موضوع مقاله: بیداخوید | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بیداخوید | مقدمه: موقعیت جغرافیایی بیداخوید روستایی از توابع بخش نیر، دهستان بنادکوک شهرستان تفت، در ۷۲ کیلومتری جنوب غربی شهر یزد استان یزد است. | ## بخش 1: بیداخوید | فاصلهٔ روستای بیداخوید تا شهر نیر ۲۴ کیلومتر و همچنین فاصله این روستا تا روستای بنادکوک ۱۰ کیلومتر می‌باشد. جمعیت این روستا در دهستان بنادکوک قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۲۴۵ نفر (۹۸خانوار) بوده است. وجه تسمیه در لغت نامه دهخدا (بیدا) به معنی دشت و همچنین (خوید) به معنی خوشه گندمی که سبز شده و نرسیده، که در نتیجه می‌توان گفت بیداخوید به معنی دشت سبز می‌باشد. البته در نقلی دیگر (خوید) یعنی غله نارسیده و سبز و (بید) هم نام درختی زیبا با نیاز آبی بالاست، لذا به منطقه بیداخوید منطقه بیدهای سبز هم می‌گویند. باباشیخ علی بیداخَویدی و جلال الدین شاه شجاع شیخ زین الدین علی بن محمود بن بنیمان، مشهور به باباشیخ علی بیداخویدی، از عرفای قرن هشتم هجری بود که در روستای بیداخوید زندگی می‌کرد. باباشیخ علی بیداخَویدی شخصیتی بود که جلال الدین شاه شجاع شیراز از حاکمان قدرتمند آل مظفر و از بزرگ‌ترین پادشاهان قرن هشتم هجری به ایشان ارادت خاصی داشت. در واقع می‌توان گفت جلال الدین شاه شجاع از دوستداران و ارادتمندان به باباشیخ علی بیداخویدی بوده و با باباشیخ علی مراوداتی داشته است و به همین منظور به روستای بیداخوید هم رفت و آمد داشته است. در کتب تاریخی داستان‌هایی از ارادت شاه شجاع نسبت به باباشیخ علی بیداخَویدی ذکر شده است. حافظ شیرازی هم با شاه شجاع هم عصر بوده است و برخی اشعارش به حوادث دوران حکومت شاه شجاع اشاره دارد. حافظ مانند بسیاری از شاعران آن عصر، مدح‌های متعددی را به نام شاه شجاع سروده است و حتی شماری از اشعار مشهور حافظ به استقبال و پیروی از اشعار شاه شجاع سروده شده است و این نشان دهنده رابطه نزدیک و محترمانه بین این دو شخص است. ارتباط میان شاه شجاع و حافظ، از مهم‌ترین و جالب‌ترین روابط در تاریخ ادبیات فارسی است. اهمیت تاریخی: مجموعه باباشیخ علی (شامل بقعه، مسجد و خانقاه) یکی از مراکز مهم فرهنگی و مذهبی منطقه در سده‌های میانه بوده است. احداث بنای باشکوه آن در زمان پادشاهان آق‌قویونلو نشان‌دهنده جایگاه معنوی و اجتماعی وی در آن دوران است. شرایط آب و هوایی روستای بیداخوید، واقع در استان یزد، به عنوان یکی از مناطق ییلاقی این استان شناخته می‌شود. این روستا به دلیل قرار گرفتن در یکی از دره‌های کوهستانی شیرکوه، یکی از سردترین و پرباران‌ترین نقاط استان یزد به شمار می‌رود و به طور کلی به عنوان یکی از خوش آب و هواترین و خنک‌ترین مناطق استان شناخته می‌شود. | ## بخش 2: بیداخوید | در فصل‌های بهار و تابستان، روستای بیداخوید به منظره‌ای طبیعی و زیبا تبدیل می‌شود. چشم‌اندازهای سرسبز، مزرعه‌های متعدد و قرار گرفتن در کنار رودخانه بیداخوید، جذابیت‌های طبیعی فراوانی را به این منطقه می‌بخشد. گربه پالاس پستاندار گربه‌سان وحشی کوچکی است و یکی از هشت گربه‌سان ایرانی در معرض انقراض است. این پرنده از خانواده قوشیان و پرنده‌ای لاشه‌خوار محسوب می‌شود و زیستگاه آنها اکثراً در مناطق مرتفع و کوهستانی بوده و در فهرست پرندگان حمایت شده قرار گرفته و دارای ارزش حفاظتی است. معدن فلدسپار بیداخوید معدن فلدسپار بیداخوید، بزرگ‌ترین معدن فلدسپار استان یزد می‌باشد که در جنوب غرب شیرکوه یزد، در ۷۰ کیلومتری شهر یزد قرار گرفته است. این منطقه از نظر موقعیت زمین‌شناسی، در زون ایران مرکزی و بخشی از کمربند آتشفشانی ارومیه - دختر قرار دارد. معدن فلدسپار بیداخوید به شکل ذخیره آبرفتی کواترنری در همبری گسلی سنگ‌های گرانیتی شیرکوه با آهک‌های سازند جمال (پرمین) واقع است. به‌طور کلی در منطقه بیداخوید بر اساس شواهد صحرایی و مطالعات کانی‌شناسی، خروج گازهای گوگردی تأیید می‌شود (بوی شدید گوگرد)، که تحت تأثیر این گازها، کانی‌های ژاروسیت و رکتوریت تشکیل شده است؛ بنابراین احتمالاً گازهای گوگردی از یک منبع ماگمایی عمیق منشأ گرفته‌اند که می‌تواند در ارتباط با فعالیت آتش فشانی‌های کواترنری موجود در منطقه باشد حضور گسل‌های عمیق به این فعالیت و حرکت گازها کمک زیادی می‌کند. نقش آب‌های سازندی نیز در دگرسان کردن گرانیت‌ها توسط مطالعات کانی‌شناسی و ایزوتوپی تأیید می‌شود؛ بنابراین احتمالاً گوگردزایی در کانسار فلدسپار بیداخوید منشأ ماگمایی دارد و دگرسانی‌های دیگر تحت تأثیر آبهای سازندی شکل گرفته‌اند. اماکن تاریخی روستای بیداخوید از مکان‌هایی تاریخی شامل تل شهدا (تپه شهدا)، بقعه شیخ علی بنیمان و مسجد جامع قدیم بیداخوید برخوردار است. مجموعه شیخ علی بلیمان مجموعه شیخ علی بلیمان یا بنیمان، بنایی مشتمل بر بقعه، خانقاه و مسجد است که از آثار معتبر و ارزشمند منطقه به‌شمار می‌رود و قدمت آن به قرن نهم هجری می‌رسد. بر فراز این اثر ارزشمند گنبدی قرار دارد و در درون آن سه قبر دیده می‌شود که یکی از آنها متعلق به عارف نامدار شیخ علی بلیمان مشهور به باباشیخ علی بیداخَویدی است. بنای خانقاه تقریباً با همان طرح و اسلوب قدیم پا بر جا مانده و مناسب کتیبه‌ها و آثار تاریخی حائز اهمیت می‌باشد. این اثر تاریخی به شماره ۱۶۶۶ در تاریخ یکم مهرماه ۱۳۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع بیداخوید مسجد جامع بیداخوید متعلق به قرن هشتم هجری همزمان با حکومت آل مظفر است. | ## بخش 3: بیداخوید | این مسجد جامع، بنایی نسبتاً بزرگ و روبروی بقعه باباشیخ علی بیداخَویدی واقع شده است. این مسجد دارای گنبدی مرتفع است که بر پایه‌ای چهارضلعی بنا شده و سه غرفه با کاشی‌کاری شش‌ضلعی آبی‌رنگ در زیر گنبد تعبیه شده است. حمام تاریخی مجموعه خانقاه باباشیخ علی بیداخویدی دارای حمامی نیز بوده که متأسفانه سال‌ها قبل تخریب و به جای آن مهمانسرا احداث شده است. بر اساس سنگ موقوفات حمام که در کتاب جامع مفیدی ذکر شده، مشایخ ابو باباشیخ علی و علی رضای عیسی، دو اصله درخت جوز را به منظور تأمین روشنایی حمام وقف کرده‌اند. نقشه پلان این حمام در مرکز اسناد و کتابخانه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با عنوان پلان حمام قدیمی روستای بیداخوید موجود می‌باشد. اشیاء تاریخی زیلوهای پیدا شده در بقعه شیخ علی بلیمان این روستا، در ردیف فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و جزء زیلوهای قدیمی ایران محسوب می‌شوند. همچنین سنگ محراب مسجد جامع بیداخوید متعلق به قرن هشتم هجری همزمان با حکومت آل مظفر می‌باشد. در سال‌های گذشته یکی از سنگ‌های تاریخی مزار شیخ علی بنیمان توسط سارقان دزیده شد. درختان کهنسال در بررسی‌هایی که در سال ۱۳۴۸ شمسی بر روی درختان این روستا انجام شد درختانی کهنسال از قبیل درخت چنار به قدمت ۹۰۰ سال و به ارتفاع ۱۸ متر، درخت گردو به قدمت ۴۰۰ سال و به ارتفاع ۱۳ متر و همچنین درخت گردویی دیگر به قدمت ۵۰۰ سال و به ارتفاع ۱۵ متر شناسایی و ثبت شد. اماکن دیدنی علاوه بر اماکن تاریخی روستا، تعدادی مکان طبیعی زیبا و دیدنی نیز در روستای بیداخوید و اطراف آن وجود دارد که از آنها می‌توان چمن، برفخانه، شورگ و کنج چشمه را نام برد. در فهرست قنات‌های شهرستان تفت، اسامی قنات‌های حوزهٔ روستای بیداخَوید به شرح زیر می‌باشد: رودخانه، شهری، گنبدک، مزرعه آقا، عبدل، استاد خلیل، اسپیدارک، اشکوف، الله‌آباد، اکبرآباد، مزرعه مورک، بیدخون، بیددوانه، مزرعه محمدغفور، پَشَمَک، چشمه خضری، نیم برجو، بید نوازون، عشق آباد، لای گدارسرخ، لای سیاه، مزرعه آقاحسین، مزرعه مرشدی و عیاس، مزرعه میان، مزرعه میرزا، هوشنگ اناری، لای سیاه سفلی، لای سیاه علیا، جنوب غرب فیض‌آباد، حاجی محمدغفور، حاجی‌آباد، حجت‌آباد حسن‌آباد، حجت‌آباد عباس‌آباد، حسن‌آباد، حسین‌آباد، حسین‌آباد بالا، حسین‌آباد وسط، حسین‌آباد پایین، دهنه سنگ آتشی، دوکله علی‌آباد، دوکله وعلی اکبر، سفیل‌آباد، سنجدی بالا، سنگ آب بالا، سنگ آب پایین، شیخ‌آباد، عباس فیض‌آباد، عباس‌آباد بالا، عباس‌آباد ۱، علی‌آباد، لای مندجعفر، لای همت‌آباد، محمدآباد، مرغ‌آباد، مزرعه استاد خلیل، مزرعه جنب عیاس‌آباد، مزرعه حسن عیاس، مزرعه داییون، مزرعه رضا، مزرعه شهری، مزرعه عزیزیان بالا، مزرعه عزیزیان پایین، مزرعه میرزا علیا، کاظم‌آباد، گردشاطر، گلوش بلند، گودداربند. مزارع همان‌طور که در فهرست قنات‌های شهرستان تفت ثبت است این روستا دارای مزارع زیادی در فاصله‌های دور و نزدیک نسبت به روستا است که می‌توان از گُنبَدَک (گُنبدُگ)، مورُگ، نیمبِرجو، اِشکَفت، کِشبون، بیدَخون، بیدَک (بیدُگ)، اِشکِستِه‌ها، پَشَمَک (پَشَمُگ)، زرگین و … را نام برد. محصولات کشاورزی از عمده‌ترین محصولات کشاورزی درختی روستا می‌توان از بادام، گردو، توت، سیب، زردآلو را نام برد. محصولات جالیزی مانند خیار، کدو، هندوانه، سیب زمینی و شلغم نیز بصورت محدود و در حد مصرف خود کشاورزها کشت می‌شود. | ## جمع‌بندی | مستند «بیدخُد» مستند «بیدخُد» روایتی شاعرانه و آیینی از آیین‌های کهن سوگواری در روستای بیداخوید یزد و چاوشی‌خوانی مردمان دل‌سوخته آن است.