موضوع مقاله: تاریخ یعقوبی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تاریخ یعقوبی | مقدمه: تاریخ یعقوبی نوشته احمد بن ابی یعقوب بن واضح، یکی از کهن‌ترین و جامع‌ترین آثار تاریخ‌نگاری اسلامی است که نه تنها به روایت تاریخ عمومی از آغاز آفرینش تا دوران خلافت عباسی می‌پردازد، بلکه بازتاب‌دهنده دیدگاه‌های مذهبی، اجتماعی و فرهنگی نویسنده است. | ## بخش 1: تاریخ یعقوبی | این کتاب با ساختاری دو بخشی، ابتدا به تاریخ عمومی ملت‌ها و پیامبران و سپس به تاریخ اسلام و خلافت اسلامی تا سال ۲۵۲ هجری قمری می‌پردازد. به‌ویژه توجه یعقوبی به تاریخ علمی و فرهنگی ملت‌ها و تحلیل‌های او در خصوص دلایل ظهور و گسترش ادیان و تمدن‌ها، این اثر را به مرجعی معتبر در تاریخ‌نگاری اسلامی بدل کرده است. رویکرد یعقوبی در تلفیق روایت‌های تاریخی با تحلیل‌های فرهنگی و اجتماعی، الگویی نوین در تاریخ‌نگاری اسلامی به‌شمار می‌آید که جنبه‌های مختلف تمدن اسلامی را به شیوه‌ای منسجم و علمی ارائه می‌دهد. نویسنده احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح عباسی، که به نام‌های مختلفی چون ابن واضح، ابن ابی یعقوب، ابن واضح یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب الکاتب العباسی و دیگر نام‌ها شناخته می‌شود، یکی از چهره‌های برجسته تاریخ‌نگاری و جغرافیای اسلامیدر قرن سوم هجری است. او در اواخر قرن سوم هجری و در دوران خلافت عباسیان زندگی می‌کرد و به عنوان مورخ، جغرافی‌دان، کاتب و اخباری شناخته می‌شود. برخی نیز محل وفاتش را مصر یا مغرب دانسته‌اند، اما این موضوع همچنان مورد اختلاف است. جد او، واضح، در زمان منصور عباسی از کارگزاران عالی‌رتبه بود و در ارمنستان، آذربایجان و مصر خدمت کرد. با این حال، وی به دلیل حمایت از ادریس بن عبدالله، برادر نفس زکیه، به دست هادی عباسی کشته شد. او به واسطه سفرهای فراوان خود اطلاعات گسترده‌ای از مناطق مختلف به دست آورده است. اقامت او در مناطق تحت حکومت طولونیان به او امکان داد که در فضایی نسبتاً آزاد به تألیف آثار خود بپردازد. یعقوبی علاوه بر تاریخ و جغرافیا، به علوم نجوم و گیاه‌شناسی نیز علاقه داشت و این علایق در آثارش به‌ویژه در تاریخ به وضوح دیده می‌شوند.وی همچنین در شعر عربی تسلط داشت و نام او در میان شاعران اصفهان آمده است. ثعالبی در کتاب یتیمة الدهر از یعقوبی به عنوان یکی از شاعران برجسته یاد کرده است. یعقوبی به شیعه بودن خود معروف بود و در آثارش بارها از اهل بیت پیامبر با احترام یاد کرده است. این موضوع باعث شده که برخی محققان بر این باور باشند که او به‌دلیل اعتقادات شیعی‌اش مورد توجه قرار گرفته و حتی تحت تعقیب قرار گرفته است. کتاب کتاب «تاریخ یعقوبی» به‌ویژه به‌عنوان یک اثر برجسته در تاریخ‌نگاری اسلامی شناخته می‌شود که از قرن سوم هجری به‌جا مانده است، و از دو قسمت عمده تشکیل شده است. یکی از قسمت‌ها به تاریخ عمومی امت‌ها، پادشاهان و پیامبران اختصاص دارد، و دیگری به تاریخ اسلام و خلفای اسلامی تا سال ۲۵۲ هجری می‌پردازد. این کتاب به‌طور خاص به‌عنوان قدیمی‌ترین تاریخ عمومی به زبان عربی که تا به امروز باقی مانده است، شناخته می‌شود و به نوعی می‌توان آن را یک دائرةالمعارف تاریخی از آن زمان دانست. این اشتباهات در عنوان کتاب، به‌ویژه از سوی مسعودی و حاجی خلیفه، موجب شده تا این کتاب در گذر زمان تحت عنوان‌های مختلف شناخته شود. هوتسما، محقق شناخته‌شده تاریخ اسلام، معتقد است که اشتباهات در نام‌گذاری این کتاب ناشی از افزودن عبارت‌های اضافی مانند «فی اخبار» بوده است. او همچنین اشاره می‌کند که نام صحیح کتاب، صرفاً «تاریخ» بوده است و عنوان‌های دیگر به‌واسطه اشتباهات نسخه‌نویسان و کتابداران به آن افزوده شده است. تاریخ یعقوبی به‌عنوان یکی از نخستین آثار تاریخ‌نگاری که تاریخ عمومی از هبوط آدم تا دوران اسلامی را در بر می‌گیرد، دارای ویژگی‌های خاصی است. این کتاب ابتدا به تاریخ جهان و سرگذشت‌های پیشینیان از امت‌های گذشته و کشورهای مختلف پرداخته و سپس به ظهور اسلام و رویدادهای بعد از آن، تا سال ۲۵۹ هجری، ادامه یافته است؛ بنابراین، تاریخ یعقوبی یک دوره جامع از تاریخ عمومی است که در تاریخ تمدن اسلامی به‌عنوان نخستین اثر جامع شناخته می‌شود. البته باید ذکر کرد که تاریخ خلیفه بن خیاط، پیش از تاریخ یعقوبی نگاشته شده است، اما تاریخ خلیفه بن خیاط فقط از اسلام آغاز می‌شود، در حالی که یعقوبی تاریخ را از ابتدای آفرینش و هبوط آدم آغاز کرده است. در تاریخ یعقوبی، دو بخش مجزا وجود دارد که به‌طور خودمانی توسط مؤلف به دو کتاب تقسیم‌بندی شده‌اند. نسخه‌های مختلفی از این کتاب در دسترس قرار دارد و نسخه‌ای که در کتابخانه کمبریج موجود است، به اشتباه به‌عنوان ده جلد شناخته شده است. بخش‌هایی از کتاب به‌ویژه در ابتدای مقدمه اول افتادگی دارد، و از آنجا که دیباچه مؤلف تنها در ابتدای قسمت دوم موجود است، مشخص نیست که چگونه این افتادگی‌ها رخ داده است. با این حال، مؤلف در دیباچه قسمت دوم توضیحاتی دربارهٔ ساختار کتاب و روش جمع‌آوری روایت‌ها ارائه داده است. از جمله افرادی که از این کتاب یاد کرده‌اند، می‌توان به ابن شادی همدانی، جمال‌الدین قفطی و یاقوت حموی اشاره کرد که در آثار خود از کتاب «تاریخ کبیر» یعقوبی یاد کرده‌اند. جلد اول بخش اول از تاریخ یعقوبی به تاریخ عمومی پیش از اسلام اختصاص دارد و دارای شش باب مهم است که در هر کدام به تفصیل به تاریخ اقوام و ملت‌های مختلف پرداخته شده است. در باب سوم، یعقوبی به تاریخ یونان و روم می‌پردازد و در آن علاوه بر ذکر تاریخ‌نگاری و وقایع این دو تمدن بزرگ، به شرح آثار علمی و فلسفی اندیشمندان یونانی نیز اشاره کرده است. در این بخش، یعقوبی به تفصیل از آثار فیلسوفانی چون بقراط، جالینوس، ارسطو، و بطلمیوس یاد می‌کند و اطلاعاتی از علوم پزشکی، ریاضی و فلسفه این اندیشمندان در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد. باب چهارم به تاریخ ساسانیان و ایران باستان می‌پردازد و اطلاعات مفصلی از پادشاهان ساسانی، رویدادهای مهم دوران ساسانی و ویژگی‌های حکومتی آن دوران ارائه می‌دهد. یعقوبی در این بخش از تاریخ ایران به‌ویژه به دوران پادشاهی اردشیر بابکان و یزدگرد سوم اشاره کرده و جنگ قادسیه و فتح مدائن به دست مسلمانان را در این بخش گنجانده است. یعقوبی در این بخش به بررسی دین و آیین‌های عرب پیش از ظهور اسلام، از جمله کیش‌ها، بازی‌ها و مراسم‌های دینی آنها پرداخته و تصویر دقیقی از زندگی عرب‌ها قبل از اسلام به دست می‌دهد. همچنین، اطلاعات جالبی از بازی‌های میسر عربی و دیگر ویژگی‌های فرهنگی عرب‌ها در این بخش ذکر شده است. جلد دوم در قسمت دوم کتاب، یعقوبی از آغاز تاریخ اسلام و زندگانی پیامبر اسلام آغاز می‌کند و پس از آن به دوران خلفای نخستین می‌پردازد و تا زمان خلافت معتمد عباسی ادامه پیدا می‌کند و در سال ۲۵۹ هجری به پایان می‌رسد. این قسمت از کتاب به‌ویژه در پرداختن به شخصیت‌های مهم تاریخ اسلام، همچون علی بن ابی‌طالب و امامان شیعه، متفاوت از دیگر مورخان معاصر خود است. یعقوبی در این بخش به تفصیل به بررسی خلافت ابوبکر، عمر، عثمان و علی بن ابی‌طالب پرداخته و در کنار آن به مهم‌ترین رویدادهای تاریخی دوران خلفای راشدین از جمله فتنه‌ها و جنگ‌ها اشاره کرده است. | ## بخش 2: تاریخ یعقوبی | او همچنین در این بخش از تاریخ زندگی پیامبر اسلام، هجرت، غزوات، همسران پیامبر و دیگر وقایع مهم دوران نبوت را بیان کرده است. یعقوبی در توضیح تاریخ عباسیان، که حدود یک پنجم از کتاب به آن اختصاص دارد، به حوادث مهمی چون نهضت ابومسلم خراسانی، فتوحات عباسیان و درگیری‌های داخلی این دوران پرداخته است. او به‌ویژه در بیان فتنه‌های عباسیان و حوادث مربوط به قتل ابومسلم خراسانی و دیگر مقامات برجسته عباسی، رویکردی معتدل را در پیش گرفته و تلاش کرده است تا از گزینش اطلاعات بیش از حد از حوادث و اخبار ناخوشایند پرهیز کند. این شیوه، در کنار روایت‌های دیگر مورخان هم‌عصر او، ارزش تاریخی خاصی پیدا کرده است. این نکته نشان می‌دهد که یعقوبی به‌دقت اخبار و روایات مختلف را گزینش کرده و بر اساس تحقیق و تحلیل تاریخی روایت‌های خود را شکل داده است. او همچنین با اشاره به نظرهای مختلف و گزارش‌های گوناگون، سعی کرده است تا یک روایت منصفانه و جامع از تاریخ اسلام ارائه دهد. در برخی بخش‌ها، به‌ویژه در سیره پیامبر اسلام، او اخبار را به‌صورت مدون و مرتب ارائه می‌دهد و مطالب را به‌گونه‌ای ساختارمند بیان می‌کند. اما در بخش‌های دیگر، مانند نام همسران پیامبر یا بعضی مسائل شرعی، ترتیب و نظم خاصی را رعایت نمی‌کند و اطلاعات به‌طور پراکنده ارائه می‌شود. به‌طور مثال، او در تاریخ خود بیش از ۴۶۰ نامه ذکر کرده که بسیاری از آن‌ها به‌طور کامل نقل شده‌اند، این اسناد شامل مکاتبات میان خلفای اسلامی و کارگزاران اموی و عباسی است. این اسناد دیوانی که در دسترس او قرار داشته احتمالاً در دیوان‌های دولتی عراق و شام نگهداری می‌شده‌اند، به یعقوبی این امکان را داده‌اند که اطلاعات دقیق‌تری از رویدادهای سیاسی و اجتماعی زمان خود به دست آورد. دربارۀ صحت اخبار، یعقوبی در مواردی که به قطعیت نرسیده، با بی‌طرفی و امانت‌داری از نظرات مختلف نقل کرده و از عبارت‌هایی نظیر «قال» و «قال فلان» استفاده می‌کند. این کتاب که تاکنون چاپ نشده، به احتمال زیاد در دسترس یعقوبی قرار داشته و او از آن برای نوشتن بخش‌هایی از تاریخ اسرائیل و پیامبران استفاده کرده است. در خصوص تاریخ پیش از اسلام و وقایع دوران جاهلیت، یعقوبی به‌طور مشخص از مورخان مشهور آن دوره چون هشام بن محمد بن سائب کلبی، عیسی بن یزید بن داب، هیثم بن عدی، و مدائنی استفاده کرده است. این مورخان در تاریخ‌نگاری عربی جایگاه برجسته‌ای دارند و یعقوبی به ویژه در بخش‌های مربوط به تاریخ عرب و سرزمین‌های مختلف مانند یمن، شام، حیره و کنده از نوشته‌های آن‌ها بهره جسته است. یعقوبی همچنین در زمینه تاریخ ایران باستان و سلسله ساسانیان، اطلاعات ارزشمندی ارائه کرده است. یکی از ویژگی‌های برجسته تاریخ یعقوبی، استفاده او از قرآن به عنوان منبع اصلی در روایت تاریخ اسلام و تاریخ پیامبران است. در این راستا، یعقوبی در مباحث مربوط به پیامبران بنی اسرائیل و حتی در تاریخ‌نگاری دوران اسلامی، به‌طور مستمر از قرآن بهره گرفته است. به گفته برخی پژوهشگران، یعقوبی مطالب خود را در مورد مسیح و دیگر شخصیت‌های مذهبی عمدتاً از کتب مقدس گرفته است و در بسیاری از موارد به ارجاع به قرآن پرداخته تا اختلافات موجود میان عقاید مسلمانان و مسیحیان را روشن سازد. وی اذعان می‌کند که مطالب کتابش را از آثار برجسته‌تری که توسط مورخان پیشین نگاشته شده است، گردآوری کرده و در عین حال، قصد داشته تا گزارشی جامع‌تر و بدون اختلافات موجود در متون پیشین ارائه دهد. همچنین، ابوالبختری وهب بن وهب قرشی، که از جعفر بن محمد و دیگر رجال حدیثش روایت کرده است، دیگر منبع معتبر برای یعقوبی به‌شمار می‌رود. علاوه بر این، یعقوبی از برخی از مورخان و روات دیگری چون ابوحسان زیادی، که از ابوالمنذر کلبی و دیگر رجال حدیثش روایت کرده است، و هیثم بن عدی طائی که از عبدالله بن عباس همدانی مطالبی نقل کرده، استفاده کرده است. به‌ویژه محمد بن موسی خوارزمی، که به‌عنوان منجم مشهور شناخته می‌شود، و ماشاءالله منجم، که در طالع سال‌ها و زمان‌ها تخصص داشت، اطلاعات دقیق و موثقی در خصوص زمان‌های نجومی و رویدادهای مختلف تاریخ اسلام فراهم آورده‌اند. این اشعار نه‌تنها دربردارنده اطلاعات تاریخی و اجتماعی هستند، بلکه به‌عنوان مستنداتی مهم در تحلیل حوادث تاریخی نیز مورد استفاده قرار گرفته‌اند. با این حال، یعقوبی خود از شاعری پرهیز کرده و تنها به نقل اشعار دیگران پرداخته است. از نظر وی، بسیاری از مورخان پیشین در روایات خود اختلافاتی داشته‌اند، و او تلاش کرده است تا این اختلافات را برطرف کرده و یک روایت یکنواخت و جامع از وقایع تاریخی ارائه دهد. عقاید نویسنده در کتاب یعقوبی، مورخ و جغرافی‌دان شیعی، در این کتاب گرایش‌های شیعی خود را به وضوح نمایان می‌کند. آثار تشیع در این کتاب به ویژه در نحوه روایت‌گری او دربارهٔ حوادث تاریخی و شخصیت‌های مهم اهل بیت به وضوح دیده می‌شود. یعقوبی در این اثر خود از داستان‌های تاریخی مختلف، به ویژه حوادث مربوط به خلافت خلفای راشدین، جنگ‌ها و قیام‌های علویان، و زندگی امامان شیعه سخن می‌گوید. او نه تنها دربارهٔ خلفای راشدین مطالبی نوشته است، بلکه در توصیف وقایع مهمی چون حادثه غدیر خم، سخنرانی پیامبر اسلام در مکه و معرفی علی بن ابی‌طالب به عنوان ولی‌امرمسلمین و حدیث ثقلین اشاره می‌کند. در بررسی ویژگی‌های مذهبی یعقوبی، باید اشاره کرد که او در نقل اخبار سیاسی و دینی از خلفای عباسی به‌ویژه به‌طور مستقل و بی‌طرفانه، مطالبی را بیان کرده که دیگر مورخان آن زمان تمایلی به ذکر آن نداشتند. برای مثال، او اخبار مربوط به قیام‌های علویان، از جمله قیام زید بن علی، درگذشت حسین بن علی در کربلا، و قیام‌های دیگر شیعیان را به وضوح نقل می‌کند. در عین حال، یعقوبی در تعابیر خود از خلفای عباسی به‌ویژه در اشاره به عباسیان به عنوان «دولت مبارکه» و از اصطلاحات تجلیل‌آمیز همچون «امیرالمؤمنین» برای آنها استفاده کرده است. در تحلیل گرایش‌های مذهبی یعقوبی، باید اشاره کرد که او گرچه در تاریخ‌نگاری خود از روایات مختلف اهل بیت استفاده کرده، اما در عین حال از ذکر برخی وقایع مهم مثل درگذشت موسی بن جعفر و نقش‌داشتن دیگران در این حوادث خودداری کرده است. یعقوبی در انتخاب و نقل اخبار، به خصوص در مورد تاریخ پیش از اسلام، به دقت و نقد اسناد پرداخته است. این نقد به‌ویژه در مورد گزارش‌هایی که به باورهای غیر عقلانی اقوام مختلف، مانند پارسیان یا مصریان، مربوط می‌شود، برجسته است. از سوی دیگر، یعقوبی در مورد اطلاعات مربوط به پیامبران و حوادث دینی، نقد و تحلیل‌های خاص خود را ارائه می‌دهد و در مواردی به‌طور غیرمستقیم به قرآن برای حل اختلافات در تاریخ‌نگاری و تفاسیر مختلف استناد می‌کند. یعقوبی نه‌تنها به نقل صرف اخبار بسنده کرده، بلکه در بسیاری از موارد به تحلیل و تعلیل اطلاعات پرداخته است. به‌ویژه در مورد دین اعراب و دلایل وجود کیش‌های مختلف در بین آنها، یعقوبی به تحلیل‌های جامعه‌شناختی و فرهنگی می‌پردازد و توضیح می‌دهد که چگونه ارتباطات و مهاجرت‌های مداوم باعث آشنایی عرب‌ها با ادیان و فرهنگ‌های مختلف شده است. | ## بخش 3: تاریخ یعقوبی | همچنین، او در مورد تاریخ عباسیان و خلفای مختلف نیز ضمن نقل وقایع، به بررسی و تحلیل مسائل سیاسی و اجتماعی پرداخته و سعی کرده است تا پیچیدگی‌های تاریخی را روشن کند. در مقدمه‌ای که بر تاریخ خود آورده است، تصریح می‌کند که کتابش را مختصر نگاشته و از نقل جزئیات و اخبار طولانی پرهیز کرده است. این ویژگی نه‌تنها در تاریخ‌نگاری یعقوبی بلکه در دیگر آثار او نیز دیده می‌شود، همچون کتاب «البلدان» که در آن نیز تلاش کرده است تا با رعایت اختصار، اطلاعات مفید را ارائه دهد. این روش در مقایسه با شیوه‌های سنتی محدثان و مورخان قبل از او که به نقل اخبار به‌صورت سال‌شماری یا با ذکر سلسله اسناد می‌پرداختند، نوآورانه و تحلیلی به‌شمار می‌آید. یعقوبی توجه ویژه‌ای به تاریخ فرهنگی و دینی داشته است و علاوه بر تاریخ‌نگاری سیاسی، به موضوعات مختلفی مانند تاریخ پیامبران، ادیان و ملت‌ها، علم نجوم، جغرافیا و فلسفه پرداخته است. به‌ویژه در زمینه تاریخ علمی و فرهنگی، کتاب یعقوبی به‌عنوان یکی از نخستین آثار اسلامی در تاریخ علوم شناخته می‌شود. یعقوبی در تاریخ‌نگاری اسلامی تأثیر زیادی بر مورخان بعدی همچون مسعودی، مسکویه و ابن‌خلدون گذاشت. او نخستین کسی است که روش موضوعی تاریخ‌نگاری را به‌طور کامل و جامع معرفی کرد، به طوری که مورخان پس از او مانند مسعودی همین روش را پی گرفتند. این روش، در کنار رعایت ترتیب زمانی حوادث، به‌ویژه در تحلیل‌های اجتماعی، فرهنگی، دینی و سیاسی بسیار مؤثر بوده است. نظر دیگر نویسندگان مستشرقان و پژوهشگران مختلف نیز دیدگاه‌های متفاوتی در خصوص یعقوبی دارند. هوتسما، یکی از مستشرقان شناخته‌شده، اشاره می‌کند که اخبار و روایات یعقوبی با آنچه در تاریخ طبری آمده است، تفاوت دارد. به گفته هوتسما، تاریخ یعقوبی می‌تواند به‌عنوان یک دائرةالمعارف تاریخی دوران خود در نظر گرفته شود، زیرا در آن به موضوعات مختلفی از تاریخ اسلام و حتی تاریخ ایران پرداخته شده است. برخی پژوهشگران بر این باورند که کتاب تاریخ یعقوبی، پیش از کتاب البلدان که در سال ۲۷۸ هجری قمری نگاشته شده، تألیف شده است. این نظریه به این دلیل مطرح شده که موضوعات مورد بحث در کتاب تاریخ یعقوبی به حوادث تاریخی تا حدود سال ۲۵۹ هجری پرداخته است، زمانی که یعقوبی هنوز در شرق قلمرو اسلامی بوده و به‌عنوان یک مورخ می‌توانسته از حوادث معاصر خود آگاهی کامل داشته باشد. همچنین در کتاب دائرةالمعارف اسلامی نیز آمده است که تاریخ یعقوبی تا سال ۲۵۹ هجری به پایان می‌رسد و به نظر می‌رسد که وی این تاریخ را در همان زمانی نوشته که در مشرق بود. در کتاب العرب و الروم وازیلیف نیز بیان شده است که یعقوبی در مغرب سه کتاب نوشت که یکی از آن‌ها تاریخ بود. با این حال، این پژوهش‌ها به اشتباه این تاریخ را مربوط به کتاب دیگری دانسته‌اند که در مشرق نوشته شده و به سال ۲۵۹ هجری قمری می‌رسد. دلیل این اشتباه احتمالاً به دلیل اختلافات در نسخه‌های موجود یا اشتباه در ذکر حوادث تاریخ بوده است. در واقع، همان‌طور که در دائرةالمعارف نیز ذکر شده، این تاریخ دقیقاً همان تاریخ است که در اروپا منتشر شده است و ممکن است دلیل اشتباه در شناسایی تاریخ مربوط به نسخه‌های متفاوت و حوادث پراکنده‌ای باشد که تنها در سطرهایی از کتاب ذکر شده‌اند. در نسخه‌های موجود از تاریخ یعقوبی، نساخ‌های مختلف در طی تاریخ مسئولیت تهیه نسخه‌های مختلف را برعهده داشته‌اند. به‌ویژه در سال ۱۰۹۶ هجری قمری، نسخه‌ای از این کتاب به‌دست احمد بن حسین بن احمد بن علی نهدی آشتی به‌طور دقیق استنساخ شد. در این نسخه، نساخ با دقت تمام افتادگی‌های موجود در کتاب را مشخص کرده و جایی که مطالب ناقص بود، را سفید گذاشته است. این نسخه از یعقوبی، همان‌طور که ذکر شده، همه کتاب او را در برندارد و برخی از بخش‌های آن دچار افتادگی‌هایی است که در تاریخ پیش از اسلام و تاریخ اسلام به‌ویژه قابل مشاهده است. چاپ کتاب چاپ کتاب تاریخ یعقوبی از زمان نخستین انتشار آن تاکنون، مسیرهای مختلفی را طی کرده است و در هر دوره، نسخه‌ها و تصحیحاتی مختلف از آن منتشر شده‌اند. نخستین چاپ تاریخ یعقوبی در سال ۱۸۸۳ میلادی (۱۳۰۱ هجری قمری) توسط هوتسما، خاورشناس هلندی، در هلند انجام شد. این چاپ از نسخه خطی موجود در کتابخانه کمبریج بهره برد و به همراه مقدمه‌ای لاتین به معرفی و نقد کتاب پرداخت. هوتسما در مقدمه خود به معرفی مؤلف، یعقوبی، و تحلیل محتوای کتاب پرداخته و در عین حال بر برخی نکات انتقادی نسبت به نگارش آن تأکید کرده است. در ادامه، در سال ۱۳۵۸ هجری قمری (۱۹۳۹ میلادی)، این کتاب برای دومین بار در نجف به چاپ رسید. این چاپ سه جلدی همراه با مقدمه و تعلیقات محمد صادق بحرالعلوم بود که نواقص و تغییراتی در نسخه پیشین داشت. همچنین، در این چاپ، فهرست‌های تاریخی و جغرافیایی حذف شده بودند که از دید برخی محققان این امر به نقص‌های کار افزود. چاپ نجف نسبت به نسخه هوتسما تغییراتی داشت و با توجه به تفاوت‌های موجود در متن و تصرفاتی که در برخی از قسمت‌ها به وجود آمد، نتواست همان دقت و امانت‌داری که در نسخه هوتسما رعایت شده بود را حفظ کند. در سال ۱۳۵۷ هجری (۱۹۵۵–۱۹۵۶ میلادی) نیز چاپ دیگری از این کتاب در بیروت منتشر شد که عمدتاً بر اساس چاپ نجف بود، اما این نسخه نیز مانند چاپ‌های قبلی، مشکلاتی داشت و غلط‌های اختصاصی آن نیز برطرف نشد. در سال ۱۳۷۹ هجری (۱۹۶۰ میلادی) چاپ جدیدتری از تاریخ یعقوبی در بیروت منتشر شد که این بار از روی چاپ هوتسما صورت گرفت. این چاپ به مراتب دقیق‌تر و زیباتر از چاپ‌های قبلی بود و دو فهرست جغرافیایی و تاریخی را که در چاپ‌های پیشین حذف شده بودند، دوباره وارد کرد. چاپ‌های بعدی تاریخ یعقوبی نیز عمدتاً به‌صورت محدودتر و به‌ویژه در ایران منتشر شده‌اند. از جمله این چاپ‌ها، ترجمه فارسی این کتاب توسط محمد ابراهیم آیتی در سال ۱۳۴۱ خورشیدی منتشر شد که به دو جلد تقسیم شده و بخش‌هایی از کتاب را در بر می‌گرفت. همچنین، به تازگی کتابی با عنوان «فهارس تاریخ یعقوبی» در قم منتشر شده است که شامل فهرستی دقیق از مطالب این کتاب تاریخی است. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، شماره۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۰، ص ۹–۲۹ جعفریان، رسول (۱۳۹۳). | ## جمع‌بندی | ۱ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی (آموزش انقلاب اسلامی) یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۳۵۶).