موضوع مقاله: جنگ‌های ارتداد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ‌های ارتداد | مقدمه: جنگ‌های اِرتِداد یا جنگ‌های رِدّه (به عربی: حُروبُ الرِّدّه) مجموعهٔ جنگ‌هایی است که اندکی پس از درگذشت محمد، پیامبر مسلمانان، میان شماری از قبایل از اسلام برگشته عرب و مسلمانان درگرفت. | ## بخش 1: جنگ‌های ارتداد | این قبایل که بعضاً از اسلام برگشته بودند در برابر حکومت اسلامی وقت اعلام استقلال کرده و بر ضد آن قیام کردند. این جنگ‌ها در سال‌های ۱۱ تا ۱۳ هجری (۶۳۲ تا ۶۳۳ میلادی)، و در زمان خلافت ابوبکر صورت گرفت. معنای لغوی مقالهٔ اصلی: ارتداد در اسلام واژهٔ رده اسم است و از مصدر «ردد» مشتق شده. منبع‌شناسی مقالهٔ اصلی: منبع‌شناسی دوران آغازین اسلام جنگ‌های رده از دیدگاه تاریخی اهمیت زیادی دارد و داشتن تحلیل درست از این جنگ‌ها در تحلیل فرایند گسترش اسلام در سده نخست هجری و جایگاه خلافت در آغاز آن مهم است. باید توجه داشت که اهمیت موضوع از نظر اعتقادی باعث شده این مبحث به یکی از پیچیده‌ترین مباحث تاریخ صدر اسلام تبدیل شود. مقالات و بررسی‌ها، دفتر 66، زمستان 78، ص 261-275 توصیف گستردگی و نقش قبائل و افراد در شورش‌ها و سرکوب آنها در این وقایع از منظر وجوه قبیله ای و عقیدتی حائز اهمیت شد و به موضوعی برای مفاخره، منازعه و مفاخره بدل شد تا آنجا که بعضی از محققان معاصر کل روایات رده را ساختگی یا همراه با جعل معرفی کرده‌اند یا آنها را نشان از عدم رضایت قبائل از خلافت ابوبکر و طرد جانشینی بنی‌هاشم در جانشینی پیامبر دانسته‌اند. تک‌نگاری‌های کهن یکی از پرسابقه‌ترین سبک‌های تاریخ‌نگاری اسلامی، تک‌نگاریهای تاریخی هستند که نگارش آن‌ها در سده‌های نخست هجری رواج داشته. اگرچه اوج گرایش به این سبک به سده‌های دوم و سوم قمری بازمی‌گردد، ولی نمونه‌های کمی از گرایش به این سبک در سده‌های بعدی مشاهده می‌شود. این تک‌نگاری‌ها، آثاری هستند که موضوع آنها به یک واقعه یا جریان تاریخی، محدود می‌گردد و عموماً از حجمی کوچک برخوردارند. موضوع غالب این تک‌نگارها، جنگ‌های مشهور تاریخ اسلام بوده که جنگ‌های ارتداد نیز یکی از همین نمونه‌هاست. از نظر محتوایی، تک‌نگارها اگرچه دارای موضوع تاریخی هستند، اما روش آنها در تنظیم مطالب همواره روش تاریخی نیست و گاه به داستان‌پردازی کشیده شده‌اند. تک‌نگارهای تاریخی با توجه به قدمت‌شان، در تحقیقات مربوط به سدهٔ اول و دوم هجری از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. در واقع بخش مهمی از آثار مدون تاریخی مربوط به سده‌های سوم و چهارم قمری مانند تاریخ طبری و انساب الاشراف بلاذری، قطعاتی اقتباس شده از همین تکنگاری‌های تاریخی هستند و دانستن این امر پژوهشگران را مجبور می‌کند که برای نقد گزارش‌های تاریخی و بررسی تطبیقی آن‌ها در موضوعات پیچیدهٔ تاریخ اسلام مستقیماً این تک‌نگاری‌ها را به کار بگیرد. موارد شناخته از تک‌نگاری‌های مربوط به رده در سده‌های دوم و سوم قمری به ترتیب تاریخ: کتاب الردة، اثر ابومخنف لوط بن یحیی ازدی از اخباریان کوفه که به عنوان شخصیتی با گرایش شیعی شناخته شده است. برخی از فهرست‌نویسان کهن، چون ابن ندیم و نجاشی از این اثر ابومخنف یاد کرده‌اند و طبری در تاریخ خود، در باب اخبار رده به‌ندرت قطعاتی از آن را اقتباس کرده است. کتاب المبعث و المغازی و الوفاة و السقیفة و الردة، نوشته ابان بن عثمان احمر بجلی، از رجال شیعه امامیه که در میانه سدهٔ دوم هجری در کوفه می‌زیست. برپایهٔ نقلیات گوناگون از مضامین این کتاب، می‌توان برداشت کرد که نسخه‌هایی از آن تا سدهٔ ششم قمری هنوز متداول بوده و کسانی چون فضل بن حسن طبرسی و ابن شهرآشوب بخش‌هایی از آن را نقل کرده‌اند. اما باید توجه داشت که در بخش‌های بازیابی شده هنوز در بخش مربوط به اخبار رده کاستی دارند. کتاب الردة، اثر سیف بن عمر از اخباریان کوفه که دربارهٔ شخصیت علمی او بسیار بحث شده است. گزارش‌های او در باب وقایع گوناگون صدر اسلام بیشترین هماهنگی را با گفتمان عثمانیه داشته و از سوی عالمان اهل سنت با برخوردی دوگانه مواجه بوده است؛ از یک سو گزارش‌های او در سطح وسیعی مورد استفاده طبری در بخش صدر اسلامِ تاریخ طبری قرار گرفته و از سوی دیگر اعتبار او در نقل اخبار به شدت مورد تردید و نقد قرار دارد. کتاب او با عنوان الردة از سوی کسانی چون ابن ندیم در الفهرست یاد شده و ابن خیر اشبیلی در فهرست خود آن را کتاب الردة و الفتوح نام نهاده است. در این کتاب به وقایع مربوط به رده و نیز فتوح خلفای سه‌گانه پرداخته شده و عمده‌ترین مأخذ طبری در نقل مباحث رده بوده و احتمالاً تمامی مضامین آن را در تاریخ خود نقل کرده است. کتاب الردة، نوشته ابومحمد عبدالله بن وهب فهری قرشی، فقیه و محدث مصری و از شاگردان بنام مالک بن انس. کتاب الردة، اثر هشام بن محمد کلبی، از مورخان مشهور کوفه که به گرایش شیعی شناخته شده است. در مورد این اثر وی به‌جز آن‌که نجاشی در برشمردن آثار وی این نام را آورده چیزی نمی‌دانیم. کتاب الردة، نوشته ابوحذیفه اسحاق بن بشر بخاری، مورخ خراسانی که مدتی از زندگی خود را به تحصیل در مکه و مدینه گذرانده بود؛ اما روایاتش بیش از همه در همان خراسان با استقبال روبرو شد. عنوان‌های آثار وی و دیدگاه عالمان امامیه دربارهٔ اعتبار علمی او، گرایش وی به تشیع را نشان می‌دهد. برخلاف کتاب وی المبتدأ که رواجی قابل ملاحظه داشته و اکنون نیز نسخی از آن شناخته شده است، از کتاب الرده ابوحذیفه تنها نامی در فهرست ابن ندیم به میان آمده و او به صراحت آن را کتابی جدا از المبتدأ نام برده. ابن رستم طبری از عالمان امامی در سدهٔ چهارم قمری، ابن حبیش مورخ اندلسی و ابن حجر عسقلانی از جمله کسانی‌اند که از این اثر نقل قول‌هایی آورده‌اند. مارسدن جونز در سخن از آثار برجا ماندهٔ واقدی گفته است که از مجموع تصانیف واقدی، تنها دو کتاب مغازی و رده است که وی در انتساب آنها به مؤلف تردیدی روا نمی‌دارد. کتابی با عنوان کتاب الرده واقدی در ۱۴۰۹ قمری/ ۱۹۸۹میلادی به کوشش محمد حمیدالله در پاریس به چاپ رسیده است؛ اما این دیدگاه نیز وجود دارد که این اثر بخشی از کتاب الفتوح ابن اعثم کوفی است. کتاب الردة، نوشته ابوالحسن علی بن محمد مدائنی، مورخ اهل عراق که بیشتر به عنوان تاریخ‌نگاری اعتدال‌گرا شناخته شده است. کتاب او در باب رده، به تصریح ابن ندیم در الفهرست نوشته‌ای مستقل بوده و نشانی از استفاده مؤلفان بعدی از آن موجود نیست. همچنین این کتاب موضوع مقالاتی از لوی دلاویدا، گابریلی، شال، روزنتال و جواد علی نیز بوده است. به هر حال، کتاب الرده وثیمه که اکنون نسخه‌ای از آن موجود نیست، دست کم تا سدهٔ نهم قمری باقی بوده و مورد استفاده وسیع ابن حجر عسقلانی در الاصابة قرار گرفته است. هونرباخ منقولات کتاب الرده وثیمه را از الاصابة استخراج کرده و اطلاعات به دست آمده را بر اساس قبایل اهل رده ترتیب داده است. این بازسازی در ۱۹۵۱م در فرهنگستان علوم ماینتس در ضمن «مقالات هنری و اجتماعی» به چاپ رسیده است. گفتنی است این کتاب در اختیار ابن عبدالبر نیز بوده و اقتباساتی از آن در الاستیعاب نیز دیده می‌شود. کتب تاریخی اولیه علاوه بر ضبط وقایع مربوط به رده در تک‌نگاری‌های یاد شده، این بخش از تاریخ صدر اسلام، در کتب تاریخی اولیه نیز مورد توجه بود و همواره بخشی را به خود اختصاص می‌داد. در ادامه به برخی از مهم‌ترین این کتب تاریخی اشاره می‌شود: کتاب الخلفاء، اثر ابوعبدالله محمد بن اسحاق نویسنده شهیر سیره، اهل مدینه. کتاب الخلفای ابن اسحاق ظاهراً به عنوان کامل کنندهٔ سیره نبوی در تاریخ خلفای راشدین نوشته شده و احتمالاً بخش‌هایی مربوط به خلفای اموی و خلفای متقدم عباسی را نیز دربرداشته است. از این کتاب نسخه‌ای موجود نیست، اما به نظر می‌آید که روایات طبری از ابن اسحاق در مبحث رده از تاریخ طبری، برگرفته از همین اثر بوده است. این کتاب در چهار جلد به کوشش فهیم محمد شلتوت در ۱۴۰۲ قمری در مدینه به چاپ رسیده است، ولی چنین به نظر می‌آید که نسخ مورد استفاده برای چاپ، در بخش مربوط به خلافت ابوبکر دارای کاستی قابل توجه‌ای هستند. به هر حال اخباری که طبری در تاریخ خود در مبحث مربوط به رده به نقل از ابوزید عمر بن شبه آورده است، به احتمال قوی باید برگرفته از بخش یافت شدهٔ تاریخ المدینه بوده باشد؛ باید در نظر داشت که فهرست‌نویسانی چون ابن ندیم، در شمار آثار ابن شبه به اثری با موضوع مستقل رده اشاره نکرده‌اند. این کتاب دربارهٔ فتوحِ انجام شده در زمان پیامبر اکرم (ص) و خلفای سه‌گانه نوشته شده و بخشی از آن نیز به وقایع رده اختصاص یافته. کتاب التاریخ، نوشته احمد بن ابی یعقوب ابن واضح مشهور به یعقوبی که بخش کوچکی از آن به موضوع رده اختصاص یافته است. طبری در این کتاب جریان رده را به‌طور مفصل و عمدتاً به نقل از سیف بن عمر و به عنوان روایات مکمل به نقل از ابومخنف و ابن اسحاق و دیگران ثبت کرده است. کتاب الفتوح، نوشتهٔ ابومحمد ابن اعثم کوفی از اخباریان عراق در نیمه نخست سدهٔ چهارم قمری. ابن‌حبیش در این کتاب به شرح فتوحات نیمه اول سده نخست پرداخته و در اوایل مباحث خود، بخشی را نیز به جریان رده اختصاص داده است. غزوات ابن‌حبیش تا کنون به چاپ نرسیده و چندین نسخه خطی از آن در کتابخانه‌های جهان، از جمله کتابخانه سلطنتی برلین نشان داده شده است. | ## بخش 2: جنگ‌های ارتداد | آلوارت در فهرست این کتابخانه، فهرست کاملی از فصل‌ها و باب‌های این کتاب در اختیار قرار داده. قابل ذکر است شاگرد ابن‌حبیش، ابوالربیع کلاعی در اثری با عنوان الاکتفاء به تکمیل کار استاد خود پرداخته که به کوشش مصطفی عبدالواحد در قاهره به چاپ رسیده است.. مقالات و بررسی‌ها، دفتر 66، زمستان 78، ص 261-275 جغرافیا در این جنگ‌ها به‌طور کلی پنج منطقه درگیر بودند: منطقه حجاز، که به رهبری قریش و همراهی شهرهای مکه، مدینه، طائف و قبائل پیرامونی آن به‌طور یکپارچه بر موضع خود باقی مانده بودند و از دین اسلام برنگشتند. ناحیهٔ نجد، به رهبری طلیحه شامل قبائل غطفان، فزاره، بنی اسد، عبس و ذبیان می‌شدند. یمامه و جنوب غربی بحرین و حاشیهٔ خلیج فارس، شامل یمامه به رهبری مسیلمه، بنی تمیم (جنوب غربی بحرین) به رهبری سجاح و شورش قبائل عمان و بحرین در حاشیهٔ خلیج فارس. حضرموت (از خلیج عدن تا خلیج فارس) شامل شورش قبائل کنده به رهبری اشعث بن قیس یمن، شامل شورش یمن به رهبری اسود عنسی به این ترتیب فقط حجاز پس از مرگ پیامبر دچار شورش و بازگشت از اسلام نشد.جعفری، کوروش، زمینه‌ها و چگونگی جنگ‌های رده، به‌راهنمایی: اللهیار خلعتبری؛ استاد مشاور: علی اصغر مصدق رشتی؛ پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد در دانشگاه شهید بهشتی، دانشکدهٔ علوم انسانی، ۱۳۸۴. زمان بنابر روایت ابن اسحاق سرکوب مرتدان در یمامه و یمن و بحرین در سال ۱۲ هجری رخ داده در حالی که مدائنی و ابو معشر سندی می‌گویند سال ۱۱ رخ داده‌اند و فقط شورش ربیعة بن بجیر در سال ۱۳ رخ داده. پیش زمینه‌ها بسیاری از اعراب زکات را نوعی باج به مدینه تلقی می‌کردند و از نماز خواندن و خاکساری کردن و ستایش کردن الله و رسول ابا داشتند و ظاهراً هر دوی این کارها را نوعی ذلت و خلاف اقتضای عربی خود می‌دانستند. ظهور و قدرت‌گیری مدعیان نبوت مخصوصاً در اواخر حیات محمد، عربستان را آشفته کرده بود و تکیه‌گاهی برای این ازدین‌برگشتگان شد. به این ترتیب اهل رده هم دیدگاه دینی داشتند و هم مقاصد سیاسی ولی در مدینه از آن جا که حکومت دینی بود هر گونه مخالفتی با آن جنبه دینی به خود می‌گرفت. سرکشی در برابر قدرت مدینه تقریباً از اواخر دوران زندگی محمد شروع شد و پس از وفات پیامبر جلوه یافت.زرین کوب، عبد الحسین. حقیقت این هست که به خاطر عدم وجود وسائل منظم برای نشر دعوت اسلام و بدی راه‌ها و مدت کمی که از نشر اسلام می‌گذشت؛ عملاً در طول حیات محمد میسر نبود که بیش از یک سوم مردم جزیره به اسلام بگروند یا این که تسلیم شمشیر اسلام شوند. حتی حجاز که میدان فعالیت اسلام بود فقط یک یا دو سال پیش از فوت محمد رنگ اسلام به خود گرفت. نمایندگانی که از قبائل مختلف نزد محمد می‌آمدند و اظهار اسلام می‌کردند، فقط به این معنا بود که رؤسای این قبائل زیر فشار مسلمانان به ظاهر مسلمان شده بودند. از امتیازات زندگی عرب این بود که از پیوند به یک مرکز اجتناب داشتند که از نو زنده شد و با قدرت به کار افتاد.خوری حتی، فیلیپ. اقسام اهل رده مدعیان نبوت از آن جمله کسانی که در راس مرتدان بودند، کسانی بودند که خود ادعای نبوت داشتند: اسود عنسی در یمن مسیلمة بن حبیب در یمامه سجاح بنت حارث در بین بنی تمیم طلیحة بن خویلد در بین اسد و غطفانزرین کوب، عبد الحسین. مانعین زکات بسیاری از قبائل چون اقوام یمن و یمامه و عمان از دادن زکات به مدینه خودداری کردند که بهانه شان وفات پیامبر بود. اسود عنسی مقالهٔ اصلی: اسود عنسی اسود اواخر سال دهم هجری یا قبل تر از آن ادعای پیامبری کرده بود. او از نجران و سراسر یمن تا سواحل جنوبی جزیرة العرب را به تصرف درآورد و صنعا را مرکز فعالیت خود قرار داد. محمد برای ایرانیان و سایر مسلمانان آن جا نامه‌هایی نوشت و دستور داد اسود را با جنگ یا غافلگیری بکشند. لشکر اسامه در اواخر ماه صفر سال یازدهم محمد دستور آماده شدن سریه ای جهت برای جنگ با روم را داد و اسامة بن زید را امیر آن لشکر کرد و به دست خود پرچمی برای او بست. او در یک فرسخی مدینه اردوگاه زد ولی چون محمد بیمار بود، مسلمانان از پیوستن به لشکر او خودداری می‌کردند. اما با وجود دشواری‌هایی که وجود داشت ابوبکر خود را نباخت و با آن که مدینه در معرض تجاوز و غارت بود بی تردید اسامة بن زید را روانه شام کرد. در روزهایی که عمده لشکریان اسلام همراه اسامه برای اجرای آخرین دستور محمد به سوی شام رفته بودند، مدینه مورد تهدید قبائل غطفان و اسد شد.زرین کوب، عبد الحسین. حمله به مدینه اگر قبائل مرتد حمله ای متحد و همه‌جانبه به مدینه می‌کردند احتمالاً اسلام نابود می‌شد اما اتحاد در خط مشی اعراب نبود.Saunders, j. ابوبکر از تحرکات آن‌ها آگاه شد و فهمید که می‌خواهند به مدینه حمله کنند و سریعاً دستور آماده‌سازی مدینه را داد. علی بن ابی طالب و طلحه و زبیر به عنوان رؤسای واحد نظامی جدیدی که ابن کثیر گزارش تشکیلش را داده منصوب شدند. آنان نیروهایشان را به راه‌های کوهستانی بردند و جلوی پیشروی نیروهای مقابل را گرفتند؛ تا جایی که آن نیروها به ذی القصه عقب‌نشینی کردند. نبرد ذی القصه روز بعد ابوبکر به سمت ذی القصه راهی شد و از آن جا که شترهای جنگی با اسامه بودند تنها توانستند شترهای باری با خود ببرند، و زمانی که قبائل حمله غیرمنتظره از روی تپه‌ها انجام دادند، مسلمانان نمی‌توانستند شترهای تربیت نشده را کنترل کنند و تصمیم به عقب‌نشینی گرفتند. در مدینه ابوبکر ارتش را برای حمله‌ای شبانه ساماندهی کرد و این بار توانستند ازاسلام‌برگشتگان را تا ابرق عقب برانند. سپس لشکرش را به ذی القصه برد و آنجا با لشکر اسامه ترکیب کرد و به ابرق رفت و ازاسلام‌برگشتگان را شکست داد. استراتژی ابوبکر وقتی لشکر اسامه بعد از چهل روز برگشت همراه او غنائم و عده ای از مأموران جمع‌آوری صدقه اطراف هم رسیدند که مال بسیاری برای مسلمانان جمع شد و کار جنگ با مرتدان را جدی ادامه دادند. ابوبکر در یک روز یازده لشکر به مناطق مختلف فرستاد و به آنان دستور داد تا با قبائل مسلمانی که در راه میابند ادغام شوند. هر چند در فرماندهان خبری از صحابهٔ انصاری نبود و حضور حداکثری سران قریش این تفکر را به وجود می‌آورد که حکومت مدینه نماد قریش برای سپس بخشنامه ای نوشت و قبل از حرکت لشکرها به وسیله پیک آن بخشنامه را به اعراب رساند. در آن بخشنامه ابتدا شرحی از ستایش اسلام و پیامبر و ماجرای فوت پیامبر را نوشته بود و به آیاتی از قرآن استشهاد کرده بود. سپس نوشته بود که این لشکر را مأمور کرده که هر که از دین برگشته را بکشند یا بسوزانند و زن و فرزندش را اسیر کنند مگر این که توبه کند و اذان (علامت قبول اسلام) بگوید و زکات بدهد. ضمناً دستوری کتبی به سرداران لشکرها در مورد آداب لشکر کشی و دوری از شتاب و مدارا با اسیر داده بود.فیاض، علی اکبر. عکرمة بن ابی جهل با مسیلمه روبه‌رو شد ولی تا زمانی که نیروهای بیشتر نرسیدند درگیر نشد. طلیحه مقالهٔ اصلی: طلیحه او در نجد زندگی می‌کرد و از طایفه بنی اسد بن خزیمه بود و طایفه‌های هم‌پیمان اسد از جمله قبیله طی نیز به او گرویده بودند.فیاض، علی اکبر. سال ۹ هجری همراه هیئتی از بنی اسد به مدینه رفت و نزد پیامبر مسلمان شد ولی هنگام بیماری پیامبر ادعای نبوت کرد. نام اصلی او طلحه بود و مسلمانان به تحقیر نام او را به صیغه تصغیر، طلیحه یعنی طلحه کوچک می‌نامیدند. سیاست خالد بن ولید که به دستور ابوبکر و به همراه عدی از طایفه ذوالقصه راهی طلیحه شده بود این بود که بین طوائف مختلف قبیله طی که قبیله بزرگی بود و شامل طوائف مختلف می‌شد تفرقه بیندازد. در این امر با کمک عدی موفق بود و توانست گروهی را به اسلام برگرداند ولی اکثر آنها در تصمیم خود جسورتر شده بودند و برای جنگ آماده بودند.شیردل، تقی. «نقد و بررسی نخبگان نظامی با تکیه بر خالد ابن ولید» تاریخنامه خوارزمی، شماره 1، صفحه 75 تا 98، پائیز 1392. در ابتدا خالد دو نفر از انصار را به عنوان طلیعه فرستاد که توسط او و برادرش کشته شدند. ابتدا مسلمانان شکست خورندند اما با پافشاری خالد و انصار فراریان دوباره جمع شدند. عیینه به سمت خالد رفت و از او وحی خواست که او عبارتی دو پهلو گفت که نتیجه جنگ هر چه می‌شد تفاوت در صدق آن نمی‌کرد.شیردل، تقی. «نقد و بررسی نخبگان نظامی با تکیه بر خالد ابن ولید» تاریخنامه خوارزمی، شماره 1، صفحه 75 تا 98، پائیز 1392. عیینه که رئیس قبیله فزاره بود گریخت و با این اتفاق شکست طلیحه در میدان جنگ آشکار شد. «نقد و بررسی نخبگان نظامی با تکیه بر خالد ابن ولید» تاریخنامه خوارزمی، شماره 1، صفحه 75 تا 98، پائیز 1392. | ## بخش 3: جنگ‌های ارتداد | «نقد و بررسی نخبگان نظامی با تکیه بر خالد ابن ولید» تاریخنامه خوارزمی، شماره 1، صفحه 75 تا 98، پائیز 1392. پیروزی بر طلیحه باعث شد که سایر قبائل نیز اگر قصد طغیان داشتند رنگ عوض کردند و با مسلمانان همراه شدند. خالد اسلام آنها را تنها در صورتی قبول کرد که کسانی که مسلمانان را کشته بودند قصاص کنند، یا آن‌ها را سنگسار کنند، یا زنده‌زنده در آتش سوزانند، یا از کوه به پایین پرت کنند یا وارونه در چاه آویزان و تیربارانشان کنند.شیردل، تقی. «نقد و بررسی نخبگان نظامی با تکیه بر خالد ابن ولید» تاریخنامه خوارزمی، شماره 1، صفحه 75 تا 98، پائیز 1392. هر چند این مجازات‌ها با نص قرآن در مورد کیفر محاربان و سیرهٔ معروف پیامبر در تضاد بود و مورد اعتراض صحابه‌ای مانند عمر بن خطاب قرار گرفت اما ابوبکر از این حرکت استقبال کرد. «نقد و بررسی نخبگان نظامی با تکیه بر خالد ابن ولید» تاریخنامه خوارزمی، شماره 1، صفحه 75 تا 98، پائیز 1392. فجاءه ایاس بن عبدالله ملقب به فجاءه از قبیله بنی سلیم بود که ابتدا نزد ابوبکر رفت و برای جنگ با مرتدان از او کمک خواست و شمشیر و مرکب گرفت و با آن به راهزنی (مسلمان و مرتد) پرداخت. ابوبکر طریفة بن حاجز را برای دستگیری وی فرستاد و بعد از دستگیری در محل بقیع کشته شد.فیاض، علی اکبر. مسیلمه مقالهٔ اصلی: مسیلمه او از قبیله بنی حنیفه بود که از شعبه‌های بکر بن وائل بودند و در یمامه سکونت داشتند. مسیلمه بعضی افکار خود را از مسیحیت گرفته بود، و خدا را الرحمان می‌نامید.فیاض، علی اکبر. نام او مسلمه بود که مانند طلیحه با صیغه تصغیر مسیلمه می‌نامیدند.خوری حتی، فیلیپ. او با این که نزد محمد رفته بود و اسلام آورده بود، در بازگشت ادعای شراکت در نبوت کرد و قدرت را میان قریش و سایر اعراب تقسیم کرد. او که همزمان با سجاح ادعای پیامبری کرده بود حتی توانست با او نیز همکاری کند.تا به کمک هم بر همه عرب مسلط شوند. در یمامه قلعه‌های قدیمی وجود داشتند که مسیلمه و یارانش در قلعه حجر مستقر شده بودند. بنابر روایات، چهل هزار مرد به فرمان وی بود و با کمک آن‌ها دو سپاه مسلمانان را قبل از این که سپاه سوم به فرماندهی خالد برسد شکست داده بود. و حتی در جنگ با سپاه سوم به قدری حافظ قرآن کشته شد که دانش قرآن که بیشتر در خاطره‌ها محفوظ بود به خطر افتاد.خوری حتی، فیلیپ. بعد از جنگ، خالد در ازای هدایا و غنائمی با بنی حنیفه صلح کرد و با دختر یکی از رؤسای قبیله ازدواج کرد. از آنجا که در قلعه بودند بیم آن می‌رفت جنگ طولانی شود آن هم در حالی که مسلمانان خسته بودند.خوری حتی، فیلیپ. اما آن جا هم شکست خورد و سپس نزد مسیلمه رفت و با او ازدواج کرد و پیامبری او را پذیرفت اما بعد از شکست وی، به دیار خود بازگشت و احتمالاً در ۵۳ هجری در بصره درگذشت. مالک بن نویره مقالهٔ اصلی: مالک بن نویره او مسئول جمع‌آوری زکات قبیله‌اش (بنی حنظله) در دوره محمد بود و بعد از وفات وی از پرداخت زکات به ابوبکر خودداری کرد و اموال جمع شده را بین بنی حنظله تقسیم کرد. خالد در راه حمله به یمامه در بطاح که مرکز بنی‌تمیم بود توقف کرد و سریه‌هایی به اطراف فرستاد و گفت هر که اذان نگفت و نماز نخواند را بکشند، و هر که نماز خواند ولی زکات نداد مالش را تاراج کنند. عده ای از مسلمانان شهادت دادند که آن‌ها نماز خواندند یعنی مسلمانند اما خالد آن‌ها را حبس کرد و شبانگاه دستور قتل آنان را داد و همان شب با زن مالک ازدواج کرد که اعتراضات فراوانی را برانگیخت تا حدی که به مدینه هم رسید، و عمر خواستار قصاص او شد. ولی ابوبکر گفت شمشیری که خدا به روی ازدین‌برگشتگان کشیده، را غلاف نمی‌کند.فیاض، علی اکبر. به گفته مورخان حاکم بحرین منذر بن ساوی عبدی بود که در زمان محمد، اسلام آورده بود. وقتی که او رسید مسلمانان جرئت کردند از قلعه خارج شوند و به سپاه وی پیوستند و جنگ سختی درگرفت که با پیروزی اعراب مسلمان به پایان رسید. کارگزاران ساسانی بحرین در جنگ با مسلمانان، ازاسلام‌برگشتگان را یاری کرده بودند.فیاض، علی اکبر. عمان در عمان طایفه ازد از اسلام برگشتند و عکرمة بن ابی جهل به سمتشان فرستاده شد. او در جنگ شکست خورد و به قلعه دبا پناهنده شد که آن هم بعد از یک ماه با غنائم بسیار به دست دست مسلمانان افتاد.فیاض، علی اکبر. ابوبکر ابتدا می‌خواست آنان را بکشد اما با توصیه عمر مبنی بر این که مسلمان اند و از اسلام برنگشتند آنها را زندانی کرد. عکرمه از این وضع استفاده کرد و رئیس قبیله ضعیف تر را به اسلام دعوت کرد که او پذیرفت و فتح مهره به آسانی انجام شد.فیاض، علی اکبر. یمن بعد از کشته شدن اسود عنسی، سردار وی (قیس بن عبد یغوث) می‌خواست ایرانی‌نژادها را از یمن خارج، و حکومتی حمیری به وجود بیاورد. او پیروان سابق اسود را جمع کرد و با آنها دسته تشکیل داد و مشغول راهزنی شدند و دادویه که یکی از رؤسای ایرانی مسلمان بود را کشتند، دو رئیس ایرانی دیگر فیروز و جشنش که در قتل اسود کمک کرده بودند به کوه‌ها گریختند. قیس صنعاء را تصرف کرد ولی دیری نپایید که فیروز با کمک قبیلهٔ عک بازگشت و صنعاء را پس گرفت. قیس به نجران گریخت و ابوبکر سرداری به نام مهاجر بن امیه را برای دستگیری وی فرستاد که به آسانی این امر انجام شد و وی را به مدینه بردند. ولی ابوبکر وی را به این دلیل که معلوم نیست او دادویه را کشته یا دادویه مسلمان بوده آزاد کرد.فیاض، علی اکبر. حضرموت زید بن لبید که از طرف پیامبر عامل جمع‌آوری صدقه در این منطقه بود وقتی دید بعضی از بیعت و پرداخت زکات خودداری می‌کنند شبانه از آنجا گریخت و سپس با سپاهی چهارهزار نفری که از ابوبکر گرفته بود به آنجا برگشت. به همین دلیل بعضی از تیره‌های کنده به ریاست اشعث بن قیس ابراز پشیمانی کردند و حاضر به پرداخت زکات شدند چون از هجوم قبیله دشمن نیز می‌ترسیدند و نمی‌توانستند هم‌زمان در دو جبهه بجنگند. اما سرکوب بعضی از تیره‌های کنده باعث خشم اشعث شد و وی همراه بعضی از تیره‌های کنده در نزدیک شهر تریم با زید مقابله کرد و سپس زید و مهاجر که به کمک زیاد آمده بود را در تریم محاصره کرد. ابوبکر که چاره ای نداشت نامه ای به اشعث فرستاد تا از او دلجویی کند و حتی قول داد زید را برکنار کند. ابوبکر عکرمه را بعد از سرکوب دبا در عمان (که آنان نیز خواهان حمایت از کنده بودند) به آن جا فرستاد. اشعث در مدینه اقدامات خود را نه به سبب ارتداد بلکه به خاطر ستم و قتلی که زید روا داشته بود دانست. نتایج جنگ سرکوب مدعیان نبوت و شورشیان باعث شد بعضی دیگر از قبائل با پذیرش سلطهٔ مدینه زکات بپردازند. درست است که تمام قبائل شکست خورده بودند و به اسلام بازگشته بودند اما هر لحظه ممکن بود اعراب دوباره به روح سابق خود برگردند و شورشی در جایی پدید بیاید بنابراین برای ارضای روح مشتاق به جنگ اعراب و ایجاد ارتباط بین نو مسلمانان و اسلام بر پایهٔ منافع دائمی‌ای که برای آنان به ارمغان می‌آورد،Saunders, j. مسئله برخورد با اهل رده تبدیل به یک موضوع کلامی و بحث‌برانگیز در صدر اسلام گردید. این اقدام خالد و دفاع ابوبکر از وی الگوی عملی مسلمانان برای سرکوب شورشیان بعدی در قلمرو اسلامی، شناخته شد. اشعار پیامبران دروغین مفسران و متکلمان اسلامی دربارهٔ ماهیت وحی و تحدی آیات اسلامی و تفاوت اعجازی آن با سجع شاعرانه به عنوان کلامی انسانی، سخن گفته‌اند. به این ترتیب مواریث شاعرانه پیامبران دروغین (متنبئان) در متون تفسیری اسلامی باقی مانده است. مقالات و بررسی‌ها، دفتر ۶۶، زمستان ۷۸، ص ۲۶۱–۲۷۵ جعفری، کوروش، زمینه‌ها و چگونگی جنگ‌های رده، به‌راهنمایی: اللهیار خلعتبری؛ استاد مشاور: علی اصغر مصدق رشتی؛ پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد در دانشگاه شهید بهشتی، دانشکدهٔ علوم انسانی، ۱۳۸۴. | ## جمع‌بندی | «نقد و بررسی نخبگان نظامی با تکیه بر خالد ابن ولید» تاریخنامه خوارزمی، شماره ۱، صفحه ۷۵ تا ۹۸، پائیز ۱۳۹۲.