موضوع مقاله: اریحا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # اریحا | مقدمه: نام اریحا بیش از ۷۰ بار در عهد عتیق ذکر شده و به عنوان «شهر خرماها» (עִיר הַתְּמָרִים) توصیف شده‌است. | ## بخش 1: اریحا | بررسی‌های باستان‌شناسی نشان داده ‌است که قدمت این شهر به حدود ۹۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و به احتمال زیاد «نخستین سکونت‌گاه شهری تاریخ» بوده‌ است. اریحای کنونی، در واقع مجموعه‌ای بیش از بیست شهر است که هر کدام روی خرابه‌های پیشینیان خود، ساخته شده‌اند و نخستین آن‌ها در دوران نوسنگی پیش‌ازسفال ایجاد شده‌ است. ریشه‌شناسی نام ریشه نام عبری یریحو را از واژه کنعانی رئاخ (רוּחַ) به معنای نسیم و بوی خوش دانسته‌اند، ولی نظریه دیگری نیز وجود دارد که آن را ناشی از واژه کنعانی یاریخ (ירח) به معنای ماه یا الهه ماه می‌داند که این شهر در آغاز مرکز پرستش آن بوده‌است. در نزدیکی شهر اریحا منبع آبی به نام «چشمه الیسع» وجود دارد که ارزش آن در میانه بیابان دریای مرده در گذر هزاره‌ها واضح است. این سکونت‌گاه بیش از هزار سال با دیواری قطور معروف به دیوار جریکو محصور بوده که از ساکنان آن، دارایی‌هاشان و چشمهٔ آب محافظت می‌کرده است. پلکانی سنگی در داخل این برج تعبیه شده بود که به سربازان اجازه صعود به برج را بدهد. عصر نوسنگی پیش‌ازسفال (ب) در حدود سرانجام دیوار اریحا که بین کوچ‌نشینان شرقی و دشت‌های حاصل‌خیز فلسطین قرار داشت فرو ریخت. تازه‌واردان خانه‌های خود را به شکل مستطیل به دور حیاطهای مرکزی سازمان دادند که در آن آشپزی انجام می‌شد. به خاطر کمبود سنگ و نیاز به آن برای ساخت بناهای دفاعی، در این دوران خانه‌ها با استفاده از خاک ساخته می‌شد. کار با گل و خانه‌سازی از آن آسانتر از کار با سنگ است و به مهارت چندانی نیاز ندارد. یک ابداع زیرکانه در میان ساکنان این شهر استفاده از لعاب بود، که هم سطح گل را در برابر آب مقاوم می‌کرد و هم آن را زیباتر می‌ساخت. کاوش‌ها سازه‌ای را آشکار کرده‌اند که به «ساختمان میانی» شناخته می‌شود و به‌نظر می‌رسد محل اقامت فرمانروایان محلی شهر بوده، که در آن زمان تابع امپراتوری مصر بودند. این ساختمان در نهایت ویران شد، اما در اوایل عصر آهن دوباره مورد استفاده قرار گرفت. به‌گفتهٔ نیگرو (۲۰۲۳)، لایه‌های عصر مفرغ متأخر IIB در تپهٔ باستانی به‌شدت در اثر عملیات تسطیح در دورهٔ عصر آهن آسیب دیده‌اند، که این امر کمبود یافته‌های مربوط به سدهٔ سیزدهم پیش از میلاد را توضیح می‌دهد. روایت کتاب مقدس عبری در کتاب مقدس عبری داستان نبرد اریحا به رهبری یوشع آمده است که به سقوط شهر کنعانی انجامید، نخستین شهری که اسرائیلیان در سرزمین موعود تصرف کردند. لورنزو نیگرو پیشنهاد می‌کند که این داستان ممکن است از خاطره‌های محلی دربارهٔ ویرانی‌های شهر کنعانی در هزاره‌های سوم و دوم پیش از میلاد شکل گرفته باشد، که بعدها توسط نویسندگان کتاب مقدس برای ساخت روایت خود به‌کار رفته است. | ## بخش 2: اریحا | عصر آهن به‌نظر می‌رسد سکونت در تل السلطان در سدهٔ یازدهم پیش از میلاد از سر گرفته شد و شهر در سدهٔ دهم دوباره استحکامات یافت. از این شهر جدید چیز زیادی جز یک خانهٔ چهار‌اتاقه در دامنهٔ شرقی باقی نمانده است. تا سدهٔ هفتم پیش از میلاد، اریحا به شهری گسترده تبدیل شده بود، اما این سکونتگاه در جریان فتح بابل بر یهودا در اواخر سدهٔ ششم پیش از میلاد نابود شد. دورهٔ هخامنشی و آغاز هلنیستی پس از ویرانی شهر یهودایی به‌دست بابلیان در اواخر سدهٔ ششم پیش از میلاد، آنچه در دورهٔ هخامنشی به‌عنوان بخشی از بازگشت به صهیون و پس از اسارت بابلی بازسازی شد، آثار اندکی بر جای گذاشته است. اریحا از یک مرکز اداری در یهود مدینتا (استان یهودا) تحت فرمانروایی هخامنشیان، به ملک خصوصی اسکندر مقدونی میان سال‌های ۳۳۶ تا ۳۲۳ پیش از میلاد تبدیل شد. در میانهٔ سدهٔ دوم پیش از میلاد، این شهر زیر سلطهٔ سلوکیان قرار داشت و سردار سوری باخیدس چندین دژ برای تقویت دفاع منطقه در برابر شورش مکابیان ساخت.1 Maccabees 9:50 یکی از این دژها در ورودی وادی قلط ساخته شد و بعدها توسط هرود بزرگ بازسازی و «کیپروس» نامیده شد. دورهٔ حشمونی و هرودی در نیمهٔ دوم سدهٔ دوم پیش از میلاد، اریحا بخشی از پادشاهی یهودا شد که توسط مکابیان پس از استقلال از سلوکیان تأسیس شده بود. حدود ۱۳۵/۱۳۴ پیش از میلاد، بطلمیوس پسر ابوبوس، فرماندار اریحا، شمعون تثاسی را در دژ دوق ترور کرد. حشمونیان در محوطه‌ای به‌نام «تلول ابو العلایق» کاخ‌های زمستانی سلطنتی حشمونی و هرودی را ساختند. شهر جدید اریحا به‌صورت یک شهر باغی پیرامون این کاخ‌ها شکل گرفت و در دو سوی وادی قلط گسترش یافت. چندین حوض مربوط به دوران پادشاهی الکساندر یانایوس نیز در این مجموعه کشف شده است. همچنین حشمونیان آب‌راهه‌هایی برای تأمین آب کاخ‌ها و مجتمع‌های کشاورزی ساختند، که شواهدی از کشت بلسان، خرمالو و تولید شراب خرما را نشان می‌دهد. پس از ساخت این کاخ‌ها، اریحا افزون بر یک مرکز کشاورزی و محل تلاقی راه‌ها، به اقامتگاه زمستانی اشراف اورشلیم نیز تبدیل شد. در سال ۶۳ پیش از میلاد، در جریان مداخلهٔ روم در جنگ داخلی حشمونیان، سردار رومی پومپه از اریحا عبور کرد تا اورشلیم را محاصره کند. در ۳۷ پیش از میلاد، هرود بزرگ به‌عنوان فرمانروای تابع روم بر یهودیه حکومت را به دست گرفت. او ابتدا املاک سلطنتی اریحا را از کلئوپاترا اجاره کرد و پس از مرگ او، این منطقه به‌طور کامل به هرود واگذار شد. | ## بخش 3: اریحا | کاوش‌ها بقایای این کاخ‌ها، شبکهٔ آب‌رسانی و سکونتگاه‌های وابسته را آشکار کرده‌اند. او همچنین یک هیپودروم و تماشاخانه ساخت و با ایجاد آب‌راهه‌ها، زمین‌های زیر صخره‌ها را آبیاری کرد. پس از مرگ هرود، کاخ اریحا غارت و سوزانده شد، اما بعدها توسط پسرش هرود آرخلائوس بازسازی شد. همچنین آرامگاه‌هایی سنگ‌تراش از دورهٔ حشمونی و هرودی در دامنهٔ صخره‌ها کشف شده‌اند که به فاصلهٔ زمانی میان ۱۰۰ پیش از میلاد تا ۶۸ میلادی تعلق دارند. در عهد جدید در انجیل‌ها آمده است که عیسی ناصری از اریحا عبور کرد و نابینایان را شفا داد و نیز زَکّای، رئیس باج‌گیران، را به توبه فراخواند. دورهٔ رومی یوسفوس، تاریخ‌نگار یهودی سدهٔ نخست میلادی، اریحا را حاصل‌خیزترین بخش یهودیه توصیف می‌کند. او به وجود نخلستان‌ها، چشمه‌های پرآب، زنبورها و گیاهان ارزشمندی چون بلسان و سرو اشاره می‌کند و این منطقه را «الهی» می‌نامد. نویسندگان دیگری مانند دیودور سیسیلی، پلینی مهتر و استرابون نیز دربارهٔ ویژگی‌های طبیعی و جغرافیایی اریحا نوشته‌اند. در کاوش‌های غرب اریحا، گورستانی یهودی از سدهٔ نخست میلادی کشف شده است که شامل مجموعهٔ آرامگاه خانوادگی «جالوت» با تزئینات نقاشی و کتیبه‌هایی به زبان‌های یونانی، عبری و آرامی است. در سال ۶۸ میلادی، نیروهای وسپاسیان به منطقه رسیدند، اما شهر پیش از ورود آنان تخلیه شده بود. پس از سقوط اورشلیم در سال ۷۰ میلادی، اریحا به‌سرعت رو به افول گذاشت و تا حدود سال ۱۰۰ میلادی به یک پادگان کوچک رومی تبدیل شد. دورهٔ بیزانسی در سدهٔ چهارم میلادی، شهر جدیدی از اریحا در حدود ۱۶۰۰ متر به‌سوی شرق ساخته شد که محل شهر امروزی است. در این دوره، مسیحیت در منطقه گسترش یافت و صومعه‌ها و کلیساهای متعددی، از جمله صومعه سنت جرج خوزیبا، ساخته شدند. یکی از مهم‌ترین آثار این دوره، کنیسه اریحا است که دارای موزاییک‌هایی با نقش منوره، لوْلاو و شوفار و کتیبهٔ عبری «صلح بر اسرائیل» است. این بنا در اواخر دورهٔ بیزانسی یا آغاز دورهٔ اسلامی ساخته شد و احتمالاً در سدهٔ هشتم میلادی متروک گردید. | ## جمع‌بندی | دوران خلفای اسلامی آب و هوا اریحا ۲۵۸متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد قرار دارد، که این امر آن را به پست‌ترین شهر جهان تبدیل می‌کند.