موضوع مقاله: زبان کاباردی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان کاباردی | مقدمه: زبان کاباردی از زبان‌های قفقازی پرگویشور است که در کشورهای روسیه ترکیه اردن سوریه و عراق و نیز در برخی دیگر از کشورهای جهان که مهاجران این زبان کوچیده‌اند نزدیک به یک میلیون و ششصد و سی هزار گویشور دارد. | ## بخش 1: زبان کاباردی | این زبان به عنوان «لهجهٔ شرقی زبانِ چرکسی» نیز شناخته می شود، و نزدیکی زیادی با زبان آدیغی (چرکسی غربی) دارد. در کشور ترکیه شبکه تلویزیونی تی.آر.تی در طول هفته یکساعت و نیم برنامه به زبان کاباردی پخش می‌کند. در ترکیه، در جامعهٔ کاباردی ساکن آن کشور (نوادگان آوارگان نسل‌کشی چرکس به عثمانی) در کنار الفبای سیریلیک، الفبای لاتین نیز، با الهام گرفتن از الفبای لاتین مدرن ترکی استانبولی، برای زبان قاباردی در نظر گرفته شده است. به طور تاریخی، مردم کاباردی برای نوشتار زبان خود، از الفبای عربی استفاده می کردند. الفبای عربی قاباری در طول چندین دهه، با تلاشهای فرهنگیان و زبان‌شناسان قاباری، استانداردسازی شده بود. اما با تحمیل تغییر الفبا در شوروی در سال ۱۹۲۴، و همینطور تغییر الفبا در ترکیه در سال ۱۹۲۸ میلادی، به مرور زمان نقش، کاربرد، و دانش الفبای عربی کاباردی کمرنگ شد. شیوه نگارش پیش از قرن ۱۹ میلادی، زبان‌های چرکسی، هنوز فرهنگ و سنت کتبی و نوشتاری برای خود نداشتند، و به همین دلیل الفبا و نوشتار خاصی برای زبان‌هایی چون قاباردی تدوین نشده بود. اما از سال ۱۸۲۰ به این‌سو، فرهنگیان و زبان‌شناسان کاباردی در تلاش برای تدوین الفبایی برای نوشتن زبان کاباردی بودند، و طبیعتا به مدت صد سال، پایهٔ اصلی الفبای زبان کاباردی، الفبای عربی و سنت نوشتاری عثمانی بود. البته که تاثیر نسل‌کشی چرکس به دست دولت روسیه و به سبب آن، آوارگی جمعیت قابل توجه‌ای از مردم چرکس به امپراطوری عثمانی، در این روند و تکامل مؤثر بوده است. از جمله مسائل خاص زبان قاباری، تعداد به نسبت زیاد واج‌های صامت می باشد، بین ۵۰ تا ۶۰ عدد. برای همین، نه تنها تک‌ تکِ حروفِ عربی (مثل «ص»،‌«ط»، «ذ») که در زبانهایی چون فارسی و ترکی صدای خاص خود را از دست داده‌اند، برای نوشتن واج‌های صامتِ خاصِ زبان کاباردی استفاده می شوند، بلکه بر حسب نیاز، چندین حرف جدید دیگر نیز در نظر گرفته شده بودند. از سال ۱۹۲۴ به این سو، به دلیل سیاست دولت تازه تاسیس شوروی، الفبای عربی کنار گذاشته شده و تلاش‌ها برای تدوین الفبای نوین لاتین آغاز شد. | ## بخش 2: زبان کاباردی | در الفبای لاتین نیز، برای نشان دادن واج‌های خاص زبان کاباردی، حروف و دونگاره‌های جدید متعددی در نظر گرفته شد. در بین سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۶، الفبای قاباردی دوباره اصلاح شد و با «ینگه‌الفبا»، الفبای لاتین واحد برای زبان‌های غیرروسی‌ (بالاخص زبان‌های ترکی) تطابق یافت. در سال ۱۹۳۶، بر اساس سیاست بازنگری شدهٔ شوروی، الفبای لاتین نیز کنار گذاشته شد و الفبای سیریلیک جایگزین آن شد. در الفبای سیریلیک نیز برای نشان دادن واج‌های خاص زبان قاباردی، حروف و دونگاره‌های جدید متعددی در نظر گرفته شد. در سال ۱۹۳۸، به دلیل دشواری در خواندن، نوشتن، و یادگیری الفابیی با این همه علامت آپاستروف، الفبای سیریلیک قاباردی دوباره اصلاح شده و شکل نهایی و امروزی خویش را یافت. در آنجا، الفبای عربی چرکسی دوام بیشتری داشت و سیاست‌های شوروی تاثیر فوری در تغییر وضعیت نداشتند. اما با توجه به همه‌شمول بودن فرهنگی-ادبی زبان‌های ترکی و عربی در مملکت‌هایی که چرکس‌ها در آنها سکونت گزیده بودند، زبان قاباردی اهمیت خود به عنوان یک زبان نوشتاری را از دست داد و در نتیجه نیاز به الفبا برای مردم چرکس-تبار کمتر شد. اما در سالهای اخیر، پس از سقوط شوروی و گسترش مراودات فرهنگی و رفت و آمد بین چرکسیه و جوامع چرکسی در ترکیه، اردن، سوریه، و غیره، زبان قاباردی به عنوان یک زبان نوشتاری، دوباره مورد توجه قرار گرفته است. از این سو، اکثریت جامعهٔ چرکسی خارج از چرکسیه، الفبای سیریلیک مورد استفاده در روسیه را بر گزیده است. در ترکیه، از اوایل سال ۲۰۰۰ میلادی به این سو، بعضی از قاباریان، با همکاری با دولت حاکم در ترکیه، مخصوصا گروهی مستقر در شهر قونیه به اسم انجمن زبان آدیغه (به ترکی استانبولی: Adige Dil Derneği و یا ADDER) تلاش در تدوین نوینِ الفبای لاتین، بر اساس الفبای لاتین مدرن ترکی استانبولی کرده‌اند. در این الفبای لاتین نیز برای نشان دادن واج‌های خاص زبان قاباردی، حروف جدید متعددی در نظر گرفته شده، اما از استفاده از دونگاره‌ها اجتناب شده است. این موضوع البته، منجر به اختلافات و بحثهای متعدد در جامعه قاباردی ترکیه شده است. | ## بخش 3: زبان کاباردی | بعضی از یک سو، الفبای لاتین را، مخصوصا در ترکیه که همگان از این الفبا برای نوشتار زبان ترکی استفاده می کنند، برای تسهیل آموزش و گسترش زبان قارابدی ضروری می دانند. این جدول، شامل سه دونگاره نیز می شود، که معمولا جزءای از حروف الفبا به حساب نمی آیند، اما معادل سیریلیک آنها جزءای از الفبای سیریلیک شمارده می شود.Benk, A. الفبای مدون‌شده به دست وی، در سال ۱۹۰۸ میلادی عنوان الفبای رسمی قاباردی را توسط دولت حاکم تزاری بر چرکسیه، داشت. از جملهٔ این حروف، شش حرف می باشد که برای نشان دادن واج‌های مصوت استفاده می شوند. در تدوین الفبای قاباردی، به مانند آنچه که در رسم الخط زبان‌هایی چون کردی، اویغوری، قزاق، و غیره، تصمیم بر آن شد که تک‌-تک واج‌های مصوت باید حرف مختص خود را داشته و نوشته شوند. سایر حروف این الفبا، حروفی جدید است که با معرفی نقطه و یا خط بر روی حروف موجود عربی، تشکیل شده‌اند. اشکال آوانگاری معادل سیریلیک معادل لاتینADDER یونی‌کد نکته‌ها آغازی میانی پایانی تنها U+0622U+0627 U+0626 همزه یه «ئ»، علاوه بر ایفای نقش در میان واژگان، در ابتدای واژگانی که با حرف مصوت شروع می‌شوند نیز نقش دارد. بجز حرف «» (معادل سیریلیک: А а)، در ابتدای واژه، حروف مصوت دیگر به همراه «ئ» نوشته می شوند. U+06C1andU+200D1 این حرف، به عبارتی، حرفِ U+06C1 (ـہ / ہ) می باشد که به صورت «هفتی» یا «ویرگولی»، و به صورت میان‌واژه‌ای نوشته می شود. به همین دلیل، با توجه به حروف پیش یا پس از این حرف، استفاده از اتصال مجازی (U+200D) می تواند مورد نیاز باشد. به به این سناریوهای ممکنه توجه فرمائید: U+0628 U+062A U+062B U+067E U+066E معادل آن در الفبای عربیِ زبان آدیغی (چرکسی غربی) حرف (U+08A0) می باشد. / / U+06CC نمونه متن در جدول زیر، ترجمهٔ رسمی مادهٔ اول اعلامیه جهانی حقوق بشر به دو زبان آدیغی (چرکسی غربی) و قاباردی (چرکسی شرقی)، و همینطور متن آن به فارسی برای مقایسه آورده شده است. | ## جمع‌بندی | فارسی اعلامیه جهانی حقوق بشرماده اول تمام افراد بشر آزاد بدنیا میایند و از لحاظ حیثیت و حقوق با هم برابرند.