موضوع مقاله: نام آذربایجان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نام آذربایجان | مقدمه: آذربایجان در درازای تاریخ آن را آذربادآذر و آذربادگانبای و آذرباذگانآذربئی جان و آذربایگان و آذربیجان و اَذْرَبیجان بر وزن عندلیبان (معجم البلدان) نیز نامند. | ## بخش 1: نام آذربایجان | درگذشته این نام به سرزمینی گفته می‌شده است که از شمال به اران، و از جنوب غربی به آشور و از مغرب به ارمنستان کنونی و کردستان ترکیه، محدود می‌شده است؛ و پایتخت آن شهر گنجه بوده است در تخت‌سلیمان در جنوب‌شرقی مراغه و عرب آن را کزناو یونانیان گازا می‌نامیده‌اند.واژه‌نامه دهخدا گویند این واژه از آترپاتوس، نام یکی از سرداران اسکندر برگرفته است و صاحب معجم البلدان و برخی دیگر گفته‌اند که از لفظ آذر به معنی آتش و بادگان یا بایگان به معنی حافظ و خازن آمده است و معنی مجموع آن حافظ النار یا حافظ بیت النار باشد. آتروبات یا آذربدآتش پناه و اتروبات مانسارسپندان نام موبدی وزیر شاهپور دوم و شارح اوستاست که تمام نام او «پسر قانون مقدس آتش پناه» معنی می‌دهد. در صورتی که کلمه آتروبات و آذربد و اسامی مانند این دو در زبان فارسی قدیم هست انتساب نام آذربایجان به نام سردار اسکندر محتاج به ادلهٔ قاطعتری از تاریخ است (که از غیر مآخذ یونانی و رومی باشد) نام ایالتی از ایران که آن را آذر و آذرباد و آذربادگان و آذرباذگان و آذربایگان و آذربیجان و اَذْرَبیجان بر وزن عندلیبان (معجم البلدان) نیز نامند. | ## بخش 2: نام آذربایجان | آذربایجان در قدیم از شمال ارّان و از جنوب غربی به آشور و از مغرب به ارمنستان و از مشرق بدو ایالت مغان و گیلان محدود می‌شده و پای تخت آن شهر گنجک بوده است در تخت سلیمان در جنوب شرقی مراغه و عرب آن را کزناو یونانیان گازا می‌نامیده‌اند.واژه‌نامه دهخدا در ۲۸ می سال ۱۹۱۸ در پی فروپاشی امپراتوری روسیه و اعلام جمهوری دموکراتیک آذربایجان در شمال رود ارس، مناطق شمال رود ارس نیز به نام جمهوری آذربایجان نامگذاری شد. این در حالی است که در تاریخ، آن مناطق به آلبانیای قفقاز یا اران و شروان مشهور بودند و به دنبال این اتفاق، جنجالی در نامگذاری آذربایجان ایجاد شد. ریشه‌شناسی واژه آذربایجان از سه قسمت ۱) آذر به معنی آتش ۲) بای که عربی شده پای به معنی تا پای ۳) جان به معنی جان تشکیل شده که ریشه واژه‌شناسی آن نیز آذر پای جان است. | ## بخش 3: نام آذربایجان | این عنوان از دوران حمله اعراب مسلمان به سرزمین ایران بزرگ به ایرانیان ساکن در این مناطق به آنان داده شد و دلیل این نامگذاری آن بود که تمام سرزمین پارس سقوط کرده بود و آتشکده‌ها تخریب و عبادات و رسوم آنها بشدت محدود شده بود اما منطقه آذربایجان همچنان در مقابل دشمن مقاومت نشان می‌داد و به همین سبب در آن هنگامه تاریخی لقب آذر پای جان به آنان داده شد زیرا ایرانیان سرخورده از شکست معتقد بودند که شهروندان این مناطق که دین جدید الورود را قبول نکرده‌اند مردم آذرپایجان هستند. بر پایه پژوهش‌های واژه‌شناسی، واژهٔ آذربایجان ریشه گرفته از نام آتروپات، ساتراپ پارسی اواخر دورهٔ هخامنشیان و یکی از فرماندهان اسکندر بزرگ و ساتراپ او در منطقهٔ ماد کوچک بوده است.دانش‌نامه‌ی ایرانیکا، ذیل: آتروپاتس-آتروپات از نظر زبان‌شناسان، نام وی ریشه در پارسی باستان و دین زرتشتی داشته و به معنی «آذربُد» یا «نگهبان آتش» یا «نگهبانی شده توسط آتش» است. (یونانی: ᾿Ατροπατήνη، یونانی بیزانسی: ᾿Αδραβιγάνων، ارمنی: Atrapatakan، آشوری: Ad̲h̲orbāyg̲h̲ān.) نام «آتروپات» که پس از فتح ایران توسط اعراب از پارسی میانه به «آذرباد» تبدیل شد، رابطهٔ تنگاتنگی با زرتشتی‌گری دارد؛ به‌طوری که یک موبد مشهور زرتشتی به نام آذرباد مهراسپندان به عنوان مشاور در دربار شاپور دوم حضور داشت.R. | ## جمع‌بندی | به این منطقه در سده‌های ۱۷ و ۱۸ نام آلبان و آران نیز گفته می‌شد که احتمالا هر دو تلفظ یک نام هستند.