موضوع مقاله: شهرستان اسفراین | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شهرستان اسفراین | مقدمه: بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهرستان ۱۲۰۵۱۳ نفر (برابر با ۳۶۵۱۹ خانوار) بوده است. | ## بخش 1: شهرستان اسفراین | موقعیت جغرافیایی اسفراین بین ۵۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۵۸ درجه و ۷ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۴۰ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی واقع شده است. این شهرستان از جنوب با شهرستان‌های جوین و جغتای، از شرق با شهرستان بام و صفی‌آباد، از شمال با شهرستان‌های فاروج و شیروان و بجنورد و از غرب با شهرستان جاجرم همسایه است. اسفراین در حاشیه جنوبی کوه‌های آلاداغ که خود در امتداد شرقی رشته کوه البرز قرار دارد و در قسمت جنوبی به ارتفاعات جغتای می‌پیوندد. قله شاه جهان در آلاداغ بلندتر از قله‌های دیگر کوه‌های شانو، دلقره، برمهان، پاتو، نادری، خیبران، ارسن، کول، گاوتیغ و قره داش است. رشته کوه دیگری که به موازات رودخانه جوین قرار دارد در جهت جنوب شرقی- شمال غربی، بین شهرستان‌های اسفراین و سبزوار امتداد پیدا کرده است. ارتفاع این رشته کوه از سطح دریا ۱۳۵۳ متر است و مهم‌ترین آن‌ها کوه تپه سیاه و هرده گچی می‌باشد. با داشتن مجموعه صنعتی اسفراین و کارخانه لوله گستر اسفراین از شهرهای مهم صنعتی شرق ایران می‌باشد. این شهر دارای چندین دانشگاه و دانشکده از جمله دانشگاه پیام نور، دانشگاه آزاد، دانشکده فنی و مهندسی اسفراین و دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی اسفراین می‌باشد. الف- جنگل‌ها و مراتع: براساس آمار اداره کشاورزی اسفراین سطح جنگل‌ها و مراتع این شهرستان حدود ۴۵۰٫۰۰۰ هکتار می‌باشد که نسبت به کل اراضی زراعی تحت آیش و کشت‌های مختلف و باغات که حدود ۷۵۰۰۰ هکتار است رقم قابل ملاحظه‌ای را تشکیل می‌دهد. در این جنگل‌ها که در ارتفاعات شمالی و شمالی شرقی قرار دارند، درختان و درختچه‌هایی مانند پسته، انار، سماق، زبان گنجشک، انجیر، زالزالک، ارغوان، زغال‌اخته، گلابی وحشی، سنجد وحشی (در دره‌ها) و غیره را می‌توان نام برد. در ارتفاعات ساریگل، سالوک، شاه‌جهان جنگل‌های پراکنده‌ای از درخت ارس نیز وجود دارند که در حقیقت نمی‌توان به آن‌ها جنگل گفت. قسمتی از مراتع شهرستان اسفراین مراتع مشجر هستند؛ یعنی مراتع و جنگلهای تنک در کنار هم قرار دارند. ۶۰ درصد مراتع حوضه استحفاظی ادارهٔ جنگلبانی اسفراین که بیشتر در ارتفاعات مشرف به شهرستان بجنورد و شیروان هستند مراتع ییلاقی می‌باشند که به سه دسته تقسیم می‌شوند. ۱- مراتع درجه ۱، ۱۰ درصد ۲- مراتع درجه ۲، ۳۰ درصد ۳- مراتع درجه ۳، ۶۰ درصد ۴۰ درصد بقیه مراتع که در جنوب و جنوب غربی شهرستان پراکنده‌اند مراتع قشلاقی هستند. متأسفانه به علت چرای بی‌رویه دامها مراتع در حال تخریب هستند و از وسعت آن‌ها کاسته می‌شود. ب- گیاهان و بوته‌ها و درختچه‌های پراکنده: این نوع پوشش گیاهی نیز شامل دو قسمت است. ۱- منطقة شمال و شمال‌شرقی که کوهستانی هستند و گیاهان موجود بیشتر شامل گونه‌هایی از قبیل انواع گون، قیاق، پیاز کوهی، فرز، درمنه، خارشتر، بارهنگ، ورک، اسپند، پونه، قارچ، زرشک معمولی است و به آن زرک می‌گویند)، قسنی، استادقدوس، قرپچ (که قبلاً به عنوان ماده‌ای برای شستشو استفاده می‌شده است)، نخود وحشی، بومادران و…. گیاهان موجود در این منطقه شامل گونه‌هایی مثل، درمنه، تلخه‌بیان، خار زرد و خار بادبر، بومادران، سالیکورنیا و سالسولا، اسپند، درمنه دشتی، بادبرو … می‌باشد. قسمتهایی از مراتع شمالی از جمله اطراف روستای سارمران و ارتفاعات شاه‌جهان به دلیل وجود شکار فراوان از زمان رژیم گذشته حفاظت شده اعلام شده است. حیات وحش اسفراین شهرستان اسفراین به دلیل موقعیت جغرافیایی و وجود مراتع و جنگل‌های پراکنده زیستگاه مناسبی برای حیوانات وحشی است. علاوه بر حیوانات فوق، انواع مختلف مار از جمله افعی و کبری، انواع پرندگان همچون، جغد، چوب پا، بوف، سبزقبا، زاغی، کبک، تیهو، زنبورخور، قرقاول، پرستو، لاشخور، انواع گنجشک، انواع بلبل، بلدرچین، سینه سرخ، و غیره نیز در اسفراین وجود دارند. با توجه به ویژگی بارش‌ها، آب‌های جاری غالباً به صورت سیلاب‌های فصلی و اتفاقی ظاهر می‌شوند. | ## بخش 2: شهرستان اسفراین | شبکه‌های دایمی به قسمت‌های شمالی دشت محدود می‌شود و فقط رودخانه‌های بیدواز و روئین دارای جریان همیشگی هستند. ذوب برف در ارتفاعات شمالی و نفوذ تدریجی آندر خلل و فج و شکستگی‌های تشکیلات زمین‌شناسی سفره آب‌های زیر زمینی را تغذیه می‌کند. الف- آب‌های سطحی: در ناحیه اسفراین جریان‌های سطحی از گذشته‌های دور دارای اهمیت ویژه‌ای بوده و از آن‌ها بهره‌برداری می‌شده است. اما چون آب از رودخانه که در پای قلعه است می‌آید و آنجا درخت جوز بسیار است ناسازگار می‌باشد. سد مهار که احتمالاً مربوط به دورة ساسانیان است و بعدها توسط خواجه نجم‌الدین علوی حسینی فرزند خواجه کمال‌الدین فرزند خواجه غیاث الدین از عرفای اواسط دورة تیموری تعمیر و مرمت شد، از آن جمله است. رودخانه‌ها کال ولایت این رودخانه که مهم‌ترین رودخانه بخش بام به حساب می‌آید یک رودخانه فصلی است که بیشتر محوطه‌ها و روستاهای فعلی در حاشیه این رودخانه ایجاد شده‌اند.نیک گفتار، 1387: 17 از شاخه‌های اولیه تشکیل دهنده رودخانه جاجرم می‌باشد. از تلاقی شاخه‌های اولیه خود بنام‌های آب خرق و شیون در حوالی دهستان بام واقع در ۴۲ کیلومتری جنوب خاوری اسفراین تشکیل می‌شود. از جهت خاور باختری جریان می‌یابد پس از عبور از روستای اردین، دستجرد، حصاری و دریافت چند شاخه دیگر بi نام‌های نهامود، جهان و آستین، در روستای جهان‌آباد با رودخانه اسفراین تلاقی نموده رودخانه جاجرم را به وجود می‌آورد. طول این رودخانه ۶۰ کیلومتر بوده و وسعت حوزه آبریز آن بالغ بر ۸۰۰ کیلومتر مربع می‌باشد. این رودخانه دارای جریان فصلی بوده و بهار دارای آب می‌باشد.افشین، 1373: 372؛ نیک گفتار، 1387: 17 رودخانه بیدواز (میلانلو): رودخانه بیدواز از رودخانه‌های مستقل شمال حوضه مرکزی ایران به حساب می‌آید. سرچشمه‌های این رودخانه کوه‌های شاه نظر، برمهان و تبران در ۱۸ کیلومتری شمال اسفراین است که بعد از مشروب ساختن آبادی‌های سرخ قلعه، سرچشمه، اردوغان، بیدواز، قلعه سفید، دنج، پرکانلو، قزاقی و شهر اسفراین در نهایت در غرب شهر اسفراین در دشت پخش می‌شود. این رودخانه با شیب بستری به‌طور میانگین قریب به یک درصد منطبق بر شیب عمومی دشت اسفراین از شمال شرق به جنوب غرب این دشت جریان دارد. کیفیت آب رودخانه بیدواز بعد از نواحی سرچشمه‌ها و سرشاخه‌های اصلی آن به ویژه به دلیل عبور این رودخانه از محدوده‌های شهری و روستایی و تخلیه فاضلاب‌ها در آن به سرعت کاهش می‌یابد. تا پیش از احداث سد بر روی این رودخانه آب این رودخانه تماماً به مصرف کشاورزی می‌رسید ولی با احداث سد میزان آبی که به بخش‌های پایینی دشت وارد می‌شود بسیار کم است و سیلاب‌ها نیز در سال‌های اخیر به حداقل رسیده و به‌طور کلی آبدهی آن بسیار کاهش یافته است. این رودخانه در روستای قهرمان آباد با رودخانه بام یا کال ولایت تلاقی کرده و رودخانه قره سو یا جاجرم را تشکیل می‌دهد. آبدهی آن در مدت ۱۲ سال نمونه برداری ۲۸/۸ میلیون متر مکعب در سال بوده و حداکثر آبدهی لحظه‌ای آن ۴/۱۱۱ متر مکعب در ثانیه اندازه‌گیری شده است که نشانگر شدت سیلابی بودن آن است. طول رودخانه ۷۵ کیلومتر و مساحت حوضه آبریز آن ۸۰۰ کیلومتر مربع را بالغ می‌شودافشین، ج 2، 1373: 372 این رودخانه نقش مهمی در ایجاد استقرارهای دوره اسلامی داشته است.نیک گفتار، 1387: 85-94 قومیت مهم‌ترین قومیت‌های ساکن شهرستان اسفراین عبارت‌اند از: کردها، ترک‌ها، تات‌ها و خاوری‌ها یا بربری‌ها. کردها: که کرمانج نیز گفته می‌شوند، نخستین بار در زمان شاه عباس و به دستور وی در حدود سال ۱۰۰۰ هـ. ق از نواحی غرب ایران به شمال خراسان کوچانده شدند کردهای ساکن شهرستان اسفراین حدود ۳۹ طایفه هستند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: استاجلوها، جافکانلو، جهانبگلو، اصطخری، امیرانلو، پرکانلو، پهلوانلو، توپکانلو، زعفرانلو، قاشکانلو، میلانلو و … جمعیت آن‌ها ۵۲۳۹۱ نفر (۱۰۸۸۸ خانوار) و منطقه غالب سکونتی آن‌ها شهر اسفراین و بخش مرکزی آن استتوحدی، 1374: 70-60. کلنل ادوارد ییت در سال ۱۸۹۷ که خود به منطقه اسفراین سفر کرده است در سفرنامه خود از خراسان و سیستان راجع به ترکان بغایری می‌نویسد: تمام ناحیة بام و صفی‌آباد در اشغال ترکهای بغایری بود که شمار آن‌ها به ۱۳۰۰ خانوار می‌رسید. اینان دو تیره بودند، تیره ای که جزء بام محسوب می‌شدند ۸۰۰ خانوار و تیره ای که بخش صفی‌آباد بودند که شمار آن‌ها ۵۰۰ خانوار بود (ییت، ۱۳۶۵). برخی دیگر از ترک‌های این منطقه تیمورتاش هستند که شاخه ای از ترک‌های شهریاری اند مانند ساکنین روستای سرخ قلعه. | ## بخش 3: شهرستان اسفراین | جمعیت ترک‌ها ۲۳۸۸۶ نفر (۵۱۲۸ خانوار) و منطقه غالب سکونتی این قوم، بخش بام و صفی‌آباد است که البته بخشی از آن‌ها در سال‌های اخیر به شهر اسفراین مهاجرت کرده‌اند.(توحدی، 1374: 68-65) تات‌ها: تات‌ها که برخی از آنان از بومیان اولیه شهرستان اسفراین می‌باشند، پس از کشتارهای جمعی مردم به وسیله مغولان تعداد کمی از آنان باقی مانده که به کوه‌ها و دره‌ها پناهنده شده‌اند. تات‌های اسفراین، عموماً در روستاهای بیدواز، نیش کش، گنجدان (گژدان)، کوران، قلعه شور و روئین سکونت دارند. دیگر تات‌های منطقه از منطقه سبزوار به این‌جا آمده‌اند و در نواحی هم‌مرز با شهرستان اسفراین ساکن شده‌اند. جمعیت تات‌ها ۴۱۴۰۲ نفر (۸۷۷۸ خانوار) و منطقه غالب سکونتی این قوم بخش‌های غربی و شمالی شهرستان اسفراین را شامل می‌شود.(همان: 60) خاوری‌ها یا بربری‌ها: هزاره‌های شیعه مذهب‌اند که از لحاظ ظاهری به مانند نژاد زرد شرق آسیا می‌باشند. این مردمان به وسیله یکی از تاجران معروف خراسان به نام رضا مهدوی برای تصرف املاک عبدالرضاخان شجاع الدوله و محمد ابراهیم خان روشنی به اسفراین آورده شدند. این افراد اکنون در روستاهای شمال جاده سبزوار، بین اتیمز و دو راهی بام مثل قاسم‌آباد، عباس‌آباد و ولی آباد سکونت داشته و به کشاورزی مشغول می‌باشند. این بربرها از تیره‌های مختلفی تشکیل می‌شوند.(همان: 65) آثار باستانی شهرستان اسفراین شهر بلقیس آرامگاه امامزاده کبیر کوران آرامگاه بابا قدرت آرامگاه شاهزاده حمزة بن موسی آرامگاه شیخ محمد رشید الدین بیدوازی آرامگاه امام زاده سید سلطان مظفر در روستای چهاربرج آرامگاه شیخ آذری(فخرالدین حمزه بن علی ملک بن حسن) آسیاب‌ها آسیاب آبی در شمال روستای چهاربرج آسیاب آبی نرسیده به دره حاج در روستای سست صنعت و معدن تعداد صنایع موجود شهرستان اسفراین ۵۶ واحد می‌باشد. تعداد معادن دارای پروانه بهره‌برداری شهرستان ۳۰ فقره با ذخیره قطعی ۲۶ میلیون تن می‌باشد. سنگ آهک (واقع در روستای سست) و گچ از عمده‌ترین معادن در سطح این شهرستان می‌باشد. از صنایع در دست احداث می‌توان به کارخانه سیمان سفید، پودر لاستیک و CNG اشاره کرد. مهم‌ترین واحدهای صنعتی شهرستان اسفراین مجتمع صنعتی (فولاد) اسفراین (کیلومتر ۱۲ بجنورد) تولیدی گروه صنعتی کالیمورا بزرگ‌ترین تولیدکننده نسل جدید نانو عایق در کشور کارخانه لوله گستر اسفراین (کیلومتر ۱۰ بجنورد) تولیدی فولاد کیمیای صبا (شهرک صنعتی اسفراین) آذین فورج (کیلومتر ۵ بجنورد) تعاونی رویان شیمی (رویین) تعاونی آرد والسی مطهر (کیلومتر۲۵ سبزوار) پست ۴۰۰ کیلوولت اسفراین جاذبه‌های گردشگری پارک ملی ساریگل: منطقه ساریگل با وسعتی معادل ۲۸۰۰۰ هکتار در شرق شهرستان اسفراین واقع شده است. پستانداران این زیست-بوم نیز اگر چه جزو گونه‌های استثنائی محسوب نمی‌شوند، اما تنوع نسبتاً خوبی دارند. از جمله مهم‌ترین پستانداران و پرندگان ساریگل می‌توان به پلنگ، کفتار، گرگ، روباه، گربه وحشی، قوچ اورال، بز، آهو و کبک اشاره کرد. همچنین این منطقه حفاظت شده با بیش از ۲۰۰ گونه گیاهی از تنوع خوبی برخوردار است که قسمت عمده گیاهان منطقه را گونه‌های گلدار تشکیل می‌دهد. -پارک ملی سالوک: پارک ملی و منطقه حفاظت شدهٔ سالوک با وسعتی حدود ۱۷۰۰۰ هکتار در شمال غربی شهرستان اسفراین قرار گرفته و فاصله آن تا مرکز استان خراسان شمالی ۳۰ کیلومتر است. پارک ملی و منطقه حفاظت شدهٔ سالوک تنوع جانوری خوبی دارد و یکی از مهم‌ترین مناطق حفاظت شده ایران از نظر زندگی جانوری است. شرایط توپوگرافی دشتی-کوهستانی منطقه باعث شده است که این منطقه یکی از متنوع‌ترین زیستگاه‌های گونه‌های وحشی ایران به‌شمار آید. قسمت شمالی پارک سالوک کوهستانی و زیست‌بوم حیوانات گوناگون کوه‌زی و قسمت جنوبی آن نیز مناسب زیست حیوانات دشت‌زی است. همچنین در کف دره‌های این پارک گونه‌های درختی و درختچه‌ای مانند زرشک، بید، انجیر و گردو و در مناطق مرتفع گونه‌های ارس به صورت پراکنده و انبوه دیده می‌شود. دره زیبا و آبشار جاج واقع در روستای سست این مکان دنج در پنج کیلومتری شمال شهرستان اسفرین در روستای سست قرار دارد. | ## جمع‌بندی | علاوه بر آب و هوا و پوشش گیاهی سرسبز و دارای آبشار طبیعی و چشمه‌های آب معدنی فراوان می‌باشد مکان مناسبی برای تفریح و کوه‌نوردی با توجه به شکل و توپوگرافی منطقه دارا می‌باشد.