موضوع مقاله: موسی خورنی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # موسی خورنی | مقدمه: موسی خورنی تاریخ‌نگار، فیلسوف، الهی‌دان، مترجم و شاعر و نویسنده ارمنی در سده ۵ میلادی بود. | ## بخش 1: موسی خورنی | موسی خورنی کتاب «تاریخ ارمنستان» را نگاشته که اطلاعات مفیدی راجع به جغرافیای جهان کهن و به‌ ویژه ارمنستان و ایران می‌دهد. او در ناحیهٔ غربی ارمنستان، دهکدهٔ خورنگ متولد شد سال تولد او را بین سال‌های ۴۰۵ تا ۴۱۰ میلادی می‌دانند. موسی خورنی تحصیلات خود را در کلیسای افس شروع کرد و نزد استاد معروف عصر، یعنی مسروپ ماشتوتس و مخترع خط ارمنی، او علوم ریاضی، طبیعی، فلسفه، مسائل مذهبی، و زبان‌های ارمنی، سریانی و یونانی را آموخت و سرانجام در سال ۴۳۱ میلادی عازم مرکز علم آن زمان، یعنی اسکندریه شد. وی در اسکندریه به فراگیری فلسفه، حکمت و فن خطابه پرداخت و زبان یونانی را تکمیل کرد و سپس عازم روم و آتن شد و بعد از مدتی اقامت در آتن حدود سال ۴۴۰ میلادی از طریق قسطنطنیه به ارمنستان بازگشت.ایرانشهر، ص ۱۱ آثار تألیفات و ترجمه‌های موسی خورنی را می‌توان در سه گروه تقسیم‌بندی کرد اگر چه کلیهٔ آثار وی به دست نیامده‌است. متون مذهبی آفرین به گروه دوشیزگان ریپسیمه، تاریخ گروه دوشیزگان ریپسیمه، نیایش ویژهٔ خداوند. متون تاریخی و جغرافیایی اثر شناخته شدهٔ تاریخ ارمنستان که حدود سال‌های ۴۸۲ میلادی تألیف شد، ترجمهٔ زندگی اسکندر از زبان یونانی به ارمنی و سرانجام کتاب مشهورش به نام جغرافیای موسی خورنی که بر اساس کتاب شهرستان‌های ایران و با توجه به جغرافیای بطلمیوس به زبان ارمنی تألیف شده‌است.ایرانشهر، ص ۱۱ و ۱۲ زندگی‌نامه اوایل زندگی و تحصیلات موسی خورنی جزئیات زندگی‌نامه‌ای خود را در کتاب تاریخ ارمنیان آورده است. نویسندگان متأخر ارمنی جزئیات بیشتری دربارهٔ زندگی خورنی ارائه کرده‌اند، اگرچه به گفته دانشمند استپان مالخاسیانتس، این جزئیات قابل اعتماد نیستند. طبق یک دیدگاه قدیمی‌تر، موسی در روستای خورنی (که خورون یا خورونک نیز نامیده می‌شود) در استان ارمنی تارون یا توروبران زاده شده است. با این حال، مالخاسیانتس معتقد است که اگر موسی در خورنی به دنیا آمده بود، با نام موسی خورنتسی یا خوروناتسی شناخته می‌شد. مالخاسیانتس در عوض، روستای خوریا در ناحیه هاباند استان سیونیک را به عنوان زادگاه خورنی پیشنهاد می‌کند که توسط مورخ قرن سیزدهم استپانوس اوربلیان ذکر شده است. مالخاسیانتس، با پذیرش تاریخ‌گذاری قرن پنجمی خورنی، سال ۴۱۰ را به عنوان سال تقریبی تولد او پیشنهاد می‌کند و استدلال می‌کند که او احتمالاً جوانی حدوداً ۲۲ یا ۲۳ ساله بوده که به اسکندریه سفر کرده است؛ جایی که موسی می‌نویسد پس از شورای افسوس در سال ۴۳۱ به آنجا فرستاده شد. مالخاسیانتس چنین فرض می‌کند که خورنی تحصیلات اولیه خود را در مدرسه‌ای در سیونیک که توسط مسروپ ماشتوتس، خالق الفبای ارمنی، تأسیس شده بود، دریافت کرده و سپس برای تحصیل مستقیم زیر نظر ماشتوتس و جاثلیق ساهاک پارتو به واغارشاپات فرستاده شده است. پس از شورای افسوس، هنگامی که ماشتوتس و ساهاک در حال تصحیح ترجمه ارمنی کلاسیک کتاب مقدس بر اساس نسخه اصلی یونانی کوینه، یا ترجمه مجدد آن به ارمنی بودند، تصمیم گرفتند موسی و چند تن دیگر از شاگردان خود را به اسکندریه، مصر—یکی از مراکز بزرگ دانش در آن زمان—بفرستند تا در یادگیری فرهنگ یونانی و هنرهای ادبی مهارت پیدا کنند. سفر و بازگشت به ارمنستان دانشجویان در زمانی بین سال‌های ۴۳۲ و ۴۳۵ ارمنستان را ترک کردند. پس از هفت سال تحصیل در اسکندریه، موسی و همکلاسی‌هایش به ارمنستان بازگشتند، اما دریافتند که مسروپ و ساهاک درگذشته‌اند. | ## بخش 2: موسی خورنی | موسی اندوه خود را در یک مرثیه در پایان تاریخ ارمنیان بیان می‌کند: برای پیچیده‌تر شدن مشکلاتشان، فضایی که موسی و دیگر دانشجویان به آن بازگشته بودند، بسیار خصمانه بود و مردم بومی با دیده‌ی تحقیر به آنها می‌نگریستند. با توجه به این فضا و آزار و اذیت ایرانیان، موسی در روستایی نزدیک واغارشاپات مخفی شد و برای چندین دهه در انزوای نسبی زندگی کرد. موسی در ابتدا ساکت بود، اما پس از آنکه شاگردان گیوت او را به صحبت تشویق کردند، موسی در سر میز شام سخنرانی شگفت‌انگیزی کرد. یکی از شاگردان جاثلیق توانست موسی را به عنوان فردی که گیوت به دنبالش بود، شناسایی کند؛ به زودی مشخص شد که گیوت یکی از همکلاسی‌ها و دوستان سابق موسی بوده است.Malxasyanc'. گیوت موسی را در آغوش گرفت، دوستش را از انزوا بیرون آورد و او را به عنوان اسقف در باگرواند منصوب کرد. ساهاک که از شهرت موسی شنیده بود، از او خواست تا تاریخی از ارمنستان، به ویژه زندگی‌نامه پادشاهان ارمنی و ریشه‌های خاندان‌های ناخارار ارمنی را بنویسد.Malxasyanc'. مورخ ارمنی آرتاشس ماتئوسیان، بر اساس پژوهش‌های خود بر روی گاه‌نامه مورخ ارمنی قرن ششم، آتاناس تاروناتسی، تاریخ اتمام تاریخ توسط موسی را سال قرار داده است. یکی از دلایل اصلی او برای پذیرش درخواست ساهاک باگراتونی در بخش اول پاتموتسیون هایوتس یا تاریخ ارمنیان آمده است: «زیرا هرچند ما کوچک و از نظر تعداد بسیار محدود هستیم و بارها توسط پادشاهی‌های بیگانه فتح شده‌ایم، با این حال، اعمال شجاعانه بسیاری نیز در سرزمین ما انجام شده که شایسته نوشتن و به یاد ماندن است، اما هیچ‌کس زحمت نگارش آنها را به خود نداده است.»Movses Khorenatsi. اثر او اولین سند تاریخی است که کل تاریخ ارمنستان را از دوران بسیار کهن تا زمان مرگ مورخ پوشش می‌دهد. تاریخ او تا قرن هجدهم به عنوان کتاب درسی برای مطالعه تاریخ ارمنستان به کار می‌رفت. تاریخ موسی همچنین توصیف غنی‌ای از سنت‌های شفاهی رایج در میان ارمنیان آن زمان ارائه می‌دهد، مانند داستان عاشقانه آرتاشس و ساتنیک و تولد خدای واهاگن. اولین مورد در تاریخ ارمنیان اثر غازار پارپتسی (حدود ۴۹۵ یا ۵۰۰ میلادی) است، جایی که نویسنده به تفصیل به آزار و اذیت چندین شخصیت برجسته ارمنی، از جمله «موسس فیلسوف مبارک» می‌پردازد که توسط برخی از محققان با موسی خورنی یکی دانسته شده است. مورد دوم کتاب رسائل (قرن ششم) است که حاوی رساله‌ای الهیاتی کوتاه از «موسی خورنی» است.Brock, S. سومین ارجاع احتمالی اولیه در یک نسخه خطی قرن دهم تا یازدهم است که حاوی فهرستی از تاریخ‌ها منسوب به آتاناسیوس (آتاناس) تارونی (قرن ششم) است: زیر سال ۴۷۴، این فهرست «موسی خورنی، فیلسوف و نویسنده» را ذکر می‌کند. نتایج به دست آمده توسط آلفرد فون گوتشمید، «فاز فوق انتقادی» مطالعه اثر خورنی را آغاز کرد. | ## بخش 3: موسی خورنی | بسیاری از محققان اروپایی و ارمنی در اواخر قرن بیستم اهمیت آن را به عنوان یک منبع تاریخی کم‌اهمیت جلوه دادند و تاریخ را به زمانی بین قرن هفتم تا نهم نسبت دادند.Topchyan, Aram. استپان مالخاسیانتس، یک زبان‌شناس و متخصص ادبیات ارمنی کلاسیک، این دوره انتقادی اولیه از اواخر قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم را به «مسابقه‌ای» تشبیه کرد که در آن هر محقق سعی می‌کرد در انتقاد از خورنی از دیگری پیشی بگیرد.Malxasyanc'. کانیبیر، مانوک آبقیان و مالخاسیانتس، نتایج محققان مکتب فوق انتقادی را رد کردند و خورنی را دوباره در قرن پنجم قرار دادند. تامسون، رئیس سابق کرسی مطالعات ارمنی در دانشگاه هاروارد و مترجم چندین اثر کلاسیک ارمنی، با انتشار ترجمه انگلیسی خود از تاریخ ارمنیان در سال ۱۹۷۸، به صریح‌ترین منتقد خورنی تبدیل شد. ورج نرسسیان، متصدی بخش خاورمیانه مسیحی در کتابخانه بریتانیا، با بسیاری از توصیفات تامسون، از جمله تاریخ‌گذاری متأخر او برای نگارش و ادعای او مبنی بر اینکه خورنی صرفاً یک اثر توجیه‌گر برای خاندان شاهزاده باگراتونی بوده، مخالفت کرد: گاگیک سرکیسیان، یک محقق ارمنی در زمینه کلاسیک و یکی از زندگی‌نامه‌نویسان برجسته خورنی، نیز تامسون را به دلیل «فوق انتقادی‌گری نابهنگام» و بازگویی لجوجانه و «حتی اغراق در اظهاراتی که زمانی توسط» محققان اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، به‌ویژه گریگور خالاتیانتس (۱۸۵۸–۱۹۱۲) مطرح شده بود، مورد انتقاد قرار داد.Sarkissian, Gaguik [Gagik Kh. در سال ۲۰۰۰، مورخ نینا گارسیان نوشت که اختلاف نظر بر سر تاریخ‌گذاری خورنی ادامه دارد و «هنوز هیچ توافق نهایی در این مورد حاصل نشده است». در مطالعه‌ای که برای اولین بار در سال‌های ۲۰۰۳–۲۰۰۴ منتشر شد، گارسیان استدلال کرد که نسخه نهایی تاریخ باید به نیم قرن پس از سال ۷۷۵ تاریخ‌گذاری شود، اگرچه او این امکان را رد نکرد که این نسخه نهایی ممکن است بر اساس تاریخی به نام موسی خورنی از قرن پنجم باشد. در سال ۲۰۲۱، مورخ آلبرت استپانیان خاطرنشان کرد که «هنوز تردیدهایی در مورد شخص و اثر خورنی باقی است»، اما او تاریخ‌گذاری قرن پنجمی خورنی را تأیید می‌کند و انتقادات مدرن به خورنی را به تفسیر نادرست الحاقات بعدی به اثر نسبت می‌دهد. این گزارش موسی خورنی از شهر باستانی وان با کتیبه‌های میخی آن بود که انجمن آسیایی پاریس را بر آن داشت تا سفر اکتشافی فریدریش ادوارد شولتز را تأمین مالی کند، که در آنجا زبان اورارتویی ناشناخته را کشف کرد.Lang, D. تاریخچه نسخ خطی تقریباً بیست دست‌نوشته از تاریخ ارمنیان اثر موسی خورنی به دست ما رسیده است. کاتب یکی از نسخه‌ها ذکر می‌کند که نسخه او از روی نسخه خطی نرسس لامبروناتسی کتابت شده است. چنین پنداشته می‌شود که این نسخه قدیمی‌ترین نسخه است، زیرا تاریخ آن به قرن دوازدهم میلادی بازمی‌گردد. مورخان ارمنی تاریخ ده قطعه را قدیمی‌تر از نسخه‌های دارای متن کامل می‌دانند، اما هیچ‌یک از قرائت‌های آنها را ارائه نمی‌دهند. | ## جمع‌بندی | یک قطعه که در ونیز نگهداری می‌شود به قرن نهم یا پیش از آن تاریخ‌گذاری شده است؛ یک قطعه در وین به قرن نهم تا دهم؛ قطعاتی در ماتناداران به قرن دهم تا یازدهم؛ و یک قطعه روی کاغذ به قرن چهاردهم تاریخ‌گذاری شده است.