موضوع مقاله: اسب کاسپین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اسب کاسپین | مقدمه: اسب کاسپین ، اسبچه خزر، اسب مازندرانی، اسب گیلان، گیل اسب یا اسب شاه با قدمت بیش از ۵ هزار سال یکی از قدیمی‌ترین نژادهای اسب موجود در جهان است که تا سال ۱۳۴۵ منحصراً در ایران وجود داشت. | ## بخش 1: اسب کاسپین | نام رسمی این اسب در ایران بنابر اعلام وزارت جهاد کشاورزی مطابق با نام بومی و بین‌المللی، اسب کاسپین است. اسب‌هایی وجود داشتند که نزدیک به (و همچنین اجداد) اسب‌های اهلی امروزی در منطقه معتدل اوراسیا در دوره پلیستوسن زندگی می‌کردند. در ایران، بقایای اسکلت یک نژاد بومی با جثه کوچک، که ظاهراً به عنوان غذا استفاده می‌شد، در محوطه‌های ماقبل تاریخ کشف شده‌است: در غاری در بیستون، در ۴۸ کیلومتری شرق کرمانشاه و در تمتم، منطقه‌ای کوهستانی در غرب دریاچه ارومیه. این نژاد به‌طور آزمایشی به عنوان خاستگاه «اسب مینیاتوری کاسپین» در نظر گرفته شده‌است که در حال حاضر گاهی در مازندران یافت می‌شود. اسب خزر همان‌طور که از نامش پیداست بومی منطقه شمال ایران بوده و پراکندگی فعلی آن از بهشهر در نزدیکی ترکمن‌صحرا تا تالش در غرب دریای خزر است. نام «اسبچه خزری» هم برای اشاره به این اسب به کار رفته‌است، که البته امروزه معتقدند این نام اشتباه است، چون اسب کاسپین در هیبت یک اسب کامل است. جدای از بررسی‌های نقطه‌ای جمعیت اسب‌ها در اکثر استان‌های فلات ایران، این بررسی منطقه توصیف شده در امتداد سواحل کاسپین را که در آن اسب‌های مینیاتوری قرار داشتند، پوشش داد. هرگونه بررسی جمعیت دامی استان‌های گیلان و مازندران باید حتماً مناطق چرای تابستانی را نیز شامل شود. بر اساس این بررسی تخمین زده شد که تقریباً پنجاه راس کوچک با ویژگی‌های مشخص «کاسپین» در سراسر ساحل دریای خزر وجود دارد که بیشترین غلظت آن حدود ۳۰ راس در یک مثلث ۳۴۰۰ کیلومتر مربعی بین آمل، بابل و کیاکلا است. با این حال، بقیه آنقدر پراکنده بودند که نتیجه‌گیری شد که عملاً غیرممکن است که هیچ‌یک از آنها کاملاً خالص در نظر گرفته شوند. تقریباً در اواسط راه در امتداد خزر در تقسیم استان‌های مازندران و گیلان، ساحل باریک می‌شود و کوه‌ها بر فراز دریا آویزان به نظر می‌رسد. هر چه به سمت غرب دورتر می‌شود، بارندگی فراوان‌تر می‌شود، با شالی‌زارهای برنج در ساحل و مزارع چای که از تپه‌های پلکانی به سمت ابرهای کم ارتفاع بالا می‌روند. باستان‌شناسان مرکز مطالعات ایران باستان در گزارشی یافته‌های خود در سایت گوهرتپه در استان مازندران بین شهرهای نکا و بهشهر را مطرح کرده‌اند که در طول هشت سال تحقیقات خود در این سایت با بقایای کاسپین در گورستانی روبرو شدند که به اواخر عصر برنز تا اوائل عصر آهن (۳۴۰۰ پیش از میلاد) برمی‌گشت. اسب کاسپین یک نماد از وضعیت خانوادگی در ایران باستان بوده و به‌طور معمول به شاه‌ها و ملکه‌ها تعلق داشته‌است. از این رو عجیب نیست که این اسب در یک گورستان به خاک سپرده شده و نشانه اهمیت و قدر این اسب‌ها برای صاحبانشان بوده‌است. باستان‌شناسان موفق به کشف ساختارهای معماری باستانی بسیاری در کنار این گورها با شیوه‌های دفن متفاوت شده‌اند که نشانه حیات مستمر چند نسل متفاوت در این منطقه است. در گذشته در گیلان و مازندران شغلی به نام چهارپاداری مرسوم بود که چهارپاداران با تعدادی اسب کاسپین که زبان به آنها گیله اسب یا اسب گیل یا اسب مازندرانی می‌گویند مسافرکشی و بارکشی می‌کردند و در بسیاری از اوقات نامه و مراسلات خصوصی را نیز به همراه می‌بردند و از این نژاد برای کشاورزی در مزارع و شالیزارها کمک گرفته می‌شد و رد پای گیلِ اسب در اشعار شعرای گیلان باقی مانده‌است. شواهدی مربوط به وجود یک اسب سواری اولیه و همچنین اسبی که متفاوت با اسب‌های هند و اروپایی باشد در دست است. محققان سال‌ها از وجود نقش یک اسب کوچک روی حجاری‌ها در ایران آگاه بودند اما طراحان اغلب این‌طور تفسیر می‌کردند که حجاری اسب‌های کوچک به دلیل کمبود جا بوده‌است. در بعضی از موارد این امر ممکن است دلیلی برای به تصویر درآوردن اندازه‌های متفاوت باشد، همان‌طور که این روش گاهی برای تمیز موقعیت دو یا چند تصویر به کار می‌رفته‌است ولی به ندرت در یک حجاری در مورد تندیس‌ها یا حیوانات رزمی که دارای اندازه‌های کاملاً متفاوت هستند به کار گرفته شده‌است. در حجاری‌های تخت جمشید اختلاف اندازه بین اسب نسایی و اسب‌های کوچک لیدیایی به ۸/۲۱ سانتی‌متر می‌رسد. در حجاری‌های دارابگرد که از زمان ساسانیان به جا مانده نیز اختلاف بین اندازه این اسب‌ها در همین حد بوده‌است. در مهر داریوش بزرگ، در گنجینهٔ آمودریا در موزه بریتانیا و در نقش رستم و نقش شاپور اسب کوچکی مشاهده می‌شود که بنا بر مطالعات سنگواره‌شناسی بر روی بقایای اسکلت‌های یافت شده در اطراف همدان، همان اسب کاسپین است. این اسب مدتی در حالت انقراض قرار داشت، این نژاد اسب برای اولین بار بعد از مدت‌ها در سال ۴۴–۱۳۴۳ شمسی توسط خانم لوئیز فیروز و با انگیزه دستیابی به اسب‌های مناسب جهت آموزش سوارکاری و سواری آزاد به کودکان و نوجوانان در اطراف آمل به صورت تصادفی مورد شناسایی قرار گرفت. نامبرده به واسطه داشتن تحصیلات در علوم دامی و آشنایی با انواع نژادهای اسب، به سرعت به ویژگی‌های منحصر به فرد و ارزش‌های خاص این نژاد پی برد و بر اساس مطالعات و تحقیقات خود در طی مدت کوتاهی جوامع بین‌المللی پرورش اسب را مجاب به قبول این نوع اسب کوچک ایرانی به عنوان نژادی منحصر به فرد نمود. به لحاظ ظاهری، تناسب اندام یک اسب بزرگ را دارد و برخلاف بسیاری از اسبچه‌ها که دارای دست و پای کوتاه و تنه درشت هستند، اسبی مینیاتوری محسوب می‌شود و شناخت آن از روی تصویر به‌راحتی امکان‌پذیر نیست. این اسب دارای سری کوچک، چشم‌های درشت و برجسته، پیشانی کمی محدب و گوش‌های کوچک است. پوزهٔ این اسب کوچک و دارای منخرین باز است گردن اسب خزر دارای قوس است و تناسبی مناسب دارد. یال و دم پر پشت و زیبا، کمر کشیده و بدن باریک را از ویژگی‌های اسب کاسپین است و اندام حرکتی ظریف دارد و از استخوان‌بندی بسیار قوی و محکم برخوردار است. | ## بخش 2: اسب کاسپین | اسب کاسپین یک اسب است نه یک اسبچه و به همین دلیل تناسبات بدنی آن از نظر تناسب دست و پاها با بدن و سر می‌بایست مانند سایر نژادهای اسب باشد. (به عنوان مثال اسب نژاد تروبرد) کوتاه بودن دست و پاها یا عدم تناسب سر با بدن قابل قبول نیست. به‌طور کلی به هنگام نگاه کردن به اسب کاسپین، باید این احساس به بیننده دست بدهد که انگار به یک «اسب» با تناسبات ممتاز؛ اما در مقیاس کوچک‌تر نگاه می‌کند. استانداردهای فیزیکی اسب کاسپین که ذیلاً اشاره می‌گردد توسط انجمن بین‌المللی اسب خزر (ICS) تعیین شده‌است. چشم اسب نژاد کاسپین دارای چشم‌هایی درشت و بادامی شکل، برجسته هستند، که موقعیت قرار گرفتن آن‌ها بر روی صورت اسب کاسپین به سمت پایین چهره تمایل دارد. منخرین (سوراخ بینی) بزرگ، در عین حال ظریف بوده و موقعیت آن‌ها بر روی چهره به سوی پایینِ سرِ اسب متمایل است. گوش‌ها اسب نژاد کاسپین دارای گوش‌هایی کوتاه است که به صورت هوشیار، شکیل، ظریف با فاصله از یکدیگر قرار گرفته‌اند. (نوک گوش‌ها رو به یکدیگر هستند) سر و گردن وقتی که از روبه‌رو به اسب نژاد کاسپین نگاه می‌کنیم این اسب دارای صورتی پهن بوده که استخوان‌های بالای پیشانی در فضای بین گوش‌ها (“قفاً یا محل قرار گرفتن استخوان‌های “آهیانه”) به شکل گنبدی و دارای یک قوس یکنواخت است (در بسیاری از اسب‌ها تیغهٔ اتصال استخوان‌های آهیانه شکل نمی‌گیرد یا باز باقی می‌ماند). استخوان‌های فک برجسته بوده و فاصله بین آن‌ها (فضای بین فکی) در محل اتصال به گلو از پهنای زیادی برخوردار است. گردن اسب نژاد کاسپین کشیده و انعطاف‌پذیر بوده و از اتصال شکیلی در گلوگاه برخوردار است. کتف و جدوگاه دارای کتف کشیده و شکیل بوده که نسبت به تنه به صورت مورب قرار گرفته؛ و از استخوان جدوگاه مشخص و خوبی برخوردار هستند. استخوان کتف در اسب کاسپین پهن‌تر از سایر نژادهای ایرانی بوده و بیشتر به استخوان کتف نشخوارکنندگان شبیه است. بدن اسب نژاد کاسپین به‌طور مشخص دارای تنه باریک و کشیده بوده که از ارتفاع زیاد در ناحیه تنگ (محل بستن تنگ دور سینه) برخوردار است. کوچک بودن فضای بین دستها در مقایسه با تنه یا باریک بودن پهنای سینه (خارج شدن دست‌ها از یک نقطهٔ بدن) نامطلوب بوده و عیب محسوب می‌شود. شش مهره اولی سینه‌ای دارای تیغه پشتی درازتر نسبت به سایر نژادها هستند و به خاطر همین اختلاف، جدوگاه در اسب خزر بسیار بالاتر از کپل قرار می‌گیرد. مفصل خرگوشی به واسطه اینکه منشأ اسب‌های کاسپین از مناطق کوهستانی بوده‌است، مفصل خرگوشی اسب کاسپین دارای زاویه تندتری در مقایسه با اسب‌های دشت و مناطق هموار است. دست و پا دست‌ها و پاهای اسب‌های کاسپین بلند و باریک بوده با استخوان‌بندی محکم و صاف؛ و مفصل مچ دست پهن. سُم دست و پا هر دو بیضی شکل بوده، جنس کف و دیواره سم قوی است و جسم قورباغه‌ای سم اسب کاسپین کوچک است. این ویژگی سم تحت شرایط جغرافیایی ممکن است تغییر کند و شکل طبیعی آن برای تضمین تعادل نرمال و سلامت سم باید حفظ شود. سم اسب خزر باریک و بیضی شکل و بیشتر شبیه به سم خر است تا شبیه سم اسب پوشش بدن پوست اسب کاسپین نازک؛ ظریف و انعطاف‌پذیر است. پوشش بدن (مو) نرم و صاف است و پوشش تابستانی بدن اسب کاسپین اغلب براق و درخشان است. دست و پاهای اسب کاسپین فاقد رویش مو بر روی مچ بوده یا از موی کمی در این محل برخوردار است. رنگ تمامی رنگ‌ها به‌جز رنگ ابلق (نوعی از پوشش بدن که نواحی و بخش‌های بزرگی از تنه اسب اشکالی متفاوت و متنوع از رنگ سفید را به خود می‌گیرد) در اسب کاسپین دیده می‌شود. اسب‌های خاکستری (نیله) تا قبل از تبدیل شدن به سفید ممکن است طیف وسیعی از رنگ‌های «سرخون» (آمیخته‌ای از پوشش موهای سفید با سایر رنگ‌ها = Roan) را به خود بگیرند. اسب خزر به رنگ‌های «سفید»، «سیاه»، «نیلی» یا «خاکستری»، «کرنگ» و «کهر» دیده می‌شود. در اسب‌های به رنگ سمند که مانند طلایی است، تنها موهای یال، دم و قسمت‌های پایینی دست و پا سیاه است، اما در نژاد اسب خزر تاکنون اسب «ابلق» مشاهده نشده‌است. قد قد (ارتفاع در محل جدوگاه) اسب‌های کاسپین تحت تأثیر تغذیه و شرایط اقلیمی محل زیست آن‌ها قرار دارد. سرعت رشد اسب‌های کاسپین سریع بوده و با رسیدن به سن ۱۸ ماهگی عمده رشد خود را کرده‌اند. متوسط قد اسب کاسپین ۱۱۷ سانتی‌متر بوده و ترجیحاً باید قد آن‌ها از ۱۲۷ سانتی‌متر کمتر باشد. | ## بخش 3: اسب کاسپین | حرکت و قابلیت‌های کاری از نظر نحوه حرکت اسب کاسپین به‌طور طبیعی در انواع گامهای یورتمه و چهار نعل دارای قابلیت حرکتی روان و نرم بوده. در حین یورتمه، اسب کاسپین دارای گام‌های موزون و نرم بوده؛ و دست و پاهای خود رو از زمین خیلی بلند نمی‌کند و استفاده از عضلات کتف در حین این گام مشهود است. تفاوت‌هایی در هموگلوبین خون اسب خزر مشاهده شده و آن را در طبقه‌بندی به عنوان صنعتی منحصر به نژاد اسب خزر قرار داده‌است. پراکندگی و حفاظت در ایران نسل اسب کاسپین مدتی در خطر انقراض قرار داشت، اما در سال ۱۳۴۳ توسط لوئیز فیروز به صورت تصادفی در اطراف آمل با انگیزه آموزش سوارکاری به کودکان و نوجوانان شناسایی شد. پس از کشف اولین اسب کاسپین، ۳۰ رأس دیگر را در طول سه ماه جستجو در استانهای جنوب دریای خزر پیدا کرد. در سفر بعد، او هفت اسب ماده و شش اسب نر با خود بازگرداند و بدین ترتیب پرورش اسب را آغاز کرد. در دی ماه سال ۱۳۹۰ خورشیدی مجتمع نگهداری ذخایر ژنتیکی اسب کاسپین در رشت توسط سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج وزارت جهاد کشاورزیافتتاح شد. چهارمین اجلاس جهانی اسب کاسپین پس از آمریکا، انگلستان و سوئد به مناسبت پنجاهمین سالگرد معرفی اسب کاسپین، از ۱۶ تا ۱۸ شهریور ۱۳۹۴ در استان گیلان برگزار شد. ثبت ملی اسب کاسپین پرونده ثبت ملی اسب کاسپین توسط انجمن حفاظت از اسب کاسپین تدوین و به وزارت میراث فرهنگی ارائه شد و در تاریخ ۱۶ مهر ۱۴۰۲ با شماره ۲۸۷۸ با عنوان "اسب کاسپین، مهارتهای سنتی پرورش و نگهداری" در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس ایران ثبت رسید. آیین رونمایی و نکوداشت ثبت ملی اسب کاسپین پس از برگزاری مراسم و چند سخنرانی ذر تاریخ ۱۲ آذر ۱۴۰۲ در محل دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات آیت‌الله آملی، با نمایش اسب‌های کاسپین به سمت محل رونمایی از ثبت ادامه یافت. در این آیین کارن فیروز فرزند لوئیز فیروز ، دبیر فدراسیون سوارکاری، مدیران انجمن حفاظت از اسب کاسپین و علاقمندان حوزه میراث فرهنگی و سوارکاری حضور داشتند. در ادامه از تابلوی ثبت میراث ناملموس اسب کاسپین در روستای کمدره از توابع بخش دشت‌سر شهرستان آمل رونمایی شد. مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مازندران در حاشیه این آیین اظهار کرد، ثبت اسب کاسپین به عنوان اثر ناملموس ملی، نشان دهنده هویت بالای تاریخی، اصالت، ریشه و تاریخ این استان است. نایب رئیس انجمن بین‌المللی حفاظت از اسب کاسپین ایران، نیز از تشکیل کارگروهی برای تدوین پرونده ثبت اسب کاسپین در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو خبر داد. وی با اشاره به اهمیت اسب کاسپین در جهان نسبت خطر ثبت این نژاد باستانی به نام برخی کشورهای همسایه که به دنبال هویت سازی برای خود هستند، هشدار داد . جشنواره ملی زیبایی اسب کاسپین از سال ۱۳۸۰ وزارت جهاد کشاورزی همه ساله به‌طور منظم جشنواره ملی با عنوان زیبایی اسب کاسپین در شهرهای مختلف استان گیلان برگزار می‌کند. در سال ۱۳۹۸ جشنواره ملی اسب کاسپین توسط انجمن حفاظت از اسب کاسپین در مجموعه سوارکاری و چوگان نوروزآباد تهران برگزار شد. این رویداد که با پوشش رسانه ای وسیع و رونمایی از تمبر یادبود لوئیز فیروز همراه بود و مورد توجه پرورش دهندگان اسب کاسپین سراسر جهان قرار گرفت. جنگل های هیرکانی، زیستگاه اسب کاسپین نایب رئیس انجمن بین‌المللی اسب کاسپین، با عنوان اینکه استان های گیلان، مازندران و گلستان به عنوان زیستگاه اصلی اسب کاسپین در جهان شناخته می شوند، ابراز امیدواری کرد با حمایت مردم و مسئولان، حفاظت از این نژاد ارزشمند به حفاظت از زیستگاه آن جنگل‌های هیرکانی آکمک نماید.. کورس بهاره پیربازار رشت تنها و اولین پیست رسمی سوارکاری گیلان در منطقه پیربازار در حومه رشت از دیرباز به عنوان اولین و تنها کورس اسب گیل (کاسپین) همه ساله برگزار می‌شود. سایر کشورها در سال ۱۳۴۵ با ورود نخستین اسب کاسپین به ایالت ویرجینیای آمریکا حرکت گسترش نژاد اسب کاسپین به دیگر نقاط جهان آغاز شده‌است. چهار رأس در سال ۱۳۴۹ به جزایر برمودا انتقال داده شد و سال ۱۳۵۰ دو رأس از طریق انگلستان به مجارستان منتقل شده‌است. تعدادی اسب کاسپین به استرالیا در سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۴ منتقل شده و در سال ۱۳۵۷ نخستین اسب کاسپین وارد کشور نیوزیلند شده‌است. هفت رأس در سال ۱۳۷۲ از طریق روسیه به کشور انگلستان صادر شده‌است و در سال ۱۳۷۳ دو رأس وارد بلژیک شده و در سال ۱۳۷۴ تعدادی اسب کاسپین از انگلستان به آمریکا صادر شده‌است. اسب کاسپین در انگلستان علاقهٔ خاندان سلطنتی انگلستان به این نژاد منجر به تأسیس انجمن سلطنتی اسب کاسپین شد و به این ترتیب پرورش این نژاد در خارج از ایران نیز صورت گرفت. کشور انگلستان ۷۰۰ نمونه اسب کاسپین دارد که حدود ۴۰ سال قبل آن‌ها را از ایران بردند و در آنجا اقدام به پرورش آن کردند. اجداد کلیه اسب‌های شرقی اسب کاسپین است و به رغم این‌که اسب کاسپین نژاد بومی این منطقه است در کل استان گیلان تنها ۶۰ رأس از این نژاد شناسایی شده‌است. از آنجایی که این اسب قابلیت فراوانی در سوارکاری و پرش استثنایی دارد مورد توجه محافل اقتصادی و ورزشی دنیا قرار گرفته‌است. | ## جمع‌بندی | اکنون این اسب در کشورهای نیوزیلند، ژاپن و فرانسه نیز وجود دارد و این کشورها توانسته‌اند انجمن بین‌المللی اسب کاسپین را ثبت کنند.