موضوع مقاله: هنری راولینسون | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # هنری راولینسون | مقدمه: اوان زندگی هِنری راولینسون در ۱۱ آوریل ۱۸۱۰ در جایی که امروزه چدلینگتون نام دارد و در شهرستان آکسفوردشر انگلستان واقع است به دنیا آمد. | ## بخش 1: هنری راولینسون | او دومین پسر آبرام تیزاک راولینسون و برادر بزرگتر جورج راولینسون تاریخ‌نگار بود. پدرش آبرام راولینسون در شهرستان آکسفورد از ۱۸۰۵ تا ۱۸۴۵ افسر قضایی با درجهٔ ستوان دوم بود. در واقع هنری در خانواده‌ای به دنیا آمده بود که تا چندین نسل قبل همگی سمت‌های حکومتی داشتند. او از مادرش الیزا یودوسیا آلبینیا کرزویک، قواعد زبان انگلیسی، زبان لاتین و حساب آموخت. شیوع یک بیماری چشمی و ابتلای او به این بیماری نزدیک بود وی را برای همیشه کور کند. از آن پس حضور گاه و بیگاه او در منزل ایشان سبب آشنایی با برخی از شخصیت‌های ادبی شهر بریستول شد. این مدرسه از کیفیت بالایی برخوردار بود و افراد مشهور زیادی در آن دوره دیده بودند. در آنجا به یادگیری زبان‌های کلاسیک نظیر لاتین و یونانی علاقه‌مند شد و آثار مشهور کلاسیک به این زبان‌ها نظیر هومر، آشیل و اوریپید را مطالعه کرد. هنری راولینسون در حالی که فقط شانزده سال داشت متوجه شد که برادر ناتنی مادرش که در خدمت کمپانی هند شرقی بریتانیا بود، نام او را در دورهٔ دانشجوی نظامی این کمپانی نوشته است. با توجه به اینکه وی چیزی از زبان‌های شرقی نمی‌دانست تصمیم گرفت در فرصتی که داشت با استفاده از معلم‌های خصوصی به یادگیری زبان‌های فارسی و هندوستانی، نقشه‌کشی و نقشه‌برداری نظامی و ریاضیات پیشرفته بپردازد. یکی از افراد مشهوری که در این کشتی حاضر بود، سر جان ملکم بود که برای تحویل گرفتن حکومت بمبئی به این شهر می‌رفت. کمی بعد او را به هنگ اول نیروهای ویژه بمبئی منتقل کردند و دستور دادند سریعاً به احمدآباد برود. در همین دوران به یادگیری زبان هندوستانی و لهجهٔ مهاراتا پرداخت و تعداد زیادی کتاب خواند. هنگ اول نیروهای ویژه در ۱۸۳۰ به پونه مأمور شدند و تا سه سال در آنجا باقی ماندند. او در این سه سال با خواندن آثار مختلف و صحبت با محلی‌ها بر توانایی خود در زبان فارسی افزود. در این میان هنری راولینسون از طرف لرد کِلِر فرماندار بمبئی به این گروه مأمور شد. راولینسون سوار به کشتی کلاید در ۲۶ اکتبر ۱۸۳۳ (۴ آبان ۱۲۱۲) بندر بمبئی را به سمت ایران ترک کرد. حرکت آنها از بوشهر به شیراز به دلیل بارش برف فراوان با تأخیرهای چندماهه مواجه شد. ستوان راولینسون به همین دلیل توانست در حوالی شیراز به مشاهدهٔ غار شاپور از آثار دورهٔ ساسانیان برود و از آن طرح‌هایی بکشد. در قم کنجکاوی راولینسون او را واداشت تا با پوشیدن لباس ایرانی‌ها وارد حرم حضرت معصومه شود و آنجا را ببیند. در آنجا سر جان کمبل نمایندهٔ دولت بریتانیا در تهران و دبیر او مک‌نایل را ملاقات کردند و چندی بعد موفق به دیدار فتحعلی‌شاه قاجار شدند که بسیار پیر و فرتوت شده بود. کمی بعد گروه مذکور شاهد آن بودند که شاه، نوه‌اش محمدمیرزا را از میان انبوه پسرانش نایب‌السطنهٔ خود ساخت. آنها دیداری با شاهزادهٔ جوان داشتند و وقتی شاه نایب‌السلطنه را مأمور به آذربایجان ساخت، گروه انگلیسی نیز به همراه او رفتند. کمی بعد راولینسون تصمیم گرفت به قلهٔ آرارات صعود کند ولی به دلیل عمق زیاد برف قادر به این کار نشد. در ماه نوامبر به آنها خبر رسید که شاه درگذشته و باید همراه با محمدمیرزا به دارالخلافه بازگردند. انگلیسی‌ها برای جلوگیری از آشوب در کشوری که حائل آنها با امپراتوری روسیه به شمار می‌رفت، دست به جیب برده و حقوق ایشان را متقبل شدند تا شاه جدید با آرامش به دارالخلافه برسد. ستوان راولینسون از ۴ ژانویه تا ۱۰ آوریل ۱۸۳۵ تحت فرمان سرهنگ پاسمور در تهران ماند و همراه با سایر افسران انگلیسی به آموزش نیروهای ایرانی پرداخت. او جزو اولین عناصر مطلوب شاه جدید به شمار می‌رفت و می‌توانست در بسیاری از مراسم‌های شاه شرکت کند. مأموریت کرمانشاه راولینسون در فوریه ۱۸۳۵ (بهمن/اسفند ۱۲۱۳) از طرف محمدشاه مأمور شد به کرمانشاه رفته و مشاور و دستیار بهرام میرزا معزالدوله برادر شاه و حاکم آن خطه شود و سربازان او را آموزش نظامی دهد. او به محض ورود به کرمانشاه مورد استقبال گرم بهرام‌میرزا قرار گرفت و به فرماندهی قشون او گمارده شد. راولینسون خبر نداشت که تقریباً در همین زمان دو اروپایی دیگر در حال رمزگشایی از این کتیبه‌ها بودند و نتایج کارشان تحت چاپ بود. اوژن بورنوف در پاریس و کریستین لاسن در بُن همزمان در ۱۸۳۶ نتیجهٔ پژوهش‌های خود را منتشر کردند. راولینسون این طور که خودش می‌گوید بدون آگاهی از این پژوهش‌ها دست به خوانش و تلاش برای رمزگشایی خط میخی کرد. حضور راولینسون در کرمانشاه که یکی از قطب‌های آثار باستانی ایران بود، به وی این فرصت را داد تا سر فرصت به بررسی این آثار بپردازد. | ## بخش 2: هنری راولینسون | خواندن کتیبه‌ها غالباً با سختی همراه بود چون صعود به برخی اماکن و مشاهدهٔ سنگ‌نبشته‌ها کار سختی بود که به طناب و وسایل کوه‌نوردی نیاز داشت. او نخستین فرد غربی بود که توانست بخش‌های فارسی باستان را در کتیبهٔ سه‌زبانه رونویسی کند. این کتیبه توسط داریوش بزرگ به سه زبان فارسی باستان، ایلامی و اکدی در ۵۲۲ پیش از میلاد هنگام تاجگذاری وی آغاز و تا پاییز ۴۸۶ پیش از میلاد که درگذشت حکاکی شده است. در این ایام اقدامات نظامی راولینسون علیه شورشیان باعث بیماری وی شد تا حدی که مجبور شد مرخصی استعلاجی گرفته و کرمانشاه را به مقصد بغداد ترک کند تا در بیمارستان اروپایی این شهر تحت درمان قرار گیرد. راولینسون در بغداد با سرهنگ رابرت تیلور که رزیدنت بغداد بود و از باستان‌شناسان آن زمان بود آشنا شد. راولینسون در ۲۷ دسامبر ۱۸۳۵ بغداد را ترک کرد و از راه شهرآباد (؟)، قزل‌رباط (جلولا)، خانقین و قصر شیرین به زهاب به کرمانشاه برگشت. وی بخشی از این سفر را در مقاله‌ای مفصل در مجلهٔ انجمن سلطنتی جغرافیای بریتانیا شرح داده است. در یکی از سفرهایی که راولینسون برای سرکوب یکی از راهزنان رفته بود به خوزستان رفت و در این سفر از شهرهای خرم‌آباد، دزفول، شوش و شوشتر دیدن کرد. بعد از بازگشت به کرمانشاه مأموریت دیگری گرفت تا با فوج کردهای گورانی به شمال شرق ایران رفته و تجاوزات ازبک‌ها و ترکمانان را دفع کند. در دماوند به نیروهای شاه ملحق شد اما شیوع وبا بین نیروهای شاه موجب شد مأموریت لغو شود و وی به کرمانشاه بازگردد. در زمستان ۱۸۳۶-۷ بود که وی فرصت کافی یافت رونویسیِ کاملی از سنگ‌نبشتهٔ بیستون که به فرمان داریوش بزرگ کنده شده بود انجام دهد. در همان حین، بهرام‌میرزا به دارالخلافه فراخوانده شد و او را با یک خواجهٔ گرجی به نام منوچهر خان جایگزین کردند. از همان ابتدا بین حاکم جدید و راولینسون اختلاف افتاد و از این رو راولینسون به پایتخت فراخوانده شد. بازگشت به تهران وقتی راولینسون به تهران رسید، متوجه شد محمدشاه به سمت هرات لشکر کشیده است. اما بروز تیرگی در روابط ایران و دولت هند (کپمانی هند شرقی بریتانیا) ماندن گروه انگلیسی را غیر ممکن می‌ساخت. این بار مک‌نایل با او همراه شد اما نه برای کمک بلکه برای اینکه وی را تحت نظر داشته باشد. کمی بعد هیئت انگلیسی به ریاست مک‌نایل روابط انگلستان با ایران را قطع کرده و گروه نظامیان اعزامی دستور گرفتند تهران را به مقصد بغداد ترک کنند. همچنین وی به نگارش سه اثر پرداخت: (۱) یادداشت‌هایی سفر تبریز از کردستان ایران تا ویرانه‌های تخت سلیمان و از آنجا تا زنجان و طارم به گیلان در اکتبر و نوامبر ۱۸۳۸؛ (۲) خاطراتی از سایت آتروپاتنی اکباتان؛ و (۳) خاطراتی از سنگ‌نبشتهٔ خط میخی فارسی بیستون. ستوان راولینسون در اکتبر این سال به هندوستان فراخوانده شد و از مسیر بوشهر و خارک در ۱۴ دسامبر ۱۸۳۹ به بمبئی رسید. در این مدت وی کوشید با استفاده از ارتباطات خود، سمتی در نمایندگی بریتانیا در عراق عثمانی بگیرد تا بتواند مطالعات خود را بر کتیبه‌های خط میخی از سر بگیرد. اما تلاش‌های او در این زمان ثمری نداشت و او به انجام امور نظامی عادی در هنگ خود مشغول گردید. مک‌ناتن اندکی بعد او را در حالی که تنها ۳۰ سال داشت به نمایندگی بریتانیا در قندهار گمارد. به دستور او مقاومت و شورش‌های مردم این منطقه در مقابل مالیات‌گیری با زور شکسته شد. او به منظور ایجاد آرامش و شکست شورش‌های محتمل از شعار خود تحت عنوان «تفرقه بینداز و حکومت کن» بین قبایل افغانی استفاده می‌کرد. شورش در کابل در ۲ نوامبر ۱۸۴۱ منجر به قتل سروان الکساندر برنز و همراهانش شد و مردم توانستند کنترل شهر را به دست گیرند. یکی از اقدامات ارتش بریتانیا هنگام عقب‌نشینی از افغانستان این بود که در روستای روضه در غزنی، اقدام به برداشتن درهای آرامگاه سلطان محمود غزنوی کردند چون به اشتباه فکر می‌کردند این درها به دستور سلطان محمود از معبد سومنات هند به غارت رفته و به افغانستان آورده شده بودند. راولینسون هر چند به اشتباه بودن این مسئله باور داشت اما چون دستور از مقامات بالا آمده بود، اطاعت کرده و در را به هندوستان برگرداند. اما علاقهٔ راولینسون به آثار باستانی خاورمیانه و میل او به اتمام مطالعاتش در زمینهٔ خط میخی، مانع از قبول این مسئولیت‌ها شد. او می‌خواست در رزیدنسی بریتانیا در بغداد باشد تا بتواند هم به آثار باستانی عراق و هم کرمانشاه دسترسی داشته باشد. لرد النبورو این مسئله را پذیرفت و راولینسون را در اکتبر ۱۸۴۳ به جای سرهنگ تیلور، نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در مناطق عربی امپراتوری عثمانی کرد. مأموریت عراق راولینسون برخلاف دوران سختی که در قندهار داشت توانست نیمهٔ نخست سال ۱۸۴۴ را در آرامشی که در اقامتگاه نمایندگی بریتانیا داشت بگذارند و بر مطالعات خود تمرکز کند. چندی بعد گذر نیلز لودویگ وسترگارد مستشرق دانمارکی، که به دلیل تسلط بر ادبیات سانسکریت شهرت یافته بود به بغداد افتاد. او چندین رونوشت از کتیبه‌های موجود در تخت جمشید و نقش رستم را سخاوتمندانه در اختیار راولینسون گذاشت. دیدار با وسترگارد او را به رفتن به کرمانشاه و تکمیل رونویسی از کتیبهٔ بیستون تشویق کرد. | ## بخش 3: هنری راولینسون | رونویسی از تمام کتیبه‌های فارسی بیستون در چند روز تکمیل شد و از آنجا که دسترسی به بخش بابلی سخت بود، آن را به زمان دیگری موکول کردند. راولینسون هنگام بازگشت از کرمانشاه تصمیم گرفت با تکیه بر دانش جغرافیایی خود راه دیگری را برگزیند و از مسیر دیاله به عراق بازگردد. راولینسون با رونوشت‌هایی که تهیه کرده بود سال ۱۸۴۵ را مشغول نگارش کتاب «خاطرات کتیبهٔ خط میخی فارسی بیستون» کرد. سرگرمی وی در گرمای شدید بغداد نگهداری از جانوران وحشی نظیر گربهٔ وحشی و شیر بود. او در فوریه ۱۸۵۰ تحت عنوان «کاشف کلید کتیبه‌های خط میخی زبان‌های فارسی باستان، بابلی و آشوری. نویسندهٔ مقالات مختلف دربارهٔ زبانشناسی، آثار باستانی و جغرافیای میانرودان و آسیای مرکزی. راولینسون به مدت دو سال در کشورش باقی ماند و در همین ایام خاطرات خود پیرامون کتیبهٔ بیستون را در ۱۸۵۱ منتشر کرد. وی مجموعهٔ ارزشمندی را که از آثار باستانی بابلی، سبایی و ساسانی گرد آورده بود به هیئت امنای موزهٔ بریتانیا داد. آنها در عوض کمک‌هزینه‌ای قابل توجه برای ادامهٔ پژوهش‌های راولینسون روی حفاری‌های مربوط به آشوریان و بابلیان که توسط لایارد آغاز شده بود در اختیارش گذاشتند. یکی از مهم‌ترین کشفیاتی که در آنجا انجام گرفت، دستیابی به مواردی بود که خدمت عظیمی به رمزگشایی و ترجمهٔ نویسه‌های خط میخی نمود. مهم‌ترین خدمتی که راولینسون در رمزگشایی خط میخی انجام داد این بود که کشف کرد هر نشانه بسته به این که در چه موقعیتی به کار گرفته شده، به گونه‌ای خاص خوانده و معنا می‌شود. راولینسون در هنگام کار در موزهٔ بریتانیا، چندی هم با جرج اسمیت جوان (کاشف و مترجم حماسهٔ گیلگمش) همکار بود. در ۱۸۵۵ به خاطر حادثه‌ای که در اسب‌سواری برایش پیش آمد سفر خود به انگلستان را به تأخیر انداخت و در همان سال از سمتش در کمپانی هند شرقی استعفا داد. وقتی که بالاخره به انگلستان بازگشت، نشان شوالیه فرمانده حمام را دریافت کرد و به عنوان مدیر سلطنتی کمپانی هند شرقی منصوب شد. چهل سال پایانی عمر او سرشار از فعالیت‌های سیاسی، دیپلماتیک و علمی بود و بیشتر از هر جا در لندن سپری شد. در ۱۸۵۸ به عنوان عضو شورای هند برگزیده شد اما در ۱۸۵۹ به دلیل اعزام به ایران در قالب نمایندهٔ فوق‌العاده و وزیرمختار از آن شورا استعفا داد. نارضایتی او از سمت رسمی که به وی داده بودند باعث شد تنها یک سال در این سمت باقی بماند. او پیش از آن از فوریه ۱۸۵۸ تا سپتامبر همان سال نمایندگی مردم ریگیت در پارلمان بریتانیا را بر عهده داشت. راولینسون یکی از مهم‌ترین شخصیت‌هایی بود که معتقد به مقابله با جاه‌طلبی‌های روسیه در آسیای جنوبی بودند. او طرفداری شدیدی از سیاست روبه‌جلو در افغانستان می‌کرد و به دولت خویش در خصوص نگه داشتن قندهار مشاوره داده بود. او می‌گفت روسیهٔ تزاری به خوقند، بخارا و خانات خیوه حمله خواهد کرد (همانطور که روسیه بالاخره این کار را کرد و این مناطق امروز بخش‌هایی از ازبکستان هستند). همچنین وی هشدار داده بود که روسیه به ایران و افغانستان نیز به خاطر آنکه همسایه‌های هند بریتانیا هستند حمله خواهد کرد. ترجمهٔ کتیبهٔ بیستون راول‍ی‍ن‍س‍ن، ک‍ه در خ‍دم‍ت محمدشاه ق‍اج‍ار ب‍وده‌اس‍ت، در ض‍م‍نِ ع‍ب‍ور از ک‍وه ب‍ی‍س‍ت‍ون ص‍ورت‍ی از ک‍ت‍ی‍ب‍ه‌ه‍ای ب‍ی‍س‍ت‍ون ت‍ه‍ی‍ه م‍ی‌ک‍ن‍د و ب‍ه ان‍گ‍ل‍س‍ت‍ان می‌بَرَد و پ‍س از خ‍وان‍دن آن، ت‍رج‍م‍هٔ ف‍ارس‍ی‌اش را آم‍اده م‍ی‌ک‍ن‍د و ب‍ه ح‍ض‍ور م‍ح‍م‍دش‍اه می‌فرس‍ت‍د. ب‍ن‍اب‍ر دس‍ت‍ور حاجی میرزا آقاسی، ل‍س‍ان‌ال‍م‍ل‍ک، م‍ؤل‍ف ن‍اس‍خ‌ال‍ت‍واری‍خ، م‍ق‍دم‍ه‌ای ب‍ر آن م‍ی‌ن‍گ‍ارد و س‍پ‍س ع‍ی‍ن ت‍رج‍م‍هٔ راول‍ی‍ن‍س‍ن را ن‍ق‍ل م‍ی‌ک‍ن‍د. خ‍طوط ق‍دی‍م در ب‍ی‍س‍ت‍ون در ای‍ن ن‍س‍خ‍ه در پ‍ن‍ج خ‍ان‍ه ن‍وشته ش‍ده: خ‍ان‍هٔ اول م‍ش‍ت‍م‍ل ب‍ر چ‍ه‍ارده ف‍ق‍ره خ‍ان‍هٔ دوم م‍ش‍ت‍م‍ل ب‍ر ش‍ان‍زده ف‍ق‍ره خ‍ان‍هٔ س‍وم مشت‍م‍ل ب‍ر چ‍ه‍ارده ف‍ق‍ره خ‍ان‍هٔ چ‍ه‍ارم م‍ش‍ت‍م‍ل ب‍ر ن‍وزده ف‍ق‍ره خ‍ان‍هٔ پ‍ن‍ج‍م خ‍وان‍ده ن‍ش‍ده‌اس‍ت. او از ۱۸۷۴ تا ۱۸۷۵ رئیس انجمن سلطنتی جغرافیا و از ۱۸۶۹ تا ۱۸۷۱ رئیس انجمن سلطنتی آسیایی بریتانیای کبیر و ایرلند بود. او در ۲ سپتامبر ۱۸۶۲ با لوئیزا هارکورت سِیمور، دختر جین (نی هاپکینسون) و هنری سیمور ازدواج کرد. هنری راولینسون در ۳۱ اکتبر ۱۸۸۹ همسرش را از دست داد و خودش شش سال بعد در لندن بر اثر ابتلا به آنفلوآنزا جان داد. ترجمه به فارسی سفرنامه و ترجمۀ راولینسون از کتیبۀ بیستون به زبان فارسی ترجمه شده و با مشخصات زیر به چاپ رسیده‌است: راول‍ی‍ن‍س‍ون‌، ه‍ن‍ری‌ ک‍رزی‍ک‌، شرح حال داریوش: نخستین برگردان فارسی از نسخه پارسی باستان سنگ نبشته بیستون، به قلم محمدتقی لسان الملک، به کوشش مهدی خلیلی، تهران: رسانش نوین ‫، ‫‬۱۳۹۶. راول‍ی‍ن‍س‍ون‌، ه‍ن‍ری‌ ک‍رزی‍ک‌، س‍ف‍رن‍ام‍ه‌ ه‍ن‍ری‌ راول‍ی‍ن‍س‍ون‌ ب‍ه‌ ل‍رس‍ت‍ان‌ - خ‍وزس‍ت‍ان‌ - ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌، ت‍رج‍م‍ه‌ س‍ک‍ن‍در ام‍ان‌ال‍ه‍ی‌، [بی‌جا: بی‌نا] ‫، ۲۵۳۶‬ ‫=۱۳۵۶‬(خرم‌آباد: امیرکبیر (چاپخانه . راول‍ی‍ن‍س‍ون‌، ه‍ن‍ری‌ ک‍رزی‍ک‌، س‍ف‍رن‍ام‍ه‌ راول‍ی‍ن‍س‍ون‌: گ‍ذر از زه‍اب‌ ب‍ه‌ خ‍وزس‍ت‍ان‌: (گ‍ذر از زه‍اب‌ ب‍ه‌ خ‍وزس‍ت‍ان‌)، ت‍رج‍م‍ه‌ س‍ک‍ن‍در ام‍ان‌ال‍ل‍ه‍ی‌ ب‍ه‍ارون‍د، ویراست ۲، ت‍ه‍ران‌: آگ‍اه‌ ‫، ۱۳۶۲. راول‍ی‍ن‍س‍ون‌، ه‍ن‍ری‌ ک‍رزی‍ک‌، سفرنامه راولینسون ‫: یادداشت‌های لشکرکشی از ذهاب به خوزستان و گذر از لرستان به کرمانشاه‬، ترجمه سکندر امان‌اللهی‌بهاروند، خرم‌آباد: انتشارات شاپورخواست ‫، ۱۳۹۸. راول‍ی‍ن‍س‍ون‌، ه‍ن‍ری‌ ک‍رزی‍ک‌، سفرنامه راولینسون: از آذربایجان به کردستان (موکریان)، مترجمان صمد علیون (خواجه دیزج)، شریف کدخدا، تبریز: پروژه ترجمه حسنلو ‫، ۱۳۹۶. | ## جمع‌بندی | رالینسون، هنری کرزویک، سفرنامه رالینسون: یادداشت‌های سفر از تبریز، از مسیر کردستان ایران به خرابه‌های تخت‌سلیمان و از زنجان و طارم به گیلان در اکتبر و نوامبر 1838، ترجمه رامین سلطانی، تهران: انتشارات عنوان، 1402.