موضوع مقاله: کوه تفتان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کوه تفتان | مقدمه: تفتان نام یک کوه آتشفشان چینه‌ای نیمه‌فعال در جنوب شرقی ایران، واقع در استان سیستان و بلوچستان و صاحب بلندترین قله در این منطقه از ایران است. | ## بخش 1: کوه تفتان | تفتان صاحب دو قله اصلی است که به «نرکوه»، واقع در شمال‌غرب، و «ماده‌کوه»، واقع در جنوب‌شرق، موسومند. در مقابل، ماده‌کوه با جریان‌های گدازه‌ای نسبتاً تازه احاطه شده و دست‌کم سه دهانه دارد. اگرچه اطلاعات دقیقی از فوران‌های تاریخی تفتان در دست نیست، اما جدیدترین تاریخ‌گذاری‌های پرتوسنجی نشان می‌دهند که آخرین فعالیت آتشفشانی این کوه حدود ۶٬۹۵۰ سال پیش رخ داده. با این حال، تفتان همچنان فعال است و فعالیت‌های شدید دودخانی (خروج بخار و گازهای داغ) در آن دیده می‌شود که از فاصله دور نیز قابل مشاهده‌اند و عمدتاً در اطراف دهانه ماده‌کوه متمرکز هستند. وجود چشمه‌های آب‌گرم متعدد در اطراف کوه نیز نشان‌دهنده فعالیت زمین‌گرمایی در این منطقه است. تفتان بخشی از یک قوس آتشفشانی در ایران است که کوه بزمان (در ایران) و کوه سلطان (در پاکستان) را نیز در بر می‌گیرد. این قوس آتشفشانی که بر لایه‌های رسوبی مربوط به حوالی دوره‌های کرتاسه تا ائوسن واقع شده، بر اثر فرورانش پوسته اقیانوسی صفحه عربستان به زیر صفحه ایران در منطقه درازگودال مکران شکل گرفته است. از زاهدان به سمت خاش حدود کیلومتر ۱۳۰ می‌توان به خروجی روستاهای تمندان و کوشه رسید. از سر جاده تا دو راهی که سمت راست آن تابلوی اردوگاه را نشان می‌دهد حدود ۲۰ کیلومتر، و از دو راهی تا اردوگاه ۸ کیلومتر راه پیش رو است. | ## بخش 2: کوه تفتان | ارتفاع اردوگاه دره گل از سطح دریا ۲٬۴۹۳ متر، ارتفاع پناهگاه صُبَح ۳٬۲۲۸ متر و ارتفاع قله تفتان ۳٬۹۴۱ متر است. از اردوگاه آموزش و پرورش دره گل تا پناهگاه تفتان دو مسیر شناخته شده برای صعود وجود دارد. در صورت انتخاب مسیر تنگه گلو نیاز به سه ساعت کوه‌پیمایی تا پناهگاه است که با وجود داشتن مسیر پیمایش کمتر، به دلیل وجود یک گلوگاه باریک و حادثه خیز مسیر استاندارد برای صعود محسوب نمی‌شود و بیشتر کوهنوردان محلی از این مسیر استفاده می‌کنند. مسیر دوم و اصلی معروف به شترراه است که مسیر استاندارد صعود کوهنوردان محسوب می‌شود، اما نسبت به مسیر تنگه گلو طولانی‌تر است. به دلیل وزش بادهای سنگین و سرد در فصل زمستان عموماً صعود به این قله دشوار است به‌طوری‌که مسیر ۳ ساعته تا پناهگاه بیش از ۶ ساعت زمان نیاز دارد. دامنه تفتان جزو زیباترین مناطق سیستان و بلوچستان محسوب می‌شود که دارای انواع میوه‌های سردسیری و آبشارهای زیبا، غارهای بزرگ و چشمه آب گرم است. این کوه در منطقهٔ جنوب شرقی ایران، در استان سیستان و بلوچستان، منطقه سرحد بلوچستان و شهرستان تفتان قرار گرفته است و با ارتفاع ۳٬۹۴۱ متر از سطح دریا این قله دارای دو شاخک است؛ یکی در شمال که مرتفع‌تر است و نرکوه نام دارد و دیگری شاخک جنوبی آن که کوتاه‌تر است و ماده کوه نامیده می‌شود. قلهٔ آتشفشانی تفتان ماده‌کوه نام دارد که در فاصله ۳۸۰ کیلومتری خط مستقیم شمال دریای مکران واقع شده و فاصله مستقیم آن تا زاهدان ۱۰۰ کیلومتر است. ارتفاع قلهٔ نرکوه تفتان از سطح دریا ۴۰۵۰ متر عنوان شده و بلندی آن نسبت به زمین‌های اطراف ۲۴۵۰ متر است و مساحتی که مواد آتشفشانی از ابتدای فعالیت آن تاکنون فرا گرفته حدود ۱۳۰۰ کیلومترمربع است. | ## بخش 3: کوه تفتان | با توجه به تغییر جهت دایمی باد در قله، احتمال استنشاق این گازها در اطراف حفره‌های گوگردی زیاد است. با توجه به سابقهٔ فوران این آتشفشان در ۶٬۹۵۰ سال پیش، و عدم فعالیت مواد مذاب در حال حاضر، این آتشفشان، جزو آتشفشان‌های نیمه‌فعال طبقه‌بندی می‌شود. اقلیم و پوشش گیاهی شرایط اقلیمی در کوه تفتان متنوع است؛ زمستان‌ها سرد و همراه با بارش برف‌ و بارانند، به‌طوری‌که دمای هوا طی ماه‌های آذر تا بهمن اغلب به زیر صفر درجه سانتی‌گراد می‌رسد. در مقابل، تابستان‌ها گرم و خشک هستند و در ماه‌های تیر و مرداد، دما از ۳۰ درجه سانتی‌گراد عبور می‌کند. با وجود این که کوه تفتان در منطقه‌ای خشک واقع شده، میزان بارندگی در آن نسبت به نواحی اطراف بیشتر است و همین موضوع آب مورد نیاز برای زمین‌های پیرامون را تأمین می‌کند. ارتفاع زیاد کوه تفتان باعث شکل‌گیری نوارهای متفاوت پوشش گیاهی در دامنه‌های آن شده است. در مناطق پایین‌دست، پوشش گیاهی عمدتاً شامل استپ‌های درمنه و درختچه‌زارهای پراکنده است. در ارتفاعات میانی — بین ۱٬۸۰۰ تا ۲٬۵۰۰ متر — درختچه‌زارهای باز در زمین‌های سنگی دیده می‌شوند. | ## جمع‌بندی | کوه تفتان در سال ۱۳۸۱ هجری شمسی به همراه چند قله آتشفشانی دیگر به ثبت آثار طبیعی ملی رسیدند.