موضوع مقاله: جنگ دارفور | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جنگ دارفور | مقدمه: جنگ دارفور که گاه به نام جنگ لندکروزر نیز خوانده می‌شود، یک درگیری مسلحانه بزرگ در منطقه دارفور در غرب سودان بود که از فوریه ۲۰۰۳ (بهمن ۱۳۸۱) آغاز شد. | ## بخش 1: جنگ دارفور | در این جنگ، دو گروه شورشی، یعنی جنبش/ارتش آزادی‌بخش سودان (SLM/A) و (JEM)، علیه دولت سودان دست به اسلحه بردند و این دولت را به سرکوب جمعیت غیرعرب دارفور متهم ساختند. دولت سودان در پاسخ، دست به پاک‌سازی قومی گسترده‌ای علیه ساکنان غیرعرب این منطقه زد که به کشته شدن صدها هزار غیرنظامی انجامید و موجب شد رئیس‌جمهور وقت سودان، عمر البشیر، از سوی دیوان کیفری بین‌المللی به جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی متهم شود. یک سوی این درگیری را ارتش و پلیس سودان و شبه‌نظامیان جنجوید تشکیل می‌دادند؛ جنجویدها عمدتاً از میان بومیان عرب‌شده آفریقایی و شمار اندکی از بادیه‌نشینهای شمالی رقیبات گردآوری می‌شدند. سوی دیگر درگیری گروه‌های شورشی، به‌ویژه SLM/A و JEM، بودند که در درجه نخست از قوم‌های غیرعرب مسلمان ، و سربازگیری می‌کردند. اتحادیه آفریقا و سازمان ملل متحد نیز به‌صورت مشترک نیروی حافظ صلح یونامید را در این منطقه مستقر ساختند. وزیر امور خارجه آمریکا، کالین پاول، وضعیت دارفور را نسل‌کشی یا اقدامات نسل‌کشانه توصیف کرد. دولت سودان و جنبش عدالت و برابری در فوریه ۲۰۱۰ (بهمن ۱۳۸۸) توافق‌نامه آتش‌بس امضا کردند، اما مذاکرات با اتهام نقض آن از سوی ارتش سودان با بحران روبه‌رو شد. سرانجام، در ۳۱ اوت ۲۰۲۰ (۱۰ شهریور ۱۳۹۹)، توافق صلح جامعی میان مقامات سودانی و چند گروه شورشی برای پایان دادن به خصومت‌های مسلحانه امضا شد. خاستگاه‌های درگیری دارفور در زبان عربی به معنای «خانه » است و از دیرباز بخشی از دولت‌های سازمان‌یافته در دره بالایی نیل نبوده، بلکه در سده چهاردهم میلادی به‌صورت یک سلطانت مستقل شکل گرفت. در پی مهاجرت قبیله بنی‌هلال در سده یازدهم میلادی، مردم دره نیل به‌شدت عربی‌زبان شدند، در حالی که سرزمین‌های دورافتاده به فرهنگ‌های بومی سودانی نزدیک‌تر ماندند. پس از پیروزی انگلیسی-مصری در جنگ مهدیه، علی دینار به‌عنوان سلطان تحت‌الحمایه بریتانیا بازگشت، اما در پی حمایت از امپراتوری عثمانی در آستانه جنگ جهانی اول، با یک لشکرکشی نظامی در ۱۹۱۶ از قدرت برکنار شد. از آن پس، دارفور بخشی از سودان مصر و بریتانیا و سپس جمهوری سودان (۱۹۵۶–۱۹۶۹) باقی ماند. یکی از این توضیح‌ها به اختلافات ارضی میان دامداران نیمهکوچ‌رو و کشاورزان یکجانشین مربوط می‌شود. بحران دارفور همچنین با جنگ داخلی اول و دومین جنگ داخلی سودان میان دولت با سلطه عرب و جنوبی‌های مسیحی و جاندارانگار پیوند دارد. از منظری دیگر، این درگیری را می‌توان رویارویی میان دولت ملی اسلام‌گرا در خارطوم و دو گروه شورشی مستقر در دارفور، یعنی ارتش آزادی‌بخش سودان (SLA) و ، دانست. ادعاهای آپارتاید در اوایل ۱۹۹۱، غیرعرب‌های قبیله زغاوه در سودان اعلام کردند که قربانی یک کمپین فزاینده آپارتایدِ عربی هستند که عرب‌ها و غیرعرب‌ها را از هم جدا می‌کند. اقتصاددان از دانشگاه امریکن دولت عرب سودان را به اعمال نژادپرستی علیه شهروندان سیاه‌پوست متهم کرد و آن را «آپارتاید عربی» خواند.George Ayittey, Africa and China, اکونومیست، 19 February 2010 ریشه‌های قومی منطقه دارفور از اقوام گوناگونی تشکیل شده‌است که می‌توان آنها را در سه گروه دسته‌بندی کرد: گروه‌های آفریقایی سیاه‌پوست مانند که نزدیک به یک‌سوم جمعیت دارفور را تشکیل می‌دهند، در غرب و در شمال، و قبایل عرب که از سده سیزدهم میلادی به سودان کنونی سرازیر شده‌اند. مفاهیم «آفریقایی سیاه‌پوست» و «عرب» در این زمینه به‌جای تمایزهای نژادی، هویت‌هایی اجتماعی و فرهنگی هستند. ریشه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی دبیرکل سازمان ملل متحد، بان کی‌مون، در ۲۰۰۷ پیامدهای تغییر آب‌وهوا را یکی از علل بحران دارفور برشمرد. | ## بخش 2: جنگ دارفور | از دهه ۱۹۸۰ به‌این‌سو، کاهش زمین‌های کشاورزی و چراگاه‌ها در پی گسترش بیابان‌زایی و فرسایش خاک، گروه‌های مختلف قومی را به مهاجرت از مناطق خشک شمالی به جنوب پربارش‌تر دارفور واداشت. بُعد سیاسی و نظامی‌شدن در دوران نخست‌وزیری صادق المهدی (۱۹۸۶–۱۹۸۹)، دولت سودان تصمیم گرفت قبایل عرب کوچ‌رو (باقاره) را مسلح کند، به‌ظاهر برای دفاع در برابر حملات ارتش آزادی‌بخش مردم سودان (SPLA) از جنوب. این شبه‌نظامیان عرب سلاح‌های خود را علیه جمعیت سیاه‌پوست آفریقایی دارفور به‌کار گرفتند و درگیری ابعاد نژادی آشکاری پیدا کرد. در ۱۹۹۴، دارفور به سه استان شمال، جنوب و غرب تقسیم شد که این تقسیم‌بندی منجر به تضعیف بیشتر جمعیت بومی شد. با آغاز مذاکرات صلح برای پایان دادن به جنگ داخلی در سودان جنوبی، دارفوری‌های غیرعرب احساس حاشیه‌نشینی بیشتری کردند؛ که از سال ۲۰۰۱ تأسیس شده بود، در فوریه ۲۰۰۳ نخستین حمله را انجام داد. بُعد بین‌المللی درگیری دارفور ابعاد منطقه‌ای پیدا کرد و به کشورهای همسایه، به‌ویژه چاد، کشیده شد. رئیس‌جمهور چاد، ادریس دبی، که خود در ۱۹۹۰ با پشتیبانی سودان به قدرت رسیده بود، در ابتدا از دولت سودان حمایت کرد. اما به‌تدریج، با تبدیل شدن به حامی گروه‌های شورشی دارفور، رابطه دو کشور به جنگ نیابتی تبدیل شد که در اواخر ژانویه ۲۰۰۸ به رویارویی مستقیم انجامید. سیر درگیری ۲۰۰۳: آغاز جنگ در زمستان ۲۰۰۲–۲۰۰۳، مخالفت با رئیس‌جمهور عمر البشیر در دارفور اوج گرفت. دولت خارطوم در پاسخ، به شبه‌نظامیان عرب (جنجوید) اجازه داد در سراسر دارفور عمل کنند. در ۲۵ آوریل ۲۰۰۳ (۵ اردیبهشت ۱۳۸۲)، شورشیان به فرودگاه الفاشر حمله کردند و ۷۰ سرباز ارتش را کشتند. ۲۰۰۴–۲۰۰۵: وخامت بحران در اوایل ۲۰۰۴، شمار کشته‌شدگان به حدود ۳٬۰۰۰ نفر و آوارگان به ۶۵۰٬۰۰۰ نفر رسیده بود. کالین پاول، وزیر امور خارجه آمریکا، در سپتامبر ۲۰۰۴ وضعیت دارفور را به‌صورت رسمی «نسل‌کشی» توصیف کرد. ۲۰۰۶–۲۰۱۰: تداوم درگیری در ۲۰۰۶، جبهه انقلابی ملی (که پیش از ۲۰۱۱ به این نام شناخته می‌شد و بعداً جبهه انقلابی سودان نام گرفت) شکل گرفت. در ژوئیه ۲۰۰۷، شورای امنیت سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه، استقرار نیروی مشترک یونامید (UNAMID) را تأیید کرد. در مارس ۲۰۰۹، دیوان کیفری بین‌المللی حکم دستگیری عمر البشیر را به اتهام جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت صادر کرد. در فوریه ۲۰۱۰ (بهمن ۱۳۸۸)، دولت سودان و جنبش عدالت و برابری (JEM) توافق‌نامه آتش‌بس امضا کردند. ۲۰۱۱–۲۰۲۰: مرحله پایانی در ۲۰۱۱، جنبش آزادی و عدالت (LJM) توافق‌نامه صلح دوحه دارفور را امضا کرد. اعلامیه قانون اساسی اوت ۲۰۱۹ که در جریان انقلاب سودان به امضا رسید، دولت انتقالی را موظف کرد ظرف شش ماه نخست دوره ۳۹ماهه گذار به دموکراسی، فرایند صلح در دارفور و دیگر مناطق درگیر را به پیش ببرد. | ## بخش 3: جنگ دارفور | سرانجام، در ۳۱ اوت ۲۰۲۰ (۱۰ شهریور ۱۳۹۹)، توافق صلح جامعی میان مقامات سودانی و چند گروه شورشی امضا شد و جنگ رسماً پایان یافت. طرف‌های درگیری نیروهای دولتی و جنجوید نیروهای مسلح سودان به همراه (PDF) و نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) ستون اصلی نیروهای دولتی را تشکیل می‌دادند. جنجوید یک گروه شبه‌نظامی سودانی بود که اعضای آن عمدتاً از بومیان عربی‌شده آفریقایی و شماری از بادیه‌نشینان شمالی رقیبات گرد می‌آمدند. اگرچه دولت سودان به‌طور رسمی هرگونه حمایت از جنجوید را رد می‌کرد، شواهد نشان می‌داد که دولت به آنها کمک مالی و تسلیحاتی رسانده و در حملات مشترک هماهنگی داشته‌است. این گروه‌ها عمدتاً از قوم‌های غیرعرب مسلمان فور، زغاوه و ماسالیت سربازگیری می‌کردند. مأموریت صلح‌بانی یونامید (UNAMID)، مأموریت مشترک اتحادیه آفریقا و سازمان ملل متحد، از ژوئیه ۲۰۰۷ در دارفور مستقر شد. دولت سودان موانع بروکراتیک متعددی پیش روی مأموریت قرار داد که کارایی آن را به‌شدت کاهش داد. پیامدهای انسانی تلفات و آوارگی برآوردها از شمار کشته‌شدگان به‌طور گسترده‌ای متفاوت است. سازمان ملل متحد شمار کشته‌شدگان را حدود ۳۰۰٬۰۰۰ نفر برآورد کرده‌است، در حالی که دولت سودان این رقم را تنها ۱۰٬۰۰۰ نفر اعلام می‌کند. برخی برآوردها تا سال ۲۰۱۹ از مرگ ۴۰۰٬۰۰۰ نفر و آوارگی ۲ تا ۳ میلیون نفر از مجموع ۷٫۲ میلیون نفر جمعیت منطقه سخن می‌گویند. آوارگی میلیون‌ها نفر و مهاجرت اجباری آنها به اردوگاه‌های پناهندگی یا فرار به آن سوی مرز، یک بزرگ پدیدآورد. نقض حقوق بشر نیروهای جنجوید و ارتش سودان مرتکب نقض‌های گسترده حقوق بشر شدند که از جمله آنها می‌توان به نابودی روستاها، کشتار غیرنظامیان و تجاوز جنسی اشاره کرد. سازمان عفو بین‌الملل همچنین نیروهای سودانی را به‌کارگیری سلاح‌های شیمیایی در سال ۲۰۱۶ متهم کرد. دولت‌های ایالات متحده آمریکا و کانادا از واژه «نسل‌کشی» برای توصیف این رویدادها بهره گرفتند. پیگرد قضایی بین‌المللی دیوان کیفری بین‌المللی در مارس ۲۰۰۷ حکم احضار دو متهم را صادر کرد: ، وزیر دولتی وقت سودان، و ، یکی از فرماندهان جنجوید. در مارس ۲۰۰۹، حکم دستگیری عمر البشیر به اتهام جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت صادر و در ۲۰۱۰ اتهام نسل‌کشی نیز به آن افزوده شد. توافق صلح اعلامیه قانون اساسی اوت ۲۰۱۹ که در جریان انقلاب سودان به امضا رسید، دولت انتقالی را ملزم کرد طی شش ماه نخست، فرایند صلح در دارفور را آغاز کند. | ## جمع‌بندی | سرانجام در ۳۱ اوت ۲۰۲۰ (۱۰ شهریور ۱۳۹۹)، توافق صلح جامعی در جوبا، پایتخت سودان جنوبی، میان دولت سودان و چند گروه شورشی از جمله جبهه انقلابی سودان امضا شد.