موضوع مقاله: مدائن | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مدائن | مقدمه: مدائن به معنی «شهرها»، چنانچه تاریخ‌نویسان اسلامی یاد کرده‌اند، کلان‌شهر یا منطقه‌ای متشکل از «هفت شهر» با نام‌های مشخص بوده است که در تلفظ آن‌ها اختلاف وجود دارد. | ## بخش 1: مدائن | گویا «پنج شهر» آن در زمان یعقوبی (سده ۳ قمری) وجود داشته که از این قرار بوده: «شهر کهنه» یعنی «تیسفون» و یک مایل در جنوب آن «اسبانبر» و مجاور آن «رومیه»، هر سه در جانب خاوری «دجله» و در جانب دیگر «بهرسیر» که ریشهٔ آن «اردشیر» است و یک فرسخ زیر آن «ساباط» که به گفتهٔ یاقوت حموی، ایرانیان آن را «بلاس‌آباد» می‌نامیدند. پیش از روی کار آمدن شاهنشاهان اشکانی، سلوکیان در طرف راست رود دجله شهری ساخته بودند که آن را «سلوکیه» نام نهاده بودند. در زمان نخستین پادشاهان اشکانی، وقتی باقیمانده‌های یادگارهای اسکندر مقدونی به‌ کلی از مرزهای ایران بیرون رانده شد، شهر سلوکیه به صورت نیمه ویرانه‌ای بود. شاهنشاهان اشکانی در طرف چپ رودخانه دست به احداث ساختمان‌های جدیدی زدند و تا اواخر دوران ساسانی ایجاد این ساختمان‌ها در دو طرف رود دجله ادامه یافت. به طوری که وقتی اعراب بر ایران مستولی شدند در این مکان هفت شهر وجود داشت و به همین سبب آن را «مداین» یعنی «مدینه‌ها»، «شهرها»، نام نهادند. چهل کیلومتر پایین‌تر از تیسفون، خلفای عباسی شهر «بغداد» (بغ+داد یعنی خداداده؛ زیرا بغ به زبان فارسی به معنای خداست و در زبان روسی و بعضی زبان‌های دیگر هندواروپایی نیز همین مفهوم را دارد) را که قبلاً نیز به صورت آبادی کوچکی در آن مکان وجود داشت بنا نمودند و آن را به‌عنوان دارالخلافه تعیین کردند. در سنتی که پس از سلطه اعراب بر ایران ادامه یافت، نام این شهر توسط اعراب به عنوان مترادفی برای پایتخت امپراتوری شکوهمند ساسانی یعنی «تیسفون» استفاده می‌شد. پس از سقوط ساسانیان در سال ۶۳۶ میلادی، اعراب مسلمان که از سال ۶۳۳ میلادی به سرزمین‌های ساسانیان حمله کرده بودند، طی نبردی بزرگ که به نام نبرد قادسیه شناخته می‌شود، آنها را شکست دادند. فرمانده مسلمان خالد بن عرفوطه به سرعت «ولش آباد» را تصرف کرد و با ساکنان «رومیه» و «بهراسیر» پیمان صلح بست. | ## بخش 2: مدائن | مفاد معاهده این بود که ساکنان رومیه در صورت تمایل می‌توانستند از آنجا خارج شوند، اما در غیر این صورت مجبور به تصدیق اقتدار مسلمانان و پرداخت خراج (جزیه) شدند. هنگامی که فرمانده مسلمان سعد بن ابی وقاص به مدائن رسید، مسلمانان توانستند تعدادی از سپاهیان را به اسارت برده و ثروتهای زیادی از خزانه ساسانیان به غنیمت گرفتند و در اختیار سپاهیان مسلمان قرار دادند. در سال ۶۳۷ میلادی، سعد ،قعقاع بن عمرو التمیمی را مسئول دفاع از مدائن و شورحبیل بن السمط را به عنوان والی مدائن منصوب کرد. یکی از یاران ایرانی پیامبر اسلام، به نام سلمان فارسی، در سال ۶۵۶/۷ میلادی در مدائن به خاک سپرده شده است. سیمک بن عبید العبسی در سال ۶۶۳ میلادی والی این کلان‌شهر بود و شخص دیگری به نام اسحاق بن مسعود در سال ۶۸۵ میلادی حاکم آن بود. آذریقه که از گروه خوارج بود به مدائن در سال ۶۸۷/۸۸ میلادی حمله کرده، و ساکنان آن را قتل‌عام کرد. این شهر سپس توسط کردم بن مرتد بن نجبه و مدتی بعد توسط یزید بن حارث شیبانی اداره می‌شد. در سال ۶۹۶ میلادی، شبیب بن یزید شیبانی، رهبر خوارج، مدائن را برای مدت کوتاهی اشغال کرد. در سال ۶۹۷ میلادی، مطرف بن المغیره به حکومت مدائن منصوب شد و بعداً در سال ۷۰۱ میلادی، حنظله بن الوراد و ابن عطاب بن ورقه به عنوان حاکمان این کلان‌شهر منصوب شدند. | ## بخش 3: مدائن | در سال ۷۵۰ میلادی، خاندان عباسی مدائن و بقیه مناطق عراق را تصرف کردند و خود را خلافت جدید اعلام کردند. در سال ۷۵۴م، خلیفه عباسی المنصور برای مدت کوتاهی دربار خود را در رومیه (که جزو مدائن بود) مستقر کرد. در سال ۷۵۵م کاخ سفید مدائن به دستور المنصور ویران شد که می‌خواست شهری جدید ایجاد کند که بعداً در سال ۷۶۲م تکمیل شد و به بغداد معروف شد و به شهر جدید تبدیل شد. پس از تأسیس بغداد، انحطاط مدائن سریعتر شد و بسیاری از اهالی در بغداد سکنی گزیدند. مدائن یا چنان‌که در آن روزگار به زبان سریانی گفته می‌شد مدیناثا یعنی «شهرها» و مجموعهٔ هفت شهر بود نزدیک به هم و در دو جانب دجله که آن‌ها را ماحوزه و ماحوزه ملکا می‌خواندند. حصارهای بلند بر گِرد مجموعهٔ این شهرها کشیده شده و دروازه‌های استوار در آن‌ها تعبیه شده بود. «سلوکیه» در مغرب دجله بود و آن را ویه‌اردشیر یا وه اردشیر نیز می‌خواندند.پیرنیا، ص ۳۶۳ «در زنیذان» (درزیجان) شهری کوچک بود در شمال ویه اردشیر. روند شکل‌گیری و افول حوزۀ حدیثی شیعی مدائن نقش و جایگاه تیسفون در معادلات سیاسی و اقتصادی دوره ساسانی تعامل حوزه حدیثی مدائن با دیگر مراکز حدیثی در سده دوم و سوم هجری فیلم از نمای طاق کسری یا ایوان مدائن تعامل حوزۀ حدیثی مدائن با امامان شیعه علیهم السّلام نقش اﯾﺮاﻧﯿﺎن در ﻓﺘﺢ ﻣﺪاﺋﻦ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺳﺎل ۱۶ ﻫـ. | ## جمع‌بندی | تحلیل جنگ‌های اعراب با ساسانیان بر اساس عناصر راهبردی کلاوزویتس؛ از قادسیه تا نهاوند ترجمه و معنی مدائن در فرهنگ لغت عربی-فارسی المعانی کوشک سفید مدائن عراق کجاست؟