موضوع مقاله: پنجه‌کند | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پنجه‌کند | مقدمه: پَنجه‌کینت یا پنجه‌کند (خط تاجیکی: Панҷакент به ازبکی: Panjakent، پنجه‌کېنت) یا بومجکث شهر و ناحیه‌ای است در ولایت سغد تاجیکستان که در قسمت باختری این جمهوری قرار دارد. | ## بخش 1: پنجه‌کند | مانند: تاشکند (ازبکستان) سمرقند(سَمَرکَند) (ازبکستان) خوقند (ازبکستان) یارکند (اویغورستان، سین‌کیانگ چین) چیمکند (قزاقستان) تارکند (قرقیزستان) اوزکند (قرقیزستان) پنجکند (تاجیکستان) خجند (تاجیکستان) بیرجند (ایران) قصرقند(قصرکَند (ایران) مکان جغرافیایی پنجکنت در منطقه‌ای کوهستانی و در کرانهٔ چپ (جنوبی) بخش میانی گسترهٔ رود زرافشان در ولایت سغد تاجیکستان نهاده‌است. تاریخ ویرانه‌های شهر کهن پنجکنت در حدود ۶۵ کیلومتری جنوب شرقی سمرقند، در درهٔ زرافشان، و بر سر راهی است که زرافشان را به سمرقند می‌پیوندد. پنجکنت، که در سده‌های چهارم و پنجم میلادی، به عنوان پایتخت هپتالیان بنیان نهاده شد، در سدهٔ هفتم به کمال ترقی خود رسید. اندکی پس از این تاریخ، به دست اعراب ویران گشت، ولی مرمت شد و تا سدهٔ نهم آباد بود، تا اینکه بر اثر اهمیت یافتن و بزرگ شدن سمرقند و بخارا به‌تدریج از اهمیت افتاد.هنر قوم‌های کهن - نقاشی‌های سغدی. با این‌که پرگر در اوایل دههٔ ۸ میلادی جزء قلمرو دیوشتیج، فرمانروای پنجیکنت، قرار داشت ولی پس از آن در سده‌های نهم و دهم میلادی بخشی از اُسروشنه شد.Boris I. گویا در همین دوره، شهر گرفتار آتش‌سوزی شد و از میان رفت، اما در سال‌های ۱۲۰-۱۲۳ بازسازی آن آغاز شد و به انجام رسید. «شارستان» یا مرکز شهر تا آن زمان، به وسیلهٔ دیوارهای بلند محصور و روی آن‌ها ده برج بیضی از خشت خام ساخته شده بود. مهم‌ترین نقاشی‌های سغدی در پرستشگاهی یافت شده‌است، و برخی از آن‌ها حاکی از آیین خاکسپاری سغدیان است، و مرگ سیاووش (ایزد) را نشان می‌دهد. پنجکنت در سده‌های نهم تا سیزدهم هجری پس از شهرهای سمرقند و بخارا کلان‌ترین شهر فرارود بود. | ## بخش 2: پنجه‌کند | پنجیکنت در میان سال‌های ۱۹۱۸-۱۹۲۴ جزو جمهوری خودمختار ترکستان و از آن پس بخشی از تاجیکستان بوده‌است. آثار هنری پنجکنت ویژگی بارز آثار هنری کشف‌شده در پنجکنت، تاریخی بودن آن‌ها و رابطهٔ ساختاریشان با معماری است. این آثار به صورت نقاشی‌های دیواری، چوب‌های کنده‌کاری و مجسمه‌های گِلی به جای مانده‌است. نقاشی‌های دیواری در میان آثار هنری یافت شده در پنجکنت، نقاشی در جایگاه نخست قرار دارد. در این شهر بیش از پنجاه مکان از زیر خاک بیرون آمده که دیوارهایشان پیشتر انباشته از نقاشی‌هایی با موضوعات فراوان بوده‌ است. این موضوعات را می‌توان در چهار گروه «مذهبی»، «حماسی»، «عامیانه»، و «زندگی روزمره» دسته‌بندی کرد. در نقاشی‌های حماسی پنجکنت تصاویری از قهرمان‌هایی مانند رستم، سیاوش، گردآفرید و غیره را می‌توان مشاهده کرد. نقاشی‌های دیواری پنجکنت در ساختمان‌های عمومی (پرستشگاه‌ها) و در منازل شخصی ساکنان شهر پیدا شده‌ است. رنگ‌های قرمز با غلظت‌های مختلف از زمین‌های دارای مواد آهنی، و رنگ‌های زرد از اُخرا تهیه شده. | ## بخش 3: پنجه‌کند | رنگ آبی لاجوردی از لاجورد به دست آمده و برای رنگ سفید از گچ و خاک رس استفاده شده‌ است. لایهٔ رنگ روی گچکاری دولایه کشیده شده و لایهٔ زیرین مخلوطی از گچ و خاک به ضخامتی تا دو سانتی‌متر است. این لایه با لایهٔ نازکی از گچ نرم خالص پوشانده شده که تقریباً به شفافیت آینه صیقل خورده‌ است. پیکره‌ها و نقش‌برجسته‌های چوبی و گلی بیشتر این آثار به‌صورت کنده‌کاری روی چوب است. کندهکاری روی چوب در پنجکنت فقط در مکان‌هایی به دست آمده که پس از نیم‌سوز شدن در شعله‌های آتش، به علت فروریختن سقف بر روی آنها، خاموش شده و کاملاً نسوخته‌اند. در میان پیکره‌ها می‌توان ترکیب‌بندی‌ها و تصاویر منفرد را از هم تفکیک کرد، حکاکی‌های نقش‌برجسته تقریباً پیکرتراشی کاملند. تقریباً در تمام مکان‌های پذیرایی ویران‌شده بر اثر آتش‌سوزی، بقایای کندهکاری روی چوب به دست آمده‌است. | ## جمع‌بندی | کنده‌کاری‌ها چون از ابتدا در داخل ساختمان بوده‌اند، با نقاشی‌های دیواری ترکیب هماهنگی پیدا کرده‌اند.