موضوع مقاله: مقصود فراستخواه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مقصود فراستخواه | مقدمه: مقصود فراستخواه (متولد ۱۴ اردیبهشت ۱۳۳۵ در تبریز)جامعه‌شناس ایرانی و استاد برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی است. | ## بخش 1: مقصود فراستخواه | هم‌زمان با روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، روزی که از سوی سازمان یونسکو در تقویم جهانی ثبت شده است، هیئت داوران، جایزهٔ ترویج علم سال ۱۳۹۶ را به مقصود فراستخواه به دلیل فعالیت و تلاش بی‌وقفه، مسئولانه، هدفمند، همه‌جانبه، انسانی و اخلاقی در حوزه‌های دانشگاهی و عمومی برای بسط دانش جامعه‌شناسی و همچنین تعهد به تداوم کار فرهنگی، ترویجی و علمی تقدیم کرد. جایزه نشان دهخدا در چهارمین دورهٔ آن (۱۳۹۷) و به خاطر کتاب برگزیدهٔ «نظارت و ارزشیابی در آموزش عالی» به عباس بازرگان و مقصود فراستخواه تعلق گرفت. در دهمین جشنواره بین‌المللی فارابی (۷ بهمن ۹۷)، مقصود فراستخواه برگزیدهٔ جایزهٔ «مطالعات میان رشته‌ای» شناخته شد. فراستخواه «نظریه ایرانی کنشگران مرزی» را از رهگذر پژوهش‌های درونمان خود در ایران به دست داده است. بنا به پایگاه استنادی و پایش علم وفناوری ISC مقصود فراستخواه در لیست پژوهشگران پراستناد دو درصد برتر دنیا قرار گرفته است. در چهل ودومین سال کتاب سال ۱۴۰۳، کتاب کنشگران مرزی تألیف مقصود فراستخواه کتاب برگزیده سال در حوزه علوم اجتماعی شناخته شد. نشان علوم اجتماعی دکتر غلامحسین صدیقی پدر جامعه‌شناسی ایران در سال ۱۴۰۴ توسط انجمن جامعه‌شناسی ایران به دکتر مقصود فراستخواه تعلق گرفت و اهدا شد. تحصیلات دانشگاهی تحصیلات دانشگاهی او در رشته‌های فلسفه، الهیات و برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی بوده است. او هم‌اکنون در دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی، علامه طباطبایی و علوم و تحقیقات تدریس می‌کند. فراستخواه مؤسس و دبیر علمی میز آینده پژوهی آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی است. فراستخواه «نظریه ایرانی کنشگران مرزی» را از رهگذر پژوهش‌های درونمان خود در ایران به دست داده است. از نیمه دوم دهه ۷۰ شمسی تا کنون (سال تحصیلی ۹۴–۹۳)، در دانشگاه‌های تهران، علامه طباطبایی، الزهرا و شهید بهشتی به تدریس اشتغال دارند. موضوعات تدریس فراستخواه عبارت بوده است از: جامعه‌شناسی تغییرات فرهنگی، تاریخ تفکر اجتماعی، جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی جوانان، سیاست گذاری و برنامه‌ریزی آموزش عالی، کیفیت دانشگاه، اعتبار سنجی و روش‌های تحقیق کیفی. زندگی وزمانه مقصود فراستخواه دربارهٔ ایشان توسط مریم برادران با عنوان «آرامش در طوفان» منتشر شده است. کنشگر مرزی کنشگر مرزی نظریه ای ایرانی است که مقصود فراستخواه آن را بر اساس مطالعات تاریخ معاصر ایران مطرح و توسعه داده است. کنشگر مرزی عاملی انسانی است که می‌کوشد در فاصله میان محدودیتهای ساختاری ایران، امکان‌هایی تازه کشف یا حتی خلق بکند. هر چند محدودیت‌های جامعه مدنی در ایران به صورت مانعی جدی بر سر راه توسعه ایران درآمده است اما پس زمینه‌های فرهنگ و تمدن ایرانی از یک سو و پویایی‌شناسی خاص در زیر پوست این جامعه از سوی دیگر موجب می‌شود نژاد کاملاً متفاوتی از کنشگران به عرصه بیایند و طرح تغییر را همچنان پی بگیرند. در نظریه ایرانیِ کنشگران مرزی سه دورهٔ قاجار، پهلوی و بعد از انقلاب اسلامی بررسی شده است، انواع مدلها و شیوه‌های عمل این کنشگران، بسترهای ظهور و خاستگاه‌های فعالیتی آنها، سنخ‌شناسی این کنشگران، ظرفیتهای عملکردی، کارکردهای نهادساز و ساخت دهنده و سرانجام آسیب‌شناسی و محدودیتهایشان مورد بحث قرار گرفته است. رهیافت کنشگر مرزی از رهگذر استقرای جزء به جزء تاریخ ایرانی و تنوعات کنش‌های ایرانیان به‌ویژه در شرایط شکاف بین دولت و ملت به دست آمده است. نظریه ایرانی کنشگر مرزی کوششی است برای عبور از سرمشق فقدان و نگاه یکسویهٔ آسیب شناختی در فهم مسائل جامعه ایرانی. | ## بخش 2: مقصود فراستخواه | نظریه‌پرداز با حساسیت تاریخی به توصیف غنی در هر یک از سه دوره مبادرت می‌کند و می‌کوشد تجربه‌های زیستهٔ این کنشگران را قابل فهم بکند، نشان بدهد که چگونه در دل جامعه ایرانی توانایی‌های بالقوه ای برای تداوم زندگی حتی در شرایط عسرت تاریخی و انسدادهای ساختاری وجود دارد و رمز بقای موجودیتی به نام ایران و صلح و همبستگی اجتماعی بوده است. نظریه چرایی بروز این روش کنشگری برمی‌شمارد؛ مثل بزرگی دولت یا بزرگی اقتصاد دولتی را یکی از علل می‌داند. همچنین است هزینه بالای تغییر و نیز موقعیت خاص منطقه‌ای و بین‌المللی ایران و بقیه. پرسش بعدی که نظریه به آن می‌پردازد این است که این نوع از کنشگری، ریشه در چه زمینه‌هایی دارد؟ اینها نیز احصا شده‌اند مانند کهنسالی ایران و خاطرات تمدنی، تصاویر ذهنی و خیال‌ها که سبب شده است انسان ایرانی از زندگی و پیشرفت دست برندارد. انسان ایرانی در هر زمانه و زمینه‌ای در پی تصاویر بلند و خیال‌های خود باشد و از هر طریق راهی به آنها بجوید. ایرانیان در ذخیره تاریخی گران‌بار خود ابن‌سیناها، خیام‌ها و خوارزمی‌ها دارند و با همین تصاویر است که از زندگی دست نمی‌کشند. البته وجه دیگر نیز آن است که روح سازگار ایرانی سبب می‌شود در هر جای و شرایطی راهی بجوید و روشی بسازد. آن ناآرامی همیشگی که مسبب سازگاری ایرانیان شده است و گاه به‌افراط هم شاید رفته است، خواه‌ناخواه، زمینه این گونه کنش، یعنی کنشگری مرزی را در ایران فراهم کرده است. وسعت صور خیال ایرانی و قدرت تخیل اجتماعی ایرانی سبب شده که وقتی از یک طریق نتوانسته، طرق دیگری را برگزیده است. از دیپلماسی و آموزش حکمرانان گرفته تا تصمیم‌سازی و اصلاح، تعدیل یا ارتقای سیاست‌گذاری. پرسش چهارم که نظریه‌پرداز ایرانی و تشریح کرده است، این است که کدام متغیرها، کنش‌های مرزی را تقویت یا تعدیل کرده‌اند؟ در پاسخ به این پرسش نشان می‌دهد که گاهی روابط یا نسبت‌های خانوادگی توانسته است این نوع کنش را تسهیل یا حتی تقویت کند. همچنین ویژگی‌های شخصی مانند هوش کنشگر -در غیاب ساختارهای هوشمند- اهمیت زیادی داشته است. توانایی شخص کنشگر در خلاقیت یا در طرح افکندن ابتکارات نیز امکان این نوع کنشگری را تشدید و تقویت کرده است. سوای این خصایص فردی و خانوادگی و خاندانی عوامل محیطی و خارجی مانند بحران‌ها نیز تشدیدکننده بوده‌اند. گاهی بحران‌ها گوش دولت‌ها را شنواتر کرده است و به این ترتیب کنش‌های مرزی را تقویت کرده‌اند. از سوی دیگر بنا به تصریح خود نظریه‌پرداز کنشگر مرزی، این نظریه بنا ندارد ایدئولوژی باشد. این نظریه در پی تجویز نیست بلکه در پی توصیف است، البته توصیفی فربه، غنی و سیستماتیک. کتاب کنشگران مرزی با افزایش شکاف ملت-دولت و در شرایط انسداد، که پنجره‌ها برای گفت‌وگو بسته می‌شوند، پل‌های ارتباطی از بین می‌روند، دیوارهای بی‌اعتمادی بلندتر، و حوزه‌های مدنی ضعیفتر می‌شوند، فضایی از ناامیدی بر اذهان سنگینی حاکم است که اعتماد به نفس اجتماعی را تهدید می‌کند. | ## بخش 3: مقصود فراستخواه | قابلیتهای تمدنی و فرهنگی سبب می‌شود که عاملان اجتماعی با تنوع بخشیدن به شیوه‌های عمل خود، صورتهای متفاوتی از کنشگری در پیش بگیرند. کنشگری مرزی یکی از این تنوعات و ابتکارات عمل اجتماعی توسط عاملانی است که پایی در حکومت و پایی در جامعه دارند، میان ایوان جامعه و دیوان دولت تردد می‌کنند و دست به خلاقیتهای مختلف می‌زنند، فضای واسط به وجود می‌آورند، روزنه‌هایی برای گفت‌وگو می‌گشایند و برای توسعه پایدار ایران، ظرفیت‌سازی و برای جامعه ایرانی، توانمندسازی می‌کنند. در چنین وضعیتی بیم آن می‌رود که همین کنش گران نیز توسط دولت‌ها طرد و به حاشیه رانده شوند؛ یا خود آنها به قدرت و رانت و زیست سیاست چسبندگی پیدا کنند، در آن صورت، دوباره تمام دستاورد نسل‌ها در سیاه‌چاله‌های مناقشات فرومی‌رود و امر توسعه و پایداری در جامعه همچنان به تعویق می‌افتد. مقصود فراستخواه با توسعه «نظریه ایرانی کنشگران مرزی»، به سراغ این مسئله رفته است. این نظریه توضیح می‌دهد که عمل مرزی چرا و بر اثر چه موجبات و زمینه‌هایی توسط عاملان ایرانی اتخاذ می‌شود، چه اقسامی دارد، چه متغیرهایی می‌توانند کنش مرزی را تعدیل یا تشدید بکنند و کدام پیامدها و آثار از این نوع کنش‌ها انتظار می‌رود. نظریه‌پرداز، مبانی و مدلهای متنوع کنشِ مرزی در تاریخ معاصر را با ذکر احوال و اعمالِ کنشگران مختلف در دویست سال تاریخ معاصر توضیح می‌دهد و هم قابلیتها و دستاوردها و هم محدودیتها و معرضهای عملکرد مرزی را محل تأمل و تحلیل قرار می‌دهد. در این کتاب نظریه‌پرداز با تفصیل و دقت بر محدودیت‌ها و موانع کنش‌های مرزی مداقه کرده است. وی موانع و محدودیت‌هایی مانند «چسبندگی کنشگران مرزی به بوروکراسی دولتی»، «تولید فعالیت به جای نهادسازی و توانمندسازی»، «بوروکراسی دولت، روح خلاقیت و چالاکی از کنشگران می‌ستاند»، «لختی، ماندگرایی و فرمالیسم»، «فقدان ظرفیت‌های جذب در حکومت»، «دشواری بازی در زمین گل‌آلوده» و «قدرت دانشی و کارگذاری از عهده قدرت حکومتی و رانتی برنمی‌آید» را برشمرده است. از سوی دیگر نظریه‌پرداز تأکید دارد که گاهی نظریات با درک عامه‌پسند تأویل می‌شود؛ بنابراین می‌خواهد که از همین آغاز مراقبت کنیم تا نظریه عامه‌پسند نشود. او این نگرانی را به روشنی ابراز می‌کند که «تأویل عامه‌پسند نظریه‌های بزرگ بسیار مهم است و من در مورد نظریه کنشگران مرزی نیز این ترس را دارم که نوعی بدفهمی و سوءِ تأویل اجتماعی از آن به دست داده شود که از عمق نظریه و پیچیدگی‌های نظری آن بکاهد». خصوصاً که کنشگر مرزی، چون در میان ایوان و دیوان فعالیت می‌کند، گاهی وسط بازی مبتذلی شکل می‌گیرد و کنشگر مرزی به دلیل وسوسه منافعی که در دستگاه وجود دارد به قدرت چسبندگی پیدا می‌کند به‌ویژه آنکه در ایران، قدرت کالای کمیاب است. در نتیجه بخش بزرگی از کنشگران مرزی به سبب مقتضیات «زیست – قدرت»، خاصیت کنش مرزی خود را از دست می‌دهند و به مدافعان وضع موجود و توجیه‌گر آن تبدیل می‌شوند. چاپ چهارم،1403 استادان استادان چه کردند؛ تاریخ دارالمعلمین و دانشسرای عالی «از ۱۲۹۷ تا ۱۳۵۷». مقصود فراستخواه و زهرا محمدی، مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئله‌های ایرانی، مقصود فراستخواه، تهران: نشر نی (چاپ دوم)، ۱۳۹۷، مؤلف برتر در نخستین جشنواره ملی تجلیل از آثار برتر حوزه جهانی شدن، مرکز مطالعات جهانی شدن، 1392 سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران: بررسی تاریخی آموزش عالی و تحولات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مؤثر بر آن، مقصود فراستخواه، تهران: رسا، ۱۳۸۸ سرآغاز نواندیشی معاصر (دینی و غیر دینی): تاریخچه پیدایی و برآمدن اندیشه نوین دینی و غیردینی، مقصود فراستخواه، تهران: شرکت سهامی انتشار (چاپ چهارم، 1388) دانشگاه ایرانی و مسئلهٔ کیفیت: جستارگشایی برای نظام تضمین کیفیت آموزش عالی ایران براساس بررسی تطبیقی ۱۶ کشور جهان، مقصود فراستخواه، تهران: آگاه(چاپ دوم)،کتاب‌های مقصود فراستخواه ، ۱۳۹۵ زبان قرآن، مقصود فراستخواه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶ (چاپ دوم، زبان قرآن، تهران: علمی فرهنگی، 1396) دین و جامعه (مجموعه مقالات)، مقصود فراستخواه | حسین ناظم‌زاده، تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۷ «دین، خرد، دانش: یادداشتهایی بر روند احیاء اصلاح و بازسازی اندیشه»، مقصود فراستخواه، تبریز: تابش، ۱۳۶۸ تعریف مجدد دین به ضمیمه طنین هستی و تمنای وجود، مقصود فراستخواه، تهران: تفکر، ۱۳۷۷ تدبری در آیات قرآنی، مقصود فراستخواه، تهران: قلم، ۱۳۹۳تدبری در آیات قرآنی (کتاب اول)، تاریخ هشتادساله دانشکده فنی دانشگاه تهران، مقصود فراستخواه، تهران: نی، نشر نی آمازونamazon. چاپ دوم، 1400 ما ایرانیان: زمینه کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی، مقصود فراستخواه، تهران: نی، ۱۳۹۴ (نوبت چاپ:۲۸)، آمازونamazon,ما ایرانیان (کتاب) کتاب برتر حوزهٔ علوم اجتماعی (تألیف) در جشنوارهٔ مهرنامه در میان ۷۰ کتاب برگزیده از کتاب‌های سال ۱۳۹۴ به انتخاب داوران و مشاوران علمی مهرنامه روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر نظریهٔ برپایه (گراندد تئوری «GTM"). تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، (چاپ دوم) نظارت و ارزشیابی در آموزش عالی، عباس بازرگان و مقصود فراستخواه تهران:انتشارات سمت، چاپ:سوم، 1398:کتاب برگزیده اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های سراسر کشور در سال ۱۳۹۷ (نشان دهخدا) گاه و بیگاهی دانشگاه در ایران؛ مباحثی نو و انتقادی در باب دانشگاه پژوهی، مطالعات علم و آموزش عالی. (چاپ ششم 1403) تاریخ دانشگاه در ایران، مقصود فراستخواه، به کوشش نسرین اصغرزاده، تهران پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی خوداثربخشی در تعلیم و تربیت، مقصود فراستخواه، به کوشش نصرالله دادار، تهران:نشر فرهنگ صبا، 1397 صنعت-بازار دانش؛ بررسی لوازم و ابعاد فرهنگی صنعت-بازار دانش. مقصود فراستخواه، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1386 تاریخ اجتماعی مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی تا مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی؛ ایستاده در گذر ایام. مقصود فراستخواه، تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی و و مؤسسه مطالعات فرهنگی واجتماعی دو جلد، 1400 روایت مقصود فراستخواه از مسئله توسعه در ایران. | ## جمع‌بندی | گفتگوهای توسعه، زیر نظر محسن رنانی، نگارندگان: مانی کلانی، فرمان رستمی؛ دبیر علمی محسن رنانی، تهران: طرح نو، 1401 کنشگران مرزی، فراستخواه، مقصود (۱۴۰۱).