موضوع مقاله: کردی ایلامی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # کردی ایلامی | مقدمه: که زیر شاخه‌های کُردی‌جنوبی می‌باشد.غلامحسین کریمی دوستان، کردی ایلامی، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان، ۱۳۸۰غلامحسین کریمی دوستان، «جایگاه کردی جنوبی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلهٔ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال ۱۳۷۹G. | ## بخش 1: کردی ایلامی | 587دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران، ۱۳۸۰، صص ۵۴۸–۵۴۹ گویش کُردی ایلامی زبان رایج ساکنان استان ایلام و مناطقی از کشور عراق نظیر استان واسط، شهرستان علی الغربی، مندلی (عراق) و خانقین در کردستان عراق است. در استان ایلام، طوایف و ایلات مختلف در اکثر شهرستان‌های استان است- با تفاوت اندک در ادای الفاظ و کلمات، بدان تکلم می‌کنند. این را کُردهای ساکن عراق به مناسبت سلطه والیان لرستان موسوم به فِیلی بر ایلام، رواج داده‌اند که به علت نداشتن حروف گچپژ در الفبای عربی بجای حرف پ حرف ف به کار رفته است و آن از مقولهٔ مجاز خاص و عام است. گویش کُردی ایلامی یا فِیلی، به‌عنوان گونه‌ای از زبان کُردی (در کنار گونه‌های سورانی، کرمانجی و…G. علیرضا اسدی، پژوهشگر، در کتاب خود چنین می‌آورَد: «از مقایسهٔ واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) با واژگان کُردی ایلامی، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم‌ریشه‌اند و ساخت‌های هجاییِ یکسانی دارند. | ## بخش 2: کردی ایلامی | این هم‌آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود». لهجه‌ها گویش کردی ایلامی (کردی فیلی) لهجه‌های گوناگونی دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: ملکشاهی: در شهرستان‌های ایلام، ملکشاهی و مهران لهجه چرداولی:بیشترین گویشور در شهرستان چرداول و در بخش‌هایی از ایلام و کرمانشاه، منصوب به ایل ریزه وند کردی ارکوازی: در شهرستان ایلام و شهرستان چوار خزلی: در بخش‌هایی از شهرستان‌های سیروان و چرداول کُردَلی: در شهرستان‌های آبدانان(بخش مرکزی و سراب‌باغ)، دهلران (بخش مرکزی و زرین‌آباد و بخش سراب میمه) ایلامی: در شهرستان‌های ایلام، مهران، سیروان و چرداول بدره ای: بخش مرکزی شهرستان بدره بر طبق منبع دیگری لهجه‌های گویش کردی ایلامی (کردی فیلی) عبارتند از: لهجه ملکشاهی لهجه دهبالایی (ایلامی) لهجه چرداولی (ریزه وند) لهجه خزلی لهجه بدره‌ای لهجه ارکوازی (هزاره) لهجه شیروانی لهجه ریکایی لهجه شوهانی لهجه میشخاصی لهجه صالح آبادی لهجه خانقینی لهجه مندالی لهجه زرباطی لهجه ورمزیاری لهجه مهرانی لهجه دوشیخی لهجه کپرات بعضی زبانشناس‌ها کردی کردلی را لهجه‌ای از گویش کردی ایلامی نمی‌دانند بلکه آن را یکی از شاخه‌های اصلی زبان کردی میدانند. الفبا الفبای کردی (۳۴ حرف دارد): ی، ێ, ﮪ، ه، وو، و، ﯙ, ن، م، ل، ڵ, گ، ک، ق، ڤ, ف، غ، ع، ش، س، ژ، ز، ڕ, ر، د، خ، ح، چ، ج، ت، پ، ب، ئ، ا به صورت خلاصه یادآوری نماییم که رسم‌الخط کردی بر اساس یکسانی تلفظ و نگارش واژگان استوار است؛ یعنی همان‌طور که یک واژه تلفظ می‌شود به همان شکل نیز نوشته می‌شود: در رسم‌الخط کردی ضمه به صورت حرف (و) نوشته می‌شود. مثال: سه‌ر (سَر)، فره (بسیار)، ده‌ر (بیرون)، خه‌م (غَم) نکته: برای شوا حرفی در نظر گرفته نشده است. مثال: کرد (کَرد)، برد (بُرد)، مل (گردن) واو کشیده (وو) برای اینکه با ضمه ـُ اشتباه نشود با دو واو (و) نوشته می‌شود. | ## بخش 3: کردی ایلامی | مثال: سووڵ (شور)، کوور (کور)، نوور (نور) در کردی جنوبی واکه‌ای وجود دارد که پیشین، بسته و گرد است و به نوعی مابین (ی/و) شنیده می‌شود. مثال: دۊر (دور)، خۊن (خون)، خواردۊ (خورده بود)، دۊه‌ت (دختر)، ئۊشم (می‌گویم) در زبان کردی، یای مجهول وجود دارد که امتداد تلفظ آن به اندازه دو کسره است و در رسم‌الخط کردی بدین صورت (ێ) نوشته می‌شود. مثال: بڕێ (عده‌ای)، خوازێ (می‌خواهد) نکته: اگر همزه (أ) قبل از حروف صدادار واقع شود به صورت (ئ) نوشته می‌شود. مثال: ئاگر (آتش)، ئه‌سر (اشک)، ئوتاق (اتاق)، ئاساره (ستاره)، ئیلام (ایلام)، ئاسوو (افق)، ئاسکول (بچه آهو) در رسم‌الخط کردی دو نوع (ر) وجود دارد. | ## جمع‌بندی | مثال: که‌ڵ (گوزن)، په‌ڵ (سنگ پهن)، گوڵ (گل)، چه‌قه‌ڵ (شغال) به جای سه حرف (ذ، ظ، ض) فقط حرف (ز) نوشته می‌شود.