موضوع مقاله: شهرستان سمنان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شهرستان سمنان | مقدمه: با تأسیس و تفکیک شهرستان‌های مهدیشهر در سال ۱۳۸۶ و سرخه در سال ۱۳۹۱، در سال ۱۳۹۵ جمعیتی بالغ بر ۱۹۶۵۲۱ نفر را دارا می‌باشد. | ## بخش 1: شهرستان سمنان | جغرافیا شهرستان سمنان از شمال با شهرستان مهدیشهر و از شرق با شهرستان دامغان و از غرب با شهرستان سرخه و از جنوب با کویر و استان اصفهان همسایه است. پس از مادها کورش بزرگ پس از تسخیر آسیای صغیر به نواحی شرقی ایران شتافت و تا رود سیحون پیشروی نمود. نوشته‌اند که او ایالت پارت که شامل خراسان و کومش (قومس - به‌طور تقریبی استان سمنان امروزی) می‌شد را به علاوهٔ سیستان (زرنگ) و خوارزم را پیوست گسترهٔ خود کرد.قومس، صفحهٔ ۵. پس از کورش که کمبوجیه به پادشاهی رسید، بنا به وصیت کورش حکومت خوارزم، پارت و کارمانیا (کرمان) برعهدهٔ بردیا گمارده‌شد. در این دوره، سمنان به مانند پلی، سه ایالت راگا (ری)، خراسان و استرآباد (گرگان) را به هم وصل می‌کرد. پس از حملهٔ اسکندر مقدونی و حکومت سلوکیان، سلوکیان برای رضایت ایرانیان و عدم شورش آن‌ها، اختیارات بسیاری به ایرانیان پارتی دادند. حکمرانان پارتی نیز برای راضی نگه داشتن مردم، شصت شهر در ایالت کومش ساختند که می‌توان به آپاما (لاسجرد کنونی از روستاهای شهرستان سرخه) و هکاتم‌پلیس (صددروازه یا دامغان کنونی) اشاره کرد.قومس، صفحهٔ ۶. در دورهٔ اشکانیان کومش یکی از ایالات هجده‌گانهٔ اشکانی بود و با نام‌های کمیسن و قومیس شناخته می‌شد. در دورهٔ ساسانیان سمنان به دلیل قرار داشتن در مرکز تردد شمال و جنوب و نیز شرق و غرب، همواره محل کشمکش بر سر قدرت بوده‌است. در دورهٔ ساسانیان و پس از اسلام محل تمرکز پایگاه‌های دولت‌های مرکزی در این ناحیه بوده‌است. بسیاری از بناهای به‌جامانده در این شهر مربوط به دورهٔ غزنویان و زمان سلطان مسعود غزنوی و پس از آن می‌باشد که از این میان می‌توان از «منار مسجد جامع سمنان» و «بقعهٔ پیر علمدار» یاد کرد. در زمان اسماعیلیان، سمنان از کانون‌های مهم ایشان بوده به گونه‌ای که حدود ۱۵۰ قلعه در سمنان در اختیار اسماعیلیان قرار داشته‌است. در دورهٔ زندیان و زمان کریم‌خان زند، نواحی سمنان، دامغان، شاهرود و سرخه و بسطام در اختیار بزرگان قاجار قرار گرفت. | ## بخش 2: شهرستان سمنان | به همین علت بود که محل تولد بسیاری از شاهان و بزرگان قاجار، سمنان می‌باشد.قومس، صفحهٔ ۷. سمنان در دورهٔ قاجار و به ویژه در زمان فتحعلی‌شاه -که زادگاهش سمنان بود- بسیار مورد توجه قرار گرفت. فتحعلی‌شاه سه برادر سمنانی‌اش را برای حکومت سمنان برگزید، اما ظلمی که ایشان بر مردم سمنان روا داشتند در نهایت باعث قیام مردم به رهبری بزرگان و اندیشمندان و پیوستن ایشان به صف مشروطه‌خواهان شد. در مقابل، آمیانوس مارسلینوس این فاصله را ۱۰۴۰ استادیوم دانسته است؛ اختلافی که احتمالاً به تفاوت مسیرهای مورد نظر این دو نویسنده مربوط می‌شود. در کتیبهٔ آشوریِ آسرحدّون از سرزمینی به نام «پاتوش‌آری» در حاشیهٔ کویر نمک و در قلمرو مادهای دوردست یاد شده است؛ جایی که کوهی به نام «بیکنی» (کوه لاجورد) در کنار آن قرار داشته و بنا بر متن کتیبه، هیچ‌یک از نیاکان پادشاه آشور پیش از آن به این ناحیه نرسیده بودند. در نقشهٔ تاریخی بطلمیوس (قرن دوم میلادی)، نواحی شرقی ری به‌عنوان بخشی از سرزمین پارت ترسیم شده و شهرهایی چون خاراکس، چوآرا، آپامیا، آرتاکانا، سمینا و هکاتوم‌پیلوس در آن ذکر شده‌اند. این نقشه بازتابی از درک جغرافیایی دورهٔ متأخر هلنیستی–رومی از این ناحیه به‌شمار می‌رود. آمیانوس مارسلینوس نیز هکاتوم‌پیلوس را در مرکز ایالت پارت قرار می‌دهد و فاصلهٔ آن را از دروازهٔ کاسپین در شرق ری حدود ۱۹۲ کیلومتر (۱۰۴۰ استادیوم) ذکر می‌کند. پلینی بزرگ می‌نویسد که پس از عبور از دروازهٔ خزر و در حاشیهٔ بیابان‌های پارت، رشته‌کوهی به نام سیتئوس قرار دارد و شهر چوآرا دلپذیرترین شهر پارت در این ناحیه بوده است. مسیر نخست، راهی بود که از دشت‌های جنوبی البرز عبور می‌کرد و با مسیر جادهٔ امروزی تهران–مشهد قابل تطبیق است. مسیر دوم، راهی کوهستانی بود که از مسیر دماوند و فیروزکوه می‌گذشت و به ناحیهٔ کومس می‌رسید. وجود این مسیر کوهستانی در دوره‌های بعدی نیز تأیید شده است؛ به‌گونه‌ای که روی گونسالس دِ کلاویخو، سفیر پادشاه کاستیا، در گزارش سفر خود در اوایل سدهٔ نهم هجری/پانزدهم میلادی، از عبور کاروان‌ها از نواحی کوهستانی جنوب البرز و منطقهٔ چاشم در مسیر حرکت میان ری، فیروزکوه و نواحی کومس یاد می‌کند. در امتداد این مسیرهای کوهستانی، شواهد باستان‌شناسی از وجود استحکامات نظامی در دورهٔ اشکانی و دوره‌های بعدی به‌دست آمده است. | ## بخش 3: شهرستان سمنان | از جمله، شیرقلعهٔ شهمیرزاد که بر پایهٔ بررسی‌های باستان‌شناسی، بخش‌هایی از آن به دورهٔ اشکانی و ساسانی اولیه نسبت داده می‌شود و به‌نظر می‌رسد در کنترل راه‌های ارتباطی ناحیهٔ کومس و دامنه‌های جنوبی البرز نقش داشته است. برخی پژوهشگران به این نکته اشاره کرده‌اند که از نظر جغرافیای تاریخی، همان ناحیه‌ای که در آن اقتدار هخامنشیان با شکست داریوش سوم پایان یافت، در دوره‌ای متأخرتر به یکی از کانون‌های شکل‌گیری و تثبیت قدرت اشکانیان بدل شد؛ نکته‌ای که واجد اهمیت مکانی و نمادین است. پولیبیوس این مسیر را بسیار دشوار توصیف کرده و از گذر از تنگه‌های باریک، ارتفاعات بلند البرز و مقاومت مردمان کوهستان سخن می‌گوید؛ به‌گونه‌ای که آنتیوخوس سوم هشت روز با سختی فراوان در بدترین بخش‌های این راه درگیر بوده است. مردم کومشی مردم کومشی یا کومشی یا قومسی به مردم بومی شهرستان‌های سمنان، مهدیشهر، سرخه، دامغان و شاهرود گفته می‌شود که به یکی از گویش‌های زبان کومشی گویش می‌کنند. امروزه گویش کومشی تنها در شهرستان سمنان و سرخه و مهدی‌شهر گویش می‌شود و در دیگر نواحی آن زبان فارسی و تاتی و مازندرانی رایج است. به اعتقاد زبانشناسان از منطقه سمنان تا گرمسار هیچ گونه بومی از زبان فارسی شناخته نشده‌است و شهر سمنان و روستاهای اطراف سمنان گویش کومشی خود را حفظ نموده‌اند. عبدالله مقدسی مردم کومش را نه فارس و نه تازی می‌داند و در وصف زبان مردم کومش چنین می‌گوید: «زبان کومش و گرگان به هم نزدیک است. ها بکار می‌برند و می‌گویند هاکن و هاده و آن را حلاوتی‌ست، و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است مگر در آن شتاب است».احسن التّقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸ پس از فتح ایران توسط اعراب لفظ کومش به قومس تغییر کرد و از آن پس به ولایت کومش قومس گفته می‌شد و به مردم بومی آن قومسی گفته می‌شد.قومس، چاپ اول، ص ۴. جاذبه‌های تاریخی و باستانی این شهر علاوه بر زیبایی‌های طبیعی با سابقه تاریخی چند هزار ساله به دلیل واقع شدن در گذر حوادث ناشی از لشکرکشی‌ها و مهاجرت‌های بین شرق و غرب و مهم‌تر از همه داشتن تاریخ تمدن دیرینه دارای آثار باستانی متعدد دیدنی مربوط به دوره‌های مختلف تاریخ است که مبین قدمت کهن آن است. این آثار شامل: مسجد جامع سمنان منار سلجوقی مسجد جامع مسجد امام سمنان (مسجد شاه یا سلطانی) گرمابه پهنه سمنان گرمابه حضرت گرمابه ناسار گرمابه قلی گرمابه نخست دروازه ارگ سمنان ارگ علاء بنای دارالحکومه (میدان ابوذر) بازار سمنان بازار شیخ علاءالدوله برج چهل‌دختران قلعه‌های سارو قلعهٔ پاچنار قلعه کوشمغان قلعه زاوغان قلعه کهن‌دژ محله ملحی دژ چرمینه کاروانسرای سنگی آهوان (مربوط به قرن پنجم هجری) کاروان سرای شاه سلیمانی آرامگاه حکیم الهی سمنانی آرامگاه پیر نجم الدین آب‌انبار ناسار آب‌انبار کارخانه آب‌انبار کهنه دژ آب‌انبار توکلی تپه ناسار مدرسه حاج فتحعلی بیگ مدرسه صادق خان یخدان آتشگاه افزون بر اینها می‌توان به آب‌انبارها، قنات‌هایی با معماری منحصر به فرد و بافت قدیم سمنان نیز اشاره کرد. جاذبه‌های طبیعی معدن نمک ملحه: این معدن در فاصله ۴۸ کیلومتری جنوب شرقی سمنان در موقعیت ۵۲ درجه ۴۳ دقیقه طول شرقی و ۳۵ درجه ۲۲ دقیقه ۳۰ ثانیه عرض شمالی واقع شده‌است و از فعال‌ترین و کهن‌ترین معادن نمک ایران به‌شمار می‌آید. | ## جمع‌بندی | برای دیدن این دلفین‌های نمکی باید از جاده نظامی سمنان حدود ۴۰ کیلومتر طی مسیر کرد و سپس به سمت جنوب حدود ۵ کیلومتر ادامه مسیر داد.