موضوع مقاله: فخرالدوله | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فخرالدوله | مقدمه: توران آغا، ملقب به فخرالدوله، یکی از دختران تحصیل‌کرده و شاعر ناصرالدین شاه قاجار و خازن‌الدوله، و خواهر تنیِ فروغ‌الدوله بود. | ## بخش 1: فخرالدوله | او داستان‌های شفاهی ایرانی را مکتوب و تصویرگری کرد.فرخزاد، پورانفخر الدوله مورد توجه و احترام پدر بود و در اندرون شاهی از مقام والایی برخوردار بود . فخرالدوله شب‌هایی که نقیب‌الممالک، نقال‌باشی پدرش داستان‌گویی می‌کرد، پشت در نیمه باز اتاق خواجه سرایان می‌نشت و داستان‌ها را با دقت مکتوب می‌کرد و برای آن‌ها نقاشی می‌کشید. از جمله داستان‌های امیر ارسلان رومی و زرین ملک را او مکتوب و مصور کرده‌است.فرخزاد، پوران فخرالدوله در جوانی عاشق مهدی‌قلی‌خان مجدالدوله شد و با او ازدواج کرد. فخرالدوله در تیراندازی بسیار ماهر بود.فرخزاد، پوران شعرهای او شامل دیوانی از چندهزار بیت است که با خط خود نوشته‌است و در کتابخانه سلطان محمودمیرزا در پاریس نگهداری می‌شد که در حال حاضر سرنوشت آن مشخص نیست. غزلیاتی به سبک عراقی نیز از او در تذکره‌های دوران ناصری منتشر شده‌است.فرخزاد، پوران زندگینامه تومان آغا فخر الدوله، دختر هفتم و فرزند دهم ناصر الدین شاه، در سال ۱۳۷۸ ه. ق از خازن الدوله همسر صیغه ای ناصرالدین شاه به دنیا امدیک سال بعد از همین زن دختر دیگری متولد گردید به نام توران آغا (فروغ الدوله) . این دو دختر در دوران کودکی و قبل از بلوغ مادر خود را از دست دادند و ناصر الدین شاه که از این واقعه سخت آزرده خاطر شده بود دو دختر را به تاج الدوله نخستین زن عقدی خود پس از جلوس واگذار کرد. تاج الدوله نیز در تربیت این دختران آنان کمال تلاش را بکار برد و با استخدام معلمان کارآزموده به تعلیم و تربیت آن ها بسیار تلاش کرد. ناصر الدین شاه نیز که دختران را شایسته ،دید هنگامی که به سن بلوغ رسیدند تومان آغا را به لقب فخر الدوله و توران آغا را به لقب فروغ الدوله مفتخر ساخت. فخر الدوله دختری بود ، زیبا ،شاعر، نقاش و خطی بسیار خوش داشت به قول مؤلف کتاب پشت پرده های حرمسرا زنی بود بسیار زیبا، ادیبه و شاعره شیرین سخن میگفت وی از مورد اعتماد پدر بود بسیاری از یادداشت هایی که از ناصر الدین شاه برجای مانده با خط زیبای فخرالدوله به رشته تحریر درآمده به طوری که از سال ۱۲۹۹ ه. ق که فخر الدوله بیست و یک ساله بوده است در متون خاطرات ناصر الدین شاه، دستخط وی به تناوب مشاهده می گردد و صفحات زیادی از خاطرات ناصرالدین شاه از سال ۱۳۰۰ ه. به بعد به خط فخر الدوله است .وی دلباخته مهدی قلی خان مجدالدوله امیراخور دربار گردید.بدین ترتیب بود که در روز ۲۴ ذیقعده ،۱۲۹۹ مجدالدوله مادرش را به خواستگاری فخرالدوله فرستاد. | ## بخش 2: فخرالدوله | این خواستگاری که موافق میل شاه نبود با بی اعتنائی از طرف وی مواجه گردید ولی تومان آغا فخر الدوله عاشق تر از آن بود که عدم تمایل پدر و سلطان صاحبقران او را به انصراف وادارد و بدین ترتیب بود که روز ۲۰ ذیحجه ۱۲۹۹ با برگزاری مجلس عقد کنان و بدون حضور شاه به همسری مهدی قلی خان مجد الدوله در آمد. در پی آن در تاریخ ۱۹ جمادی الاول مراسم عروسی برگزار و روز بعد فخر الدوله را به خانه مجدالدوله بردند ناصرالدین شاه بعد از عروسی فخر الدوله چنین مینویسد: «فخر الدوله هم که به خانه امیر آخور مجدالدوله رفته است حالا باید خودمان این روزنامه ها را بنویسیم ازدواج فخرالدوله را از پدر دور نکرد. علی رغم عشق فراوان نسبت به مجدالدوله، بیشتر روزها و ایام خود را در حرمخانه می گذراند.در این زمان همسرش میرآخور بود و مسئولیت اداره اصطبل خاصه را داشت. شاه او را عزل کرد و محمدحسین میرزا میرآخور سابق را به میرآخوری برگزید.بیکاری مجدالدوله یک سال و چهار ماه به طول انجامید. در نامه‌ای، خطاب به امین‌السلطان، مجدالدوله را به سمت نظارت خاصه منصوب کند:امین‌السلطان، مجدالدوله در حقیقت نوکر تربیت شده است و بی کار. در نظارت، عضدالملک و نیابت، نایب ناظر به هیچ وجه قصوری در خدمت امانت نداشته‌اند؛ کمال رضامندی را از خدمات عضدالملک درین مدت در نظارت دارم؛ مبادا خیالی بکند که به چه سبب این کار را از من گرفته‌اند. بلکه همین دستخط ما را البته بده عضدالملک ببیند، به خدا قسم، منته های رضایت را از خدمات و زحمات او داریم .اعتمادالسلطنه که از مخالفان جدی مجدالدوله بود، در این مورد نوشت: «این شخص بسیار بی ادب و معلوماتش شکارچی گری و داماد شاه است. زمانی که ناصر الدین شاه در سفر فرنگ بود، سفری که زنان را با خود نمیبرد وگرنه در سفرهای داخلی فخرالدوله از همراهان اولیه بود فخر الدوله با نامه های پرسوز و گدازش رنج دوری از پدر را به وی منتقل می ساخت.دایه فخرالدوله حاجی میر محمد آقا بود که در هفده ذیحجه ۱۳۰۳ درگذشت، آن طور که ناصرالدین شاه در خاطرات خود قید نموده است این مرد ابتدا دایه امیر نظام بود و حالا که در گذشته فخرالدوله گریه و زاری زیادی کرده است.غلام بچه فخر الدوله هم میرزا محمد نام بود که در تعزیه نقش علی اکبر را بازی می کرد.فخر الدوله خواجه ای داشت به نام سنبلک.ناصر الدین شاه در رجب سال ۱۳۰۵ و برای ششمین بار به قم سفر نمود، و خاطرات خود را از روز دوشنبه نوزدهم رجب که مصادف با چهاردهم نوروز بود تا روز دوشنبه ۴ شعبان که به تهران ورود نمود به رشته تحریر درآورد فخر الدوله نیز در این سفر از همراهان وی بود که بسیاری از صفحات خاطرات ناصر الدین شاه در این سفر با خط زیبای فخرالدوله است. دیوان اشعار تومان آغا فخر الدوله شامل چند هزار بیت است که با خط زیبای خود شاعر به رشته تحریر درآمده است و آن طور که دوستعلی خان معیر الممالک قید نموده است نزد شاهزاده سلطان محمود میرزا برادر کوچک احمد شاه در پاریس موجود است .فخر الدوله علاوه بر این که دارای خطی خوش بود در هنر نقاشی و منبت کاری مهارت داشت و به نیازمندان و یتیمان کمک میکرد. رابطه با فروغ الدوله مجدالدوله در دو نوبت، ناهار و شام، به حضور ناصرالدین شاه می رسید و مهر از سر ظروف غذا برمی داشت. این‌گونه فخرالدوله، بی هیچ عذر و بهانه‌ای، هر روز و هر سفر را در کنار پدر طی میکرد. فروغ‌الدوله، خواهر کوچک‌تر، در توبیخ مباشر خود، حاجی خان، در خصوص امور مالی، حسادت ناخواسته خویش را آشکار میکند:من هرچه فکر میکنم، کار زیادی از خواهرهای دیگرم نمیکنم. | ## بخش 3: فخرالدوله | خودم و وضع مردم را هم می‌بینم که هر سال مواجب خودم و آقا همه را خرج میکنم، آخر سال هم ده هزار تومان حساب بالا می آورید. گرچه این دو خواهر بسیار نزدیک بودند، اما رقابت و حسادتی کمرنگ و نامحسوس بینشان بود. اما از مکتوبات به جا مانده از فروغ الدوله، به این موضوع میرسیم: «عالیجناب حاجی خان ... نواب فخرالدوله در ماهی صد تومان به ناظرش میدهد مقاطعه با حنا و رنگ و صابون و شمع و همه چیز. سر سفره اش هم خیلی از سفره من بهتر است ...» و یا : «من غلامحسین را میخواستم بیرون کنم؛ به یک ملاحظه نکردم که چون نواب فخرالدوله هم آوازه خوان آورد، من هم غلامحسین را همان وقت آوردم. اگر من هم بکنم، از من دلخور میشود...» و در جایی دیگر مینویسد: «سیصد تومان که این تفصیلات را لازم ندارد که آدم سه ماه عقب پول بگردد، شب و روز دوندگی کند، پیدا نکند ... مرگ اما گویی چرخ گردون با تومان آغا فخرالدوله دختر ناز پرورده سلطان صاحبقران و سرآمد زنان در باروی، سرسازگاری نداشت زیرا او هم مانند همسر اول مجد الدوله بدون فرزند در سال ۱۳۰۹ به بیماری سل مبتلا گشت و به همین دلیل در ۳۳ سالگی درگذشت. رفته، رفته» مرض چیره تر میگشت و مریض ناتوانتر تا آنجا که خطر نزدیک شد و اطبا دستور دادند بیمار را به جایی وسیع و خوش هواتر ببرند. مجدالدوله یکی از خانه های ارباب جمشید را که در خیابانی به همین نام و در شمال شهر واقع و در اطرافش باز و دور از هیاهوی مرکز بود اجاره کرد و بیمار عزیز خویش را بدانجا برد ناصر الدین شاه چند بار در آن خانه به عیادت دختر دلبندش ،رفت مرتبه ساعتی کنار بستر مینشست و وی را نوازش می کرد و در آخرین بار هنگامی که از نزد بیمار بیرون می آمد دیده بودند که زار میزد بر سنگ گورش در صحن حرم فاطمه معصومه چند بیت از شعرهایش نوشته شده‌است.فرخزاد، پوران محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در روزنامه خاطرات خود ذیل وقایع روز ۴ رمضان ۱۳۱۰ می‌نویسد: «فخرالدوله تومان آقا دختر شاه امروز صبح مرحوم شده‌است. این شاهزاده خانم سی و سه سال داشت و بهترین اولاد شاه بود، صاحب جمال و کمال، خط و ربط، نقاشی ترتیب دو داستان امیرارسلان و زرین ملک با فکر نقیب الممالک و همت و دستخط فخر الدوله است . | ## جمع‌بندی | عشقی به مهدی‌قلی‌خان مجدالدوله پیدا کرده بود و به خلاف میل پدر هفت هشت سال بود که زن او شده بود.