موضوع مقاله: چاپ دستی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # چاپ دستی | مقدمه: پیشنهادی که نه تنها بر تمامی تکنیک­های چاپ دلالت دارد که به درستی بر وجه هنری اثر نهایی نیز تاکید می­‌ورزد. | ## بخش 1: چاپ دستی | چاپسازی شاخه‌ای از هنرهای تجسمی است که در آن هنرمند اثر هنری خود را از طریق تکنیک‌های چاپسازی، سطح چاپ‌دهنده‌ای را ساخته و بر روی سطوحی، عموماً کاغذ یا گاهی پارچه، چرم، پلاستیک و سطوح دیگر، در تیراژهای اندک تکثیر می‌نماید.چاپ، دانشنامه بریتانیکا. چاپسازی امکانات تکنیکی و بیانی بسیار متنوعی را در اختیار هنرمند می‌گذارند، علاوه بر این هنرمند به مدد چاپسازی و خلق ادیشن های محدود اثر خود می‌تواند نمونه‌های ارزان‌تری را نسبت به آثار تک نسخه در دسترس مخاطبان قرار دهد. به همین سبب در قرن‌های اخیر اغلب هنرمندان تجسمی روش‌های حکاکی و چاپسازی را آزموده و در آن‌ها به استادی رسیده‌اند.دائرةالمعارف هنر/رویین پاکباز/نشر فرهنگ معاصر چاپ به طور کل یعنی انتقال اطلاعات دیداری از سطح چاپ دهنده به سطح چاپ شونده به وسیله مرکب و فشار جهت تکثیر اطلاعات دیداری. چاپ امروزه از نظر کاربرد به دو دسته چاپ‌های هنری و چاپ‌های صنعتی تقسیم بندی می‌شوند. هنرمند برای ساخت سطح چاپ‌دهنده سطوح مرکب‌گیر را از سطوح مرکب‌نگیر تفکیک می‌نماید. این تفکیک به چهار روش کلی انجام می‌پذیرد که به روش‌های چهارگانه چاپ شناخته می‌شود. چاپ‌های گود (کالکوگرافی) "Chalcography" که به اصطلاح رایج به چاپ فلز نیز شناخته می‌شوند اگر بدون اسیدکاری و با کمک ابزار اثرگذار حکاکی شوند به <کالکوگرافی مستقیم> و اگر با کمک اسید حکاکی شوند به <کالکوگرافی غیرمستقیم> شناخته می‌شوند. کالکوگرافی غیرمستقیم شامل تکنیک‌های(اچینگ) ، (آکواتینت) ، (سافت‌گراند) ، (هاردگراند) ، (لیفت‌گراند) ، (فتواچینگ) و مشابه آن می‌باشند. اولین نمونه چاپ دستی توسط انسان پیشاتاریخ ثبت شده‌است که در غار گارگاس واقع در ضلع شمالی رودخانه گارون در فرانسه است. در چاپ منفی احتمال می‌رود که فرد رنگ سائیده شده را با روغن یا آب مخلوط کرده و سپس با نی روی آن فوت می‌کرده‌است، با این عمل رنگ به صورت ذرات ریز درآمده و بدین ترتیب به روی اطراف دست منتقل می‌شدند. در چاپ مثبت فرد دست خود را آغشته به ماده رنگی می‌کرده و بر روی سطوح غار فشار می‌داده‌است. در دوران باستان مهرهای استوانه‌ای و مسطح که از جنس سنگ و گل رس بودند، بسیار رواج داشتند. بیشتر این مهرها که مربوط به شش هزار سال پیش از میلاد است، در مناطق عراق و ترکیه نمونه‌هایی از آنها کشف شدند که جنبه‌ای رسمی برای شناسنامه و تعیین مقام اجتماعی یا تزیینی داشتند. پس از آن مهرهای استوانه ای می‌باشند که مربوط به اوروک واقع در عراق و شوش واقع در ایران است و قدمت آن به ۳۳۰۰ سال قبل از میلاد می‌رسد. چاپ روی پارچه به وسیلهٔ قالب‌های چوبی در سدهٔ چهارم پیش از میلاد در هند رواج داشته‌است. | ## بخش 2: چاپ دستی | این روش در سدهٔ دوم پیش از میلاد به چین و سپس به ایران وارد شده که پارچه‌های دوره ساسانی نشانگر نمونه ای از آن است. چینی‌ها که از پیش مرکب را ساخته بودند در اوایل سده اول میلادی از چاپ چوب در چاپ نوشته و انگنام نوعی مهر از جنس یشم، یاقوت یا طلا استفاده می‌کردند. در ابتدای قرن هفتم میلادی چاپ چوب به مرهون اختراع کاغذ توسط چینی‌ها در شرق و سپس در جهان غرب به سرعت گسترش پیدا کرد. مریم و کودک با یک گربه، اثر رامبراند ۱۶۵۴ چاپ دستی از طریق کلیشه یا همان واسطه‌ای که با آن مادهٔ چاپ‌شونده (مثل رنگ) بر روی مادهٔ چاپ‌پذیر (مثل کاغذ) چاپ می‌شود به چهار دستۀ اصلی قابل تقسیم است: چاپ گود (اینتالیو) چاپ برجسته (ریلیف) چاپ مسطح چاپ شابلونی بر اساس نوع جنس کلیشه (پلیت) چاپ‌ها به چهار دسته تقسیم می‌شوند: سیلوگرافی : کلیشهٔ این دسته از جنس چوب است. به معنای دیگر فرد برای ایجاد طرحی می‌خواهد مادهٔ چاپ شونده آن را چاپ کند، از طریق وسایل کنده کاری رو کلیشه را حکاکی می‌کند. چاپ فلزی از رایجترین چاپهای گود است که خود به دو دستهٔ اصلی مستقیم و غیرمستقیم دسته‌بندی می‌شود. در چاپ تیزابی، سطح لوح فلزی را با ماده‌ای که ضد تیزاب است به‌طور کامل می‌پوشانند سپس از طریق وسایل کنده کاری تیز بر روی فلز طراحی می‌کنند و در آخر آن را درون تیزاب قرار می‌دهند. چون قسمتهایی از طرح که کنده کاری شده تحت پوشش مادهٔ ضد تیزاب نیست، توسط تیزاب اسیدخورده می‌شود و گود افتاده می‌شود و زمانی که مرکب را بر روی سطح آن آغشته می‌کنند، قسمتهای گود مرکب را به خود می‌گیرد. برای انتقال کلیشه بر روی کاغذ باید فشار زیادی به آن وارد شود تا مرکبهای داخل گودی به کاغذ منتقل شوند. از هنرمندانی که از این نوع چاپ در آثارشان استفاده کرده‌اند می‌توان به اتو دیکس، آلبرشت دورر، رامبراند، فرانسیسکو گویا، جیمز انسور، کته کولویتس، پابلو پیکاسو و ادوارد هاپر اشاره کرد. در این چاپ ابتدا کلیشه را به صورت کامل با شانه‌ای مغاری خراش مینهد که در این مرحله کلیشه یک صفحه سیاه را نتیجه می‌دهد سپس از طریق وسیله‌ای صیقلی به نام برنیشر (burnisher) طرح را از طریق ایجاد نقاط ریز، سایه روشن ایجاد می‌کنند. این چاپ به دلیل طیف وسیعی از سایه روشنی که ایجاد می‌کند به چاپ سایه روشن معروف است. چاپ آکواتینت یا آبرنگنما از دستهٔ چاپ فلزی و گود است و روش و تکنیک کار بسیار شبیه به چاپ اچینگ است با این تفاوت که در محلول عایق تیزآب تخلخلهایی ایجاد می‌شود تا باعث تنالیته‌های بیشتری شود. چاپ برجسته در این چاپ که به آن ریلیف هم می‌گویند، برعکس چاپ گود قسمتهایی از سطح کلیشه که در قسمت بالاتری قرار دارند به وسیلهٔ مادهٔ چاپ شونده چاپ می‌شوند. به معنای دیگر فرد برای ایجاد طرح، باید اطراف طرحی که می‌خواهد چاپ کند را کنده کاری کند تا قسمت مد نظر برجسته شود. | ## بخش 3: چاپ دستی | در چاپ لینولئوم یا لینوتراش نیز همانند روش چوبتراش است با این تفاوت که جنس کلیشهٔ آن از جنس لینولئوم می‌باشد. تفاوت عمده‌ای که می‌توان میان لینوتراش و چوبتراش قائل بود این است که در چاپ لینوتراش فرمها و بافتهای ایجاد شده نرم و در چوبتراش بافت و فرم به دلیل ویژگی سخت چوب، سخت و زاویه دار هستند. از هنرمندان نامداری که از این تکنیک در آثار خود استفاده کرده‌اند می‌توان به ارنست کیرشنر، آلبرشت دورر، هانس بورگمایر، هوکوسای، هیروشیگه، فرانتس مارک و ادوارد مونش اشاره کرد. چاپ مسطح در این نوع چاپ هم قسمت چاپ شونده و هم غیر چاپ شونده یکدست هستند و در یک سطح قرار دارند. در این نوع چاپ از طریق تضاد جاذب نبودن آب و مرکب چرب طرح بروی کلیشه ایجاد می‌شود. معروف‌ترین چاپ مسطح، چاپ سنگی است که بعدها این تکنیک به صورت صنعتی در چاپ لیتوگرافی استفاده شد. در این نوع شابلون یا همان کلیشه به گونه‌ای ساخته می‌شود که قسمتهایی که قرار نیست چاپ شوند پوشیده و قسمتهایی که قرار است چاپ شود خالی و بازمی‌ماند. سیلک اسکرین سیلک اسکرین نوعی چاپ شابلونی است که به دلیل استفاده از قابهای توری از جنس ابریشم به این نام شهرت دارد. در این چاپ، قاب توری با مادهٔ حساس به نور به‌طور کامل آغشته می‌شود و به قسمتهایی که قرار است چاپ نشوند نور تابانده می‌شود که باعث سفت شدن آن نقاط می‌گردد و قسمتهایی که نور نخورده با فشار آب شسته می‌شوند. به دلیل اینکه امروزه از ابریشم در ساخت توری استفاده نمی‌شود، به آن چاپ اسکرین گفته می‌شود. امروزه جنس توری‌ها بسته به موارد کاربرد به نایلون، پلی استر، فلز و غیر آن تغییر یافته‌است. برخی لوازم و ابزار «تید» دستگاهی است که عکس را منفی (نگاتیو) کرده روی زینک ثبت می‌کند. این دستگاه در گذشته با نور آفتاب کار می‌کرد و اگر روزی آفتاب نمی‌تابید دستگاه تید هم کار نمی‌کرد. «اسید» برای شستن زینک «قیدا» دستگاهی برای گراورسازی «کلوریون» ماده‌ای ژلاتینی چاپ دستی در ایران گراورسازی در ایران بعد از نشر روزنامه‌های متعدد رونق گرفت. اولین گراورسازی در ایران را یک متخصص آلمانی آغاز کرد و بعدها شاگردان وی خود استادکاران برجسته‌ای شدند که از آن جمله می‌توان مهدی مصورالملک را نام برد.صنعت چاپ- شماره ۴۷- آذر ۱۳۵۰- صفحهٔ ۴ چاپ دستی در ژاپن اوکی‌یوئه گونه‌ای از چاپ کلیشهٔ چوبی است که در دوران ادو در ژاپن به مرحلهٔ باروری رسید. | ## جمع‌بندی | چاپ‌های چوبی اوکی‌یوئه به موضوع‌های روزمره زندگی می‌پرداخت و به سوژه‌هایی چون کابوکی، ادبیات کلاسیک، آداب و رسوم، مذهب، شعر، طبیعت بی‌جان، زندگی دربار و غرب‌گرایی توجه نشان می‌داد.