موضوع مقاله: پی‌یر بوردیو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پی‌یر بوردیو | مقدمه: پیر بوردیو (۱ اوت ۱۹۳۰–۲۳ ژانویه ۲۰۰۲)، جامعه‌شناس و مردم‌شناس سرشناس فرانسوی بود. | ## بخش 1: پی‌یر بوردیو | زندگی بوردیو در اول اوت ۱۹۳۰ در ناحیه دنگین در منطقهٔ بی‌آرن نزدیک کوه‌های پیرنه-آتلانتیک در جنوب غربی فرانسه متولد شد. بوردیو رساله خود با عنوان «ترجمه و تفسیری از ملاحظات انتقادی لایبنیتس» را در معیت هانری گوییه نوشت. در سال ۱۹۸۵ کتاب جامعه‌شناسی الجزایر را به چاپ رساند و تا دو سال بعد در دانشگاه الجزایر به تدریس پرداخت.ریچارد جنکینز، پیر بوردیو، ترجمه لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان، تهران: نشر نی، ۱۳۸۵، ۳۹–۴۰ او پس از بازگشت به فرانسه در میزگردهای کلود لوی استروس شرکت می‌جست و به عنوان دستیار با ریمون آرون همکاری می‌کرد. در سال ۱۹۶۸ مرکز جامعه‌شناسی اروپایی را تأسیس کرد و تا پایان عمر مدیریت آن را بر عهده داشت. در سال ۱۹۸۱ و در پی بازنشستگی ریمون آرون، کرسی او در کلژ دو فرانس به بوردیو اعطا شد.ریچارد جنکینز، پیر بوردیو، ترجمه لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان، تهران: نشر نی، ۱۳۸۵، ۴۱–۴۲ در سال ۱۹۷۵ بوردیو یک گروه تحقیقاتی در مرکز جامعه‌شناسی اروپایی تأسیس کرد که «پژوهش نامه علوم اجتماعی» را چاپ می‌کرد. در این گروه او به دنبال این بود که قوانین پذیرفته شدهٔ تولیدات جامعه‌شناسی را دگرگون کند و در عین حال شالوده‌های علمی جامعه‌شناسی را تقویت کند. در طول دههٔ ۹۰ میلادی بوردیو به یکی چهره‌های روشنفکر معروف در فضای سیاسی فرانسه تبدیل شد. او تحت تأثیر گرامشی، هایدگر، مرلوپونتی، ویتگنشتاین، هوسرل، مارکس، وبر، دورکیم، کلود لوی-استروس و پانوفسکی نظریه شکل‌های فرهنگی، اجتماعی و نمادین سرمایه را در برابر شکل‌های اقتصادی سرمایه مطرح کرد. او از ماکس وبر مفهوم تسلط و نظام‌های نمادین را به ارث برد و نظریهٔ نظم‌های جامعه‌شناسی او را از جامعه‌شناسی دین به نظریهٔ «میدان» انتقال داد. بوردیو همچنین تحت تأثیر کارل مارکس جامعه را به عنوان مجموعی از روابط اجتماعی مستقل از آگاهی و اراده افراد تعریف کرد. او تحت تأثیر امیل دورکیم، مارسل موس و کلود لوی-استروس دیدگاهی ساختارگرا دربارهٔ تمایل ساختارهای اجتماعی به بازتولید خودشان را پرورش داد. با این حال بوردیو با تأکید بر نقش عاملان اجتماعی در نظم‌های نمادین از دورکیم فاصله می‌گیرد. موریس مرلو-پونتی و پدیدارشناسی ادموند هوسرل تأثیری اساسی بر فرمول‌بندی بوردیو دربارهٔ بدن و صورت‌بندی نظریه عمل داشتند. او در سال‌های پایانی عمر خود به مناقشات بر سر نسبت خود با مارکس پایان می‌دهد و خودش را بیشتر پاسکالی می‌داند تا مارکسیست. پاسکال از این نظر برای بوردیو اهمیت دارد که در پی دلیل اثرات و دلیل وجودی رفتارهای انسانی بظاهر نامعقول است. سیاست و روشنفکری او منتقد ژان پل سارتر به خاطر اتخاذ یک نقش روشنفکرانه در سیاست بود. از نظر او جامعه‌شناسی یک تفریح روشنفکرانه نیست بلکه قواعد جدی یک علم بر آن حاکم است. | ## بخش 2: پی‌یر بوردیو | تناقضی بین نوشته‌های اولیهٔ بوردیو که در آن‌ها علیه به‌کارگیری جامعه‌شناسی در فعالیت‌های سیاسی سخن می‌گوید و نوشته‌های بعدی او وجود دارد که در آن‌ها به نقش روشنفکر در سیاست تأکید می‌کند. او سخنرانی‌های زیادی علیه نئولیبرالیسم که در آن زمان در مرکز بحث‌های سیاسی روز بود انجام داد. بوردیو معتقد بود که باید روشنفکران را در زیر میکروسکوپ جامعه‌شناختی قرار داد؛ به این دلیل که در جامعه پیشرفته که در آن مدارس نخبگان به‌مثابه ابزاری شاخص برای مشروعیت بخشیدن به سلسله‌مراتب اجتماعی جایگزین کلیسا شده‌است حاکمان مرتباً به علم و منطق متوسل می‌شوند تا تصمیمات و برنامه‌های خود را توجیه کنند که روشنفکران باید علیه این نوع سوءاستفاده‌ها از منطق و خردمندی قد علم کنند. او می‌گوید که روشنفکر موجودی متناقض و دوبعدی است که از پیوند ناپایدار آزادی عمل و تعهد ترکیب یافته‌است. از نظر بوردیو، روشنفکر حقیقی بر اساس استقلال خود از قدرت‌های زمانمند و هم‌چنین استقلال خود از دخالت مرجعیت اقتصادی و سیاسی تعریف شده است. او وقتی درباره میدان روشنفکری صحبت می‌کند به حضور ذراتی در این میدان اشاره می‌کند که، شبیه ذرات میدان مغناطیسی، تحت تأثیر نیروهای جاذبه، دافعه و غیره قرار دارند. از نگاه بوردیو، غفلت‌های روشنفکران از نیروهای اجتماعی حاکم بر میدان روشنفکری و در نتیجه اَعمال آنان نشان می‌دهد که روشنفکران در بیشتر وقت‌ها جملگی با ژستی کاملاً رادیکال به پایداری نیروهای غالب کمک می‌کنند. از نظر بوردیو، روشنفکران یا عموماً تولیدکنندگان نمادین به نحوی پاره‌طبقه‌ای تحت سلطه از طبقه سلطه‌گر را تشکیل می‌دهند. غفلت از سازوکارهای جمعی فرمان‌برداری سیاسی و اخلاقی و بها دادن بیش از حد به آزادی روشنفکران بارها بی‌شیله‌وپیله‌ترین روشنفکران پیشرو را به همدستی با برخی نیروها سوق داده‌اند. مکتب، ایده‌ها و مفاهیم پی‌یر بوردیو نه یک نظریه‌پرداز پست‌مدرن یا پساساختارگرا بلکه یک نظریه‌پرداز مدرن است. بوردیو را باید در نحله فکری «ساختارگرایی برساخت‌گرایانه» یا «برساخت‌گرایی ساختارگرایانه» طبقه‌بندی و توصیف کرد. منظور او از ساختارگرایی یا ساختارگرایانه این است که ساختارهای عینی نه‌فقط در نظام‌های نمادین بلکه در خود جهان اجتماعی هم وجود دارند و، مستقل از آگاهی و اراده عاملان، می‌توانند اَعمال یا بازنمایی‌های عاملان را هدایت یا محدود کنند. در واقع، بوردیو ساختارگرایی را با معنایی بسیار متفاوت با معنای آن در سنت سوسور یا لوی استروس اختیار کرده است. منظور بوردیو از برساخت‌گرایی یا برساخت‌گرایانه نیز این است که، از یک سو، تکوین اجتماعی طرح‌واره‌های ادراک، تفکر و کنش و به‌تعبیر او تشکیل‌دهنده‌های عادت واره وجود دارد، و، از سویی دیگر، تکوین اجتماعی ساختارهای اجتماعی و به‌تعبیر او میدان‌ها، یا، به‌تعبیر سایر نظریه‌پردازان اجتماعی، طبقات اجتماعی وجود دارد. بوردیو برخلاف سنت ایدئالیسیم اروپای غربی بر واقعیت جسمانی زندگی اجتماعی و نقش عمل در سازوکارهای جامعه تأکید داشت. او جامعه‌شناسی سنتی را با نظریهٔ خود درآمیخت و همواره در پی ارتباط مفاهیم نظریه‌ شناختی خود با تحقیق تجربی بود. بوردیو مفاهیمی همچون میدان، سرمایهٔ فرهنگی و عادت‌واره یا ریختار [معادل دیگر حسن چاوشیان] را مطرح کرده است. | ## بخش 3: پی‌یر بوردیو | «ریختار [عادت واره] همان جبر و ضرورتی است که درونی شده و تبدیل به قریحه‌ای گشته که کردوکارهای معنادار و تلقی‌های معنا بخش ایجاد می‌کند. ریختار طبع و قریحه‌ای عام و انتقال پذیر است که به صورتی سیستماتیک و همه شمول - فراتر از حد و مرزهای چیزهایی که مستقیماً آموخته شده‌اند - همان ضرورتی را به کار می‌بندد که در بطنِ شرایط یادگیریِ اولیه نهفته‌ است. ریختار نه فقط ساختاری ساخت دهنده است که کردوکارها و درک و تلقیِ کرد و کارها را سازماندهی می‌کند، بلکه ساختاری ساخت یافته نیز هست … به عبارتی دیگر، با همهٔ چیزهایی تعریف می‌شود که آن را از چیزی که نیست و خصوصاً از همهٔ چیزهایی که با آن‌ها در تضاد است، جدا و متمایز می‌کند» اگر ریختار را «مجموعه‌ای از روابطِ جا افتاده در کنش‌گران اجتماعی» بدانیم، به دنبال آن، می‌توان میدان را نیز «مجموعه‌ای از روابط بین موقعیت‌های مختلف، در فضای اجتماعی» دانست. در واقع، «موقعیت همان نقطه‌ای است که منش [یا همان ریختار] را به میدان متصل می‌کند و به تعریف میدان از این منظر می‌پردازد.» پس آنچه کنش‌گر، یا به بیانی دقیق تر، ریختارِ کنش‌گر را به میدان مرتبط می‌سازد مجموعه‌ای از روابط است که می‌توان آن‌ها را با تأثی از ادبیات کلاسیک بازار خواند؛ یعنی مجموعه‌ای از روابط بین کنش‌گران که منجر به مبادلهٔ نمادین می‌شود، و حاصلِ این مبادلهٔ نمادین در سطح نهایی چیزی نیست جز قدرت. «جوامع سنتی با مبادلهٔ بی‌واسطه هدایا شناخته می‌شوند و جوامع مدرن بر حسب مبادله‌هایی که به واسطهٔ بازار صورت می‌پذیرد. آثار او حوزه گسترده‌ای از علوم، از فلسفه و نظریهٔ ادبی تا جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی را دربرگرفته است. انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی «تمایز» را به عنوان یکی از ده کتاب مهم جامعه‌شناسی سده بیستم انتخاب کرد. در این کتاب بوردیو به بحث در این باره می‌پردازد که قضاوت ذوقی به جایگاه اجتماعی افراد بستگی دارد و خود عملی است برای مشخص کردن جایگاه اجتماعی افراد. او در این کتاب از ترکیبی از نظریه جامعه‌شناسی، داده‌های آماری، عکس‌ها و مصاحبه‌ها استفاده می‌کند تا بر دشواری فهم سوژه از طریق روش‌های عینی فائق آید. تأملات پاسکالی (۱۹۹۷) در این کتاب، بوردیو نقش جامعه‌شناس را در درگیری ذهنی با مسائل ملموس جهان اجتماعی تعریف می‌کند. انتخاب پاسکال برای فهم در حوزه جامعه‌شناسی نیز نتیجه موضع و دیدگاه بوردیو به این رشته علمی است. بوردیو نقش جامعه‌شناس را در توجه ویژه به مسائل اجتماعی تعریف و بی‌اعتنایی روشنفکرانه به مسائل جهان اجتماعی را نکوهش می‌کند. «وظیفه جامعه شناس صحبت درباره چیزهای جهان اجتماعی و، تا حد ممکن، شکل موجود چیزهای جهان اجتماعی است». به‌نظر بوردیو، پاسکال «به دور از ساده‌اندیشی پوپولیستی، دغدغه عوام‌الناس و عقاید مستدل مردم داشت». به‌نظر بوردیو، پاسکال، برخلاف شبه‌فرهیختگان که خواهان ایفای نفش فلاسفه در جوامع هستند، به جای ریشخندزدن بر اعتقادات مستدل مردم یا عوام‌الناس، می‌کوشد «دلیل اثرات» یا «دلیل وجودی» اعتقادات و یا حتی مضحک‌ترین رفتارهای انسانی را دریابد. این موضع دانشی پاسکال، چیزی شبیه به همان نقش اجتماعی‌ای است که بوردیو برای جامعه‌شناس قائل است. سلطه مذکر (۱۹۹۸) بوردیو در سلطه مذکر از مدل جامعه قبایلی کابیلی شمال الجزایر بهره گرفته و می‌کوشد نشان دهد که در این جامعه، چگونه ساختارهای تقابلی مرد - زن، سلطه مذکر را بازتولید می‌کنند. | ## جمع‌بندی | در واقع، بهره‌گیری بوردیو از مدل الجزایری، نخست برای فرانسویان که مدعی جامعه‌ای پیشرفته بودند، شوک آور بود اما بوردیو نشان داد که این ساختارها بسیار ریشه‌ای هستند و این سلطه پیش از آن که هنجاری و دستوری باشد، در الگوهای روزمره و ناخودآگاه بازتولید می‌شود.