موضوع مقاله: وزیر دادگستری (ایران) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # وزیر دادگستری (ایران) | مقدمه: وزارت عدلیه یا دادگستری، سازمانی دولتی است که به حل اختلافات می‌پردازد و با مجازات نقض‌کنندگان قانون بر اجرای قوانین نظارت می‌کند. | ## بخش 1: وزیر دادگستری (ایران) | هرچند یکی از وزارت خانه‌های دولت وزارت دادگستری است؛ اما دادگستری، در قوه قضاییه متمرکز است. پیش از ایجاد سمت وزیر عدلیه در ۱۲۷۵ ه‍.ق سمتی با نام «امیر دیوان» عهده‌دار ریاست دستگاه قضای عرفی بود. ه‍.ق) امیر دیوان میرزا نبی خان امیر دیوان قزوینی میرزا ابراهیم خان قزوینی (برادر میرزا نبی خان امیر دیوان به نیابت از وی) آغا بهرام (آقا بهرام خواجهٔ قراباغی) (؟ | ## بخش 2: وزیر دادگستری (ایران) | –۱۲۶۵ ه‍.قدر پی دست داشتن در شورش سربازان بر ضد امیرکبیر بر کنار شد.) میرزا احمد خان فراهانی («وکیل دیوانخانه»، پسر محمدرضا خان وزیر آذربایجان) میرزا عباس خان ایروانی میرزا محمدزمان نورینام اصلی او محمدتقی بود؛ ولی پس از مرگ پدرش به نام پدر «محمدزمان» نام گرفت. (۱۲۶۸از ۱۲۶۸ ه‍.ق بر سر کار بود؛ ولی در ۱۲۷۱ ه‍.ق لقب امیر دیوان گرفت.–۱۲۷۵ ه‍.ق) وزیر عدلیه عباسقلی معتمدالدولهٔ جوانشیر (۱۲۷۵–۱۲۷۸ ه‍.ق) محمدابراهیم معتمدالملک جوانشیر (۱۲۷۸–۱۲۷۸ ه‍.ق) علی اعتمادالسلطنه (در آغاز وزارت، ضیاءالملک لقب داشت) (۱۲۷۸–۱۲۸۱ ه‍.ق) مصطفی بهاءالملک افشار (۱۲۸۱–۱۲۸۳ ه‍.ق) محمدقلی آصف‌الدولهٔ قاجار (۱۲۸۳–۱۲۸۶ ه‍.ق) غلامحسین سپهدار (۱۲۸۶–۱۲۸۷ ه‍.ق) حسین مشیرالدوله (۲۹ رمضان ۱۲۸۷–شعبان ۱۲۸۸ ه‍.ق) محمدناصر ظهیرالدولهٔ قاجار (۱۲۸۸–؟ –ذیحجهٔ ۱۲۸۹ ه‍.ق) محمدقلی آصف‌الدولهٔ قاجار (محرم ۱۲۹۰–۱۲۹۰ ه‍.ق) امام‌قلی میرزا عمادالدوله (۱۲۹۰–۱۲۹۱ ه‍.ق) کاظم نظام‌الملک نوری (۱۲۹۱–۱۲۹۲ ه‍.ق) علیرضا عضدالملک (۱۲۹۲–۱۲۹۳ ه‍.ق) کاظم نظام‌الملک نوری (۱۲۹۳–؟ | ## بخش 3: وزیر دادگستری (ایران) | ه‍.ق) عبدالصمد میرزا عزالدوله یحیی مشیرالدوله (۱۲۹۹–۱۳۰۲ ه‍.ق) عبدالصمد میرزا عزالدوله (۱۳۰۲–۱۳۰۴ ه‍.ق) علیرضا عضدالملک (۱۳۰۴–۱۳۰۶ ه‍.ق) یحیی مشیرالدوله (۲۱ ربیع‌الثانی ۱۳۰۶–۲۰ جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ ه‍.ق) محسن مشیرالدوله (۱۳۰۹–۱۳۱۴ ه‍.ق) عباس میرزا ملک‌آرا (۱۳۱۴–۱۳۱۶ ه‍.ق) اسدالله ناظم‌الدوله (۱۳۱۶–۱۳۱۶ ه‍.ق) روح‌الله میرزا نصرت‌السلطنه (۱۳۱۶–۱۳۱۷ ه‍.ق) غلامحسین غفاری (۱۳۱۷–۱۳۲۱ ه‍.ق) عبدالوهاب نظام‌الملک (۱۳۲۱–۱۳۲۴ ه‍.ق) پادشاهی مشروطه قاجار ردیف نام نگاره آغاز تصدی پایان تصدی نخست‌وزیراحمد مشیرالسلطنه80pxنصرالله مشیرالدولهعبدالحسین میرزا فرمانفرما (فرمانفرماییان)114x114پیکسل۶ صفر ۱۳۲۴ ه‍.ق (۲ فروردین ۱۲۸۶ ه‍.خ)۱۶ ربیع‌الاول ۱۳۲۵ ه‍.ق (۸ اردیبهشت ۱۲۸۶ ه‍.خ)سلطان‌علی وزیر افخممیرزا محمود علاءالملک (دیبا)۲۰ ربیع‌الاول ۱۳۲۵ ه‍.ق (۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۶ ه‍.خ)۲۱ رجب ۱۳۲۵ ه‍.ق (۸ شهریور ۱۲۸۶ ه‍.خ)علی‌اصغر اتابکحسن مشیرالدوله (پیرنیا)80px۷ شعبان ۱۳۲۵ ه‍.ق (۲۳ شهریور ۱۲۸۶ ه‍.خ)۱۰ رمضان ۱۳۲۵ ه‍.ق (۲۴ مهر ۱۲۸۶ ه‍.خ)احمد مشیرالسلطنهمهدی‌قلی مخبرالسلطنه (هدایت)80px۱۸ رمضان ۱۳۲۵ ه‍.ق (۳ آبان ۱۲۸۶ ه‍.خ)۱۴ ذیقعدهٔ ۱۳۲۵ ه‍.ق (۱۴ آذر ۱۲۸۶ ه‍.خ)ابوالقاسم ناصرالملک۱۶ ذیقعدهٔ ۱۳۲۵ ه‍.ق (۳۰ آذر ۱۲۸۶ ه‍.خ)۲۵ محرم ۱۳۲۶ ه‍.ق (۸ اسفند ۱۲۸۶ ه‍.خ)حسینقلی نظام‌السلطنهرضا مؤیدالسلطنه (گرانمایه)۲۶ محرم ۱۳۲۶ ه‍.ق (۹ اسفند ۱۲۸۶ ه‍.خ)۲۹ ربیع‌الثانی ۱۳۲۶ ه‍.ق (۱۰ خرداد ۱۲۸۷ ه‍.خ)حسن محتشم‌السلطنه (اسفندیاری)134x134پیکسل۱۴ ربیع‌الثانی ۱۳۲۶ ه‍.ق۱۲ ذیحجهٔ ۱۳۲۶ ه‍.قاحمد مشیرالسلطنهعبدالوهاب نظام‌الملک80px۱۲ ذیحجهٔ ۱۳۲۶ ه‍.ق (۱۴ دی ۱۲۸۷ ه‍.خ)۱۰ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ ه‍.قحسن مشیرالدوله (پیرنیا)80px۱۱ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ ه‍.ق (۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۸ ه‍.خ)ابوالقاسم ناصرالملک۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ ه‍.قجواد سعدالدولهعبدالحسین میرزا فرمانفرما (فرمانفرماییان)114x114پیکسل۲۸ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ ه‍.ق (۲۶ تیر ۱۲۸۸ ه‍.خ)به دلیل این که هنوز دورهٔ دوم مجلس شورای ملی گشایش نیافته بود، وزیران به مجلس معرفی نشدند. در ۱ ذیقعدهٔ ۱۳۲۷ ه‍.ق مجلس گشایش یافت و سپس کابینه بدان معرفی شد.استعفا پس از ۳ روزمحمدولی سپهدار اعظمحسن وثوق‌الدوله (وثوق)80px۱۵ رمضان ۱۳۲۷ ه‍.ق (۹ مهر ۱۲۸۸ ه‍.خ)حسن مشیرالدوله (پیرنیا)80px۱۷ ذیقعدهٔ ۱۳۲۷ ه‍.ق (۹ آذر ۱۲۸۸ ه‍.خ)عبدالحسین میرزا فرمانفرما (فرمانفرمائیان)114x114پیکسل۲۴ محرم ۱۳۲۸ ه‍.ق (۱۶ بهمن ۱۲۸۸ ه‍.خ)حسن مشیرالدوله (پیرنیا)80px۱۷ ربیع‌الثانی ۱۳۲۸ ه‍.ق (۸ اردیبهشت ۱۲۸۹ ه‍.خ)فتح‌الله خان سردار منصور (اکبر)80px۱۱ جمادی‌الاول ۱۳۲۸ ه‍.ق (۳۰ اردیبهشت ۱۲۸۹ ه‍.خ)محمدحسین دبیرالملک۱۷ رجب ۱۳۲۸ ه‍.ق (۳ امرداد ۱۲۸۹ ه‍.خ)حسن مستوفی‌الممالکحسن محتشم‌السلطنه (اسفندیاری)80px۸ آبان ۱۲۸۹مصطفی منصورالسلطنه (عدل) (کفیل)80px۱۲ دی ۱۲۸۹حسن مشیرالدوله (پیرنیا)80px۱۰ ربیع‌الاول ۱۳۲۹ ه‍.ق (۲۰ اسفند ۱۲۸۹ ه‍.خ)محمدولی سپهدار اعظماحمد قوام‌السلطنه (قوام)80px۲۲ رجب ۱۳۲۹ ه‍.ق (۲۵ تیر ۱۲۹۰ ه‍.خ)۲۴ رجب ۱۳۲۹ ه‍.ق (۲۷ تیر ۱۲۹۰ ه‍.خ)حسن مشیرالدوله (پیرنیا)80px۲۷ رجب ۱۳۲۹ ه‍.ق (۲ امرداد ۱۲۹۰ ه‍.خ)۷ ذیحجهٔ ۱۳۲۹ ه‍.ق (۷ آذر ۱۲۹۰ ه‍.خ)نجفقلی صمصام‌السلطنهمحمود مشاورالملک (کفیل)نیامدهنیامدهحسن محتشم‌السلطنه (اسفندیاری)80px۷ ذیحجهٔ ۱۳۲۹ ه‍.ق (۷ آذر ۱۲۹۰ ه‍.خ)۲۸ دی ۱۲۹۱ ه‍.خ (گاهنامهٔ سید جلال‌الدین تهرانی ۱۴ خرداد ۱۲۹۱ ه‍.خ آورده است)محمدعلی ذکاءالملک (فروغی)80px۱۹ آذر ۱۲۹۰۱۴ خرداد ۱۲۹۱اسماعیل ممتازالدوله (ممتاز)80px۱ بهمن ۱۲۹۱ ه‍.خمحمدعلی علاءالسلطنهرضا ارفع‌الدوله (ارفع)80pxامرداد ۱۲۹۳ ه‍.خمحمدعلی ذکاءالملک (فروغی)80px۲۶ امرداد ۱۲۹۳ ه‍.خ۱ اسفند ۱۲۹۳ ه‍.خحسن مستوفی‌الممالکمهدی‌قلی مخبرالسلطنه (هدایت)80px۱ اسفند ۱۲۹۳ ه‍.خ۲۰ اسفند ۱۲۹۳ ه‍.خمحمدعلی ذکاءالملک (فروغی)80px۲۴ اسفند ۱۲۹۳ ه‍.خ۷ اردیبهشت ۱۲۹۴ ه‍.خ (۹ جمادی‌الثانی ۱۳۳۳ ه‍.ق از دفتر هیئت دولت)حسن مشیرالدولهفتح‌الله سردار منصور (اکبر)80px۱۶ جمادی‌الثانی ۱۳۳۳ ه‍.ق (۱۰ اردیبهشت ۱۲۹۴ ه‍.خ)۱۱ تیر ۱۲۹۴ ه‍.خعبدالمجید میرزا عین‌الدولهمحمدعلی علاءالسلطنه80px۲۶ امرداد ۱۲۹۴ ه‍.خ۱۲ دی ۱۲۹۴ ه‍.خحسن مستوفی‌الممالک۱۵ دی ۱۲۹۴ ه‍.خ۱۲ اسفند ۱۲۹۴ ه‍.خعبدالحسین میرزا فرمانفرمامیرزا محمود علاءالملک (دیبا)۱۴ اسفند ۱۲۹۴ ه‍.خشهریور ۱۲۹۵ ه‍.خمحمدولی سپهسالار اعظمفیروز نصرت‌الدوله (فیروز)80px۹ شوال ۱۳۳۴ ه‍.ق (۱۷ امرداد ۱۲۹۵ه‍.خ تداخل از منبع است)۶ خرداد ۱۲۹۶ ه‍.خحسن وثوق‌الدولهاسماعیل ممتازالدوله (ممتاز)80px۸ خرداد ۱۲۹۶ ه‍.خمحمدعلی علاءالسلطنهحسنعلی نصرالملک (کمال هدایت)80px۱۸ آبان ۱۲۹۶آخر آبان ۱۲۹۶ ه‍.خمهدی‌قلی مخبرالسلطنه (هدایت)80px۲۸ آبان ۱۲۹۶ ه‍.خدی ۱۲۹۶ ه‍.خعبدالمجید میرزا عین‌الدوله۲۶ دی ۱۲۹۶ ه‍.خ؟حسن مستوفی‌الممالکحسنعلی نصرالملک (کمال هدایت)80px؟؟۸ اردیبهشت ۱۲۹۷ ه‍.خ؟نجفقلی صمصام‌السلطنهاسماعیل ممتازالدوله (ممتاز)80px؟۱۱ امرداد ۱۲۹۷ ه‍.خفیروز نصرت‌الدوله (فیروز)80px۱۶ امرداد ۱۲۹۷ ه‍.خ؟حسن وثوق‌الدولهمصطفی منصورالسلطنه (عدل) (کفیل)80px؟؟حسنعلی نصرالملک (کمال هدایت)80px؟؟محمد مصدق‌السلطنه (مصدق)80px۱۰ تیر ۱۲۹۹ ه‍.خحسن مشیرالدولهمصطفی منصورالسلطنه (عدل) (کفیل)80pxمرتضی ممتازالملک۴ آبان ۱۲۹۹ ه‍.خسلیمان میکده۵ آبان ۱۲۹۹ ه‍.خ۱۵ بهمن ۱۲۹۹ ه‍.خفتح‌الله سپهدار اعظمعباس میرزا سالار لشکر (فرمانفرماییان)80px۲۷ بهمن ۱۲۹۹ ه‍.خ۳ اسفند ۱۲۹۹ ه‍.خمصطفی منصورالسلطنه (عدل) (کفیل)80px۱۱ اسفند ۱۲۹۹سید ضیاءالدین طباطباییمعرفی نشدابراهیم عمیدالسلطنه۱۴ خرداد ۱۳۰۰ ه‍.خ۷ شهریوراحمد قوام‌السلطنهاسدالله مشارالسلطنه (قدیمی نوایی)۸ مهر ۱۳۰۰ ه‍.خ۱۶ مهر ۱۳۰۰ ه‍.خابراهیم عمیدالسلطنه۱۶ مهر ۱۳۰۰ ه‍.خ۲۷ دی ۱۳۰۰ ه‍.خعبدالحسین سردار معظم خراسانی (تیمورتاش)80px۲ بهمن ۱۳۰۰ ه‍.خ۲۲ خرداد ۱۳۰۱ ه‍.خحسن مشیرالدولهمصطفی منصورالسلطنه (عدل)امینی، صفحهٔ ۲۴۹ در پاورقی این صفحه چنین آمده است: «در یک ماه و نیم پس از برکناری تیمورتاش از وزیری عدلیه تا آغاز وزیری مشارالسلطنه (یادداشت پیشین)، منصورالسلطنه (مصطفی عدلی)، کفیل عدلیه بود.» (کفیل)80pxاسدالله مشارالسلطنه (قدیمی نوایی)۲۷ خرداد ۱۳۰۱ ه‍.خ۲۹ دی ۱۳۰۱ ه‍.خاحمد قوام‌السلطنهمرتضی ممتازالملک۲۶ بهمن ۱۳۰۱ ه‍.خ۲۴ خرداد ۱۳۰۲حسن مستوفی‌الممالکابراهیم حکیم‌الملک (حکیمی)80px۲۴ خرداد ۱۳۰۲ ه‍.خآخر شهریور ۱۳۰۲ ه‍.خحسن مشیرالدولهابوالحسن معاضدالسلطنه (پیرنیا)۳ آبان ۱۳۰۲ ه‍.خآخر امرداد ۱۳۰۲ ه‍.خرضا خان سردار سپهحسین ادیب‌السلطنه (سمیعی)۸ شهریور ۱۳۰۲ ه‍.خفیروز نصرت‌الدوله (فیروز)80px۱۸ امرداد ۱۳۰۴ ه‍.خ۲۸ آذر ۱۳۰۴ ه‍.خ پهلوی ردیف نام نگاره آغاز تصدی پایان تصدی نخست‌وزیر مهدی مشیر فاطمی (عمادالسلطنه)۲۹ آذر ۱۳۰۴ ه‍.خ۱۵ خرداد ۱۳۰۵ ه‍.خ محمدعلی فروغی (در آغاز کفیل) مصطفی عدل (کفیل) 80px۲۲ خرداد ۱۳۰۵۲۶ شهریور ۱۳۰۵ حسن مستوفی حسن وثوق 80px۲۶ شهریور ۱۳۰۵۱۸ بهمن ۱۳۰۵علی‌اکبر داوردر ۱۳۱۱ داور برای دفاع از ایران در مورد شکایت بریتانیا از ایران به جامعهٔ ملل رهسپار اروپا شد و احمد متین‌دفتری کفالت وزارت عدلیه را برعهده گرفت. | ## جمع‌بندی | (امینی، صفحهٔ ۵۲۹)80px۱۸ بهمن ۱۳۰۵۵ خرداد ۱۳۰۶۱۱ خرداد ۱۳۰۶۲۱ شهریور ۱۳۱۲ مهدی‌قلی هدایتمحسن صدر80px۲۶ شهریور ۱۳۱۲۱۰ آذر ۱۳۱۴محمدعلی فروغی۱۱ آذر ۱۳۱۴۱۸ شهریور ۱۳۱۵محمود جم احمد متین‌دفتری80px۶ مهر ۱۳۱۵۳ آبان ۱۳۱۸ محمد سروری (سرپرست)80px۳ آبان ۱۳۱۸۴ تیر ۱۳۱۹احمد متین‌دفتری۵ تیر ۱۳۱۹۱۸ تیر ۱۳۱۹علی منصورقربانعلی آهی80px۱۸ تیر ۱۳۱۹۵ شهریور ۱۳۲۰۵ شهریور ۱۳۲۰۱۱ اسفند ۱۳۲۰محمدعلی فروغی عباسقلی گلشائیان۱۱ اسفند ۱۳۲۰۱۷ اسفند ۱۳۲۰قربانعلی آهی80px۱۸ اسفند ۱۳۲۰۵ امرداد ۱۳۲۱علی سهیلیعلیرضا قراگوزلو۱۸ امرداد ۱۳۲۱۱ بهمن ۱۳۲۱احمد قوام جواد عامری۱ بهمن ۱۳۲۱۲۴ بهمن ۱۳۲۱ علی‌اصغر حکمت 80px۲۸ بهمن ۱۳۲۱۲۸ اردیبهشت ۱۳۲۲علی سهیلی محسن صدر80px۱۳ مرداد ۱۳۲۲۲۵ اسفند ۱۳۲۲ اسدالله ممقانی۶ فروردین ۱۳۲۳۴ شهریور ۱۳۲۳محمد ساعد الله‌یار صالح 80px۱۱ شهریور ۱۳۲۳۱۸ آبان ۱۳۲۳ مصطفی عدل 80px ۴ آذر ۱۳۲۳۲۸ فروردین ۱۳۲۴ مرتضی‌قلی بیات الله‌یار صالح 80px۲۰ اردیبهشت ۱۳۲۴ (معرفی به شاه) ۲۳ اردیبهشت ۱۳۲۴ (معرفی به مجلس شورا)۱۳ خرداد ۱۳۲۴ ابراهیم حکیمی حسنعلی کمال هدایت80px۲۲ خرداد ۱۳۲۴ (معرفی به شاه) ۲۷ تیر ۱۳۲۴ (معرفی به مجلس شورا)۲۹ مهر ۱۳۲۴ محسن صدر امان‌الله اردلان۱۲ آبان ۱۳۲۴ (معرفی به شاه) ۱۳ آبان ۱۳۲۴ (معرفی به مجلس شورا)۳۰ دی ۱۳۲۴احمد قوام انوشیروان سپهبدی ۲۵ بهمن ۱۳۲۴۹ امرداد ۱۳۲۵ الله‌یار صالح80px۱۲ امرداد ۱۳۲۵۲۴ مهر ۱۳۲۵ علی‌اکبر موسوی‌زاده۲۸ آبان ۱۳۲۵۲۳ خرداد ۱۳۲۶ مصطفی عدل80px ۳۰ خرداد ۱۳۲۶۴ شهریور ۱۳۲۶ معرفی نشد۱۹ شهریور ۱۳۲۶ (معرفی به شاه) ۲۲ شهریور ۱۳۲۶ (معرفی به مجلس شورا)۱۹ آذر ۱۳۲۶ محمد سروری80px۶ دی ۱۳۲۶۱۸ خرداد ۱۳۲۷ابراهیم حکیمی محمدعلی نظام مافی۳۰ خرداد ۱۳۲۷ (معرفی به شاه) ۱ تیر ۱۳۲۷ (معرفی به مجلس شورا)عبدالحسین هژیر عباسقلی گلشائیان۱ مهر ۱۳۲۷ محسن صدر (نپذیرفت) 80px۲۵ آبان ۱۳۲۷ (معرفی به شاه) ۲۷ آبان ۱۳۲۷ (معرفی به مجلس شورا)محمد ساعدمحمد ساعد محمد سجادی80px۲۱ اسفند ۱۳۲۷۲۴ اسفند ۱۳۲۸ علی هیئت۱۴ فروردین ۱۳۲۹۵ تیر ۱۳۲۹ علی منصور محمدعلی بوذری۶ تیر ۱۳۲۹ حاج‌علی رزم‌آرا شمس‌الدین امیرعلائی 80px۱۸ فروردین ۱۳۳۰۶ اردیبهشت ۱۳۳۰حسین علاء علی هیئت۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰ (معرفی به شاه) ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ (معرفی به مجلس شورا) ۱۴ اردیبهشت ۱۳۳۰ (معرفی به مجلس سنا)۱ آذر ۱۳۳۰محمد مصدق شمس‌الدین امیرعلائی80px۹ آذر ۱۳۳۰۱۶ بهمن ۱۳۳۰حسن سمیعی۲۰ بهمن ۱۳۳۰۲۲ اردیبهشت ۱۳۳۱رضا تجدد۲۷ تیر ۱۳۳۱۳۰ تیر ۱۳۳۱ عبدالعلی لطفی 80px۴ امرداد ۱۳۳۱ (معرفی به شاه) ۵ امرداد ۱۳۳۱ (معرفی به مجلس شورا) ۶ امرداد ۱۳۳۱ (معرفی به مجلس سنا)۲۸ امرداد ۱۳۳۲ محمد مصدق جمال‌الدین اخوی۱ شهریور ۱۳۳۲؟فضل‌الله زاهدی فخرالدین شادمان ۱۴ آذر ۱۳۳۳۱۶ فروردین ۱۳۳۴ حسین علاء (همزمان با تصدی نخست‌وزیری)سید عمادالدین میرمطهری معاون وزیر دادگستری شد.