موضوع مقاله: افغان (نام قومی) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # افغان (نام قومی) | مقدمه: اولین بار در کتیبه شاهپور اول ساسانی به واژه /βɡɒ:n/ اشاره شده است که نام قومی در خاور ایران بزرگ بوده‌است. | ## بخش 1: افغان (نام قومی) | ریشه نام شناسی شاپور یکم ساسانی پادشاه ایران نخستین کسی بود به نام ابگان (افغان) در حدود قرن سوم میلادی اشاره کرد. در اسناد یافت شده مربوط به قرن چهارم میلادی به اقوام شمالی منطقه بلخ(باختر) افغان گفته شده‌است واژهٔ افغان به‌طور تاریخی فقط به پشتون‌ها گفته می‌شد. من افغان نیستم واژه «افغان» در گذر تاریخ نه همواره به معنای «تابع دولت شهروند افغانستان» بوده، بلکه سابقهٔ قومی و زبانی داشته است. همچنان در گذشته‌ها، «افغان» مترادف با قوم پشتون بوده؛ مردمی با زبان پشتو، فرهنگ قبیله‌ای و ساختار اجتماعی خاص. امروزه برخی شهروندان افغانستان واژه افغان را ریشه قوم‌پرستی در افغانستان می‌خوانند "زیرا کلمه افغان برگرفته شده از یک قوم خاص افغانستان است درحالیکه افغانستان کشور چند قومیتی است و تمی‌توان آن‌را به تمام ملت افغانستان تحمیل کرد" و باورمند است که ازبین بردن این ریشه پایان دادن به قوم‌گرایی و قوم‌پرستی در افغانستان است. اما با گسترش مفهوم دولت–ملت، به‌ویژه در سده بیستم، «افغان» کم‌کم به معنای شهروند یا تبعه کشور افغانستان درآمد؛ یعنی ملیت، نه فقط قومیت. این تحوّل در معنا و هویت طبیعی و ناگزیر در کشورهای چندقومی پیامدهای اجتماعی، سیاسی و هویتی مهمی به همراه داشته است. | ## بخش 2: افغان (نام قومی) | ریشه و تاریخچه معنا نخستین استفاده ثبت‌شده از «افغان/Afġān» به معنی قومی به پشتون‌ها بازمی‌گردد؛ در آثار جغرافیایی و تاریخی مانند «Hudud al-'Alam» (حدود قرن ۱۰ میلادی) آمده است. تا سده نوزدهم و اوایل حکومت‌های مدرن، «افغان» عمدتاً به پشتون‌ها اطلاق می‌شد؛ سایر اقوام (تاجیک، هزاره، ازبکو …) با نام‌های دیگر شناخته می‌شدند. با تأسیس دولت مرکزی و گسترش قلمرو: سرزمین تحت حکومت پشتون‑محور رفته‌رفته «افغانستان» نام گرفت «سرزمین افغانان». تغییر رسمی معنا پس از تصویب قانون اساسی ۱۹۶۴: این قانون «افغان» را به عنوان شهروند افغانستان برای همه اقوام تعریف کرد، نه فقط پشتون‌ها. کارکردهای مختلف + کارکردهای مختلف هویت «افغان» کارکرد توضیح مخاطب/کاربرد قومی (اتنیکی) در گذشته «افغان» مترادف با قوم پشتون بوده و در متون فارسی و عربی قرون میانه به این معنا آمده است. پشتون‌ها ملی (مدنی) پس از تشکیل دولت افغانستان، «افغان» به‌عنوان هویت ملی برای تمام ساکنان کشور به‌کار رفت. تمام شهروندان افغانستان سیاسی/ایدئولوژیک در حکومت‌های مانند حکومت طالبان، «افغان» تنها برای پشتون‌ها به‌کار رفته و به‌نوعی نشان‌دهنده اولویت قوم حاکم بوده است. | ## بخش 3: افغان (نام قومی) | ابزار مشروعیت سیاسی حقوقی (قانونی) در تذکره تابعیت و اسناد رسمی، «افغان» به‌عنوان تابعیت رسمی کشور ذکر می‌شود. شهروندان دارای تابعیت افغانستان مورد مناقشه برخی اقوام غیرپشتون، مانند تاجیک‌ها، هزاره‌ها، ازبک‌ها و سایر اقلیت‌ها هویت «افغان» را مختص یک قوم دانسته و از پذیرش آن به‌عنوان هویت ملی خودداری می‌کنند. جریان‌های هویتی منتقد دولت ملی‌گرا چالش‌ها و تنش‌های هویتی وقتی «افغان» در عرف اجتماعی معنی پشتون دارد، اقوام غیرپشتون (تاجیک، هزاره، ازبک و …) ممکن است بگویند «من افغان نیستم» یعنی «من پشتون نیستم». - سیاست‌های دولت مرکزی در سده‌های گذشته گاه سعی کردند «یک ملت افغان» بسازند یعنی زبانی مشترک، هویت ملی، وحدت که با واقعیت چندقومی تضاد داشت. بعد از ۱۹۷۸ و فروپاشی ساختارهای مرکزی، اقوام بزرگ و اقلیت‌ها دوباره بر هویت قومی خود تأکید کردند و ملیت خود را در تذکره تابعیت افغانستان (تذکره‌های قدیمی افغانستان که به تذکره کتابچه‌ی نیز معروف است) به‌عنوان (افغان تاجیک هزاره ازبک ترکمن پشه‌ای و...) ثبت کردند و اهمیت قومیت را در افغانستان نشان دادند. اما در تذکره امروزی افغانستان (که بنام تذکره الکترونیکی معروف است هویت ملی تمام اقوام به‌عنوان افغان (پشتون) ثبت شده‌است. هویت چندلایه: قومی + ملی امروز در افغانستان می‌توان هم «هویت قومی» داشت (مثلاً تاجیک، هزاره، ازبک، پشتون) و هم «هویت ملی / شهروندی» (افغان). | ## جمع‌بندی | اما تجربه تاریخی نشان داده که وقتی «افغان = پشتون» معنا می‌شود، هویت‌های قومی دیگران نادیده گرفته می‌شود و این منجر به تضاد، نابرابری یا اعتراضات حقوقی/سیاسی می‌شود.