فصل زمستان یا فصول باران زا استفاده کرد. که‌وا و پانتول: که به جای کت و شلوار معمولی می‌پوشند ولی شکل و دوخت آن‌ها غیر از مد کت و شلواری است که معمول می‌باشد؛ که وا یا کت لباس کردی تقریباً به صورت یک ژاکت نظامی می‌دوزند با این تفاوت که که وا جیب‌های کناره‌ای ندارد و ضمناً چاک آن کاملاً از طرفین راست و چپ باز می‌شود به‌علاوه غیراز چاک کناره‌ای آستینهایش چاک دارا ست. دوخت شلوار کردی یا پاتول بدین ترتیب است که دهانه‌ای تنگ و بدنه‌ای گشاد دارد و به جای کمر انتهای آن را که گشادیش بیش از دوبرابر یک شلوار معمولی است. در مدل برگیز یا شه‌ل و شه‌پک برخلاف آنچه بیان شد، دمپاها گشاد و کمر تنگتر و کم چین است با بندی که دخین نامیده می‌شود و از توی قسمت تا شده آن لیفه گذشته می‌بندند و از کمر به پایین که وا را داخل پاتول کرده و بند پاتول را روی ان می‌بندند. پشت تندp-shttend: یا شوتک Şotik از پارچه گلدار به طول شش متر درست می‌شوند بدین ترتیب که پارچه را از سمت عرضش تا کرده می‌دوزند و بعد آن را به صورت مختلف ساده و گره چین به کمر می‌بندند آن‌های که صاحب اسلحهٔ کمریند آن را روی پشت تند می‌بندند و خنجر را بین پشت تند و که وا فرومی‌کنند. پچ Pêç پارچه‌ای است سه متری و اغلب گلدار که تارهای از آن جدا می‌کنند و به شکل جالبی طوری‌که تارهای ان در طرفین صورت آویزان گردد به دور سر می‌پیچند. پچ را که در نواحی سقز مرز می‌گویند روی کلاه مخصوص به نام عارقچین می‌بندند عارقچین را از نخ و مخصوصاً از نخ‌های قرقره‌ای با میل قلاب می‌بافند. در ایام پیشین از نمد و پشم گوسفندی نرم و مخصوص بود، این کار مخصوص زنان و دختران کرد است اغلب برای زیبایی بیشتر آن را از نخ‌های سیاه وسفید و به مقدار کم نخهای رنگین پرنقش می‌بافند. پِچ از متعلقات مهم کُردهای ایزدی میبشاد، چنان‌که گمان می‌رود و با توجه به اساطیر و روایت‌های رایج در منطقه، در گذشته کُردهای نواحی سقز، مهاباد، بوکان و نقده پیرو ایزدیسم بوده و این از دلایل حفظ سربند پِچ تاکنون در میان آنان می‌باشد. کراس: کراس همان پیراهن است با این تفاوت که اولاً یقه ندارد و به‌علاوه به انتهای آستین‌ها نیز دنباله‌ای به نام سورانی می‌دوزند که آن را درحالت عادی روی آستین که وا می‌بندند و در مواقع اضطراری و مخصوصاً در مواقع جنگ دو سر سورانی بهم گره زده و به گردن می آویزانند و نیز همین سورانی‌ها باعث تسهیل بالا زدن آستین‌ها در مواقع شستن دست و صورت می‌باشند. براساس روایت سیاحان اروپایی لباس کردی جزو زیباترین و رنگ امیزترین پوشش‌های منطقه خاورمیانه می‌باشد. همچنین براب تاریخچه طولانی لباس کردی زنانه به حجاری‌های ورودی کاخ اپادانا نیز می‌توان اشاره نمود. کُلُنجِه Kulonce: نیم‌تنه‌ای است که روی پیراهن بلند می‌پوشند و در اورامان و کردهای جنوبی آن را «سوخمه» می‌نامند و از پارچه‌زری یا مخمل دوخته می‌شود. کڵاو Klaw: یا کلاه که از جنس مقوا و به شکل استوانه‌ای کوتاه است که آن را با پولک‌هایی رنگین به صورت بسیار زیبایی تزیین می‌کنند. پۆشی Poşî: پارچه ای چهارگوشه بزرگ و راه راه، از صنایع دستی کُردستان که به صورت سه گوشه تا می‌شود و به طرز خاصی دور کڵاو می‌پیچند. در واقع پوشی همانند گلونی به کار گرفته می‌شود، ولی ساختار و طرح و رنگ متفاوت و گیراتری دارد، که در نواحی مرکزی تا شمال کردستان بسیار مرسوم است. کُلکه Kolke: روسری یا دستاری است که به جای کلاه مورد استفاده زنان قرار می‌گیرد کلکه دارای رشته بلندی از ابریشم سیاه و سفید با ملیله‌دوزی است. | ## بخش 3: پوشاک کردی | لباس زیبای زنان کرد نیز شامل: که‌وا Kewa: که عین کت مردانه کُردی است با این تفاوت که اولاً پارچه آن را رنگین انتخاب می‌کنند و ثانیاًخیلی کوتاه‌تر می‌دوزند؛ بطوری‌که حداکثر تا کمآآن‌ها پایین می‌آید و ان را کولیجه می‌نامند و نیز جیب‌های کت مردانه در ان دیده نمی‌شود. کراس Kras: یا پیراهن زنانه کُرد دارای دوختی ساده با بدنی بلند و دامنی گشاده و دراز است. بطوری‌که دامن پیراهن روی پای آن‌ها قرار می‌گیرد و معمولاً آن را از پارچه‌های بسیار زیبا، نفیس و گران‌قیمت تهیه می‌کنند. پشت تێند Piştênd: که عین همان پشتند مردانه است ولی زن‌ها اغلب از نوع رنگارنگ آن استفاده می‌کنند. زن‌ها وقتی پشتند را می‌بندند کمی از پیراهن خود را بالا می‌کشند بطوری‌که انتهای دامن از مچ پای آن‌ها پایین‌تر نمی‌رود. ده‌سماڵ یا روسری Desmall: دستمال زنان کُرد پارچه‌ای است بسیار نازک و سه گوش که تارهایی در اطراف آن ایجاد می‌کنند و بدین وسیله بر زیبایی آن می‌افزایند، اغلب پولکهایی نیز با آن تارها می‌دوزند تا زیبایی آن را چند برابر کنند. ده‌رپه Derpê: به جای شلوار پوشیده می‌شود و با دهانه‌ای تنگ روی مچ پای آن‌ها قرار می‌گیرد ولی پوشش ساقهای آن بسیار گشاد می‌باشد. کڵاو Klaw: یا کلاه زنان کُرد بسیار قشنگ و زیباست، این کلاه را از مقوا و به شکل استوانه کوتاهی درست می‌کنند و روی آن را با پارچه مخملی رنگین «معمولاً گلی یا سبزسیر» می‌پوشانند و بعد روی آن را با پولک‌های رنگین یا طلایی و گلابیون‌های زرین، مزین می‌سازند. این کلاه را به وسیلهٔ یک رشته طلا که لیره یا نیم پهلوی‌هایی به آن می آویزند و از زیر چانه عبور می‌دهند، روی سر نگاه می‌دارند و دستمال را روی آن می‌بندند، رشته‌ای که کلاه را به آن صورت نگاه می‌دارد «قطاره» نام دارد و اغلب آن‌هایی که قدرت مالی بیشتری دارند از آن استفاده می‌کنند و در دو طرف، در محل اتصال ان با کلاه یک گل طلائی آویزان می‌نمایند. گِلگِله Gêlgêle: رشته طویلی از ابریشم سیاه و سفید است که آویزه‌های ابریشمی دارد و از روی روسری به شکل جالبی بسته می‌شود. سربند نیز دستمال یزدی است که غالباً ترکیبی از رنگ‌های قرمز و مشکی بوده و برای محکم کردن یاشار بر روی آن بسته می‌شود. کراس: لباس بالاتنه بوده و به پیراهن بلند ساده‌ای گفته می‌شود که یقه خاصی ندارد و پایین آن نیز چین‌دار است. شیلوار یا پارچه، دامن پر چینی است که در پوشش دخترها نارنجی یا زردرنگ بوده و در خانم‌ها نیز به رنگ قرمز و از پارچه مخملی تهیه می‌شد و حاصل دوخت آن لباسی با چین بسیار زیاد و خوش‌حالت می‌شد. شیلوار با استفاده از نخ‌های رنگی و سکه‌های قدیمی (دراو)، دراودوزی و قیطان‌دوزی می‌شد و در پایین آن نیز با نوارهایی رنگارنگ که «ماخل» نامیده می‌شدند، دوردوزی‌های زیبایی ایجاد می‌شد. شیلوار به نسبت سن و سال نیز دارای تفاوت است و شیلوار دختران با زنان بزرگ‌سال فرق می‌کند. شلیته: دامنی بلندی تا محدوده زانو و از جنس مخمل بوده که با رنگ‌های متنوع حاشیه‌دوزی می‌شود. جلیقه: معمولاً از جنس مخمل بوده و سکه‌های قدیمی که در قدیم به‌عنوان پس‌انداز خانم‌ها به آن دوخته می‌شد و به‌مرور زمان به جزئی از لباس تبدیل شده است، زیبایی خاصی به آن می‌بخشد و غالباً نیز کراس و جلیقه با شلیته همرنگ انتخاب می‌شدند. گار و کله: البته علاوه بر این پوشش‌ها باید «گار» یعنی گوشواره‌ای بلندی که به دو طرف عرقچین متصل و روی آن یاشار و سربند بسته می‌شد، «کله»، پوششی از جنس پارچه مخمل که بر روی کراس پوشیده می‌شد، جوراب را نیز اضافه کرد که به بنا به شرایط و فصول مختلف سال پوشیده می‌شدند و با یکدیگر پوششی مرکب از رنگ‌ها و پیام‌ها را ایجاد می‌کردند. | ## جمع‌بندی | علاوه بر اقلام ذکر شده که به‌صورت پوشش استفاده می‌شود بانوان کرد شمال خراسان از تزئینات زیادی بر روی لباس‌ها و سروگردن و دست‌های خود استفاده می‌کنند از جمله خرمهره‌ها بر روی سربند یا لبه‌های جیب، آویزهای نقره و طلا بر بناگوش، پیشانی‌بندهای مختلف، دستبندهای متنوع از انواع عقیق و کهربا و نقره سینه‌ریزهای گوناگون و قاب‌های دعا و سکه‌های فراوان بر روی جلیقه‌های الوان استفاده می‌کنند.