موضوع مقاله: شماخی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شماخی | مقدمه: جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۹۸۹ میلادی، ۲۴٬۶۸۱ نفر و بر اساس سرشماری سال ۲۰۰۸ میلادی، ۳۰٬۱۰۰ بوده‌است. | ## بخش 1: شماخی | شماخی در بالادست یکی از آبگیرهای غربی رود پیرسقت و تقریباً در چهل کیلومتری شرق آق‌سو قرار دارد. در ۱۱۴۷/ ۱۷۳۴، نادرشاه مردم شماخی را به ناحیه‌ای جدید (تقریباً سه کیلومتری جنوب شرقی روستای کنونی آق‌سو) کوچاند، امّا بعد از مرگ او به شهر قدیم خود بازگشتند.مینورسکی، و: تاریخ شروان و دربند. در قرن چهارم مقدسی در وصف آن گوید شماخیه در پای کوهی واقع است و از سنگ و گچ ساخته شده، دارای آب جاری و باغستانست و فرمانروایانش که خاقان‌های آن ولایتند ملقب به شیروانشاه‌اند و گندم در آنجا فراوان به عمل می‌آید. حمدالله مستوفی گوید که صخرهٔ موسی که در قرآن، سورهٔ ۱۸ آیهٔ ۶۲ به آن اشاره شده‌است و چشمه حیوان در آن بوده. در طول تاریخ یازده زمین‌لرزه بزرگ شماخی را لرزانده‌است اما با بازسازی‌های متعدد، این شهر نقش خود را به عنوان مرکز اقتصادی و اداری شیروان و یکی از شهرهای کلیدی جاده ابریشم حفظ کرده بود. تنها ساختمانی که از هشت زلزله از یازده زلزله سالم بدر آمده‌است، مسجد جامع شماخی است که در سده هشتم ساخته شده‌است. تاریخ شماخی در دوران‌های باستان همواره بخشی از ایران باستان بود و نخستین بار توسط جغرافیدان مصری یونانی-رومی باستان کلودیوس بطلمیوس در قرن اول تا دوم پس از میلاد به عنوان کاماچیا ذکر شد. شماخی شهر مهمی در قرون وسطی بوده و از قرن هشتم تا پانزدهم میلادی پایتخت قلمرو شروان‌شاهان بود. شماخی در سده دوازدهم با هند و چین روابط اقتصادی و فرهنگی داشت و کاوش ظروف سفالی ثابت می‌کند که این شهر در همان زمان با شهرهای آسیای مرکزی نیز ارتباط داشته‌است. سکه‌های مسی کشف شده در شماخی در کاوش‌های باستان‌شناسی، ظروف چینی تولید شده در چین، کاروانسراهایی که در خدمت بازرگانی بین ملل بودند، نقش شماخی باستانی را در جاده ابریشم ثابت می‌کند. راهب کاتولیک، مبلغ و کاشف ویلیام روبروک در سفر بازگشت خود از دربار خان بزرگ مغول از این شهر عبور کرد. پس از فتح این منطقه توسط اولین فرمانروای صفوی، شاه اسماعیل یکم، او به نوادگان فرخ یسار اجازه داد تا بر شماخی و بقیه شیروان تحت فرمانروایی صفویه حکومت کنند. این امر تا سال ۱۵۳۸ ادامه یافت، تا زمانی که پسر و جانشین او، شاه تهماسب یکم (۱۵۲۴–۱۵۷۶)، این قلمرو را به یک استان کامل ایران تبدیل کرد و اولین فرماندار صفوی را برای آن گمارد. در سال ۱۵۶۲، آنتونی جنکینسون انگلیسی، شهر را با عبارات زیر توصیف کرد: «این شهر با شتر از دریا پنج روز راه است، اکنون بسیار افت کرده‌است؛ این شهر پیش از آنکه در اثر زلزله ویران شود، یکی از بهترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران بوده‌است. 63 به گفته راهبان کارملی که در سال ۱۶۰۷ از شهر دیدن کردند، جمعیت آن را ایرانی‌ها و ارمنی‌ها تشکیل می‌دادند. اولیا چلبی، جهانگرد عثمانی، در سال ۱۶۴۷ از این شهر دیدن کرد و آن را به عنوان شهری برخوردار توصیف کرد. در سال ۱۷۲۱، لزگی‌های ولایت‌های شیروان و داغستان ایران صفوی، با کمک (بقیه) ساکنان سنی منطقه، شهر شماخی را غارت کردند. | ## بخش 2: شماخی | آنها هزاران نفر از ساکنان شیعه آن را قتل‌عام کردند، و علاوه بر آن به غارت شهر و غارت اموال ساکنان مسیحی و اتباع خارجی آن که اکثراً بازرگانان روس شهر بودند دست زدند. این امر در جریان جنگ روسیه و ایران (۱۷۲۲–۱۷۲۳) و حمله روس‌ها سرزمین‌های ایران در قفقاز شمالی و قفقاز جنوبی صورت گرفت. روس‌ها برای این حمله، تهاجم لزگی‌های شورشی به اتباع خود در شماخی را بهانه قرار دادند. آن‌ها با این حال به زودی از این منطقه واپس نشسته و آن را به عثمانی‌ها واگذاشتند. عثمانی‌ها تا ۱۷۲۳–۱۷۳۵ میلادی یعنی تا زمانی که نادرشاه به قدرت رسید شهر را در اختیار داشتند. در سال ۱۷۴۲ شماخی توسط نادرشاه، شاه ایران، تصرف و ویران شد و او این شهر را مجدداً به ایران الحاق کرد و برای تنبیه اهالی به خاطر عقیده سنی‌شان، شهر جدیدی به همین نام در حدود در غرب، در پای زنجیره اصلی کوه‌های قفقاز بنا کرد. شماخی جدید در زمان‌های مختلف محل سکونت خانات شیروان بود که توسط خان‌های نیمه‌مستقل اداره می‌شد، اما سرانجام متروک شد و شهر قدیمی بازسازی شد. 138) خانات شیروان سرانجام در سال ۱۸۰۵ در جریان جنگ روسیه و ایران (۱۸۰۴–۱۸۱۳) به روسیه ضمیمه شد و ایران قاجاری مجبور شد بر اساس عهدنامه گلستان ۱۸۱۳، حاکمیت این شهر را به‌طور غیرقابل برگشتی به روسیه واگذار کند. دایرةالمعارف بریتانیایی پنی در سال ۱۸۳۳ بیان کرد که «بخش عمده‌ای از جمعیت شیروان را تبار تاتار یا به‌طور صحیح‌تر، تبار ترک، با ترکیبی از اعراب و فارس‌ها تشکیل می‌دهند. علاوه بر مسلمانان که انبوه جمعیت را تشکیل می‌دهند، تعداد زیادی ارمنی، تعدادی یهودی و تعدادی کولی نیز وجود دارند. بر اساس گزارش‌های رسمی سال ۱۸۳۱، تعداد مردان متعلق به جمعیت مسلمان ۶۲۹۳۴ نفر بود. زبان رایج شیروان چیزی است که ترکی نامیده می‌شود که در آذربایجان نیز به کار می‌رود. دایرةالمعارف بریتانیکا بیان کرد که در سال ۱۸۷۳ این شهر دارای ۲۵۰۸۷ سکنه بود که «از این تعداد ۱۸۶۸۰ نفر تاتار و شاهسون، ۵۱۷۷ نفر ارمنی و ۱۲۳۰ نفر روس بودند». شماخی تا زمان زلزله ویرانگر سال ۱۸۵۹ که مرکز استان به باکو منتقل شد، مرکز استان شماخی در امپراتوری روسیه بود. ۴۶۰، منتشر شده در ۱۹۰۳)، شماخی ۲۰۰۰۸ تن (۱۰۴۵۰ مرد و ۹۵۵۸ زن) سکنه داشت که از این تعداد ۳ درصد روس، ۱۸ درصد ارمنی و ۷۹ درصد «تاتارهای آذربایجان» بودند. Shemakha جغرافیا لرزه‌خیزی این شهر در لرزه خیزترین منطقه قفقاز واقع شده‌است و در سال‌های ۱۱۹۱ و ۱۸۵۹ توسط زمین لرزه‌های شدیدی لرزید که به قدری ویرانگر بود که پایتخت شیروان دو بار به باکو منتقل شد. در سال ۱۸۷۲، زلزله باعث مهاجرت به باکو شد، جایی که تولید نفت در ابعاد صنعتی آغاز شده بود. | ## بخش 3: شماخی | بر اساس گزارش بازرگانان ایرانی ، زمین‌لرزه سال ۱۶۶۷ با تلفات ۸۰۰۰۰ نفر بدترین زمین لرزه بوده و یک سوم شهر فروریخت. رودخانه‌ها شماخی در بخش مرکزی شیروان و در ارتفاع حدود بالاتر از سطح دریا، در موقعیت جغرافیایی مطلوب جای گرفته‌است. این شهر از شمال با بیناسلی، گوش‌خان، از شمال غربی توسط پیردیرکی و برج دختر و گرجستان و از غرب با کوه‌های می‌سری احاطه شده‌است. چشمه‌های زیادی وجود دارد که به دلیل قرار گرفتن در دامنه کوه‌های قفقاز، آب آشامیدنی مردم شهرنشین و روستاهای اطراف را تأمین می‌کند. گروه‌های قومی اکثریت جمعیت آذربایجانی هستند، در حالی که روس‌ها، لزگی‌ها و تات‌ها اقلیت‌های دیگر را تشکیل می‌دهند. در طول تاریخ این مسجد چند بار تخریب یا ویران شده‌است، اما هر بار بازسازی شده‌است، آخرین بار در سال 2009. این مسجد قدیمی‌ترین مسجد در قلمرو آذربایجان است که در سال‌های ۷۴۳–۷۴۴ ساخته شده‌است. این مسجد بعد از مسجد جمعه دربند (ساخته شده در سال ۷۳۴) از نظر قدمت در قفقاز جنوبی دومین است. این مسجد توسط وزارت فرهنگ و گردشگری جمهوری آذربایجان به عنوان یکی از آثار تاریخی و فرهنگی این کشور به ثبت رسیده‌است. این مسجد در قرون وسطی در جریان زلزله شماخی در سال ۱۸۵۶ چندین بار مرمت شد و در سال ۱۹۰۲ ویران شد. اقتصاد پس از فرمان «در مورد اقدامات برای تسریع توسعه اقتصادی - اجتماعی در جمهوری آذربایجان»، با امضای الهام علی اف در ۲۴ نوامبر ۲۰۰۳ و «برنامه دولتی توسعه اجتماعی و اقتصادی مناطق جمهوری آذربایجان» با تصویب رئیس‌جمهور ایالت، استانداردهای زندگی در شماخی همراه با سایر مناطق بهبود پیدا کرد. در قالی‌فروشی‌های شماخی که ۴۰ قطعه ماشین‌ابزار متعلق به شرکت «استار» نصب شده بود، قالی‌هایی مانند «گوبا شیروان»، «نخجوان»، «قره‌باغ» و «تبریز» می‌بافند. در سال ۱۳۸۴ در کارخانه تولید تلویزیون شماخی ساخته شده توسط شرکت "استار"، برندهای ۳۷، ۵۴، ۷۲، 74 "LCD", "Plasma", "CV" و "رسیور" دیجیتال بر اساس قطعات یدکی تولید شد. موزه دولتی فرش و هنرهای کاربردی آذربایجان از نظر تاریخی، شماخی به خاطر قالی‌هایش معروف بوده که مانند سایر فرش‌های شیروان در تزئینات آن نقوش گل و بوته غالب است. نمونه ای از آنها در موزه ترکی و اسلامی استانبول و موزه هنر برلین و موزه پنسیلوانیا آمریکا نگهداری می‌شود. از دیگر محصولات هنری می‌توان به صنایع دستی مس، سفالگری، خیاطی، جواهرات، نجاری، مجسمه‌سازی و آهنگری اشاره کرد (آهنگران در الصحاب بسیار رواج داشتند) و همچنین در شماخی توسعه یافته‌است. | ## جمع‌بندی | ساکنان قابل توجه این شهرستان عبارتند از: فیلسوف سید یحیی باکویی، شاعران سید عظیم شیروانی، خاقانی و میرزا علیاکبر صابر، خوانندگان مقام به عالیم قاسمف و فرغانه قاسمفا، بازیگران Aghasadyg Garaybeyli و عباس میرزا شریف‌زاده، معمار قاسم‌بیگ حاجی‌بابابیگف، نمایشنامه نویس ارمنی و رمان‌نویس آلکساندر شیروانزاده و دیگران.