موضوع مقاله: روابط استرالیا و ایران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # روابط استرالیا و ایران | مقدمه: این روابط از آغاز بر محور روابط اقتصادی شکل گرفته است و اقتصاد، همواره مهم‌ترین رکن ادامه این رابطه بوده است. | ## بخش 1: روابط استرالیا و ایران | علی‌رغم اینکه دو کشور پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران اختلاف نظرهای اساسی در خصوص سیاست خارجی پیدا کرده‌اند. ولی دو طرف، به موجب منفعتی که از ادامه تجارت دوجانبه به‌دست می‌آورند همواره تلاش کردند مرزهایی بین روابط سیاسی و اقتصادی شکل دهند. استرالیا به ایران به چشم یک بازار فروش بزرگ گندم، فراورده‌های لبنی و تولیدات خود می‌نگریسته و ایران نیز همواره از کیفیت کالاهای وارداتی استرالیا رضایتمند بوده است. این روابط با توجه به ماهیت آن را می‌توان به چند دوره زمانی مختلف تقسیم‌بندی کرد که عمده‌ترین آنها روابط در زمان شاهنشاهی پهلوی و حکومت جمهوری اسلامی ایران هستند. پس از پیروزی انقلاب ایران و ایجاد محدودیت‌هایی برای پیروان برخی مذاهب و تفکرات سیاسی و همچنین شرایط مناسب تحصیل و کار در استرالیا که از مهاجرپذیرترین کشورهای جهان به‌شمار می‌رود مهاجرت ایرانیان به این کشور به شدت افزایش یافت. بر پایه اداره آمار استرالیا در سال ۲۰۲۱ نزدیک به ۷۰ هزار استرالیایی ایرانی‌تبار در آن کشور زندگی می‌کنند. در ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ استرالیا در واکنش به کشتار معاترضان توسط رژیم ایران ۲۳ مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی و نهادهایی از سپاه را تحریم کرد. در جریان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل محمد پورنجف، دیپلمات سفارت جمهوری اسلامی در کانبرا، درخواست پناهندگی سیاسی در کشور استرالیا داد. پیش از انقلاب تا سال ۱۹۵۶ تلاش چندانی برای برقراری روابط دوجانبه بین دو کشور انجام نشده بود. این آغاز، مقدمه‌ای شد برای تأسیس سفارت استرالیا در تهران در سال ۱۹۵۹ و ۲ سال بعد نیز سفیر ایران در اندونزی به عنوان سفیر آکرودیته در استرالیا منصوب شد. سفارت ایران در استرالیا در کانبرا نیز در سال ۱۹۷۱ گشایش یافت و از این تاریخ به بعد روابط دو کشور با چند عامل از جمله: ۱) بالارفتن بهای نفت خام و کسب سرمایه هنگفت توسط ایران و تمایل استرالیا برای سرمایه‌گذاری در ایران ۲) پیوستن بریتانیا به اتحادیه اروپا و سخت شدن صادرات استرالیا به آن کشور و جستجو برای بازارهای صادراتی تازه ۳) دیدگاه‌های سیاسی نزدیک و وابسته به سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا و نقش مشابهی که آمریکا برای هر دو این کشورها به عنوان ژاندارم منطقه‌ای تعریف کرده بود ۴-موقعیت جغرافیای دو کشور در دو سوی اقیانوس هند که موجب می‌شد امنیت این منطقه توسط این دو کشور تأمین شود؛ گسترش یافت. در این دوره فرماندار کل استرالیا ۲ بار به ایران سفر کرد و محمدرضا پهلوی نیز در سال ۱۹۷۴ سفری به این کشور انجام داد. در سال ۱۹۷۵ مقامات استرالیا در هنگام سفری که به ایران داشتند موافقت اصولی خود را با فروش اورانیوم به ایران ابراز داشتند. در سال ۱۹۷۶ کمیسیون مشترک وزیران دو کشور تأسیس و در همین سال نخستین نشست خود را در تهران به انجام رساند. در این بیانیه، انقلاب ایران، تنها یک خروش ناشی از عقاید مذهبی دانسته نشده بلکه نشانه‌هایی مبنی بر وجود خواسته‌های اقتصادی و سیاسی نیز در آن وجود دارد که از سوی بخش بزرگی از مردم ایران مطرح شده است. در پایان این بیانیه، از سخنان سید روح‌الله خمینی مبنی بر دوستی با سایر ملتها استقبال شده است و ابراز امیدواری شده است که استرالیا و سایر کشورهای غربی در این دسته قرار داشته باشند. دولت استرالیا در ۲۸ مارس ۱۹۸۰ با انتشار بیانیه دیگری، دوباره از گسترش و پیشرفت انقلاب ایران پشتیبانی کرد و مشکلات سیاسی، مذهبی و اقتصادی که حکومت تازه با آن‌ها مواجه است را متذکر شد. پس از انقلاب، نخستین سفیر ایران در استرالیا در سال ۱۹۸۵ انتخاب و به کانبرا اعزام شد. پس از حمله عراق بعثی به ایران، استرالیا ضمن امیدواری بر پایان جنگ، از طرح پیشنهادی آمریکا برای فرستادن نیروی نظامی برای باز نگه‌داشتن تنگه هرمز دفاع کرد. دولت استرالیا استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی و گسترش جنگ به خلیج فارس (جنگ نفت‌کش‌ها) را که مرگ یک استرالیایی را در پی داشت محکوم کرد. در سال ۱۹۸۴ نیز که هیئت ناظران سازمان ملل متحد برای بررسی استفاده عراق بعثی از جنگ‌افزارهای شیمیایی در جبهه‌های جنگ به ایران آمد دکتر پیتر دان استرالیایی عضوی از این گروه بود که در پایان بررسی‌ها استفاده عراق بعثی از این جنگ‌افزار را تأیید کرد. گرچه سرانجام در شورای امنیت سازمان ملل متحد، استفاده از جنگ‌افزارهای شیمیایی بدون نام بردن از عراق بعثی محکوم شد. در سال ۱۹۸۶ زمانی که برای دومین بار بازرسان سازمان ملل متحد به ایران آمدند، دوباره دکتر دان در این هیئت حضور داشت و با تأکید دوباره بر استفاده عراق بعثی از این جنگ‌افزارها و تلاش نماینده استرالیا که در آن زمان کشورش عضو غیر دائم در شورای امنیت به حساب می‌آمد عراق بعثی به عنوان بکارگیرنده این جنگ‌افزارها محکوم شد. | ## بخش 2: روابط استرالیا و ایران | پس از تصویب قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، استرالیا تلاش زیادی برای پذیرفتن آن از سوی طرفین جنگ انجام داد که این اقدام به بهبود نسبی روابط با ایران انجامید. پس از جنگ تا انتخاب خاتمی پس از پذیرش قطعنامه از سوی ایران، تلاش‌های دو طرف برای بهبود روابط سرعت گرفت. نیل بلوات ، وزیر تجارت خارجی استرالیا، به ایران سفری داشت و نخستین کمیسیون مشترک وزارتی دو کشور را پس از انقلاب ایران، که به بیان بهتر، سومین نشست از این دیدار است را با مقامات ایران برگزار نمود. او عالی‌رتبه‌ترین سیاستمدار ایرانی بود که از آغاز انقلاب، قدم به استرالیا می‌گذاشت. پس از آن، سفر وزرای کشاورزی، معادن و فلزات، مسکن و شهرسازی و تعاون ایران نیز انجام گرفت و چهارمین، پنجمین و ششمین نشست‌های کمیسیون مشترک تجاری نیز در پایتخت‌های دو کشور انجام گرفت. عالی‌رتبه‌ترین مقام استرالیایی نیز که در این دوره به ایران سفر داشت، مایکل بیهان ، رئیس مجلس سنای استرالیا بود. در این دوره، اعزام دانشجویان بورسیه ایرانی به استرالیا افزایش یافت و در اوج خود به ۹۰۰ نفر رسیدند. گفته شود که این روابط در زمینه سیاسی قابل مقایسه نبود و دو کشور از روابط سیاسی نامناسبی برخوردار بودند. فشار آمریکا به استرالیا برای کاهش تبادلات، تأکید استرالیا بر مسئله حقوق بشر در ایران، جنگ‌افزارهای کشتار جمعی و روند صلح در خاور میانه و وضعیت برخورد حکومت ایران با بهائیان در ایران از جمله موارد مورد اختلاف بود که موجب عدم برقراری روابط دیپلماتیک دوجانبه بود. همچنین حضور هزاران ایرانی مخالف حکومت جمهوری اسلامی و هزاران بهائی ساکن استرالیا که در بین سیاستمداران استرالیایی نفوذ داشتند نیز مانع دیگری نزدیکی دو دولت در بعد سیاسی بود؛ بنابراین استرالیا بارها به قطعنامه‌هایی که موضوع آن نقض حقوق بشر در ایران بود رای مثبت داد و از این نظر که این کشور، خود از تدوین‌کنندگان و امضاکنندگان نخست بیانیه جهانی حقوق بشر بوده، این موضع‌گیری‌ها را همواره وظیفه و مسئولیت خود می‌دانسته است. بااینحال، روابط اقتصادی گرم دو کشور مانع از تأثیر این دیدگاه‌های متعارض بر روابط اقتصادی می‌شد تا جاییکه استرالیا با طرح داماتو که در ۶ اوت ۱۹۹۶ توسط بیل کلینتون تصویب شده بود و به موجب آن ایران از سوی سایر کشورها تحریم می‌شد، مخالفت ورزید. انتخاب خاتمی تا جنگ عراق استرالیا از نتیجه انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۷۶) به گرمی استقبال کرد و تلاش کرد در این دوره روابط را بیش از پیش گسترش دهد. تیم فیشر ، معاون نخست‌وزیر استرالیا و رهبر حزب ملی که دولتی ائتلافی را با حزب لیبرال استرالیا تشکیل داده بودند، در سال ۱۳۷۷ به تهران سفر کرد. همچنین وزرای دیگری نیز از دولت استرالیا به ایران آمدند که در مجموع ۸ سفر را شامل شد. از جمله وزیر مهاجرت استرالیا، فیلیپ رادوک بود که با انجام ۴ سفر به ایران، اقدام به تدوین طرحی برای ساماندهی مهاجرت‌های غیرقانونی ایرانیان به استرالیا و طراحی روادید کار و تعطیلات برای ایرانیان متقاضی بود. همچنین ۸ سفر نیز از سوی دبیر شورای امنیت ملی و وزاری ایران و به استرالیا انجام شد که از دستاوردهای این سفرهای متقابل، برگزاری هفتمین، هشتمین و نهمین اجلاس کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور بود. از دیگر دستاوردهای مهم این دوره از روابط می‌توان به احیاء گروه دوستی پارلمانی، تروریست شناخته‌شدن سازمان مجاهدین خلق ایران توسط استرالیا، تشکیل کمیته‌های حقوق بشر و خلع جنگ‌افزار، اعلام پشتیبانی استرالیا از عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی، موافقت‌نامه‌های اعزام نیروی کار به استرالیا، تأسیس کرسی زبان فارسی و مطالعات ایران در دانشگاه ملی استرالیا (ANU) و اجرای ده‌ها طرح عمرانی و سرمایه‌گذاری از سوی استرالیا در ایران را نام برد. از زمان روی کارآمدن دولت محافظه‌کار جان هوارد و پیروی محض دولت وی از سیاست‌های جنگ‌طلبانه آمریکا در لشکرکشی به افغانستان و عراق بعثی و برخورد مغرضانه و سختگیرانه با برنامه هسته‌ای ایران و صدور قطعنامه‌های بسیار در محکوم کردن آن، افول روابط در ابعاد سیاسی و فرهنگی و با درجه خفیف‌تر در بعد اقتصادی آغاز شد. انتخاب محمود احمدی‌نژاد به عنوان ششمین رئیس‌جمهور ایران و رئیس نهمین دولت ایران پس از انقلاب و اظهارات شدیداللحن وی در انتقاد از اسرائیل و انکار هولوکاست، این روابط کمرنگ‌تر شد. موضوعات دیگری همچون حقوق بشر در ایران و مسئله فلسطین مزید بر علت شد و تقریباً کلیه رفت و آمدهای دیپلماتیک دو کشور متوقف شد. تفاهم هسته‌ای لوزان پس از نهایی شدن توافق هسته‌ای برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در لوزان سوئیس، جولی بیشاپ وزیر امور خارجه وقت استرالیا در ۲۹ فروردین ۱۳۹۴ سفری به تهران داشت. در سفر وزیر امورخارجه استرالیا به تهران وی با همتای خود محمد جواد ظریف و نیز رئیس‌جمهور ایران حسن روحانی دیدار کرد که پس از ۱۲ سال، بالاترین سطح دیدارهای مقامات دو کشور به‌شمار می‌رود. پس از روی کار آمدن دونالد ترامپ به عنوان رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا روابط ایران و استرالیا به سردی گرائید. | ## بخش 3: روابط استرالیا و ایران | دلایلی چون خروج آمریکا از برجام و سرنگونی پهپاد آمریکایی توسط ایران (۱۳۹۸)، حادثه ژوئن ۲۰۱۹ دریای عمان، توقیف کشتی نفت‌کش گریس ۱ در جبل‌الطارق و کشتی استنا ایمپرو در خلیج فارس، تهدید آمریکا به جنگ علیه ایران، و تهدید ایران به بستن تنگه هرمز، آمریکا خواستار پیدایش ائتلاف نظامی در خلیج فارس شد. پس از اعلام بریتانیا به پیوستن به این ائتلاف، استرالیا نیز در ۲۰ مرداد ۱۳۹۸ (۲۱ اوت ۲۰۱۹) اعلام کرد به آن می‌پیوندد. اسکات موریسون، نخست‌وزیر استرالیا گفت که این کشور یک فروند هواپیمای تجسسی از نوع پوزپیدون تا پیش از پایان سال ۲۰۱۹ برای یک ماه به خاورمیانه می‌فرستد. از آغاز سال ۲۰۲۰ هم یک ناوشکن برای یک مأموریت شش‌ماهه به خلیج فارس فرستاده خواهد شد. در ۱۹ شهریور ۱۳۹۸ هرانا اعلام کرد که سپاه پاسداران از ده هفته پیش از اعلام این خبر یک زن و مرد استرالیایی را به نام‌های «مارک فیرکین» و «جولی کینگ» در نزدیکی جاجرود تهران دستگیر کرده است. روزنامه گاردین نیز خبر داد که یک زن بریتانیایی که در استرالیا به عنوان استاد دانشگاه کار می‌کند از یک سال پیش بازداشت و به ده سال زندان محکوم شده است. در ۳۰ دی ۱۳۹۸ کایلی مور گیلبرت، استاد دانشگاه استرالیایی که در ایران زندانی است، طی نامه‌هایی فاش کرد که سپاه پاسداران در ازای کاهش حکم زندان، به وی پیشنهاد «جاسوسی» داده بود. اخراج سفیر ایران در ۴ شهریور ۱۴۰۴ پس از آنکه سازمان اطلاعات امنیتی استرالیا اعلام کرد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال ۲۰۲۴ در حمله به یک رستوران در سیدنی و یک کنیسه در ملبورن دست داشته است، دولت استرالیا سفیر ایران و سه مقام دیگر جمهوری اسلامی را اخراج کرد. این نخستین بار بود از زمان جنگ جهانی دوم بود که استرالیا سفیر یک کشور را اخراج می‌کرد. همچنین دولت استرالیا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را به‌عنوان یک سازمان تروریستی اعلام کرد. در ۱۳ شهریور ۱۴۰۴ سفیر استرالیا در ایران به درخواست وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، تهران را ترک کرد. اعتراضات ۱۴۰۴ راف چیکونی، سناتور استرالیایی با محکوم کردن خشونت بی‌سابقه و هولناک جمهوری اسلامی علیه مردم ایران هشدار داد حکومت‌هایی که به روی مردم خود آتش می‌گشایند، سرانجام سقوط می‌کنند. او گفت استرالیا در برابر اقدامات سرکوب بی‌تفاوت نخواهد ماند و همراه با شرکای بین‌المللی خود از ابزارهای دیپلماتیک و اقتصادی برای پاسخگو کردن جمهوری اسلامی و پایان دادن به سرکوب در ایران استفاده خواهد کرد. همچنین پنی وانگ، وزیر امور خارجه استرالیا در بیانیه‌ای مشترک با همتای آلمانی خود، یوهان واده‌فول سرکوب معترضان در ایران را محکوم کرد. او ضمن ابراز نگرانی از شمار قربانیان و بازداشت‌های خودسرانه، از ایران خواست به تعهدات بین‌المللی پایبند باشد، حقوق آزادی بیان و تجمعات مسالمت‌آمیز را رعایت کند و دسترسی عمومی به اینترنت را تضمین کند. تحریم در ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ در پی اعتراضات ۱۴۰۴ ایران دولت استرالیا در واکنش به استفاده هولناک حکومت ایران از خشونت علیه مردم خود ۲۳ مقام ارشد جمهوری اسلامی و نهادهایی از سپاه از جمله احمدرضا رادان، فرمانده کل انتظامی، اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات، محمدرضا فلاح‌زاده، جانشین فرمانده نیروی قدس سپاه، محمد صالح جوکار، نماینده مجلس، سازمان اطلاعات سپاه، فرماندهی دفاع سایبری سپاه و واحد ۸۴۰ نیروی قدس سپاه را تحریم کرد. در اردیبهشت ۱۴۰۵ روزنامه گاردین در گزارشی تحقیقی فاش کرد اسحاق قالیباف، پسر محمدباقر قالیباف، طی سال‌های گذشته در استرالیا تحصیل، کار و زندگی کرده و از دریافت اجاره دو آپارتمان در ملبورن درآمد داشته است. این گزارش همچنین به رد شدن دو درخواست او برای ورود یا اقامت دائم در کانادا اشاره می‌کند؛ در حالی که او توانسته اقامت بلندمدت در استرالیا داشته باشد. گاردین نوشته اسناد مالی نشان می‌دهد اسحاق قالیباف صدها هزار دلار در حساب‌های ایرانی و استرالیایی خود داشته و یکی از کارفرمایانش نیز از نزدیکان خانواده قاسم سلیمانی بوده است. این افشاگری واکنش‌هایی در استرالیا به‌دنبال داشته و برخی سیاستمداران و کارشناسان امنیتی آن را نشانه ضعف نظام تحریم‌ها و بررسی امنیتی این کشور دانسته‌اند. در ۲۲ اردیبهشت استرالیا در اقدامی هماهنگ با بریتانیا، تحریم‌هایی را علیه نیروی انتظامی جمهوری اسلامی، وزیر کشور، اسکندر مؤمنی، و چند فرد و نهاد دیگر ایران وضع کرد و آن‌ها را به نقض گسترده حقوق بشر، سرکوب اعتراضات، حمایت از گروه حماس، برنامه موشکی و فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده دیگری متهم کرد. به گفته وزیر خارجه استرالیا، این تحریم‌ها در پاسخ به سرکوب خشونت‌آمیز معترضان، از جمله زنان و دختران، بازداشت‌های گسترده، شکنجه و محدودیت اینترنت اعمال شده است. افراد تحریم‌شده شامل مقام‌هایی در نیروی انتظامی، سپاه و نهادهای مرتبط با سرکوب داخلی و پول‌شویی هستند و چهار نهاد از جمله نیروی انتظامی و برخی صرافی‌ها نیز در فهرست قرار گرفته‌اند. | ## جمع‌بندی | دولت استرالیا همچنین اعلام کرده این اقدامات بخشی از فشار گسترده‌تر بر «نظام بانکداری سایه» ایران برای جلوگیری از تأمین مالی گروه‌های نیابتی و برنامه موشکی این کشور است و تأکید کرده که تاکنون بیش از ۲۳۰ تحریم مرتبط با ایران، از جمله بیش از ۱۰۰ مورد علیه سپاه پاسداران، اعمال شده است.