موضوع مقاله: تذکرةالاولیاء | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تذکرةالاولیاء | مقدمه: تذکرةالاولیاء کتابی عرفانی است به نثر ساده و در قسمت‌هایی مسجع، که در شرح احوال بزرگان اولیاء و مشایخ صوفیه توسط فریدالدین عطار نیشابوری به فارسی نوشته شده‌است. | ## بخش 1: تذکرةالاولیاء | نام کتاب «تذکره» از نظر لغوی به معنای یادآوری کردن است و به کتاب‌هایی گفته می‌شوند که در آن افرادی وجود دارند که در یک امری خاص اتفاق نظر داشته و شهره به امری هستند و دربارهٔ احوال و اقوال آن‌ها مطالبی نوشته می‌شود. موضوع کتاب تذکرةالاولیاء کتابی دربارهٔ زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان عارفان و مشایخِ تصوف است، و به ذکر مکارم اخلاق، مواعظ و سخنان حکمت‌آمیز صوفیان بزرگ می‌پردازد. این کتاب مشتمل است بر مقدمه و ۷۲ باب که هر باب به زندگی یک صوفی پرداخته‌است و در ابتدای هر باب سخنانی مسجع در تمجید و ثنای صوفی بیان شده و سپس سخنان و داستان‌ها دربارهٔ صوفی آورده شده‌است. نخستین باب به حالات و سخنان جعفر صادق اختصاص یافته‌است، و باب هفتاد و دوم به حسین بن منصور حلاج. | ## بخش 2: تذکرةالاولیاء | نمونه ذکر از تذکرةالاولیاء ذکر شیخ ابوالحسن خرقانی: و گفت: ای بسا کسان که بر پشت زمین می‌روند ایشان مردگانند و ای بسا کسانی که در شکم خاک خفته‌اند و ایشان زندگانند. بعد از آن شرح مقامات و کرامات و حالات و اوقات و اشارات‌اشان آغاز نهیم، بعون الله وحسن توفیقه). جعفر صادق، اویس قرنی، حسن بصری، مالک دینار، محمدبن واسع، حبیب عجمی، ابوحازم مکی، عتبة بن الغلام، رابعه عدویه، فضیل عیاض، ابراهیم بن ادهم، بشر حافی، ذوالنون مصری، ابویزید بسطامی، عبدالله مبارک، سفیان ثوری، شقیق بلخی، ابوحنیفه، اعظم شافعی، احمد بن حنبل، داود طایی، حارث محاسبی، ابوسلیمان دارائی، ابن سماک، محمدبن اسلم، احمدبن حرب، حاتم اصم، عبدالله بن سهل، معروف کرخی، سری سقطی، فتح موصلی، احمد حواری، احمد خضرویه، ابوتراب نخشبی، یحیی معاذرازی، شاه کرمانی، یوسف بن الحسین، ابوحفص حداد، حمدون قصار، منصور عمار، احمد عاصم، عبدالله خبیق، جنید بغدادی، عمروبن عثمان مکی، ابوسعید خراز، ابوالحسین نوری، ابوعثمان حیری، ابومحمد رویم، ابن عطا، عبداله جلاء، ابراهیم رقی، یوسف اسباط، ابویعقوب نهرجوری، سمنون محب، محمد مرتعش، عبدالله محمد، ابوالحسین بوشنجی، محمدبن علی الترمذی، ابوبکر وراق، عبدالله منازل، علی سهل اصفهانی، خیر نساج، ابوالخیر اقطع، ابوحمزه خراسانی، عبدالله تروغبدی، عبدالله احمد مغربی، ابوعی جرجانی، ابوبکر کتانی، عبدالله محمدبن خفیف، ابومحمد جریری، احمدبن مسروق، حسین منصور حلاج. ملحقات تذکرةالاولیاء بنا بر نظر اکثر تصحیح کنندگان این کتاب، تذکرةالاولیاء دارای هفتاد و دو باب است و ۲۵ باب دیگر در قرن دهم بدان افزوده شده‌است به نظر محمد استعلامی، دست‌نویس‌های معتبر تذکرةالاولیاء تا قرن دهم هجری، شامل همین ۷۲ باب است، امّا پس از قرن دهم فصل‌های دیگری با عنوان «ذکر متأخران از مشایخِ کِبار» بر این کتاب افزوده شده که حالات و سخنان ۲۵ تن از عارفان قرن‌های چهارم و پنجم را دربرداردو یکی دیگر از دلایل این است که در تمام نسخ کهن این کتاب عطار نام این هفتاد و دو تن را که با جعفر صادق آغاز و با منصور حلاج پایان می‌یابد را در مقدمه ذکر کرده‌است و سخنی از دیگر صوفیان وجود ندارد و حتی در ترجمه ایغوری سده نهم این کتاب نیز که در زمان میرعلیشیر نوایی انجام شده‌است تنها نام این هفتاد و دو تن ذکر شده‌است.تذکرةالاولیاء، به تصحیح محمد استعلامی، ص ۳۶ مقدمه سبک نثر تذکرةالاولیاء تذکرةالاولیاء تنها اثر منثور عطار نیشابوری است. | ## بخش 3: تذکرةالاولیاء | نثر این کتاب را نمی‌توان اثر خاص عطار شمرد و برای آن نشانه‌های سبکی بیان کرد زیرا کار عطار تألیفی از اجزا اقتباس شده کتابهای دیگر است و اگر در چند جا عباراتی از خود آورده باشد، باز هم پیرو کسانی است که مآخذ کار او را پرداخته‌اند و حتی در دیباچه کتاب که از فکر و قلم عطار تراوش کرده‌است باز هم شیوه نگارش همان است که در متن دیده می‌شود و روش نویسندگانی چون هجویری و عثمانی است با این تفاوت که نثر کتاب عطار پخته‌تر و روان تر از نثرهای عرفانی فارسی در قرن‌های پیش است. سبک نثر عطار را می‌توان همان شیوه نثر در دوره سامانیان برشمرد با این تفاوت که در به کار بردن حروف اضافه به روش قرن ششم گرایش پیدا کرده‌است حتی اغلب به جای اندر از در استفاده شده‌است. اهمیت کتاب بنا به نظر محمد قزوینی اهمیت و قدر کتاب تذکرةالاولیاء از چند راه است: فهرست اسامی اولیاء و عرفاً مندرج در کتاب تذکرةالاولیا ابن محمّد جعفر الصّادق، اویس القرنی. تصحیح انتقادیِ تذکرةالاولیاء اولین بار توسط رنالد نیکلسن انجام گرفته‌است (چاپ لیدن ۱۹۰۵–۱۹۰۷). | ## جمع‌بندی | از امتیازات تصحیح نیکلسن، یکی بی‌طرفی مذهبی او (از نظر شیعه و سنی)، و دیگر مقدمهٔ محمد قزوینی بر آن است که حاوی اطلاعات دقیق و سودمندی است.