موضوع مقاله: فرانتس کافکا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فرانتس کافکا | مقدمه: فرانتس کافکا ؛ ۳ ژوئیهٔ ۱۸۸۳ – ۳ ژوئن ۱۹۲۴) نویسندهٔ آلمانی‌زبانِ یهودی‌تبار اهل پراگ بود که در امپراتوری اتریش-مجارستان زاده شد و بعدها تابعیت چکسلواکی داشت. | ## بخش 1: فرانتس کافکا | او از مهم‌ترین چهره‌های ادبیات نوگرا و ادبیات آلمانی‌زبان سدهٔ بیستم به‌شمار می‌آید. آثار او، که اغلب آمیزه‌ای از واقع‌گرایی، موقعیت‌های فراواقعی، اضطراب وجودی و مواجههٔ فرد با قدرت‌های ناشناخته و دیوان‌سالارانه‌اند، تأثیر گسترده‌ای بر ادبیات، فلسفه، سینما و نظریهٔ فرهنگی گذاشته‌اند. از مشهورترین آثار او می‌توان به رمان کوتاه مسخ و رمان‌های ناتمام محاکمه، قصر و آمریکا، که کافکا عنوان مردی که ناپدید شد را برای آن در نظر داشت، اشاره کرد. واژهٔ «کافکایی» برای توصیف موقعیت‌هایی به کار می‌رود که در آن فرد در برابر نظامی پیچیده، مبهم، غیرقابل‌فهم و اغلب دیوان‌سالارانه قرار می‌گیرد و راه روشنی برای رهایی از آن نمی‌یابد.یادداشتی بر تئاتر «کافکا با من سخن بگو» به کارگردانی قطب الدین صادقی؛ خلق موفق فضای کافکایی - دکتر محمدعلی آرامی (متخصص مغز و اعصاب)-روزنامه شرق، سه شنبه ۱۸ دی ۱۳۹۷، شماره ۳۳۳۷ کافکا در زمان حیات خود تنها بخش کوچکی از آثارش را منتشر کرد و چندان شناخته‌شده نبود. او به دوست نزدیک و وصی ادبی خود ماکس برود سپرده بود که نوشته‌های منتشرنشده‌اش را پس از مرگ بسوزاند. برود برخلاف این خواست عمل کرد و با انتشار دست‌نوشته‌های او، نقش تعیین‌کننده‌ای در شهرت جهانی کافکا داشت. آغاز زندگی و خانواده کافکا در خانواده‌ای یهودی، آلمانی‌زبان و از طبقهٔ متوسط در پراگ زاده شد. پدر او، هرمان کافکا، بازرگانی یهودی بود که از خانواده‌ای کم‌برخوردار در جنوب بوهم می‌آمد و بعدها در پراگ یک فروشگاه لوازم خرازی و کالاهای تزیینی راه‌اندازی کرد. مادر او، جولی کافکا، با نام خانوادگی اصلی لوی، از خانواده‌ای یهودی و بازرگان بود. نام خانوادگی «کافکا» احتمالاً از واژهٔ چکی kavka به معنای نوعی کلاغ کوچک یا زاغ گرفته شده است. هرمان کافکا از تصویر این پرنده به عنوان نشان تجاری کسب‌وکار خود در پراگ استفاده می‌کرد. این ریشهٔ زبانی، مانند زندگی خود کافکا، بازتابی از فضای چندزبانه و چندفرهنگی بوهم در اواخر امپراتوری اتریش-مجارستان است. سه خواهر او، گابریله معروف به اِلی، والری معروف به والی، و اوتیلیه معروف به اوتلا، بعدها در زمان جنگ جهانی دوم و در جریان هولوکاست به دست نازی‌ها کشته شدند. هرمان کافکا شخصیتی مقتدر، سخت‌گیر و سلطه‌جو داشت و کافکا بعدها در نامهٔ بلند خود با عنوان نامه به پدر از تأثیر عمیق این رابطه بر شخصیت و احساس گناه، ترس و ناتوانی خود سخن گفت. این تنش خانوادگی بعدها در بسیاری از آثار او، به‌ویژه در درونمایهٔ پدر، داوری، گناه و اطاعت، بازتاب یافت. آموزش دینی او محدود بود و پس از جشن تکلیف در سیزده‌سالگی، حضور او در کنیسه بیشتر به همراهی با پدر در مناسبت‌های اصلی یهودی محدود می‌شد. او در دوره‌ای از زندگی خود به ادبیات ییدیش، تئاتر ییدیش و فرهنگ یهودیان اروپای شرقی علاقه‌مند شد. کافکا در یادداشت‌ها و نامه‌های خود بارها به یهودیت، تلمود، قبالا و جایگاه یهودیان در اروپای مرکزی اشاره کرده است، هرچند رابطهٔ او با یهودیت همواره ساده و یکدست نبود و گاه با احساس فاصله و بیگانگی همراه بود. او در برلین از آموزگاران عبری درس گرفت و در کلاس‌هایی دربارهٔ مطالعات یهودی شرکت کرد. علاقهٔ او به زبان عبری و تلمود در دورهٔ زندگی مشترک با دورا دیامانت، که از خانواده‌ای یهودی و سنتی می‌آمد، شدت بیشتری گرفت. رابطهٔ کافکا با صهیونیسم نیز موضوعی پیچیده و مورد بحث در پژوهش‌های کافکاشناسی است. او در مقاطعی به مهاجرت به فلسطینِ تحت قیمومت بریتانیا اندیشید؛ نخست در ارتباط با فلیسه بوئر و سپس در سال‌های پایانی زندگی همراه با دورا دیامانت. با این حال، پژوهشگران معمولاً از نسبت دادن موضعی ساده و قطعی به کافکا در این زمینه پرهیز می‌کنند، زیرا علاقهٔ او به زبان عبری، فرهنگ یهودی و امکان مهاجرت به فلسطین با تردیدهای شخصی، بیماری و وضعیت پیچیدهٔ هویت او همراه بود. سپس در دانشگاه کارل (دانشگاه آلمانی چارلز-فردیناند در پراگ) به یادگیری شیمی پرداخت. انتخاب این رشته آیندهٔ روشن‌تری پیش پای او می‌گذاشت که از یک سو سبب خشنودی پدرش و از سویی دیگر امکان دورهٔ تحصیل طولانی‌تر آن به کافکا فرصت شرکت در کلاس‌های ادبیات آلمانی و هنر را می‌داد. کافکا در پایان سال نخست تحصیل در دانشگاه با ماکس برود و فلیکس ولچ روزنامه‌نگار که او نیز در رشته حقوق تحصیل می‌کرد، آشنا شد. از نامه‌های او در این مدت برمی‌آید که از برنامهٔ ساعات کاری شش صبح تا هشت شب ناراضی بوده؛ چون نوشتن را برایش سخت می‌کرده‌است. او در ۱۵ ژوئیه ۱۹۰۸ استعفاء داد و دو هفته بعد، کار مناسب‌تری در مؤسسهٔ بیمهٔ حوادث کارگری پادشاهی بوهم پیدا کرد. | ## بخش 2: فرانتس کافکا | او اغلب از کار خود به عنوان «کاری برای نان درآوردن» و پرداخت مخارجش یاد کرده‌است. با این وجود، او هیچ‌گاه کار خود را سرسری نگرفت و ترفیع‌های پی‌درپی نشان از پرکاری او دارد. به ادعای پیتر دراکر، استاد مدیریت، در همین دوره کافکا کلاه ایمنی را اختراع کرد و به دلیل کاهش تلفات جانی کارگران در صنایع آهن بوهم و رساندن آن به ۲۵ نفر در هر هزار نفر، یک مدال افتخار دریافت کرد. گفته می‌شود او چنان از نتیجهٔ کار خود راضی بود که نسخه‌هایی از گزارش را برای خانواده و اقوامش فرستاد. هم‌زمان کافکا به همراه دوستان نزدیک خود ماکس برود و فلیکس ولش که سه نفری دایرهٔ صمیمی پراگ را تشکیل می‌دادند فعالیت‌های ادبی خود را نیز ادامه می‌داد. کافکا از ۱۹۱۰ تا پایان عمر به نوشتن یادداشت‌های خصوصی پرداخت که اثری در شناخت شخصیت و زندگی او به‌شمار می‌آیند. فرانتس کافکا در این یادداشت‌ها از ترس از بیماری، تنهایی، شوق فراوان به ازدواج و همزمان هراس از آن، کینهٔ به پدر و مادر، و احساس‌های گوناگون خویش نوشت. روابط اجتماعی در سال ۱۹۱۱ کارل هرمان همسر خواهرش اِلی، به کافکا پیشنهاد همکاری برای راه‌اندازی کارخانهٔ پنبهٔ نسوز پراگ، هرمان و شرکا را داد. او در این دوره با وجود مخالفت‌های دوستان نزدیک از جمله ماکس برود به فعالیت‌های نمایشی تئاتر ییدیش هم علاقه‌مند شد و در این زمینه نیز کارهایی انجام داد. کافکا در سال ۱۹۱۲ در خانهٔ ماکس برود با فلیسه بوئر که در برلین نمایندهٔ یک شرکت ساخت دیکتافون بود آشنا شد. کافکا و دورا ریشه‌های یهودی داشتند و طرفدار سوسیالیسم بودند؛ بنابراین خیلی زود تصمیم گرفتند که رابطه نزدیکتری با هم ایجاد کنند و در برلین با یکدیگر هم‌خانه شدند. کافکا در اوائل دهه ۱۹۲۰ (میلادی) روابط نزدیکی با میلنا یزنسکا نویسنده و روزنامه‌نگار پیدا کرد. در سال ۱۹۲۳ برای فاصله گرفتن از خانواده و تمرکز بیشتر برنوشتن، مدت کوتاهی به برلین کوچ کرد. او در آنجا با دوریا دیامانت یک معلم ۲۵ سالهٔ کودکستان و فرزند یک خانوادهٔ یهودی سنتی (که آن قدر مستقل بود که گذشته‌اش در گتو را به فراموشی بسپارد) زندگی کرد. بیماری و مرگ کافکا در سال ۱۹۱۷ دچار بیماری سل شد و ناچار شد چندین بار در دورهٔ نقاهت به استراحت بپردازد. در این دوره، با وجود ترس کافکا از این که چه از لحاظ بدنی و چه از لحاظ روحی برای مردم نفرت‌انگیز باشد، بیشتر مردم از ظاهر پسرانه، منظم و جدی، رفتار خونسرد و خشک و هوش نمایان او خوششان می‌آمد. او همچنین دچار میگرن، بی‌خوابی، یبوست، جوش صورت، و مشکلات دیگری بود که عموماً عوارض فشار عصبی و نگرانی هستند. کافکا تلاش می‌کرد همهٔ این‌ها را با رژیم غذایی طبیعی، مانند گیاه‌خواری و خوردن مقادیر زیادی شیر پاستوریزه‌نشده (که به احتمال زیاد سبب بیماری سل او شد) برطرف کند. وضعیت گلوی کافکا طوری شد که غذا خوردن آن قدر برایش دردناک بود که نمی‌توانست چیزی بخورد و چون در آن زمان تغذیه وریدی هنوز رواج پیدا نکرده بود راهی برای خوردن نداشت؛ بنابراین بر اثر گرسنگی جان خود را از دست داد. بدن او را به پراگ برگرداندند و در ۱۱ ژوئن ۱۹۲۴ در گورستان یهودی‌ها در ژیژکوف پراگ به خاک سپردند. عقاید و دیدگاه دینی کافکا در بیشتر زندگی خود، بی‌طرفی خود را در مورد ادیان رسمی حفظ کرد. او با این که هیچ‌وقت شخصیت‌های داستان‌های خود را یهودی تصویر نکرد، هرگز تلاش نکرد ریشهٔ یهودی خود را پنهان کند. او از لحاظ فکری به مکتب یهودیت حسیدی در یهودیت علاقه‌مند بود که برای تجارب روحانی و صوفیانه ارزش زیادی قائل است. تناقضات اخلاقی و آیینی موجود در داستان‌های داوری، آتش‌انداز، هنرمند گرسنگی، و پزشک دهکده همه نشانه‌هایی از علاقهٔ کافکا به آموزه‌های خاخام‌ها و تناسب آنها با قوانین و قضاوت در خود دارند. از طرف دیگر سبک وسواسی طنزآمیز راوی مجادله‌جوی «ژوزفین آوازه‌خوان»، سنت شعارگونهٔ موعظه‌های خاخام‌ها را نمایان می‌کند.Kafka (1996, xiv–xv). روزنامه نیویورک تایمز در ۱۶ اوت ۲۰۰۸ نامه‌ای از دورا دایامنت آخرین معشوقه کافکا به ماکس برود را منتشر کرد که در آن وی مدعی شده بود کافکا همیشه می‌خواست به اسرائیل مهاجرت کند.مارک گلبرت: کافکا صهیونیست بود (رادیو زمانه) داستان نوشته‌های گمشده کافکا به‌طور گسترده در مطبوعات و رسانه‌ها منعکس شده و به دنبال آن آرشیو ادبی آلمان که صاحب مجموعه‌ای از نامه‌های کافکا است، خواستار انتقال این اسناد از اسرائیل به آلمان شد. اما کتابخانه ملی اسرائیل گفته که هیچ سند مهمی که مربوط به تاریخ مردم یهود باشد، از اسرائیل خارج نخواهد شد. انتشار نوشته‌ها چاپ نوشته‌ها پس از مرگ کافکا در طول زندگی خود، تنها چند داستان کوتاه منتشر کرد که بخش کوچکی از کارهای او را تشکیل می‌دادند و هیچ‌گاه هیچ‌یک از رمان‌هایش به پایان نرسید (به جز شاید مسخ که برخی آن را یک داستان بلند می‌دانند). | ## بخش 3: فرانتس کافکا | دوریا دیامانت معشوقهٔ او با پنهان کردن نزدیک ۲۰ دفترچه و ۳۵ نامهٔ کافکا تا اندازه‌ای به وصیت کافکا عمل کرد. در سال ۱۹۳۹ به دنبال اشغال چکسلواکی به دست نازی‌ها ماکس برود پراگ را ترک کرد و نوشته‌های کافکا را در یک چمدان با خود به تل‌آویو برد. نوشته‌های کافکا خیلی زود توجه مردم و تحسین منتقدان را برانگیختند.نامه‌های کافکا به کتابخانه ملی اسرائیل رسید، بی‌بی‌سی فارسی دادخواست حقوقی ماکس برود در وصیت‌نامه خود، یادداشت‌های فرانتس کافکا را به منشی خود، استر هوف واگذار کرده و از او خواسته بود آنها را به کتابخانه ملی اسرائیل بدهد. اما استر هوف، از این کار خودداری کرد و در سال ۱۹۸۸ نسخه دست‌نویس محاکمه را به قیمت ۲ میلیون دلار آمریکا فروخت. او بخشی از یادداشت‌ها را در آپارتمان خود در تل‌آویو و بخشی دیگر را در چند گاوصندوق در بانک‌های اسرائیل و سوئیس پنهان کرد. پس از مرگ استر هوف در سال ۲۰۰۷ کتابخانه ملی اسرائیل از دختران او خواست به وصیت مکس برود احترام بگذارند و باقی یادداشت‌ها را به این کتابخانه بدهند. در سال ۲۰۰۸ کتابخانه ملی اسرائیل، دادخواست حقوقی را برای گرفتن این یادداشت‌ها آغاز کرد. در پایان، دادگاه عالی اسرائیل به نفع کتابخانه ملی این کشور رای داد و جستجو برای یافتن این نوشته‌ها آغاز شد. با جستجوی نوشته‌ها در خانه استرهوف و آرشیو ادبی آلمان و بانک یوبی‌اس، این نوشته‌ها پیدا شدند؛ بنابراین در اوت ۲۰۱۹ همه نوشته‌های فرانتس کافکا در کتابخانه ملی اسرائیل گردآوری شدند. نویسندگی سبک نوشتاری کافکا که در پراگ به دنیا آمده بود زبان چکی را خوب می‌دانست. ولی برای نوشتن زبان آلمانی پراگ (گویش مورد استفادهٔ اقلیت‌های آلمانی یهودی و مسیحی در پایتخت بوهم) را انتخاب کرد. به نظر کافکا آلمانی پراگ حقیقی‌تر از زبان آلمانی رایج در آلمان بود و او توانست در کارهای خود به گونه‌ای از آن بهره بگیرد که پیش و پس از او کسی نتوانست.Kafka (1996, xii). با نوشتن به آلمانی، کافکا توانست جمله‌های بلند و تودرتویی بنویسد که سراسر صفحه را اشغال می‌کردند. خواننده در واژهٔ پیش از نقطهٔ پایان جمله، در می‌یابد که چه اتفاقی برای گرگور سامسا افتاده‌است.(verwandelt) مشکل دیگر پیش روی برگرداننده‌ها استفادهٔ عمدی نویسنده از واژه‌ها یا گزاره‌های ابهام‌آمیزی است که می‌توانند معانی مختلفی داشته باشند. این جمله را می‌توان این‌طور برگردان کرد: «و در این لحظه، جریان بی‌پایان خودروها از بالای پل می‌گذشتند.» ولی کافکا به دوستش ماکس برود گفته بود که هنگام نگارش این جمله به «انزال ناگهانی» فکر می‌کرده‌است. برخی دیگر به سخره گرفتن دیوان‌سالاری در داستان‌هایی مانند گروه محکومان، محاکمه، و قصر را نشانه‌ای از تمایل به مارکسیسم می‌دانند. دیگرانی نیز هستند که کارهای او را از دریچهٔ یهودیت (بورخس یادداشت‌هایی در این زمینه دارد) یا فرویدیسم (به دلیل مشاجرات خانوادگی کافکا) یا تمثیل‌هایی از جستجوی متافیزیکی به دنبال خدا (یکی از معتقدان این نظریه توماس مان بود) می‌بینند. درونمایه بیگانگی و زجر کشیدن بارها و بارها در آثار مختلف ظاهر می‌شود و با تأکید بر این کیفیت، پژوهشگرانی مانند ژیل دلوز و فلیکس گاتاری است که عقیده دارند کافکا بیش از نویسنده تنهایی است که از سر رنج می‌نویسد و کارهای او سنجیده‌تر و شادتر از چیزی هستند که به نظر می‌رسند. گذشته از این، با خواندن یکی از کارهای کافکا به صورت مجزا (با تمرکز بر بیهودگی تقلای شخصیت‌ها و بدون توجه به زندگی خود نویسنده) است که طنز کافکا مشخص می‌شود. کارهای کافکا از این دیدگاه، ربطی به مشکلات زندگی او ندارند و نمایانگر ساختگی‌بودن مشکلات آدم‌ها هستند. زندگی‌نامه‌نویسان گفته‌اند که خیلی پیش می‌آمده که کافکا بخش‌هایی از کتاب‌هایی که رویشان کار می‌کرده را برای دوستان نزدیکش می‌خوانده و در این خوانش‌ها همیشه بر جنبهٔ طنزآمیز نثر متمرکز بوده‌است. میلان کوندرا طنز کافکا را در اساس فراواقع گرایانه و الهام‌بخش هنرمندانی جون فدریکو فلینی، گابریل گارسیا مارکز، کارلوس فوئنتس و سلمان رشدی می‌داند. تاریخ انتشار خوانندگان آثار کافکا هنگام انتخاب کتاب برای خواندن باید به تاریخ انتشار کتاب‌های او (چه ویرایش‌های آلمانی و چه ویرایش‌های برگردان شده) توجه داشته باشند. کافکا پیش از آماده‌سازی (و در برخی موارد حتی به پایان رساندن) برخی از نوشته‌هایش برای انتشار از جهان رفت؛ بنابراین رمان‌های قصر (که وسط یک جمله تمام می‌شود و در مورد تعلق داشتن یا نداشتن قسمت‌هایی از متن به اثر ابهام وجود دارد)، محاکمه (که فصول آن شماره ندارند و بعضی از آنها ناتمام مانده‌اند) و آمریکا (کافکا نام مردی که ناپدید شد را برای آن انتخاب کرده بود) همه توسط ماکس برود آماده و چاپ شدند. به نظر می‌رسد برود هنگام کار روی دست‌نوشته‌ها اجازهٔ دخل و تصرف‌هایی را به خود داده‌است (جابه‌جا کردن فصل‌ها، تغییر زبان آلمانی و تصحیح نقطه‌گذاری). خود پیسلی بر انتشار قصر و محاکمه (چاپ هر دو در ۱۹۸۲) و یکی از همکارانش بر انتشار آمریکا (چاپ ۱۹۸۳) نظارت کردند. از جمله آنها برگردان‌های صادق هدایت، امیرجلال‌الدین اعلم، حسن قائمیان و فرزانه طاهری بر مسخ و گروه محکومان و گراکوس شکارچی و برگردان امیرجلال‌الدین اعلم از قصر و همچنین برگردان همه آثار کافکا توسط علی‌اصغر حداد در نشر ماهی هستند. | ## جمع‌بندی | همان‌طور که گفته شد، برگردان آثار کافکا بسیار دشوار و در بعضی موارد غیرممکن می‌نمایند؛ به همین خاطر، بسیاری از برگردان‌های فارسی آثار کافکا راضی نیستند.