موضوع مقاله: میر شمس‌الدین ادیب‌سلطانی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # میر شمس‌الدین ادیب‌سلطانی | مقدمه: میرشمس‌الدّین اَدیب‌سلطانی (۲۱ اردیبهشت ۱۳۱۰ – ۲۰ مهر ۱۴۰۲) پزشک، مترجم، نویسنده و فلسفه‌پژوه ایرانی بود. | ## بخش 1: میر شمس‌الدین ادیب‌سلطانی | او مترجم منطق ارسطو، سنجش خرد ناب کانت، رسالهٔ منطقی-فلسفی ویتگنشتاین و همچنین برخی از نوشتارهای دیگر به زبان فارسی و نویسندهٔ چند کار-نوشتهٔ فارسی و انگلیسی بود. زندگانی میرشمس‌الدّین ادیب‌سلطانی، چهارمین فرزند زین‌العابدین ادیب‌سلطانی و بتول آغا، در خانواده‌ای نامی، ادبمند و شعردان، در سال ۱۳۱۰ و در محلّهٔ قلمستان تهران زاده شد. پدر و مادرش از روی مهرشان به خواجه شمس‌الدین حافظِ شیرازی، او را «میرشمس‌الدین» نامیدند. بخاطر کار پدر، دورهٔ کودکی او تا پیش از آغاز دبستان در بروجرد، سنندج و زنجان سپری شد. زبان فرانسه‌ای را در کودکی با کتابی دسته‌دوم بنام فرانسه بدون معلم آموخت، و زبان انگلیسی را از رادیو-بی‌بی‌سی فرا گرفت. او در سال ۱۳۲۲ به دبیرستان رفت و در همین روزگاران نیز، به سازْمانِ جوانانِ حزب تودهٔ ایران پیوست.ماهنامهٔ اندیشهٔ پویا، سال پنجم، شماره ۳۸، مهر و آبان ۱۳۹۵ به‌گفتهٔ برادرش، او در این زمان کتابهای لنین و استالین که زمان شوروی به ایران می‌آمده و این کشور را می‌ستوده را می‌خواند. او پس از پایان شش سال دبیرستان در سال ۱۳۲۸، به دانشکدهٔ طب دانشگاه تهران رفت، و دکترای پزشکی خود را از دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه تهران دریافت. در روز هشت آبان ۱۳۳۰، میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی در همراهی با برخی از دانشجویان، در جلسهٔ هفتگی شورای دانشگاه، با مسدودگری راه‌های ارتباطی به این جلسه، بیان کردند که تا زمانی که اعضا خواسته‌های دانشجویان را به رسمیت نشناسند، جلوی هرگونه خروج آنها را می‌گیرند. پس از این واقعه برخی از دانشجویان توده‌ای‌ی گروگانگیر، از دانشگاه اخراج شدند؛ ولی ادیب‌سلطانی اخراج نشد. پس از چندی، برای پیشبرد دانشجویی‌اش در زمینهٔ روان‌پزشکیِ بالینی و پژوهشهای شیمی‌ی زیستی (بیوشیمی)، به شهر وین رفت. او پس از گذراندن چندین دورهٔ دانشجویانه در آنجا، دستیار استاد هافمن، یکی از نامدارترین روانپزشکان آن زمانه شد. او در سال ۱۳۴۰ برای دیدار خانواده به ایران بازگشت، ولی پس از آن دیگر به دانشگاه وین نرفت؛ از این رو، روان‌پزشکی-جویی‌اش را نیمه‌کاره رها کرد و رهسپار لندن شد. به‌خلاف روش مشخص آموزگاری در این بنیاد، میرشمس‌الدین بر پایهٔ روش ویژهٔ خود می‌آموزید، و چه‌بسا گاهی خُرده‌هایی از کتابهای درسی‌ی انگلیسی‌ی واردشده می‌گرفت، که به کام مدیرانِ بنیاد خوش نمی‌آمد. در سال ۱۳۴۶ به‌پیشنهاد کریم امامی، سرویراستار کتابهای نادرسی در بنیاد انتشارات فرانکلین تهران شد. | ## بخش 2: میر شمس‌الدین ادیب‌سلطانی | در این دوران کم‌کم پرسشهایش پیرامون چگونگی‌ی جایگزینی‌ی اصطلاحاتِ مناسب به زبان فارسی در ذهن او پا گرفت؛ پرسشی که تا پایان زندگی‌اش همراهش بود. دو کار-نوشتهٔ درآمدی بر چگونگی شیوهٔ خط فارسی و راهنمای آماده‌ساختن کتاب، هر دو دست‌رنج این زمانه هستند. در سال ۱۳۵۶ از انتشارات فرانکلین بیرون آمد و ترجمهٔ ادبیات و فلسفه را آغاز نمود. وی به زبان‌های انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، یونانی باستان، عربی، ایتالیایی، روسی، عبری، ارمنی، لاتین، پارتی، اوستایی، پارسی میانه و پارسی باستان چیره بود. میرمهدی برادر بزرگش معمار، دیگر برادرش شریف از اقتصاددانان نامدار، و یگانه خواهرش ممتاز، پزشکِ داروساز بود. پیکر او در ۲۴ مهر در دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران تشییع و در قطعه نام‌آوران بهشت زهرا به خاک سپرده‌شد. رویکرد زبانی ادیب‌سلطانی کارهای ترجمه‌ایک را یکسره از زبان خاستگاه به فارسی برمی‌گرداند. نمی‌توان روش او در ترجمه و نوشتار را سره‌نویسی ناب دانست؛ زیرا وامواژگان بسیاری در کارهایش به‌نگر می‌آید. یکی از رویکردهای او در ترجمه و برابرسازی برایِ واژگان، روش شکستن واژگان زبانهای اروپایی از دید تک‌واژشناسی و چسباندن برابرهای آن تکواژه‌ها در زبان فارسی نو، میانه و باستانی به یکدیگر است. گرچه همچنان مردم و خوانندگان، کار-نوشته‌هایش را به‌کارگیری‌های گسترده از واژگان فارسی می‌شناسند. این رویکرد وی او را یکی از نخستین کسانی کرد که به زبانی فارسی‌تبارگرا و به‌ویژه در این گسترگی، به تألیف و ترجمهٔ کارهای ادبی-فلسفی پرداخت. می‌توان او را از برجسته‌ترین اندیشمندان پارسیگرا و سره‌گرا دانست که در کنار کسانی چون محمد حیدری ملایری جزو شخصیت‌های مرجع در میان سره‌گرایان شناخته می‌شوند. یکی از هدفها و خواستهای وی، بازسازی‌ی توانهای زبان فارسی برای نوگردانی‌ی اندیشهٔ ایرانی و پارسی، و نیز همکنش با جهان اندیشه بود. ادیب‌سلطانی باور داشت که برای برزیستن زبان پارسی در جهان دانش و فنّاوری، چاره‌ای نیست جز بکارگیری از همهٔ توان زبان فارسی، همخانواده‌هایش مانند اوستایی، نیاکانش مانند پارسی باستانی و نیز پارسی میانه. | ## بخش 3: میر شمس‌الدین ادیب‌سلطانی | اینگونه روش ترجمه از سوی برخی تشویق گشته و برخی دیگر آن را نقد کرده‌اند.گزارش مهر از نشست «ویتگنشتاین در ایراندرباره‌ی هملت با برگردان اَدیب‌سلطانی منتقدان نوشتارهای ترجمه‌ایک-فلسفی او، باور دارند که ادیب‌سلطانی در ترجمهٔ این آثار شیوهٔ نوشتار سختخوانی را بکار برده است، و به «زبانسازی یا اختراع زبانی» دست زده است.پرهام، باقر. منتقدان ترجمه‌های او، کار-نوشته‌هایش را «وفادار به متن ولی سخت‌فهم» می‌نامند.کلانتری، عبدی. راهنمای آماده ساختن کتاب: برای مؤلّفان، مترجمان، ویراستاران، کتابداران، ناشران، چاپخانه‌ها و دوستداران کتاب. رسالهٔ وین: بازنمود و سنجش مکتب فلسفی تحصل‌گروی منطقی یا آروین‌گروی منطقی حلقهٔ وین. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، بنیاد فرهنگ و هنر ایران، مرکز ایرانی مطالعهٔ فرهنگ‌ها، ۱۳۵۹. ترجمه‌ها ارسطو، منطق ارسطو (اُرگانون)، تهران: انتشارات نگاه، ۱۳۷۸؛ ویراست دوّم: ۱۳۹۰. لودویگ ویتگنشتاین، ویراست دو زبانهٔ رسالهٔ منطقی-فلسفی، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۹ برتراند راسل، جُستارهای فلسفی، تهران: انتشارات امیرکبیر: ۱۳۶۳؛ ویراست دوّم: ۱۳۸۷. ویلیام شکسپیر، ویراستهٔ هرولد جنکینز، سوگ‌نمایش هملت شاهپور دانمارک، تهران: انتشارات نگاه، ۱۳۸۵. داوید هیلبرت و ویلهلم آکرمان، بنیادهای منطق نگریک، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۰. ویلیام شکسپیر، بودن یا نبودن: تک‌گفتار هملت در سوگنامهٔ هملت شاهپور دانمارک سرودهٔ ویلیام شیکسپیر. پاسداشت غلامرضا زکیانی دانشیار فلسفهٔ دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه علامه طباطبائی، در پاسداشت وی کتابی را بنام فرزانهٔ خلوت‌گزین گردآوری کرده است. پس از درگذشت وی، شاگردان و هواخواهان ایشان در آیینهای تدفین و بزرگداشت او، از برخی زمینه‌های دانش و منش او نام بردند. از اینرو نگارندهٔ نامبرده، هم از سخنرانان آن آیین و هم از دیگر استادهایی که کامیابی حضور یا سخنرانی نداشته‌اند خواسته، تا خاطرات منشپایه و یادداشتهای دانشیک خود را برای گردآوری در یک گردآیه به وی بسپارند. این گردآیه از دو قسمت تشکیل شده است: در بخش نخست این کتاب، نوشتارهایی یاد شده‌اند که یا یکراست به خود دکتر ادیب و کار-نوشتگان ایشان وابسته است، یا در یکی از آیینهای خاکسپاری یا بزرگداشت ایشان برآمده است. | ## جمع‌بندی | بخش دوم دارای نوشتارهای کسانی است که یکراست به خود وی پیونددار نبودند؛ ولی به پاس وی به این گردآیه پیشکش گشته شدند.