موضوع مقاله: تفرش | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تفرش | مقدمه: این شهر در حدود ۹۰ کیلومتری شمال‌شرقی شهر اراک و در ناحیه‌ای مرتفع قرار دارد که توسط کوههای نسبتا مرتفع دربر گرفته شده است. | ## بخش 1: تفرش | تفرش به سبب موقعیت کوهستانی و قرارگیری در میان رشته‌کوه‌ها دارای آب‌وهوایی معتدل تا سرد و چشم‌اندازهای طبیعی ویژه است. شهر تفرش دارای محله های مختلف از جمله فم، طرخوران، خلچان، کهریز و تپه قلعه بوده و از جاذبه‌های گردشگری مهم استان مرکزی بشمار می رود. نویسندگان کتاب تاریخ اراک معتقدند که واژه تفرش به صور مختلفه مانند تبرش، تپرش، طبرش، طبرس و تبرس ضبط شده و دیده شده که محققا بعضی محرف و بعضی معربند در کتاب البلدان تألیف احمد بن ابى یعقوب، معروف به یعقوبى (متوفاى ۲۸۴ هجری قمری) رستاق طیرس را از توابع قم ذکر کرده است. شکل معرب شده نام این شهر در کتاب تاریخ قم که در قرن چهارم هجری قمری به زبان عربی نوشته شده است، به شکل طبرش ثبت شده است. مهرالزمان نوبان بدون اشاره به منبع تاریخی یا زبان‌شناختی مشخص، صورت گَبْرِش را به‌عنوان ریشهٔ احتمالی نام تفرش پیشنهاد کرده و این نظر را با حضور جوامع زرتشتی در جلگه‌های اطراف تفسیر کرده‌است. احمد بهمنیار در تصحیح و تعلیقات خود در کتاب تاریخ بیهق پس از بیان روش نسبت به مرکب مزجی (بعلی برای نسبت به بعلبک) و این که طبری صورت صحیح نسبت به طبرستان است، و نیز با رد نظر معدود علمای متاخر که طبرس را همان مازندران پنداشته اند (از جمله مولف روضات) و تاکید بر صحت نظر علمای متقدم نوشته است: بالجمه به حکم ادله و قرائنی که یاد شد طبرسی به فتح اول و ثانی و برای نسبت به طبرستان وضع نشده و اصل آن در وضع به فتح اول و ثالث و سکون ثانی و برای نسبت به طبرس بر وزن تغلب بوده و طبرس چنانجه خواهد آمد به معنی تفرش است. روستای طبرتو واقع در شصت کیلومتری جنوب غرب تفرش است، که نقل شده محل فوت سعد بن ابوبکر می باشد و نمی بایست با تفرش اشتباه گرفته شود. گیتاشناسی اقلیم شهر تفرش دارای اقلیم نیمه خشک بر مبنای روش دومارتن و نیمه خشک و سرد بر مبنای روش آمبرژه است. بیشترین بارندگی سالانه در سال زراعی ۱۳۷۱–۱۳۷۰ با مقدار ۴۶۴ میلی‌متر و کمترین آن در سال زراعی ۱۳۷۶–۱۳۷۵ با ۱۹۴ میلی‌متر ثبت و گزارش شده است. بیشترین بارندگی سالانه در فصل بهار، به ویژه در ماه‌های مارس و آوریل (حدوداً اسفند تا اردیبهشت) رخ می‌دهد. مردادماه (ژوئیه) با میانگین ۲۶٫۶ درجه سانتی‌گراد گرم‌ترین ماه و بهمن‌ماه (فوریه) با میانگین ۰٫۹ درجه سانتی‌گراد سردترین ماه سال است. دی‌ماه با میانگین ۶۵٪ مرطوب‌ترین ماه و ماه‌های تیر و مرداد با میانگین ۲۸٪ خشک‌ترین ماه‌های سال هستند. میانگین تبخیر سالانه ۱۹۸۲٫۲ میلی‌متر است و بیشترین تبخیر ماهانه به میزان ۴۰۹٫۲ میلی‌متر در ماه مرداد (اوت) رخ می‌دهد. باد غالب تفرش غربی (۲۷۰ درجه) می‌باشد و بیشترین سرعت باد وزیده شده به میزان ۹۰ کیلومتر در ساعت در بهمن‌ماه سال ۱۳۸۲ گزارش شده‌است. تأمین آب سیستم آبیاری و هدایت آب، از دیرباز در این شهر به صورت قنات و آب انبار بوده و ویرآب‌های متعددی با توانایی مهندسی بالا، جهت مصارف شرب یا کشاورزی ساخته شده‌است. در سال ۱۳۸۵ خورشیدی شهر تفرش ۵۰۵۰ فقره انشعاب آب و ۳۸۰۰ فقره انشعاب فاضلاب، یک باب تصفیه‌خانه فاضلاب با ظرفیت تصفیه ۲۰ لیتر در ثانیه داشت.سایت خبری شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور ، بازدید: ژانویه ۲۰۰۹. حفر و استفاده از قنات برای تأمین آب شرب و کشاورزی از هنرهای منحصربه‌فرد ایرانیان از صدها سال گذشته می‌باشد که در جای جای این سرزمین پهناور وجود یک قنات موجب آبادانی و رونق کشاورزی آن منطقه می‌باشد تفرش هم از این قاعده مستثنا نبوده و وجود ده‌ها قنات کوچک و بزرگ از صدها سال پیش خود یکی از دلایل سرسبزی وزیبایی این دیار می‌باشد در اینجا به معرفی قناتهای معروف تفرش می‌پردازیم: قنات بزرگ ششناو با آبدهی دایمی مربوط به دوره سلجوقیان که مظهر آن در داخل مسجد تاریخی ششناو می‌باشد قنات کنار برکه از ابتدای بهار تا اوایل تابستان سرسبزی و طراوت خاصی به منطقه زیبای کناربر می‌بخشد. قنات استریه به موازات قنات کناربر در آنسوی رودخانه کناربر در کوهپایه کوه ورمنار به صورت فصلی جاری می‌باشد قنات جمال آباد به صورت دایمی در منطقه جمال آباد سهم عمده‌ای در آبیاری زمین‌های کشاورزی آنجا دارد. قنات خرزنو در بالای پارک حکیم نظامی ضمن مصارف کشاورزی با داشتن چشم‌اندازهای زیبا در تمام فصول سال گردشگران زیادی از مناظر و آب قنات استفاده می‌کنند. قنات کهریز کریان در۲۵کیلومتری غرب تفرش درتمامی ایام سال مسافران زیادی از چشمه و مناظر بسیار زیبای اطراف آن بهره‌مند می‌شوند. قنات آسیابه در کنار رودخانه آسیابه قرار دارد و بخش بزرگی از زمین‌های کشاورزی منطقه را تحت پوشش جهت آبیاری قرار می‌دهد. از شمال به کوههای قندیز، زنگاور، محرق کان و مرق محدود است که کلا ارتفاعات بند ساوه نامیده می شوند. در شرق این منطقه کوه گوجه گل و سلمستان و در غرب آن کوه گون قرمز و نماور قرار دارند. جنوب شهرستان تفرش به دشت شمالی شهرستان اراک محدود می شود که کوههای میشی، دو هزاران و کلاه در این قسمت قرار دارند. | ## بخش 2: تفرش | ولی کوههای اطراف شهر تفرش عبارتند از: قله کوجه - ارتفاع: ۳۱۵۵ متر کوه دوقلو دو برادران – ارتفاع: حدود ۲۹۴۰ مترجعفری، ج ۱، ص ۲۵۸، ۴۰۱، ۴۸۲ قره‌گوزیل قرلان – ارتفاع: حدود ۴۲۰٫۲ متر کوه قشلاق – ارتفاع: حدود ۲۳۲۰ متر از سطح دریاسیفی فمی تفرشی، ص ۵۰ گندم کوه – ارتفاع: حدود ۲۱۵۶ متر از سطح دریا و مخروطی شکل نقره کمر دیمنار – رصدخانه در حال احداث تفرش نزدیک قله آن است. کوه مخروطی علی خورنده – محل دو غار علی خورنده و گاوخوردرباره شهر تفرش تاریخچه دوران باستان تا پایان ساسانیان محدودهٔ کنونی تفرش در روزگار باستان جزو متصرفات هخامنشیان، مادها و اشکانیان بوده‌است. حسن قمی در کتاب تاریخ قم به نقل از ابن مقفع بنای ضیعت های (آب و زمین و مانند آن و زمین سیر حاصل و بسیار برآمد از غله و جز آن) تفرش را به «طبرش بن همدان» نسبت داده‌است. که چنین شخصی در تاریخ به‌عنوان فرد شناخته‌شده و دارای زندگی مستند یافت نشده است. در کتابی که پس از شکست فیروز پسر کسری به قتیبة بن مسلم و فتح خراسان، نزد دختر فیروز به نام شاه آفرید (شاهفرند)، که به همسری حجاج بن یوسف درآورده شد بود، یافت شد اینگونه آمده است که قباد پسر پیروز سرزمین های تحت فرمان خود را از نظر آب و خاک ارزیابی نمود تا در مکان مناسبی شهری برای خود بنا کند که در آن مستقر شود. او در سیزده مکان، دلپذیرترین مکان‌ها را بدین شرح یافت: مدائن، سوس، جندیسابور، تستر، سابور، اصبهان، ری، بلخ، سمرقند، باورد، روذراور، ماسبندان، مهرجانقذق و تل ماسیر. سپس از منظر معیارهای دیگر مناطق دیگری را بررسی و مقایسه نمود و در نهایت برای استقرار خود قرمیسین را بنا نمود. حسن بن محمد قمی پس از ذکر این کتاب، تل ماسیر را به صورت تلِّ مآستر یاد نموده و گفته است که آن پشته‌ای مشرف بر تفرش است. فتوحات اسلامی تا پایان قرون اولیه در دورهٔ خلافت عمر بن خطاب و هم‌زمان با فتح اصفهان، کاشان و قم، شهر تفرش نیز توسط «مالک بن عام اشعری» فتح شد. در زمان حجاج بن یوسف ثقفی، گروهی از اشعریان به‌سبب فشار و آزار به ایران مهاجرت کرده و در قم ساکن شدند. در دوران هارون‌الرشید، «سلمه بن سلمه همدانی» رستاق تفرش و مزارع آن را به مهاجران عرب اشعری واگذار کرد. پس از درگذشت فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ هجری، تشیع از قم به نواحی پیرامون، از جمله تفرش، گسترش یافت. راوندی در قرن ششم، تفرش، آوه، قم و کاشان را از شهرهای رافضی‌نشین معرفی کرده‌است. سلجوقیان تا ایلخانان در دورهٔ سلجوقیان، نام تفرش به صورت «طبرس» رواج یافت و برخی بزرگان و ادیبان خود را به آن منسوب کردند. رواج کنیهٔ «طبرسی» در میان رجال شیعه و کاربرد آن در آثار امامیه نشان‌دهندهٔ نفوذ و گسترش دیرین تشیع در این ناحیه است. پس از درگذشت فاطمه معصومه در قم و تبدیل شدن این شهر به یکی از مراکز مهم تشیع، مذهب شیعه به تفرش نیز راه یافت؛ در قرن هشتم، حمدالله مستوفی تفرش را ولایتی با سیزده روستا، هوای معتدل، غله و میوهٔ فراوان و شش هزار دینار حقوق دیوانی معرفی کرده‌است. وی فم و طرخوران را از روستاهای بزرگ آن دانسته و تفرش را شهری شیعه‌نشین توصیف کرده‌است. خوارزمشاهیان در دورهٔ خوارزمشاهیان، تفرش دهستانی در قلمرو عراق عجم (اراک) بود و در فاصلهٔ سال‌های ۷۴۰ تا ۸۳۸ در شمار متصرفات آل جلایر قرار داشت. این شاخه از سادات که به سبب در اختیار داشتن مهر امام سجاد به «میرمهردار» شهرت داشتند، تا اواخر دورهٔ صفویه و زمان شاه سلطان حسین منصب مُهرداری را حفظ کردند. در روزگار صفویان، به‌ویژه در زمان شاه عباس بزرگ، تفرش رو به آبادانی نهاد و مردم آن در دستگاه حکومت نفوذ یافتند. در آغاز قرن یازدهم، امین احمد رازی تفرش را ولایتی در اقلیم چهارم با آب‌وهوای معتدل و میوه‌های خوب معرفی کرده و از وجود چشمه‌ها و قنات‌ها سخن گفته‌است. در زمان شاه عباس اول، این شهر رونق یافت و بزرگان آن به دربار راه یافته‌اند.؛ افشاریه و زندیه در زمان افشاریان، تفرش تا سال ۱۲۱۸ جزو متصرفات آنان بود. در این دوره مکتب‌خانه‌های متعددی در تفرش ایجاد شد و نوجوانان در آن‌جا به آموزش مقدمات فارسی و قرائت قرآن می‌پرداختند. قاجاریه در دورهٔ قاجاریه، مردانی از تفرش در سیاست ایران نقش یافتند و برخی حتی جان خود را در این راه نثار کردند. | ## بخش 3: تفرش | توجه پادشاهان قاجار به منطقه سبب شد روحانیان و علمای تفرش، به‌ویژه سادات بنی‌فاطمه، در دستگاه حکومت رشد کرده و به مناصب مهم برسند. از ویژگی‌های این دوره، گسترش مکتب‌خانه‌ها و افزایش شمار میرزاها در تفرش، آشتیان و فراهان است. بسیاری از اهالی نیز به‌سبب سواد و خوش‌خطی به منصب‌های دیوانی و منشی‌گری گماشته می‌شدند. در دورهٔ ناصرالدین‌شاه قاجار، تفرش «ییلاق ممتاز عراق (اراک)» توصیف شده و گفته شده‌است که خشکبار آن به خارج از کشور صادر می‌شده‌است. اعتمادالسلطنه نیز در همین دوره به شکارگاهی پُر ارغالی و کبک در حوالی تفرش، قلعه‌ای در خرازان، قناتی قدیمی در طرخوران به نام «خرزنویه» و امامزاده‌ای به نام «احمد بن موسی» اشاره کرده‌است. اهالی روستانشین تفرش عمدتاً به زراعت، باغداری، دامداری و صنایع دستی اشتغال دارند. فرش‌های تفرش ارزش صادراتی دارند و مهم‌ترین بازار فروش آن‌ها در ایران، شهرهای همدان و تهران و در خارج از ایران کشور آلمان است (فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۴۸، ص ۴۲). اهالی تفرش اکثریت مردمان فارس زبان هستند و جمعیت برخی روستاها به‌ ترکی سخن می‌گویند. براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر تفرش ۱۶٬۴۹۳ نفر، متشکل از ۸٬۲۲۶ مرد و ۸٬۲۶۷ زن در قالب ۵٬۲۳۲ خانوار و جمعیت کل این شهرستان ۲۴٬۹۱۳ تن بوده‌است. سرشماری سال 95 جمعیت برحسب سن، جنس و وضع سکونت (به تفکیک استان و شهرستان زبان زبان اصلی مردمان تفرش فارسی باستان هست که امروزه با گسترش زبان فارسی نوین، زبان پیشین و اجدادی خود کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد و جایگاه اش را به فارسی نو داده‌است، اما در یکی از روستاهای اطراف زبان تاتی همچنان صحبت می‌کنند. همچنین زبان ترکی نیز در برخی روستاهای اطراف تفرش و در یکی از روستاها ترکی خلجی صحبت میشود. این پذیرش بیشتر در جریان تبادل فرهنگی صورت گرفت و از ان زمان تفرش به یکی از پایگاه‌های پیروان آیین شیعه و اهل باطن اسماعیلیان درآمد. در کتاب زینت المجالس نوشته محمد مجدالدین حسینی متخلص به مجدی در سال (۱۰۰۴ ق) آمده است که مذهب اهالی تفرش از قدیم الایام شیعه دوازده امامی بوده است. در کتاب مرآت البلدان به نقل از نسخه خود از کتاب هفت اقلیم، نوشته امین احمد رازی نوشته سال ۱۰۰۲ ه.ق، آمده است که اهالی تفرش شافعی مذهب اند. مشاهیر مشاهیر متولد شهر تفرش به ترتیب تاریخ فوت از این قرار می باشند: قرن ۵ هجری شمسی ابوعلی فضل بن حسن طَبرِسی معروف به شیخ طَبرِسی قرن ۶ هجری احمد بن علی بن ابی‌طالب طَبرِسی معروف به شیخ ابومنصور طَبرِسی قرن ۱۰ هجری شمسی امیر قدسی، شاعر میر عبدالغنی، شاعر مولانا وجهی، شاعر ملامراد تفرشی قرن ۱۱ هجری شمسی ظهیرالدین علی فمی تفرشی ملقب به ظهیرا میر فیض‌الله عبدالقاهر حسینی تفرشی میرعلام تفرشی مصطفی حسینی تفرشی قرن ۱۲ هجری شمسی آقامؤمن تفرشی قرن ۱۳ هجری شمسی میرزا یحیی خان تفرشی متخلص به سرخوش فتح‌الله جلالی اسماعیل خان دبیر لشکر‌نویس میرزا ابوالقاسم معین‌الملک میرزا سید هدایت‌الله تفرشی میرزا سید کاظم تفرشی میرزا موسی مستوفی تفرشی، معروف به میرزا موسی وزیر(متوفی ۱۲۴۴ خورشیدی) میرزا سید علی مجد الاشراف میرزا سید محمد ولد مجدالاشراف میرزا مصطفی وکیل لشکر میرزا سید کاظم وزیر خزانه میرزا محمدحسین وزیر خزانه میرزا علیرضا مستوفی میرزا عیسی وزیر عباس قوام‌الدوله قرن ۱۴ هجری شمسی تقی دانش حسینعلی خان نکیسا یدالله دهستانی احمد پارسا میرزا حسین خان تفرشی ملقب به مرصع پوش ولایت محمدرضا درودیان تفرشی نقوسانی تقی بهرامی عباس سحاب ابوالقاسم سحاب عبدالله دوامی علیرضا افضلی‌پور پروانه وثوق عباس بلوکی‌فر اقتصاد بازار خرید در بازار قدیم ترخوران و تفرش و آشتیان پیشه‌هایی مانند عطاری، دوافروشی، قماش فروشی، مسگری، صحافی، دوزندگی و غیره رواج داشت که این پیشه‌وران علاوه بر کالاهای خود، کتاب هم به فروش می‌رساندند. از پیشگامان کتاب‌فروشی در شهر می‌توان میرزا محمدعلی پسر احمد آشتیانی (زنده به سال ۱۳۱۱ خورشیدی) (از صحافان شهر)، کربلایی محمود بازرجانی در محلهٔ فَم، و مشهدی محمدحسین جعفری در بازار ترخوران تفرش را نام بردآذرنگ، عبدالحسین. ۲۴۱ با گذر زمان دکان‌های دوگانه‌فروش بیشتر به شکل کتاب‌فروشی درآمدند و در آن‌ها علاوه بر کتاب نشریاتی مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل، فرنگستان، ملت، وقایع اتفاقیه به مشتریان عرضه می‌شد. آموزش شهر تفرش دارای سه مرکز آموزش عالی شامل دانشگاه تفرش، دانشگاه پیام‌نور مرکز تفرش و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفرش است. دانشگاه تفرش در سال ۱۳۷۰ تأسیس شد و در سال‌های آغاز فعالیت به‌عنوان مجتمع آموزش عالی زیر نظر دانشگاه صنعتی امیرکبیر اداره می‌شد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفرش نیز به‌عنوان یکی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی در این شهرستان فعالیت می‌کند. کتابخانه عمومی شهرستان تفرش زیرمجموعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور است و در خیابان آیت‌الله سعیدی قرار دارد. گردشگری اکوتوریسم غار امجک چشمه گراو آبشار قطره باران غار علی خورنده غار گاو خور یا گاو خل گردنه خرازان ماقبل تاریخ سنگ نگاره‌های یازیلی چای در روستای دربر سنگ نگاره‌های گندم‌کوه تاریخ پیش از اسلام قلعه‌های گبری گورهای نشسته بر فراز روستای کبوران (گبران) چهارطاقی بهاران کبوران (گبران) قلعه توس در جنوب غرب روستای خرازان تاریخ پس از اسلام برج خاموشی (دخمه) تپه قلعه خلجان امامزاده بی بی ستین در محله ترخوران تفرش خانه نظامی گنجوی در روستای تاد قلعه سلطان محمود واقع در روستای کهلو سفلی، سده ۷ ه.ق امامزاده احمد (تفرش)، روستای کوهین، سده دهمر. تاریخ عصر جعفری یا زندگانی امام جعفر صادق (ع)، تهران: کتابفروشی و چاپخانهٔ دانش، 1328، ص 56 و 57.رجال و مشاهیر آشتیان نوشتهٔ صادق حضرتی، نشر الماس، چاپ اول 1382، صفحه 309. | ## جمع‌بندی | مسجد جامع شش ناو (دورهٔ سلجوقی) شهر زیرزمینی و دستکند تفرش (دورهٔ سلجوقی) مقبره میرعلام تفرشی، سده یازدهم هجری بقعهٔ آقامؤمن تفرشی (داعی انجدانی)، حکیم و عارف و شاعر سدهٔ یازدهم و دوازدهم بقعه ابوالعلی، دوره صفوی بقعه شاهزاده محمد، دوره صفوی کاروانسرای خانک در روستای خانک، دوره صفوی آرامگاه امامزاده قاسم (شاهوارق) (دورهٔ صفویه) قلعه مراد سلطان متعلق به دورة زندیه در بازرجان آب انبار بلور (دورهٔ قاجار) مقبره اسماعیل خان لشکر نویس تفرشی، سده سیزدهم هجری تکیه زاغرم شهر تفرش (دورهٔ قاجار) ویرانه‌های برج آقابیک در بازرجان بقایای قبرهای قدیمی با سنگ قبرهای سفالی در کبورانفرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۴۸، ص ۴۲، ۱۳۹؛ سیفی فمی تفرشی، ص ۱۵ خانه میر فخرایی (دورهٔ قاجار) خانهٔ سرهنگ ضیائی (دورهٔ قاجار) خانه عباسقلی خان میرپنج، دورهٔ قاجار نمازخانه کهنه لو، دورهٔ قاجار غسالخانه نقوسان، دورهٔ قاجار قلعه باغکه (دوره قاجار) خانه و محل تولد محمود حسابیوبگاه شهر تفرش.