موضوع مقاله: زبان باشقیری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان باشقیری | مقدمه: زبان باشقیری (سیریلیک: Башҡорт теле؛ عربی: باشقۇرت تلىُ) یکی از زبان‌های خانواده زبان‌های ترکی، شاخه زبان‌های قپچاق است که بیشتر توسط مردمان باشقیر صحبت می‌شود. | ## بخش 1: زبان باشقیری | گویشوران زبان باشقیری ترکیبی از واژه‌های مغولی، عربی، فارسی و روسی است که در بین آنها وجود ۴ هزار واژه فارسی جلوه ویژه‌ای دارد و امروزه آموزش زبان فارسی با استقبال گسترده‌ای مواجه شده‌است. از قدیم‌ترین دوران تا آخر اولین هزاره میلادی، سرزمینی که امروز با نام جمهوری باشقیرستان شناخته می‌شود، صحنه تماس‌های دایمی بین گروه‌های نژادی چند زبانی ایرانی، عربی و سپس ترکی بوده‌است. براساس سرشماری سال ۲۰۰۲ در فدراسیون روسیه حدود ۱٬۳۷۹٬۰۰۰ باشقیر زبان در این کشور وجود دارند که بیشتر آن‌ها در جمهوری خود مختار باشقیرستان و تعداد قابل توجهی نیز در جمهوری تاتارستان زندگی می‌کنند. باشقیری لهجه‌های مختلفی دارد که همه آن‌ها شباهت بسیار زیادی با زبان تاتاری دارند و حتی در گذشته باشقیرها برای نوشتن از زبان تاتار استفاده می‌کردند. البته در قرن پانزدهم میلادی زبان جغتای (یا گونه‌قدیمی تاتاری زبان جغتای) جای آن را گرفت، تا اینکه در ۱۹۲۳ میلادی یک نظام نوشتاری ویژه زبان باشقیری ایجاد شد، این زبان در ابتدا با الفبای عربی نوشته می‌شد، تا اینکه در ۱۹۳۰ الفبای لاتین و در زمستان ۱۹۳۸ الفبای سریلیک جای آن را گرفتند. رسم‌الخط دوره‌های آغازین تا اواسط سدهٔ نوزدهم، گویشوران زبان باشقیری از زبان ترکی قبچاقی (وولگا) بعنوان زبان ادبی استفاده می‌کردند، که با الفبای عربی نوشته می‌شد (مانند سایر زبان‌های ترکیِ آن زمان، و البته بدون توانایی بازتاب و نوشتارِ مصوت‌های خاصُ زبان ترکی). بسیاری از آثار ادبی باشقیرها به زبان ترکی قبچاقی نوشته شده‌اند، از جمله شجره‌نامه‌های باشقیری ، نامهٔ باتیرشاه علی‌اف به امپراتریس الیزاوتا در سدهٔ ۱۸، فرمان‌های صلوات یولایف در طول قیام‌های پوگاچف، و نیز آثار شاعرانی چون تاج‌الدین یالچی‌قول، علی سوقوروی (Ғәли Соҡорой)، مفتاح‌الدین آق‌ملا و محمدسلیم امّت‌بایف. تأثیر لهجه و زبان گفتاری باشقیری در بسیاری از آثار این دوره به زبان معیار ترکی قبچاقی مشهود است. نخستین تلاش‌ها برای ایجاد یک نظام نوشتاری مختصِ زبان باشقیری، در میانهٔ سدهٔ نوزدهم و توسطِ روس‌های «تورکولوژیست» و بر پایهٔ الفبای سیریلیک انجام شد. یکی از این طرفدارانِ این پروژه نیکلای ایلمینسکی بود که در اثر خود «خواندن ابتدایی در درس زبان ترکی-تاتاری» به این موضوع پرداخت. در سال ۱۸۶۹، زبان‌شناس باشقیری میرصالح میرسلیم‌اولی بیکچورین نخستین راهنمای دستور زبان باشقیری (بعنوان گویش مستقل، و نه لهجه‌ای از زبان معیار ترکی قبچاقی) را به خط عربی منتشر کرد، تحت نام «راهنمای اولیه برای مطالعه زبان‌های عربی، فارسی و تاتاری به همراه قیدهای بخارا، باشقیر، قرقیز و ساکنان ترکستان». نخستین کتاب سوادآموزی باشقیری با خط سیریلیک در سال ۱۸۹۲ توسط مبلغ مسیحی روسی «واسیلی کاتارینسکی» در اورنبورگ منتشر شد. الفبای پیشنهادی او حروف ё، й، ѳ و ѵ (در الفبای نیکلای ایلمینسکی) را حذف کرده و حروف جدیدی را مانند Ä، г̇، ҥ، Ö و ӳ را شامل می‌شد. در سال ۱۹۰۷، الکساندر بِسونوف کتاب «سوادآموزی برای باشقیرها» را منتشر کرد که در آن الفبایی شامل تقریباً تمام حروف سیریلیک زمان خود (به‌جز ё و й) همراه با حروف افزودهٔ ӓ، г̣، д̣، ҥ، ӧ، с̣، و ӱ ارائه شد. پنج سال بعد، مستی‌سلاو/محمدخان کولایف، سیاستمدار باشقیر نیز اثری مشابه منتشر کرد. الفبای عربی باشقیری در ژوئیهٔ ۱۹۲۱، در دومین کنگرهٔ سراسری شوروی باشقیرستان این تصمیم گرفته شد که برای زبان رسمیِ جمهوری خودمختار شوروی باشقیر خطی مستقل ایجاد شود. | ## بخش 2: زبان باشقیری | در دسامبر ۱۹۲۲، کمیسیونی برای تدوین الفبا و املا تشکیل شد که این الفبا تا سال ۱۹۳۰ مورد استفاده بود.( این کمیسیون الفبای عربی را با نیازهای واج‌شناسی زبان باشقیری تطبیق داد و برخی حروف را حذف و نوشتار واکه‌ها را استاندارد کرد. سه پیشنهاد مطرح شد: «املای قدیم» (ایسکی املاء)، «املای میانه» (اورته املاء) و «املای جدید» (ینگی املاء). املای قدیم همان سنت نوشتاری موجود ترکی قبچاقی بود که قرن‌ها در باشقیرستان به کار می‌رفت، و قرار بود تا کمی با گویش باشقیری تطبیق داده شود. املای میانه یک اصلاح میانه‌رو بود که پیشنهاد می‌کرد الفبا با آواشناسی باشقیری تطبیق داده شود، اما نه به‌صورت بسیار رادیکال. در این نظام قرار بود ۶ مصوت وجود داشته باشد و برای نشان دادن پیسن یا پیشین بودنِ مصوت‌ها تا حدی به بافت یا نشانه‌های کمکی متکی باشد. طرفداران آن استدلال می‌کردند که این روش واقع‌بینانه‌تر است و اجرای آن آسان‌تر خواهد بود. در نهایت، «املای جدید» غیرعملی تشخیص داده شد، زیرا چاپخانه‌های منطقه حروف لازم را در اختیار نداشتند. بنابراین «املای میانه» پذیرفته شد و در تقابل با نظام قدیم، با عنوان «املای جدید / Yaña imlä» شناخته شد. نظام نوشتاری جدی در واژه‌هایی که با مصوت شروع می‌شوند از حرف «ئ» (ی با همزه) استفاده می‌شد. این الفبا بین سال‌های ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۰ چندین بروزرسانی و تغییر جزئی در قواعد املایی را تجربه کرد. این الفبا، در خانوادهٔ‌ الفباهای موسوم به «ینگی‌املاء»، که شامل الفباهای مشابهی برای نوشتار زبان‌های ترکی چون باشقیر، تاتارِ‌ ولگا، تاتار کریمه، و ازبکی می‌شود. + حروف مصوت الفبای عربی باشقیرلبیغیر لبی تنگ بازتنگبازپسینئارتقی رەت ھوذنقىُلارىُартҡы рәт һуҙынҡылары عربی سیریلیک(لاتین) У у(U u)О о(O o)Ы ы(I ı)А а(A a)آواپیشینئالعیُ رەت ھوذنقىُلارىُалғы рәт һуҙынҡыларыعربی سیریلیک(لاتین) Ү ү(Ü ü) Ө ө(Ö ö)И и(İ i)Э э / Е е(Ee)Ә ә(Ä ä)آوا مصوتِ «ئىُـ / ـىُـ/ ىُ» (معادل مصوتِ پسین / و پیشینِ / ) در صورتی که در آغاز یا میانهٔ واژه بیاید و خوشهٔ همخوانیِ حاصله ابهام‌زا نباشد، نوشته نمی‌شود؛ همان‌گونه که در نوشتار «املای قدیم» (ایسکی املاء) در ترکی قبچاقی نیز نوشته نمی‌شد. بنابراین: باشقۇرت تلىُ به معنای زبان باشقیری بجای باشقۇرت تىُلىُ (башҡорт теле)؛ برنسىُ به معنای یکم بجای بىُرىُنسىُ (беренсе)؛ ئش به معنای کار بجای ئىُش (эш). زبان باشقیری دارای نظام هماهنگی واکه‌ای دو‌بُعدی است: واکه‌های پیشین در برابر پسین، و واکه‌های لبی در برابر غیرلبی. در زبان باشقیری ۹ واکه وجود دارد، اما در املای عربی باشقیری تنها ۶ حرف برای نمایش آن‌ها به‌کار می‌رود (ئا، ئە، یـ، ىُـ، و، ۇ). بنابراین برای تعیین تلفظ دقیق یک حرف واکه، باید یا به حرکت اعرابی ویژه یا به بافت و حروفِ موجود در واژه تکیه کرد. | ## بخش 3: زبان باشقیری | الف خنجریِ زیرین ⟨ࢭ ⟩ در خط عربی باشقیری و تاتاری نقشی منحصربه‌فرد دارد که در دیگر خطوط عربی دیده نمی‌شود. در خط عربی باشقیری از این حرکتِ ویژه استفاده می‌شود و این نشانه فقط در ابتدای واژه می‌آید؛ این حرکت هرگز در میانه یا پایان واژه قرار نمی‌گیرد. این علامت در باشقیری نمایانگر هیچ آوایی نیست، بلکه نشان می‌دهد که واکه‌های واژه از نوع واکه‌های پسینِ زیر خواهند بود: ࢭىُـ / ࢭىُ: Ы ы (I ı) ࢭۇ: О о (O o) ࢭو: У у (U u) منطقِ استفاده از این حرکت این است که «الف خنجری زیرین» نشان می‌دهد مصوت‌های واژه در همان بخش دهان تلفظ می‌شوند که مصوتِ الف «ئا / ا» یعنی در بخش پسینِ دهان. مصوت‌های پیشینِ متناظر با سه مصوتِ پسین فوق به شرح زیر هستند: ىُـ / ىُ: Э э / Е е (E e) ۇ: Ө ө (Ӧ ӧ) و: Ү ү (Ü ü) همزهٔ کوچک در الفبای عربی قزاقی نقشی مشابه اما معکوس ایفا می‌کند و نشان‌دهندهٔ اینست که مصوت‌های واژه از نوع پیشینند. در املای باشقیری استثناهایی وجود دارد، یعنی واژه‌هایی که دارای مصوت پسین هستند اما الف خنجریِ زیرین در آن‌ها نوشته نمی‌شود. این مصوت یک مصوتِ پسین است و مصوتِ متناظرِ پیشین آن با حرفی کاملاً متفاوت نوشته می‌شود. بنابراین می‌توان به‌طور صریح تشخیص داد که هر واژه‌ای که دارای «الف» باشند، سایر واکه‌های آن نیز پسین خواهند بود. برای مثال، واژهٔ йорт (yort) به‌معنای «خانه» با الف زیرین به صورت ࢭیۇرت نوشته می‌شود. برعکس، واژه‌هایی که شامل واکهٔ «ئە / ـە / ە» (معادل Ә ә (Ä ä یا «ئیـ / ـیـ / ی» (معادل И и (İ i هستند، به‌طور قطعی واژه‌هایی هستند که تمامی واکه‌های آن‌ها از نوع پیشین خواهند بود. دومین استثنا، واژه‌هایی هستند که شامل حروف صامت زیر باشند: گ (Г г / G g) ع (Ғ ғ / Ğ ğ) ک (К к / K k) ق (Ҡ ҡ / Q q) بر اساس آواشناسی باشقیری، حروف «گ» (معادل Г г / G g) و «ک» (К к / K k) تنها با مصوت‌های پیشین می‌آیند. بنابراین هیچ واژه‌ای که این همخوان‌ها را داشته باشد، به الف خنجری زیرین نیاز نخواهد داشت. این بدان معناست که خود این دو حرف نشان‌دهندهٔ پسین بودن مصوت‌های واژه هستند و در نتیجه نیازی به الف خنجری زیرین نیست. برای مثال، واژهٔ йылы (yılı) به‌معنای «گرم» به صورت ࢭیلىُ نوشته می‌شود، در حالی که واژهٔ مشتق آن йылылыҡ / yılılıq به‌معنای «گرما» به صورت یلىُلق نوشته می‌شود. طرح ردشدهٔ «املای جدید / Yaña imlä» بر خلاف رسم‌الخط پذیرفته شدهٔ «املای میانه»، متکی بر چنین قواعد املایی نبود. در عوض، در این نظام قرار بود دارای ۹ حرف مصوت، یک حرف برای هر صدا باشد، همان‌گونه که در جدول زیر نشان داده شده است. + واکه‌ها در طرح ردشدهٔ «املای جدید» برای زبان باشقیریسیریلیک(لاتین)عربی آغازین منفصل میانی پایانی А а(A a) ئا ا ا ـا Ә ә(Ä ä) ئىَـ ىَـ ـە / ە Ы ы(I ı) ئىُٖـ ىُٖـ ـىُٖـ ىُٖـ Е е / Э э(E e) ئىُـ ىُـ ـىُـ ىُـИ и(İ i) ئىِـ ىِـ ـىِـ ىِـ О о(O o) ئۈ ۈ ـۈ ۈ У у(U u) ئوٓ وٓ ـوٓ وٓӨ ө(Ö ö) ئۇ ۇ ـۇ ۇ Ү ү(Ü ü) ئو و ـو الفبای لاتین باشقیری در سال ۱۹۲۷ میلادی، به تبع تغییر سیاست اتحاد جماهیر شوروی مبنی بر کنار گذاشتن رسم‌الخط عربی برای نوشتار تمامی زبان‌های مربوطه و جایگزینی آن با لاتین، خانواده‌ای از الفباهای نوینی برای زبان‌های ترکی در شوروی، با نام ینگی‌الفبا طراحی شد. | ## جمع‌بندی | پروسهٔ انتخابِ حروف برای نوشتن صداهای مختص باشقیری، پروسه‌ای پر جنجال بود، و در طی آن، حروف بسیاری مطرح و مرفوضه شدند.