موضوع مقاله: سورانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سورانی | مقدمه: شهرهای اصلی گویشوران سورانی عبارتند از دیواندره ، بوکان، سقز، پیرانشهر، بانه، اُشنَویه، سردشت در ایران و سلیمانیه، اربیل، کرکوک، حلبجه، سوران، رانیه، کویسنجق در عراق. | ## بخش 1: سورانی | جمعیت گویشوران سورانی عراق ۲٫۸ میلیون نفر (۱۰٫۶ درصد جمعیت عراق) و جمعیت گویشوران بادینی (کرمانجی) عراق ۲٫۲ میلیون نفر (۸٫۴ درصد جمعیت عراق) است.Kurdish Toponymy of Northern Iraq در عراق، لهجهٔ سلیمانی از گویش سورانی (که در سلیمانیه متداول بود) در زمان سلطهٔ انگلیس‌ها (۱۹۳۲–۱۹۱۸) و در ایران لهجهٔ مکری در دورهٔ فعالیت حزب دموکرات کردستان (۴۶–۱۹۴۰) به‌عنوان معیار سورانی برگزیده شد. پیش از آن در سده‌های ۱۷ و ۱۸ میلادی زبان اورامانی به‌عنوان زبان نوشتار کردی به‌کار رفته‌بود.ذاکری، مصطفی: بررسی زبان کردی سورانی. گفته شده‌است که کردی از زبان مادها منشعب شده‌است، اما از زبان مادی تنها چند واژه باقی مانده‌است و نمی‌توان براساس آن چنین قضاوتی کرد. در میان سورانی‌نویسان پافشاری بر دوری گزیدن از واژه‌های عربی، فارسی و ترکی که کردی تحت سلطهٔ این سه زبان قرار داشته نمایان است و اما این سخت‌گیری و سره‌گرایی سورانی نسبت به واژه‌های اروپایی وجود ندارد.همان منبع. سورانی اصطلاح رایج این گویش در بین مردم است، و برخی از زبان شناسان از عبارت‌های «کردی میانی یا کردی مرکزی» و «کرمانجی میانی» استفاده می‌کنند.زاراوه‌کانی زمانی کوردی، فرهنگستان زبان کردی. تبارشناسی زبانی زبان‌های هندواروپایی زبان‌های هندوایرانی زبان‌های ایرانی زبان‌های ایرانی غربی زبان‌های ایرانی شمال غربی زبان کردی گویش کردی سورانی زبان فارسی نیز از زبان‌های ایرانی غربی است ولی به دستهٔ جنوب غربی تعلق دارد. تحلیل تطبیقی و تاریخیِ ساخت فعل در کردی سورانی و عربی کلاسیک تاثیر زبان های سامی بر سورانی زبان خانواده ویژگی صرفی الگوی توافق نمونهٔ فعل گذرا عربی کلاسیک آفروآسیایی (سامی) ترکیبی (synthetic) توافق با فاعل و مفعول أغرقتُکَ → اغرق (ریشه) + تُ (فاعل) + کَ (مفعول)Ryding, Karin (2014). کردی سورانی (مهابادی) هندواروپایی (ایرانی شمال‌باختری) تحلیلی → صرفی ثانویه توافق دوگانه (فاعل + مفعول) غرقت‌کردوم → غرق + ‌ت‌ (تو را) + ‌-م‌ (من)Haig, Geoffrey (2017). در عربی، این گونه صرف از الگوهای ریشه-وزن سامی منشأ گرفته و کاملاً در ساخت واژگانی زبان نهادینه است؛ در حالی که در سورانی به‌نظر می‌رسد ساختی نیمه‌تحلیلی باشد که از کلیتیک‌های ضمیریِ جداشونده به تدریج درون فعل ادغام شده است — احتمالاً با تأثیر تماس طولانی با زبان‌های سامی (به‌ویژه آرامی و عربی)..Matras, Yaron (2009). جزء فعل عربی کلاسیک کردی سورانی پایهٔ فعلی أغرق (از ریشه غ–ر–ق) کَرد / غرق ضمیر فاعلی تُ → من -م → من ضمیر مفعولی کَ → تو را ت → تو را ترتیب عناصر فعل + فاعل + مفعول فعل + مفعول + فاعل تحول تاریخی و تماس زبانی سورانی–آرامی دورهٔ ایرانی باستان (تا قرن ۳ پیش از میلاد): نظام فعل صرفاً با فاعل تطبیق می‌کرد؛ مفعول با حالت صرفی (accusative) نشان داده می‌شد.Mackenzie, D. قرون میانی (۵م–۱۰م میلادی): در شمال‌غرب ایران و کردستان، کلیتیک‌های ضمیری (te, min, yan) به بخش فعلی می‌چسبند؛ شروع روند تطابق دوگانه در افعال گذشته. اسلام و عربی‌سازی (قرن ۷م به بعد): حضور ممتد عربی در آموزش و دین ساخت‌های موازی مانند أفعلتُکَ را تثبیت کرد.Ryding, 2014 سورانی نو (سده‌های ۱۸–۱۹): تثبیت الگوی فعل + مفعول + فاعل در برخی گویش‌ها مانند مهابادی و سلیمانیه؛ احتمال الگوگیری ساختی از عربی و سریانی در ذهن گویشوران دو‌زبانه. ساخت سورانی در اصل تحول‌یافته از کلیتیک‌های بومی ایرانی است، اما تماس با زبان سامی(عربی، آرامی) مسیر تحول را شتاب داده است که این تحول در گویش اردلانی دیده نمی شود. مناطق و لهجه‌ها شهرهای اصلی گویشور کردی میانی عبارتند از: استان آذربایجان غربی بخش (مکریان) مهاباد، سردشت، بوکان، اشنویه، پیرانشهر، تکاب، شاهین‌دژ ، نقده و میاندوآب. استان کردستان سنندج، سقز، مریوان، کامیاران، دیواندره، بانه، دهگلان، بیجار، سروآباد و قروه. استان اربیل (اقلیم کردستان عراق) اربیل، حاج عمران، چومان، سُوران، شقلاوه، کویسنجق، رواندوز و مخمور. استان سلیمانیه (اقلیم کردستان عراق) سلیمانیه، پیشدار، رانیه، دوکان، ماوت، شارباژر، چمچمال، قره‌داغ، دربندیخان، کلار، کفری و خانقین. که لهجهٔ مناطق مرزی کردستان سقزی است و لهجهٔ جنوب استان آذربایجان غربی مُکریانی نام دارد. در عراق نیز دو لهجهٔ اصلی سورانی اصلی (در اربیل، کرکوک، سلیمانیه و سقز) و سلیمانیه‌ای رایج است. همچنین لهجهٔ بوکانی که ترکیبی فصیح از کردی سورانی و مکریانی است زبان محاوره منطقهٔ بوکان و حومهٔ آن است. به‌طور کل اردلانی/سلیمانیه‌ای یک گروه و مکریانی/اربیلی نیز یک گروه دیگر را تشکیل می‌دهند.ethnologue.com گروه‌ها: گروه یکم: لهجهٔ «اربیلی» در شهر اربیل اقلیم کردستان عراق و در حومهٔ آن و بخشی از شهر اشنویه ایران سخن گفته می‌شود. تمایز اصلی آن در تلفظ بعضی از واژگان همخوان که در آن «ل» به «ر» تغییر شکل می‌دهد. این لهجه رایج‌ترین لهجهٔ زبان کردی میانی است و توسط ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر از کردها تکلم می‌شود. لهجهٔ «مُکریانی» زبان مورد استفاده در جنوب دریاچهٔ ارومیه با مرکز مهاباد، شامل شهرهای سردشت، ربط، بوکان، اشنویه، پیرانشهر ، نقده و میاندوآب است. لازم است ذکر شود که شهرهای تکاب و شاهین دژ هم جزعی از منطقه مکریان حساب و شناخته میشوند ، اما به لهجه اردلانی صحبت میکنند. در لهجهٔ «بوکانی» که ترکیبی فصیح از بابانی و مُوکریانی است زبان محاورهٔ منطقهٔ بوکان و حومهٔ آن است. در لهجهٔ «سقزی» که ترکیبی از اردلانی و تا حدودی موکریانی است و به‌صورت لهجه‌ای کاملاً متفاوت در سقز و بانه و تا حدودی دیواندره و تکاب و مریوان تکلم می‌شود. گروه دوم: لهجهٔ «بابانی» در شهر سلیمانیه عراق و شهر بانه و مریوان ایران سخن گفته می‌شود. لهجهٔ «اردلانی» در شهرهای سنندج، کامیاران، دیواندره، قروه، دهگلان،بیجار در استان کردستان و شهرستان روانسر و سنقر در استان کرمانشاه و در شهرستانهای تکاب و شاهین‌دژ استان استان آذربایجان غربی تکلم می‌شود . لهجهٔ «جافی» در شهرهای جوانرود، ثلاث باباجانی، حلبچه، و نزدیک به نیمی از پاوه ، سرپل‌ذهاب، بخش هایی از شهرستان سنقر و همچنین شهر کرمانشاه صحبت می‌شود. لهجهٔ «کلیایی» اصلی‌ترین مرکز تکلم آن شهرستان سنقر و کلیایی، در استان کرمانشاه است. این گویش همچنین در شرق شهرستان کامیاران، جنوب شهرستان قروه در استان کردستان و دهستان کلیایی در غرب شهرستان اسدآباد استان همدان نیز به کار می‌رود. مقایسه کُردی اردلانی کُردی موکڕیانی کُردی کەڵهوری کُردی لەکی فارسیدایک دایک داڵگ/دایگدا/داڵکە مادرتوماتیز باینجان سوور تەماتە تەماتە گوجه فرنگیبۆچه بۆ/بۆچی ئەڕا ئەڕا برای ئێوە ئەنگۆ ئیوە هۆمە شمابوچک چکۆلە/چوکە بۊچگ گوجین/گوجەر کوچک لەتەک دەگەڵ/لەگەڵ وەگەرد/وەل ڤەگەرد/وەرد با کتێو کتێب کتاو کتاو کتاببوو بوو بۊ/بی بۊ/بی بود وتم/گوتم کوتم وەتم ڤتم گفتم هەمه که هەموو گشت کول همهخەفتن نوستن/ خەوتن خەفتن هوەتن خوابیدنکەنیشک کیژ/کچ دۊەت/کنیشک دت دختر هه رگ/ هه ری قوڕ/چڵپاو خەڕگ/چڵپاو هەڕێ/چڵپاو/مڕکاو گِلگیانه ور گیانه له بر ئاژەڵ/گیان‌لەبەر گیاندار گیاندار/گیانەوەر جاندارهه ساره ئەستێرە هەسارە ئاسارە ستارەوێسام ڕاوەستام وسام هۆسام ایستادمچوین ڕویشتن چین چێن رفتندوای پاشی/دوای دۊای/دمای دوماێ/پاشەو بعد ازمامر مریشک مامر مڕخ مرغ چاو چاو چاو/چەو چەم چشملەکوێیت؟ کجایی؟مناڵ منداڵ مناڵ ئایل بچهئایسە ئەلحان ئیسە/ئێرنگە ئیسە/ئیسگە الانقوس قزح پێلکە زێڕینە زەڕینە و سیمینە تویل زەڕین رنگین کمانچەم چۆم چەم چەم رودخانهبنیام مرۆڤ ئاێم ئاێم آدمئاوی/ که و شین کەو کاو آبی سوحا سبەینێ سوحا سۆ/شوەکی فردا {| class="wikitable sortable" ارگاتیو در زبان های کردی سیستم ارگاتیو در گویش‌های کردی به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود: ۱- ارگاتیو سنتزایی غربی گویش‌هایی مانند اردلانی (سنندجی)، به دلیل موقعیت در غرب زاگرس، مستقیم از پهلوی ساسانی (فارسی میانه) تأثیر گرفته‌اندMacKenzie, David. این نشان‌دهنده ساخت ارگاتیو است، چون: فاعل جمله (awan) به صورت جداگانه می‌آید، اما فعل شناسه‌ی شخصی مطابق با فاعل ندارد. این همان الگویی است که مکنزی و دیگران برای افعال متعدی گذشته در کردی اردلانی توضیح داده‌اند. برخی زبان‌شناسان این را نه ارگاتیو کامل بلکه یک سیستم مختلط / شبه‌ارگاتیو می‌دانند، چون شناسه فاعل حذف نشده، بلکه کنار شناسه مفعول آمده است. در اردلانی سنندجی، گذشته متعدی ارگاتیو واقعی است: شناسه فقط با مفعول می‌آید و فعل برای فاعل سوم‌شخص بی‌نشان می‌ماند. در سورانی مهابادی، سیستم به سمت شبه‌ارگاتیو رفته، چون شناسه فاعل همواره حفظ می‌شود و همراه مفعول روی فعل ظاهر می‌شود. ترتیب نحوی در سورانی و اردلانی + مقایسه ترتیب واژگان و ویژگی‌های ارگاتیو/نتیجه‌محوری در زبان‌ها زبان مثال ترجمه ترتیب ویژگی/تحلیل منبع اردلانی (سنندجی) سرما دارکە برد سرما درخت را برد S–O–V اسم محور فاعل (سرما) اول، مفعول (درخت) برجسته، ارگاتیو سنتی Mackenzie, D. مهابادی (کردی) اوان سیویان لی ستاندم آنها سیب را از من گرفتند S–V–O فاعل آشکار اول، فعل بعد، مفعول ضمیری یا نشانه «م» برای «من» برجسته، غیر دستوری شبه ارگاتیو Öpengin, E. S–O–V: ارگاتیو اسم محور (فاعل اول)، مفعول بعد، فعل آخر → اردلانی، پهلوی، باسکی، سومری. ترتیب واژگان و تمرکز روی مفعول یا فاعل نشان‌دهنده نوع ارگاتیو یا نتیجه‌محوری هر زبان است. + مقایسهٔ ساختارهای ارگاتیو در گویش‌های کردی زبان / گویش ریشهٔ زبانی نوع ارگاتیو ویژگی اصلی شباهت تاریخی منبع اردلانی کردی مرکزی اسم محور (ثابت) فعل ثابت و بدون صرف باقی می‌ماند فارسی میانه (پهلوی): میراث مستقیم از سیستم ارگاتیو این زبان Mckenzie, 1966: p. | ## بخش 2: سورانی | 85 هورامی گورانی ارگاتیو تطبیقی و غیر تطبیقی(اسم محور) در برخی لهجه‌ها، بقایای ساختار ارگاتیو فعل محور و اسم محور دیده می‌شود، اما به صورت کامل نیست هم‌ریشگی با زازایی و اردلانی در بعضی لهجه های آن که ارگاتیو اسم محورند Mckenzie, 1966: p. 120; Windfuhr, 1979 سیستم‌های ارگاتیو در این زبان‌ها به دو دستهٔ اصلی تقسیم می‌شوند: ۱) ارگاتیو اسم محور ۲) ارگاتیو تطابقی ارگاتیو اردلانی از نظر تاریخی، به فارسی میانه (پهلوی) نزدیک‌تر است. این گویش سیستم ارگاتیو اسم محور را به صورت یک روش ثابت و بدون تطابق حفظ کرده است. کرمانجی ، از سوی دیگر، دارای یک سیستم ارگاتیو پویا هست که در آن فعل به طور فعال با مفعول مطابقت می‌کند. این ویژگی، آن‌ها را به زبان‌های ایرانی شرقی مانند پشتو و بلوچی و اردو شبیه می‌سازد، چرا که همگی این ویژگی را از یک جد مشترک به ارث برده‌اند. ویژگی‌های کلیدی ارگاتیو اسم محور این نظام که در پهلوی و اردلانی دیده می‌شود، یک نظام محافظه‌کار است که در آن فعل همیشه سوم شخص مفرد باقی می‌ماند: در پهلوی، فاعل با یک پسوند (ـn) مشخص می‌شد و فعل (مانند kird) در زمان گذشتهٔ متعدی، بدون هیچ‌گونه صرفی برای فاعل یا مفعول بود.MacKenzie, D. در اردلانی، فعل اصلی (مانند bird و da) نیز در حالت سوم شخص مفرد و خنثی قرار دارد و تطابقی با فاعل یا مفعول ندارد. این دو زبان نمونه‌هایی از یک فرآیند دستوری مشترک‌اند که در آن جایگاه فاعل و مفعول در جمله اهمیت بیشتری از صرف فعل پیدا می‌کند. ارگاتیو در گویشهای دیگر کردی گویش سورانی اربیل سلیمانیه و مهاباد دارای ارگاتیو فرسایشی از نوع تطبیقی هستند که ریشه ایرانی شرقی دارند مقایسهٔ نظام ارگاتیو تطبیقی فعل با مفعول در زبان‌های ایرانی شرقی و هندی زبان نوع نظام ارگاتیو توضیحات مثال کردی کرمانجی ارگاتیو تطبیقی و (غیرتطبیقی در فاعل) فعل در زمان گذشتهٔ متعدی با مفعول تطابق عددی و جنسیتی پیدا می‌کند. پشتو ارگاتیو گسسته در زمان گذشته، فاعل با یک حرف اضافه مشخص می‌شود و فعل با جنسیت و شمار مفعول تطابق پیدا می‌کند. هندی ارگاتیو گسسته در زمان گذشتهٔ متعدی، فاعل با ne مشخص و فعل با جنسیت و شمار مفعول منطبق می‌شود. بلوچی ارگاتیو گسسته در گذشتهٔ متعدی، فاعل با حرف اضافه e یا a-i مشخص و فعل با جنسیت و شمار مفعول تطبیق دارد. سغدی در حال گذار در این زبان کهن ایرانی شرقی، شواهدی از گذار از نظام فاعلی به ارگاتیو وجود دارد. در شاخهٔ زبان‌های ایرانی شرقی، چند زبان دارای یک نظام ارگاتیو کاملاً تثبیت‌شده و پایدار هستند: پشتو: این زبان دارای نظام ارگاتیو گسستهٔ بسیار قوی است. در زمان گذشته، فاعل با حرف اضافه مشخص می‌شود و فعل به طور کامل با جنسیت و شمار مفعول تطابق پیدا می‌کند. بلوچی: این زبان نیز دارای یک نظام ارگاتیو تثبیت‌شده است که مشابه پشتو عمل می‌کند. در گذشتهٔ متعدی، فعل با مفعول تطابق دارد و این ویژگی پایدار دستور زبان بلوچی است. برخلاف برخی گویش‌ها مانند گویش سورانی که نظام ارگاتیو در آن‌ها فرسایش یافته و در حال گذار است، در زبان‌هایی مانند پشتو و بلوچی این نظام کاملاً تثبیت شده است. مقایسهٔ نظام دستوری اردلانی (سنندجی) و سورانی در گویش اردلانی سنندجی، نظام دستوری به‌طور چشمگیری کهن و نزدیک به پهلوی است. نقش‌های دستوری (فاعل، مفعول، متمم) به‌کمک ضمایر پی‌بستی و پسوندهای اسمی مشخص می‌شوند. - ئەوان = فاعل (آنها) - سێڤیان = مفعول مستقیم (سیب‌ها) - لێم = متمم (از من) ← «لێ» + «ـم» - سەند = فعل ثابت «گرفت» (بدون تطابق با فاعل یا مفعول) این شیوه همان چیزی است که زبان‌شناسان آن را اسم‌محور یا پهلوی‌گونه می‌نامند: بار دستوری روی اسم‌ها و ضمایر است و فعل در حالت گذشتهٔ متعدی، تغییری برای نشان دادن شخص/عدد نمی‌کند.MacKenzie, D. - ئەوان = فاعل (آنها) - سێڤان = مفعول (سیب‌ها) - لە من = متمم (از من) - گرتن = فعل گذشته، که با فاعل جمع (ئەوان) تطابق دارد اگر فاعل مفرد باشد: «ئەو سێوەکەی گرت» = او سیب را گرفت. نتیجه اینکه سورانی به‌سمت یک نظام استاندارد فاعلی–مفعولی حرکت کرده است، شبیه فارسی. در زبان گفتاری سورانی گاهی جمله‌هایی ساخته می‌شوند که از نظر نحوی ناسازگار هستند، زیرا فعل با فاعل هم‌خوانی ندارد. 🔹 مثال غیر استاندارد: «ئەوان سێویان لێ وەرگرتم» - ئەوان = فاعل (آنها، سوم شخص جمع) - سێویان = مفعول (سیب‌ها) - لێ = متمم (از) - وەرگرتم = فعل اول شخص مفرد (من گرفتم) اشکال نحوی در این جمله آن است که فاعل سوم شخص جمع است، در حالی‌که فعل اول شخص مفرد آمده است. «من سێویان لە ئەوان وەرگرتم.» (من سیب‌ها را از آنها گرفتم.) بنابراین شکل «ئەوان سێویان لێ وەرگرتم» تنها در گفتار محاوره‌ای منطقه مکریان شنیده می‌شود و از دیدگاه دستوری استاندارد نادرست است. گویش نوع نظام ویژگی فعل مثال استاندارد توضیح اردلانی (سنندجی) ارگاتیو / اسم‌محور (پهلوی‌گونه) فعل ثابت، اطلاعات روی ضمایر و اسم‌ها «ئەوان سێڤیان لێم سەند» فعل «سەند» تغییر نمی‌کند؛ نقش‌ها با ضمایر نشان داده می‌شوند. سورانی (اربیل سلیمانیه) فاعلی–مفعولی (نوین) فعل با فاعل تطابق دارد «ئەوان سێوان گرتن» فعل «گرتن» با فاعل جمع (ئەوان) تطابق دارد. سورانی (غیر استاندارد مهاباد) ناسازگار فعل با فاعل تطابق ندارد «ئەوان سێویان لێ وەرگرتم» فاعل جمع و فعل مفرد → تناقض نحوی. به‌طور کلی، اردلانی سنندجی ساختی قدیمی‌تر و نزدیک به پهلوی دارد که در آن فعل در گذشتهٔ متعدی تطابق نمی‌کند و نظام اسم‌محور ارگاتیو حفظ شده است. در مقابل، سورانی به‌مرور زمان از این نظام فاصله گرفته و با ساخت فاعل‌محور (شبیه فارسی) استاندارد شده است. ۲-تاکستون (Taxtson, 1975) بررسی تطبیقی فعل‌محوری در زبان‌های ایرانی اشاره دارد که حرکت از اسم‌محور/ارگاتیو به فعل‌محور غالباً با چسبیدن ضمایر به فعل همراه بوده و این مرحله‌ای انتقالی است. ۳-مفیدی (1387، مطالعات صرفی-نحوی کردی) تحلیل کرده که در گویش‌های کردی، به ویژه مهابادی، ترکیب‌های مرکب فعل + ضمیر مفعولی ظهور مرحله انتقالی از ارگاتیویته به فعل‌محوری است. مطالعات تطبیقی پهلوی و فارسی میانه زبان‌شناسان اشاره کرده‌اند که در پهلوی، فعل خنثی و مستقل بود و فاعل و مفعول مستقل بودند، ولی با گذر زمان و تحت تأثیر نوشتار و زبان‌های همسایه (مثلاً سامی و عربی)، ضمایر پی‌بست روی فعل آمدند و فعل محورتر شد. پدیده‌ای که در «کشتَمی» یا «غرقت کردوم» دیده می‌شود، در واقع مرحله انتقالی از ارگاتیویته اسم‌محور به فعل‌محوری است. زبان‌شناسان این تحول را مرتبط با فشردگی ضمایر روی فعل و تأثیر نوشتار عربی و سامی دانسته‌اند. مهم‌ترین نکته: حتی با این نوآوری، ساختار ارگاتیو و اسم‌محور اولیه هنوز قابل تشخیص است. ادبیات از شاعران بزرگ کلاسیک‌سرای این گویش می‌توان به نالی، محوی، حاجی قادر کویی، قانع، هژار، هیمن، شریف و جلال ملکشاه اشاره کرد و از خوانندگان بزرگ آن می‌توان سیدعلی‌اصغر کردستانی، حسن زیرک، ماملی، علی مردان، طاهر توفیق، ناصر رزازی، نجمه غلامی و مظهر خالقی را نام برد. رمان ژانی گه‌ل (درد ملت) نوشته ابراهیم احمد از نخستین رمان‌های قابل توجه در گویش سورانی به‌شمار می‌رود.ئه‌حمه‌د، ئیبراهیم، ژانی گه‌ل (مخاض الشعب)، نشر و پیشگفتار: کمال فؤاد، سلیمانیه: ۱۹۷۲. (پشت جلد) قدیمی‌ترین آن فرهنگ یک زبانه کردی سورانی به نام فرهنگ خال (تألیف محمّد خال از اهالی سلیمانیه در ۱۹۶۰) است و آخرین فرهنگ مهم دوزبانه سورانی هژار (۱۹۹۵) است.ذاکری، مصطفی: بررسی زبان کردی سورانی. این فرهنگ‌ها به‌طور وضوح نگرش تجویزی و ناسیونالیستی دارند نه توصیفی و از این‌رو از ذکر واژه‌های بیگانه یا هر چه رنگ خارجی دارد دوری گزیده‌اند. به طور غیرمستقیم می‌توان گفت که نفوذ انگلیس‌ها در کردستان عراق، به‌ویژه در دوره استعمار و پس از آن، نقش مهمی در کمرنگ شدن ساختار ارگاتیو در لهجه‌های سورانی (مثل سلیمانیه) داشته است. این روند با استانداردسازی زبان کردی سورانی و گرایش به الگوهای ساده‌تر نحوی (مانند الگوی فاعل‌محور) مرتبط است. در اوایل قرن بیستم، پس از جنگ جهانی اول و با تسلط بریتانیا بر عراق، انگلیس‌ها به منظور اداره بهتر منطقه و ایجاد زبان رسمی برای کردهای عراق، به استانداردسازی لهجه سورانی کمک کردند. | ## بخش 3: سورانی | لهجه سلیمانیه به دلیل موقعیت فرهنگی و سیاسی این شهر به عنوان مرکز کردستان عراق، به‌عنوان پایه زبان استاندارد سورانی انتخاب شد. این استانداردسازی باعث کنار گذاشته شدن برخی ویژگی‌های سنتی کردی میانی، از جمله ساختار ارگاتیو، به نفع الگوهای ساده‌تر شد. ساختار ارگاتیو، که در آن فاعل و مفعول در جملات متعدی زمان گذشته نقش‌های متفاوتی دارند، از نظر نحوی پیچیده‌تر از الگوی فاعل‌محور است که در زبان‌هایی مثل عربی و انگلیسی رایج است. در فرآیند استانداردسازی، سورانی به سمت الگوی فاعل‌محور گرایش پیدا کرد تا آموزش و کاربردهای رسمی ساده‌تر و قابل‌فهم‌تر شود. ترویج زبان‌های غیرارگاتیو مانند عربی و انگلیسی نیز به طور غیرمستقیم باعث شد ساختارهای ارگاتیو در سورانی کمتر مورد استفاده قرار گیرد، زیرا هر دو این زبان‌ها الگوی فاعل‌محور دارند و این الگو به تدریج در سورانی استاندارد نفوذ کرد. شاره‌زوری به دلیل نزدیکی جغرافیایی و تعاملات فرهنگی با اردلانی، ویژگی‌های ارگاتیو را حفظ کرده است. اردلانی به دلیل ریشه‌های عمیق‌تر در سنت‌های زبانی کردی میانی و نزدیکی به ساختارهای ایرانی میانه (مثل پهلوی) محافظه‌کارتر است. زبان مناطق سوران و اریبل مانند مکریان و مهاباد در ایران ارگاتیو نبودند، اما زبان کرکوک، کلار، حلبچه و سلیمانیه ارگاتیو داشتند. در نتیجه، استانداردسازی سورانی در دوره قیمومیت بریتانیا و تأثیر زبان‌های غیرارگاتیو باعث شد که سورانی به سمت الگوی فاعل‌محور حرکت کند و ارگاتیویته را از دست بدهد، در حالی که شاره‌زوری و اردلانی با حفظ تعاملات تاریخی و فرهنگی، ساختار ارگاتیو را نگه داشته‌اند. زبان نوشتاری در میان زبان‌های ایرانی زبان فارسی در مرحله‌ای بسیار قدیم‌تر از دیگر زبان‌های این خانواده به شکل استاندارد و یک‌دست نوشتاری دست یافت. پس از کنارگذاشته‌شدن خط و زبان استاندارد پارسی میانه، استانداردسازی فارسی نو با روندی طبیعی آغاز شد و در حدود سده‌های ۸ و ۹ میلادی یعنی در زمان رودکی و پس از آن شکل نهایی یک‌دست خود را یافت. استانداردسازی دیگر زبان‌های ایرانی سده‌ها بعد و گاه از طرق سیاست‌گذاری دولتی (مانند فارسی تاجیکی و پشتو) انجام گرفت. , p.49 در مناطق کردنشین ایران از سده‌های دور تا امروز زبان نوشتاری و اداری همواره فارسی بوده‌است. زبان ادبی کردستان عراق نیز تا سال ۱۹۲۰ فارسی و زبان اداری حکومتی آن ترکی عثمانی بود. زبان نوشتاری سورانی که با خط فارسی-عربی و با علاماتی اضافه‌شده نوشته می‌شود در سال‌های ۱۹۱۹ و ۱۹۲۰ با بخشنامه‌ای توسط حکومت بریتانیا که بر منطقه مستقر شده‌بود و با قصد ایجاد چنددستگی در کشور عراق و منطقهEdmonds, C. زبان فارسی در مدارس کردستان عراق تا سال ۱۹۲۱ تدریس می‌شد و پس از آن مقامات بریتانیایی از تدریس فارسی و ترکی جلوگیری کردند.رشید یاسمی در کتاب «کردان و تعلق قومی و تاریخی آنان»، ص۱۳۵. با این‌که آثار ادبی تا پیش از اوایل سدهٔ ۱۹ میلادی در گویش سورانی نوشته نشده بود انگلیسی‌ها از میان گورانی، سورانی و بادینانی، گویش سورانی را دست‌مایهٔ خود برای ایجاد یک زبان کردی نوشتاری قرار داده آن را به عنوان زبان رسمی کردهای عراق معرفی کردند. یکی گونهٔ گویش کردی سورانی (بر پایهٔ لهجه‌های سورانی سلیمانیه و اربیل) و دیگری گونهٔ گویش بادینانی (بر پایهٔ لهجهٔ دهوک). این تفاوت‌ها همچنان پابرجاست و مانع ایجاد یک شکل زبانی یک‌دست و استاندارد برای کردهای عراق شده‌است. p.7 یک همایش سیاسی در عراق در سال ۱۹۵۹ تصمیم گرفت تا سورانی را «زبان استاندارد ادبی برای همهٔ کردها» اعلام کند، ولی بادینی‌زبانان (کرمانجی‌زبانان) شمال عراق و کردهای ترکیه چنین تصمیمی را نپذیرفتند. در مطبوعات چاپ‌شدهٔ گویش سورانی در ایران گویش مکری (مُکریانی) بوکان و مهاباد معیار نوشتاری است. , pp.61-2 وام‌واژه‌ها وام‌واژه‌ها در سورانی معمولاً دستخوش مقداری دگرگونی آوایی می‌شوند یا با تفاوت‌هایی نوشته می‌شوند. برای نمونه بحث عربی به صورت «باس»، خلق به صورت «خه‌لک» و خلعت به شکل «خه‌لات» تلفظ و نوشته می‌شود.هه‌ژار (عبدالرحمان شرفکندی)، فرهنگ کردی--فارسی (هه‌نبانه بورینه)، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۶۹. در مراحل آغازین نوشتن به کردی سورانی، نویسندگان استفاده زیادی از واژه‌های فارسی و عربی می‌کردند و این نشانه‌ای از سطح ادبی بالاتر بود؛ ولی در دوره‌های پس از آن و احساس خطر نسبت به زبان کردی از سوی زبان غالب عربی در عراق، معیارسازان کُرد عراق کوشش فراوانی برای بیرون ریختن واژه‌های عربی از سورانی تا حد ممکن انجام دادند.Perry, J. اما کاربرد پسوندهای فارسی مانند -دار (نمونه بریندار: به صورت لغوی یعنی بریدن‌دار، به معنی زخمی)، نشین (نمونه: شانشین: شاه‌نشین)، سازی (چاکسازی: بهسازی) و -خانه (کتێبخانه: به معنی کتابخانه) هم‌چنان رواج دارد. در دورهٔ اولیه و نشست‌های آغازین واژه‌گزینی از سوی زبان‌دانان سورانی کوشش می‌شد تا برای بسیاری از واژه‌های عربی برابرهای فارسی آن‌ها استفاده شود. فارسی و کردی هر دو از زبان‌های ایرانی هستند و نزدیکی این دو زبان دلیل این تصمیم زبان‌دانان کرد بود. وام‌واژه‌های فارسی در کردی مانند آسایش، پرورده، پیوند، چاپ، انجام، تندرستی، هنرمند، گزارش (گوزاریشت)، آراسته (ئاڕاسته) و… از آن دوره نشأت می‌گیرند، ولی امروزه بیشینهٔ کردزبانان عراق این واژه‌ها را واژه‌های اصیل کردی می‌پندارند. برای گریز از کاربرد واژه‌های عربی در کنار واژه‌سازی گسترده در سورانی، از واژه‌های اروپایی (مانند پارتی (حزب)، اکتور (هنرپیشه و کرمانجی (مانند مرۆڤ (انسان)، گۆڤار (گاهنامه نیز استفاده شد. برخی از واژه‌های سورانی به خاطر نوشتاری نبودن این زبان در قدیم و وام‌گیری از طریق شنیداری از زبان‌های دیگر به صورت‌های تحریف‌شده وارد این زبان شده‌اند. نمونه‌ها: ئه‌نقه‌س (تحریف‌شدهٔ عن قصد و از قصد)، کرماشان (تحریف‌شدهٔ نام کرمانشاه لقب بهرام چهارم ساسانی)،دهخدا: کرمانشاه بوردومان (تحریف‌شدهٔ بمباردمان)، کشتوکال (تحریف‌شدهٔ کشت‌وکار)، هه‌ولێر (تحریف‌شدهٔ نام اربیل)، ئالقه (تحریف‌شدهٔ حلقه)، هه‌لبه‌ت (تحریف‌شدهٔ البته)، له‌قه‌م (تحریف‌شدهٔ لقب). از نمونه‌های دیگر می‌توان به وڵات (تحریفی از ولایت)، دمووده‌زگا (تحریفی از دم و دستگاه)، په‌روه‌رده (از پرورده فارسی اما با معنی تحریف‌شده و به معنی پرورش) اشاره کرد. برخی واژه‌ها در سورانی نیز از زبان سُریانی (زبان آشوریان) وام گرفته شده‌است ازجمله واژه خبات (در کردی خه‌بات) که به معنی کوشش و مبارزه است و از واژه سریانی ܚܦܝܛ (خپط) به همین معنی، گرفته شده‌است.Chyet, Michael L. یا شیرۆخ و شلوخه به معنی بند کفش که از ریشه سریانی ܣܪܟ (سرک) به معنی چسبیدن گرفته شده‌است.همان. تفاوت‌ها با کُردی کرمانجی بین کُردی سورانی و کُردی کرمانجی تفاوت های دستور زبانی دیده میشود به خصوص در بحث ضمایر. اما ریشه ی واژگان و کلمات مانند هم اند و صرفا در نوع تلفظ با هم تفاوت دارند نمونه ای از این کلمات عبارت اند از: چیا به معنی کوه/ولات به معنی سرزمین و کشور/ژیان به معنی زندگی/حه ز ده کم به معنی دوست دارم/بریندار به معنی زخمی/... البته دامنه ی لغات در کُردی سورانی بیشتر از کُردی کرمانجی است و برای یک واژه کُردی کرمانجی در کُردی سورانی چندین مترادف و هم معنی دیده میشود، مثلا در کُردی کرمانجی به کشور وڵات میگویند اما در کُردی سورانی علاوه بر وڵات، نیشتمان هم مترادفی محسوب میشود یا در کُردی کرمانجی به کوه چیا می گویند اما در کُردی سورانی علاوه بر چیا به کوه، کێو (با تلفظ کِو)، شاخ و بندن(بەندەن) هم می گویند یا در کُردی کرمانجی بڕیندار ،که به معنی زخمی است، در کُردی سورانی علاوه بر آن به زخمی زام دار هم می گویند. به همین دلیل شاید اگر یک کُرد کرمانج با یک کُرد سوران صحبت کند کامل کُردی سورانی متوجه نشود اما اگر یک کُرد سوران با یک کُرد کرمانج صحبت کند تقریبا تمام کلمات را متوجه میشود و این امر همان‌طور که در بالا اشاره شد ،ناشی از دامنه ی بالای لغات در کُردی سورانی است. به همین دلیل، بسیاری از رشته‌های دانشگاهی همچنان به عربی یا انگلیسی تدریس می‌شوند و انتشار کتاب‌های علمی و دانشگاهی به سورانی بسیار محدود است.Shwany, S. این کم‌کاری نهادی سبب شده است که سورانی، با وجود رواج روزمره، در عرصه‌های تخصصی و علمی به حاشیه رانده شود. از دههٔ ۲۰۰۰ به بعد، با گسترش ارتباطات خارجی اقلیم و حضور سازمان‌های بین‌المللی، زبان انگلیسی در آموزش عالی و مدارس خصوصی اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده‌است.Hameed, A. دانشگاه‌هایی مانند «دانشگاه آمریکایی سلیمانیه» و شبکهٔ مدارس بین‌المللی بریتانیایی یا کمبریج، آموزش خود را عمدتاً بر پایهٔ انگلیسی سامان داده‌اند.Ismael, A. این روند موجب شده است که بسیاری از خانواده‌ها، به‌ویژه طبقات متوسط و بالا، انگلیسی را ابزار اصلی برای موفقیت علمی و شغلی بدانند.Sabir, R. | ## جمع‌بندی | در نتیجه، سورانی در حوزهٔ هویت فرهنگی و رسانه‌ای همچنان زنده و پرکاربرد باقی مانده، اما در حوزهٔ دانش، فناوری و آموزش عالی با خطر «حاشیه‌نشینی» روبه‌روست.