موضوع مقاله: جلیل | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جلیل | مقدمه: جلیل از شمال خط‌الرأس کوه کرمل–کوه جلبوع تا جنوب بخش شرقی-غربی رودخانه لیتانی گسترده شده و از غرب به دشت ساحلی اسرائیل و کرانه‌های دریای مدیترانه با شهر عکا و از شرق به دره رود اردن محدود می‌شود. | ## بخش 1: جلیل | جلیل از کهن‌ترین سرزمین‌های تاریخی خاورمیانه به‌شمار می‌رود و نخستین بار در کتیبه‌های مصر باستان در سده پانزدهم پیش از میلاد یاد شده‌است. این منطقه در کتاب مقدس بارها ذکر شده و در سنت مسیحی به‌عنوان زادگاه و محل زندگی عیسی ناصری اهمیت ویژه‌ای دارد. جلیل در دوره‌های گوناگون تاریخی زیر فرمان آشوریان، حشمونیان، رومیان، مسلمانان، صلیبیان و عثمانیان بوده‌است. امروزه نزدیک به یک میلیون نفر در جلیل زندگی می‌کنند که نزدیک به نیمی از آنان عرب مسلمان و مسیحی هستند و جمعیت‌های دروزی، چرکسی و یهودی نیز در آن ساکن‌اند. ریشه‌شناسی جلیل نخستین بار در کتیبه‌های مصر باستان مربوط به سده پانزدهم پیش از میلاد ذکر شده که لشکرکشی‌های تحوتموس سوم علیه فرمانروایان کنعانی را ثبت کرده‌اند. در کتاب اشعیا (۸:۲۳) عبارت (گلیل هَگّوییم) به معنای «جلیلِ ملت‌ها» آمده که اشاره به غیریهودیانی (جنتیل‌ها) دارد که در آن زمان در منطقه ساکن شده بودند، خواه به اختیار خود یا در پی سیاست اسکان مجدد امپراتوری آشوری نو. نام عربی منطقه «الجلیل» به معنای «بزرگ» یا «باشکوه» است و بررسی صندوق اکتشاف فلسطین در سال ۱۸۸۱ آن را برگرفته از واژه عبری دانسته‌است. علی فهمی خشیم در فرهنگ تطبیقی اکدی-عربی (۲۰۰۵) ریشه «الجلیل» را از (جَلّ) به معنای «بزرگ» دانسته و آن را هم‌ریشه با واژه سومری GAL به همان معنا معرفی کرده‌است. چندین کوه بلند در منطقه قرار دارد، از جمله کوه تابور و کوه مرون که دمای نسبتاً پایین و بارش بالایی دارند. همچنین هرساله پرندگان بسیاری از اقلیم‌های سردتر از راهروی حوله–اردن به آفریقا و بازگشت مهاجرت می‌کنند. جلیل علیا به دلیل بارش زیاد (۹۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی‌متر) و ارتفاع بالا، دارای پوشش گیاهی ویژه‌ای است، از جمله ارس خاردار ، سدر لبنانی که در بیشه‌ای کوچک بر کوه مرون می‌روید، نگون‌سارها، گل صدتومانی‌ها و . جلیل غربی اصطلاحی نوین است که به بخش غربی جلیل علیا و نوار ساحلی آن و معمولاً بخش شمال‌غربی جلیل سفلا اشاره دارد. انگشت جلیل (در عبری «انگشت جلیل») اصطلاحی رایج برای زائده شرقی است که به سوی شمال کشیده شده و لبنان در غرب آن قرار دارد و دره حوله و کوه‌های رامات نفتالی از جلیل علیا را دربرمی‌گیرد. فرهنگ ناتوفی در این ناحیه شکل گرفت و یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های آن غار هیلازون تحتیت است. غارهای آمود نشانه‌هایی از سکونت نئاندرتال‌ها و انسان‌ها تا نزدیک به ۲۰۰٬۰۰۰ سال پیش دارند. بر پایه فصل نهم کتاب اول پادشاهان، سلیمان بیست شهر در سرزمین جلیل را به متحد فنیقی‌اش حیرام اول پادشاه صیدا بخشید. | ## بخش 2: جلیل | در عصر آهن دوم، جلیل بخشی از پادشاهی شمالی اسرائیل بود که به دست آشوریان سقوط کرد. یاردنا الکساندر آبادی‌های کوچک و کوتاه‌مدت اسرائیلی در حوضه نحال صیپوری کشف کرد که بازماندگان فتح آشوری آنها را ساخته بودند. دوره هلنیستی تا پایان عصر هلنیستی و پیش از فتح حشمونی، جلیل کم‌جمعیت بود و بیشتر ساکنان آن در مراکز بزرگ استحکام‌یافته در حاشیه دره‌های غربی و مرکزی متمرکز بودند. بر پایه شواهد باستان‌شناختی، جلیل علیا در آن زمان خانه جمعیتی بت‌پرست با پیوندهای نزدیک به ساحل فنیقی بود. دوره حشمونی در جریان گسترش پادشاهی حشمونی یهودیه، بخش بزرگی از جلیل به دست نخستین پادشاه حشمونی، اریستوبولوس یکم (۱۰۴–۱۰۳ پیش از میلاد) تسخیر و ضمیمه شد. پایگاه‌هایی مانند یودفت، میرون، سفوریس، قانا و مجدله شواهد باستان‌شناختی-گاه‌نگارانه‌ای از این موج استقرار دارند. با این حال داده‌های باستان‌شناسی این ادعا را تأیید نمی‌کند، زیرا فرهنگ مادی ایتوریان به‌روشنی در شمال بلندی‌های جولان و کوه هرمون شناسایی شده و نه در جلیل. شواهد باستان‌شناختی آیین‌های یهودی مانند کاربرد ظروف سنگی آهکی، حوضچه‌های تطهیر و دفن ثانویه را نشان می‌دهد. شهرهای بزرگی مانند پارود، طبریه و دیگران تا پایان سده نخست پیش از میلاد یا آغاز سده نخست میلادی پایه‌گذاری شدند. اقتصاد جلیل زیر فرمان روم بر ترکیبی از کشاورزی، ماهی‌گیری و صنایع تخصصی استوار بود. کاوش‌ها در روستاهایی مانند ناصره زیرساخت‌های کشاورزی گسترده‌ای شامل فشارگاه‌های زیتون و انبارهای غله آشکار کرده‌اند. در سال ۴ پیش از میلاد پس از مرگ هرود بزرگ، پسرش هیرودیس آنتیپاس از سوی امپراتور آگوستوس به‌عنوان تتراخ (چهاریک‌فرمانروا) جلیل گماشته شد. جلیل دولتی دست‌نشانده روم باقی ماند و آنتیپاس در ازای حمایت امپراتوری روم خراج می‌پرداخت. آنتیپاس شهر سفوریس را بازسازی کرد و در حدود سال ۱۸ یا ۱۹ میلادی شهر نو طبریه را بنیان نهاد. هم یوسف فلاوی و هم انجیل مرقس گزارش می‌دهند که یحیی واعظ سیار آنتیپاس را به خاطر این ازدواج سرزنش کرد و آنتیپاس او را زندانی و سپس گردن زد. پس از ویرانی معبد پس از ویرانی معبد اورشلیم در سال ۷۰ میلادی، جلیل به مرکز معنوی یهودیت بدل شد. | ## بخش 3: جلیل | سنهدرین به این منطقه انتقال یافت و در تپه‌های آن میشنا و تلمود اورشلیمی نگاشته شد. فتح اسلامی و سده‌های میانه پس از تسخیر منطقه به دست خلافت عربی در سال ۶۳۸ میلادی، جلیل بخشی از جند اردن شد. فاطمیان شیعی در سده‌های ۹۰۰ میلادی کنترل منطقه را به دست گرفتند و فرقه‌ای که خلیفه فاطمی الحاکم بأمرالله را می‌پرستید آیین دروزی را در مرکز-شمال جلیل پایه‌گذاری کرد. جنگ‌های صلیبی در دوران جنگ‌های صلیبی، جلیل به‌صورت «امارت جلیل» سازمان یافت که یکی از مهم‌ترین تیول‌های صلیبی بود. دوره عثمانی در نبرد مرج دابق (۱۵۱۶) ممالیک از عثمانیان شکست خوردند و فلسطین و با آن جلیل به دولت عثمانی پیوست. در سده شانزدهم موج مهمی از یهودیان سفاردی اخراج‌شده از شبه‌جزیره ایبری به جلیل مهاجرت کردند و شهر صفد را به مرکز جهانی عرفان یهودی و قبالا تبدیل ساختند. دوره قیمومت و تأسیس اسرائیل بر پایه پیمان سایکس-پیکو (۱۹۱۶) بریتانیا و فرانسه جلیل را تقسیم کردند: یک‌سوم شمالی (جبل عامل) در لبنان زیر قیمومت فرانسه ماند و دوسوم جنوبی به سرزمین قیمومت بریتانیا در فلسطین پیوست. پس از تأسیس دولت اسرائیل و در جریان جنگ عرب و اسرائیل ۱۹۴۸، نیروهای سوری به جلیل حمله کردند اما سرانجام اسرائیل منطقه را بازپس گرفت. بخش بزرگی از جمعیت عرب گریخت، هرچند در جلیل شمار بیشتری از فلسطینیان نسبت به بیشتر مناطق دیگر باقی ماندند. عیسی و جلیل در عهد جدید ناصره در جلیل بر پایه عهد جدید خاستگاه خانواده عیسی ناصری بود. سه انجیل هم‌نوا (متی، مرقس و لوقا) عمدتاً زندگی عمومی او را در جلیل وصف می‌کنند، در حالی که انجیل یوحنا بیشتر بر خدمت او در یهودیه تمرکز دارد. عبارت «جلیلِ ملت‌ها» (متی ۴:۱۵ برگرفته از اشعیا ۸:۲۳) نشان‌دهنده سرزمینی بود که باید تبلیغ می‌شد. همچنین جمعیت چشمگیری از دروزیان و اقلیت‌هایی از بدویان، مارونیان و چرکسیان در منطقه ساکن‌اند. صفد با آنکه شهری کوچک‌تر است جایگاه بزرگی در یهودیت دارد و یکی از چهار شهر مقدس یهودی (همراه اورشلیم، حبرون و طبریه) به‌شمار می‌رود. | ## جمع‌بندی | خاخام‌های نامداری چون موسی کوردوورو، اسحاق لوریا، یوسف کارو و سلیمان آلکابتس در آنجا زیسته یا به خاک سپرده شده‌اند.