موضوع مقاله: لری بویراحمدی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لری بویراحمدی | مقدمه: لُری بویراحمدی یکی از گویش‌های زبان لری جنوبی ( لری دومِنی) است که اکثریت مردم شهرستان‌های بویراحمد، دنا و مارگون بدان گفتگو می‌کنند. | ## بخش 1: لری بویراحمدی | گویش بویر احمدی به طور گسترده در میان ایل بویر احمدی صحبت میشود و سایر ایلات استان کهگیلویه و بویر احمد نظیر طیبی، بهمئی، باوی، آغاجاری، دشمن زیاری و نوئی هر کدام گویش لری مخصوص به خود را دارند که با یکدیگر هم خانواده هستند. لری بویراحمدی یکی از گویش‌های لری جنوبی و هم خانواده با گویش‌های لری بختیاری می‌باشد که هردو ذیل زبان لری قرار می‌گیرند. برای مثال: زونی: زانو نون: (نان) واری: وارو دس: دست چو: چوب رَه: راه کُه: کوه می: مو رووَه: روباه حونه: خونه نخون: ناخن او: آب سوز: سبز دو: دوغ کلا: کلاغ پاره ای از کلمات به شکلی شکسته شده‌اند که به نظر می‌آید ارتباطی با فارسی ندارند؛ مثلاً کلمه (تیه) که همان دیده یعنی چشم می‌باشد. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند: کندس: کندست، کنده شد پَرس: پَرست، پرید بُرس: بُرست، برید (از نفس افتاد) خندس: خندید درس: دریده شد گریوس: گریه کرد جِکِس: دوس، دوید چسپس: چسبید خارس: خارید جمبس: جمبید ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (اِ) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند: رَتِمِه: رفته‌ام گُتیِی: گفته‌ای بردیمه: برده‌ایم گُتیتِه: گفته‌اید ورگشتمه: برگشته ام اِشنُفتِمِه: شنفته ام، شنیده‌ام علامت جمع در بویراحمدی علامت جمع در این زبان «اَل» یا «یَل» می‌باشد. مثال: کتابَل (کتابها)، ماشینَل (ماشینها)، کُرَل (پسرها) برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نَل» به کار می‌رود. مثال: ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها) برای ضمایر سوم شخص به صورت «گَل» به کار می‌رود. مثال: اینگل (اینها)، اونگل (اونها) برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یَل» به کار می‌رود. مثال: شاخَیَل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها) حروف اضافه حروف اضافه ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم: وه(va): به، از مثال: ایخی بری وه کۊچو؟ (از کجا آمدی؟) نه(na) / اَ(a): را نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود مثال: تنَه دوس داروم (تورا دوس دارم). جیجَه نه غذا وَش بیِه (جوجه را بهش غذا بده) سی(si): برای، واسه مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). (برای چه گریه می‌کنی؟) پسوند «ین» این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده است. مُل: مو ضمایر ملکی اُم-اِت -اِش- موݩ- توݩ- شوݩ نمونه: کتابُم- کتابِت- کتابِش- کتابموݩ- کتابتوݩ- کتابشوݩ البته «ن» آخر ضمایر اکثراً خوانده نمی‌شود ضمایر شخصی مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل (اونُو) مثال: «ایما رتیم وه حونه»: ما رفتیم خونه «ای حونه این مویه»: این خانه مال منه جمله‌ها لری بیراحمئی یکی وه شاخه یَل زؤن لریه: لری بویراحمدی یکی از شاخه‌های زبان لریه وَریس بِرَه درستَه بخو: پاشو برو درستو بخون ینه سی ایشا اِسَمِه: این رو برای شما خریدم. بره او سیم بیا؛ برو و آب برام، بیار بره بخواوس؛ برو و بخواب نمونه ای از ضرب‌المثل‌ها داری که خَل وابی دَ راس وانیبۊ (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود گلۊ دسش وه پِه نیرسه ایگه ترشه (گربه دستش به پی نمی‌رسه میگه ترشه) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد. | ## بخش 2: لری بویراحمدی | خر همۊ خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند آردشه بخته آربیزشه آوِخته (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود ایخِمِت نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد. نمونه زبان متن زیر بریده‌ای از کتاب شازده کوچولو میباشد: نقاشی مو وه جهۊنی خوش وانبی؛ ٱلبت تخصیر نَیاشتوم؛ اۊسو که شش سالوم بی، آیم‌‌گپۊؤل سر نقاشی زیه بین من ذئنوم ۉ غیر ئه مار بۊئِی که من کومش دیاری بۊ یا نبۊ دَئـ هیچ سروم وانیبی. سی‌توݩ گتوم که هزارۊن مایل وه شئر ۉ آبایی دیر بیوم ک یه‌وِلا یه آیم کوشکلۊیی دم ریم سۉز وابیه بی؛ دیار بی که وَلا وانبیه ۉ نه زمند ۉ تشنه‌یه زئله‌ش هم نرهته که بخو بمیره. تو وه ایچو چه ایکنی؟!» خاترجم خاترجم، تئریه‌که بخو یه گپ مهمی دیه، گوت: «جۊنخوت یه میشی سیم بکش»! ترجمه: نقاشی من به قشنگی خود او نشد؛ البته تقصیری هم ندارم؛ وقتی شش سالم بود، آدم بزرگ‌ها ذوق نقاشی‌ام را کور کرده بودند و بلد نبودم فیر از ما بوآی باز و مار بوآی بسته چیز دیگری بکشم. حتما یادتان نرفته است که من هزاران مایل دور تر از هر آبادی و بنی‌بشری بودم و یک دفعه یک آدم کوچولو، همین‌طوری جلویم ظاهر شده بود؛ اما به نظر نمی‌رسید این موجود عجیب و غریب گم شده باشد، یا از خستگی، گرسنگی، تشنگی یا از ترس در حال مردن باشد. او اصلا شبیه بچه‌ای که وسط بیابان، هزاران مایل دورتر از هر آبادی گم شده باشد نبود. و در مقابل این سوال، خیلی خیلی آهسته و آرام، انگار که بخواهد راجع به مسالۀ بسیاری مهمی صحبت کند. نوشتار حرف الفبای لری (پاپریک) حرفمعادل لورتینآوانگاریمثالنکتهā[a]آفری آسره آڌممانند فارسی در ابتدای کله به صورت «آ» و در وسط یا انتهای کلمه به صورت «ا» نوشته می‌شود.a[ɑː]ٱفتوٛ بَرددر اول کلمه (همزه+کسره) به صورت ٱ نوشته می‌شود. فتحه پایانی در آخر کلمه نیز به صورت «ه/ـه» نوشته می‌شود.e[æ]اٛنساندر اول کلمه (همزه+فتحه) به صورت اٛ نوشته می‌شود. فتحه پایانی در آخر کلمه نیز به صورت «ه/ـه» نوشته می‌شود.o[o]خوڌامعادل ضمه در اول کلمه (فتخه + ضمه) به صورت «او» و در وسط کلمه به صورت «و» نوشته می‌شود.u[u]اۊنگل اۊسهمعادل «او» فارسی در کلمه توپ در اول کلمه به صورت «اۊ» و در وسط کلمه به صورت «ۊ» نوشته می‌شود.ow/aw[ow]شۉ (شب) خۉ (خواب) بۉ (پدر)«واو غنه»، در الفبای فارسی معادل ندارد. کلمه نو در فارسی (به معنای تازه) تقریباً بدین صورت تلفظ می‌شود.b[b]بردبلگp[p]پیلپلامارt[t]تیهj[d͡ʒ]جرگهجیاč[t͡ʃ]چیچیلx[x]خومخورزمارd[d]دا دۊنسنđ[ð]شاڌ آڌمدال معجم که در فارسی وجود ندارد در لری بویراحمدی هرگاه پس از حروف صدا دار حرف دال بیاید بصورت خفیف تلفظ می‌شود و نوشتن آن هم با کاراکتر "ڌ" است.r[ɾ]رهڌوم رۊلهrr[r]کوڒ«ر» مشدد که در فارسی وجود ندارد.z[z]زهشت زۊماž[ʒ]تژگا رۊژs[s]سامۊن سیš[ʃ]شانازی شۉğ[ɢ]غریو غۊلf[f]فئلۊ فئرهq[q]قارنیڌن قپk[k]کال کواوķ[c/cʰ]کٛلۊ کٛیچه کٛرنجالدر لری بویراحمدی دو تلفظ برای حرف «ک» وجود دارد که بصورت «ک» (با تلفظ عادی) و «کٛ» (با تلفظی نزدیک به چ) برای نوشتن استفاده می‌کنیم. «کٛ» تلفظی خاص شبیه «چ» خفیف دارد، مانند تلفظ حرف «ک» در لهجهٔ تبریزی ترکی آذربایجانی دارد. (استفاده از این حرف ضرورتی ندارد)g[g]گولۊ گرهڌنl[l]لرنیڌن لیرm[m]مالگه مالn[n]نازار نهاň[∅]برارۊنٚ نۊنٚ لوڒسوݩ«نون پنهان»، نون که در آخر واژه می‌آید، اما در خواندن، تلفظ نمی‌شود. | ## بخش 3: لری بویراحمدی | اگر پس از واژه، حروف مصوت بیایند، این حرف خوانده شده و در نوشتار از کاراکتر «نون معولی (ن)» به جای «نٚ» استفاده می‌کنیم.v[v]ڤری ڤولاتواو معمولی در فارسیw[w]دۊؤر سۊؤار جۊؤابواو لب غنچه ای تلفظ آن با واو معمولی (ڤ) فرق دارد.h[h]هردن هومالy[j]یو یکاگرمانند عدد «یک»i[iː]ایره اینگلیاء معمولیî[e]هیٛل بیٛل شیٛر«یاء مجهول»، در فارسی امروزهٔ ایرانی معادل ندارد. مثال: شیر سلطان جنگل و شؽر پاکتی -[ʔ]لوئرل خورموئهقائده کشش جبرانی: به صورت کلی در اول کلمه نمی‌آید ولی استثناهایی وجود دارد. مانند: «ئی» به معنای «این»، «ئه» به معنای «از/داخل»، «ئا» به معنای «یا» اگر پس از حروف صدا دار (مانند فتحه، کسره یا ضمه) بیاید کشیدگی آنها را نشان می‌دهد. مانند: زَئله (به معنای ترس)، بَئر (به معنای سهم)، دِئرسن (پاره شدن)، سوئر (قرمز)، کوئ (کوه) این حرف کاربرد دیگیری دارد که برای جدا کردن دو حرف صدادار از یکدیگر استفاده می‌شود (در فارسی نیز این کاربرد را دارد) مانند: خورموئه (خرم‌آباد)، قرائت نکات در این رسم‌الخط، نقش‌نمای اضافه در زبان لری مانند فارسی می‌باشد، به این معنی که نقش‌نما نوشته نمی‌شود. مثال: بیڌ دم تش باڌوم ۉ بی بلگ باروم حرف ربط «به/به سوی/از» به صورت «ڤه» نوشته می‌شود اما برای سادگی «وه» نیز مینوسیم. (به‌طور ابتدایی می‌توانید از ؤ یا ڤ استفاده نکنید) گاهی آوای «ه/h» در کلمات لری حذف می‌شود و مصوت (حروف صدا دار) پیش از آن کشیده می‌شود که شامل قائده کشش جبرانی می‌شود. شناسه‌ها و پیشوندهای استمراری ساز در لر بزرگ و منفی ساز به فعل پس از خود می‌چسبند. مثال: ایگوم هرگاه بعد از حروف یا کاراکترهای (ا، و، ۏ، ۊ، ؤ، ۉ) و همچنین ه پایانی (نشانگر فتحه، کسره یا شوا) یک حرف صدادار در کلمه بیاید بین این دو مصوت (واکه) یک «ئـ» قرار داده می‌شود. مثال: بۊئی (باشی) صحیح و بۊیی غلط است، بۊئیم/ بۊئؽم/ بۊئؽمن/ بۊئؽموݩ و… به معنای باشیم. سوئال (سؤال)، هسته‌ای (هسته‌ای)، زنده‌ای/زنه‌ای (زندگی)، شۉئه (شب است)، خۊئه (خوب است)، پائیز، فضائی و مثال‌های دیگر. حروف عربی حروف عربی (ث ح ذ ص ض ط ظ ع غ) در کلمات لری وجود ندارد اما در وام واژگان لری از عربی وجود دارند و حتی در برخی مناطق برخی از این کلمات شبیه به عربی تلفظ می‌شوند برای مثال برخی مناطق غ و ق متفاوت تلفظ می‌شوند. مثال: مظلۊم، معصۊمه در کلماتی که دچار دگرگونی تلفظ زیاد در لری شدن رو با تلفظ و حروف لری می‌نویسیم. کشش جبرانی در خوشه همخوانی «ـست/st» پس از مصوت کوتاه، حرف «ت» حذف می‌شود و مصوت پیش از این خوشه کشیده می‌شود: زمستۊن← زِمِئسۊن = زمستان بِسته ← بِئسه = انداخته پستۊن ←پِئسۊن = پستان هَست ← هَئس = استخوان اٛشکَسته ← اٛشکَئسه = شکسته موسته ← موئسه به معنی دسته، دستگیره این فرایند پس از مصوت‌های بلند «ا، ۊ، ی» هم اتفاق می‌افتد که نوشتن «ئ» در آن نیاز نیست: ماست ← ماس = ماست پۊست ← پۊس = پوست نیست← نیس = نیست هرگاه همخوان «هـ» پس از مصوت کوتاه قرار داشته باشد، این همخوان حذف شده و مصوت پیش از آن کشیده می‌شود: پِهرِست←پِئرِئس= پرید رِهت← رِئت = ریخت پَهریز← پَئریز = پرهیز تَهل ← تَئل= تلخ دوهت← دوئت = دوشید بوهرِست ← بوئرِئس = بریده شد هر گاه همخوان «ع» بعد از مصوت کوتاه قرار بگیرد، این حرف حذف می‌شود و مصوت پیش از آن کشیده می‌شود: نَعره← نَئره = نعره مَعصیمه ←مَئصیمه = معصومه بَعد← بَئی = بعد جرعت ← جوئرَت = جرعت در فعل‌های پیشوندی هنگامی که پیشوند فعلی «وَر var» پیش از فعل‌هایی که با «ر» شروع می‌شوند قرار می‌گیرد، یکی از «ر» ها حذف شده و مصوت پیش از آن کشیده می‌شود: وَرریتست ← وَئریتِئس = لخت شد وَررَست ← وَئرَئس = فارغ شد، به پایان رساند وَررَواند ← وَئرۊواند = رَماند در اسم‌های مختوم به یک مصوت کوتاه و یک صامت، پس از اضافه شدن علامت جمع «ـَل»، مصوت کوتاه کشیده می‌شود: زن+ـَل← زَئنَل= زن‌ها پَل+ـَل← پَئلَل= موها بوز+ـَل← بوئزَل= بُزها گِل+ـَل← گِئلَل= خاک‌ها دۊوَر+ـَل←دۊوَئرَل= دخترها گندوم+ـَل← گندوئمَل= گندم‌ها پۊشِن+ـَل←پۊشِئنَل= رختخواب‌ها کتاب‌شناسی اسفندیار طاهری. ڤانومنیایٛن نیسنن ۉ هنن ڤه لٛۏرٛی، چاپ دوم حسین عیسوند اسدی، مجله زبانشاسی لرستان (کهگیلویه و بویراحمد)، خود آموز پاپریک کرم علیرضایی. | ## جمع‌بندی | فرهنگ زبانزدهای مشترک قوم لر (بختیاری، کهگیلویه و بویراحمدی، لری و لکی) جلیل نظری، محمدهادی خالق‌زاده، جبار مقیمی، افضل مقیمی.