موضوع مقاله: زبان چچنی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان چچنی | مقدمه: زبان چچنی (Нохчийн мотт / Noxçiyꞑ mott;: نوٓخچیین موٓتت) زبانیست که توسط بیش از یک و نیم میلیون نفر در جمهوری چچن و نیز داغستان تکلم می‌شود. | ## بخش 1: زبان چچنی | این زبان پیوندی که از شاخه زبان‌های قفقازی شمالی محسوب می‌شود در داغستان و جمهوری چچن مقام زبان رسمی دارد. اولین الفبا که برای نگارش زبان چچنی به‌طور رسمی و فراگیر استفاده شد، الفبای عربی بود، که به تبعیت از فرهنگ و رسوم نوشتاری عثمانی تدوین شده بود. امروزه این زبان اگرچه به خط سیریلیک نوشته می‌شود اما در میان مهاجران چچنی ساکن در ترکیه و عراق و سوریه استفاده از خط سیریلیک رایج نیست و برای نگارش این زبان در آن مناطق از الفبای لاتین استفاده می‌شود. شیوه نگارش تاریخچه تا پیش از قرن نوزدهم میلادی، فرهنگ و ادبیات زبان چچن، شفاهی بود و این زبان نوشته نمی شد. برای اولین بار، تلاشها برای تدوین و استانداردسازی الفبای چچنی بر پایهٔ الفبای عربی شروع شد، مخصوصا تحت خلافت و رهبری معنوی شیخ شامل داغستانی. الفبای عربی چچنی چندین بار، در سالهای ۱۹۱۰، ۱۹۲۰، و ۱۹۲۲ میلادی تکامل و تحول یافته. در نهایت، تحت سیاست شوروی در کنارگذاری الفبای عربی زبان‌های اقلیت، در سال ۱۹۲۵ میلادی الفبای لاتین جایگزین الفبای عربی چچنی شد. در آن سال، با تغییر سیاست زبانی شوروی، الفباهای لاتین کنار گذاشته شدند و الفبای سیریلیک جایگزین آن شد. پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ میلادی، و اعلام جدایی چچن از روسیه، به جهت تحکیم هویت ملی چچنی و فاصله‌بخشی آن با فرهنگ و زبان «استعماری» روسی، الفبای لاتین مجددا مطرح و تدوین شد. این الفبا، تا زمان سقوط جمهوری جدایی طلب چچن و جذب چچن به فدراسیون روسیه، رسمیت داشت. در میان چچنی‌های ساکن ترکیه و کشورهای عربی و غربی، الفبای لاتین نیز کاربرد دارد. این الفبای عربی بود، که به عنوان پایه برای نوشتار زبان چچن، توسط شیخ شامل داغستانی و سایر امامان چچنی در دوران حاکمیت «امامت شمال قفقاز» (شیمالی قفقاز ایماملیغی) برگزیده شد. اسلام در چچن دین اکثریت مطلق مردم از قرن ۱۶ میلادی به این سو بوده، و در چچن آن زمان، بیش از ۲۰۰ مدرسهٔ اسلامی و بیش از ۳۰۰۰ دانش آموز در این مدارس بود. اکثریت جامعه توانایی خواندن و قرائت قرآن را داشت، و به همین دلیل، الفبای عربی زیرپایهٔ مناسبی برای معرفی فرهنگ و ادب مکتوب چچنی فراهم می کرد. اما این امر توفیقی نداشت، چرا که اکثریت جامعه فصاحت و دانش کامل از زبان عربی را نداشت. اما، الفبای اصلی عربی، با ۲۸ حرف، مناسب زبان چچنی نبود، زبانی که مانند سایر زبانان از خانواده قفقازی، دارای تعداد به نسبت زیادی واج‌های صامت بودند، بیش از ۴۰ عدد. در نتیجه، انجام تغییرات و تحولاتی در الفبای عربی برای مناسب‌سازی آن با زبان چچنی ضروری بود. ملاها و بخش محافظه‌کارتر و سنتی‌تر جامعه با هرگونه دست بردن در الفبای عربی مخالف بود، با این باور که خط عربی، خطی که در آن قرآن و کتب مقدس نوشته شده است، تقدسی الهی دارد و نباید در آن دست برده شود. البته که دست بردن در الفبای عربی و تطبیق آن با زبان‌های بومی، امری عادی بوده و قرن‌ها سابقه دارد. دو زبان غنی و بزرگ فارسی و ترکی (عثمانی و آذربایجانی)، با میراثی عظیم از ادب و فرهنگ مکتوب، هر دو از الفبای عربی متحول شده استفاده می کردند. با این وجود، تغییرات و تحولات انجام شده در الفبای چچن، بدون الهام گرفتن از این دو مثال، و از صفر حروف و قواعد جدید را در الفبای عربی معرفی کرد. | ## بخش 2: زبان چچنی | اولین ورژن الفبای عربی چچنی شامل حروف زیر بود: ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ڨ ک ڮ ل م ن و ه لا ی در این الفبا، در کنار حروف اصلی عربی، دو حرف جدید معرفی شده بود: حرف «ڨ» (قاف سه نقطه)، معادل دونگارهٔ سیریلیک «Къ» و بازتاب دهندهٔ صدای . در سال ۱۹۱۰ میلادی، صهیب ملا غویسوموف (به روسی: Сугаип-мулла Гойсумов به چچنی: ГIойсуман кIант Сухӏайб-молла، غوٓیسومان ࢰانت سوھایب-موٓللا)، تغییرات و تحولات بیشتری را برای بهتر کردن الفبای عربی چچنی و تطبیق بهتر آن با تلفظات و واج‌های این زبان پیشنهاد کرد. این تحولات شامل: حرف «ڥ» (ف سه نطقه زیرین)، معادل دونگارهٔ سیریلیک «Пӏ» و بازتاب دهندهٔ صدای . حرف «ر̤» (6px) (ر با دو نطقه زیرین)، معادل دو حرف سیریلیک «Ц» و «Цӏ» و بازتاب دهندهٔ صداهای و . صهیب ملا غویموسوف در این سال، پیشنهادهایی نیز در مورد بهینه کردن نوشتار واج‌های مصوت داد. به‌طور مثال، او پیشنهاد کرد که بر روی حروف «و» و «ی»، خطی کشیده شود «◌ٙ» (U+0659) که نشان‌دهندهٔ این باشد که حروف «و» و «یـ ی»، حروف صامت (معادل سیریلیک «В» و «Й»)، و حروف «وٙ» و «یٙـ یٙ»، حروف مصوت (معادل سیریلیک «О, Оь, У, Уь» و «И»). در سال ۱۹۲۰ میلادی، دو فرهنگی چچنی با نامهای تاش‌تمیر الدارخانوف و احمد توگائف، تغییرات دیگری را برای الفبای عربی چچنی پیشنهاد کردند. آن‌ها دو حرف جدید را پیشنهاد دادند: حرف «څ» (ح سه نقطه رویین)، معادل حرف سیریلیک «Чӏ»، بازتاب دهندهٔ صدای . در نتیجه، حرف «ر̤» (6px) (ر با دو نطقه زیرین) تنها بازتاب دهندهٔ صدای شد، معادل سیریلیک «Ц». این سری از پیشنهادها، الفبای عربی را از لحاظ بازتاب دادن واج‌های صامت زبان چچنی، منطبق و مناسب کرده بود. اما، به مانند رسم الخط زبانهای عربی، فارسی، و ترکی عثمانی،‌ اقدامی برای بهبود نوشتار واضح واج‌های مصوت انجام نشده بود. این موضوع، یکی از موارد اصلیِ ایرادات الفبای عربی می باشد در گویشوران زبان‌های مختلف به آن توجه کرده‌اند. زبان‌هایی چون ترکی آذربایجانی، اویغوری، قزاقی و کردی در طول قرن بیستم میلادی، سعی در استانداردسازی الفبا، معرفی حروف و قواعد خاص برای هر یک از واج‌های مصوت، و حل این مسئله کرده‌اند. جدول زیر، نتیجهٔ استانداردسازی حروف مصوت در چچنی (و معادل‌های سیریلیک و لاتین آنها) را نشان می دهد. حرف مصوت در ابتدای واژه А а Аь аь Е еЭ э И и О оОь оь У уУь уь حرف مصوت در میان و پایان واژه A aƏ ə Ä ä E e I i O oÖ ö U uÜ ü جدول زیر، ۴۱ حرف الفبای عربی چچنی (پیش از سال ۱۹۲۵ میلادی)، آوانگاری، و معادل سیریلیک آنها را نشان می دهد. الفبای سیریلیک از سال ۱۹۳۸ میلادی به این سو، الفبای سیریلیک، الفبای رسمی زبان چچنی بوده است. از جمله خصوصیات الفبای سیریلیک چچنی (که با الفبای سیریلیک سایر زبان‌های منطقهٔ قفقاز شمالی به اشتراک دارد)، استفادهٔ به نسبت گسترده از حرف «پالوچکا» (ӏ) می باشد. در بیشتر مواقع، این حرف در دونگاره‌های متعدد، برای نشان دادن واج‌های صامت مختص زبان چچنی می باشد. طبیعتا، این امر همزمان با سرکوب و تعطیلی مدارس اسلامی و جامعهٔ ملایان چچن، در راستای سیاست‌های سکولاریزم شوروی انجام شد. در سال ۱۹۳۵ میلادی، تغییرات جزئی برای تطبیق بخشیدن به رسم الخط زبان چچنی و زبان اینگوشی که هم‌خانواده با چچنی می باشد، در الفبای لاتین انجام شد. الفبای لاتین، با تفاوت‌های نسبت به الفبای هفتاد سال پیش از آن تدوین شد، منجمله اینکه تعداد دونگاره‌ها کمتر شده و تعداد حروف نوین بیشتر. | ## بخش 3: زبان چچنی | پس از بازپس‌گیری چچن توسط روسیه در سال ۲۰۰۰ میلادی، الفبای لاتین نیز از رسمیت خارج شد. اسامی در چچن، به ۶ کلاس (یا جنسیت) تعلق دارند، و هر کلاس، پسوند خاص خود را میگیرد. در زبان چچنی، اسم‌ها ۸ حالت دستوری می پذیرند (مطلق، اضافه،‌ کنائی، برائی، محرکه‌ای، ابزاری، مکانی، قیاسی). افعال و در برخی موارد صفتها نیز، بر اساس تعلق اسم به این کلاس‌ها صرف می شوند و پیوند مربوط «بـ-»، «د-»، «و-»، «یـ-» را می گیرند. نام کلاسمثال اسم متعلق به کلاس پسوند در حالت مفرد پسوند در حالت جمعتبعیت از کلاس در حالت مفرد تبعیت از کلاس در حالت جمع ۱ کلاس «و» кӏант / ࢰانت в- وـ б- / д- بـ- /د- веза кӏант وەزا ࢰانتбеза кӏентий بەزا ࢰەنتیی پسر پسر سنگین پسران سنگین ۲ کلاس «ی» зуда / زودا й- یـ- б- / д- بـ- / د- йеза зуда یەزا زودا беза зударий بەزا زوداریی زن زن سنگین زنان سنگین ۳ کلاس «ی»-۲ пхьагал / فحاگال й- یـ- й- یـ- йеза пхьагал یەزا فحاگال йеза пхьагалаш یەزا فحاگالاش خرگوش خرگوش سنگین خرگوش‌های سنگین ۴ کلاس «د» наж / ناج д- د- д- د- деза наж یەزا ناج деза нежаш یەزا نەجاش بلوط بلوط سنگین بلوط‌های سنگین ۵ کلاس «ب» мангал / مانگال б- بـ- б- / ю- بـ- / یوـ беза мангал بەزا مانگال беза мангалаш بەزا مانگالاش منقل منقل سنگین منلق‌های سنگین ۶ کلاس «ب»-۲ Ӏаж / عاج б- بـ- д- دـ беза Ӏаж بەزا عاجдеза Ӏежаш دەزا عەجاش سیب سیب سنگین سیب‌های سنگین به‌طور کلی، دو کلاس اول، شامل انسان‌ها می شوند. انسان‌های مذکر در کلاس اول، کلاس «ب»، انسان‌های مونث در کلاس دوم، کلاس «ی» قرار می گیرند. از جملهٔ این استثناءها، واژه «Дела / دەلا» به معنای خدا است، که در کلاس اول قرار دارد. حالات دستوری جدول زیر، حالات دستوری اسم، برای واژه «говр / گوٓور» به معنی اسب را نشان می دهد. حالت مفرد جمع مطلق говр گوٓور говраш گوٓوراش اضافی говран گوٓوران говрийн گوٓوریین برائی говрана گوٓورانا говрашна گوٓوراشنا کنائی говро گوٓوروٓ говраша ‌ گوٓوراشا محرکه‌ای говре گوٓورە говрашка گوٓوراشکا ابزاری говраца گوٓورار̤ا говрашца گوٓوراشر̤ا مکانی говрах گوٓوراخ говрех گوٓورەخ قیاسی говрал گوٓورال говрел گوٓورەل نمونه متن متن زیر، سرود ملی چچن در طول یک دهه استقلال آن از روسیه در دهه ۱۹۹۰ میلادی می باشد. 𝄆 ارزوٓنیین بانناشکاح نآنوٓشا داقیینا، تارخاش طەح دوٓی حییزوٓن دایشا تخوٓ عآمیینا. 𝄇 ٣ موٓقازان لاماناش داش خیللا لآلاراخ، دآخارەح، ڨییسامەح یاح اوٓخا دعالور یار̤. 𝄆 بوٓس عارجا وا لاتتا موٓلخاناخ لەلخاراخ، تخەشان سیی دوٓخکینا، تخوٓ لاتتا دوٓرزور دار̤. 𝄇 ٤ تخوٓ ر̤ڨآ ا ر̤حاننەننا ڨاردەللا سوٓور̤ور دار̤، «عوٓجاللا یا مارشوٓ» — شیننەخ ر̤حائ یوٓکقور یو؟ 𝄆 ییجاراشا تخان چەوناش اەشارشر̤ا یەرزایوٓ، حوٓمسارچو بعارگاشا حونارشنا غیتتادوٓ. 𝄇 ٥ مار̤اللوٓ حوٓوزاداح، اوٓراماش دوور دو، حوٓگاللوٓ تخاش بعارزداح، بەر̤ان تخی مییر دو. 𝄆 بویساننا بوٓرز یەخکاش دونەنچودەوللا دو، خالڨانا، ماخکانا، داللا ا موطاح دو، لا إله إلا الله! 𝄇 ١ در شب، سوار بر گرگ به دنیا آمدیم ما، در صبح، شیری غرید و فریاد زد نام ما را، لا إله إلا الله. 𝄆 مادرانمان در لانهٔ عقاب بزرگ کردند ما را، پدرانمان روی صخره‌های تیز اهلی کردن اسبهای وحشی را یاد دادند به ما، لا إله إلا الله. 𝄇 ٣ کوه‌های آتشین حتی سنگ سنگ سقوط کنند، در زندگی، در مبارزه، سر خم نخواهیم کرد. 𝄇 ٤ به هیچ کس تسلیم نخواهیم شد،، «یا مرگ یا آزادی»، کدام یک از این دو خواهد بود؟ | ## جمع‌بندی | 𝄆 با آواز خواهرانمان، التیام میابد زخم‌های ما، چشم‌های یار جذب نمایش جسارت و جوانمردی می شود.