موضوع مقاله: زریاب | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زریاب | مقدمه: ابوالحسن علی بن نافع (حدود ۷۹۰ م – حدود ۸۵۷ م)، مشهور به زریاب، موسیقی‌دان، خواننده، و نوازندهٔ عود بود که در بغداد، آفریقا و اندلس می‌زیست. | ## بخش 1: زریاب | زریاب در کودکی نزد اسحاق موصلی موسیقی فرا گرفت ولی پس از مدتی از بغداد تبعید شد و به قیروان در تونس و سپس به کوردوبا در اسپانیای امروزی رفت. در کوردوبا او به دربار عبدالرحمن دوم راه یافت و به اجرای موسیقی و آموزش آن پرداخت. وی در کوردوبا مدرسه‌ای برای آموزش موسیقی بنیاد نهاد که برخی آن را نخستین کنسرواتوار موسیقی دانسته‌اند. همچنین زریاب را بنیان‌گذار مکتب موسیقی عربی اندلسی و عامل اصلی انتقال سنت‌های موسیقی مشرق اسلامی به مغرب و اروپا دانسته‌اند و نام او در تاریخ موسیقی اسلامی و اسپانیایی جایگاهی برجسته دارد. با این حال، احتمال دارد که این ادعاها مبالغه‌آمیز باشند و همگی ریشه در یک کتاب داشته باشند که توسط یکی از بستگان زریاب نوشته شده است. از او چند فرزند به جا مانده که برخی از آن‌ها، به همراه برخی از شاگردان زریاب، سبک و آموزش‌های موسیقی وی را به نسل بعد منتقل کردند. هنرمندان مختلفی آثاری به نام زریاب منتشر کرده‌اند یا در آثارشان از نام او به شکلی دیگر استفاده کرده‌اند. در شهر کوردوبا نیز بنای یادبودی برای زریاب در خیابانی که به نام اوست، بر پا شده است. لقب لقب زِریاب که به ابوالحسن علی بن نافع داده شده، در زبان فارسی و کردی نامی برای نوعی پرندهٔ سیاه‌رنگ بوده است. این لقب می‌تواند اشاره به رنگ پوست وی باشد، یا ممکن است این لقب نمادین، و در اشاره به خوش‌صدایی آن پرنده باشد. این پرنده ممکن است همان «ابوزریق» باشد که نوعی پرندهٔ سیاه‌رنگ و خوش‌آواز است که قادر به تقلید صدا نیز هست. اما در لغت‌نامه دهخدا تلفظ این واژه به صورت «زَریاب» با فتحه روی «ز» درج شده است. زندگی نخستین سال‌ها ابوالحسن علی بن نافع در حدود سال ۷۹۰ م در خانواده‌ای از موالیان خلیفه مهدی عباسی در خلافت عباسی (عراق امروزی) به دنیا آمد. به نظر می‌رسد که ادعای ایرانی بودن وی بر اساس لقبش («زریاب» که معرب «زر آب» به معنی آب طلاست) باشد. برخی زریاب را از کردهای ایران دانسته‌اند، اما در مآخذ کهن کوچک‌ترین نشانه ای بر صحت این ادعا وجود ندارد. زرکلی بر اساس استنباط نادرستی از عبارت پرووانسال او را متولد جزیره دانسته است، ولی پرووانسال فقط به محل تولد او در عراق تصریح کرده است. همچنین با توجه به این که زریاب سیاه‌پوست بوده، احتمال دارد که تبارش به حبشه (اتیوپی امروز) برسد چرا که در زمان خلافت عباسیان، مردمانی از حبشه برای پیوستن به سپاه عباسیان از شرق آفریقا به بغداد آمدند. این که نام کامل او هم تنها به صورت «علی بن نافع» ذکر شده و از اجدادش نام برده نشده، می‌تواند نشان‌دهد که او تبار شناخته‌شده‌ای از میان اعراب یا ایرانیان نداشته یا این که برده‌زاده بوده است، چرا که «نافع» (به معنای «بهره‌رسان») در آن زمان نامی رایج برای بردگان بوده است. او در کودکی شاگرد ابراهیم موصلی و اسحاق موصلی بود که موسیقی‌دانان مشهور دربار هارون الرشید بودند. گفته شده که هارون الرشید علاقهٔ زیادی به موسیقی زریاب داشت و این باعث حسادت اسحاق موصلی شد، تا جایی که منتهی به تبعید زریاب از بغداد شد. این روایت اولین بار توسط احمد بن محمد مقری تلمسانی هم در کتاب مطرح شده و پس از آن بارها تکرار شده است. اما بنابر روایتی دیگر، ترک بغداد توسط زریاب حاصل تبعید وی نبوده، بلکه حاصل ناامنی بغداد پس از کشته شدن امین (خلفهٔ پس از هارون الرشید) توسط برادرش مأمون بوده است. مهاجرت از بغداد زریاب پس از ترک بغداد، به شام رفت و تا سال ۲۰۱ ه‍.ق (حدود ۸۱۶ م) یا کمی پس از آن در شام بود. از آنجا که پس از چندی مورد غضب زیادةالله، حاکم قیروان قرار گرفت، باری دیگر مهاجرت کرد و اینبار به کوردوبا رفت که در آن زمان عبدالرحمن دوم (از امرای اموی) بر آن حکومت می‌کرد. | ## بخش 2: زریاب | زندگی در کوردوبا زریاب در سال ۸۲۲ م به کوردوبا رفت و عبدالرحمن هم در همان سال (طبق وصیت پدرش، حکم بن هشام) به حکومت رسیده بود. گفته شده که زریاب به هنرهای مختلف از جمله شعر و موسیقی و آشپزی تبحر داشت و در کوردوبا یک مدرسهٔ موسیقی دائر کرد که در آن آموخته‌هایش از اسحاق موصلی را به دیگران آموزش می‌داد. از این مدرسه به عنوان یکی از اولین کنسرواتوارهای موسیقی یاد می‌شود که شاگردانش هم از مردان و هم از زنان بودند. پس از زریاب، دیگران نیز مدرسه‌های مشابهی برای آموزش موسیقی در سویل، گرانادا، والنسیا و تولدو برپا کردند. همچنین گفته شده که زریاب در کوردوبا ماهانه ۲۰۰ درهم مقرری داشت و از مزایای دیگری نیز برخوردار بود. هنری جرج فارمر سال درگذشت وی را ۸۵۲ میلادی (۲۳۸ ه‍.ق) ذکر کرده و گفته که وی چند روز پیش از عبدالرحمن دوم، در اواخر ماه صفر یا اوائل ماه ربیع‌الاول آن سال درگذشت. او هشت پسر به نام‌های عبدالرحمان، عبیدالله، یحیی، جعفر، محمد، قاسم، احمد و حسن، و دو دختر به نام علیه و حمدونه داشت که کمی با موسیقی آشنا بودند. برخی از شاگردان زریاب از جمله سه تا از پسرانش (شامل عبدالرحمن) موفق شدند پس از او به آموزش موسیقی به روش وی ادامه دهند. اگر چه زریاب مایل نبود به موسیقی‌دانانی که از پیش از او در کوردوبا بودند سبک موسیقی خود را بیاموزد، یک استثنا در این میان موسیقی‌دانی بود به نام المنصور الیهودی، که بعداً به یکی از مهم‌ترین ناقلان آموزه‌های زریاب به نسل بعد تبدیل شد. موسیقی زریاب را ایجادکننده مکتب موسیقی عربی اندلسی و ترویج‌دهنده موسیقی عربی در مغرب می‌دانند. هنری جرج فارمر زریاب را «بزرگ‌ترین موسیقی‌دان مسلمان در اسپانیا» توصیف کرده است. أحمد بن محمد مقری تلمسانی هم در کتاب می‌نویسد که «هرگز، نه پیش از [زریاب] و نه پس از او، کسی در حرفهٔ وی نبود که به اندازهٔ او محبوب و مورد ستایش باشد.» زریاب موسیقی را به سبک شرقی می‌نواخت، به این معنا که موسیقی را با یک قطعهٔ متریک («بسیط» یا «عمل») شروع می‌کرد و سپس یک قطعهٔ بدون متر اجرا می‌کرد («نشید» یا «استحلال») که این سبک بعدها به عنوان نوبه شناخته شد. گفته شده که زریاب بیش از هزار قطعه موسیقی (یا به روایتی، بیش از ده هزار قطعهٔ موسیقی) می‌دانست. مجموعه‌ای از اشعار آثار زریاب توسط اسلم بن احمد بن سعید بن اسلم بن عبدالعزیز (که پسر یکی از دامادهای زریاب بود) جمع‌آوری شد که تا امروز باقی مانده است. کتاب فی اغانی زریاب که مجموعه‌ای از آثار موسیقی عربی بود را اسلم بن عبدالعزیز به همراه حمدونه دختر زریاب، گردآوری نمودند. نوآوری‌ها افزودن سیم پنج به ساز عود (که پیشتر چهار سیم داشت) به زریاب نسبت داده می‌شود. گفته شده که زریاب برای این ساز عود از سیم سرخ (همرنگ خون) استفاده می‌کرد تا به ساز روح ببخشد. با این حال، هم استفاده از سیم پنجم و هم استفاده از سیم سرخ برای عود همزمان با وی نزد موسیقی‌دانان بغداد نیز انجام می‌شده است. همچنین در توصیف این سیم پنجم آمده که زریاب آن را بین سیم دوم و سوم اضافه کرده بود، که نمی‌توانسته باعث بزرگتر شدن گستره صوتی ساز بشود. یکی دیگر از نوآوری‌هایی که به زریاب نسبت داده می‌شود، استفاده از زخمه‌ای از جنس شاهپر بال کرکس است، در حالی که زخمهٔ معمول برای ساز عود معمولاً از جنس چوب بود. همچنین گفته می‌شود که وی از ابریشم برای دو سیم زیرتر عود، و از رودهٔ بچهٔ گرگ برای سیم‌های بمتر ساز استفاده می‌کرد. تا پیش از او موسیقی از راه تکرار قطعه‌هایی که استاد می‌نواخت آموزش داده می‌شد اما زریاب آموزش موسیقی را به سه بخش تقسیم کرد: ضرب‌آهنگ و متر آهنگ‌ها به همراه شعر در ابتدا آموزش داده می‌شد، سپس به ملودی پرداخته می‌شد و نهایتاً به موضوعات جانبی پرداخته می‌شد. تئوری موسیقی که زریاب به کار می‌برد مبتنی بر آثار یونس الکاتب و اسحاق موصلی بود. گفته شده که وی استفاده از ظروف کریستال برای سرو نوشیدنی بر روی میز غذا و استفاده از لباس‌های متفاوت در فصل‌های مختلف سال را ترویج داد. | ## بخش 3: زریاب | همچنین گفته شده است که این زریاب بود که در قرن نهم میلادی روش غذا خوردن در چند مرحله (اول سوپ، سپس غذای اصلی، و در انتها دسر) را در اسپانیا (اندلس) رواج داد تا از آنجا به بقیه اروپا سرایت کند. با این حال، نزدیک‌ترین مستندات تاریخی از نظر زمانی، نظیر کتاب العقد الفرید، اشاره‌ای به این مطالب نکرده‌اند و این اشارات تنها در آثار متأخرتر دیده می‌شوند. ابن عبد ربه نویسندهٔ العقد الفرید که خود بارها زریاب را دیده بود، برای توصیف زریاب از واژهٔ «» به معنی بردهٔ سیاه استفاده کرده (نه فقط «اسود» به معنی سیاه‌پوست یا «اسمر» به معنی تیره‌پوست) و از الفاظ احترام‌انگیز نظیر «مولا» یا «غلام» که حاکی از جایگاه ویژه‌ای برای زریاب باشد، استفاده نکرده است. همچنین، ابن عبد ربه ماجرایی در توضیح این که چرا زریاب از تونس به اندلس مهاجرت کرد روایت می‌کند به این شرح که زریاب که سیاه‌پوست بود، نزد زیادةالله (حاکم قیروان در تونس) که او نیز برده‌زاده و سیاه‌پوست بود (احتمالاً از سمت مادرش)، شعری می‌خواند که اگر چه مقصودش اشاره به برده‌زادگان سیاه‌پوستی بود که خوانندگی می‌کردند، اما احتمالاً باعث شده که زیادةالله آن را کنایه‌ای به برده‌زاده بودن خودش تلقی کند. در نوشته‌های چند دهه بعد، این ماجراها ذکر نشده ولی زریاب نه به عنوان یک موسیقی‌دان فوق‌العاده، که صرفاً به عنوان یک موسیقی‌دان محبوب حاکم اموی توصیف شده که مورد حسد دیگران بود و حتی گاه سوژهٔ هجو دیگران قرار می‌گرفت. در سده‌های بعد این روند بیشتر شدت می‌یابد تا جایی که از زریاب فقط تصویری خارق‌العاده نقل می‌شود که حتی موسیقی را هم از طریق فال‌گوش ایستادن فراگرفته و بعدها در دربار اموی مقام «مولا» داشته است. زریاب باید پیش از درگذشت هارون الرشید در ۸۰۹ م از بغداد خارج شده باشد، و ورودش به کوردوبا هم در سال ۸۲۲ م بوده است. این بازهٔ ۱۳ ساله، بسیار طولانی‌تر از حدود ۲ ماه زمانی است که در آن زمان برای سفر از بغداد به کوردوبا لازم بود. یکی از آثاری که از نظر زمانی به زندگی زریاب نزدیک‌تر است، کتاب بغداد اثر ابی طاهر طیفور است. او که همزمان با زریاب در بغداد می‌زیسته، نوشته که زریاب بغداد را به قصد شام (سوریهٔ امروزی) ترک کرد. روند تحول توصیفات تاریخی از زریاب در سده‌های بعد توسط ابن حیان قرطبی شدت گرفت، چنان‌که وی در آثارش با استناد به کتابی به نام کتاب اخبار زریاب که نویسنده‌اش هم نامشخص است، توصیفاتی غلوآمیز در مورد زریاب را نقل کرد. دوایت رینولدز گمان می‌زند که نویسندهٔ کتاب اخبار زریاب همان اسلم بن عبدالعزیز (که نوادهٔ یکی از دامادهای زریاب بود) باشد و غلوها هم در ارتباط نویسندهٔ اثر با موضوع اثر ریشه داشته باشد. تمام ادعاهای مربوط به تأثیر زریاب بر سبک زندگی مردمان هم‌دوره‌اش (مثل ادعاهای مربوط به نوع پوشش، روش صرف غذا، و استفاده از خمیردندان) برای اولین بار در کتاب اخبار زریاب دیده می‌شوند که درستی آن‌ها را مورد تردید قرار می‌دهد. این ادعاها بعداً در سدهٔ هفدهم میلادی توسط أحمد بن محمد مقری تلمسانی در کتاب هم تکرار شدند که او نیز این مطالب را از ابن حیان نقل کرده است. دست آخر این که ابن حیان در شرح حال مبسوطی که راجع به زریاب نوشته، به ۱۲ مرد و ۳۸ زن که شاگرد وی بودند اشاره کرده است. بررسی این متن نشان می‌دهد که بسیاری از این زنان احتمالاً برده-خوانندگانی بودند که در حفظ و نشر تعلیمات زریاب نقش مهمی ایفا کرده‌اند. با این حال، توصیفی از این افراد در مقری تلمسانی و آثار بعدی (که همگی از مقری پیروی کرده‌اند) دیده نمی‌شود. اگر نوشته‌های ابن حیان درست باشد، می‌تواند توضیح دهد که چگونه زریاب که خود برده‌زاده‌ای بیش نبود توانسته چنین شناخته شده باشد و تأثیراتش در دورهٔ اموی به این شکل مستندسازی و حتی اغراق شده باشد. در سال ۲۰۱۳، در شهر کوردوبا، نمادی برای یادبود زریاب در خیابانی به نام زریاب بر پا شد. از این جمله، پاکو د لوسیا گیتاریست اسپانیایی، در سال ۱۹۹۰ آلبومی به نام زریاب منتشر کرد که حاوی قطعه‌ای به همین نام نیز بود. همچنین مجید ناظم‌پور نوازندهٔ عود، آلبومی به نام زریاب: گفتگوی عود و گیتار منتشر کرد که در آن یکی از قطعات پاکو د لوسیا را نیز بازنوازی کرد. پاسکوال انگیدانوس نویسندهٔ اسپانیایی در مجموعه‌ای از رمان‌هایش یک سیارهٔ تخیلی به نام زریاب را توصیف کرده است که درست روی مدار زمین به دور خورشید می‌گردد اما همیشه در سوی دیگر خورشید قرار دارد. همچنین در بازی نقش‌آفرینی پاکس تاردا یک مذهب چندخدایی خیالی به اسم زریابیسم وجود دارد که پیروانش گیاهخواری و عفت و فقر پیشه می‌کنند. | ## جمع‌بندی | به گفتهٔ محمود قطاط، موسیقی‌پژوه تونسی، احتمال دارد که واژهٔ زولبیا هم از اسم زریاب نام‌گرفته باشد (زریابیا، زولابیا).