موضوع مقاله: ایروان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ایروان | مقدمه: ایرَوان (در ارمنی Երևան: یِرِوان) (; ، ) پایتخت و بزرگ‌ترین شهر ارمنستان است که در کرانهٔ رود هرازدان واقع شده است. | ## بخش 1: ایروان | ایروان مرکز اداری، فرهنگی و صنعتی این کشور و چهاردهمین پایتخت تاریخی ارمنستان از ۱۹۱۸ تاکنون است. تاریخ ایروان به سدهٔ هشتم پیش از میلاد و پیدایش دژ اربونی در سال ۷۸۲ پیش از میلاد در دورترین نقطه غربی دشت آرارات توسط پادشاه آرگیشتی یکم بازمی‌گردد. از میان بناهای شاخص ایروان، دژ اربونی به عنوان گهوارهٔ این شهر، کلیسای کاتوغیک تسیراناور آوان به عنوان قدیمی‌ترین کلیسای درکار ایروان و کلیسای جامع سنت گریگور روشنگر به عنوان بزرگترین کلیسای ارمنی جهان شناخته می‌شوند. یادمان نسل‌کشی ارمنی‌ها، بنای رسمی برای گرامی‌داشت قربانیان نسل‌کشی ارمنی‌ها است. تالار اپرای ایروان مهم‌ترین مکان گردهمایی پایتخت ارمنی‌ها، نگارخانه ملی ارمنستان بزرگترین موزه هنری ارمنستان با ساختمانی مشترک با موزه تاریخ ارمنستان، و ماتناداران یکی از بزرگترین مخازن کتاب‌های خطی در جهان است. کاوش‌های باستان‌شناسی قلعهٔ اورارتویی به نام اربونی را که در ۷۸۲ (پیش از میلاد) و بنا به امر شاه آرگیشتی یکم بنا شده بود را نمایان ساخت که در محل ایروان فعلی و برای محافظت از حملات قفقازیان شمالی قرار داشت. بین سده‌های ۶ و ۴ پیش از میلاد، ایروان یکی از مراکز مهم قلمرو ساتراپ ارمنی در امپراتوری هخامنشی بود. دوره زمانی بین سده‌های ۴ و ۳ پیش از میلاد نیز به عصر سیاه ایروان معروف است چراکه دانش تاریخی دربارهٔ آنچه در این دوره بر ایروان گذشت در دسترس نیست. نخستین کلیسا در ایروان، کلیسای سنت پیتر و پاول در سده پنجم ساخته شد که در ۱۹۳۱ (میلادی) به دست روس‌ها تخریب گشت تا از زمین آن برای ساختن سینما مسکو استفاده شود. از آن زمان به مرکزی استراتژیک به عنوان گذرگاه کاروان‌های بازرگانی اروپا و هند مبدل شد. از سده هفتم به بعد نام ایروان به این شهر اطلاق شد و بین سده‌های ۹ و ۱۱ و بیش از حمله سلجوقیان، ایروان بخش امنی در دودمان باگراتونی بود. شهر به عنوان مرکز اجرایی ایلخانیان درآمد، و به لحاظ اهمیت راهبردی خود در طی قرن‌ها، بارها میان عثمانی‌ها و ایرانیان رد و بدل شد. در اوج جنگ‌های میان ایران و عثمانی در ۱۵۱۳ تا ۱۷۳۷ (میلادی)، شهر ۱۴ بار دست به دست شد. در دوران شاه عباس اول و در ۱۶۰۴ (میلادی)، ده‌ها هزار ارمنی به ایران کوچانده شدند. نخستین نتایج این کوچ‌ها این بود که درصد مسلمانان ساکن در این شهر به ۸۰ درصد رسید در حالیکه جمعیت ارمنیان محلی باقی‌مانده در سرزمین به ۲۰ درصد هم نمی‌رسید. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، از ایروان بازدید کرد و در کتابش، شرحی از این شهر را ذکر کرده است. بر سر ایروان -که عثمانی‌ها آن را «روان» می‌خواندند- در ابتدا به دلیل موقعیت استراتژیکش غالباً جنگ درمی‌گرفت و بین قلمروی امپراتوری‌های رقیب صفوی و عثمانی دست به دست می‌شد، تا این که به‌طور دائم در کنترل دودمان صفویان قرار گرفت. احمد یکم پس از به تخت نشستن، زاده یوسف سنان پاشا را به عنوان رهبر سپاه شرق منصوب کرد. ارتش عثمانی در ۱۵ ژوئن ۱۶۰۴ از قسطنطنیه حرکت کرد اما خیلی دیر شده بود، و زمانی که در ۸ نوامبر ۱۶۰۴ به جبهه شرقی رسید، ارتش صفوی ایروان را تصرف کرد و وارد ایالت قارص شد و فقط قوای عثمانی می‌توانست در آخالتسیخه آنها را متوقف کند. با وجود مساعد بودن شرایط، یوسف سینان پاشا تصمیم گرفت برای زمستان در وان بماند، اما پس از آن به ارزروم لشکر کشید تا از حمله صفویان جلوگیری کند. این امر باعث ناآرامی در سپاه عثمانی شد و آن سال عملاً برای عثمانی‌ها هدر رفت و بی‌نتیجه ماند. شاه عباس یکم که از ۱۵۸۸ تا ۱۶۲۹ حکومت کرد، دستور اخراج هزاران ارمنی از جمله شهروندان ایروان به درون سرزمین ایران را صادر کرد. در نتیجه ایروان بخش قابل توجهی از جمعیت ارمنی اش را که از دست داد و به ۲۰٪ جمعیت کاهش یافت و مسلمانان از جمله فارسی زبانان، ترک‌ها، کردها و تاتارها با ۸۰٪ از جمعیت شهر تسلط پیدا کردند. در جریان جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴) قلعهٔ ایروان به مدت ۴۳ روز در محاصرهٔ روس‌ها قرار گرفت ولی با مقاومت محافظان دژ، روس‌ها مجبور به عقب‌نشینی شدند. | ## بخش 2: ایروان | میرزا صالح شیرازی که در بهار ۱۸۱۵ در مسیر سفر انگلستان به ایروان می‌رسد، این شهر را چنین توصیف می‌کند: ... در هر برج، یک، دو و زیاده توپ دارد و در میانهٔ هر بروج، در بستیون‌ها، خمپاره‌ها و توپ کوچک، مهین است. یک سمت آن، رودخانه زنگی می‌گذرد و سه سمت آن، محصون به توپ و خمپاره در بروج آن می‌شود. در هفت سال قبل، کُداویچ نام که یکی از سرداران روسیه بوده است، بعزم تسخیر ایروان، کمری بسته، ۱۵ هزار سرباز و ۵ هزار سوارهٔ قزاق و روس و ۲۰ عراده توپ و خمپاره بهمراه برده، مدت ۴۳ روز اطراف قلعهٔ مزبور را محاصره کرده. در سمت شرقی قلعهٔ مزبور، سنگری ساخته، عراده توپ در مقابل بروج ایروان با اسباب جنگ کشیده و در سمت جنوب، سنگری دیگر ساخته، چهار عراده توپ در آن گذارده و در سمت غربی، یک توپ و سه خمپاره تعیین کرده. درین مدت ۴۳ روز، بعادت استمرار، هرروزه یک ساعت قبل از غروب الی سه ساعت بعد از غروب، از سنگرها توپ و خمپاره به قلعه انداخته و از قلعهٔ مزبور نیز، توپ و خمپاره بسنگرها می‌انداخته‌اند. در شب ۴۴ام، دو ساعت از نصف شب، از سه سمت قلعه، یوروش بقلعه برده، نردبانها مرتب کرده و از قلعهٔ اول در نهایت آرام و بدون صدا گذشته، هنگامی که از نردبانها بالا رفته، ارادهٔ دخول می‌کنند، سپاه نصرت‌همراه از قلعهٔ مزبور خبردار شده، بضرب تیغ آبدار و توپ آتشبار، خاک حیات روسیه را بباد فنا داده، الی صبح بمجادله و مقابله و گیرودار مشغول بوده. موازیِ سه هزار سالدات بقتل رسیده و جمعی زخمی شده، مابقی طاقت نیاورده، فرار می‌کنند. در سال ۱۸۲۹, مهاجران ارمنی از ایران در شهر سکنی داده شدند و بخش جدیدی از شهر ساخته شد. استقلال کوتاه مدت دوره شوروی جغرافیا ایروان در دامنهٔ کوه آرارات و بر کرانهٔ رود هرازدان بنا شده است و جمعیت آن در سال ۱۹۸۹ (میلادی)، ۱٬۲۰۱٬۵۳۹ نفر سرشماری شده است. این شهر در تقسیمات کشور ارمنستان تابع هیچ استانی نیست و در واقع در مرز چهار استان کوتایک در شمال، آرارات در جنوب، آرماویر در جنوب غربی و آراگاتسوتن در شمال غربی قرار دارد. خطوط راه‌آهن گسترده‌ای از این شهر منشعب شده و شهر مرکز بازرگانی فراورده‌های کشاورزی است. علاوه بر این، کارخانه‌های ایروان در زمینه فراوری فلزات، ماشین‌افزار، لوازم برقی، شیمیایی، بافندگی و غذایی فعالیت دارند. Վարչական շրջաններ مجموع مساحت دوازده ناحیه ایروان می‌باشد.Armstat:Yerevan population, 2011 census نام نام به ارمنی جمعیت (آمار ۲۰۱۱) جمعیت (آمار ۲۰۱۶) مساحت (km²) ناحیه آجاپنیاک Աջափնյակ ۱۰۸٬۲۸۲ ۱۰۹٬۱۰۰ ۲۵ ناحیه آرابکیر Արաբկիր ۱۱۷٬۷۰۴ ۱۱۵٬۸۰۰ ۱۲ ناحیه آوان Ավան ۵۳٬۲۳۱ ۵۳٬۱۰۰ ۸ ناحیه داوتاشن Դավթաշեն ۴۲٬۳۸۰ ۴۲٬۵۰۰ ۶ ناحیه اربونی Էրեբունի ۱۲۳٬۰۹۲ ۱۲۶٬۵۰۰ ۴۸ ناحیه کاناکر زیتون Քանաքեր-Զեյթուն ۷۳٬۸۸۶ ۷۴٬۱۰۰ ۸ ناحیه کنترون Կենտրոն ۱۲۵٬۴۵۳ ۱۲۵٬۷۰۰ ۱۴ ناحیه مالاتیا سباستیا Մալաթիա-Սեբաստիա ۱۳۲٬۹۰۰ ۱۳۵٬۹۰۰ ۲۶ ناحیه نورک ماراش Նորք-Մարաշ ۱۲٬۰۴۹ ۱۱٬۸۰۰ ۴ ناحیه نور نورک Նոր Նորք ۱۲۶٬۰۶۵ ۱۳۰٬۳۰۰ ۱۴ ناحیه نوباراشن Նուբարաշեն ۹٬۵۶۱ ۹٬۸۰۰ ۱۸ ناحیه شنگاویت Շենգավիթ ۱۳۵٬۵۳۵ ۱۳۹٬۱۰۰ ۴۰ جمعیت‌شناسی (ساختار جمعیتی) (بجز دژ ایروان)سالارمنیآذربایجانیروسدیگرکل ح. تا زمان فروپاشی اتحاد شوروی، ایروان شهری با بیشینه جمعیت ارمنی و کمینه جمعیت روسی، آذری، کرد و ایرانی بود؛ ولی پس از فروپاشی شوروی و جنگ قره‌باغ، جمعیت آذری این شهر در تبادل جمعیت میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در میانه سال‌های ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۴ (میلادی) از کشور رانده شدند. همچنین بخش بزرگی از روس‌ها نیز در بحران اقتصادی سال ۱۹۹۰ (میلادی) از کشور مهاجرت کردند و هم‌اکنون اکثریت جمعیت شهر ارمنی است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به دلیل مشکلات و بحران‌های اقتصادی هزاران نفر اغلب به روسیه، آمریکای شمالی و اروپا مهاجرت کرده‌اند. با این حال جمعیت ایروان از سال ۲۰۰۷ رشد داشته است و هم‌اکنون به ۱٬۱۰۷٬۸۰۰ رسیده است. ایروان نخستین بار توسط ارمنیان مورد سکونت قرار گرفت و تا سده ۱۵ (میلادی) مردم از لحاظ ژنتیکی همسان بودند. مردم دژ ایروان که در سال ۱۵۸۰ میلادی ایجاد شد سربازهای مسلمان بودند که تقریباً دو تا سه هزار نفر را شامل می‌شدند. 623 در میان جنگ‌های ایران و عثمانی در سال ۱۷۲۰ (میلادی) اکثریت مطلق جمعیت ارمنی بودند. ترکیب جمعیتی ایروان به خاطر مجموعه‌ای از رویدادهای میان ایران و روسیه و عثمانی دگرگون شد و در سده ۱۹ (میلادی) اکثریت جمعیت مسلمانان شدند. تا زمان پیوستن ارمنستان به اتحاد شوروی، ایروان یک شهر چند فرهنگی و ترکیبی از ارمنیان و تاتارهای قفقاز (آذربایجانی‌های امروز) بود. پس از نسل‌کشی ارمنی‌ها، بسیاری از ارمنیان آواره از ارمنستان غربی (ترکیه امروزی) به ارمنستان شرقی گریختند. | ## بخش 3: ایروان | در ۱۹۱۹ (میلادی) حدود ۷۵۰۰۰ ارمنی عمدتاً از واسپوراکان از امپراتوری عثمانی به ایروان رسیدند. موج دوم بازگشت‌ها از ۱۹۴۶–۱۹۴۸ با بازگشت ۱۰۰ هزار تن از ارمنیان کشورهای ایران، سوریه، لبنان، یونان، بلغارستان، رومانی، قبرس، فلسطین، عراق، مصر، فرانسه، ایالات متحده آمریکا و غیره به ارمنستان شوروی بازگشتند و دوباره در ایروان ساکن شدند؛ بنابراین در طول سه دهه در شوروی برای نخستین بار ایروان از نظر قومی همگن تر شد. فرودگاه اربونی نیز که در جنوب ایروان قرار دارد دارای کاربری نظامی است و گاهی پروازهای خصوصی در آنجا انجام می‌شود. ۳۹ خط اتوبوس شهری در شهر ایروان وظیفه جابه‌جایی مسافرین را برعهده دارند که ناوگان اتوبوس‌رانی شامل ۴۲۵ اتوبوس ساخت شرکت‌های بوگدان، هایگر باس و هیوندای کانتی است. اما ۵۰٫۴٪ از ترابری عمومی هنوز توسط «ون‌های عمومی» که به آن مارشروتکا گفته می‌شود انجام می‌شود، در حدود ۱۲۱۰ ون GAZelle روسی با ۱۳ صندلی همانند اتوبوس دارای ۷۹ خط مختلف هستند که به گفته شهردار ایروان در آینده باید توسط اتوبوس‌های بزرگتر جایگزین شوند. اتوبوس برقی در ایروان نیز که توسط شهرداری ایروان اداره می‌شود در سال ۱۹۴۹ راه‌اندازی شده و تا ماه مه ۲۰۱۷ دارای ۵ خط و ۴۵ اتوبوس بوده است. مترو متروی ایروان در سال ۱۹۸۱ تأسیس شده و هم‌اکنون دارای ۱ خط و ۱۰ ایستگاه می‌باشد. راه‌آهن ایروان دارای یک ایستگاه مرکزی راه‌آهن است که به راه‌آهن ارمنستان و راه‌آهن گرجستان متصل است. اقتصاد صنعت امور مالی و خدماتی ایروان از دیرباز مورد توجه شرکت‌های چندملیتی اروپای غربی، روسیه و آمریکایی از جهت برون سپاری بوده است و دفتر مرکزی بسیاری از شرکت‌های بین اللملی را در اختیار دارد. این شهر قطب مالی ارمنستان است که بانک مرکزی ارمنستان، بورس اوراق بهادار ارمنستان و همچنین اکثریت بانک‌های تجاری کشور را در خود جای داده است.از سال ۲۰۱۳، این شهر بیش از ۸۵٪ از کل خدمات سالانه در ارمنستان و همچنین بیش از ۸۴٪ از کل خرده فروشی سالانه را در اختیار دارد.. بسیاری از شرکت‌های تابعه شرکت‌های خدماتی و بانک‌های روسیه، از جمله گازپروم، اینگو ارمنستان، روسگوستراخ، وی‌تی‌بی بانک در ایروان فعالیت می‌کنند. ساخت و ساز بخش ساخت و ساز در دهه اول قرن بیست و یکم رشد قابل توجهی را تجربه کرده است. از سال ۲۰۰۰، ایروان شاهد رونق ساخت و ساز عظیمی بوده است که عمدتاً توسط میلیونرهای ارمنی از روسیه و ایالات متحده تأمین می‌شود، با یک روند توسعه مجدد گسترده و بحث‌برانگیز که در آن بسیاری از ساختمان‌های قرن ۱۸ و ۱۹ تخریب شده و با ساختمان‌های جدید جایگزین شده‌اند. مکان‌های متعددی در ایروان برای گردشگران جذابیت دارد که می‌توان به فواره‌های رقصان میدان جمهوری، خانه اپرا ایروان، مجموعه کاسکاد و ویرانه‌های اربونی اورارتو اشاره کرد. ایروان با قرار داشتن در ۱۰ شهر امن جهان دارای کلوب‌های شبانه مکان‌های اجرا موسیقی زنده، مکان‌های پیاده‌روی، کافه‌های خیابانی، کازینوها و رستوران‌های متعدد است. باغ‌وحش ایروان در سال ۱۹۴۰، سیرک ایروان در سال ۱۹۵۶ و دنیای آب ایروان در سال ۲۰۰۱ تأسیس شده و از مراکز تفریحی محبوب شهر محسوب می‌شوند. خیابان شمالی که خانه اپرا را با خیابان ابوویان متصل می‌کند، یک منطقه عابر پیاده محبوب در ایروان با ساختمان‌های مسکونی مدرن، مراکز تجاری، رستوران‌ها و کافه‌ها است. از دیگر اماکن توریستی ایروان می‌توان به کاسکاد ایروان، خیابان تامانیان و میدان جمهوری نام برد. مرکز خرید دالما گاردن، مرکز خرید ایروان و مرکز خرید روسیا سه مرکز مهم و بزرگ شهر ایروان هستند. آموزش و پرورش تسهیلات آموزشی و فرهنگی ایروان شامل هشت دانشگاه، فرهنگستان ملی علوم ارمنستان، موزهٔ دولتی و چندین کتابخانه از جمله یک مرکز بزرگ دستنویس‌ها به نام ماتناداران است. از جاذبه‌های گردشگری شهر می‌توان از کاسکاد (پلکان مشرف بر شهر)، مسجد کبود ایروان، تنها مسجد ایرانی بازمانده در شهر، بازمانده‌های یک دژ عثمانی از سده ۱۶ میلادی، صومعه داتِو و نوراوانک سده ۱۳ میلادی نام برد. پس از دو سال در ۱۹۲۱ دانشگاه معماری و شهرسازی ایروان در غالب یک مدرسه فنی شروع به فعالیت کرد. دانشگاه پزشکی دولتی ایروان نیز یکی از قدیمی‌ترین دانشگاه‌های کشور ارمنستان است که در مقاطع دکترای عمومی، تخصص‌های پزشکی و دکترای تخصصی در رشته‌های مختلف دانشجو دارد. | ## جمع‌بندی | روستوف-نا-دونو، روسیه، از ۲۰۰۵ لس آنجلس، ایالات متحده آمریکا، از ۲۰۰۷ نیس، فرانسه، از ۲۰۰۷ ونیز، ایتالیا، از ۲۰۱۱ ریگا، لتونی، از ۲۰۱۳ امان، اردن، از ۲۰۱۴ نووسیبیرسک، روسیه، از ۲۰۱۴ شراکت پودگوریتسا، مونته‌نگرو، از ۱۹۷۴ لیون، فرانسه، از ۱۹۹۳ استاوروپول، روسیه، از ۱۹۹۴ کی‌یف، اوکراین، از ۱۹۹۵ مسکو، روسیه، از ۱۹۹۵ منطقه توسکانی، ایتالیا، از ۱۹۹۶ سن پترزبورگ، روسیه، از ۱۹۹۷ ولگوگراد، روسیه، از ۱۹۹۸ مینسک، بلاروس، از ۲۰۰۲ ریو دو ژانیرو، برزیل، از ۲۰۰۷ دهلی، هند، از ۲۰۰۸ صوفیه، بلغارستان، از ۲۰۰۸ پکن، جمهوری خلق چین، از ۲۰۰۹ کالینینگراد، روسیه، از ۲۰۰۹ پاریس، فرانسه، از ۲۰۱۱ منطقه ایل-دو-فرانس، فرانسه، از ۲۰۱۱ استپاناکرت، جمهوری قره‌باغ، از ۲۰۱۲"Երևանի և Ստեփանակերտի քաղաքապետերը բարեկամության համաձայնագիր են ստորագրել ." [Mayors of Yerevan and Stepanakert Sign Friendship Agreement].