موضوع مقاله: تاریخ قم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ قم | مقدمه: اما برگردان فارسی آن توسط حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی در سال‌های ۸۰۵ و ۸۰۶ قمری، برای ابراهیم بن محمود بن محمد بن علی الصّفی صورت گرفته‌است. | ## بخش 1: تاریخ قم | اما نسخه‌های فارسی تاریخ قم که تاکنون دیده شده، بیش از پنج باب آن را در برندارد و از سایر باب‌ها تنها از طریق فهرست مندرج در مقدمه نویسنده آگاهی موجود است. نثر برگردان تاریخ قم بسیار ساده و روان است و اگر چه دارای واژه‌ها و اشعار عربی است ولی مطالب تاریخ بسیار صریح و روشن است. همچنین تاریخ قم مفصّلترین و معتبرترین سند دربارهٔ وضع مالک و زارع در ایران آن روزگار به‌شمار می‌آید. برادر او، ابوالقاسم علی بن محمد بن الحسن الکاتبی، در دوران زندگی خود مدتی حاکم قم بوده‌است. او خود تحت حمایت اسماعیل بن عباد بن العباس بن عباد، وزیر فخر الدوله ابن رکن الدوله دیلمی (۳۸۷–۳۶۶ ق) بوده و تاریخ قم را به او اهدا نموده‌است. انگیزه نگارش این کتاب به تشویق صاحب بن عبّاد اسمعیل کافی الکفاة، در عصر فخر الدوله دیلمی نوشته شده‌است. نگارنده در مقدمه اثر خود علاقه اسماعیل بن عباد نسبت به مردم قم به ویژه تعطف و شفقت او نسبت به «اشراف طالبیه و سادات فاطمیه» را توصیف می‌کند. به ویژه از یکی از فضایل او بسیار به نیکی یاد می‌کند و آن این که:تاریخ قم ص ۶–۵ کتب بسیار و دفاین بی‌شمار و دواوین از انواع علوم و اصناف اشعار و فنون اخبار بر طلبه و اهل علم وقف فرمود تا مطالعه آن می‌نمودند و از آن فواید برمی‌داشتند و نسخ برمی‌داشتند و می‌نوشتند. حسن بن علی قمی در ابتدا قصد نوشتن دو کتاب را داشته‌است؛ یکی تاریخ قم و دیگر تاریخ عرب اشعریّه که به قم نزول کردند. | ## بخش 2: تاریخ قم | زیرا که ایشان آن کسی بودند که مالک شهر قم شدند و آن را تکویر کردند و بارو کشیدند و ایشان را به قم چندین آثار و علامات است پس اولی آن دیدم که آن کتاب را با این کتاب جمع کنم و اخبار طالبیه که به قم آمدند و وطن ساختند یاد کنم.»</blockquote> هدف اصلی نگارنده از نوشتن این کتاب دو چیز بوده‌است: یکی تصنیف اثری مشابه با کتاب تاریخ اصفهان حمزه اصفهانی و دیگر جمع‌آوری اخبار و روایات قدیمی دربارهٔ تاریخ قم پیش از اینکه این اخبار از بین بروند. ابواب کتاب تاریخ قم پنج باب کتاب که از طریق ترجمه فارسی آن به ما رسیده به شرح زیر است: در ذکر قم و سبب نام نهادن قم بدین نام…، و سبب جدا کردن آن از اصفهان و زمان ایجاد آن و آنچه در شهر از برج و باروهای نو و کهنه و ذکر سراهای خراج و دار الضرب و سراهای حکام و ولات و زندانها و ذکر کاریزها و جوی‌ها و رودخانه‌ها و آسیاها و مقاسم آب‌های آن و مساتیق آن و عدد ضیاع‌ها و رساتیق آن از اهل عرب و عجم وجود دارد مساحت قم در ذکر کسانی که به قم آمدند و آن را ایجاد کردند آمدن اعراب اشعری به قم در ذکر اخبار رجال عرب اشعریان، آنهایی که مسلمان بودند و اسلام آوردند… و اخبار دربارهٔ ایشان در ایام جاهلیت و ذکر قبایل و عشایر ایشان. در این کتاب از روستاها و شهرستانهای اطراف قم هم نام برده شده‌است؛ و نام بانیان این شهرها و افسانه‌های دربارهٔ آورده شده‌است؛ و جالب است که بعضی روستاها یی که در تاریخ گم شده‌اند. بنا بر فهرست باب‌های کتاب، ابواب مفقوده شامل شرح انساب عرب و به ویژه عرب یمن، افزودن بر آن جزئیات بیشتر دربارهٔ تاریخ اعراب قم، ذکر جماعتی از عرب و عجم از خلفا و سایر سلاطین که به قم والی و حاکم و صاحب مرتبه بودند سبک نگارش کتاب شیوه و سبک نویسنده توصیفی است. در بسیاری موارد، روایات و گزارش‌های متعددی از یک واقعه ارائه می‌کند، بدون آن که اندک تلاشی برای ارزیابی ارزش نسبی آن‌ها برای ترجیح یک روایت و گزارش نسبت به دیگر روایات صورت دهد. نگارنده قسمت اعظم اخبار مربوط به قم را در زمانی که برادرش حاکم آن شهر بوده از کسانی که صاحب «معرفت و خبری و دانشی» بوده‌اند گرفته‌است. نگارنده برای توصیف درآمد و عایدی قم تا حد زیادی به اسناد و دفاتر ثبت دیوان قم اعتماد و اتکا می‌کند. منبع اصلی او در فصل مربوط به تاریخ اعراب اشعری [اثر]هشام بن محمد بن سائب کلبی است. او همچنین از کتاب فتوحات اهل اسلام ابو عبید معمر بن مثنی تیمی و کتاب رایات و علمها ابو البحتری وهب بن وهب نقل قول می‌کند. | ## بخش 3: تاریخ قم | همچنین حاوی گزارش‌های دقیق و تفصیلی پیرامون استقرار عرب‌ها در قم و نیز در بردارنده تاریخ اعراب اشعری در دوران جاهلیت و اوایل دوران اسلامی است. ضمن آن که از تمایل و گرایشات اولیه آن‌ها به تشیع نیز گزارشهایی در کتاب آمده‌است. از نظر نویسنده، آن‌ها در طول دوران حکمرانی حجّاج بن یوسف ثقفی در عراق، به ایران آمده‌اند. در قم یک مالک ایرانی به نام یزدانفاذار به او در ابرشتیحان (آشتیان) زمین‌هایی واگذار کرده بود. به تدریج قدرت و توانمندی احوص و خانواده اش رو به فزونی گذاشته، آنان زمین‌های بیشتری به دست می‌آورند و بعد از نبرد بر سر قدرت با ساکنان ایرانی منطقه، سیطره و سلطه خود را مسجل می‌سازند. تاریخ قم همچنین دربردارنده گزارش‌های جزئی و دقیق از مهاجرت علویان و اعقاب آن‌ها به قم است. تعداد سادات در آبه (ساوه) قم، کاشان وآران خورزن ۳۳۱ نفر (مردها و بچه‌ها) بوده و مواجب ماهانه هر یک از آن‌ها ۳۰ من نان و ۱۰ درهم نقره بوده‌است. در پایان باید یادآور شد که تاریخ قم از لحاظ زبان‌شناسی نیز حایز بسی اهمیت و فایده است. | ## جمع‌بندی | چنان‌که در بخش مربوط به افسانه‌های مرتبط با نحوه تأسیس و پایه‌گذاری روستاهای قم، اسامی روستاها که به فارسی میانه است، به خط عربی ضبط شده‌است.