موضوع مقاله: دریاچه آرال | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دریاچه آرال | مقدمه: دریاچهٔ آرال یا دریاچهٔ خوارزم یک دریاچهٔ آب شور در آسیای میانه، میان قره‌قالپاقستان در کشور ازبکستان در جنوب و قزاقستان در شمال بود. | ## بخش 1: دریاچه آرال | دریای آرال یک دریاچه اندورهیک (پرشور) بود که بین قزاقستان در شمال و ازبکستان در جنوب آن قرار داشت که در دهه ۱۹۶۰ شروع به کوچک شدن کرد و در دهه ۲۰۱۰ تا حد زیادی خشک شد. در مناطق آق‌تپه و قزل‌اوردا قزاقستان و منطقه خودمختار قره‌قالپاقستان ازبکستان قرار داشت. این نام تقریباً از زبان‌های مغولی و ترکی به «دریای جزایر» ترجمه می‌شود، که اشاره‌ای به تعداد زیادی جزیره (بیش از ۱۱۰۰) است که زمانی در آب‌های آن پراکنده بودند. حوضه آبریز دریای آرال ازبکستان و بخش‌هایی از افغانستان، ایران، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان را در بر می‌گیرد. دریاچه آرال که قبلاً چهارمین دریاچه بزرگ جهان با مساحت ۶۸۰۰۰ کیلومتر مربع (۲۶۳۰۰ مایل مربع) بود، در دهه ۱۹۶۰ پس از منحرف شدن رودخانه‌هایی که از آن تغذیه می‌کردند توسط پروژه‌های آبیاری اتحاد جماهیر شوروی شروع به کوچک شدن کرد. تا سال ۲۰۰۷، به ۱۰٪ از اندازه اصلی خود کاهش یافت و به چهار دریاچه تقسیم شد: دریای آرال شمالی، حوضه‌های شرقی و غربی دریای آرال جنوبی که زمانی بسیار بزرگتر بود، و دریاچه میانی کوچکتر بارساکلمز. تا سال ۲۰۰۹، دریاچه جنوب شرقی ناپدید شد و دریاچه جنوب غربی به یک نوار نازک در لبه غربی دریای جنوبی سابق عقب‌نشینی کرد. در سال‌های پس از آن، جریان‌های گاه‌به‌گاه آب سبب تجدید دریاچه جنوب شرقی شده است که گاهی به میزان کمی دوباره پر می‌شود. در سال ۱۹۶۰، دریاچه آرال چهارمین دریاچه بزرگ جهان و اکوسیستمی بسیار غنی بود؛ به طوری که طبق برخی برآوردها، این دریاچه «یک‌ششم» کل ماهی مصرفی در اتحاد جماهیر شوروی را تأمین می‌کرد. در آن دوران، صنعت ماهیگیری در این منطقه حدود ۴۰,۰۰۰ نفر را به کار مشغول کرده بود و سالانه ده‌ها هزار تن ماهی از آب‌های آن صید می‌شد. تصاویر ماهواره‌ای ناسا در اوت ۲۰۱۴ نشان داد که برای اولین بار در تاریخ مدرن حوضه شرقی دریای آرال کاملاً خشک شده است. در تلاشی در قزاقستان برای نجات و دوباره پر کردن دریای آرال شمالی، سد خاکی کوکارال در سال ۲۰۰۵ تکمیل شد. از سال ۲۰۱۳، شوری کاهش یافت و ماهی‌ها دوباره به تعداد کافی برای برخی از ماهیگیری‌ها حضور داشتند. پس از بازدید از مویناک در سال ۲۰۱۱، بان کی مون، دبیرکل پیشین سازمان ملل، کوچک شدن دریای آرال را «یکی از بدترین بلایای زیست‌محیطی سیاره» نامید. صنعت ماهیگیری منطقه که زمانی پررونق بود، ویران شده و بیکاری و مشکلات اقتصادی را به همراه داشته است. آب رودخانه سیر دریا برای آبیاری حدود دو میلیون هکتار (۵۰۰۰۰۰ هکتار) از زمین‌های کشاورزی در دره فرغانه استفاده می‌شود. یونسکو اسناد تاریخی مربوط به دریای آرال را به عنوان منبعی برای مطالعه تراژدی زیست‌محیطی به فهرست حافظه جهانی خود اضافه کرده است. پیشینه از زمان هخامنشیان آسیای میانه را اورزمی یا خوارزمی می‌نامیدند که در پارسی نو به شکل خوارزم (زمین خوار و پست و جلگه‌ای) درآمد. نام این دریاچه در طول تاریخ، دریاچه خوارزم یا دریاچه وخش بوده است، ولی از زمانی که آسیای مرکزی زیر سلطه امپراتوری مغول‌ها و سپس روسیه قرار گرفت، نام آرال جایگزین نام تاریخی خوارزم شد. | ## بخش 2: دریاچه آرال | دو رود تاریخی این سرزمین، رود وخش و رود یخشاارته نیز از سده ۱۶ به بعد به آمودریا و سیردریا تغییر نام داده شد. زِمارْخُس، سفیر روم شرقی در دربار ترکان که در ۵۶۸ میلادی در زمان خسرو انوشیروان ساسانی، به هنگام بازگشت در منطقهٔ خوارزم از مردابی نام می‌برد که گمان می‌رود، دریاچهٔ آرال باشد. در دورهٔ پس از اسلام، نخستین کسی که به وصف این دریاچه بدون ذکر نام آن می‌پردازد، ابن رُسته و پس از او اصطخری است. اصطخری، نویسندهٔ «حدود العالم»، گردیزی و جغرافی‌نویسان پس‌تر، همگی از این دریاچه به «بُحَیْرة خوارزم» نام برده‌اند. آرال، در گذشته یکی از چهار دریاچهٔ بزرگ دنیا بود که ۶۸ هزار کیلومتر مربع وسعت داشت و حدود ۱۱۰۰ کیلومتر مکعب آب را در خود جای داده بود، اما از دههٔ ۱۹۶۰ که دولت شوروی انحراف مسیر رودخانه‌های آمودریا و سیردریا به بیابان قره‌قوم را به منظور کشاورزی آغاز کرد، این دریاچه رفته رفته کوچک شد و در سال ۱۹۸۷ میلادی به دو دریاچهٔ کوچک آرال شمالی و آرال جنوبی تقسیم شد. یکی دریاچهٔ آرال شمالی، دو دریاچه در شرق و غرب دریاچهٔ جنوبی پیشین و یک دریاچهٔ کوچک بین دریاچه شمالی و جنوبی، که همگی در مجموع ۱۰ درصد مساحت اصلی دریاچه را داشتند. به بیابانی که از سال ۱۹۶۰ در بستر آنچه پیش از این دریاچه آرال بود پدیدار شده رسماً بیابان آرال‌قوم می‌گویند. این بیابان در قسمت جنوبی و شرقی آنچه در کشورهای ازبکستان و قزاقستان از دریاچه آرال به جا مانده قرار گرفته است. تصاویر ماهواره‌ای سال ۲۰۰۹ میلادی نشان می‌دهد که دریاچهٔ شرقی و دریاچهٔ جنوبی هم به‌کلی خشک شده و دریاچهٔ غربی نیز بسیار کوچک‌تر شده است. بخش کوچک باقی‌ماندهٔ این دریاچه هم گرفتار آلودگی‌هایی نظیر دورریزهای آزمایش‌های نظامی، کودهای شیمیایی، آفت‌کش‌ها، و پسماندهای پروژه‌های صنعتی و همچنین درصد نمک بسیار بالا شده است. در پی کاهش مساحت این دریاچه، صنعت پر رونق ماهیگیری در آن تقریباً نابود شده است که سبب بیکاری و مشکلات اقتصادی زیادی شده است. همچنین منطقه‌های اطراف این دریاچه، دچار آلودگی‌های زیست‌محیطی مهیبی شده‌اند که با افزایش بیماری‌ها خود را نشان می‌دهند. پس‌روی آب این دریاچه، سبب شده که تابستان‌ها گرم‌تر و خشک‌تر و زمستان‌ها سردتر و طولانی‌تر شوند. در سال‌های اخیر تلاش‌هایی از سوی دولت قزاقستان برای حفظ و احیای دریاچهٔ آرال شمالی صورت گرفته که سبب کاهش شوری آب دریاچه و افزایش تعداد ماهیان در برخی نقاط شده است. این دریاچه در گذشته بین ۴۳ تا ۴۶ درجه عرض جغرافیایی و ۵۸ تا ۶۲ درجه طول جغرافیایی قرار داشت. از ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۰ هر سال به‌طور میانگین ۲۰ سانتی‌متر از ژرفای آب این دریاچه کاسته شد. در دههٔ ۱۹۷۰ این رقم به ۵۰ تا ۶۰ سانتی‌متر و در دههٔ ۱۹۸۰ به ۸۰ تا ۹۰ سانتی‌متر رسید. اما این تصمیم در شورای وزیران و پولیت‌بورو گرفته شده‌بود و شخصی در سطوح پائین‌تر نمی‌توانست به آن اعتراض کند. برخی کارشناسان شوروی دریاچهٔ آرال را «خطای طبیعت» توصیف کرده و نابودی آن را غیرقابل اجتناب می‌دانستند. | ## بخش 3: دریاچه آرال | اما از سوی دیگر طرحی در دههٔ ۱۹۶۰ پیشنهاد شد که رودخانه‌های حوضهٔ آبریز رود اوب با یک پروژهٔ کانال‌کشی عظیم به آسیای مرکزی منتقل شود که پر کردن دریاچهٔ در حال خشکیدن آرال یکی از اهداف این طرح بود. این طرح در نهایت به علت هزینهٔ بسیار زیاد و مخالفت افکار عمومی در ۱۹۸۶ میلادی کنار گذاشته شد. مساحت این دریاچه از ۶۸ هزار کیلومتر مربع در سال ۱۹۶۰ میلادی به ۲۸٬۶۸۷ کیلومترمربع، هشتمین دریاچه دنیا، در سال ۱۹۹۸ رسید. در سال ۲۰۰۳ دریاچهٔ آرال جنوبی با سرعتی بیشتر از پیش‌بینی‌ها شروع به خشکیدن کرد. چون در بخش‌های عمیق‌تر آن بخش زیرین آب شورتر از بخش روئی بود و آب زیر و رو با هم ترکیب نمی‌شدند به همین دلیل گرمای تابستان فقط به روی آب می‌رسید و آن را با سرعتی بیش از حد انتظار تبخیر می‌کرد. در سال ۲۰۰۴ میلادی، مساحت دریاچه به ۱۷٬۱۶۰ کیلومترمربع رسید، یعنی یک‌چهارم مساحت اصلی. شوری آب آن نیز به پنج برابر رسید و در نتیجه اکثر جانوران و گیاهان دریاچه نابود شدند. در سال ۲۰۰۷ مساحت دریاچه به ۱۰ درصد مساحت اصلی رسید و شوری آب دریاچهٔ جنوبی به ۱۰۰ گرم در لیتر رسید. در مقام مقایسه، میزان شوری آب دریاهای آزاد حدود ۳۵ گرم در لیتر و دریای مرده ۳۰۰ تا ۳۵۰ گرم در لیتر است. از سال ۲۰۰۶ با احداث یک سد، دریاچهٔ آرال شمالی در حال افزایش وسعت، افزایش عمق و کاهش شوری آب است اما باقی‌مانده‌های دریاچهٔ جنوبی همچنان در حال خشکیدن است و صحرای آرال‌قوم را در بستر دریاچهٔ سابق پدیدآورده است. موضوع احیای دریاچه دریاچه آرال که روزگاری یکی از بزرگترین دریاچه‌های جهان بود، امروزه نه تنها نمادی جهانی از یک فاجعه زیست‌محیطی است، بلکه به عنوان نخستین دومینو در بحران جهانی آب شیرین شناخته می‌شود. در دهه‌های گذشته، مقامات شوروی پروژه‌های آبیاری عظیمی احداث کردند که جریان رودخانه‌های آمودریا و سیردریا (تأمین‌کنندگان اصلی آب آرال) را برای کشت پنبه منحرف کرد. بدون ورود این آب‌ها، هیچ جایگزینی برای آبی که به طور طبیعی از طریق تبخیر از دست می‌رفت وجود نداشت و در نتیجه این دریاچه سال به سال کوچک‌تر شد. بستر خشک شده دریاچه مملو از نمک‌های غلیظ است که این منطقه را به شدت غیرقابل سکونت کرده است. بر روی کاغذ، راه‌حل فاجعه آرال به اندازه علت آن ساده است: اگر انحراف آب رودخانه‌ها متوقف شود، دریاچه به تدریج بازخواهد گشت. کوهستان‌های منطقه هر ساله مقادیر عظیمی آب شیرین روانه این حوضه می‌کنند که در صورت عدم دخالت انسان، می‌تواند تا پایان قرن جاری افت سطح آب دریاچه را جبران کند. به گفته وادیم سوکولوف، از مقامات نهاد بین‌دولتی «صندوق بین‌المللی نجات دریاچه آرال»، احیای کامل دریاچه مستلزم توقف کامل تمامی فعالیت‌های اقتصادی در این حوضه آبریز به مدت دست‌کم ۳۰ تا ۴۰ سال است که امری «غیرواقع‌بینانه» محسوب می‌شود. وضعیت وخیم آرال به چنان چالش لاینحلی تبدیل شده است که امروزه به ندرت گفتگوی جدی و عملی در مورد چگونگی بازگرداندن این اکوسیستم به حالت اولیه آن انجام می‌گیرد و تمرکز مجامع بیشتر بر روی پیامدهای این فاجعه و سازگاری جوامع با شرایط جدید است. اکتشاف نفت و گاز ارگاش شایسماتوف، معاون نخست‌وزیر ازبکستان، در ۳۰ اوت ۲۰۰۶ اعلام کرد که دولت ازبکستان و یک کنسرسیوم بین‌المللی متشکل از شرکت دولتی ازبکنفت‌گاز، لوک اویل اورسیز، پتروناس، شرکت ملی نفت کره و شرکت ملی نفت چین قرارداد اشتراک تولیدی را برای اکتشاف و توسعه میدان‌های نفت و گاز در دریای آرال امضا کرده‌اند و گفت: "دریای آرال تا حد زیادی ناشناخته است، اما از نظر یافتن نفت و گاز نویدبخش است. | ## جمع‌بندی | البته ریسک وجود دارد، اما ما به موفقیت این پروژه منحصر به فرد اعتقاد داریم." این کنسرسیوم در سپتامبر ۲۰۰۵ ایجاد شده بود.