موضوع مقاله: خانه شیخ الاسلام | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خانه شیخ الاسلام | مقدمه: تاریخچه و وجه تسمیه خانه یا دیوانخانه شیخ الاسلام در دوره صفویحدادیان، روح ا الله. | ## بخش 1: خانه شیخ الاسلام | پرونده ثبتی خانه شیخالاسلام (۱۳۸۷)- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان، ص ۵–۶شاهکار، غلامحسین –پیشنهاد ثبت آثار باستانی (۱۳۵۱)—اداره کل حفاظت ار آثار باستانی- وزارت فرهنگ و هنر ساخته شده و در دوره قاجار تزیینات جدیدی به ان اضافه شده‌است. آثار عهد شاه عباس دوم توسط علامه محسن فیض کاشانی از ملا محمد باقر سبزواری خواست که در اصفهان سکونت کند و شیخ‌الاسلام این شهر باشد. در محله سینه پایینی در نزدیکی باغ همایون (باب همایون) باغی سلطنتی بود که شاه ان را به محقق سبزواری واگذار کرده و خود دستور ساختن عمارتی عالی به سبک چهل ستون را داد. این ساختمان با متعلقا تش محل سکنای محقق سبزواری و همسرش سرو قد خانم (یکی از دختران اشراف دربار صفوی) قرار گرفت و دیوانخانه یعنی عمارت اصلی مرکز قضا و حکومت شرعی مملکت و بخصوص پای تخت گردیدمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان:گل بهار اصفهان، ص۱۹۵–۱۹۷ ۶ نسل از نوادگان محقق سبزواری، منصب شیخ‌الاسلام اصفهانمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۱۲۵–۱۵۸ را داشته‌اند و آخرین آن‌ها میرزا علی‌اکبر شیخ‌الاسلام بود که در دیوانخانه شیخ الا سلام زندگی می‌کرد. مشخصات بنا خانه شیخ الاسلام با مسا حتی در حدود ۱۶۵۰ متر مربع و زیر بنای۶۸۲ مترمربعمجموعه مقالات معماری و شهر سازی، گردهمائی بین‌المللی مکتب اصفهان (۱۳۸۵)نگار شریعت مداری، ص۴۶۵–۴۷۶ از نوع خانه‌های دو ایوانی است. در این نوع بناها یک اتاق شاه نشین در وسط ضلع که بهترین دید را به حیاط دارد قرار می‌گیرد که معمولاً هم به صورت پنج دری یا ارسی و گاه هفت دری (در اینجا ارسی) می‌باشد. هر یک از این راهروها علاوه بر این که راه ورودی به یک اتاق دیگر (سه دری) در دو طرف اتاق ارسی می‌باشد. در منتهی‌الیه ضلع ساختمان نیز اتاق‌های کم‌اهمیت یا فضاهای خدماتی قرار می‌گیرد که این فضاها ورودی بیواسطه ای از خود حیا ط دارند. در منتهی‌الیه شرقی این ضلع راه پلهٔ پشت بام و در منتهی‌الیه غربی سرویس‌های بهداشتی قرار گرفته‌اند. سقف این ضلع بنا در گذشته فرو ریخته‌است و در حال حاضر سقف بنا از نوع مسطح (تیر و تخته) است که بر روی ان تزئینات گچ بری صورت گرفته‌است. ضلع جنوبی شامل یک ایوان بزرگ و بلند با کاربندی‌های نفیس تزئینی از دوره صفوی در ضلع اصلی و گچ بری و نقا شیهای زیبای دوره معماری قاجاری در ضلع‌های طرفین و سقف است. در سمت شرق ایوان یک اتاق گوشواره جالب با سقف گنبدی و تزئینات نقش برجسته گچی قرار دارد. | ## بخش 2: خانه شیخ الاسلام | این قسمت از بنا کاملاً تخریب شده بوده‌است که در سال‌های اخیر بر اساس ضوابط میراث فرهنگی موردباز سازی و بهره‌برداری قرار گرفته‌است. در سمت غرب ایوان اتاق‌هایی قرار دارند که حد فا صل حیاط عمومی و خصوصی خانه است و در حال حاضر با تیغه کشی از عرصه عمومی بنا جدا شده‌اند و در مالکیت باز ماندگان شیخ الاسلام است. در قسمت خصوصی خانه دخل و تصرفات بسیاری صورت گرفته و به جز اتاق‌های سمت عرصه عمومی که همچنان قدمت و اصالت صفوی خود را دارند بقیه ساختمان دارای معماری دوره پهلوی دوم است. ورودی اصلی خانه در ضلع غربی حیاط و از داخل یک کوچه نیمه خصوصی است که طریق یک هشتی از کوچه اصلی جدا می‌شود. طرز کار دیوانخانه چنین بود که شکایات و دعوای حقوقی را به حکام شرع ارجاع می‌کردند و حاکم شرع یعنی روحانی و مجتهد دربارة شکایات حکم می‌داد. در شهرهای بزرگ یک قاضی شرع هم بود که زیر نظر شیخ الاسلام انجام وظیفه می‌کردرشیدی مهرآبادی ، طاهره(۱۳۹۱/۱۲/۲۲) ، ساختار قضایی در دوره قاجار، مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان در سال۱۲۶۸ ه‍.ش (۱۳۰۶ ه‍. ق)ناصرالدین‌شاه قاجار در هر یک از شهرهای ایران انجمنی زیر نظر حکومت بنام عدالتخانه تشکیل داد که شامل۳ عضو بود که کارهای مدعی العموم راانجام می‌دادند و به دعوا و شکایات مردم رسیدگی می‌کردند مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). در سال ۱۲۶۸ ه‍.ش (۱۳۰۶ ه‍.ق) میرزا حسن شیخ الا سلام جزو اولین اعضای این عدالتخانه در اصفهان بود که پس از فوتش در سال۱۲۷۰ ه‍.ش برادرش میرزا علی اکبر شیخ الاسلام علی‌رغم داشتن سن کمتر نسبت به برادر دیگر، میرزا علی شیخ الاسلام، به سبب لکنت زبان برادر بزرگتر که شایسته سخنرانی در مراسم بزرگان حکومت نبود جایگزین او شدمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). هر ساله نزدیک به ۸۰روز مجالس عزاداری و تعزیه در خانه شیخ الاسلام برگزار می‌شد که در ان عموم طبقات از عالم و تاجر و کاسب و زن و مرد و کلیه مقامات دولتی از کشوری و لشکری و ادارات مختلف شرکت می‌کردندمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۱۹۶ ملا میرزا از اهالی خورزوق که یکی از تعزیه خوان‌های برجسته و مرشد تعزیه اصفهان بود از اواخر دوره قاحاریه که ظل السلطان حاکم اصفهان بود در خانه شیخ الاسلام تعزیه خوانی می‌کرد. ۳ نسل از اوشامل نوه اش اسماعیل معینی که او نیزاز تعزیه خوان‌های برجسته اصفهان است برای نوه‌های شیخ الاسلام تا چند سال پیش در این خانه تعزیه خوانی می‌کردند.باطنی، الهام (۱۹/۸/۱۳۹۳) روزنامه همشهری استانی، اجرای تعزیه در محیطهای مدرن برپایی عزاداری امام حسین (ع) در این خانه تا زمان رضاشاه ادامه داشت و پس از منع عزاداری امام حسین در آن زمان، مردم به صورت مخفیانه در قسمت پشت ساختمان عزاداری می‌کردند تعزیه‌ای قوی، حرفه‌ای و پرجاذبه ای که در این خانه طراحی و اجرا می‌شد طبق نظر برخی از کارشناسان، بسترهای مناسب را برای تئاتر نوپای ایران که در دهه‌های بعد به‌تدریج جان می‌گرفت، فراهم ساخت.محمود رضا شایسته و منصور قاسمی، اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی، ص۳۰۱ مسکونی دیوانخانه شیخ الاسلام در حدود ۳۰۰ سال محل سکونت ۱۰نسل از نوادگان محقق سبزواری بوده و آخرین ساکنین ان، نوادگان میرزا علی و میرزا علی اکبر شیخ الاسلام بودند که تا اواخر ده ۱۳۳۰ ه‍.ش در این خانه زندگی می‌کردند سرانجام دیوانخانه بصوابدید علی شیخ‌الاسلام و موافقت دیگر فرزندان علی اکبر ونوادگان میرزا علی به اداره میراث فرهنگی واگذار شد.مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۲۲۵ قسمت جنوب غربی خانه (معروف به خلوت) متعلق به ورثه میرزا عباس شیخ الاسلامحدادیان، رو الله. پرونده ثبتی خانه شیخ الاسلام (۱۳۸۷)- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان، ص ۵ (واعظ معروف اصفهانی) می‌باشد که هم‌اکنون، فرزندان او از این خانه به صورت موقت استفاده می‌کنند دلایل ثبت اثرملی خانه شیخ الاسلام علاوه بر اهمیت فرهنگی مالکش، از نظر معماری واجد به خصوصیت ارزشمندی است. تحولات انجام گرفته در ساختمان از دوره صفوی و قاجار گرفته تا دوره پهلوی و بازسازی‌های اخیر، این بنا را شنا سه ای از سیر تحول معماری در این سرزمین تبدیل کرده‌است. | ## بخش 3: خانه شیخ الاسلام | این اثر در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۵۳ با شمارهٔ ثبت ۹۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. ش ژان شاردن در تابستان۱۰۵۲ ه‍.ش به اصفهان رفت و تا سال ۱۰۵۶ ه‍.ش دراین شهر اقامت کرد و در سفر نامه خود دنباله مطالب مربوط به محله نیم آورد و ساختمان مسجد حکیم و ذکر کوچه کاله می‌نویسد: در این ناحیه سه خانه است. خانه اول به نام محمد باقر خراسانی رئیس مدرسه ملا عبدالله و متوالی مدرسه ملا عبدلله که مهم‌ترین مدارس اصفهان است. ارنست هولتسر، مهندس آلمانی، یکی از عکاسان پیشگام نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی است. او در سال۱۲۴۱ ه‍.ش به استخدام دولت انگلیس درآمد و مأمور شد به اصفهان برود و مدیریت تلگرافخانهٔ این شهر را برعهده بگیرد. پس از پایان مأموریتش، با دوربینی عکاسی به اصفهان بازگشت و بیش از هزار عکس بین سال‌های ۱۲۵۲ تا ۱۲۷۶ ه‍.ش گرفت که اغلب عکس‌ها قبل از سال ۱۲۶۰ ه‍.ش به نام "توصیف شهر اصفهان " گرفته شده‌است که شا مل عکسی بنام " تالار شیخ الاسلام "هولتسر، ارنست(۱۳۸۲)هزار جلوه زنگی، تصویرهای ارنست هولتسر ازعهد ناصری، مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی از خانه شیخ الاسلام می‌باشد. سید رضاخان یک افسر نظمیه بود که به اصفهان اعزام می‌شود و نقشه ای را برای برقراری نظم شهر درسال ۱۳۰۲ ه‍.ش تهیه می‌کند. این نقشه در زمان حساسی بین ۲ جنگ جهانی بعد از انقلاب مشروطه و در آستانه انقراض قاجار تهیه شده‌است. نقشه به مقیاس ۴۰۰/۱می‌باشد وبه‌طور مبسوط با تعیین محل کلیه محلات و معابر و اماکن متبرکه، حمام‌ها و باغات و غیره ترسیم شده‌است. واحدهای صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی در ان مستقر شدند و خانه به موزه ای از هنرهای سنتی از جمله ترمه بافی ،زری بافی ،گلابتون سازی، چادرشب‌بافی، شعر بافی، مخمل بافی، رنگرزی، عبا بافی، ریسنگی و حلاجی تبدیل شد و کارگاه‌های زری بافی، گلابتون دوزی و ترمه بافی به صورت فعال توسط استاد کاران و هنر مندان نساجی به حفظ هنرهای مذکور و به نمایش گذاشتن آن‌ها می‌پردازند. از همان زمان اقدامات مرمتی به‌خصوص در قسمت تزیینات و ساخت درهای مشبک توسط استادکاران متخصص و زیرنظر سازمان میراث‌فرهنگی آغاز شد.گزارش مرمت بنای خانه شیخ الاسلام (۱۳۷۷)اداره کل حفاظت و احیا ابنیه تاریخی، سازمان میراث فرهنگی کشور، اصفهان کارشناسان سازمان میراث‌فرهنگی همچنین گام‌های مؤثری در جهت استحکام‌بخشی بنا برداشته‌اند ولی بازسازی و مرمت این خانه به‌طور کامل به‌اتمام نرسید. به گفته کارشناسان عدم مرمت بخش از تزیینات خانه که در قسمت‌های جنوب‌شرقی در اثر بمباران کاملاً تخریب و از میان رفته‌است، نشان دادن آثار زمان جنگ به علاقه‌مندان می‌باشد و به‌معنای عدم‌توجه مسئولان در حفظ این بنای باقیمانده از دوران گذشته نیست بازدید نخست‌وزیر مالزی نخست‌وزیر مالزی و همراهانش که در تاریخ ۲ دی ۱۳۸۷ به اصفهان سفر کرده واز کارگاه آموزش صنایع دستی خانه تاریخی «شیخ الاسلام» دیدن کردند. نخست‌وزیر مالزی و همراهانش از نزدیک با ۱۰ رشته صنایع دستی از جمله قفل‌سازی، طلاکوبی، قلمزنی، ملیله‌کاری نقره، مینیاتور، میناکاری، نقاشی روی سفال و سرامیک، معرق کاری، لایه چینی و پاییه ماشه آشنا شدند. | ## جمع‌بندی | پرونده ثبتی خانه شیخ الاسلام (۱۳۸۷)- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان گواهی ثبت اثارملی(۲۹/۶/۱۳۵۳)—اداره کل حفاظت ار آثار باستانی- وزارت فرهنگ و هنر مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱).