موضوع مقاله: صفی‌آباد (بام و صفی‌آباد) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # صفی‌آباد (بام و صفی‌آباد) | مقدمه: صفی‌آباد، شهری در بخش مرکزی شهرستان بام و صفی‌آباد در استان خراسان شمالی ایران است. | ## بخش 1: صفی‌آباد (بام و صفی‌آباد) | موقعیت شهر صفی‌آباد مرکز شهرستان بام و صفی‌آباد در ۵۲ کیلومتری شمال شهر سبزوار و ۶۵ کیلومتری جنوب شرق شهر اسفراین و بین ۳۹ ۵۷ تا ۰۶ ۵۸ طول جغرافیای و ۳۵ ۳۶ تا ۵۵ ۳۶ عرض جغرافیای قرار گرفته است. نام این شهر به صورت ارغیان که بقایای آن در یک کیلومتری شمال شهر صفی‌آباد موجود بوده که به صورت مجموعه بنا و محوطه در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. موسی خورنی جغرافیدان ارمنی معاصر ساسانیان در معرفی قلمرو جغرافیایی ساسانیان می‌نویسد: سرزمین ایران در دوره ساسانی به چهار کوست (ناحیه) تقسیم می‌شد خراسان یکی از این کوست‌ها بود که بیست و شش ایالات داشت. یکی از این ایالات‌ها، اپرشهر یا همان نیوشاهپور بود.مارکوارت، 1373: 37-39 نیشابور نیز به نوبه خود دارای ۱۳ رستاق (شهرک) و ۴ تسوگ (طسوج یا بخش) بوده است و ارغیان، اسفراین، جوین و بیهق در زمره رستاق‌های سیزده‌گانه نیشابور بوده‌اند.ابن رسته اصفهانی، 1365: 200. در اواخر دوره ساسانی با ورود اسلام به ایران، روانیر مرکز ولایت ارغیان که از توابع نیشابور ذکر شده است. از مشاهیر ولایت ارغیان در این دوره می‌توان به ابوالفتح ارغیانی اشاره کرد؛ بنا به نقل عبدالغافر فارسی در کتاب السیاق؛ ابوالفتح ارغیانی مدتی قضاوت در منطقه ارغیان را برعهده داشته است.آقا ملایی، 1389: 181 و همچنین می‌نویسد؛ اسفنج، بان و راونیر از قرای ارغیان‌اند.طاهری، 1385، ص 12 ابوسعد سمعانی (۶۱۶–۵۶۲ هـ) نیز در توصیف ارغیان می‌نویسد:.سمعانی، 1382، ج 1، ص 167-168 یاقوت حموی در کتابش معجم البلدان دربارهٔ ارغیان می‌نویسد:.حموی ،1380، ج1، ص 153 در سال ۶۳۰ هجری حکمرانی خراسان به جنتیمور از سوی اوکتای قان داده می‌شود و ملک اسفراین، جوین، بیهق، جاجرم، خورند، و ارغیان هریک به پایزده یرلیغ به ملک بهاالدین واگذار می‌شود.بناکتی، 1348، ص 386 در حدود سال ۷۸۲ هجری زمانی که تیمور به اسفراین حمله می‌کند چنین به نظر می‌رسد که ارغیان رونق و اعتبار قبلی خود را از دست داده است. امیرتیمور گورکانی پس از تصرف ولایت جهان و ارغیان مردم و حاکمان این ولایت را از بین می‌برد. (نطنزی، ۱۳۷۳، ص۲۴۰) وجه تسمیه شهر صفی‌آباد نام صفی‌آباد فعلی بیشتر به دوره نادرشاه و پس از آن بر می‌گردد. این دهستان که امروزه به شهر مبدل گشته به سال ۱۱۴۰–۱۱۴۵ هجری به دست صفی خان بغایری احداث شد. در دوره قاجاریه در زمان محمد خان قاجار در سال ۱۲۱۱حاکم آن لطفعلی خان بغایری بود پس از او در سال ۱۲۱۵حکمت صفی‌آباد به لطفعلی خان بغایری رسید. صفی‌آباد در دوره قاجاریه در حدود ۵۰۰ خانوار بوده که نژاد آن‌ها از ترکان بغایری از تیره گرایلی می‌باشند. مشاهیر عندلیب صفی‌آبادی، شاعر قرن چهاردهم ملا محمد حسین خبوشانی صفی‌آبادی سبزواری، فیلسوف قرن سیزدهمامین، سید علینقی، تاریخ سبزوار، به کوشش سید حسن امین، انتشارات دایرةالمعارف ایران‌شناسی، ۱۳۸۱، صص. این دشت به صورت یک آمفی‌تئاتر بزرگی است که در داخل ان چاله‌های پست آهکی فراوان است، از سمت غرب توسط رودخانه سرخ آب که سه شاخه اصلی رودخانه کال شور اسفراین محسوب می‌شود زهکشی می‌گردد. به علت شستشوی مواد نرم و ریز توسط آب و باد در قسمت دشت، سرزمین پوشیده از شن و ریگ با پوشش گیاهی استپی پراکنده است؛ بنابراین دشت صفی‌آباد بی شباهت به یک دشت ریگی نیست که هنوز به صورت زره یا سنگ‌فرش در نیامده است و قابل ذکر است که پست-ترین منطقه بخش در محل کلاته حاج علیخان در این دشت است و بیشترین وسعت دهستان صفی‌آباد را این دشت دربر گرفته است.مشیری، اسدالله، 1374، جایگاه تأثیر پدیده‌های ژئومورفوژیک در مورد عمران ناحیه ای، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ص 101. دشت به دلیل کمی بارندگی و نامناسب بودن تشکیلات زمین‌شناسی (وجود مارن و گچ نمک دار) از یک طرف و بالا بودن آب‌های زیرزمینی و کیفیت پست آن و تبخیر از طرف دیگر، دشت شوره زار می‌باشد و محوطه‌های باستانی بیشتر در حاشیه شمالی دشت قرار داشته و بیشتر روستاها آب مورد نیاز خود را از قنات تأمین می‌کرده‌اند که گاهی طول این قنات‌ها به چندین کیلومتر می‌رسیده است.(نیک گفتار، 1387: 18) خاکها خاک، محل تقاطع، تماس و تأثیر عوامل مهم اکولوژیکی سطح خارجی زمین است. این عوامل عبارتند از اقلیم یا آب و هوا، سنگ‌ها عوامل بیولوژیکی و عوامل جغرافیایی، به عبارت دیگر خاک در اثر فرایندهایی توسط آب وهوا و عوامل بیولوژیکی در روی سنگ‌ها حاصل می‌گردد. منشأ مواد معدنی آن متعلق به سنگ‌ها و منشأ مواد آلی آن وابسته به پوشش زنده آن و موجودات ریز و درشت است. خاک به اصطلاح دیگر مرز ممات و حیات است.زرین کفش، منوچهر،1367، خاک‌شناسی کاربردی، دانشگاه تهران، ص13 با یک دید کلی در منطقه ملاحظه می‌شود که ارتفاعات در بخش شمالی و اراضی پست در قسمت جنوبی واقع اند که دشت‌ها را شامل می‌شوند و شیب کلی از شمال به جنوب و از شرق به غرب منطقه می‌باشد. | ## بخش 2: صفی‌آباد (بام و صفی‌آباد) | حال آن که خاک‌هایی که دامنه شمالی را تشکیل داده‌اند دارای بافتی خیلی سبک و گاهی سنگریزه‌های تشکیل شده که دارای ساختمان مشخص نمی‌باشند و به تدریج که به طرف جنوب نزدیک می‌شویم از ارتفاع نقاط کاسته شده و خاک‌ها سنگینتر می‌شوند. دامنه کوه‌ها بیشتر از سنگریزه‌های حاصله از تخریب سنگ‌ها به وجود آمده که ابعاد آن‌ها به تدریج کم می‌شود در پایین دست این طبقه بافت خاک لیمونی است که بر روی یک طبقه شن قرار دارد. در دشت، بافت خاک مطبق و طبقه سطحی رسی لیمونی و طبقه زیر آن از رس تشکیل شده است و در قسمت جنوبی دشت خاک یکنواخت تر بوده و درصد رس آن زیادتر شده است.فدایی، سید احمد، 1373، جغرافیای شهرستان اسفراین، چاپ اول، انتشارات استان قدس، مشهد، ص 33 سازنده‌های مارنی و رسی که حاوی گچ و نمک می‌باشند قسمت وسیعی از حوزه به خصوص قسمت‌های جنوبی (صفی‌آباد) را دربر گرفته از طرفی مانع فرورفتن آب‌ها گردیده و از طرفی به دلیل پایداری کم در مقابل فرسایش باعث انحلال در آب‌ها گردیده و باعث کیفیت نامطلوب آب‌های منطقه از نظر شرب و کشاورزی می‌شود و به عنوان یک عامل مضر و محدودکننده باید از آن نام برد. وجود کال شور در حوضه صفی‌آباد بیانگر این ارتباط است.جنابی، کاظم، 1373بررسی و مطالعه ویژگیهای اقتصادی و فرهنگی بخش بام و صفی‌آباد، مرکز آموزش عالی ضمن خدمت فرهنگیان (واحد سبزوار) کوه‌های شهر صفی‌آباد کوه یاریمجا این کوه باارتفاع ۲۲۹۳متر در فاصله‌های ۱۱کیلومتری شمال شرق. کوه پشت بره این کوه باارتفاع ۱۷۱۹متر در ۲۰کیلومتری شمال شرق.بی‌نا، (1384)؛ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان شمالی: شهرستان اسفراین، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی و وزارت فاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. منبع اصلی تأمین‌کننده آب‌ها بخش بارندگی است و به ویژه از ذوب برف دامنه‌های جنوبی ارتفاعات شاه جهان ناشی می‌شود که با توجه به ویژگی بارش‌ها، آب‌های جاری غالباً به صورت سیلاب‌های فصلی و اتفاقی ظاهر می‌شوند و شبکه‌های دایمی به قسمت‌های شمالی محدود می‌شوند. ذوب برف در ارتفاعات شمالی و نفوذ تدریجی آن در خلل و فرج و شکستگی‌های تشکیلات زمین‌شناسی سفره آب‌های زیر زمینی را تغذیه می‌کند. آبهای سطحی شهر صفی‌آباد رودخانه گرماب از مهم‌ترین رودخانه‌های منطقه صفی‌آباد است که یک رودخانه فصلی است و نقش تعیین‌کننده ای در شکل‌گیری محوطه‌ها و آبیاری زمین‌های مسیر خود ایفا می‌کند. وسعت حوضه آبگیر این رودخانه تا محدوده ورود به دشت ۲۷۰ کیلومتر محاسبه شده است (هوشیار، ۱۳۷۹: ۱۲۰). این رودخانه نقش مهمی در ایجاد و شکوفایی استقرارهای دوره اسلامی داشته است (نیک گفتار، ۱۳۸۷: ۱۸۰–۱۷۴). رودخانه سرخاب (کال شور یا قره سو) این رودخانه که در حقیقت زهکش دشت صفی‌آباد به حساب می‌آید اصلی‌ترین رودخانه اسفراین است. این رودخانه که از ارتفاعات قوچ خوار و دشت صفی‌آباد واقع در جنوب شرق حوضه آغاز و در جهت شمال غرب جریان می‌یابد. این رودخانه پس از آمیختن با آب گراتی به دهستان زرق آباد در جنوب غرب اسفراین وارد می‌شود و دامنه شمالی رشته کوه‌های جوین را رو به شمال غربی طی می‌کند و مناطق میاندشت و شورلق را پشت سر نهاده و در اینجا کال بکوری و کال جلوگیر را دریافت می‌کند و به شهرستان جاجرم وارد می‌شود. پس از آن رودخانه به سمت جنوب غربی تغییر جهت می‌دهد و در این مسیر با ریزابه‌هایی چون کال چهل بوقور، کال حمزه چاه و کال قلعه چه در هم می‌آمیزد و پس از عبور از دامنه شمالی و غربی هرده سیاه گچی تغییر مسیر می‌دهد و به سمت جنوب جاری می‌شود. در پلی که در ۴ کیلومتری غرب ایستگاه جاجرم برای عبور راه‌آهن ساخته شده و به پل ابریشم معروف است با رودخانه جوین و کال شور غربی در هم می‌آمیزد و از غرب روستاهای حسین‌آباد و محمدآباد عبور می‌کند و از استان خراسان به سمنان وارد می‌شود. در این استان راه اتومبیل روی شاهرود و سبزوار را قطع می‌کند و پس از آمیختن با کال شور سبزوار به نام کال شور خارتوران تغییر نام می‌دهد و پس از مخلوط شدن با کال‌های بز رنگ، چاه خشک، گذر ذوقدی، گذر گرماب، شوراب، پنج چاهی، چاه معدن، سرخ تول، چاه وکیل، گرماب و غریبه در ۱۷۵ کیلومتری جنوب غربی سبزوار به شن زارهای کویر مرکزی می‌ریزد. طول کلی این رودخانه ۳۶۰ کیلومتر و ارتفاع آن در سرچشمه ۱۱۵۰ متر و در ریزشگاه ۶۸۰ متر است. شیب متوسط این رودخانه ۱/۰ است و میزان آبدهی سالانه آن حدود ۲۰ میلیون مترمکعب محاسبه شده است.(وحدتی، 1389: 17) آبهای زیر زمینی شهر صفی‌آباد با توجه به اینکه ایران در منطقه خشک و نیمه خشک جهان واقع است و اکثر رودخانه‌های ایران در ماه‌های سرد جاری است لذا در فصل گرم سال در آب رودخانه‌ها قطع یا کم می‌شود، نیاز به تأمین آب از زیر زمین بسیار شدید می‌شود که با این انگیزه کشاورز ایرانی از دوران بسیار قدیمی با استفاده از آب‌های زیر زمینی آشناست که علاوه بر استفاده از آب چشمه‌ها، هزاره ای بیشتر است که دست به حفر چشمه‌های مصنوعی یا به قولی قنات زده است و چون بازدهی آن‌ها کم بوده یا قابل دسترس در هر مکانی نبوده، قرنی می‌شود که روی به استفاده از چاه‌های عمیق و نیمه عمیق آورده است حوزهٔ آب‌های زیر زمینی دشت صفی‌آباد، دشت‌های نیشابور، جوین در ارتباط است، در دشت صفی‌آباد سطح آب زیر زمینی از سطح تپوگرافی طبعیت می‌کند. | ## بخش 3: صفی‌آباد (بام و صفی‌آباد) | ولی از نظر کیفیت، سفره‌های آب شیرین در دشت صفی‌آباد محدود بوده و بیشتر به قسمت ابتدایی عامل در تغییر کیفیت و گرایش به شوری آب هاست و از نظر شرب مناسب نمی‌باشدجنابی، کاظم، 1373، پیشین، ص 22 البته قابل ذکر است که از نظر کشاورزی محدودیت‌هایی نه تنها در قسمت غربی دشت بلکه در انتهای قسمت شرقی نیز وجود دارد و بر اساس طبقه‌بندی آب‌های دهستان ۱۶٪ آب‌ها نسبتاً مناسب و۸۴٪ نامناسب برای کشاورزی و ۸٪ آب‌های خوب ۲۸٪ متوسط و ۶۴٪ بقیه غیرقابل آشامیدن است که علل شوری آب وجود رسوبات تبخیری با گسترش وسیع در ارتفاعات شمالی و جنوبی این دشت می‌باشد.ملکشی، مهدی، 1374، جغرافیا ی دهستان صفی‌آباد کارشناس و مسئول مر کز خدمات کشاورزی صفی‌آباد(منتشر نشده، ص 7 به‌طور کلی این شهر دارای ۲۲ رشته قنات، ۱۴دهنه چشمه و ۳۵ حلقه چاه عمیق است.بی‌نا، (1384)؛ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان شمالی: شهرستان اسفراین، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی و وزارت فاع و پشتیبانی نیروهای مسلحص126. پوشش گیاهی بخش دشتی این بخش به دلیل قرار گرفتن در شرایط آب و هوایی گرم و داشتن زمین‌های رسی از گیاهانی چون پیاز کوهی، درمنه، خارشتر، بارهنگ، اسپند، قارچ، پونه، تلخه، پوشیده شده است. جاذبه‌های طبیعی جاذبه‌های تاریخی شهر صفی‌آباد نقوش صخره ای در طی تحقیقاتی باستان شناختی که در تیرماه سال ۱۳۹۱ به سرپرستی احمد نیک گفتار جهت شناسایی استقرارهای پیش از تاریخ و تاریخی در بخش بام و صفی‌آباد صورت گرفت در محدوده یک غار قدیمی بقایای از نقوش کنده بر روی تکه سنگ‌های بزرگ شناسایی گردید که این نقش‌ها احتمالاً به وسیله شکارچیان دوران باستان بر روی این سنگ‌ها ایجاد شده است. این آب انباری با توجه به تقسیم‌بندی آب انبارها از نوع آب انباری همگانی یا عمومی است که قسمت‌های عمده آن: ۱- سردر تزئینی ۲ – راه پله و پاشیر ۳– هواکش و بادگیر ۴ - پوشش منبع ذخیره آب می‌باشد. این آب انباری دارای یک سردر ورودی بوده که امروزه به علت ریختن زباله و ساخت وساز خانه‌های مسکونی سردر ورودی آن مسدود شده و بخش میانی آب انبار را بریده‌اند که نشان می‌دهد سقف بنا دارای قوس جناغی بوده و در گذشته بر سردر آب انبار اشعاری به شرح زیر نوشته بوده‌اند که به شرح زیر می‌باشد.(توحیدی، کلیم‌الله ،1374، اسفراین دیروز و امروز ، انتشارات واقفی، مشهد، ص41) پس از سردر ورودی یک دالان مستطیلی به طول ۸ متر و عرض ۳ متر درست شده که دارای سقف جناغی از آجر ساخته شده که ابعاد آجرها ۵*۲۲*۲۲سانتی‌متر می‌باشد. در انتهای این راهرو آثاری از پاشیر به شکل نیم قوس به عرض۱/۴۰و طول ۵ متر قرار دارد. بعد از پاشیر مخزن ذخیره آب به شکل مستطیل به ابعاد ۱۹/۶۰ *۸ متر با پوشش آجری که ملاط آن از ساروج و آهک ساخته شده که ارتفاع آن از سقف تا کف ۱۰ متر می‌باشد و در انتهای مخزن آب محل ورود آب قرار دارد و در سقف منبع ذخیره آب، یک هواکش کوچک به ابعاد ۸۵*۸۵ سانتی‌متر که برای سالم نگه داشتن آب وخنک کردن آن استوار گردیده تا جریان هوا را در آن برقرار سازد.احمد نیک گفتار. امامزاده‌ها آرامگاه شاهزاده محمد این آرامگاه یکی از بقاع متبرکهٔ شهر صفی‌آباد می‌باشد که در روستای باغشجرد واقع گردیده است. از لحاظ قدمت متعلق به دورهٔ صفوی تاریخ گذاری شده و به شماره ۵۹۵۰ در فهرست آثار ملی ثبت شده است. پلان بنا به صورت مربعی با مساحت ۹۹ متر مربع می‌باشد که دارای چهار ورودی در جهات اصلی بوده که فعلاً فقط ورودی شرقی باز است و سایر ورودیها به شکل تاق نما درآمده اند. ورودی اصلی با قوس جناقی پوشش یافته که در داخل آن یک طاق نما با قوس نیز تعبیه شده است. در حاشیه قوس‌ها قاب‌هایی با نقوش گل و بوته ایجاد شده و کتیبه‌هایی با متن آیه الکرسی با اندود گچ تزئین گردیده و پایین‌تر از کتیبه‌ها کمربندی با نقوش گل و بوته با رنگ‌های اصلی به صورت قرینه کشیده شده است که جلوه ای خاص به فضای داخلی بنا داده است و بیشتر آن‌ها مربوط به دوره قاجاریه می‌باشد. آرامگاه امامزاده حمزه بن موسی این بنا در دهستان دهنه شیرین در ۷۵ کیلومتری شرق شهر اسفراین و ۱۰ کیلومتری شرق شهر صفی‌آباد واقع شده است. طرح کلی پلان بنا مربع شکل است که بوسیله سه کنج در گوشه‌ها فضای مناسب برای استقرار گنبد بر فراز آن فراهم شده است. فضای داخلی مقبره با نقوش بسیار زیبا و گل و بوته و کتیبه ای از آیات قرآنی مزین شده است. آیات قرآنی با استفاده از خط ثلث سفید رنگ بر زمینه آبی و دور کمربند میانی و دیوارها به صورت قرینه بنا بکار رفته است که بیشتر نقوش و کتیبه‌ها متعلق به دوران قاجاریه می‌باشد. آسیاب‌های آبی محوطه داشخانه محوطه دورد برج گفتاوردها طبق نوشته کتابچه «بام و صفی‌آباد من محال ارض اقدس» دردوره قاجاریه (قرن ۱۳) «قلعه صفی‌آباد قدیم است. طایفه اکراد قوچان درزمستان گوسفند خویش آنجا آورند سابقاً ده نفر سواره داشته است. | ## جمع‌بندی | پنج سالی است معزول شده است دویست و پنجاه خانوار مالیات بده است و ده خانوار غریبه دارد» نگارخانه جمعیت بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر صفی‌آباد برابر با ۳٬۴۲۷ نفر (۱٬۰۲۰ خانوار) بوده است.