موضوع مقاله: واج | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # واج | مقدمه: (phoneme) در زبان‌شناسی کوچک‌ترین واحد صوتی است که می‌تواند دو واژه را از هم متمایز کند. | ## بخش 1: واج | برای نمونه در فارسی، واژه‌های «مار» (/mɑr/) و «کار» (/kɑr/) فقط در یک صدا فرق دارند: /m/ و /k/. اگر در یک زبان دو صدایی که به نظر ما متفاوت‌اند (مثلاً [ق] و [غ باعث تفاوت در معنی نشوند، آن زبان آن‌ها را دو گونه از یک واج به حساب می‌آورد. بنابراین، واج کوچک‌ترین جزء صدا در گفتار است که اگر عوض شود، معنی واژه هم عوض می‌شود. با کنار هم قرار گرفتن واج‌ها، تکواژ‌ها ساخته می‌شوند و تکواژها هم در کنار هم واژه را می‌سازند. از ترکیب این واج‌ها، دو تکواژ به‌دست آمده است: «کتاب» (تکواژ پایه) + «ها» (تکواژ جمع). پس در این مثال می‌بینیم که واج کوچک‌ترین جزء صوتی است، تکواژ کوچک‌ترین جزء معنایی است، و واژه ترکیبی از تکواژهاست که معنای مستقل دارد. کار اصلی واج این است که صداهای گفتار را از هم جدا کند و باعث تفاوت در معنی آن‌ها بشود. در نهایت، وقتی این صداها (واحدهای صوتی) با معنی‌ها ترکیب می‌شوند، چیزی که ما آن را زبان و وسیلهٔ ارتباط می‌نامیم شکل می‌گیرد.سرهنگیان، حمید: شرحی کوتاه دربارهٔ واکه‌های فارسی (Vowels). بر توصیف زبان.شناختی، واج به هر مجموعه‌ای از صداهای گفتاری گفته می‌شود که گویشوران یک زبان آن‌ها را یک «صدای پایه» واحد به شمار می‌آورند؛ یعنی کوچک‌ترین واحد آوایی ممکن که می‌تواند یک واژه را از واژهٔ دیگر متمایز کند. همهٔ زبان‌ها دارای واج هستند (یا در زبان اشاره معادل فضایی ـ حرکتی آن را دارند) و همهٔ زبان‌های گفتاری هم واج‌های همخوان و هم واکه دارند. واج‌ها در واج‌شناسی بررسی می‌شوند؛ شاخه‌ای از زبان‌شناسی که زبان، نوشتار، گفتار و موضوعات وابسته را دربر می‌گیرد. در نوشتار، معمولاً واج‌ها را با نشانه‌ای (نویسه‌ای) میان دو خط مایل رو به جلو / / نشان می‌دهند. مثلاً برای مصوت‌های کوتاه در خط فارسی حرف جداگانه‌ای وجود ندارد، اگرچه می‌توان واج‌های ـَـِـُ را در خط به کمک نشانه‌هایی مشخص کرد. از طرف دیگر در فارسی تنها یک واج با صدای «ت» وجود می‌دارد در حالی که در الفبای فارسی دو حرف ت و ط یکسان (به صورت ت) تلفظ می‌شوند. | ## بخش 2: واج | از همین روست که تنها با تکیه بر صورت ملفوظ کلمه و بی‌توجه به زمینهٔ سخن دو کلمهٔ «حیات» و «حیاط» را باز نمی‌توان دانست؛ ولی در زبان عربی ت و ط نشانهٔ دو واج متفاوت‌اند از این روست که عربی‌گویان «حیاط» و «حیات» را متفاوت تلفظ می‌کنند. یک حرف برای چند واج «و» ← بسته به جایگاه: /v/ («ورود») /u/ («نور») /o/ («خوب») «ی» ← بسته به جایگاه: /y/ همخوان («یار») /i/ واکه («بی» یا «تیم») ۳. حروفی که در خط هستند ولی واج مستقل ندارند «ع» ← در فارسی معیار معمولاً واج مستقل ندارد (در گفتار حذف یا فقط نشانگر واکه است: «علی» ← /æli/). «ء» (همزه) ← خودش واج جداگانه در فارسی معیار نیست، بیشتر برای نشانه‌گذاری نوشتاری است («مسئول»). تناظر تقریباً یک‌به‌یک باقی حروف مثل «ب»، «پ»، «ک»، «گ»، «چ»، «ژ»، «ش» و … تقریباً هرکدام یک واج خاص دارند. واجگونه‌ها واج در زبان یعنی یک «صوت اصلی» که می‌تواند چند شکل شنیداری داشته باشد. برای نمونه صدای /k/ در واژهٔ «کودک» و در واژهٔ «کتاب» کمی فرق دارد، اما چون معنی واژه عوض نمی‌شود، هر دو شکل را یک واج حساب می‌کنیم.کریستال، دیوید. این فرق‌ها ممکن است به جایگاه صدا در واژه بستگی داشته باشد (مثل همان /k/ در آغاز یا وسط واژه) یا به لهجه و شیوهٔ صحبت کردن افراد. پس می‌توان گفت «واج» چیزی مانند طرح یا نقشهٔ پنهان صداست، و «آوا» همان چیزی است که در عمل و هنگام حرف زدن شنیده می‌شود.کریستال، دیوید. بنابراین به توصیفی علمی‌تر: دربارهٔ اینکه واج دقیقاً چیست و زبان چگونه باید در چارچوب واجی تحلیل شود، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. به‌طور کلی، واج را می‌توان «انتزاع»ی از مجموعه‌ای از صداهای گفتاری دانست که برای گویشوران زبان، یک واحد صوتی واحد به نظر می‌رسند. واج‌ها بازنمایی زیرساختی صداها هستند، در حالی که تحقق‌های آوایی آن‌ها ــ یعنی واج‌گونه‌ها ــ همان چیزی است که در عمل شنیده می‌شود. هر واج‌گونه در جایگاه یا محیطی خاص شکل متفاوتی می‌گیرد، ولی این تفاوت‌ها معنای تازه‌ای ایجاد نمی‌کند. با این حال، همهٔ این‌ها از نگاه گویشوران انگلیسی فقط واج‌گونه‌های یک واج واحد یعنی /t/ هستند. | ## بخش 3: واج | اما در زبان اسپانیایی، این دو صرفاً گونه‌های آوایی یک واج محسوب می‌شوند؛ مانند pan که ممکن است به شکل [pan] یا [paŋ] تلفظ شود، اما گویشور اسپانیایی آن‌ها را یک واژهٔ واحد می‌داند. زبان‌شناسان برای آوانگاری واج‌ها از خط مورب / / استفاده می‌کنند و برای ثبت جزئیات دقیق‌ترِ تلفظ (از جمله واج‌گونه‌ها) از کروشهٔ [ ] بهره می‌گیرند. نمونه‌ها و شیوهٔ نگارش واژه‌های انگلیسی cell و set توالی یکسانی از صداها دارند، جز آنکه همخوان پایانی‌شان فرق می‌کند: /sɛl/ در برابر /sɛt/ در الفبای آوانگاری بین‌المللی (IPA). چون /l/ و /t/ به‌تنهایی می‌توانند واژه‌هایی متفاوت بسازند، هر یک نمونه‌ای از واج‌های زبان انگلیسی‌اند. نشانه‌گذاری رایانه‌ای برای تایپ در رایانه، شیوه‌هایی مانند X-SAMPA وجود دارد که نمادهای IPA را با نویسه‌های ای‌اسکی نشان می‌دهد. در زبان‌هایی که خط نوشتاری‌شان بر اساس اصل واجی بنا شده است، معمولاً حروف برای نمایش واج‌ها به‌کار می‌رود، هرچند این روش همیشه دقیق نیست، زیرا تلفظ‌ها در طول زمان تغییر می‌کنند و نظام‌های نوشتاری قدیمی ممکن است دیگر بازنمایی دقیقی از صداهای زبان نباشند (نگاه کنید به بخش «تطابق میان حروف و واج‌ها»). نماد طبق قرارداد، واج‌ها را موقع ترانویسی بین اسلش قرار می‌دهند، درحالیکه صداهای گفتاری (آواها) بین براکت قرار میگیرند. زبان هر اجتماعِ زبانی، خواه صورتِ نوشتاری برای زبانِ خود داشته باشد یا نه، از شمارِ معدودی از واج‌ها استفاده می‌کند که الزاماً مشابه واج‌هایِ زبان‌هایِ دیگر نیستند. یعنی واج‌هایِ هرزبان قابل تجزیه و توصیف هستند و از تجزیه و تشخیصِ آنها تعدادِ واقعیِ واج‌هایِ آن زبان در یک مقطعِ زمانیِ مشخص، تعیین و روشن می‌شوند. تا امروز معلوم شده‌است که «زبانِ هاوایی با ۱۳ واج، کمترین واج‌ها و گونه‌ای از زبان‌هایِ قفقازی با ۷۵ واج، بیشترین واج‌هایِ زبان‌هایِ شناخته‌شده را دارا هستند».همان. تلفظ واج‌ها نزد همهٔ گویش‌وران یک زبان لزوماً یکسان نیست، با این حال این تفاوت‌های تلفظی به معنی وجود دو واج نیست. مثلاً [w] و [v] در زبان فارسی از لحاظ واج‌شناختی معادل‌اند، چرا که هیچ دو واژه‌ای را (مسلماً با معنای متفاوت) نمی‌توان یافت که در آنها تفاوت تنها در [w] و [v] باشد. اما همین دو صامت در زبان انگلیسی دو واج متفاوت‌اند چرا که جایگزینی یکی با دیگری در معنای کلمه تغییر ایجاد می‌کند. با حسابی مشابه دو واج «م» و «ب» دو واج متفاوت‌اند چرا که در جفت کمینهٔ «ما» و «با» تنها با تغییر «م» به «ب» معنی تکواژ تغییر کرده‌است. | ## جمع‌بندی | واج‌های فارسی در زبان فارسی ۲۹ واج وجود دارد که به دو دستهٔ واکه(مصوت) (۶ واج) و همخوان(صامت) (۲۳ واج) تقسیم می‌شوند.کمالی‌پناه (پزش)، غلامرضا: تأملی در واج.