موضوع مقاله: مدرسه چهارباغ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مدرسه چهارباغ | مقدمه: مدرسه چهار باغ که به قول بسیاری از محققین هم مدرسه و هم مسجد بوده‌است، با ۸۵۰۰ متر مربع مساحت در ضلع شرقی خیابان چهارباغ قرار دارد. | ## بخش 1: مدرسه چهارباغ | این مدرسه امروزه مدرسهٔ علمیهٔ امام صادق نام دارد.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد۱۹ وجه تسمیه وجه تسمیه این مدرسه چهار ایوانی به سلطانی به این علت است که در زمان شاه سلطان حسین ساخته گشته‌است و مدرسه چهارباغ بدین جهت خوانده می‌شود که در خیابان چهارباغ واقع شده‌است. دلیل آنکه مدرسه مادر شاه نیز گفته می‌شود این است که مادر شاه سلطان حسین چند کاروانسرا و بازار و سایر نهادهای اقتصادی را وقف آن کرده‌است. «رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، جاهای متعدد و یک بار نیز «مدرسه سلطان حسینیه»«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، جاهای متعدد خوانده شده و اگرچه نه در وقف نامه مذکور و نه در کتیبه‌های متعدد ساختمان مدرسه، نامی از مادر سلطان حسین به میان نیامده است، اما آنجا را مدرسه مادرْشاه نیز خوانده‌اند،هنرفر، ص۶۸۵؛ نیز رک. گوبینو، ص۲۰۰ زیرا مادرشاه دو بنای مجاور مدرسه، یعنی سرای فتحیه و بازار شاهی (یا بازارچه بلند)، را وقف مدرسه چهارباغ و طلاب آنجا کرد.قزوینی، ص۸۱؛ رفیعی مهرآبادی، ص۴۴۵ این مدرسه، بدین جهت که در خیابان چهارباغ واقع شده‌است مدرسه چهارباغ نامیده می‌شود. پیشینه به گزارش خاتون آبادیتتمیم محمدسعید طباطبائی، ص۵۵۶ بنای مدرسه در ۱۱۱۶ شروع شد و در ۱۱۱۸ تقریباً به پایان رسید، اما تاریخ کتیبه‌های مدرسه متفاوت است؛ از ۱۱۰۴ که تاریخ کتیبه عمودی داخل گنبد است تا ۱۱۲۲ که بر کتیبه خارجی گنبد نوشته شده‌است.برای گزارشی از اشعار، عبارتها و مادّه تاریخهای نگاشته بر کتیبه‌های مدرسه رک. رفیعی مهرآبادی، ص۴۴۵۴۶۶ وقف نامه‌های متعدد مدرسه نیز اغلب در ۱۱۲۳ و ۱۱۲۴ تنظیم شده‌اند.برای آگاهی از متن پانزده وقف نامه مدرسه رک. سپنتا، ص۱۲۰۲۸۶ در مجموع، بنای اصلی مدرسه در ۱۱۱۹ انجام یافته و در سال‌های بعد بر تزیینات آن افزوده شده‌است.رفیعی مهرآبادی، ص۴۴۸ سلطان حسین در ذیحجه ۱۱۱۸ محمدباقر خاتون آبادی را به مدرّسی مدرسه برگزید،خاتون آبادی، تتمیم محمدسعید طباطبائی، ص۵۵۶ اما افتتاح رسمی مدرسه و آغاز تدریس در آن چند سال به تعویق افتاد. مدرسه سلطانی روز جمعه ۱۰ رجب ۱۱۲۲، با حضور شاه و جمعی از علما و امرا و مشاهیر، به شکل رسمی افتتاح شد.خاتون آبادی، تتمیم محمدسعید طباطبائی، ص۵۵۹۵۶۰؛ قس تبریزی، ص۲۹۱ رجب ۱۱۲۱ خاتون آبادیخاتون آبادی، تتمیم محمدسعید طباطبائی، ص۵۵۹۵۶۰ شرح مفصّلی از این مراسم باشکوه ارائه کرده و اجتماع مجلس افتتاح را در دولت صفویه بی‌سابقه دانسته‌است. «رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۲۹۱۳۰، ۱۶۲ ۱۶۴، ۱۹۹ حجره‌ای نیز به نام سلطان حسین در این مدرسه ساخته شده بود که شاه‌گاه در آن جلوس و تدریس می‌کرد یا هنگام سرکشی به مدرسه در آن فرود می‌آمد.رفیعی مهرآبادی، ص۴۶۶۴۶۷ انتساب این حجره به شاه حاکی از اهمیت مدرسه سلطانی نزد اوست. وقف نامه مدرسه، جزئیات مهمی از نظام اداره و شرایط و وظایف عمومی اهل مدرسه در اختیار می‌نهد: بالاترین مقام اداره‌کننده مدرسه متولی شرعی بود. او مدرّس، مستوفی سرکار موقوفات، خادم باشی (یا سرکارِ عمله) و کتابدار مدرسه را تعیین می‌کرد. او علاوه بر نظارت بر گزینش طلاب و تقسیم حجره‌ها، «تفتیش احوال» و تصدیق «تدین و حسن خدمت» خدمه مدرسه را نیز برعهده داشت. مدرّس می‌توانست، به تشخیص خود، محصلان بی‌صلاحیت را از مدرسه اخراج کند.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۷۱۷۰ طبیب مدرسه نیز به میل او و سایر طلاب از میان اطبای دربار برگزیده می‌شد.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۲۲۳ اغلب قبوض مخارج و پرداختها نیز می‌بایست به مهر مدرّس می‌رسید. مدرّس در قبال این وظایف، سالیانه ۵۲ تومان و هفت هزار دینار حق‌التدریس، و بیست تومان نیز «علاوه بر حق‌التدریس» می‌گرفت.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۹، ۱۹۸، ۲۷۶ مستوفی سرکار موقوفات وظیفه نظارت بر موقوفات و تحصیل و ضبط درآمدهای آن و نظارت بر هزینه کردن این درآمدها در امور مقرر در وقف نامه را برعهده داشت و مقرری او سالیانه دوازده تومان بود.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۷، ۱۹۸ خادم باشی، که سرکارِ عمله مدرسه بود، می‌بایست در اکثر یا تمام اوقات روز در مدرسه حاضر می‌بود و به نظم و پاکیزگی و حسن اجرای وظایف عمله رسیدگی می‌کرد. او هشت خدمتکار دائم و خدمه فصلی را سرپرستی می‌کرد و حقوقش سالیانه دوازده تومان و حقوق هر خدمتکار ۲۵ ریال بود. | ## بخش 2: مدرسه چهارباغ | دو چراغی/ چراغچی، سه فراش، سه دربان، دو آب‌کش (حیاض)، یک باغبان و یک کفشدار نیز، با حقوق ۲۵ ریال در سال، زیر نظر خادم باشی مشغول به کار بودند.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۷۱۶۹، ۱۸۶ کتابدار مدرسه، به دستور متولی انتخاب می‌شد. او می‌بایست در حفظ کتاب‌های وقفی می‌کوشید و در اکثر اوقات مطالعه طلاب در خدمت آنان می‌بود. حقوق کتابدار سالیانه هفت تومان بود.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۷ تحویلدار مدرسه، یکی دیگر از کارکنان عالی منصب بود که سالیانه هفت تومان مقرری و سه تومان علاوه بر حق‌السعی دریافت می‌کرد و وظیفه‌اش ضبط فرشها، مسینه آلات و ظروف و سایر اشیایی بود که طلاب به امانت می‌بردند. وی همچنین تقسیم سوخت میان اهالی مدرسه را برعهده داشت.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۷، ۱۸۶، ۱۹۰ محصلان مدرسه سلطانی نیز از موقوفات مدرسه وظیفه می‌گرفتند، مشروط بر آنکه «از فرقه محقّه ناجیه شیعه اثناعشریه کثرهم اللّه و صحیح الاعتقاد و متدین و ظاهرالصلاح بوده، به فساد اعتقاد و شرارت موصوف نباشند و حجره خود را معطل نگذارند و به تحصیل علوم دینیه مشغول باشند و موافق عادت و متعارف در آنجا سکنی نمایند و مدرّس مدرسه مبارکه ایشان را در آن مدرسه جا داده، به جهت ایشان تعیین حجره نموده باشد».«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۷۰ واقف موقوفات مدرسه در دو جای وقف نامه«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۹۱۷۰، ۱۹۷۱۹۸ مبالغی را برای تقسیم میان حجره‌های طلاب معین کرده‌است. از میزان این مبلغ چنین برمی‌آید که مدرسه ۱۴۲ حجره قابل سکونت داشته‌است.قس خاتون آبادی، تتمیم محمدسعید طباطبائی، ص۵۵۷، که شمار حجره‌های مدرسه را در زمان تأسیس ۱۵۰ باب دانسته‌است واقف در مجموع ۱۵۰۰ تومان تبریزی برای تقسیم میان حجره‌ها تعیین کرده‌است، بدین قرار که به هر حجره، فارغ از آنکه یک یا دو تن در آن ساکن باشد، روی هم رفته روزانه دویست دینار تعلق گیرد، مازاد این تقسیم نیز بالسویه میان حجره‌ها قسمت شود و اگر درآمد موقوفات کمتر از حد معین باشد مقرری طلاب و مدرّس به یک نسبت کاهش یابد.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، همانجاها یک تن از محصلان نیز به صلاحدید و تصدیق مدرّس به عنوان «رئیس طلبه» برگزیده شود و روزانه صد دینار بیش از دیگران به او داده شود.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۹۱۷۰ بدین ترتیب، طلاب مدرسه سلطانی سالیانه در حدود ۷/۱ تومان مقرری داشته‌اند. تبریزی، ص:۲۹۱ بانوی بنیان‌گذار مدرسه نیز به همراه گروهی از زنان هفته‌ای یک بار به مدرسه می‌آمد، لباسهای چرک ساکنان مدرسه را جمع می‌کرد و به جای آن لباس تمیز می‌آورد.گوبینو، ص۲۰۱ شام و ناهار طلاب نیزگاه از آشپزخانه خاصه فراهم می‌شد. بی‌جهت نیست که گفته‌اند آسایش اهل مدرسه سلطانی چندان بود که اغلب موجب خوش گذرانی و کاهلی آنان می‌شد.رک. جابری انصاری، ص۲۹۹ ۳۰۰ گوبینوی فرانسوی نیز با ستایش از زیبایی و شکوه مدرسه، آنجا را محلی نامناسب برای تعلیم آموزه بی‌ارزشی مال دنیا می‌داند.گوبینوی، ص۲۰۱۲۰۲ طبق وقف نامه مدرسه، مازادِ بر مصرف مقرر از درآمد موقوفات، زیرنظر مدرّس و متولی، می‌بایست در امور دینی (از جمله فرستادن چند نفر به حج نیابی و زیارت اماکن متبرکه، برگزاری مراسم سوکواری و افطاری دادن به افراد مستحق) به تفصیلی که در وقف نامه آمده، صرف می‌شد.رک. «رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۲۸۱۲۹، ۱۶۲۱۶۶، ۱۹۹، ۲۳۲۲۳۳ درس‌ها علوم جایز التدریس، بنا به وقف نامه، محدود بوده‌است به حدیث اهل بیت، تفسیر، فقه و اصول و مقدمات آن‌ها همچون صرف و نحو عربی و منطق و سایر علومی که تعلیم و تعلم آن‌ها مشروع است، مدرّس مدرسه نیز از «مباحثه کتب حکمتِ صرف و تصوف» برحذر داشته شده و ضمناً تأکید گردیده‌است که حداقل یک درس از «کتب مشهوره احادیث شریفه اهل بیت» همواره در برنامه درسی مدرسه باشد.«رونوشت وقفنامه مدرسه سلطانی اصفهان»، ص۱۶۹ متولی، مقررات مندرج در وقفنامه را شرایط دائم تحصیل و سکونت در مدرسه دانسته و فقط به متولیان آینده اجازه داده‌است تا با حفظ این شرایط دائم، برای افزایش «نظم امور مدرسه و اشتغال طلاب به تحصیل» در نوبت تولیت خود شرایطی موقت وضع کنند. در هر صورت، در دوره‌های بعد گزارش‌هایی از تدریس حساب و هندسه و نجوم و هیئت و حتی حکمت در این مدرسه وجود دارد.برای نمونه رک. جعفریان، ج۲، ص۷۴۶ ۷۴۸ به گزارش تحویلدار کتابخانه، میرزاحسین خان، در زمان حمله افغان‌ها به اصفهان، مدرّس مدرسه سلطانی کتاب‌های کتابخانه را در سرداب خانه خود پنهان کرد و بسیاری از آن‌ها به مرور از بین رفت.تحویلدار، ص۸۱ سرنوشت مدرسه، پس از صفویه پس از برافتادن صفویه، به تدریج از عظمت مدرسه چهارباغ کاسته شد. جابری انصاری، ص۳۰۰، ۳۰۴ اولیویه، دولتمرد و پزشک فرانسوی، کمتر از صد سال پس از تأسیس مدرسه آنجا را دیده‌است. به گزارش او،اولیویه، ص۱۱۵ مدرسه چهارباغ که پیشتر قریب چهار پنج هزار طلبه داشته، در اوایل حکومت فتحعلی شاهحکومت: ۱۲۱۱ ۱۲۵۰ بیش از چهارصد طلبه نداشته‌است. او همچنین حکایتی از اوایل دوره قاجار نقل کرده که حاکی از افول حیات علمی مدرسه است. بنابر گزارش وی،اصفهانی، ص۸۰ هیچ‌یک از طلاب مدرسه نمی‌دانستند چگونه بر جنازه نماز میت بگزارند و یک بار که طلبه‌ای داوطلب این کار شد دو رکعت نماز مانند نماز صبح بر جنازه خواند و پس از آنکه این خبر به علمای نجف رسید، کسانی روانه اصفهان شدند و آموزش علوم دینی را احیا کردند. | ## بخش 3: مدرسه چهارباغ | مدرسه چهارباغ پس از شهریور ۱۳۲۰ بازگشایی شدموحد ابطحی، ج۲، ص۱۴۶ و در ۱۳۲۳ش به جای کتابخانه قدیمی آن کتابخانه‌ای به نام کتابخانه فرهنگ ساخته شد.موحد ابطحی، ج۲، ص۱۳۷ طرح بنای مدرسه چهار باغ در نمایشگاه جهانی (اکسپو) پاریس سال ۱۹۰۰ توسط معمار فرانسوی فیلیپ مریت الهام گرفته و به عنوان پاویون رسمی ایران مورد استفاده قرار گرفت. پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، نام مدرسه چهارباغ و کتابخانه آن به «مدرسه علمیه امام جعفر صادق» و «کتابخانه عمومی امام جعفرصادق» تغییر یافت. معماری سبک معماری این بنا به شیوه اصفهانی است.محمد کریم پیرنیا ص۲۷۰ ازنظر تناسب معماری و زیبایی طرح کاشی‌کاری، گنبد مدرسه چهارباغ بعد از مسجد شیخ لطف‌الله قرار دارد ولی در نظر استادان بزرگ این فن، در مجلّل این بنا که با طلا و نقره تزئین شده از لحاظ زرگری، طلاکاری، طراحی و قلمزنی، شاهکاری از صنایع ظریفه است و نظیر ندارد. مدرسه چهار باغ از لحاظ کاشی‌کاری هم دارای اهمیت است و انواع مختلف این فن را مانند کاشی هفت رنگ، معرق، گره چینی، پیلی و معقلی را در خود جای داده و در حقیقت موزه کاشی‌کاری اصفهان می‌باشد. محراب و منبر یکپارچه مرمری، حجره مخصوص شاه سلطان حسین، کاشی‌کاری بی‌نظیر مدخل مدرسه، خطوط نستعلیق کتیبهها و پنجره‌های چوبی آلت‌بُری شده از قسمت‌های بسیار جالب و تماشایی این بنای نفیس تاریخی است. درختان چنار کهنسال و جوی آبی که در آن جریان دارد، بر زیبائی تزئینات نفیس کاشی‌کاری این بنای تاریخی افزوده و این مکان را بسیار فرح‌بخش و روح‌نواز کرده‌است.لطف‌الله هنرفر کاروانسرا و بازار کاروانسرای مادر شاه که مجلل‌ترین اقامتگاه مسافرین سه سده پیش بوده موقوفه و متصل به ساختمان‌های مدرسه چهارباغ، در ضلع شرقی آن است، هم‌اکنون تبدیل به مهمانسرایی به نام مهمانسرای عباسی شده و از لحاظ سبک معماری در بین هتلهای درجه اول دنیا در زمان حاضر بی‌نظیر و منحصر به فرد است. کتیبه‌های خوشنویسی اکثر کتیبه های این بنا به خط ثلث عالی عبدالرحیم جزایری است و کتیبه سردر بازار سلطانی تاریخ ۱۱۲۲ ه‍. ق را دارد.فضایلی سنگاب‌ها دو سنگاب در داخل مدرسه چهارباغ قرار دارند؛ یکی در سرسرای ورودی و دیگری در صحن مدرسه.سقاخانه‌ها و سنگابهای اصفهان. ۱- سنگاب سرسرای ورودی از جنس سنگ پارسی است و بر روی آن کتیبه صلوات بر چهارده معصوم به خط ثلث برجسته در لوحه‌های کوچکی کنده‌کاری شده‌است. همچنین بر طبق کتیبه، سنگاب در ماه شعبان سال ۱۱۱۰ (قمری) توسط سنگتراشی به نام «محمد طاهر» ساخته‌شده‌است. در وسط دو لوح آخر عبارات زیر به خط نستعلیق وجوددارد: (کتیبه اقل الطلبة محمد مهدی الحسینی عفی عنه) (در شهر شعبان‌المعظم سنه ۱۱۱۰ به اتمام رسید عمل کمترین محمد طاهر) ۲- سنگاب موجود در صحن مدرسه روبروی ایوان جنوبی قرارگرفته و آنهم از جنس سنگ پارسی است. کتیبه این سنگاب به شرح زیر است: (وفق حضرت امام حسین صلوات الله و سلامه علیه نمود این سنگاب راحاجی ابوالحسن اردکانی فی شوال المکرم سنة تسعین و الف) بر طبق کتیبه، سنگاب را در سال ۱۰۹۰ (قمری) ساخته‌اند. از آنجایی که سال ساخت مدرسه چهارباغ بین سال‌های ۱۱۱۶ (قمری) و ۱۱۲۶ (قمری) و در زمان حکومت سلطان حسین صفوی است، چنین استنباط می‌شود که سنگاب قبل از ساختمان مدرسه در جای دیگری قرارداشته و بعداً به صحن مدرسه انتقال داده‌شده‌است. | ## جمع‌بندی | تصویر روی اسکناس تصویر ارزش دوره چاپ سال چاپ رو پشتجایگزین=|189x189پیکسلجایگزین=|189x189پیکسل ۱۰۰ 20px|ریال جمهوری اسلامی ایران ۱۳۶۲–۱۳۶۰ سری بارگاهی نگارخانه کتابی پیرامون چهارباغ محقق و نویسنده اصفهانی مهدی باقری سیانی در سال ۱۳۹۹ کتابی پیرامون مدرسه چهار باغ و افرادی که دراین مدرسه درس خوانده یا تدریس نموده‌اند در حدود ۵۰۰ صفحه منتشر ساخت.