موضوع مقاله: کشته‌شدگان سپاه حسین در نبرد کربلا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کشته‌شدگان سپاه حسین در نبرد کربلا | مقدمه: کشته‌شدگان سپاه حسین در نبرد کربلا، فهرستی از تلفات سپاهیان حسین بن علی است؛ که در نبرد کربلا صورت گرفته است. | ## بخش 1: کشته‌شدگان سپاه حسین در نبرد کربلا | نبرد کربلا در ۱۰ محرم سال ۶۱ هجری قمری (۱۰ اکتبر ۶۸۰ میلادی) در کربلا واقع در عراق کنونی روی داد. این نبرد بین ارتش یزید و کاروان خانواده‌ها و دوستان حسین بن علی، نوه محمد، پیامبر اسلام، رخ داده است. پیش‌زمینه در سال ۴۱ ه‍.ق/۶۶۱ م، مُعاویه قلمروی اسلامی را به‌چنگ آورده و حکومتِ آن را به خلافت اُمَوی تبدیل کرد. معاویه تا زمان مرگش در سال ۶۰ ه‍.ق/ ۶۸۰ م، حکومت را در اختیار داشت و کوشید تا زمینهٔ انتقالِ موروثیِ خلافت برای فرزندش یزید را فراهم سازد. حسین بن علی و شیعیانِ هوادارِ وی خواستار پایبندی معاویه به عهدنامهٔ صلح مبنی بر عدم تعیین جانشین از سوی وی بودند و جمعی دیگر نظیر عبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمر در پی ایجاد شورای خلافت بودند. در هنگامی که معاویه برای یزید بیعت جمع می‌کرد، حسین از معدود کسانی بود که بیعت را رد کرد و معاویه را محکوم کرد. معاویه به یزید توصیه کرد که با حسین با نرمش برخورد کند و او را به بیعت مجبور نکند. بلافاصله پس از مرگ معاویه (۱۵ رجب ۲۲/۶۰ آوریل ۶۸۰) به فرمان یزید، ولید بن عتبه حاکم مدینه، حسین و عبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمر را در ساعت غیرمعمول به قصر حکومتی فراخواند تا آنان را مجبور به بیعت با یزید کند. به‌گفتهٔ ولیری حسین به همراه پیروانش به قصر آمد و مرگ معاویه را تسلیت گفت اما بیعت پنهانی با یزید را به بهانه اینکه بیعت باید در ملاء عام باشد، دو روز به تعویق انداخت ولید که تمایلی به درگیری با حسین نداشت، پذیرفت؛ که این امر باعث عزلش شد. اما مروان که می‌دانست اگر حسین از جلسه خارج شود، دیگر بدون جنگ نمی‌توان به او دست یافت، به ولید گفت که حسین را زندانی کند تا بیعت نماید درغیراین‌صورت سریعاً همان‌جا او را بکشد.بهرامیان می‌گوید سفارش مروان دربارهٔ قتل حسین، تنها به‌خاطر دشمنی نبوده و او اندیشهٔ خلافت در سر داشت. روایتی کمیاب و مهم موجود است که پس از اخذ دستور معاویه از سوی مروان مبنی بر بیعت ستاندن برای ولایتعهدی یزید، او خشمگین به شام رفته و علناً از امارت «صبیان» [=کودکان] ابزار نارضایتی کرده و به جایگاه خود اشاره کرد. بهرامیان ادامه می‌دهد حتی درصورت ساختگی بودن این روایت از سوی طرفداران وی، رگه‌ای از حقیقت سودای خلافت مروان در آن وجود دارد، اما او با وجود حسین بختی برای خلافت خویش نمی‌دید، ازاین‌رو کشتن حسین را خوش‌تر می‌داشت. او حتی در نامه‌ای که برای عبیدالله فرستاد، جایگاه حسین را به او یادآوری کرد و با زیرکی به او برای عدم سستی در برابر حسین به‌خاطر جایگاهش هشدار داد؛ و عبیدالله نیز در آشفتگی دستگاه خلافت اموی پس از مرگ یزید، به وی پیشنهاد داد تا خلافت را بپذیرد. ببینید: سرانجام حسین در شب به همراه خاندانش به مکه رفت، اما برای این منظور از راه اصلی به جای راه فرعی گذر کرد. شرایطی که به‌خاطر وجود حسین و عبدالله در مکه به‌وجود آمده بود، یک وضعیت عادی نبود. سران شیعیان کوفه در خانهٔ سلیمان بن صرد خزاعی جمع شده و در نامه‌ای به حسین، خدا را به‌خاطر پایان یافتن حکومت معاویه شکر کرده، معاویه را خلیفه‌ای ناحق و غصب‌کنندهٔ آن بدون شایستگی نامیده و اذعان داشتند که دیگر حکومت بنی‌امیه را تحمل نکرده و آنان را غارت‌گر اموال فیء و توزیع‌کنندهٔ اموال خدا بین ثروتمندان و کُشندهٔ بهترین مسلمانان (اشاره به کشتار حجر بن عدی و پیروانش) و زنده‌باقی‌نگهدارندهٔ بدترین مردمان نامیدند. کوفیان بیان داشتند که نماز جمعهٔ این هفته را به اقامت نعمان بن بشیر — والی کوفه که از سوی معاویه گماشته شده بود — برگزار نخواهند کرد و اگر حسین راغب به آمدن باشد، نعمان را از کوفه بیرون خواهند نمود. ساکنان کوفه و سران قبایل آن، به حسین هفت قاصد با کیسه‌های فراوان از نامه فرستادند که دو قاصد نخست در ۱۰ رمضان ۱۳/۶۰ ژوئن ۶۸۰ به مکه رسیدند. بسیار نامه‌های دیگری به حسین رسید که برخی از آن‌ها در جهت همرنگ شدن با جماعت کوفی بوده؛ مانند نامه‌های شبث بن ربعی و عمرو بن حجاج که در کربلا به جنگ با حسین رفتند. حسین در پاسخ به آن‌ها نوشت که حس اتحاد آن‌ها را درک کرده و بیان داشت که امامِ امت باید بر طبق کتاب خدا عمل کرده و اموال را با صداقت تقسیم کرده و خود را وقف خدمت به خداوند نماید. با این وجود، قبل از هر کاری، صلاح را آن دید که پسرعمویش مسلم بن عقیل را به آنجا فرستاده تا شرایط را بررسی کند. حسین، مسلم را به‌همراه چند تن دیگر به کوفه فرستاد و سفارش کرد که مأموریتش مخفی بماند. مردم کوفه به‌سرعت با مسلم بیعت نموده و حتی مسلم به منبر مسجد کوفه رفت و در آنجا مردم را مدیریت نمود. طرفداران بنی‌امیه و کسانی چون عمر بن سعد، محمد بن اشعث و عبدالله بن مسلم، در نامه‌هایی گزارش وقایع و ناتوانی نعمان بن بشیر، حاکم وقت کوفه، را به یزید رساندند. به‌گفتهٔ نجم حیدر در دانشنامهٔ اسلام، نعمان قاطعانه در برابر فعالیت‌های مسلم اقدامی انجام نداد. یزید که دیگر اعتمادی به نعمان نداشت، عزل و عبیدالله بن زیاد را — که والی بصره بود — به‌جای او گماشت. عبیدالله فرمان یافت تا سریعاً به کوفه رفته و آشوب‌ها را بخواباندبهرامیان می‌گوید به‌گزارش برخی روایات، یزید چندان به عبیدالله تمایل نداشت، و تعلل در انتخاب او شاید به‌دلیل جوانی او بود که در آن زمان نزدیک به ۳۲ سال سن داشت. بهرامیان می‌گوید ابن‌زیاد با شناختی که از کوفیان داشت، با انواع اقداماتی مانند تهدید، تطمیع و شایعه‌افکنی توانست کوفه را از هواداران حسین بستاند و نیز با قطع رابطه میان حسین و کوفیان، سپاهی از کوفه برای جنگ با حسین بفرستد و به هدف اصلی بنی‌امیه که کشتن حسین در هر شرایطی بود برسد. پس از اینکه اقدامات مسلم و کوفیان در شورش و تصرف قصر کوفه به جایی نرسید، مسلم مخفی شد؛ اما سرانجام مکانش لو رفت و در تاریخ ۹ ذی‌الحجه ۱۱/۶۰ سپتامبر ۶۸۰ پس از آنکه گردنش را زدند، از بام قصر کوفه و در ملأ عام به پایین انداختند. هانی بن عروه رهبر قبیلهٔ مراد نیز به‌خاطر اینکه مسلم را پناه داده بود، مصلوب گردید. یزید طی نامه‌ای ابن زیاد را به‌خاطر برخورد شدیدش مورد تقدیر قرار داد و به وی فرمان داد که مراقب حسین و پیروانش باشد و دستگیرشان کند ولی فقط آنهایی را که قصد جنگ داشتند بکشد. این در حالی بود که مسلم، نامه‌ای بسیار خوشبینانه حاکی از موفقیت‌آمیز بودن تبلیغاتش و هزاران بیعت از سوی مردم کوفه، به سوی حسین فرستاده بود. آغاز سفر حسین بن علی به کوفه با وجود توصیه‌های محمد حنفیه، عبدالله بن عمر و اصرارهای پی‌درپی ابن‌عباس در مکه و حتی توصیه‌های عبدالله بن زبیر — که جنبهٔ ریاکارانه داشت، زیرا عبدالله بسیار تمایل داشت که مکه از وجود رقیبانِ دیگرِ حکومت پاک شود — حسین از تصمیمش منصرف نشد. حسین که از وقایع کوفه خبر نداشت و در تاریخ ۸ یا ۱۰ ذی‌الحجهٔ ۱۰/۶۰ یا ۱۲ سپتامبر ۶۸۰ آمادهٔ عزیمت به سمت کوفه گردید و به جای حج تمتع، حج عمره را انجام داد و با بهره از غیبت والی مکه، عمرو بن سعید بن عاص که درحال انجام حج در حومهٔ شهر بود، به‌همراه گروهش مخفیانه از شهر خارج شد. ۵۰ مرد از خویشاوندان و دوستان حسین — که می‌توانستند در صورت نیاز بجنگند — به همراه زنان و کودکان، همراه حسین بودند. حسین در ثعلبیه، برای اولین بار توسط برخی مسافران از خبر قتل مسلم بن عقیل و هانی بن عروه مطلع شد. رسول جعفریان معتقد است علت پیشروی حسین به سمت کوفه، حتّی پس از شنیدن خبر کشته‌شدن مسلم بن عقیل، امید وی و همراهانش به پیروزی بوده است. وی به گفتارهای نقل‌شده در آن زمان در احتمال پیروزی اشاره می‌کند به این مضمون که جذبهٔ حسین بن علی از مسلم بن عقیل بیشتر است و مردم کوفه با دیدن وی به یاریش می‌شتابند. حسین در زُباله دریافت که قاصدش قِیس بن مُسَهَّر صیداوی — یا برادر رضاعی حسین عبدالله بن یقطر — که از حجاز به کوفه فرستاده شده بود تا آمدن قریب‌الوقوع حسین را به کوفیان اطلاع دهد، لو رفته، و با پرتاب شدن از بام قصر کوفه، کشته شده است. حسین با شنیدن این موضوع به حامیانش گفت که با توجه مسائل غم‌بار پیش‌آمده مانند خیانت کوفیان، هر کس مجاز است که از کاروان حسین جدا گردد. تعدادی از کسانی که در راه به حسین پیوسته بودند از وی جدا شدند اما کسانی که از حجاز با وی بودند، او را ترک نکردند. در روایتی از محمد باقر آمده که پشت خیمه‌های کاروان حسین، نیزاری بود و این پوشش گیاهی مانع از محاصره توسط کوفیان می‌شد و تنها راه رویارویی از روبه‌رو بود. در روز سوم محرم وضعیت با ورود لشکر ۴٬۰۰۰ نفره به فرماندهی عمر بن سعد — که از طرف عبیدالله بن زیاد برای سرکوب شورش دیلمیان در به دستبیِ ری تدارک شده بود — بدتر شد.پیش از فرستادن لشکر ابن سعد و در هنگام اردو در نُخَیْله، ابن زیاد منبر رفت و در خطابه‌ای از خوبی‌های معاویه در پرداخت منظم «اعطیات» و ستایش یزید و افزایش «عطا» از سوی او گفت و اینکه همه باید به سپاه بپیوندند. سپس برای تسلط بیشتر بر اوضاع، به نخلیه رفت و به محمد بن اشعث و اسماء بن خارجه دستور داد در کوفه مردم را به «طاعت» فراخوانند و از پیامدهای «فتنه» انذار دهند و آنان را برای پیوستن به لشکر ترغیب کنند. بهرامیان می‌گوید عطا بیشتر در آغاز سال و ماه محرم پرداخت می‌شد؛ و افزایش و پرداخت آن در این زمان نقش مهمی در شکل‌گیری این لشکر داشت، چنان‌که سپس‌تر تعدادی از لشکریان کوفه علناً بیان کردند که به‌خاطر قطع نشدن عطا به نبرد رفته‌اند. این گونه عطا که اکثراً برای نبرد لشکریان مسلمان با سرکشان نامسلمان پرداخت می‌شد، این بار برای نبرد با حسین بن علی پرداخت شد. هرچند این عمل بدون آمادگی زمینهٔ فکری که از روزگار معاویه پی‌ریزی شده بود، امکان نداشت؛ عبارات «خروج بر خلیفه»، «ترک طاعت» که بخشی از «فتنه» شمرده می‌شد، برابر با «کفر» بود و همین بهانه‌ها، برای حذف مخالفان به‌کار برده می‌شد؛ آنچنانکه حجر بن عدی و اطرافیانش در زمان معاویه با عنوان «رؤساء فتنه» کشته شدند. در کربلا نیز همین واژگان از سوی طرفداران بنی‌امیه به حسین و اطرافیانش نسبت داده می‌شد. ببینید: محاصره، سختگیری‌ها و آغاز نبرد در هفتم محرم، نامه‌ای از ابن زیاد به ابن سعد مبنی بر دستور قطع آب بر اردوی حسین رسید. با وجود آنکه تلاش‌های ابن سعد برای ایجاد صلح میان ابن زیاد و حسین بن علی در جریان بود، شمر بن ذی‌الجوشن به ابن زیاد پیشنهادی داد و اصرار کرد تا ابن زیاد، حسین را مجبور به تسلیم کند. چون حسین به قلمرو حکومتی ابن زیاد وارد شده بود و اگر با حسین مصالحه کند، نشان‌دهندهٔ ضعف ابن زیاد و قدرت حسین است. وی حامل پیغامی برای ابن سعد بود که ابن زیاد به عمر بن سعد فرمان داد که اگر حسین تسلیم نشود، به وی حمله کند یا عمر بن سعد فرمان لشکریان را به شمر واگذارد. عمر بن سعد اجازه نداد تا فرماندهی به شمر محول گردد و خودش مسئولیت انجامش را بر عهده گرفت. حسین که از موضوع مطلع شده بود، آن شب را مهلت خواست و به خویشاوندان و حامیانش خطابه‌ای خواند که علی بن حسین بعدها آن را روایت کرد: «من یارانی بهتر از یاران خود و خاندانی مخلص‌تر از خاندان خود نمی‌شناسم. از تاریکی شب استفاده کنید و بروید.» اما یارانش نپذیرفتند و به بیعت‌شان وفادار ماندند. سمت چپ سپاه را به حبیب بن مظاهر، سمت راست را به زهیر بن قین و پرچم را به عباس سپرد. وی همچنین دستور داد که دورتادور خیمه‌ها، هیزم جمع‌آوری کنند و هیزم‌ها را آتش بزنند. جناح راست سپاه کوفه به فرماندهی عمرو بن حجاج زبیدی به سمت سپاهیان حسین بن علی حمله برد، اما با مقاومت لشکر حسین مواجه شده و عقب نشست. عمرو دستور داد که لشکرش تن به نبردهای تن به تن درنداده و تنها از دور اقدام به تیراندازی کنند. جناح چپ سپاه کوفه به رهبری شمر حمله کرد و محاصره‌ای بی‌نتیجه انجام داد و فرمانده سواران سپاه، از ابن سعد خواست که پیاده‌نظام و کمانداران را به کمک وی بفرستد. شبث بن ربعی که قبلاً از حامیان علی بود، حال در لشکر کوفه و تحت امر پیاده‌نظام ابن زیاد بود. وقتی به وی فرمان حمله داده شد، آشکارا گفت که هیچ میلی به انجام این کار ندارد و سواره نظام و ۵۰۰ کماندار این کار را انجام دادند. رویارویی با حسین و هاشمیان تنها از مقابل امکان داشت؛ ازاین‌رو ابن سعد دستور داد که لشکریانش از همه جهات به سمت خیمه‌های حسین رفته تا آن‌ها را برچینند. اما برخی از حامیان حسین در میان خیمه‌ها حرکت کرده و با آن‌ها سرسختانه جنگیده و مقاومت کردند. در آغاز این کار به سود حسین شد، چون آتش باعث شد تا از ورود سپاهیان عمر بن سعد جلوگیری شود. شمر به سمت خیمه‌های زنان حسین پیش روی نمود و می‌خواست خیمه‌ها را بسوزاند که همراهانش وی را سرزنش نمودند که شرمگین شد و از این کار منصرف گردید. این حمله، به حمله نخست یا حمله اول شهره شد که تعدادی از سپاهیان حسین در آن کشته شدند. در هنگام نماز نیز سپاهیان کوفه به نمازگزاران حمله کردند و این امر باعث کشته شدن جمعی دیگر از یاران حسین بن علی شد. سربازان حسین پیش رویش کشته می‌شدند و کشتار هاشمیان نیز که تا آن لحظه وارد میدان جنگ نشده بودند، شروع شد. سرآخر، عباس نیز به میدان نبرد رفت و پس از کشته شدن او، سپاهیان کوفه به سمت حسین بن علی حمله بردند و او را به قتل رساندند و سر از تن او جدا کردند. تعداد همراهان حسین بن علی در هنگام خروج از مکه به سمت کوفه، پنجاه نفر گزارش شده است که شامل ۱۸ نفر طالب و ۳۲ نفر از دیگران بوده‌اند. در اخبارالطوال آمده است که ابوحنیفه دینوری این جمعیت را ۳۲ نفر سواره چهل نفر پیاده دانسته است. مسعودی در مروج الذهب تعداد همراهان حسین در هنگام مواجهه با سپاهیان حر بن یزید را ۶۰۰ نفر گزارش می‌کند که ۵۰۰ سواره و ۱۰۰ پیاده بوده‌اند. سید مهدی شمس‌الدین در کتاب انصارالحسین، این آمار مسعودی را به جهت مشخص نبودن منبع خبر، دچار خدشه می‌داند و بر این باور است که احتمالاً بین عبارت خمسه و خمسمائه تصحیف صورت گرفته است. در روایتی که عمار دهنی از محمد باقر نقل می‌کند، همراهان حسین در هنگام اتراق در کربلا، ۴۵ سواره و ۱۰۰ پیاده بودند. در این میان ابومخنف از قول ضحاک بن عبدالله گزارش می‌کند که تعداد همراهان حسین در هنگام اقامه نماز عاشورا، ۷۲ نفر بوده‌اند. کشته‌شدگان سپاه حسین یکی از دشوارترین و مبهم‌ترین مسائل مربوط به کربلا، تعداد یاران حسین بن علی است که گزارش‌ها در این خصوص از چند جهت خدشه پذیر عنوان شده‌اند. | ## بخش 2: کشته‌شدگان سپاه حسین در نبرد کربلا | حدسی بودن آمارها، متکی بودن برخی آمارها به زمان و مکان، احتساب کشته‌شدگان پس و قبل از عاشورا به کشته‌شدگان کربلا و… از این دست خدشه‌هاست. در نهایت پس از نبرد کربلا، ۷۲ سر از سران کشته‌شدگان کربلا را به دربار ابن زیاد برده شد. سماوی با توجه به مآخذ در دسترسش، تعداد مجموع کشته‌شدگان کربلا را ۹۲ نفر گزارش می‌کند. با این حساب این احتمال داده شده است که تنها سر افرادی به دربار یزید برده شدند که معروفیت قبیله‌ای داشته‌اند. شبلنجی در نورالبصار نیز تعداد کشته‌شدگان سپاه حسین را مجموعاً ۷۰ نفر گزارش می‌کند و این قول خود را به مشهور زمان خویش مستند می‌کند. بر اساس آنچه علی بن موسی الرضا در روایت ریان بن شبیب گزارش می‌دهد، تعداد کشته‌شدگان بنی‌هاشم در نبرد کربلا، ۱۸ نفرند که رضا آنان را بی‌نظیر توصیف می‌کند. شیخ مفید نام‌های آنها چنین فهرست کرده است: عباس بن علی عبدالله بن علی حمزة بن علی عثمان بن علی عبدالله بن علی ابوبکر بن علی علی اکبر علی اصغر قاسم بن حسن ابوبکر بن حسن عبدالله بن حسن محمد بن عبدالله بن جعفر عون بن عبدالله بن جعفر عبدالله بن عقیل جعفر بن عقیل عبدالرحمان بن عقیل محمد بن ابی سعیدعلاوه بر ۱۷ نام گزارش شده در زیارت ناحیه مقدسه، ۱۳ کشته دیگر کربلا که از تبار بنی‌هاشم بودند، نامشان در این زیارت نیامده است. همچنین ۳ کودک از بنی‌هاشم در میان کشته شدگان گزارش شده است که در این صورت، تعداد کشته‌شدگان بنی‌هاشم ۳۳ نفر می‌باشد. کشته‌شدگان مرد از میان بنی‌هاشم در سپاه حسین راهنمای فهرست: ( ) +مردان بنی‌هاشم کشته‌شده در نبرد کربلاناملقب یا کنیهپدرنسب یا تیرهسنقاتلنسبت با حسینتوضیحاتصحابهناحیهرجبیهمنبع۱عباس بن علیابوالفضل عباس‌اکبر باب‌الحوائجعلی بن ابی‌طالبهاشمی۳۴یزید بن رقاد جهنی حکیم بن طفیل طائی نوفل بن ارزقبرادرمادرش فاطمه بنت حزام است. او را عبدالله‌اصغر نیز نام داده‌اند.۳عثمان بن علیابوعمر ابوعمروعلی بن ابی‌طالبهاشمی۲۳خولی بن یزید اصبحی مردی از بنی‌ابان بن دارمبرادرعثمان از جمله فرزندان ام البنین است که حسین را از مدینه همراهی کرد. سن او را ۲۱، ۲۳ یا ۳۳ سال عنوان کرده‌اند.۴جعفر بن علیعلی بن ابی‌طالبهاشمی۲۱هانی بن ثبیت حضرمی خولی بن یزید اصبحیبرادرنام مادرش، ام البنین گزارش شده است. سن او را بین ۱۹ تا ۲۱ گزارش کرده‌اند.۵ابراهیم بن علیعلی بن ابی‌طالبهاشمی۲۰زید بن دفافبرادرمادرش را ام ولد و خود او را از کشته‌شدگان کربلا و دفن شدگان در مقبره شهدای کربلا گزارش کرده‌اند.۶عبدالله‌اصغر بن علیابوبکرعلی بن ابی‌طالبهاشمیزحر بن قیس نخعی عبدالله بن عقبه غنویبرادرمادر را لیلی دختر مسعود گزارش کرده‌اند. وی همراه کاروان حسین بن علی از مدینه تا کربلا عزیمت کرد و در نبرد روز عاشورا کشته شد.۹عباس‌اصغر بن علیعلی بن ابی‌طالبهاشمینوجوانمردی از بنی‌ابان بن دارمبرادرنام مادر وی، صهبا بود و به همراه حسین بن علی از مدینه تا کربلا را پیمود و در کربلا در روز تاسوعا یا شب عاشورا به جهت تأمین آب به شریعه حمله برد و کشته شد.۱۰عبدالله‌اکبر بن حسنابوبکرحسن بن علیهاشمی۱۵عبدالله عقبه غنوی حرمله بن کاهل اسدی هانی بن شبیب حضرمیفرزند برادردامادمادر او و قاسم بن حسن یکی عنوان شده است. سن او را بین ۱۵ تا ۱۶ سال گزارش کرده‌اند.۱۱عبدالله‌اصغر بن حسنحسن بن علیهاشمی۱۱حرمله بن کاهل اسدی ابجر (بحر) بن کعبفرزند برادروی خردسال بود و در خیمه نزد زنان نگهداری می‌شد؛ با دیدن عموی خویش حسین در محاصره، خود را به آنجا رساند تا سپر عمو باشد اما به دست سپاهیان عمر سعد کشته شد. مادر او همچنین بنت سلیل بن عبدالله بجلی نیز گزارش شده است.۱۲قاسم بن حسنحسن بن علیهاشمی۱۴–۱۵عمر بن سعد بن عروة بن نفیل ازدیفرزند برادرنام مادرش نفیله، رمله یا نجمه گزارش شده است که ام ولد بود. در کیفیت کشته شدنش اختلاف است و داستانی در خصوص عروسی وی با یکی از دختران حسین بن علی در کربلا توسط ملاحسین کاشفی گزارش شده است که موافقان و مخالفانی دارد.۱۳علی بن حسینعلی‌اکبرابی‌الحسنحسین بن علیهاشمی۲۷منقذ بن مرّه عبدیفرزندبنابر نقلی، وی فرزند بزرگ حسین بن علی بود. او از مدینه همراه پدرش به کربلا آمد و اولین کشته از بنی هاشم بود.۱۴علی‌اصغر بن حسینباب‌الحوائجحسین بن علیهاشمی۱حرمله بن کاهل اسدیفرزندوی، فرزند کوچک حسین بن علی بود که از رباب دختر امرءالقیس متولد شد. در شیوه کشته شدن این نوزاد اختلافاتی وجود دارد، گزارش‌ها از کشته شدن وی در آغوش پدر با تیر حرمله یا کشته شدن او در زمان درخواست آب از جانب حسین یاد کرده‌اند. به جهت اختلاف در سن، نام مادر، نام خودش و نام قاتل او، این احتمال که او همان علی‌اصغر باشد مردود دانسته شده است. در اینکه این کودک یا کودک دیگر حسین علی اصغر بر روی سینه حسین بن علی دفن شده است اختلاف است.۱۶جعفر بن عقیلعقیل بن ابی‌طالبهاشمی۲۵بشر بن سوط (حوط) همدانی عروة بن عبدالله خثعمیپسر عمونام مادرش ام البنین بنت نضره یا شقره بود و وی پس از عبدالله بن مسلم به میدان رفت و کشته شد. او حسین بن علی را از مدینه همراهی می‌کرد.۱۷عبدالرحمن بن عقیلرمح عقیلیعقیل بن ابی‌طالبهاشمی۳۵عثمان بن خالد جهنی بشر بن سوط عمیر بن خالد جهنی عبدالله بن عروه خثعمیپسر عمومادرش ام ولد بود. او از همراهان حسین بن علی در مدینه بود.۱۸عبدالله‌اکبر بن عقیلعقیل بن ابی‌طالبهاشمیعثمان بن خالد جهنی مردی از قبیله همدانپسر عمومادرش کنیزی به نام علیه بود و خودش با میمونه دختر علی بن ابی طالب ازدواج کرده بود. وی پس از کشته شدن عبدالله بن مسلم بن عقیل کشته شد.۱۹علی بن عقیلعقیل بن ابی‌طالبهاشمی۳۸عبداللَّه بن قطبه طائی لقیط بن یاسر جهنیپسر عمومادر وی را ام ولد بود. ابوالفرج اصفهانی او را از کشته‌شدگان کربلا گزارش کرده است.۲۰عون بن جعفرابوالقاسمجعفر بن ابی‌طالبهاشمی۵۶زید بن رقاد جهنی عروة بن عبدالله خثعمیفرزند پسر عمووی فرزند اسماء بنت عمیس است که در حبشه به دنیا آمده است. این احتمال داده شده است که او همان عون بن عبدالله جعفر باشد.۲۱محمد بن مسلممسلم بن عقیلهاشمی۲۷ابومرهم ازدی لقیط بن ایاس جهنیفرزند پسر عمومادرش ام ولد بود. سن او را ۱۳ سال نیز گزارش کرده‌اند.۲۲عبدالله بن مسلممسلم بن عقیلهاشمی۱۴عمرو بن صبیح صیداوی اسد (اسید) بن مالک زید بن ورقاء جنبی (جهنی) عامر بن صعصعهفرزند پسر عمومادرش رقیه بنت علی بن ابی‌طالب است. این احتمال داده شده است که ابوعبدالله، عبیدالله و ابوعبیدالله که از فرزندان مسلم بن عقیل گزارش شده‌اند، عبدالله بن مسلم بوده است.۲۳عون بن عبداللهعون اکبرعبدالله بن جعفرهاشمی۲۰بشر بن حویطر قانصی عبدالله بن قطبه نبهانی (طایی)نوه پسر عموعون فرزند زینب بنت علی و عبدالله بن جعفر است. او را فرزند زینب بنت علی یا خوصا بنت خصفه بن ثقیف دانسته‌اند.۲۵عبیدالله بن عبداللهعبدالله بن جعفرهاشمی۲۰بشر بن حویطر قانصینوه پسر عمومادرش را خوصا بنت حفصه است. در اکلیل المصائب، عبیدالله بن عبدالله به اشتباه عبیدالله بن جعفر گزارش شده است.۲۶محمد بن ابی‌سعیداحولابی‌سعید بن عقیلهاشمی۷هانی بن ثبیت حضرمی ابن زهیر اسدی لقیط بن یسار (ناشر) جهمیفرزند پسر عمومادر او را کنیز گزارش کرده‌اند. وی کودکی هفت ساله بود که پس از مشاهده کشته شدن پدر یا به نقلی حسین بن علی، چوبی را به دست گرفت و به سوی سپاه عمر سعد حمله‌ور شد که توسط سپاهیان عمر به قتل رسید. همچنین او را همان محمد بن عبدالله بن عقیل دانسته‌اند.۲۷محمد بن عبداللهعبدالله اکبرعبدالله بن عقیلهاشمیفرزند پسر عمومادرش ام هانی، دختر علی بن ابی‌طالب است. مردان کشته‌شده (غیر بنی‌هاشم) در نبرد کربلا +مردان کشته شده (غیر از بنی‌هاشم) در نبرد کربلاناملقب یا کنیهپدرنسب یا تیرهسنقاتلتوضیحاتصحابهناحیهرجبیهمنبع۱ادهم بن امیهعبدی بصریابوعبدالله بصریعبدی۴۵حمله اولپدرش از صحابه بود. او در بصره زندگی می‌کرد و به همراه تنی چند از بصری‌ها به یاری حسین بن علی آمد.۲امیه بن سعد طاییابوصمصامسعد بن زید طائی۶۰حمله اولوی از ساکنان کوفه بود که با شنیدن خبر حرکت حسین به سمت کوفه خود را در شب هشتم محرم به سپاهیان حسین رسانید. او از مشارکت‌کنندگان همراه با علی در جنگ‌های جمل و صفین بوده است.۳بکر بن حیتیمیحی بن تیم‌اللهتیمی۵۰–۵۴حمله اولوی در لشکریان عمر سعد به کربلا وارد شد و سپس به سپاهیان حسین بن علی پیوست. اینکه برای او رجزی گزارش نشده است، احتمال کشته شدنش در حمله اول را تقویت می‌کند. نام پدرش را عبدالله نیز گزارش کرده‌اند.۶جندب بن حجیرکندی خولانیقحطانی۷۰حمله اولاز وی به عنوان صحابه محمد یاد شده است که در جنگ صفین مشارکت داشت. نام پدرش را به شکل‌های حجیر یا حجر یا مجیر گزارش کرده‌اند.۷حارث بن امری‌القیسکندیکندی۵۰حمله اولوی از جمله لشکریان عمر سعد بود که به نبرد با حسین خارج شده بود اما با دیدن شرایط حسین بن علی، به سپاه او پیوست. نام او حارث نیز گزارش شده است.۸حارث بن نبهان۶۰حمله اولوی از همراهان حسین بن علی از مدینه بود که در حمله نخست کشته شد. پدرش نبهان، غلام حمزه بود و خودش نیز در خدمت خاندان پیامبر اسلام کار می‌کرد.۹حباب بن عامرتیمیعامر بن کعب تیمیتیمی۳۵حمله اولوی از بیعت‌کنندگان با مسلم در کوفه بود که پس از کشته شدن مسلم، خود را از کوفه به حسین بن علی رسانید. از وی با عنوان‌های حباب بن عمرو، حباب بن حارث، حباب بن عمر و ضباب بن عامر نیز یاد شده است.۱۰حبشی بن قیسقیس بن سلمه۳۹حمله اولنام وی را حبشه نیز گزارش کرده‌اند که به نهمی منسوب شده است.۱۱حجاج بن بدرتمیمیتمیمی۵۰حمله اولوی از اهالی بصره بود که حامل نامه‌ای از مسعود بن عمرو برای حسین بن علی بود. در عبرات المصطفین به اشتباه او را حجاج بن بکر گزارش کرده‌اند.۱۲حلاس بن عمروازدی راسبیازدی۵۵حمله اولوی به همراه برادرش نعمان بن عمرو از لشکریان عمر سعد بود که پس از پذیرفته نشدن شرایط حسین توسط عمر سعد، از لشکر وی جدا و به سپاه حسین پیوستند. نام پدرش را عمر نیز گزارش کرده‌اند.۱۳زاهر بن عمروکندیکندی۷۰حمله اولوی غلام عمرو بن حمق خزاعی بوده است که به جهت فرمان قتلشان توسط معاویه، مخفیانه زندگی می‌کرد. او در مکه به کاروان حسین بن علی پیوست.۱۴زید بن مَعقِلابن‌مغفلمذحجی۴۰حمله اولاز وی اطلاعات زیادی در دست نیست و او را امامی ولی مجهول‌الحال گزارش کرده‌اند. بر اساس گزارش‌هایی، احتمالاً با سپاه عمر سعد به کربلا آمده و به سپاه حسین پیوسته است. نام پدر او بشر یا بشیر گزارش شده است.۱۶زهیر بن سلیمازدیازدیحمله اولوی در لشکریان عمر سعد بود که پس از اطمینان از عزم لشکریان عمر سعد برای قتل حسین، شبانه در شب دهم محرم از لشکر عمر سعد جدا و به سپاه حسین بن علی پیوست. پسر او عبدالله بن زهیر از فرماندهان عمر سعد بود.۱۷سالم بن عمرومولی بنی مدینه مولی ابن مدینه کلبیعمرو بن عبدالله بن ثابتبنی کلب۴۵حمله اولوی از بیعت‌کنندگان با مسلم بن عقیل بود که پس از دستگیری جمعی از یاران مسلم، به قبیله خود گریخت و در روز عاشورا خود را به حسین بن علی رسانید. از وی با عنوان سالم بن مدینه نیز یاد شده است.۱۸سالم مولی عامرعبدی۳۵–۴۰حمله اولیوی غلام عامر بن مسلم بود که به همراه مولایش به نزد حسین بن علی در مکه شتافت و در نبرد کربلا کشته شد. نسب او مشخص نیست و احتمالاً از قبیله عبدی باشد.۱۹سلیمان بن سلیمانازدیأزدی۵۰حمله اولمورخان از وی گزارشی را نقل نکرده و تنها به کشته شدنش در نبرد کربلا اشاره نموده‌اند. احتمال داده شده است که او از کشته‌شدگان حمله اول باشد.۲۰سیف بن مالکعبدی بصریعبدی۵۰حمله اولوی از بصری‌هایی بود که به همراهی با حسین بن علی پرداخت و در روز عاشورا به نقلی در هجوم اول و به نقلی پس از نماز ظهر به کشته شد. نام پدرش را عبدالله نیز گزارش کرده‌اند.۲۱شبیب بن جرادکلابی۶۷حمله اولشبیب از بیعت‌کنندگان با مسلم بود اما پس از دستگیری مسلم، به لشکر عمر سعد پیوست و به کربلا آمد، در شب یا عصر عاشورا پس از قطعی شدن جنگ با حسین بن علی، شبانه از لشکر جدا و به سپاه حسین بن علی پیوست.۲۲عامر بن حسانطائیحسان بن شریح طائیجلهمی۴۰حمله اولاو به همراه حسین از مکه به سمت کوفه در حرکت شد. نام او عمار نیز گزارش شده و او با عمار بن ابی‌سلامه طائی یکی است و ابی‌سلامه کنیه حسان، پدر اوست.۲۳عامر بن مسلمعبدیعدنانی۵۰حمله اولوی به همراه غلامش سالم از بصره به طرف بصره در حرکت شد و به سپاه حسین پیوست.۲۴عباد بن مهاجرجهنیمهاجر بن ابومهاجرجهنیه۵۵حمله اولوی از قبیله جهینه است که در منطقه‌ای به همین نام در بین مکه تا کوفه به همراه جمعی به سپاه حسین پیوست.۲۵عبدالله بن یزیدقیسی عبدی بصرییزید بن ثُبَیطعبدی۲۵حمله اولوی از اهالی بصره بود که پس از استمداد حسین بن علی از اهالی بصره، به مکه شتافت و به سپاه حسین ملحق شد.۲۶عیدالله بن یزیدقیسی عبدی بصرییزید بن ثُبَیطعبدی۲۲حمله اولوی از اهالی بصره بود که پس از استمداد حسین بن علی از اهالی بصره به همراه برادر و پدرش به مکه شتافت و به سپاه حسین ملحق شد.۲۷عبدالله بن بشرخثعمیبشر بن ربیعهخثعمیحدود ۴۵حمله اولوی از جمله کسانی بود که به همراه سپاه عمر سعد به کربلا آمد و پیش از آغاز جنگ به سپاه حسین بن علی پیوست.۲۸عبدالرحمن بن عبد ربخزرجیعبد رب خزرجیخزرج۷۰حمله اولوی مفسر قرآن و راوی روایات از جمله غدیر خم بوده است. نام او را عبدالرحیم و پدرش را عبد ربه نیز گزارش کرده‌اند.۲۹عبدالرحمن بن مسعودتیمیمسعود بن حجاجتیمی۲۰حمله اولوی به همراه پدرش مسعود بن حجاج در سپاه عمر سعد وارد به کربلا شد و به سپاه حسین بن علی پیوست. از وی با عنوان ابن مسعود بن حجاج نیز یاد شده است.۳۰عقبة بن صلتجهنیجهنیه۶۵حمله اولوی در خارج از مدینه در منطقه جهینه به سپاه حسین پیوست.۳۱عمار بن ابی‌سلامههمدانی دالانیابوسلامه بن عبداللهدالانی۵۶حمله اولوی در کودکی محمد را دیده است و در جنگ جمل، نهروان و صفین همراه علی بن ابی‌طالب بوده است. در حدائق الوردیه نامش عمار بن ابوسلامه غالانی گزارش شده است.۳۲عمران بن کعباشجعیکعب بن حارثاشجعی۵۰حمله اولاز وی با نام‌های عمر و عمرو نیز یاد شده است. نام پدر او به اختلاف، کعب یا ابی‌کعب گزارش شده است.۳۳عمرو بن جندبحضرمیحضرمی۵۰حمله اولوی از اهالی کوفه بود که پس از کشته شدن مسلم بن عقیل خود را به سپاه حسین بن علی رسانید. نام پدرش در اقبال، احدوث گزارش شده است.۳۴عمرو بن ضبیعهضبعیضبیعة بن قیسضبعیه۷۰حمله اولوی از اصحاب حسین بن علی است که به عقیده برخی صحابه محمد بوده است. او به قبیله بنی تمیم نیز منسوب شده است.۳۵قارب بن عبداللهدُئلی یا دیلمیعبدالله بن ارَیقِط لیثی۴۰حمله اولوی را غلام حسین بن علی گزارش کرده‌اند که به همراه مادرش فکیهه، از مدینه همراه حسین بود. عبدالله پدرش نیز راه‌بلد محمد در هجرت به مدینه بود.۳۶قاسط بن زهیرتغلبیزهیر تغلبیتغلبی۵۵حمله اولوی از اهالی کوفه بود که شب عاشورا خود را به سپاه حسین رسانید. او از اهالی کوفه بود که همراه با لشکر عمر سعد به کربلا آمد ولی به لشکر حسین بن علی پیوست. برخی او را همان قاسم بن حارث کاهلی دانسته‌اند که در زیارت رجبیه آمده است.۳۸قعنب بن عمرونمری یا تمریعمرو تمریتمری۳۵حمله اولوی از اهالی بصره بود که به همراه حجاج بن بدر سعدی (حامل نامه مسعود بن عمرو نهشلی) به سپاه حسین بن علی پیوست.۳۹کردوس بن زهیرتغلبیزهیر بن حارثتغلبی۵۰حمله اولوی به همراه برادرش قاسط، شبانه از کوفه خارج شد و به سپاه حسین بن علی پیوست. نام خود او نیز کرش آمده است.۴۰کنانة بن عتیقتغلبیعتیق بن معاویهبنی تغلب۷۰حمله اولوی از قاریان کوفه بود و در غزوه احد و خندق نیز شرکت داشته است. نام پدرش عقیق نیز گزارش شده است.۴۱مجمع بن زیادجهنیجهنیه۵۰حمله اولوی از یاران پیامبر اسلام بود که در سرای جهنیه می‌زیست و هنگام عبور حسین بن علی از این ناحیه، به وی پیوست. در اینکه او صحابه محمد بود اختلاف است.۴۲مقسط بن زهیرتغلبیزهیر بن حارثتغلبی۵۲حمله اولوی به همراه برادرانش از کوفه خارج و به سمت سپاه حسین در حرکت شد. او در کودکی محمد را درک کرده است.۴۵منیع بن زیادرقاد۴۰حمله اولدر اینکه او کشته کربلا بوده است، به زیارت رجبیه استناد شده است.۴۶نصر بن ابی نیزرابی نیزر بن نجاشی۴۰–۴۵حمله اولاو نوه نجاشی است و همراه حسین بن علی از مکه به کربلا آمد.۴۷نعمان بن عمروازدی راسبیازدی۵۰حمله اولوی به همراه برادرش حلاس از لشکریان عمر سعد بود که پس از پذیرفته نشدن شرایط حسین توسط عمر سعد، از لشکر وی جدا و به سپاه حسین پیوستند.۴۸نعیم بن عجلانانصاری خزرجیعجلان بن نعمانخزرجی۷۰حمله اولوی از اهالی کوفه بود که خود را به سپاه حسین بن علی رساند. وی را قاری قرآن گزارش کرده‌اند.۵۰ابراهیم بن حصین اسدیابواسحاقبنی اسداین احتمال مطرح شده است که وی با ابراهیم بن حسین یکی باشد.۵۱انس بن حارثکاهلیحارث بن نبیهکاهلی۷۸–۸۰وی از جمله صحابه پیامبر اسلام بود که نام‌های انس بن حارث کاهلی، انس بن ابی‌سحیم، مالک بن مالک بن انس و انس بن کاهل اسدی نیز برایش گزارش شده است. وی مأمور انتقال پیام از حسین بن علی به عمر سعد بوده است.۵۲یزید بن زیاد مهاجرابوالشعثاء کندی ابوالببغاءزیاد مهاصر بن نعمانکندی۴۰وی از لشکریان عمر سعد بود که از وی جدا شد و به سپاهیان حسین پیوست. زائده، زیاد، زید، مهاصر، مصاهر و مظاهر از دیگر نام‌های او و پدرش یاد شده است.۵۳عمرو بن عبداللهابوثمائه صائدیعبدالله بن کعبهمدانی۶۰قیس بن عبداللهوی از جمله تابعینی بود که از یاران مسلم بن عقیل بود و پس از فراری شدن افراد تحت فرمانش، به قبیله خود گریخت و پس از آن از کوفه خارج و خود را به حسین بن علی رسانید. القاب ابوصمامه، صائدی، صیداوی، صاعدی و انصاری به اختلاف به او نسبت داده شده است.۵۴ابوحتوف بن حارثانصاری عجمان (عجلانی)حرث بن سلمهعجلانی۵۲وی به همراه برادرش در لشکریان عمر سعد بود که پس از شنیدن صدای زنان سپاه حسین، از لشکریان عمر سعد جدا شده و به سپاه حسین پیوستند. نام پدرش را حرث نیز گزارش کرده‌اند.۵۵سعد بن حارثانصاری عجمان (عجلانی)حرث بن سلمهعجلانی۵۵وی به همراه برادرش در لشکریان عمر سعد بود که پس از شنیدن صدای زنان سپاه حسین، از لشکریان عمر سعد جدا شده و به سپاه حسین پیوستند. نام پدرش را حرث نیز گزارش کرده‌اند.۵۶زیاد بن عریبابوعمره همدانی صائدیعریب بن حنظلههمدانی۷۰عامر بن نهشلوی از جمله صحابه است که در لشکر حسین حضور داشت و احتمالاً چهارم و پنجم محرم به سپاه حسین پیوست۵۷یحیی بن هانیهانی بن عروهمرادیمادرش را روعه یا روحه بنت عمر گزارش کرده‌اند. وی از اهالی کوفه بود که با رسیدن خبر حسین بن علی به کربلا، خود را به سپاه وی رسانید.۵۸اسلم بن عمرواسلم ترکیایرانی۴۵غلامی رومی یا ترک یا مذحجی به حسین بن علی نسبت داده شده است که صاحب او را جنادة بن حارث یا پدرش یا حر بن یزید ذکر کرده‌اند. نام‌های دیگر او واضح، سلیم و سلیمان گزارش شده است.۵۹جابر بن عروهغفاریغفاری۷۲–۷۵وی پیرمردی کهنسال بود که در جنگ بدر نیز حضور داشته است.۶۰جریر بن یزید ریاحییزید ریاحیتمیمیاز وی در زیارت رجبیه یاد شده است. این احتمال داده شده است که او همان حر بن یزید باشد و از او دوبار در زیارت رجبیه یاد شده باشد.۶۱حر بن یزیدتمیمی ریاحییزید بن ناجیه یربوعیتمیمی۵۰ایوب بن مشرحوی از فرماندهان جنگی ابن زیاد و اولین سپاه ابن زیاد بود که به حسین بن علی رسید و راه را بر او بست. وی در صبح یا شب عاشورا از سپاه عمر سعد جدا شد و به سپاه حسین بن علی پیوست و به روایتی اولین کشته سپاه حسین در نبرد تن به تن بوده است.۶۲یحیی بن سلیممازنیمازنی۵۰وی پس از سوید بن عمرو یا عبدالرحمن بن عبدالله یزنی به میدان رفت و کشته شد.۶۳انیس بن معقلاصبحیاصبحیاز جمله شهدای کربلا که پس از جون به میدان نبرد رفت. از او اطلاعات چندانی گزارش نشده است.۶۴بریر بن خضیرهمدانیمشرقی۶۰کعب بن جابروی از بزرگان کوفه محسوب می‌شد و سالیانی را به تدریس قرآن در آن شهر پرداخته بود و حسین را از مکه همراهی کرد. وی در مواردی به سخنرانی برای سپاه کوفیان پرداخته و نزد عمر سعد، او را نصیحت کرده است. قاتلان دیگری نیز برای او گزارش شده است.۶۵بشیر بن عمروحضرمی کندیحضرمی۵۰وی به هنگام حضور در سپاه حسین بن علی، خبر از اسارت فرزندش در مرزهای ری را دریافت کرد. | ## بخش 3: کشته‌شدگان سپاه حسین در نبرد کربلا | به همین منظور یکی از فرزندانش را به توصیه حسین بن علی برای نجات فرزند دیگرش، راهی ری کرد و خود در کربلا ماند و کشته شد. با وجود آنکه در کشته شدن او در حمله نخستین گزارش‌هایی وجود دارد، اما قول طبری با اشاره به رجز منسوب به او، این قول را رد می‌کند.۶۶انصاریکعب بن حارث۷۰او به همراه حسین بن علی و فرزند و همسرش از مکه با حسین همراه بود. برخی نوشته‌اند که او به همراه عمرو بن خالد صیداوی کوفه را به مقصد مکه ترک کرد خود را به حسین رساند. وی را با نام‌های جناده، جابر، جبار، حباب، حیان، حسان، حیاة و عباده نیز گزارش کرده‌اند. سن او ۷۰ سال تخمین زده شده است و از او در زیارت‌های ناحیه مقدس و زیارت رجبیه یاد نشده است.۶۷عمرو بن خالداسدی صیداوی ابوخالدخالد بن حکیماسدی۴۵وی از بیعت‌کنندگان با مسلم در کوفه بود که پس از کشته شدن مسلم، خود را از کوفه به حسین بن علی رسانید. برخی نسب او را ازدی دانستند.۶۸حماد بن حماد خزاعیخزاعیوی از جمله کشته‌شدگان کربلا است که از وی در زیارت رجبیه یاد شده است. مجلسی در بحارالانوار نسب وی را مرادی نیز ذکر کرده است.۶۹حجاج بن مسروقجعفیمسروق بن مالکمذحجی۵۰در طول سفر مکه تا کربلا، وی مؤذن حسین بن علی بود. رجز او تنها رجزی است که خطاب به حسین بن علی مطرح شده است.۷۰جون بن حویابومالک، مولی ابی‌ذرحوی بن قتاده۶۵وی غلام فضل بن عباس بود که توسط علی بن ابی‌طالب خریداری و به ابوذر هدیه شد. بعد از مرگ ابوذر، جون به مدینه بازگشت و در خانه علی، حسن، حسین و سجاد خدمتگزاری کرد. او از مکه همراه حسین بود و به اسلحه‌شناسی مشهور بود و شمشیر حسین را در شب عاشورا صیقل می‌داد.۷۱جوین بن مالکضبعی یا تیمیمالک بن قیس بن ثعلبهتیمی۵۰در قبیله وی اختلاف است، او را منسوب به بنی تیم الله یا به ضبعی منسوب ساخته‌اند. وی از قبیله خود سپاهی را فراهم کرد اما با محاصره لشکریان عمر سعد، امکان دسترسی به سپاه حسین فراهم نشد. وی را پیرترین یار حسین بن علی دانسته‌اد.۷۳حنظله بن اسعدشبامیاسعد بن شبامهمدانی۴۰وی از اهالی کوفه بود که همراه حسین بن علی در روز عاشورا شرکت داشت و پیک حسین بن علی بود. در قاموس الرجال سعد بن حنظله با او یکی شناخته شده است که به جهت اختلاف طایفه‌ها، صحیح نیست.۷۴خالد بن عمروازدی صیداویعمرو بن خالدازدی۲۰وی به همراه پدرش در کنار حسین حضور داشت و پس از کشته شدن پدرش، به میدان رفت. نسب پدرش اسدی عنوان شده است.۷۵خلف بن مسلماسدیمسلم بن عوسجهاسدی۱۲او با وجود مخالفت حسین بن علی با حضورش در معرکه، توسط مادرش به حضور در جبهه نبرد ترغیب شد و سرانجام کشته شد. نام او در منتخب التواریخ عوسجه عنوان شده است.۷۶رافع بن عبداللهمولی مسلم بن کثیرشنوئة۴۰او را غلام مسلم بن کثیر ازدی گزارش کرده‌اند که به همراه صاحبش به سپاه حسین پیوست. در اینکه او کشته ظهر عاشوراست یا در حمله نخست کشته شده است اختلاف است.۷۷زهیر بن قینانماری بجلیقین بن قیسبجلیه۶۰کثیر بن عبدالله شعبی مهاجر بن اوسوی از عثمانی مذهبانی بود اما در این مورد تردیدهایی مطرح شده است او پس از ملاقات با حسین بن علی در میانه راه مکه تا کوفه، به سپاهیان حسین پیوست. او همچنین در هنگام اقامه نماز حسین بن علی در ظهر عاشورا، محافظت از نمازگزاران را عهده‌دار بود.۷۸وهب بن وهبوی مسیحی تازه مسلمانی بود که به همراه مادرش در صحنه کربلا حضور داشت. مادرش پس از کشته شدن وهب قصد میدان کرد اما به دستور حسین بن علی از این کار منع شد.۷۹سعد بن حنظلهتمیمیتمیمی۴۵از وی اطلاعاتی جز حضور و کشته شدن در نبرد کربلا در دست نیست. از او با نام شعبة بن حنظله تمیمی نیز یاد شده است.۸۰سعید بن عبداللهمولی عمرو بن خالد صیداوی۲۵وی را غلام عمرو بن خالد صیداوی گزارش کرده‌اند که به همراه صاحبش، پس از کشته شدن مسلم، از کوفه به قصد همراهی حسین راهی کربلا شدند. نام او در مواردی سعد بن عبدالله عنوان شده است.۸۱سعید بن عبداللهحنفی یا حنفیهحنفی۵۰حمله به نمازگزارانوی از کوفیان بیعت‌کننده با مسلم بن عقیل بود که پس از دستگیری مسلم خود را به سپاهیان حسین رسانید. وی در ماجرای کربلا، محافظ نمازگزاران بود و بنابر روایتی در همان غائله با سپر کردن خود در مقابل تیرهای پرتاب شده به سوی نمازگزاران، کشته شد. از او با نام سعد بن عبدالله حنفی در زیارت ناحیه یاد شده است.۸۲سلمان بن مضاربانماری بجلیمضارب بن قینبجلی۴۰وی به همراه عمویش زهیر بن قین، عازم حج بود که با همراه پیوستن زهیر، او نیز به سپاه حسین پیوست. احتمال داده شده است که در مکه به سپاه حسین ملحق شده است.۸۳جنادة بن حارثمذحجی مرادی سلمانیمذحجی۷۰وی به همراه جمعی از جمله غلام خویش، به سپاه حسین بن علی پیوستند. از وی با نام‌های دیگری چون حسان، حیان، جابر، عباده، حیاة حباب، جبار و جباد یاد شده است. در زیارت ناحیه و رجبیه با نام‌های مختلف از او یاد شده است.۸۴سوَید بن عمروانماری خثعمیعمرو بن ابی‌المطاعخثعمی۷۰هانی بن ثبیب حضرمی عزرة (عروة) بن بطان تغلبی زید بن رقاد جنبیوی از اعراب قحطانی است که پس از کشته شدن حسین بن علی به قتل رسیده است. او پیش از کشته شدن حسین نیز به میدان نبرد حمله کرد اما زخمی شده و از هوش رفت، وقتی به هوش آمد که حسین بن علی کشته شده بود. نام‌های دیگر او سوید بن عمر، سوید بن ابی‌المطاع، عمرو بن مطاع جعفی و سوید بن عمیر بن ابی‌المطاع گزارش شده است.۸۵سیف بن حارثجابری همدانیحارث بن سریعجابری۳۲وی به همراه شبیب از کوفه گریخت و خود را به سپاه حسین رساند. اما به عقیده چند منبع متاخر در زیارت ناحیه از وی یاد شده است.۸۸عبدالله بن عمیرکلبی علیمیعمیر بن عباسعلیمی۳۰هانی بن ثبیت حضرمی بکیر بن بن حی تمیمیوی از اهالی کوفه بود که به همراه همسرش ام وهب و مادرش ام عبدالله به سپاه حسین ملحق شد. او را اولین کشته سپاه حسین در نبرد تن به تن یاد کرده‌اند.۸۹شوذب بن عبداللههمدانی شاکری۷۰وی به همراه عابس (پیک مسلم بن عقیل از کوفه به حسین در مکه) از کوفه به مکه نزد حسین بن علی آمده و با وی تا کربلا همراه شد. سوید بن عبدالله دیگر نام او عنوان شده است.۹۰هفهاف بن مهندراسبی بصریراسبی۵۲وی از اهالی بصره بود که با رسیدن خبر حسین بن علی به کربلا به سمت وی در حرکت شد، اما در روز عاشورا پس از آنکه حسین بن علی کشته شده بود به کربلا رسید. وی به میان لشکریان عمر سعد رفت و شمشیر برکشید و تنی چند از آنان را کشت و خودش نیز کشته شد.۹۱ضرغامه بن مالکتغلبیتغلبی۳۰وی از شیعیان بیعت کننده با مسلم بن عقیل بود و پس از کشته شدن مسلم در لشکر عمر سعد وارد شده و به کربلا آمد و در آنجا به سپاه حسین پیوست. در مناقب او را کشته حمله نخست گزارش کرده‌اند.۹۲عائذ بن مجمعمذحجیمجمع بن عبداللهمذحجی۲۵وی پس از شنیدن خبر کشته شدن قیس بن مسهر — پیک حسین بن علی به کوفه — را شنید، به همراه پدرش و جمعی دیگر به سمت حسین بن علی در حرکت و در عذیب هجانات به سپاه حسین ملحق شدند. نام پدرش در زیارت ناحیه و رجبیه آمده است.۹۳عابس بن ابی شبیبشاکری وادعیابی شبیب بن شاکرهمدانی۷۵وی اولین نفر از مردم کوفه بود که به مسلم بن عقیل پیوست و پس از بیعت مردم با مسلم، به عنوان پیک مسلم به همراه شوذب به سمت حسین بن علی در حرکت شدند. نام پرش را حبیب، شبث و لیث نیز گزارش کرده‌اند.۹۴عبدالرحمن بن عبداللههمدانی ارحبی، ازدی، یزنیعبدالله بن الکدنهمدانی۵۰وی از تابعین بود که حامل نامه کوفیان به حسین بن علی بود. در معجم الرجال وی همان عبدالرحمن بن عبدالله ازدی دانسته شده است که در زیارت رجبیه مورد اشاره قرار گرفته است. برخی او را عبدالرحمن بن عبید ارحبی گزارش کرده‌اند.۹۵عبدالرحمن بن عروهغفاریعروه بن حراقغفاری۲۳وی به همراه برادرش عبدالله از جمله سپاهیان حسین بودند. نام پدرش را عزره نیز گزارش کرده‌اند.۹۶عبدالله بن عروهغفاریعروه بن حراقغفاری۲۵وی به همراه برادرش عبدالرحمن از جمله سپاهیان حسین بودند. نام پدرش را عزره نیز گزارش کرده‌اند.۹۷عمرو بن مطاعجعفیجعفی۴۵وی از اهالی کوفه بود که اصالتی یمنی داشت. برخی او را همان سوید بن عمرو بن ابی‌المطاع گزارش کرده‌اند.۹۸عمرو بن جنادهانصاریجنادة بن کعب۹–۲۱مالک بن نسر بدیوی به همراه پدر و مادرش در کربلا حضور داشت. مادرش پس از تکلم با سر بریده پسرش، عمود خیمه را کشیده و به سمت سپاه عمر سعد حمله‌ور شد اما با دستور حسین بن علی برگشت.۹۹یزید بن ثبیطقیسی عبدیعبدی۵۰وی از اهالی بصره بود که در بین راه مکه و کربلا به سپاه حسین پیوست و در عاشورا در نبردی تن به تن پس از کشته شدن دو فرزندش، کشته شد. نام او در زیارت ناحیه زید بن ثبیت گزارش شده است بدر، نام دیگری است که برای او گزارش شده است.۱۰۰عمرو بن قرظهانصاریقرظه بن کعبخزرجی۶۰حمله به نمازگزارانوی در روز ششم محرم به سپاه حسین پیوست. پدر او از صحابه محمد بود.۱۰۱عمیر بن عبداللهمذحجیمذحجی۴۰–۴۵مسلم ضبابی عبدالله بجلیوی از اهالی کوفه بود که خود را در روزهای آغازین ورود حسین به کربلا، به سپاه حسین رسانید.۱۰۲قره۴۰قره، غلام حر بن یزید ریاحی بود که با وجود پیوستن حر به سپاهیان حسین بن علی، در لشکر عمر سعد باقی ماند اما پس از کشته شدن حر، به سپاه حسین پیوست و کشته شد. برخی او را همان معلی بن حنظله غفاری دانسته‌اند.۱۰۴مالک بن عبداللهجابریعبدالله بن سریعجابری۲۴وی غلام سیف بن حرث بود که به همراه وی، عموزاده خویش و همچنین برادر مادری‌اش، به سپاه حسین ملحق شدند. در رجال طوسی نامش مالک بن سریع عنوان شده است.۱۰۵مجمع بن عبداللهعائذیعبدالله بن مالکمذحجی۵۰وی از تابعیان بود که همراه عائذ، عمر بن خالد، جنادة بن حارث و غلام عمرو بن خالد به سپاه حسین بن علی پیوست.۱۰۶مسلم بن عوسجهابو جحل اسدیعوسجه بن سعداسدی۸۰عبدالرحمن بن ابوخشتکاره عبدالله ضبابیوی از سرشناسان صدر اسلام است که با ورود مسلم بن عقیل به کوفه با وی بیعت کرد و در زمره یارانش بود تا آنکه بی‌وفایی کوفیان را دید، خود را مخفی کرده و شبانه به سپاه حسین در کربلا رسانید. او به همراه همسر و فرزندش خلف در کربلا حاضر شد.۱۰۷مسلممولی عامر بن مسلموی غلام عامر بن مسلم است که به عنوان کشته کربلا گزارش شده است. نام او را سالم نیز گزارش کرده‌اند.۱۰۸منحج بن سهممولی الحسین۳۵حسان بن بکر حنظلیوی از غلامان حسین بن علی بود که نام او منهج نیز گزارش شده است. مادرش خدمتکار خانه سجاد بود از فرزندان حسن مجتبی در سفر حسین به کوفه نگهداری می‌کرد.۱۰۹نافع بن هلالجملی مرادیهلال بن نافعمذحجی۴۵شمر بن ذی الجوشنوی در منزلگاه عذیب الهجانات به لشکر حسین بن علی پیوست. وی از کسانی بود که همراه عباس بن علی، پس از بسته شدن راه شریعه بر سپاهیان حسین، شبانه به فرات زدند و پس از نبردی شدید، آب به خیمه‌های حسین رساندند. زندگانی او با هلال بن نافع (پدر) و هلال بن نافع (گزارشگر وقایع کربلا در سپاه عمر سعد) اشتباه گرفته شده است.۱۱۰هلال بن نافعجملی مرادینافع بن جملمذحجیشمر بن ذی الجوشنوی از شیعیانی بود که در بین راه مکه و کربلا به حسین بن علی پیوست. وی از جمله کسانی بود که اعلام وفاداری یاران حسین بر او را رقم زد و پس از بستن شریعه و آب بر سپاه حسین به همراه تنی چند برای رساندن آب به خیام حسین اقدام کرد. شیخ صدوق و شیخ بحرانی شخصی را به نام هلال بن حجاج از کشته‌شدگان کربلا گزراش کرده‌اند که احتمال داده شده است همان هلال بن نافع باشد.۱۱۱وهب بن عبدالله کلبیبنی کلب۲۵وی تازه دامادی بود که همراه با مادر و همسرش در کربلا حاضر بود و به توصیه مادر کشته شد. پس از کشته شدن همسرش عمودی برداشت و به سمت دشمن در حرکت شد اما به دستور حسین بن علی بازگردانده شد. پس از آنکه سرش را نزد مادرش پرتاب شد، مادرش سر را سمت لشکر عمر سعد پرتاب کرد و سبب مرگ یکی از لشکریان عمر سعد شد. کشته‌شدگان زن در سپاه حسین +کشته‌شدگان زن در نبرد کربلاناملقب یا کنیهپدرهمسرنسب یا تیرهسنقاتلنسبت با حسینتوضیحاتمنبع۱ام حسن بنت حسنام‌حسنحسن بن علیهاشمیفرزند برادروی از زنان خیام حسین بن علی بود که پس از حمله سپاهیان عمر سعد به خیمه‌های حسین، در زیر دست و پای مهاجمان، به قتل رسید.۲حمیده بنت مسلممسلم بن عقیلهاشمی۱۱فرزند پسر عموحمیده دختر مسلم بن عقیل، بر اثر حمله لشکریان عمر سعد برای غارت خیمه‌های حسین، در زیر دست و پا کشته شد.۳ام وهب بنت عبدام‌وهبعبدالله بن عمیر کلبیعُلِیمی۲۰–۱۹رستموی نخستین زن کشته شده در کربلا بود که ابتدا قصد همراهی همسرش را در پیکار داشت اما به توصیه همسر و حسین بن علی، به نزد زنان خیمه بازگشت، اما پس از کشته شدن همسرش (یا به نقلی فرزندش)، نزد او شتافت. این احتمال نیز داده شده است که وی از زخمی‌های کربلا بوده که جان سالم به در برده باشد. نام مادرش صهبا یا ام حبیب دختر عباد بن ربیعه گزارش شده است.۵عون بن علیعلی بن ابی‌طالبهاشمی۴۵برادروی از فرزندان علی بن ابی‌طالب و اسماء بنت عمیس است. از حضور وی در کربلا خبری گزارش نشده است و در روضة الشهدا به شهادتش در کربلا اشاره شده است. این احتمال مطرح شده است که او همان ابراهیم بن حصین باشد.۱۵ابوبکر بن حسینحسین بن علیهاشمیعبدالله بن عقبة غنوی حرمله بن کاهل اسدیفرزندمادر او را ام ولد گزارش کرده‌اند.۱۶جعفر بن حسینحسین بن علیهاشمیفرزندشیخ مفید از وجود وی یاد کرده اما از حضورش در کربلا خبری نداده است. این کودک که در شکم مادر بود، به جهت نا ملایمات واقعه کربلا در حال اسارت مادر در قسمت غربی حلب سقط گردید.۲۱محمد بن حسینحسین بن علیهاشمیفرزنددر کشته شدن یا اسارت وی در واقعه کربلا، اختلافاتی گزارش شده است. با این وجود صاحب قاموس الرجال حضور وی در کربلا را انکار کرده است.۲۷عبدالله بن عقیلعقیل بن ابی‌طالبهاشمیعمرو بن صبیح صیداویپسر عمودر کشته شدن وی در کربلا اختلاف است. تنها در تنقیح المقال از وی به عنوان کشته کربلا یاد شده است.۳۳جعفر بن محمدمحمد بن عقیلهاشمیفرزند پسر عمودر کشته شدن وی در ماجرای کربلا بین مقتل نویسان اختلاف است. وی در کربلا پرچمدار سپاه حسین بوده است.۳۵اسماعیل بن عبداللهزاهدعبدالله بن جعفرهاشمیفرزند پسر عمودر میان کشته‌شدگان کربلا، از وی یاد شده است اما ابن عنبه و مامقانی او را کشته شده می‌دانند اما ذکری از واقعه کربلا به میان نمی‌آورند. از کشته شدن او تنها در کتاب روضة الشهدا یاد شده است.۵۱اشعث بن سعدوی توسط ملاحسین کاشفی از شهدای کربلا گزارش شده است. برخی به اشتباه وی را با اشعث بن قیس (از دشمنان حسین بن علی) یکی دانسته‌اند.۵۲بدر بن رقیطاز وی و دو فرزندش تنها در زیارت رجبیه یاد شده است. به گفته مؤلف فرسان الهیجاء، احتمال اشتباه در این فقره از زیارت رجبیه، منتفی نیست.۵۳بکیر بن حر ریاحیحر بن یزید ریاحیوی به همراه پدرش حر، ابتدا از لشکریان عمر سعد بودند که به سپاه حسین پیوستند. نام او را حجیر نیز گزارش کرده‌اند.۵۸حجر بن حرصاحب کتاب اسرارالشهاده از یکی از سپاهیان عمر سعد یاد می‌کند که مأمور قطع آب بر حسین بوده است و پس از آن به سپاه حسین پیوسته و در آنجا کشته شده است.۵۹حصین بن مالکتنها کتاب عشرة کامله از وی به عنوان شهید کربلا یاد کرده است.۶۰حطیمة بن وهاددر کتاب ریاض الشهاده و روضة الشهدا از وی به عنوان شهید کربلا یاد شده که در محاصره دشمن کشته شد. اما روضه الشهدا نام وی را حنظمه گزارش کرده است.۶۱حمادوی غلام حسین بن علی بود که پس از محاصره محمد بن مقداد و عبدالله بن ابودجانه، به کمک آنان شتافت اما کشته شد. از وی تنها در روضة الشهدا یاد شده است.۶۲حماد بن انسگروهی بر این باورند که وی از جمله شهیدان کربلا است.۶۳حنظلة بن عمرو شیبانیاز وی تنها ابن شهر آشوب به عنوان شهید کربلا یاد کرده است. از وی در زیارت ناحیه یاد شده است.۶۶عبدالله بن بدربدر بن رقیطاز وی، برادر و پدرش تنها در زیارت رجبیه یاد شده است. به گفته مؤلف فرسان الهیجاء، احتمال اشتباه در این فقره از زیارت رجبیه، منتفی نیست.۶۷عبیدالله بن بدربدر بن رقیطاز وی، برادر و پدرش تنها در زیارت رجبیه یاد شده است. وی پس از نماز ظهر روز عاشورا کشته شد.۷۱ربیعة بن حوطابومهوش ابوثوروی را پسر عموی حبیب بن مظاهر گزارش کرده‌اند. از وی در زیارت رجبیه یاد شده است و شاید همین مسئله سبب شده است عده‌ای وی را شهید کربلا بدانند.۷۴زائدة بن مهاجراز وی در زیارت رجبیه یاد شده است و عده‌ای بر اساس همان منبع، وی را از کشته‌شدگان کربلا می‌دانند. وی از کشته شدگان کوفه به دلیل همکاری با مسلم بن عقیل گزارش شده است.۹۴عبدالله بن ابودجانهدر روضة الشهدا از وی به عنوان شهید کربلا یاد شده است اما در ریاض الشهادة از ابودجانه نامی به عنوان شهید کربلا سخن به میان آمده است.۹۵عبدالرحمن بن یزیداز وی در زیارت رجبیه یاد شده است و برخی متاخرین نیز وی را جزء کشته‌شدگان سپاه حسین می‌دانند.۹۶عبدالسلام بن عروهتنها منبعی که وی را از کشته‌شدگان کربلا می‌داند، کتاب تذکرة الشهدا است. این احتمال داده شده است که وی با عبدالرحمن بن عروه اشتباه شده باشد.۹۷عبدالله بن ابوبکرتنها منبعی که وی را از کشته‌شدگان کربلا گزارش کرده است، اعیان الشیعه می‌باشد. وی این نقل را از کتاب الحیوان جاخظ نقل می‌کند اما در تحقیق اخیر این اثر، عبدالله بن ابوبکر کشته شده در جنگ طائف گزارش شده است.۹۸عبدالله بن عبداللهعبدالله الجوادوی از نوادگان جعفر طیار است. از وی در زیارت ناحیه یاد شده است.۱۱۴عمرو بن خلفوی از کشته‌شدگان کربلا گزارش شده است که در زیارت رجبیه از وی به همراه غلامش سعید یاد شده است، اما به عقیده مؤلف انصارالحسین، وی همان عمرو بن خالد صیداوی است که به همراه غلامش سعید در کربلا کشته شدند.۱۱۵عمرو بن مشیعهتنها در کتاب مناقب از وی به عنوان کشته کربلا یاد شده است. اما ناسخ التواریخ وی را از کشته‌شدگان کربلا گزارش کرده است.۱۵۲یزید بن عبدالله مشرقیمورخان از وی گزارشی نداشتند جز فضل بن زبیر کوفی که او را کشته کربلا گزارش کرده است. | ## جمع‌بندی | این احتمال داده شده است که وی بریر بن عبدالله باشد.۱۵۳یزید بن مغفلجعفیمغفل بن جعفمذحجی۵۷برخی او را زید بن معقل دانسته‌اند.