موضوع مقاله: شلمنسر سوم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شلمنسر سوم | مقدمه: شلمنسر سوم طی فرمانروایی طولانی خود همواره در حال لشکرکشی به کشورهای سمت شرق خود بود. | ## بخش 1: شلمنسر سوم | لشکریان او به دریاچه وان و کوه‌های توروس رخنه کرده، هیتی‌های کارکمیش را ناچار به پرداخت باج کرده و بر پادشاهی‌های هماث و دمشق چیره شدند. به‌طوری‌که آمده پارسواها در کوهستان‌ها مابین رود ذهاب و رود دیاله و آمادای‌ها در جلگه‌های اطراف این ناحیه سکنی داشته‌اند. مردم آمادای همان مادها بوده‌اند زیرا بعدها هم آشوریان به‌طوری‌که از کتیبه‌ها و بیانیه‌های آشوری دیده می‌شود، مادها را به این عنوان می‌نامیدند.تاریخ باستانی ایران، پیرنیا، ص ۶۵ آشوریان تا پایان دوران حکومت آشور-ناصیر-پال دوم از قلل مرزی زاگرس نگذشته به نقاط دور دست داخلی آن نفوذ نمی‌کردند؛ ولی بعد از آنکه پایگاه جنگی در زاموا برای خود ایجاد کردند در جهت سرزمین ماد و دریای کاسپین تهاجمات سریع به عمل آوردند. زمانی مهم‌ترین پادشاهی زاموایی دولتی بود در زاموای داخلی ماننا که مک‌تیارا (نیک‌دیارا) در رأس آن قرار داشت؛ ولی مک‌تیارا رقیبان بسیار داشت. م از طریق گردنهٔ بونائیس به خاک مک‌تیارا شاهک ماننایی حمله کردند و چون وی خواست از راه دریاچه با استفاده از قایق‌هایی که از شاخهٔ بید بافته و ساخته بودند از چنگ آشوریان فرار کند، شلمنسر سومشولمان آشارد - Šulman - Ašaréd به تعقیب او پرداخت و بر دریاچه با وی پیکار کرد ولی چندان توفیقی حاصل نکرد و بر روی هم در طی سه ربع اول قرن نهم پ. م جریان تأسیس دولت‌ها در خطهٔ ارومیه و رود زرین رود بدون برخورد به دشواری‌های بزرگ تعقیب شد. - شلمنسر سوم به زاموامازاموا لشکر کشید و پادشاهی نینی که مرکز آن قلعهٔ «آریدو» در گردنهٔ سیمه‌سی قرار داشت ظاهراً در حدود جنوب ماننا بوده است. پیشوای مزبور در سال ۸۳۴ از اطاعت آشور سرپیچی کرد و این بهانه‌ای برای نخستین لشکرکشی شلمنسر سوم به خاک ماد شد. لشکریان آشور از سوی شمال‌شرقی و از طریق گردنه‌های کوهستان خشمارخشیمور به طرف نامار سرازیر شدند. آشوریان دژهای نامار را تارومار کردهدر سال‌نامه‌ها «سیخی‌شالاخ» و «بیت‌تمول» و «بیت‌ساکی» یا بیت سانگی که ظاهراً نزدیک خانقین بوده و «بیت‌شدی» را نام می‌برند. | ## بخش 2: شلمنسر سوم | اموالی را که در کوهستان‌ها مخفی شده بود تصرف نمودند و این عملیات چنان سریع انجام گرفت که فرصتی برای اقدامات دیگر باقی‌ماند و آشوریان به قصد غارت و چپاول به داخل سرزمین ماد به حرکت درآمدند. پادشاه نامار به ماد گریخته بود و این خود بهانه‌ای برای حملهٔ شلمنسر سوم به آن خطه شد. لشکریان آشور در مرحلهٔ اوّل پیشرفت خویش وارد کشور پارسوآ شدند و از ۲۷ پادشاهی آن سرزمین خراج ستاندند. لشکریان شلمنسر سوم از کوه‌ها گذشته به سرزمین مسّی در قسمت علیای زرینه رود سرازیر شدندناحیهٔ مسو عادتاً با زاموآ و ناحیهٔ مادای و به‌خصوص گیزیل بوندا ذکر می‌شود و مربوط می‌گردد. کتیبهٔ شمشی-ادد پنجم و سپس به سوی دیگر سلسله جبال مزبور و ناحیهٔ خارخار و آرازیاش که در آن عهد به اتحادیه قبایل ماد تعلق داشت حرکت کردند. احتمالاً آشوریان به بخش علیای رود قزل اوزن نزدیک بیجار کنونی و شاید درّه همدان نفوذ کردند. سال‌نامه‌های شلمنسر سوم نام چهار دژ زا که وی در سرزمین مادها اشغال کرد ذکر می‌کنند. نام‌های مزبور به زبان ایرانی تعلق ندارد و با اسامی اماکن زاموآ و پارسوآ مشابهت دارد.کوآکین‌دا، تارزانابی، اسامول، کی‌نابلیلا. باید در نظر گرفت که (ل) در زبان‌های باستانی ایران وجود نداشته است آشوریان عده‌ای از ساکنان را به بردگی بردند. بخش اعظم ساکنان و دام‌ها طبق عادت در کوه‌ها پنهان شده بودند و آشوریان مدتی مدید در درّه‌ها فرمانفرمایی و یکه‌تازی می‌کردند و حتی در خارخار تصویر شلمنسر سوم را بر سنگ نقر کردند؛ ولی با اینحال بعد راه بازگشت پیش گرفتند و یانزی نامار را که به اسارت درآورده بودند با خود بردند و کوشش دیگری برای تحکیم موقع خویش در خاک ماد به عمل نیاوردند. | ## بخش 3: شلمنسر سوم | م وقوع یافت، بسیار پیر و فرسوده شده بود و به تن خویش در عملیات شرکت نجست و فرماندهی لشکریان آشور را تورتانبه سردار تعبیر می‌شود. این بار لشکرکشی متوجه امارت‌های (پادشاهی‌ها) کوچک جلگهٔ زاموای داخلی (ماننا) بود. اوآلکی به کوه پناه برد و پنهان شد ولی آشوریان دام‌های بسیار بردند و دهکده‌های خالی را تصرف کردند و از آن جمله دهکدهٔ ایزیرتو که بمنزلهٔ دژ و مقرر اوآلکی بود.گوادر (مورخ) محل ایزیرتو را در تپه کاپلانتو در جنوب سقز می‌داند؛ ولی به نظر می‌رسد کاپلانتوی کنونی همان دژ بشتو باشد. شولوسونو به آشور اظهار انقیاد کرد و قرار شد سرزمین او هر سال تعدادی اسب عرابه‌کش به رسم خراج بپردازد. آرتاسارونام آرتاسارو را می‌توان از ایرانی باستان مشتق دانست به معنی اتحاد و الحاق به راستی؟ آنگاه آشوریان به پارسوآ رفتند و از برخی شاهکان خراج ستاندند و بخشی از پادشاهی‌ها را غارت کردند. م، اراضی ماننا و پارسوآ تحت حکومت شاهکان بسیار قلمداد شده‌اند بدین قرار: کشور گیلزان به پادشاهی اوپو کشور ماننا به پادشاهی اوآلکی کشور هارونا به پادشاهی شولوسونو کشور شوردوراشوردیره به پادشاهی آرتاسارو کشور آیدا؟ به پادشاهی نیک‌دیما کشور آریدو به پادشاهی نینی رفته رفته پادشاهی اوآلکی و نیک‌دیارا بر دیگران بسط یافت و عوام تمام اراضی اطراف دریاچه اورمیه و زاموای داخلی را کشور ماننا یعنی قبیله‌ای که در یکی از آن سرزمین‌ها مسکن داشت، می‌خواندند. | ## جمع‌بندی | از سوی دیگر لشکرکشی‌های آشوریان با اینکه جنبهٔ غارت‌گری و کسب غنایم و برده داشت در عین حال تا اندازه‌ای بدین منظور بود که سرزمین مذکور را کاملاً تحت اطاعت درآورند تا وصول خراج از آن مقدور گردد؛ ولی تا آن زمان در این طریق چندان موفقیتی کسب نکرده بودند.