موضوع مقاله: ایل سنگسری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ایل سنگسری | مقدمه: ایل سَنگسَری یکی از ایل های عشایر کوچ‌روی ایران است که در دامنه رشته کوه البرز فعالیت می‌کنند. | ## بخش 1: ایل سنگسری | منطقۀ زیست این ایل در فصل گرمسیر در دامنه‌های جنوبی رشته کوه البرز از لواسانات، دماوند، سد لار و فیروزکوه تا شهمیرزاد، چاشم و پشتکوه در شمال مهدی‌شهر (سنگسر سابق) و در فصل سردسیر به طرف شرق تا روستاها و نقاط علف خیز در دهستان‌های طرود، بیارجمند، خارطوران شاهرود و درونه کاشمر در حاشیۀ شمال دشت کویر مرکزی است. عشایر شهر مهدی شهر(سنگسر سابق) مرکز شهرستان مهدیشهر، خاستگاه ایل سنگسری است که خانوارهای عشایری از اواخر شهریور تا اواسط خرداد ماه در آن سکونت دارند. آن‌ها طولانی‌ترین مسیر کوچ جهان را طی می‌کنند به‌طوری‌که فاصلهٔ دورترین نقطهٔ ییلاقی و قشلاقی آنان به بیش از ۱۵۰۰ کیلومتر می‌رسد. برنارد هورکد محقق مشهور اروپایی نیز معتقد است عشایر ایل سنگسری طولانی‌ترین مسیر کوچ رو جهان را دارا هستند. چراگاه های دامداران سنگسری به سه قسمت تقسیم شده: چراگاه های قشلاقی، ییلاقی و میان بند. در هر خیل برای هر یک از خانواده های آن طایفه یک یا چند خیل مال ( xil mal) شکل می گیرد. سیاه چادر (گوت) سیاه چادر همان خانه عشایر ایل سنگسر در دوره ییلاق است که بایستی ضمن استحکام و ماندگاری در برابر تابش آفتاب، از ساکنان چادر در مقابل خطرات گوناگون محافظت کند. سیاه چادر عشایر سنگسری که «گوت» نام دارد منحصر به فرد است و در مقایسه با سیاه چادر دیگر عشایر ایران از ساختار ویژه‌ای برخوردار است. پلاس سنگسری کف آن را مفروش و دیوارهای نقش دار، فضای داخل چادر را به محل میهمانان، خانواده و آشپزخانه تفکیک می‌کنند. دست بافته‌ها و آویزه‌های بسیاری که دارای نقش و رنگ هستند در داخل چادرها کاربرد دارند. «گوت کِ مال» دربردارنده هموارسازی و زیرسازی گوت با مصالح بنایی است که تعریف کننده حدود فضا است و موقعیت پوشش خارجی «گوت» را مشخص می کنند. کف سیاه چادر سنگسری با پلاس یا گلیم سنگسری به عنوان زیرانداز پوشانده می شد.‌ گوسفند سنگسری گوسفند سنگسری نوعی نژاد منحصر بفرد از دام سنگسری و از انواع نژاد گوسفند گوشتی در ایران است. خاستگاه گوسفند سنگسری مراتع عشایر ایل سنگسر در شهرستان مهدیشهر و تعدادی از استان‌های همسایه‌ است. | ## بخش 2: ایل سنگسری | همچنین گوسفندان سنگسری از حیث پرواری بی‌نظیرند و محصول گوشت آن‌ها تقریباً ٪۶۰ وزن گوسفند پیش از ذبح شدن است. از جمله این پارچه‌ها می‌توان نمونه‌های زیر را برشمرد: سرگیرا sar gira (سگیرا)، پارچه پشمینه ظریف که زنان سنگسری درگذشته از آن به عنوان چادر استفاده می‌کردند و پارچهٔ آن را با پشم و با طرح چهارخانه می‌بافتند. متراژ پارچه مورد نیاز سرگیرا تخته‌های ۱۷ متر و با عرض ۳۵ سانتی‌متر بود که با اتصال تخته‌ها به همدیگر چادر دوخته می‌شد. مکنه makene یا مقنعه، که کاربرد آن نظیر مقنعه امروزی بوده‌است، با این تفاوت که مکنه معمولاً با نوعی سوزن دوزی ظریف و منحصر به فرد همراه است و به آن «ساخته مکنه» گفته می‌شود. شاید اکنون نیز بتوان در سکوت راز آلود شب‌های شهر، صدای کوبه‌های دفتین یا کارگاه پارچه بافی خانگی را از ورای پنجره یک خانه گلی در کوچه‌های سنگسر (مهدیشهر) شنید. محصولات تولیدی عشایر محصولات لبنی عشایر ایل سنگسری از شیر گوسفند و بز، بیش از ۳۲ نوع محصول لبنی تولید می‌کنند که برخی از آن‌ها همچون وارهون (نوعی روغن زرد پنیر)، آریشه و لورئین در نوع خود منحصر به فرد است. لازم به ذکر است آرشه یکی از فرآورده های شیری در شاخه پنیر که غذای کامل بحساب می‌آید زیرا حاوی مقادیر زیادی کلسیم و منیزیم می‌باشد. چیکو و روغن زرد که ماحصل تلاش عشایر ایل سنگسر است، بخشی از سوغات مهدیشهر را تشکیل می‌دهد. از دیگر فراورده‌های لبنی عشایر سنگسر می‌توان به شیر، ماست، توک، کره، خورش، رهون، درنه، سزمه، دوونه (کشک)، سه جو، تفره و … اشاره کرد. صنایع دستی از صنایع دستی منحصر به فرد و شاخص عشایر سنگسری می‌توان به چنگوم، پلاس و … اشاره کرد. چرمینه و دوخت چرم، کار با چوب، ساخت قفل و کلیدهای چوبی، کار با مس قلمکاری و قلمزنی، آهنگری و سفال و سوزن دوزی از دیگر صنایع دستی ایل سنگسری است. گوشت این نژاد از حیث پرواری بی‌نظیر است به‌طوری‌که، محصول گوشت تقریباً ۶۰٪ از وزن گوسفند پیش از ذبح را تشکیل می‌دهد.طاهری ۱۴۳. نرون یا انیران به معنای روشنایی بی پایان است و در شهریور ماه اجرا می شود که جشن نرون در مهدیشهر و به خصوص در بین عشایر ایل سنگسر از تاریخ ۶ شهریور شروع شده و به مدت یک هفته ادامه می‌یابد. | ## بخش 3: ایل سنگسری | در این جشن گوسفندان نر زیبا و از نژاد اصیل قوچ سنگسری را آذین می‌کنند و در فضایی وسیع رهایشان می‌کنند. آنگاه انار را بر شاخ شان می‌کوبند تا تکه‌تکه شود و بعد آن‌ها را رها می‌کنند تا در گله ازدیاد نسل کنند. جشن مهرگان جشن تیرگان جشن تیرگان در میان سنگسری‌ها به جشن تیر مُ ای سیزده مشهور است. در سیزدهمین روز از ماه تیر تقویم سنگسری (مصادف با ۷آبان ماه شمسی)، خانواده‌ها به دیدار بزرگ فامیل می‌روند، اشعاری از فردوسی و حافظ و افسانه‌های کهن منطقه سنگسر می‌خوانند و بدین شکل این جشن باستانی را پاسداری می‌کنند. جشنواره ملی ایل سنگسر نخستین جشنواره ملی ایل سنگسری در آبان ماه ۱۳۹۸ در شهرستان مهدیشهر برگزار شد. [۴ ۵] و با زبان سمنانی، سرخه‌ای و لاسگردی نزدیکی و شباهت خاصی دارد.*[۱] همچنین زبان سنگسری در موارد عدیده مشابهت به خوارزمی قدیم دارد برای مثال در گاهنمای سنگسری «نو سال» همان است که در تقویم سغد قدیم به نام نوسرد و در تقویم خوارزم آن روزگار به نام «ناوسارجی» خوانده می‌شده‌است.*[۲] این زبان بیشتر توسط مردم شهر سنگسر و چند منطقه در اطراف آن استفاده می‌شود. همچنین شماری از گویشوران این زبان در شهرستان ساوه در استان مرکزی نیز، حضور دارند.[۶] تقریباً تعداد ۱۰۰٫۰۰۰ نفر در سراسر جهان به این زبان سخن می‌گویند. قلمرو امروزه بخش‌هایی از مراتع استان‌های سمنان، تهران، قزوین، قم، مرکزی، مازندران، گلستان، گیلان، خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی و اصفهان همچنان در اختیار عشایر ایل سنگسر قرار دارد. برنارد هورکد محقق مشهور اروپایی نیز معتقد است عشایر ایل سنگسری طولانی‌ترین مسیر کوچ رو جهان را دارا هستند و معتقد است اردوهای تابستانی (خیل‌های) سنگسری‌ها به لحاظ وسعت و تجمل، از شکوه و جلوه خاصی برخوردار است. پیشینه گاه‌شماری سنگسری سالنمایی در میان مردم سنگسر (مهدیشهر) و ایل سنگسری است که قدمتی بیش از ۳۴۰۰ سال دارد. این تقویم کهن را یدالله حاجعلیان، محقق سنگسری گردآوری کرده و به صورت سالنامه و تقویم انتشار داده‌است. مانند تقویم باستانی ایران دارای ۱۲ ماه سی روزه و یک پنجه که پیتک خوانده می‌شود در پایان می‌باشد و کبیسه‌گیری آن ظاهراً مانند تقویم هجری خورشیدی است. | ## جمع‌بندی | مانند تقویم باستانی ایران روزهای آن نیز دارای نام هستند و به نام‌های باستانی آن خیلی همانندند.