موضوع مقاله: زبان اویغوری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان اویغوری | مقدمه: زبان اویغوری زبان مردم اویغور است که در ترکستان شرقی واقع در غرب جمهوری خلق چین در ناحیهٔ خودمختار سین‌کیانگ زندگی می‌کنند. | ## بخش 1: زبان اویغوری | اصطلاح تاریخی اویغور، که به ساکنان ترک‌زبان سین‌کیانگ و زبانشان گفته می‌شود، در دههٔ ۱۳۰۰ هـ. قبل از آن، اصطلاح «ترکی» متداول بود که نزدیکی این زبان را با ازبکی (که آن اصطلاح نیز نوظهور است و امروزه جای اصطلاح «ترکی» را در ازبکستان گرفته) بهتر بیان می‌کرد. بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است. طومارهای مکشوفه تورفان تعداد زیادی از کتاب‌ها و نوشته‌ها به این زبان با خط اویغوری در دست است. در اواخر قرن نوزده میلادی تعداد زیادی از کتاب‌های مانوی به خط و زبان اویغوری از غاری در نزدیکی شهر تورفان کشف شد. قضیه چنین است که در صحرای گوبی در آسیای مرکزی چندین شهر تمام در نتیجه توفان زیر شن رفته و مردم آن شهرها سرزمین خود را رها کرده و از آن جا رفتند و خانه‌های ایشان هم چنان در زیر شن ماند. از اواخر قرن نوزدهم میلادی برخی از مسافران متوجه شدند که کاغذ پاره‌هایی گاهی از زیر شن‌ها بیرون می‌آید و بومیان برخی از آن‌ها را به جای شیشه در و پنجره به کار می‌برند و خطوطی بر آن هست. انجمن جغرافیایی سن پترزبورگ از سال ۱۸۹۳ تا ۱۸۹۵ در آن جا حفریات علمی کرد و سه سال دکتر کلمنتز فرستاده فرهنگستان علوم روسیه دنباله کار را گرفت و سپس چند تن دیگر از دانشمندان روسی در آن جا کار کردند. جایی که در آن حفریات کردند در شمال تورفان یعنی در جایگاه شهری است که پیش تر به آن کوشان می‌گفتند و مردم محلی به آن خوچو و مردم چین به آن کائو چانگ می‌گفتند. پس از چندی دولت آلمان دسته‌ای از دانشمندان خود را سه بار پی در پی به آن جا فرستاد. در ۱۹۰۲ هیئتی به ریاست گرونودل با اعانه فرهنگستان علوم مونیخ، در سال ۱۹۰۴ هیئت دیگری به ریاست فن لو کوک به سرپرستی فرهنگستان برلین و در ۱۹۰۵ هیئت سومی به ریاست گرونودل و عضویت فن لو کوک به آن جا رفتند. سرانجام هیئت دیگری از فرانسه به ریاست پول پلیو مأمور این کار شد و نتایج مهم‌تری به دست آمد. از آن جمله در غاری در دون‌هوانگ (تون هوانگ) یک جایگاه پنهانی کشف کردند و طومارهای خطی بسیار گران بها در آن جا یافتند که اکنون در کتاب‌خانه پاریس است. در میان اسنادی که به دست آمده تعدادی متون مانوی است که کارل زالمان دانشمند مشهور روسی و مولر دانشمند آلمانی متون زبان فارسی آن و رادلف دانشمند روسی و فن لو کوک دانشمند آلمانی متون ترکی آن‌ها را با رنج فراوان خوانده‌اند. در میان متن‌های ترکی کتابی است دربارهٔ اعتراف به گناه در دین مانی که باستان‌شناس معروف مجار اورل استاین که بیش تر در هندوستان می‌زیسته به دست آورده‌است. در میان طومارهایی که در دون‌هوانگ به دست آورده‌اند و مسافران اروپایی نتوانسته‌اند با خود ببرند و دولت چین آن‌ها را به پکن برده و در کتاب‌خانه مخصوصی که در آن جا ترتیب داده گذارده‌است. شاوان و پلیو دانشمندان فرانسوی پی برده‌اند که این طومار یکی از کتاب‌های مانوی است و تفسیر آن‌ها در مجله آسیایی پاریس منتشر کرده‌اند. شیوه بهبودیافته خط عربی-پارسی امروزه به عنوان الفبای رسمی این زبان در منطقه خودمختار سین کیانگ اویغور شناخته شده‌است و به شکل گسترده چه توسط مردم و چه توسط دولت منتسب از مرکز محلی استفاده می‌شود. کلمات در اویغوری باید از قانون هماهنگی واکه‌ای تبعیت کنند، به این معنی که واکه‌های یک کلمه، همگی یا واکه پسین ویا همگی واکه پیشین می باشند. با این وجود، به دلیل تاثیر بسیار زیاد زبان فارسی، و اینکه خیلی از وام‌واژگان (چه فارسی و چه عربی) به تلفظی نزدیک به تلفظ اصلی فارسی آن‌ها تلفظ می‌شوند، به مانند زبان ازبکی، قانون هماهنگی واکه‌ای به سرسختی زبانهایی مثل قرقیزی، ترکی آذربایجانی، و ترکمنی نمی‌باشد. | ## بخش 2: زبان اویغوری | ولی در زبان محاوره‌ای، گویشوران اویغوری، خود بطور ناخودآگاه بین این دو حرف تفاوت قائل می‌شوند. (در نوشتارهای ترکمنی و آذربایجانی در ایران بعضا «ى» پسین را با حرف «یٛ» نشان می‌دهند.) لبیغیر لبیغیر لبی تنگ بازتنگبازتنگپسینتىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار عربی ئۇ / ۇ ئو / و ئى / ى ئا / ا rowspan=6 ئې / ېمعادل لاتینU uO oY yA aآوانگاری[u o ɯ ɑ]~[a]Ë ëپیشینتىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلارعربی ئۈ / ۈ ئۆ / ۆ ئى / ى ئە / ەمعادل لاتین Ü ü Ö ö I iE e[e]آوانگاری [ʉ]~[y] [ɵ]~[ø ɪ æ]~[ɛ] صرف و دستور زبان صرف حالتهای اسم در زبان اویغوری ، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. این حالات شامل اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، افتراقی، مکانی-کیفیتی، محدودیتی، تشابهی، معادلی، و وابستگی. این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و همینطور هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند تغییر تلفظ و نوشتار داده شوند. البته، مانند ازبکی، قانون هماهنگی مصوت‌ها سرسختانه و همه‌شمول نمی‌باشد، و این امر را در پسوندها می‌توان مشاهده نمود. +جدول صرفی اسمحالتپسوندحالات ممکنکۈن«روز»ھاۋا«هوا»چېلەک«سطل»کىتاب«کتاب» ئۆیدىکى«(از/در) خانه»(حالت مکانی-کیفیتی) ئۆینىڭکى«(از/وابسته به) خانه»(حالت وابستگی)اسمی(باش کېلىش) —— کۈن ھاۋ (۱) چېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکىمفعولی(چۈشۈم کېلىش) -ni -نى کۈن ھاۋ چېلەک کىتاب ئۆیدىکى ئۆینىڭکىمالکیت(ئىگىلىک کېلىش) -niŋ -نىڭ کۈن ھاۋ چېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکى متممی(یۆنىلىش کېلىش) -GA-گە، -غا، -کە، -قا کۈن ھاۋ چېلەککىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکىمکانی(ئورۇن کېلىش) -DA-دە، -دا، -تە، -تا کۈن ھاۋ چېلەککىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکىافتراقی(چىقىش کېلىش) -Din-دىن، -تىن کۈن ھاۋچېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکىمکانی-کیفیتی(ئورۇن-بەلگە کېلىش) -Diki -دىکى، -تىکى کۈن ھاۋ چېلەککىتاب ‌ — ئۆینىڭکىمحدودیتی(چەک کېلىش) -Giche -گىچە، -غىچە، -کىچە، -قىچە کۈن ھاۋچېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکىتشابهی(ئوخشاتما کېلىش) -Dek-دەک، -تەک کۈن ھاۋچېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکى معادلی(تەڭلەشتۈرمە کېلىش) -chilik-چىلىک کۈن ھاۋچېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکى -che-چە کۈن ھاۋچېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى ئۆینىڭکىوابستگی(ۋەکىللىک کېلىش) -niŋki -نىڭکى کۈن ھاۋچېلەک کىتاب ‌ ئۆیدىکى — نکات: کلمات مختومه به «ـا» و یا «ـە»، در صورتی که چندهجایی باشند و تکیهٔ تلفظ روی هجای آخر نباشد، در زمانی که پسوند صرفی به آن الصاق می‌‌شود، این حرف به «ـى» تغییر پیدا می‌کند. بطور مثال، تحول «ھاۋ» (به معنی 'هوا') به «ھاۋ» در حالت مالکیتی، و یا «ئاغىن» (به معنی 'دوست') به «ئاغىن» در حالت جمع. به طور مثال، واژه «بال» (به معنی 'عسل')، در صورت صرف به حالت مالکیتی به صورت «بال» نوشته می‌شود. بطور مثال،‌ واژه «قەلئە» (به معنی 'قلعه') در حالت جمع به صورت «قەلئە» نوشته می‌شود. جا دارد اشاره شود که بر اساس جدول فوق الذکر، اسامی که به آنها پسوند جمع «-ـلەر» یا «-ـلار» یا مالکیتی شخصی، یا هر دو الصاق شده است، نیز در تک-تک این حالات صرف می‌شوند. حالت مالکیتی برای نشان دادن این است که اسم صرف شده، صاحب و مالکِ چیزی که در جمله موضوعیت دارد می‌باشد. با اضافه کردن پسوند «-ـکى»، می‌توان اسمی که در حالت مالکیتی هست را تبدیل به یک اسمی با معنای مستقل و تفهیم شده در جمله کرد. توجه به مثال زیر کنید، که علاوه بر پسوند مالکیتی و پسوند «-ـکى»، پسوند مفعولی نیز به کار رفته است. متمم یا «مفعول غیر مستقیم»، واژه‌ایست که برای تمام کردن معنی فعل و اضافه کردن به مفهوم و معنی آن اضافه می‌شوند. از کاربردهای دیگر این صرف، نشان دادن موارد زیر می باشد: مفعول اعمالی که با افعال لازم (ناگذر) بیان می شوند. فاعل افعال در جملاتی که فعل متعدی (گذرا) در وجه سببی ادا می‌شوند (مثلا: ساندویچ به دست بچه‌ها خورده شد.) هدف و حاجت یک عمل معین. حالت مکانی برای صرف و تشکیل متمم‌هایی که به طور خاص نشان‌دهندهٔ مکان یا زمانی که در آن، عمل انجام می‌شود. زمانی که در آن عملی انجام می‌شود، یا مدت زمانی که در طول آن، عملی انجام می‌‌شود. حالت ازسویی یا افتراقی برای ساختن حالات قیدی به کار می‌روند، و معنای «از» را به وسیلهٔ صرف اسم ادا می کنند. حالت مکانی-کیفیتی نقش توصیف‌کننده دستوری را دارد که موقعیت زمانی یا مکانی واژه‌ای را بازتاب می‌دهد. تفاوت این حالت با حالت مکانی این است که این حالت شرایط خاص و منحصر به فردی را توصیف نمی‌کند. | ## بخش 3: زبان اویغوری | این جملهٔ فوق الذکر بازتاب‌دهندهٔ این است که رستم این کتاب را دارد، فارغ از این‌که وی مالک آن باشد یا نباشد. حالت محدودیتی، اسم را مبدل به قیدی می کند بازتاب‌دهندهٔ مقصد یا حد پایانی عملی می باشد که توسط فعل توصیف شده است. حالت تشابهی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را با آن اسم متشابه می‌کند. حالت معادلی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را از نظر مقدار با آن مقایسه و معادل‌شده می‌کند. ضمیرها ضمیرهای شخصی در اویغوری یا تنها و مستقل هستند، که به مانند اسم‌ها حالات مختلف به خود می‌گیرند و صرف می‌شوند، یا پسوند هستند. +جدول صرفی ضمیرها من تو(عامیانه) شما(مفرد محترمانه) ‍‍ شما(مفرد ارج‌نهادانه) او ما شماها(جمع بی‌ادبانه) شماها(جمع عامیانه) شمایان(جمع محترمانه) آن‌هااسمی(باش کېلىش) مەن سەن سىز ‌ سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر ‌ سىزلەر ئۇلارمفعولی(چۈشۈم کېلىش) مې سې سىز سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر سىزلەر ئۇلار مالکیت(ئىگىلىک کېلىش) مې سې سىز سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر سىزلەر ئۇلار متممی(یۆنىلىش کېلىش) ما سا سىز سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر سىزلەر ئۇلار مکانی(ئورۇن کېلىش) مەن سەن سىز ‌ سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر ‌ سىزلەر ئۇلارافتراقی(چىقىش کېلىش) مەن سەن سىز ‌ سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر ‌ سىزلەر ئۇلارمکانی-کیفیتی(ئورۇن-بەلگە کېلىش) مەن سەن سىز ‌ سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر ‌ سىزلەر ئۇلارمحدودیتی(چەک کېلىش) مەن سەن سىز ‌ سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر ‌ سىزلەر ئۇلارتشابهی(ئوخشاتما کېلىش) مەن سەن سىز ‌ سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر ‌ سىزلەر ئۇلار معادلی(تەڭلەشتۈرمە کېلىش) مەن سەن سىز ‌ سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر ‌ سىزلەر ئۇلاروابستگی(ۋەکىللىک کېلىش) مې سې سىز سىلى ئۇ بىز سەنلەر سىلەر سىزلەر ئۇلار +پسوندهای ضمیریضمیر پسوند مالکیتی پسوند فعل ماضی پسوند فعل مضارع ضمیر خودی من(اول شخص مفرد) مەن -ـم / -ـىم / -ـۇم / -ـۈم -ـدىم / -ـتىم / -ـدۇم / -ـتۇم / -ـدۈم / -ـتۈم -ـمەن ئۆزۈم تو(دوم شخص مفرد عامیانه) سەن -ـڭ / -ـىڭ / -ـۇڭ / -ـۈڭ -ـدىڭ / -ـتىڭ / -ـدۇڭ / -ـتۇڭ / -ـدۈڭ / -ـتۈڭ -ـسەن ئۆزۈڭشما(دوم شخص مفرد محترمانه) ‍‍ سىز -ـڭىز / -ـىڭىز -ـدىڭىز / -ـتىڭىز -ـسىز ئۆزىڭىزشما(دوم شخص مفرد ارج‌نهادانه) سىلى -ـلىرى -ـدىلا / -ـتىلا -ـلا ئۆزلىرى او(سوم شخص مفرد) ئۇ -ـى / -ـسى -ـدی / -ـتى -ـدۇ ئۆزى ما(اول شخص جمع) بىز -ـمىز / -ـىمىز -ـدۇق / -ـتۇق -ـمىز ئۆزىمىز شماها(دوم شخص جمع عامیانه) سىلەر -ـڭلار / -ـىڭلار / -ـۇڭلار / -ـۈڭلار -ـدىڭلار / -ـتىڭلار / -ـدۇڭلار / -ـتۇڭلار / -ـدۈڭلار / -ـتۈڭلار -ـسىلەر ئۆزۈڭلار شمایان(دوم شخص جمع محترمانه) سىزلەر -ـڭىزلار / ڭىزلەر / -ـىڭىزلار / -ـىڭىزلەر -ـدىڭىز / -ـتىڭىز -ـسىز ئۆزلىرى آن‌ها(سوم شخص جمع) ئۇلار -ـى / -ـسى -ـدی / -ـتى -ـدۇ ئۆزلىرى +جدول صرفی ضمائر اشاره‌ای این آن ‌ آن(چیزِ دورتر) این(خاص) آن(خاص) ‌ آن(چیزِ دورتر خاص) این‌(از پیش معین) آن‌(از پیش معین) این(دقیق‌تر) آن(دقیق‌تر) این‌هااسمی بۇ ئۇ شۇ ماۋۇ ئاۋۇ ئەشۇ مۇشۇ ئاشۇ مەشە ئەشە بۇلارمفعولی بۇ ئۇ شۇ ماۋۇ ئاۋۇ ئەشۇ مۇشۇ ئاشۇ مەشە ئەشە بۇلارمالکیت بۇ ئۇ شۇ ماۋۇ ئاۋۇ ئەشۇ مۇشۇ ئاشۇ مەشە ئەشە بۇلارمتممی بۇ ئۇ شۇ ماۋۇ ئاۋۇ ئەشۇ مۇشۇ ئاشۇ مەشە ئەشە بۇلارمکانی بۇ ئۇ شۇ ماۋۇ ئاۋۇ ئەشۇ مۇشۇ ئاشۇ مەشە ئەشە بۇلارافتراقی بۇ ئۇ شۇ ماۋۇ ئاۋۇ ئەشۇ مۇشۇ ئاشۇ مەشە ئەشە بۇلار فعل‌ها صرف فعل‌ها در زبان اویغوری، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار بعضی از این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند. در زبان اویغوری، چندین نوع مصدر با کاربری‌های مختلف، با الصال پسوند‌های مختلف وجود دارد. +جدول مصدرها ئاچماق‌(باز کردن) دېمەک(گفتن) یۇتماق(قورت دادن) ئۆلمەک(مُردن) مصدر پایه -mAK ئاچ دې یۇت ئۆل مصدر اسمی -(I)sh ئېچ دېی یۇت ئۆل مصدر نقلی -GAn ئاچ دې یۇت ئۆل مصدر قیدی -(i)p ئېچ دە یۇت ئۆل در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندهای مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند. +جدول صرفی فعل مثبت ئاچماق (باز کردن) سۆیمەک (دوست داشتن) ماضی مطلق ماضی نقلی ماضی مطلق ماضی نقلی مەن ئاچ باز کردم ئاچ باز کرده‌ام سۆی دوست داشتم سۆی دوست داشته‌امسەن ئاچ باز کردی ئاچ باز کرده‌ای سۆی دوست داشتی سۆی دوست داشته‌ای سىز / سىزلەر ئاچ باز کردید ئاچ باز کرده‌اید سۆی دوست داشتید سۆی دوست داشته‌اید سىلى ئاچ باز کردید ئاچ باز کرده‌اید سۆی دوست داشتید سۆی دوست داشته‌اید ئۇ / ئۇلار ئاچ باز کرد/کردند ئاچ باز کرده‌است/کرده‌اند سۆی دوست داشت/داشتند سۆی دوست داشته‌است/داشته‌اند بىز ئاچ باز کردیم ئاچ باز کرده‌ایم سۆی دوست داشتیم سۆی دوست داشته‌ایم سەنلەر ئاچ باز کردید ئاچ باز کرده‌اید سۆی دوست داشتید سۆی دوست داشته‌اید ماضی ناقص ماضی بعید ماضی ناقص ماضی بعید مەن ئاچ باز می‌کردم ئاچ باز کرده بودم سۆی دوست می‌داشتم سۆی دوست داشته بودمسەن ئاچ باز می‌کردی ئاچ باز کرده بودی سۆی دوست می‌داشتی سۆی دوست داشته بودی سىز / سىزلەر ئاچ باز می‌کردید ئاچ باز کرده بودید سۆی دوست می‌داشتید سۆی دوست داشته بودید سىلى ئاچ باز می‌کردید ئاچ باز کرده بودید سۆی دوست می‌داشتید سۆی دوست داشته بودید ئۇ / ئۇلار ئاچ باز می‌کرد/می‌کردند ئاچ باز کرده بود/بودند سۆی دوست می‌داشت/می‌داشتند سۆی دوست داشته بود/بودند بىز ئاچ باز می‌کردیم ئاچ باز کرده بودیم سۆی دوست می‌داشتیم سۆی دوست داشته بودیم سەنلەر ئاچ باز می‌کردید ئاچ باز کرده بودید سۆی دوست می‌داشتید سۆی دوست داشته بودید ماضی استمراری ماضی نقلی مستمر ماضی استمراری ماضی نقلی مستمر مەن ئېچ باز می‌کردم ئېچ باز می‌کرده‌ام سۆی دوست می‌داشتم سۆی دوست می‌داشته‌امسەن ئېچ باز می‌کردی ئېچ باز می‌کرده‌ای سۆی دوست می‌داشتی سۆی دوست می‌داشته‌ای سىز / سىزلەر ئېچ باز می‌کردید ئېچ باز می‌کرده‌اید سۆی دوست می‌داشتید سۆی دوست می‌داشته‌اید سىلى ئېچ باز می‌کردید ئېچ باز می‌کرده‌اید سۆی دوست می‌داشتید سۆی دوست می‌داشته‌اید ئۇ / ئۇلار ئېچ باز می‌کرد/می‌کردند ئېچ باز می‌کرده‌است/می‌کرده‌اند سۆی دوست می‌داشت/می‌داشتند سۆی دوست می‌داشته‌است/می‌داشته‌اند بىز ئېچ باز می‌کردیم ئېچ باز می‌کرده‌ایم سۆی دوست می‌داشتیم سۆی دوست می‌داشته‌ایم سەنلەر ئېچ باز می‌کردید ئېچ باز می‌کرده‌اید سۆی دوست می‌داشتید سۆی دوست می‌داشته‌اید ماضی شرطی(همراه با آرزو) ماضی التزامی(همراه با گمان یا خواهش) ماضی شرطی(همراه با آرزو) ماضی التزامی(همراه با گمان یا خواهش) مەن ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردم ئاچ اگر باز می‌کردم سۆی ئىدى کاش دوست می‌داشتم سۆی اگر دوست می‌داشتمسەن ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردی ئاچ اگر باز می‌کردی سۆی ئىدى کاش دوست می‌داشتی سۆی اگر دوست می‌داشتی سىز / سىزلەر ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردید ئاچ اگر باز می‌کرده‌اید سۆی ئىدى دوست می‌داشتید سۆی اگر دوست می‌داشتید سىلى ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردید ئاچ اگر باز می‌کردید سۆی ئىدى کاش دوست می‌داشتید سۆی اگر دوست می‌داشتید ئۇ / ئۇلار ئاچ ئىدى کاش باز می‌کرد/می‌کردند ئاچ اگر باز می‌کرد/می‌کردند سۆی ئىدى کاش دوست می‌داشت/می‌داشتند سۆی اگر دوست می‌داشت/می‌داشتند بىز ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردیم ئاچ اگر باز می‌کردیم سۆی ئىدى کاش دوست می‌داشتیم سۆی اگر دوست می‌داشتیم سەنلەر ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردید ئاچ اگر باز می‌کردید سۆی ئىدى کاش دوست می‌داشتید سۆی اگر دوست می‌داشتید مضارع اخباری مضارع شرطی مضارع اخباری ماضی نقلی مەن ئاچ باز می‌کنم ئاچ باز بکنم سۆی دوست دارم سۆی دوست داشته باشمسەن ئاچ باز می‌کنی ئاچ باز بکنی سۆی دوست داری سۆی دوست داشته باشی سىز / سىزلەر ئاچ باز می‌کنید ئاچ باز بکنید سۆی دوست دارید سۆی دوست داشته باشید سىلى ئاچ باز می‌کنید ئاچ باز بکنید سۆی دوست دارید سۆی دوست داشته باشید ئۇ / ئۇلار ئاچ باز می‌کند/می‌کنند ئاچ باز کرده باشد/باشند سۆی دوست دارد/دارند سۆی دوست داشته باشد/باشند بىز ئاچ باز می‌کنیم ئاچ باز کرده باشیم سۆی دوست داریم سۆی دوست داشته باشیم سەنلەر ئاچ باز می‌کنید ئاچ باز کرده باشید سۆی دوست دارید سۆی دوست داشته باشید مضارع اخباری مضارع شرطی مضارع اخباری ماضی نقلی مەن ئاچ باز می‌کنم ئاچ باز بکنم سۆی دوست دارم سۆی دوست داشته باشمسەن ئاچ باز می‌کنی ئاچ باز بکنی سۆی دوست داری سۆی دوست داشته باشی سىز / سىزلەر ئاچ باز می‌کنید ئاچ باز بکنید سۆی دوست دارید سۆی دوست داشته باشید سىلى ئاچ باز می‌کنید ئاچ باز بکنید سۆی دوست دارید سۆی دوست داشته باشید ئۇ / ئۇلار ئاچ باز می‌کند/می‌کنند ئاچ باز کرده باشد/باشند سۆی دوست دارد/دارند سۆی دوست داشته باشد/باشند بىز ئاچ باز می‌کنیم ئاچ باز کرده باشیم سۆی دوست داریم سۆی دوست داشته باشیم سەنلەر ئاچ باز می‌کنید ئاچ باز کرده باشید سۆی دوست دارید سۆی دوست داشته باشید مستقبل همراه گمان مضارع استمراری مستقبل همراه گمان مضارع استمراری مەن ئاچ قصد دارم باز کنم ئاچ دارم باز می‌کنم سۆی قصد دارم دوست داشته باشم سۆی دارم دوست می‌دارمسەن ئاچ قصد داری باز کنی ئاچ داری باز می‌کنی سۆی قصد داری دوست داشته باشی سۆی داری دوست می‌داری سىز / سىزلەر ئاچ قصد دارید باز کنید ئاچ دارید باز می‌کنید سۆی قصد دارید دوست داشته باشید سۆی دارید دوست می‌دارید سىلى ئاچ قصد دارید باز کنید ئاچ دارید باز می‌کنید سۆی قصد دارید دوست داشته باشید سۆی دارید دوست می‌دارید ئۇ / ئۇلار ئاچ قصد دارد/دارند باز کند/کنند ئاچ دارد/دارند باز می‌کند/می‌کنند سۆی قصد دارد/دارند دوست داشته باشد/باشند سۆی دارد/دارند دوست می‌دارد/می‌دارند بىز ئاچ قصد داریم باز کنیم ئاچ داریم باز می‌کنیم سۆی قصد دارمک دوست داشته باشیم سۆی داریم دوست می‌داریم سەنلەر ئاچ قصد دارید باز کنید ئاچ دارید باز می‌کنید سۆی قصد دارید دوست داشته باشید سۆی دارد/دارند دوست می‌دارد/می‌دارند ماضی استنباطی مضارع شایعه‌ای ماضی استنباطی ماضی شایعه‌ای مەن ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌ام ئېچ گویا که باز کرده‌ام سۆی شنیده‌ام که دوست داشته‌ام سۆی گویا که دوست داشته‌امسەن ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌ای ئېچ گویا که باز کرده‌ای سۆی شنیده‌ام که دوست داشته‌ای سۆی گویا که دوست داشته‌ای سىز / سىزلەر ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌اید ئېچ گویا که باز کرده‌اید سۆی شنیده‌ام که دوست داشته‌اید سۆی گویا که دوست داشته‌اید سىلى ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌اید ئېچ گویا که باز کرده‌اید سۆی شنیده‌ام که دوست داشته‌اید سۆی گویا که دوست داشته‌اید ئۇ / ئۇلار ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌است/کرده‌اند ئېچ گویا که باز کرده‌است/کرده‌اند سۆی شنیده‌ام که دوست داشته‌است/داشته‌اند سۆی گویا که دوست داشته‌است/داشته‌اند بىز ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌ایم ئېچ گویا که باز کرده‌ایم سۆی شنیده‌ام که دوست داشته‌ایم سۆی گویا که دوست داشته‌ایم سەنلەر ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌اید ئېچ گویا که باز کرده‌اید سۆی شنیده‌ام که دوست داشته‌اید سۆی گویا که دوست داشته‌اید مضارع توانایی امری/مضارع التزامی مضارع توانایی امری/مضارع التزامی مەن ئاچ می‌توانم باز کنم ئاچ باز کنم! سۆی می‌توانم دوست داشته‌باشم سۆی دوست داشته‌باشم!سەن ئاچ می‌توانی باز کنی ئاچ / ئاچ باز کن! فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـما» یا «ـمە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. برای مثال، مصدر فعل منفی «باز نکردن» برابر است با «ئاچماق» و مصدر فعل منفی «دوست نداشتن» برابر با «سۆیمەک». +جدول صرفی فعل منفی ئاچماماق (باز نکردن) سۆیمەمەک (دوست نداشتن) ماضی مطلق مضارع اخباری ماضی مطلق مضارع اخباری مەن ئاچ باز نکردم ئاچ باز نمی‌کنم سۆی دوست نداشتم سۆی دوست ندارمسەن ئاچ باز نکردی ئاچ باز نمی‌کنی سۆی دوست نداشتی سۆی دوست نداری سىز / سىزلەر ئاچ باز نکردید ئاچ باز نمی‌کنید سۆی دوست نداشتید سۆی دوست ندارید سىلى ئاچ باز نکردید ئاچ باز نمی‌کنید سۆی دوست نداشتید سۆی دوست ندارید ئۇ / ئۇلار ئاچ باز نکرد/نکردند ئاچ باز نمی‌کند/نمی‌کنند سۆی دوست نداشت/نداشتند سۆی دوست ندارد/ندارند بىز ئاچ باز نکردیم ئاچ باز نمی‌کنیم سۆی دوست نداشتیم سۆی دوست نداریم سەنلەر ئاچ باز نکردید ئاچ باز نمی‌کنید سۆی دوست نداشتید سۆی دوست ندارید فعل‌های «بودن»، «نبودن»، «داشتن»، «نداشتن» معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان اویغوری ، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره. پسوندهای ضمیری فعل «بودن»، مانند ضمیرهای پسوندی برای صرف افعال مضارع می‌باشد، با این تفاوت که این ضمیرها مستقیماً به خود واژهٔ مسند می‌چسبد. در زمان مضارع ساده، پسوند ضمیری فعل به واژهٔ منفی‌ساز ملصق می‌شود، و در سایر صرف‌ها، پس از «ئەمەس»، فعل مربوطه صرف شده ادا می‌شود. +جدول صرفی «بودن» مضارع اخباری ماضی اخباری‌ ماضی/مضارع استنباطی مضارع سوالی مضارع منفی ماضی منفی مەن -ـمەن ئىدىم ئىکەنمەن -ـمەن؟ در اویغوری ، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «بار» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «ئىماق» ترکیب می‌شود یا با فعل «بولماق» جایگزین می‌شود. در اویغوری، مفاهیم منفی «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «یوق» ادا می‌شود. | ## جمع‌بندی | در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «ئىماق» ترکیب می‌شود یا با فعل «بولماق» جایگزین می‌شود.