موضوع مقاله: دروازه‌های تهران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دروازه‌های تهران | مقدمه: ساخت این بناها از عصر صفویه با ساخت پنج دروازه در دوران شاه تهماسب یکم برای نخستین بار انجام شد. | ## بخش 1: دروازه‌های تهران | در دوران پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار دروازه‌های صفوی جهت گسترش شهر ویران شدند و سپس شهر دارای دوازده دروازه شد. دروازه‌های دوران ناصرالدین شاه در دوران پهلوی تخریب شدند و امروز تنها دو دروازه از دوران‌های گذشته باقی مانده است، یکی دروازهٔ باغ ملی که در نخست‌وزیری رضاخان ساخته شده و دیگری بخش کوچکی از دروازهٔ محمدیه واقع در مدخل بازار عباس‌آباد می‌باشد. دروازه‌های دوازده‌گانه از دیدگاه کاشی‌کاری و نقش‌‌ونگار و ستون‌هایی به رنگ آبی آسمانی با نقوش جالبشان مثل نقش رستم، دیو سپید و رستم و اسفندیار همه زیبا، گیرا و دلپذیر بودند. دروازه‌های تهران عبارت بودند از: دروازهٔ خراسان، دروازهٔ شاه عبدالعظیم، دروازهٔ غار، دروازهٔ گمرک، دروازهٔ قزوین، دروازهٔ بهجت‌آباد، دروازهٔ دولت، دروازهٔ شمیران، دروازهٔ دوشان‌تپه، دروازهٔ دولاب، دروازهٔ باغ‌شاه و دروازهٔ چراغ برق. این دروازه‌ها شب‌ها بسته می‌شد و رفت‌وآمد از آن‌ها ممنوع می‌شد، مگر با گفتن (اسم شب) که همه روزه وزیر دربار آن را به رئیس قراولان می‌داد. آخرین دروازه‌ای که در دارالخلافهٔ تهران ساخته شد و آن را دروازهٔ میدان مشق می‌گفتند، در دوران سلطنت رضاشاه در محل میانی شرکت نفت و پستخانه به وجود آمد. درِ بزرگ آهنی این بنا را که سال‌ها بر فراز آن نقاره می‌زدند در قورخانه ساخته بودند. دروازه‌های دوازده‌گانهٔ تهران در سال ۱۳۰۹ شمسی در دورهٔ شهرداری کریم آقا بوذرجمهری به بهانهٔ نوسازی شهر تهران ویران کردند. تاریخچهٔ دروازه‌های تهران گر چه ناصر نجمی در کتاب «طهران عهد ناصری» نوشته‌است که تهران از زمان حکومت فتح‌علی شاه دارای دروازه شد، امّا از قراین تاریخی چنین برمی‌آید که قدمت نخستین دروازه‌های تهران، به دوره صفویه می‌رسیده‌است. بدین ترتیب در دوران صفوی، و به طور دقیق از سال ۹۶۱ ه‍.ق، ضمن احداث حصار و برج و باروی تهران، نخست ۴ دروازه در اطراف این شهر بنا شد. این دروازه‌ها عبارت بودند از: دروازه دولاب واقع در اول بازارچه نایب‌السلطنه (تقاطع خیابان شهید علی‌اصغر آل آقا [بازارچهٔ نایب‌السلطنه] و خیابان ری، بعدها در سه‌راه شکوفه دروازه دیگری به همین نام ساخته شد). | ## بخش 2: دروازه‌های تهران | دروازه شاه عبدالعظیم واقع در ابتدای بازار حضرتی (تقاطع بازار حضرتی و خیابان مولوی، بعدها در میدان شوش دروازه دیگری به همین نام ساخته شد). دروازه قزوین واقع در اول بازارچه قوام‌الدوله (تقاطع خیابان طرخانی و خیابان شاپور یا وحدت اسلامی، بعدها در میدان قزوین دروازه دیگری به همین نام ساخته شد). دروازه شمیران واقع در اول پامنار (تقاطع خیابان پامنار و خیابان امیرکبیر، بعدها در انتهای پل چوبی دروازه دیگری به همین نام ساخته شد). به غیر از این چهار دروازه که ورودی‌های شهر بودند، در این دوران همچنین دروازهٔ ارگ هم ساخته شد، که ورودی ارگ پادشاهی (بعدها مجموعه کاخ گلستان) بوده است. در دوران سلطهٔ افغان‌ها در دوره تسلط افغان‌ها بر تهران که پس از دوران صفویه به وقوع پیوست، دروازهٔ شمالی ارگ توسط افغان‌ها بنا گردید. این دروازه که به نام دروازهٔ اسدالدوله معروف بود، در مدخل خیابان باب همایون احداث شد و تعداد دروازه‌های تهران را به شش عدد رساند. گفته می‌شود که افغان‌ها برای فرار در مقابل شورش و حملهٔ احتمالی مردم تهران این دروازه را با نام سرکرده شان، اسدالدوله در شمال ارگ بنا کردند. دورهٔ محمد شاه در آخرین سال پادشاهی محمد شاه قاجار، و به سال ۱۲۶۳ قمری، دروازه‌ای در پاقاپوق تهران ساخته شد که بعدها دروازهٔ نو یا دروازهٔ محمدیه خوانده شد. این دروازه که در جنوب محلهٔ بازار تهران واقع است، تنها دروازه‌ایست که همچنان پابرجاست. تا میانهٔ سلطنت ناصرالدین‌شاه، حصار صفوی و دروازه‌های آن، بصورت نیمه‌مخروبه، کماکان پابرجا بود. دروازه‌ها، مانند در خانه‌ها، روی پاشنه می‌چرخیدند اما به واسطهٔ سنگینی، باز و بسته شدن آنها به سختی صورت می‌گرفت. | ## بخش 3: دروازه‌های تهران | البته این بدان معنا نبود که فرو افتادن و درهم‌شکستن آنها، ناممکن بوده باشد؛ دکتر یاکوب پولاک (پزشک مخصوص ناصرالدین‌شاه) در خاطراتش آورده که در مدتی که در تهران اقامت داشت، دو بار دروازه‌های شهر فرو افتاد: در تابستان ۱۸۵۴م، شاه که در آن موقع در دو مایلی شهر سکونت داشت، دستور داد فیل‌هایش را به نزدش ببرند. فیل‌بان، شب دیرگاه با فیل‌ها بازگشت و با دروازه‌های بسته مواجه شد؛ التماس و تهدید، هیچ‌کدام موثر نیفتاد و وی از این ترسید که مبادا فیل‌ها سرما بخورند و بیمار شوند. هنگامی که شاه مطلع شد، به خشم آمد و می‌خواست دستور قتل فیل‌بان را بدهد، تنها به تصور اینکه با این کار، دنیا را از ضعف شهر تهران خبردار کرده بود... مدتی بعد، شاهزاده دالگوروکی در کالسکهٔ مجلّلش از پل متحرّک روی خندق می‌گذشت؛ در آنجا، دروازه به هنگام گشودن از پاشنه در آمد و فرو افتاد و نوکر و دو اسب او در این ماجرا کشته شدند. نقطهٔ عطف گسترش شهر تهران، تخریب بخش‌هایی از حصار و ابنیهٔ آن در سیل شدید محرّم (اردیبهشت) ۱۲۸۴ ه.ق بود. در پی این حادثه، طراحی خندق و حصار جدید به عهدهٔ مهندس نظامی فرانسوی، الکساندر بولر گذاشته شد. با ساخت خندق و حصار و دروازه‌های نو، وسعت شهر از ۴/۳۵ کیلومتر مربع به ۱۹/۷۵ کیلومتر مربع (۴/۵ برابر) رسید. فهرست دروازه‌های تهران در کتاب‌های تاریخی، بسته به قدمت آنها، یا فقط به نام چهار دروازهٔ مربوط به حصار عصر صفوی اشاره شده‌است یا نام دوازده تا سیزده دروازهٔ مربوط به حصار ناصری قید شده‌است، این دروازه‌ها، گاهی با احتساب دروازه‌های داخل شهر تهران تا ۳۱ دروازه یا حتی بیشتر هم رسیده‌است. دروازه‌های حصار ناصری که تا دوران پادشاهی رضاشاه نیز اغلب آنها سرپا مانده بودند، عبارت بودند از: دروازهٔ دولت (در محل تقاطع خیابان‌های انقلاب و مفتح ) دروازهٔ شمیران (در انتهای پل چوبی) دروازهٔ دوشان‌تپه (در میدان ژاله) دروازهٔ دولاب (در سه‌راه شکوفه) دروازهٔ خراسان (مشهد) (در میدان خراسان) دروازهٔ شاه عبدالعظیم (در میدان شوش امروزی، ابتدای جادۀ شهرری) دروازهٔ غار (در حد فاصل میدان شوش و میدان خانی‌آباد) دروازهٔ خانی‌آباد (در محل تلاقی خیابان خانی‌آباد و خیابان شوش) دروازهٔ گمرک (در انتهای خیابان امیریه، رو به میدان گمرک) دروازهٔ قزوین (در نزدیکی میدان قزوین) دروازهٔ باغ‌شاه (در انتهای خیابان سپه) دروازهٔ یوسف‌آباد (خیابان حافظ) دروازه‌های دیگری نیز در داخل شهر قرار داشت که ورودی اغلب آنها به میدان توپخانه گشوده می‌شد، این دروازه‌های داخل شهری عبارت بودند از: دروازهٔ ماشین دودی دروازهٔ ناصریه دروازهٔ خیابان چراغ برق (چراغ گاز) سردر باغ ملی (برای مدتی کوتاه میدان مشق را باغ ملی می‌نامیدند.) سردر الماسیه (باب همایون) دروازهٔ خیابان مریضخانه (بخشی از خیابان سپه یا امام خمینی کنونی در ضلع جنوبی بیمارستان سینا) سردر قورخانه دروازهٔ خیابان علاءالدوله (خیابان فردوسی کنونی) دروازهٔ خیابان لاله‌زار دروازهٔ خیابان نایب‌السلطنه (خیابان گوتهٔ کنونی). بدین ترتیب این آثار ارزشمند تاریخی نیز، مانند بسیاری دیگر از آثار تاریخی تهران عصر قاجاریه نابود گردید. در حال حاضر، تنها دروازه‌هایی که از آن همه دروازهٔ موجود در تهران قدیم باقی مانده‌است، دروازهٔ محمدیه یا همان دروازهٔ نو، واقع در نزدیکی میدان اعدام (میدان محمدیهٔ امروزی) و همچنین دروازهٔ باغ ملی یا همان سردر باغ ملی می‌باشد. | ## جمع‌بندی | در سال‌های اخیر تعداد اندکی از هنرمندان ایرانی به بازسازی نمونه‌هایی از دروازه‌های تهران قدیم علاقه نشان داده‌اند.