موضوع مقاله: شبتای زوی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شبتای زوی | مقدمه: در سن چهل سالگی از دو گزینهٔ اعدام یا گرویدن به اسلام دومی را برگزید؛ برخی از پیروان او نیز به اسلام گرویدند. | ## بخش 1: شبتای زوی | آغاز زندگی شبتای زوی در سمورنا در روز ۹ آوریل ۱۶۲۶ که برابر با روز تیشا بآو که روزی سپند برای یهودیان است، زاده شد. پدر او مردوخای فروشنده مرغ، در یک خانه تجارت انگلیسی آغاز به کار کرد و مال زیادی به دست آورد. مطالعات هالاخایی برای او گیرا نبود ولی او آگاه و چیره‌دست بر تلمود شد؛ وی بسیار دوستدار صوفی گری و قبّاله بود و از خاخام اسحاق لوریا اثر پذیرفت. او بیشتر به قبّالهٔ عملی که ادعا می‌کرد قادر است با خدا و فرشتگان پیوندی ساخته و رویدادهای آینده را پیش‌بینی کند و معجزات انجام دهد علاقه داشت. او بنا به سنت یهودیان زود زناشویی کرد ولی با همسر خود رابطه جنسی نداشت که این به درخواست طلاق همسرش انجامید و شبتای آن را پذیرفت. او گرایش به خوراک غیر کوشر (غیرحلال برای یهودیان) پیدا کرد، نام‌های ناگفتنی خدا را به زبان می‌آورد و دیگر گناهان بزرگی را انجام می‌داد. ادعای مسیح بودن غیر از تئوریهای مسیح رایج بر اساس محاسبه دیگری که به یکی از بخش‌های زوهر (کتاب اصلی کابالا) ارجاع می‌کند سال ۱۶۴۸ میلادی به عنوان سال بخشیده شدن یهودیان و ظاهر شدن مسیح آنان قلمداد می‌شد. برای ثابت کردن ادعای خود شروع به تلفظ نام خدا در عبری کرد که اینکار از دیدگاه یهودیان ممنوع است و فقط برای کاهن اعظم در معبد اورشلیم مجاز است. با اینکه شبتای زندگی صوفی گرنه‌ای برای خود انتخاب کرده بود، خاخامهای مسنتر به او با چشم شک نگاه می‌کردند. در سال ۱۶۵۸ او در قسطنطنیه بود و با آبراهام هایاکینی دیدار کرد که وی او را به عنوان مسیح بودن قبول کرد. گفته می‌شود هایاکینی یک کتیبه جعلی یهودی درست کرد که در آن از شبتای به عنوان مسیح نام برده می‌شد. این کتیبه، حکمت عظیم سلیمان نام داشت و متن آن این بود: «من، ابراهام، در یک غار چهل سال زندانی بودم و بسیار سرگردان بودم و لیکن زمان معجزات نیامد، سپس صدایی شنیدم که می‌گفت، پسری عبری در سال ۵۳۸۶ از مردوخای زوی به دنیا خواهد آمد که شبتای نام خواهد داشت. او، مسیح واقعی، بر تخت سلطنت من تکیه خواهد زد» در سالونیکا، قاهره و اورشلیم با این کتیبه، شبتای سالونیک را انتخاب کرد که در آن زمان مرکز قبّاله بود. حاخام یوسف هالابی یک یهودی ثروتمند و بانفوذ بود که در دربار عثمانیان به عنوان جمع‌آوری‌کننده مالیات بود و نفوذ زیادی داشت. او در خفا زندگی صوفی‌وار داشت که بسیار روزه می‌گرفت، در آب سرد حمام می‌کرد و شب‌ها خودزنی می‌نمود. او جمعیت زیادی را دور خود جمع می‌کرد و گاهی برای افراد درستکار بر قبر آن‌ها گریه می‌کرد. معمولاً آن‌ها در زمینه مالی دچار کمبود می‌شدند و ندادن مالیات ممکن بود اثرات بسیار بدی داشته باشد. شبتای که با خاخام یوسف هالابی رابطه خوبی داشت از طرف مردم برای درخواست کمک مالی از او انتخاب شد. ازدواج با سارا اتفاق دیگری که در زمان بازگشت او به قاهره افتاد شهرت او را در بین یهودیان افزایش داد. بعد از کشتار یهودیان در لهستان، یک دختر یهودی به نام سارا که شش سال داشت توسط مسیحیان پیدا شد و به خانه بی سرپرستان فرستاده شد. بعد از اینکه داستان سارا به گوش شبتای رسید او ادعا کرد که در خواب دیده است که او، مسیح، با یک زن بدکاره ازدواج خواهد کرد. حتی ترک کردن خودفروشی توسط سارا نیز به عنوان دلیل دیگری برای مسیح بودن شبتای نزد پیروانش بود. این داستان در نظر آن‌ها با داستان هوشع در تورات، که به او امر شده بود با زنی بدکار ازدواج کند یکسان دانسته می‌شد. ناتان غزه‌ای شبتای که در این زمان دارای پشتیبانی مالی هالابی، زنی اغواگر و تعداد زیادی پیرو بود پیروزمندانه به فلسطین بازگشت. | ## بخش 2: شبتای زوی | شبتای ادعا کرد که به زودی تمامی دنیا توسط او و الیاس بدون جنگ کنترل می‌شود و او ده قبیله گمشده اسرائیل را به ارض موعود سوار بر یک شیر همراه با یک اژدهای هفت سر در دهان او بازمی‌گرداند. خاخامهای اورشلیم به این حرکات با بدبینی نگاه می‌کردند و تهدید به طرد کردن پیروان او گرفتند. شبتای که متوجه شد اورشلیم جای مناسبی برای پیشبرد اهداف او نیست به محل تولد خود سمیرنا بازگشت و ناتان پیامبر او ادعا کرد که غزه و نه اورشلیم شهر مقدس خواهد بود. در راه بازگشت به سمیرنا شبتای توسط گروه بزرگی از یهودیان در آلپو مورد استقبال قرار گرفت. در این زمان او علناً ادعای مسیح بودن در یک کنیسه کرد و شوفت‌ها دمیده شدند و مردم زیادی گفتند که «شاه ما زنده باد، مسیح ما». در این زمان پیروان او وی را امیرا که مخفف سرور و شاه ما، عالیجناب بزرگ به عبری بود خطاب می‌کردند. مسیحیت به کمک همسرش شبتای رئیس یهودیان شد و با قدرت به دست آورده مخالفان خود را سرکوب کرد. یک آلمانی معروف به نام هاینریش الدنبرگ به باروخ اسپینوزا نوشت: «تمامی دنیا دربارهٔ شایعه بازگشت اسرائیلیان به سرزمین خود صحبت می‌کنند در صورتی که این خبر صحیح باشد انقلابی در تمامی چیزها خواهد بود.» خاخامهای بانفوذ زیادی از شبتای پیروی کردند که از آن جمله ایزاک ابواب دو فونسکا، موزس رافائل دو آگیلار، موزس گالانته، موزس زاکوتو وهایم بنونیسته بودند. به‌طور مثال گفته می‌شد که در شمال اسکاتلند یک کشتی با طنابهای ابریشمی پدیدار شده است که کارکنان آن عبری صحبت می‌کردند. علاقه زیاد یهودیان به باور کردن مسیح بودن شبتای ممکن است به وضعیت بسیار بد آنان در قرن هفدهم نیز ارتباط داشته باشد. برنامه‌های ضدیهودی بوهدان خملنیتسکی یک سوم جمعیت یهودیان را نابود کرده بود و بسیاری از مراکز تعلیم آن‌ها را از بین برده بود. از این رو در نظر بسیاری از یهودیان اروپا زمان بهتری برای ظاهر شدن مسیح وجود نداشت. گسترش تأثیر او با تأیید او پیروان او بسیاری از قوانین قبلی یهودی را لغو کرده و آن را با نظر اقلیت در تلمود جایگزین کردند؛ زیرا در عصر مسیح دیگر نیازی به پیروی از بسیاری از قوانین نیست. شموئل پریمو که منشی شبتای بود در نامه‌ای به تمام یهودیان نوشته است: «پسر خدا، شبتای تبی، مسیح و آزاد کننده مردم اسرائیل، خطاب به تمامی فرزندان اسرائیل، صلح، زیرا شما برای اتمام سخن خدا و پیامبرانش انتخاب شده‌اید، غم و عزای شما باید به شادی تبدیل شود، روزه داری به خوشحالی، زیرا شما دیگر گریه نخواهید کرد. شاد باشید با آواز و ملودی و روزی را که قبلاً برای گسترش ناراحتی و بدبختی بود تبدیل به روز شادی کنید، زیرا من بر شما ظاهر شده‌ام.» این پیام در نظر کفرآمیز بود زیرا شبتای روز تولد خود را به عنوان روز مقدس اعلام کرد. بسیاری از کسانی که قبلاً از شبتای طرفداری می‌کردند از شنیدن این حرفها شوکه شدند. سلیمان الغازی، که یکی از دانشمندان تلمود سمیرنا بود، نزدیک بود به دلیل مخالفت با تغییر روزه جان خود را از دست بدهد. ناتان غزه‌ای پیشگویی کرده بود که شبتای تاج سلطان را بر سر خود خواهد گذاشت؛ ولیکن وزیر اعظم، احمد کوپرولو دستور داد شبتای به محض وارد شدن دستگیر شود و او را زندانی کرد. همچنین به دلیل برخورد بسیار خوبی که در زندان با او شد، که ممکن است به دلیل رشوه باشد، مسیح بودن او در نزد پیروانش تقویت شد. در این زمان داستان‌های زیادی از معجزاتی که مسیح در استانبول انجام می‌داد به سمیرنا و بقیه یهودیان می‌رسید. به دلیل اینکه شبتای قبل از عید پسح رسیده بود یک گوسفند را برای خود و پیروانش قربانی کرد. او همچنین در این زمان گفت: «خدا آمرزنده است که دوباره هرچیزی را که ممنوع شده بود حلال کرد.» به دلیل پول زیادی که توسط طرفداران او برای او فرستاده می‌شد، زیبایی همسر او سارا و رفتار خوبی که حاکمان ترک با او کردند شبتای در قلعه آبیتوس مانند یک پادشاه بود. در هر کنیسه نام شبتای زده شده بود و دعایی به شرح زیر برای او خوانده می‌شد: «سرور و شاه ما آمرزیده باد، شبتای زوی مقدس و درستکار، مسیح خدای یعقوب.» در هامبورگ شورا دستور داد که نه تنها برای شبتای در روز شنبه (شبات) دعا شود بلکه اینکار در دوشنبه و سه شنبه نیز صورت گیرد. تصویر شبتای به همراه تصویر داوود نبی در بیشتر کتاب‌ها به همراه فرمولهای کابالایی چاپ شد. | ## بخش 3: شبتای زوی | در موراویا مردم به قدری مشتاق بودند که دولت مجبور به دخالت شد ولیکن در صاله در مراکش امیر دستور داد که یهودیان تحت پیگرد قرار بگیرند. دو دانشمند تلمودی لهستانی که به شبتای در زندان آبیتوس سر زده بودند گفتند که در کشور آن‌ها یک پیامبر به نام نهمیا هاکوهن، گفته است که مسیح به زودی خواهد آمد. اسلام آوردن شبتای نهمیا، به استانبول گریخت و وانمود کرد اسلام آورده است تا بتواند با قائم مقام صحبت کند. او دربارهٔ تصمیمات شبتای به او گفت و قائم مقام نیز سلطان محمد چهارم را از این تصمیمات آگاه کرد. شبتای از آبیدوس به ادرنه منتقل شد که در آنجا پزشک سلطان که یهودی زاده بود، به او پیشنهاد کرد اسلام بیاورد. در روز بعد (۱۶ سپتامبر ۱۶۶۶) شبتای در برابر سلطان لباس یهودی را دور انداخت و عمامه ترکی بر سر گذاشت و اسلام آورد. شاه که بسیار خوشحال شده بود به او لقب افندی داد و او را به عنوان نگهبان در با حقوق بالا استخدام کرد. چند روز بعد از اسلام آوردن او به سمیرنا در نامه‌ای نوشت: «خدا مرا اشماعیلی کرد، او دستور داد و آن انجام شد. روز نهم تولد دوباره من.» تأثیر در پیروان اسلام آوردن شبتای پیروان او را بسیار ناراحت کرد. با اینکه شبتای مرتد شده بود، بسیاری از پیروان او هنوز به وی پایبند بوده و اسلام آوردن او را بخشی از حرکت مسیحایی او دانستند. پیامبرانی نظیر غزه‌ای و پریمو که علاقه به حفظ جنبش داشتند این نظریه را تقویت کردند. در بسیاری از جوامع یهودی روز تولد شبتای هنوز جشن گرفته می‌شد با اینکه خاخامها آن را ممنوع کرده بودند. بعضی وقتها شبتای نقش مسلمان واقعی را بازی می‌کرد و یهودیت را طرد می‌کرد، ولیکن در بعضی زمان‌های دیگر او یهودیان را از خود می‌دانست. او کتابی نوشت و در آن ادعا کرد که شبتای مسیح واقعی است با اینکه اسلام آورده است. بعد از اینکه به سلطان گفت که قصد دارد یهودیان را مسلمان کند اجازه یافت که به کنیسه‌های آن‌ها رفته و با آن‌ها صحبت کند. رفته رفته ترک‌ها از دست کارهای شبتای خسته شدند و حقوق او را قطع کرده و او را از استانبول طرد کردند. بعد از اینکه مشخص شد که او برای یهودیان زبور می‌خواند وزیر دستور داد که به اولتسینی در مونته‌نگرو تبعید شود. او در تنهایی مرد و بنا به بعضی گفته‌ها این اتفاق در ۱۷ سپتامبر ۱۶۷۶ در روز یوم کیپور بود. در ۲۵۰ سال بعد از آن آن‌ها زندگی جداگانه‌ای داشتند و فقط با یکدیگر ازدواج و تجارت می‌کردند، محله مذهبی خود را داشتند و دیدگاه‌های خود را مخفی می‌کردند. بعضی از آن‌ها در کمیته اتحاد و پیشرفت شرکت کردند و حزب ترکهای جوان را تحت نفوذ قرار دادند. بعد از استقلال، یونان تمامی ترک‌ها را اخراج کرد که از آن جمله دونمه‌ها بودند که در این زمان از بقیه ترک‌ها قابل تشخیص نبودند. بیشتر تاریخ‌نویسان قبول دارند که او در ۱۶۷۳ توسط سلطان عثمانی به مونته‌نگرو تبعید شد و چندین سال بعد مرد. پیروان امروزی گروه‌هایی که دونمه نامیده می‌شوند هنوز هم پیرو شبتای زوی بیشتر در ترکیه امروزی هستند. | ## جمع‌بندی | تعداد آن‌ها معلوم نیست، بعضی آن‌ها را کمتر از ۱۰۰٬۰۰۰ نفر و بعضی چند صد هزار نفر می‌دانند.