موضوع مقاله: زبان‌های ترکی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان‌های ترکی | مقدمه: 1999 از میان ۳۵ زبان ترکی، ۶ زبان شامل زبان‌های ترکی استانبولی، ازبکی،ترکی خراسانی ،ترکی آذربایجانی، قزاقی و اویغوری که مجموعاً حدود ۱۷۰ میلیون گویشور دارند بیش از ۱۱ میلیون گویشور و ۱۰ زبان بیش از ۱ میلیون گویشور دارند. | ## بخش 1: زبان‌های ترکی | ۲۵ زبان دیگر همگی کمتر از یک میلیون نفر گویشور دارند و بیشتر آن‌ها در معرض انقراض قرار دارند. این زبان‌ها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخش‌هایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. ترکی زبان مادری حدود ۱۷۰ میلیون تن است و با برشمردن گویشوران زبان دوم شمار گویشوران آن نزدیک به ۲۰۰ میلیون تن برآورد شده‌است. از این میان، گویشوران زبان ترکی استانبولی نزدیک به ۴۰ درصد همهٔ ترک‌زبانان جهان را در بر می‌گیرند. شاخهٔ زبان‌های اوغوز که بیشترین جمعیت ترک‌زبانان را تشکیل می‌دهد به‌صورت دوطرفه در میان زبان‌های ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی خراسانی، قشقایی، افشاری، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوزی و گاگائوزی بالکان دارای اشتراکاتی بوده و تا حدی برای هم قابل‌فهم می‌باشند. کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقهٔ قفقاز قابل مقایسه‌است و تعداد گویشوران این گروه‌های زبانی از چندین هزار نفر همچون خلجی تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.TURKIC LANGUAGES OF PERSIA میان ترکی و مغولی ارتباط‌هایی دیده می‌شود. 31 در چهل و سومین کنفرانس عمومی یونسکو، پیشنهادی از سوی آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکیه و ازبکستان برای اعلام ۱۵ دسامبر به عنوان «روز جهانی زبان ترکی» ارائه شد و این پیشنهاد توسط ۲۱ کشور عضو حمایت شد. در راستای این پیشنهاد، ۱۵ دسامبر به عنوان «روز جهانی خانواده زبان ترکی» به رسمیت شناخته شد.یونسکو ۱۵ دسامبر را به عنوان «روز جهانی خانواده زبان ترکی» اعلام کرد دسته‌بندی کلی در کل شش گروه کلی زبان‌های ترکی وجود دارد که ۳۵ زبان ترکی در این ۶ دسته قرار می‌گیرد: ردیف شاخه تعداد زبان وضعیت گویشوران بومی سیستم نوشتاری اصلی۱ زبان‌های اوغوز ۸ عادی ۱۰۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین۲ زبان‌های قارلقی ۴ عادی ۳۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین۳ زبان‌های قبچاقی ۱۲ عادی ۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین۴ زبان‌های ترکی سیبری ۹ در خطر انقراض ۸۰۰٬۰۰۰ نفر سیریلیک۵ زبان‌های اوغور ۱ در خطر انقراض ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر سیریلیک۶ زبان ارغو ۱ در خطر انقراض ۲۰٬۰۰۰ نفر فارسیجمع کل زبان‌های ترکی ۳۵ عادی ۱۷۹٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین فهرست زبان‌های ترکی در حال حاضر تنها ۳۵ زبان زنده ترکی وجود دارد که فقط ۵ زبان ترکی بیش از ده میلیون گویشور دارد و فقط ده زبان ترکی بیش از یک میلیون گویشور دارد و ۲۵ زبان ترکی کم‌تر از یک میلیون گویشور بومی دارد.Dybo A.V. 766, (In Russian) بر اساس اعلام سایت اتنولوگ تا پایان سال ۲۰۱۹ میلادی زبان‌های ترکی بر اساس تعداد گویشور بومی به شرح زیر است: شماره نام شاخه وضعیت شمار گویشوران کشور اصلی سامانه نوشتاری۱ زبان ترکی استانبولی زبان‌های اوغوز طبیعی ۷۰،۰۰۰،۰۰۰ لاتین۲ زبان ترکی آذربایجانی زبانهای اوغوزطبیعی ۲۵،۰۰۰،۰۰۰ جمهوری آذربایجان و ایرانلاتین و فارسی در ایران۳ زبان ازبکی زبانهای قارلقیطبیعی ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ لاتین۴ زبان قزاقی زبان‌های قبچاقی طبیعی ۱۴٬۰۰۰٬۰۰۰ لاتین۵ زبان اویغوری زبان‌های قارلقی طبیعی ۱۱٬۰۰۰٬۰۰۰ فارسی۶ زبان ترکمنی زبان‌های اوغوز طبیعی ۷٬۰۰۰٬۰۰۰ لاتین۷ زبان تاتاری زبان‌های قبچاقی طبیعی ۵٬۵۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۸ زبان قرقیزی زبان‌های قبچاقی طبیعی ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۹ زبان باشقیری زبان‌های قبچاقی آسیب‌پذیر ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۱۰ زبان چوواشی زبان‌های اوغور آسیب‌پذیر ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۱۱ زبان قشقایی زبان‌های اوغوز طبیعی ۳۰۰٬۰۰۰ فارسی۱۲ زبان ترکی خراسانی زبان‌های اوغوز آسیب‌پذیر ۱۰٬۰۰۰ فارسی ۱۳ زبان ترکی افشاری زبان‌های اوغوز در معرض خطر شدید ۶۰,۰۰۰ فارسی۱۴ زبان قره‌قالپاقی زبان‌های قبچاقی طبیعی ۶۵۰٬۰۰۰ لاتین۱۵ زبان تاتارهای کریمه زبان‌های قبچاقی به شدت در خطر ۶۰۰٬۰۰۰ لاتین۱۶ زبان قموقی زبان‌های قبچاقی آسیب‌پذیر ۴۵۰٬۰۰۰ سیریلیک۱۷ زبان کاراچایی-بالکاری زبان‌های قبچاقی آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۱۸ زبان یاقوتی زبان‌های ترکی سیبری آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۱۹ زبان تووایی زبان‌های ترکی سیبری آسیب‌پذیر ۳۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۲۰ زبان اوروم زبان‌های اوغوز قطعاً در خطر ۲۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۲۱ زبان گاگائوزی زبان‌های اوغوز بحرانی ۱۵۰٬۰۰۰ لاتین۲۲ زبان تاتارهای سیبری زبان‌های قبچاقی قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۲۳ زبان نوقایی زبان‌های قبچاقی قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰ سیریلیک۲۴ زبان سالاری زبان‌های اوغوز آسیب‌پذیر ۷۰٬۰۰۰ لاتین۲۵ زبان آلتای زبان‌های ترکی سیبری به شدت در خطر ۶۰٬۰۰۰ سیریلیک۲۶ زبان خاکاسی زبان‌های ترکی سیبری قطعاً در خطر ۵۰٬۰۰۰ سیریلیک۲۷ زبان خلجی زبان‌های ارغو آسیب‌پذیری ۵٬۰۰۰ فارسی۲۸ زبان آینو زبان‌های قارلقی بحرانی ۶٬۰۰۰ فارسی۲۹ زبان یوغوری غربی زبان‌های ترکی سیبری به شدت در خطر ۵٬۰۰۰ لاتین۳۰ زبان شور زبان‌های ترکی سیبری به شدت در خطر ۳٬۰۰۰ سیریلیک۳۱ زبان دولگانی زبان‌های ترکی سیبری قطعاً در خطر ۱٬۰۰۰ سیریلیک۳۲ زبان کریمچاقی زبان‌های قبچاقی بحرانی ۲۰۰ الفبای لاتین۳۳ زبان ترکی ایلی زبان‌های قارلقی به شدت در خطر ۱۰۰ سیریلیک۳۴ زبان توفا زبان‌های ترکی سیبری بحرانی ۱۰۰ سیریلیک۳۵ زبان کاراییم زبان‌های قبچاقی بحرانی ۱۰۰ سیریلیک۳۶ زبان چولیمی زبان‌های ترکی سیبری بحرانی ۵۰ سیریلیککل زبان‌های ترکی – طبیعی ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ – – دستور زبان این گروه زبان‌ها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار می‌گیرند و واژه را می‌سازند، به‌طوری‌که با جدا کردن پیوندها، تکواژها به‌راحتی قابل شناسایی است.The Turkic Languages, Lars Johanson & Eva A. ترکی ایلی زبان‌های مشترک ترکی شمال شرقی (سیبری) سیبری شمالی یاکوتی دولگان سیبری جنوبی ترکی سایان تووایی (سویوت، اوریانخای) توفا ترکی ینیسی خاکاسی فویو قرقیز شور (ساغای قاجا، قیزیل) ترکی چولیم چولیم (کوئریک) ترکی آلتای آلتای شامل گویش‌های توبا، قوموندا، قو، تلئوت، تلنژیت اوغور اوغور چوواشی خزری (منقرض) بلغاری (منقرض) هم سنجی واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبار خانواده زبان‌های ترکی (به استثنای زبان چوواش و یاکوتی، تووایی، غیره) به‌طور کلی شباهت زیادی به هم دارند. در جدول زیر برای مقایسه شباهت‌های زبان‌های مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. | ## بخش 2: زبان‌های ترکی | در سال‌های بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.دنیس سینیور-ترکی قدیم-تاریخ تمدن آسیای مرکزی صفحه ۳۳۳–۳۳۱ الفبای اورخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.Orkhon alphabet الفبای اویغور الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده می‌شد. الفبای معاصر تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای عربی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی (عربی) با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از عربی به لاتین تغییر دادند. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبان‌های مختلف ترکی چنین است: ترکی آذربایجانی: الفبای عربی و الفبای لاتین ترکی استانبولی: الفبای لاتین اویغوری:الفبای عربی نیز استفاده می‌شود الفبای عربی ترکمنی: الفبای لاتین ازبکی: الفبای لاتین گاگاووز: الفبای لاتین تاتاری:علی‌رغم تصریح قانون اساسی روسیه مبنی بر ممنوع بودن هرگونه الفبا به جز الفبای سیریلیک جمهوری تاتارستان از الفبای لاتین استفاده می‌کنند. الفبای سیریلیک الفبای لاتین قزاقی:در حال تغییر به الفبای لاتین الفبای سیریلیک و الفبای عربی چوواش: الفبای لاتین کاراچای بالکار: الفبای سیریلیک قرقیزی: الفبای سیریلیک زبان یاکوتی الفبای سیریلیک مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار در این جدول الفبی زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. در سال‌های اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای ترک‌زبان جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است. زبان سالاری یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تأثیر پذیرفته‌است. ایران شمارهناموضعیتگویشوران۱ زبان ترکی خراسانی آسیب‌پذیر ۱٬۰۰۰٬۰۰۰۲ زبان خلجی آسیب‌پذیر ۲۰٬۰۰۰۳ زبان افشاری در معرض خطر شدید ۶۰,۰۰۰ ترکی خراسانی سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (آسیب‌پذیر) از آن یاد شده‌است. | ## بخش 3: زبان‌های ترکی | این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. زبان خلجی نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند.Bosworth, C.E. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند.* Kıral, Filiz. p.۱۶۵ بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.Ethnologue report for Iran زبان ترکی افشاری دو ایل بزرگ افشار و بچاقچی در استان کرمان ساکن هستند و به زبان ترکی افشاری تکلم میکنند، این دو ایل در دوران صفویه، افشاریه و قاجاریه از آناتولی، آذربایجان، خراسان و فارس به کرمان مهاجرت کرده‌اند، متأسفانه زبان ترکی افشاری در معرض خطر شدید قرار دارد و والدین به فرزندانشان این زبان را آموزش نمی‌دهند و اکثر افرادی که متولد دهه ۸۰ به بعد هستند نمی‌توانند به زبان مادری تکلم کنند. بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شده‌اند.. در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاست‌های عرب‌سازی مواجه شدند. زبان رسمی نوشتاری ترکمن‌ها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین می‌باشد. | ## جمع‌بندی | به‌طور عموم ترکمن‌های عراق «ترکمان»، «ترکمنان»، «ترکمانان» یا «ترکمن» نامیده می‌شوند و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم می‌کنند، یکسان دانست..