موضوع مقاله: نظریه مرجع و نظریه‌پردازان این حوزه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نظریه مرجع و نظریه‌پردازان این حوزه | مقدمه: جیمز وایر در دهه سوم سده بیستم، جیمز وایر، نخستین کسی است که می‌کوشد تا نظریه خدمات مرجع را بیان کند. | ## بخش 1: نظریه مرجع و نظریه‌پردازان این حوزه | کتاب وایر با عنوان کار مرجع در سال ۱۹۳۰ منتشر شد او در این کتاب سه نوع نظریه را برای خدمات مرجع معرفی می‌نماید و آن‌ها را به ترتیب نظریه محافظه کارانه، نظریه میانه‌رو و نظریه لیبرالی، نامگذاری می‌کند. نظریه محافظه کارانه - بر این فرض متکی است که کمک فردی احتمالی به مراجعه کنندگان نباید بیش از اندازه و حد کفایت باشد. نظریه لیبرالی - در مقابل نظریه محافظه کارانه قرار دارد در این نظریه کتابدار مرجع موظف است حداکثر کمک و یاری را به مراجعه‌کننده بنماید. کتابدار مرجع باید به استقبال مراجعه‌کننده برود و به کمک او بشتابد و بهر قیمتی که شده اطلاعات مورد نیاز او را گردآوری کند. نظریه میانه رو- حد واسط دو نظریه افراطی قرار دارد بیشتر کتابداران مرجع این نظریه را ترجیح می‌دهند در این صورت به تعداد بیشتری از مراجعه کنندگان سرویس داده می‌شود هر چند که هزینه آن نیز زیاد می‌شود. (مرادی، ۱۳۷۲، ص۶) پی یرس باتلر معلم و محقق آمریکایی رشته کتابداری است که در ۱۹ دسامبر ۱۸۸۶ در کلارندون هیلز به دنیا آمد شنوایی او درهمان دوران کودکی در اثر ابتلا به بیماری تب مخملک دچار نارسایی شد و مجبور به استفاده از سمعک شد. درسال ۱۹۰۶ موفق به اخذ کارشناسی فلسفه شد و بورسیه تاریخ قرون وسطی بود در ۱۹۱۲ به درجه دکتری رسید. | ## بخش 2: نظریه مرجع و نظریه‌پردازان این حوزه | در این سال‌ها فهرستی از کتاب‌های چاپی متعلق به قرن ۱۵ م که در کتابخانه موجود بود منتشر ساخت. کتاب‌های باتلر نسبتاً کم و شامل ۱- فهرست کتاب‌های قرن پانزدهم ۲- درآمدی برعلم کتابداری و ۳- سرآغاز چاپ در اروپابود. مقاله‌های بسیار در زمینه کتابداری وفلسفه نوشته باتلر درسالهای تدریس در دانشگاه شیکاگو تأثیری ژرف برفلسفه کتابداری گذاشت. دیگر معلمان مدرسه کتابداری دانشگاه شیکاگو به دانشجویان می‌آموختند که چگونه کتابدار خوبی باشند اما باتلر به آن‌ها می‌آموخت که کتابداری چگونه می‌تواند باشد و با وجود ناشنوایی از زندگی پربار اجتماعی لذت می‌برد و ازسخنرانی در برابر جمع احساس خرسندی می‌کرد و سرانجام در سال۱۹۵۳ هنگامی که از مراسم واگذاری بنای جدید کتابخانه‌ای در وینستون بازمی‌گشت در اثر حادثه اتومبیل جان خود را از دست داد. سطوح خدمات به نظر او عبارت بود از: ابتدایی – یا پاسخ به پرسش‌های واقعی، این پرسش‌ها را می‌توان ابتدایی یا ساده خواند، زیرا واقعیتی عینی ومشخص مورد نظر است. برای نمونه مجموع تلفات لشکریان ناپلئون در عقب‌نشینی از مسکو چند تن بوده‌است در این سطح، پرسش یا پاسخی دارد یا ندارد متوسط - به روابط مربوط می‌شود و به ارزش‌های انسانی مابین افراد، اشیا و رویدادها وابسته‌است به عنوان مثال آیا شکست لشکرکشی ناپلئون به روسیه به سبب بخت بد او یا کاستی‌های موجود رخ داد در این سطح نمی‌توان پاسخ قطعی داد وکار به تعبیر و تفسیر می‌کشد. پیشرفته – پرسشهایی که کتابدار باید پاسخ آن‌ها را شفاهی یا کتبی در اختیارمراجعه‌کننده قرار دهد پرسشگر این گونه مسائل می‌خواهد اطلاعات کافی وجامعی دربارهٔ لشکرکشی ناپلئون به روسیه به دست آورد در این سطح محدودیتی درکار او نمی‌باشد وناگزیر است که برای پرسش‌های ابتدایی و میانی نیز پاسخهایی را فراهم آورد (دیانی، ۱۳۷۷، ص۳) رانگاناتان در دهه ۱۹۴۰، رانگاناتان، ویرایش نخست کتاب خدمات مرجع و کتابشناسی را منتشر کرد این کتاب و دیگر آثاری که رانگاناتان در زمینه خدمات مرجع در سال‌های بعد منتشر کرد، جملگی براساس پنج قانون کتابداری او تدوین و تألیف شده‌اند این پنج قانون عبارتند از: کتاب برای استفاده‌است. | ## بخش 3: نظریه مرجع و نظریه‌پردازان این حوزه | هر خواننده‌ای کتابش هرکتابی خواننده‌اش وقت خواننده را هدر ندهیم کتابخانه ارگانیسمی است زنده و پویا به نظر رانگاناتان خدمات مرجع کارکرد نهایی و غایی هر کتابخانه‌است، بدون آنکه کوچک یا بزرگ بودن آن کتابخانه تأثیری داشته باشد (مرادی، ۱۳۷۲، ص۴) ساموئیل روتشتاین یکی دیگر از صاحب نظران مرجع، ساموئیل روتشتاین است. او سه نظریه زیر را برای خدمات مرجع ارائه می‌دهد: نظریه حداقل: کتابدار مرجع، در صورتی که توانایی کافی برای ارائه خدمات نداشته باشد، از اعتماد به نفس زیادی نیز بهرمند نخواهد بود و دچار ترس می‌گردد از این رو می‌کوشد تا حد ممکن از دسترس مراجعه کنند هم دور باشد و حداقل کمک را به مراجعه‌کننده بنماید پس نظریه حداقل براساس ترس ساخته شده‌است در صورتی که کتابدار مرجعی به کارش مسلط باشد اما به دلیل تعداد زیاد مراجعه کنندگان، نتواند کمک زیادی به آن‌ها بنماید مشمول این نظریه نخواهد گردید نظریه حداکثر : وقتی کتابدار مرجعی کارش را خیلی خوب می‌داند و به خودش نیز اعتماد دارد و از توانایی خود نیز آگاه است، اگر به مراجعه‌کننده‌ای برخورد کند که سردرگم درکتابخانه به دور خود می‌چرخد، بدون وقفه و درنگ خودش را به او می‌رساند و برای کمک به او اعلام آمادگی می‌کند نظریه حداکثر براساس مفهوم اعتماد ساخته شده‌است ممکن است، چنین کتابداری به دلیل تعداد زیاد مراجعه کنندگان نتواند، عملاً حداکثر خدمات را به آن‌ها ارائه دهد نظریه حد متوسط : بین دو نظریه فوق قرارد دارد و د رواقع راه میانه‌است هر چند که تعیین حد و حدود چنین راهی به راحتی عملی نیست. در این نظریه کتابدار بر اساس هر مورد، یا در نظر گفتن شرایط تصمیم می‌گیرد که تا چه حد به مراجعه‌کننده کمک و یاری نماید. خدمات نوع سوم بیشتر درکتابخانه‌های تخصصی، مثلاً کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانه کنگره آمریکا و کتابخانه‌های مراکز صنعتی وعلمی مورد استفاده‌است مورد اول ودوم بیشتر درکتابخانه‌های عمومی و دانشگاهی مورد استفاده می‌باشد (دیانی، ۱۳۸۵، ص۵) ولیام کتس دیگر نظریه پردازان این حوزه ولیام کتس است که چهار عامل زیر را قابل ذکر می‌داند ۱- هدف از خدمات مرجع کمک به مراجعه‌کننده برای دستیابی به اطلاعات یا بهتر بگوییم اطلاعات بخصوص است به گمان او برای پاسخگویی به نیازش لازم است و در جستجوی آن است. عموماً در مورد سئوالات مستقیم و به اصطلاح سردستی و فوری این کمک محدود است و د رمود سئوالات پژوهشی و تحقیقاتی، این کمک گسترده‌است. | ## جمع‌بندی | ۲- راهنمای استفاده از کتابخانه:بسیاری از مراجه کنندگان به راحتی قادر به استفاده از امکانات و مجموعه کتابخانه نیستند طرز استفاده از برگه دان را نمی‌دانند ازنظام رده‌بندی کتابخاه اطلاع درستی ندارند به دنبال قسمت مجلات، یا انشارات دولتی می‌گردند، حتی ازکتابدارکتابخانه سراغ مداد تراش را می‌گیرند به منظور سهولت در استفاده از کتابخه و برای صرفه جویی در وقت مراجعه‌کننده، راهنمایی این گروه بر عهده کتابداربخش مرجع است.