موضوع مقاله: دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان | مقدمه: دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان یک دانشگاه دولتی و مرکز تحقیقاتی پیشرفته است که در شمال شهر زنجان قرار دارد. | ## بخش 1: دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان | این دانشگاه در سال ۱۳۷۱ توسط یوسف ثبوتی به عنوان «مؤسسه تحقیقات تکمیلی در علوم پایه» تأسیس شد. تاریخچه تأسیس دانشگاه در حالی که تحصیلات تکمیلی در حوزه علوم پایه تا اوایل دهه‌ ۷۰ شمسی در ایران بسیار محدود بود، فکر تأسیس مرکزی مختص آموزش تحصیلات تکمیلی در علوم پایه نخستین بار در پاییز ۱۳۷۰ و در دیدارهای دکتر یوسف ثبوتی با دکتر مصطفی معین، وزیر وقت علوم، و دکتر حسین راغفر، مدیرکل روابط علمی و بین‌المللی وزارتخانه، مطرح شد و مورد موافقت قرار گرفت. ۳۰ شهریور همان سال، شورای گسترش دانشگاه‌ها با ایجاد مرکز و انتخاب رشته فیزیک به عنوان نخستین رشته آموزشی موافقت کرد. در اردیبهشت ۱۳۷۱، ساختمانی در شهرک کارمندان زنجان به‌عنوان دفتر موقت اجاره شد و خرداد همان سال، با تخصیص بودجه‌ای ده میلیون تومانی از سوی وزارت علوم، کار تجهیز دفتر آغاز گردید. در همان سال اساسنامه مرکز در ۱۴ ماده و ۳ تبصره به تصویب رسید و نخستین آزمون اختصاصی کارشناسی ارشد فیزیک نیز در زمستان برگزار شد. ۲۵ فروردین ۱۳۷۲ نخستین گروه دانشجویان کارشناسی ارشد فیزیک (۱۸ نفر) در کلاس‌هایی که در ساختمان‌های استیجاری شهرک کارمندان برپا شده بود، تحصیل خود را آغاز کردند. در این محل، چند ساختمان به کلاس، کتابخانه، بوفه، خوابگاه دانشجویی، و اقامتگاه اعضای هیئت علمی اختصاص یافته بود. نخستین استادان مرکز را علاوه بر یوسف ثبوتی و محمدرضا خواجه‌پور، پژوهشگرانی چون سیاوش آزاکف از باکو، محمد خرمی و غلامحسین بقائی شوشترى در فیزیک و بهمن فرنودی در زبان انگلیسی تشکیل می‌دادند. در مهر ۱۳۷۴ جشن اولین فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد فیزیک با نُه نفر دانشجو برگزار و در همان روز دوره دکتری فیزیک با شش نفر دانشجو رسماً افتتاح شد. هم‌زمان کلنگ احداث ساختمان‌های دانشکده فیزیک و شیمی در پردیس اصلی گاوازنگ بر زمین زده شد. از ماموریت مرکز از همان سال‌های نخست تأسیس علاوه بر آموزش رسمی، برگزاری دوره‌ها و گردهمایی‌های علمی نیز بود. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به دوره آموزش اپتیک غیرخطی و طراحی اپتیک (خرداد ۱۳۷۲)، دوره‌ آموزش ویژه فیزیک (از تیر ‍۱۳۷۳)، نخستین گردهمایی غیررسمی فیزیک‌دانان ماده چگال نظری (اردیبهشت ۱۳۷۴)، دوره مقدماتی هندسه جبری (تیر ۱۳۷۴) و دوره روش‌های کوانتش هندسی اشاره کرد (آبان ۱۳۷۴). احداث پردیس اصلی دانشگاه در زمینی به مساحت ۸۵ هکتار در کنار دانشگاه علوم پزشکی زنجان از سال ۱۳۷۴ آغاز شد. با پایان ساخت دانشکده فیزیک در سال ۱۳۸۰، کلاس‌ها به تدریج از ساختمان‌های استیجاری شهرک کارمندان به پردیس اصلی منتقل گردید. مرکز که از بدو تأسیس با نام «مؤسسه تحقیقات تکمیلی در علوم پایه» شناخته می‌شد، در ادامه گسترش یافت و به تدریج رشته‌های دیگر علوم پایه و مقاطع دکتری را نیز شامل شد. در سال ۱۳۹۱، این نهاد به دانشگاه ارتقا یافت و در سال ۱۳۹۶ نیز نام رسمی آن به «دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان» تغییر یافت. از آن زمان تاکنون، این دانشگاه به‌عنوان یکی از مراکز برجسته آموزش و پژوهش در علوم پایه در ایران شناخته می‌شود و در عرصه‌های بین‌المللی نیز فعالیت و همکاری‌های متعددی دارد. استاد دانشگاه کشور فاروق ال یاز دانشگاه بوستون ایالات متحده عظیم باروت دانشگاه کلورادو ایالات متحده ناصر پیغمبریان دانشگاه آریزونا ایالات متحده سوبرامانیان چاندراسکار دانشگاه شیکاگو ایالات متحده سیف اله رنجبر دایمی مرکز بین‌المللی فیزیک نظری ایتالیا گویند سواروپ مرکز تحقیقات اخترفیزیک هند محمد عبدالسلام مرکز بین‌المللی فیزیک نظری ایتالیا مهران کاردر انستیتو تکنولوژی ماساچوست ایالات متحده جان کلارک دانشگاه واشینگتن ایالات متحده سانگ سولی انستیتو پیشرفته علوم و تکنولوژی کره جنوبی بهرام مشحون دانشگاه میسوری ایالات متحده مودمبای ناراسیمان مرکز بین‌المللی فیزیک نظری ایتالیا کامران وفا دانشگاه هاروارد ایالات متحده ون دن هوول دانشگاه آمستردام هلند پردیس دانشگاه پردیس اصلی دانشگاه در بلوار گاوازنگ در شمال شهر زنجان قرار دارد. | ## بخش 2: دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان | دانشگاه علوم پایه تنها دانشگاه‌ بدون دیوار و حصار در کشور است که عموم شهروندان می توانند آزادانه از محیط آن بازدید کنند. در این دانشگاه به تمامی دانشجویان ارشد و دکتری دفاتر اختصاصی برای مطالعه تخصیص داده می‌شود. همچنین، دانشجویان می‌توانند تا ۱۲ شب در محیط دانشگاه حاضر باشند و از امکانات استفاده کنند. همچنین «خانه علم دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان» و «پارک علم و فناوری زنجان» از زیرمجموعه‌های این دانشگاه هستند. مأموریت آموزشی دانشگاه تعلیم و تربیت دانشجو در دوره‌های دکتری و کارشناسی ارشد در علوم پایه است. همچنین، دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان تنها دانشگاه کشور است که از مقاطع دیپلم در رشته دکتری پیوسته فیزیک دانشجو جذب می‌کند. علاوه براین، دانشگاه دانشجویان دکتری مستقیم (از کارشناسی) را در چند رشته اعم از فیزیک، ریاضی، علوم زمین از طریق آزمون سراسری می‌پذیرد. دانشکده فیزیک دانشکده فیزیک، اولین دانشکده دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه، در راستای مأموریت اصلی دانشگاه در پیشرفت دانش در حوزه علوم پایه در بهار ۱۳۷۲ با پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد کار خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۷۵ دوره دکتری فیزیک با پذیرش اولین دانشجویان در شاخه‌های ماده چگال نظری، اخترفیزیک و فیزیک ریاضی راه‌اندازی شد. در سال ۱۳۷۹ دوره ویژه دکتری پیوسته برای دانش‌آموزانی که رتبه‌های برتر در آزمون سراسری ورودی دانشگاه‌ها داشتند راه‌اندازی شد. دانشجویان پذیرفته شده در این دوره هفت ساله بعد از گذراندن درس‌های کارشناسی و تکمیلی، بدون انجام پروژه کارشناسی ارشد مستقیماً شروع به انجام پروژه دکتری خود می‌کنند. فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی دانشکده ریاضی در زمینه‌های ریاضی محض، ریاضی کاربردی، ریاضی مالی و علوم کامپیوتر می‌باشد. دانشکده ریاضی با دانشگاه‌های بوردو ۱، گرنوبل، و پاریس ۶ فرانسه و موسسه ماکس پلانک آلمان دانشجوی دکتری مشترک داشته است. همکاری‌های پژوهشی و تحقیقات مشترک با دانشگاه‌های متعددی از جمله دانشگاه پاریس-اورسی، مؤسسه اِل‌آرآی فرانسه، دانشگاه جنوا ایتالیا، مؤسسه یمپا برزیل، مؤسسه آلفرد رِنی مجارستان و مؤسسه تحقیقاتی کامپیوتر و اتوماسیون مجارستان و دانشگاه هاله آلمان انجام گرفته یا در حال انجام است. دانشکده شیمی دانشکده شیمی، در سال هفتم تأسیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، و در پاییز ۱۳۷۸ فعالیت رسمی خود را با پنج دانشجوی کارشناسی ارشد و پنج عضو هیئت علمی آغاز کرد. دوره کارشناسی ارشد ابتدا در دو حوزه، شیمی تجزیه و شیمی آلی آغاز گردید و در زمستان سال ۱۳۸۴ اولین دوره دانشجویان دکتری شروع به تحصیل نمودند. در حال حاضر محققان در این دانشکده در گرایش‌های شیمی آلی، شیمی تجزیه، شیمی فیزیک، شیمی معدنی، نانو شیمی و شیمی پلیمر مشغول به آموزش و تحقیق هستند. دانشکده علوم زمین دانشکده علوم زمین متشکل از گروه‌های ژئوفیزیک، ژئودزی، تکتونیک، آب‌شناسی، پترولوژی و رسوب‌شناسی است. | ## بخش 3: دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان | در سال ۱۳۹۱ دورهٔ دکتری ژئوفیزیک در دو رشته زلزله‌شناسی و ژئودزی‌گرانی و در سال ۱۳۹۲ دوره کارشناسی ارشد زمین‌شناسی-تکتونیک راه‌اندازی شدند. پژوهش‌های دانشکده علوم زمین به‌طور عمده در زلزله‌شناسی، سایزموتکتونیک، ژئودینامیک، میدان‌های پتانسیل زمین، تکتونیک، رسوب‌شناسی، آبشناسی و پترولوژی متمرکز است. دانشکده علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات دانشکده علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات با رشته مهندسی فناوری اطلاعات در سال ۱۳۸۲ شروع به کار و بلافاصله رشته علوم کامپیوتر در مقطع کارشناسی ارشد را نیز راه‌اندازی کرد. در حال حاضر، این دانشکده دارای رشته‌های علوم کامپیوتر (نظریه سیستم‌ها و داده‌کاوی)، مهندسی کامپیوتر ( هوش مصنوعی و رباتیک) و همچنین اینترنت اشیاء در مقطع کارشناسی ارشد است.این دانشکده دارای آزمایشگاه‌های ارتباطات بی‌سیم، بیوانفورماتیک، هندسه محاسباتی و روباتیک RoboCG و هوش مصنوعی است.پژوهش در این دانشکده در زمینه‌های الگوریتم های بهینه‌سازی، هندسه محاسباتی، رباتیک یادگیری ماشین، بینایی کامپیوتر، بیوانفورماتیک و ارتباطات بیسیم متمرکز است. دانشکده علوم زیستی دانشکده علوم زیستی، به‌عنوان جدیدترین دانشکده در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، در سال ۱۳۸۷ راه‌اندازی شد. دانشکده علوم زیستی دارای آزمایشگاه‌های تحقیقاتی شامل بیوشیمی، بیوفیزیک، کشت باکتری، کشت سلول و بیوانفورماتیک است. پژوهشکده‌ها پژوهشکده علوم پایه و فناوری‌های نوین پژوهشکده تغییر اقلیم و گرمایش زمین همکاری بین‌المللی دانشگاه علوم پایه با دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی متعددی از جمله دانشگاه‌های «آخن»، «بن»، «زیگن» و «کایزرسلاترن» آلمان، دانشگاه‌های «اوترخت» و «دلفت» هلند، دانشگاه «هریوت-وات» بریتانیا، «اکول پلی‌تکنیک» فرانسه، دانشگاه‌های «آرکانزاس»، «اوهایو» و «یوتا» ایالات متحده و دانشگاه «توکیو» ژاپن همکاری‌های علمی و پژوهشی داشته‌است. رتبه‌بندی و سطح علمی دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان به عنوان یک مرکز تحقیقاتی پیشرفته تأسیس شده و از دانشگاه‌های معتبر ایران است. همچنین این دانشگاه در پروژه ارتقا ویژه وزارت علوم قرار دارد تا طی سال‌های آینده در جمع ۲۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار بگیرد. در سال ۱۳۹۸ در میان دانشگاه‌های کشور دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه با ۹ عضو هیئت علمی در فهرست سرآمدهای علمی ایران، پس از دانشگاه صنعتی شریف با ۱۳ عضو، دارای بیشترین تعداد اساتید سرآمد علمی بوده‌است. در مورد سطح علمی دانشگاه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: رتبه ۸ ام دانشگاه‌های جامع کشور در سال‌های ۱۳۹۵–۱۳۹۴ و ۱۳۹۵–۱۳۹۶ (رتبه‌بندی ISC) رتبه ۱۰ ام دانشگاه‌های جامع کشور در سال ۱۳۹۷–۱۳۹۶ (رتبه‌بندی ISC) رتبه ۲ ام دانشگاه‌های سرآمد علمی کشور در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۸ رتبه ۶ ام دانشگاه‌های سرآمد علمی کشور در سال ۱۳۹۷ معرفی به عنوان مرکز ممتاز ریاضیات منطقه خاورمیانه توسط انجمن ریاضی اروپا (۱۳۹۳) قطب علمی فیزیک کشور (۱۳۸۰) رتبه اول کشور در انتشارات علمی بر مبنای تعداد مقالات به تعداد هیئت علمی (۱۳۸۷ و ۱۳۸۵ تا۱۳۸۱) جایزه بانک توسعه اسلامی در علوم و تکنولوژی (۱۳۸۵) جایزه ثبوتی-خواجه‌پور جایزه ثبوتی-خواجه‌پور جایزه‌ای در حوزه علوم پایه است که به افتخار بنیان‌گذاران دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه نام‌گذاری شده است. این جایزه در بیستمین سالگرد تاسیس دانشگاه، با حمایت برخی از اعضای هیئت علمی و علاقه‌مندان، بنیان نهاده شد تا هر سال به پژوهشگران جوان‌تر از چهل سال که پژوهش آنها در درون ایران به ثمر رسیده و در عرصه بین‌المللی شناخته شده است اعطا شود. ملاک تعیین برنده، برجستگی پژوهش در یکی از شاخه‌های ریاضی، فیزیک، شیمی، علوم زمین، علوم زیستی و یا علوم رایانه و تاثیر عمیق نتایج آن پژوهش در رشته مربوطه است. هر سال کمیته‌ی علمی جایزه تعدادی از صاحب‌نظران در رشته‌های مربوطه را از دانشگاه‌ها و موسسات علمی مختلف کشور به‌ عنوان مشاوران علمی انتخاب می‌کند و این مشاوران پژوهشگران جوانی را به عنوان نامزد دریافت جایزه معرفی می کنند. در صورتی که کمیته علمی جایزه هیچکدام از نامزدها را شایسته‌ی دریافت جایزه نداند، در آن سال جایزه در آن رشته اعطا نمی‌شود. جلالی، میرعباس: جایزه بهترین رسالهٔ دکتری بوتان، انجمن مهندسین مکانیک ایران (۱۳۷۷) قربانزاده، علی: جایزه رتبه دوم پژوهشهای بنیادی دوازدهمین جشنواره جوان خوارزمی قیوم زاده، علیرضا: جایزه رتبه دوم پژوهش‌های بنیادی یازدهمین جشنواره جوان خوارزمی موسوی، حمید: جایزه دکتر عباس ریاضی کرمان (۱۳۸۰) مهری، بهمن: چهره ماندگار در علوم ریاضی سال ۱۳۸۱ نهال، ارشمید: عضو افتخاری انجمن مهندسی اپتیک (۱۳۷۷)؛ جایزه ۲۰۰۱ ICO/ICTP کبودین، بابک: انتخاب به عنوان دانشمند بین‌المللی سال ۱۳۹۰ با توجه به مقالات ISI مدرسین و پژوهشگران مرکز دارای یک هسته مدرسین مقیم، متشکل از پژوهشگران فعال است. | ## جمع‌بندی | در هر ترم از تعدادی از استادان میهمان نیز، داخل و خارج کشور، برای تحقیق و تدریس در مرکز، دعوت به عمل می‌آید.