موضوع مقاله: دودمان صفوی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دودمان صفوی | مقدمه: دودمان صفوی دودمان حاکم بر ایران صفوی بود که از سال ۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی بر بخش‌های گسترده‌ای از ایران و سرزمین‌های پیرامون فرمانروایی کرد. | ## بخش 1: دودمان صفوی | شاه اسماعیل یکم، بنیان‌گذار این دودمان، مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی را به عنوان دین رسمی ایران برگزید و بدین‌سان یکی از نقاط عطف مهم در تاریخ اسلام را رقم زد. ریشهٔ این دودمان به طریقت صوفی صفویه بازمی‌گردد که در شهر اردبیل در ناحیهٔ آذربایجان ایران بنیان نهاده شد. آنان در عمل هم فارسی‌زبان و هم ترک‌زبان بودند و به‌تدریج رنگ و بوی ترک‌گرایی نیز یافتند. صفویان در دورهٔ اوج قدرت، سراسر ایران امروزی، آذربایجان، بحرین، ارمنستان، شرق گرجستان، بخش‌هایی از قفقاز شمالی (از جمله نواحی در روسیه کنونی)، عراق، کویت و افغانستان، همچنین بخش‌هایی از ترکیه، سوریه، پاکستان، ترکمنستان و ازبکستان را در قلمرو خود داشتند. پس از سقوط در ۱۷۳۶، این دودمان برای مدتی کوتاه در سال‌های ۱۷۲۹ تا ۱۷۳۶ و نیز ۱۷۵۰ تا ۱۷۷۳ احیا شد. پس از آن نادرشاه از دودمان افشاری فرمانروایی ایران را به دست گرفت.رستم التواریخ، نویسنده محمد هاشم آصف با وجود فروپاشی، میراث صفویان شامل احیای جایگاه ایران به عنوان قدرت اقتصادی میان شرق و غرب، ایجاد دستگاه اداری کارآمد مبتنی بر اصل «بازداری و توازن»، نوآوری‌ها در معماری و حمایت از هنرهای زیبا بود. آنان همچنین با رسمی کردن تشیع دوازده‌امامی در ایران و گسترش آن در بخش‌های بزرگی از خاورمیانه، آسیای مرکزی، قفقاز، آناتولی، خلیج فارس و میان‌رودان، تأثیری پایدار بر تاریخ منطقه برجای گذاشتند. تبار و تاریخچه از جنبه‌های ویژهٔ خاندان صفویه در دوران پس از اسلام ایران، رسیدن اصل و نسب و تبار آن‌ها به صوفیان است. این جنبهٔ تمایز پادشاهی صفویه سبب مقایسه آن‌ها با پادشاهی پیش از اسلام ساسانی می‌شود، دودمانی که پایه‌گذاران آن از ردهٔ موبدان زرتشتی بودند و دین زرتشتی را به عنوان دین رسمی کشور اعلام کردند. در اصل، به نظر می‌رسد که آنها اعتقادات اهل سنت داشتند، اما گفته می‌شود که در دوران خواجه علی، تحت تأثیر حامیان اصلی خود (قبایل ترکمن که به یک برند محبوب شیعیان پایبند بودند) به سمت مذهب شیعه گرایش پیدا کردند. آنچه مسلم به نظر می‌رسد این است که صفویان، بومیِ ایرانی بودند و به زبان ترکی آذری صحبت می‌کردند که در آذربایجان به کار می‌رفت. فقدانِ اطلاعاتِ موثقِ از آنجا ناشی می‌شود که صفویان پس از تأسیس دولت صفوی، عمداً اصل و نسبِ خود را جعل کردند. هدف اساسی آنها در ادعای اصل و نسب شیعی این بود که خود را از عثمانی‌ها متمایز کنند و آنها را قادر سازد تا همدردی همهٔ عناصر دگرگرا را جلب کنند. همزمان، خود شاهان نیز از ادبیات، شعر و پروژه‌های هنری فارسی حمایت می‌کردند، مانند شاهنامه تهماسبی،John L. داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۸۵ و اشعاری بدین زبان در کتاب صفوةالصفا و سلسلةالنسب سروده است.احمدی، حسین، تالشان (از دوره صفویه تا پایان جنگ دوم ایران و روس)، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، تهران ۱۳۸۰.کسروی، احمد، آذری یا زبان باستان آذربایجان، ۱۳۰۴، ص. شیخ صفی‌الدین اردبیلی را همچنین به «پیر آذری» هم می‌خواندند.سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، پورتال دبیرخانه دائمی شیخ صفی‌الدین اردبیلی ابن بزار اردبیلی که کتابی در ترجمهٔ احوال و اقوال و کرامات او نوشته و پژوهشگران آن را مأخذی معتبر می‌شمارند، می‌نویسد صفی‌الدین در جوانی از بابت زیبایی و حسن صورت چنان بود که او را "یوسف ثانی" لقب داده بودند و"… به سن بلوغ نارسیده زنان در عشق او دست‌ها می‌بریدند" ولی "دل مبارک او از ایشان می‌رمید" و این حسن صورت در دوران بلوغ به مرتبه‌ای بود که اولیاءالله "وی را پیر آذری خواندندی" و "جماعت طالبان او را زرین محاسن می‌گفتند". در قریه کلخوران اردبیل به شغل زراعت مشغول بوده‌اند.سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، پورتال دبیرخانه دائمی شیخ صفی‌الدین اردبیلی شیخ صفی الدین ابوالفتح اسحق بن شیخ امین‌الدین جبرائیل اردبیلی(۶۵۰–۷۳۵ه‍.ق) عارف و صوفی مشهور ایرانی، که سلاطین به سبب انتساب به نام او به صفویه یا صفویان موسوم شده‌اند. صفی الدین پسر سلطان جبرائیل بود و در اردبیل به دنیا آمد (۷۱۳–۶۳۱ خورشیدی برابر ۷۳۵–۶۵۰ قمری) پدر و اجداد وی در قریه کلخوران اردبیل زراعت داشتند و پیشینیان آن‌ها از قریه رنگین گیلان به اسفرنجان در حدود اردبیل آمده بودند. نوه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و پسر شیخ صدرالدین موسی، خواجه علی سیاهپوش در هنگام مواجهه با تیمور گورکانی در حوالی جیحون موطن خود را اردبیل معرفی کرد.ترکمان، اسکندر بیگ، تاریخ عالم‌آرای عباسی، نشر امیرکبیر، تهران، ۱۳۸۲. (تیمور لنگ) یک مرتبه وقتی که از جیحون به عزم یورش خراسان عبور می‌نمود تازیانه‌اش بر آب افتاد. 228, ISBN 0-415-30804-6 اصالت کردی کهن‌ترین اثر نوشته‌شده دربارهٔ تبارنامهٔ خاندان صفوی و نیز تنها نوشته‌ای در اینباره که به پیش از سال ۱۵۰۱ میلادی بازمی‌گردد کتابی با نام صفوةالصفا است و ابن بزاز اردبیلی آن را نوشته است که خود وی از مریدان شیخ صدرالدین اردبیلی پسر شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده است. بر اساس نوشتهٔ ابن بزاز «شیخ صفی‌الدین از نوادگان یک نجیب‌زاده کرد به نام فیروزشاه زرین‌کلاه بوده است.»Z. 345–57 نیای پدری خاندان صفوی بر اساس کهن‌ترین ویرایش خطی کتاب صفوه‌الصفا به شرح زیر است: شیخ صفی‌الدین ابوالفتح اسحق بن شیخ امین‌الدین جبراییل بن قطب‌الدین بن صالح بن محمدحافظ بن عوض بن فیروزشاه زرین‌کلاه. صفویان برای هر چه بیشتر مشروعیت بخشیدن به حاکمیتشان در جهان شیعه، خودشان را از تبار محمد برمی‌شمردند و به همین دلیل احتمالاً نوشته‌های ابن بزاز را دست‌کاری کردهEBN BAZZAÚZ R.M. به نظر می‌رسد امروزه میان پژوهش‌گران و تاریخ‌دانانِ دودمان صفویه، این هم‌نظری وجود دارد که اصالت خاندان صفوی به کردستان بازمی‌گرددRoger M. | ## بخش 2: دودمان صفوی | از این رو امروزه بیشتر پژوهش‌گران بر اساس اصالت شیخ صفی‌الدین اردبیلی، خاندان صفوی را از تبار کردها می‌دانند و به همین روی، صفویان اصالتاً یک خاندان ایرانی‌زبان به‌شمار می‌رود.John R. هویت و نگرش هویتی که شاهان صفوی و نخبگان شهری فارسی‌زبانِ پشتیبان آنان ایجاد کردند، بر پایهٔ دین استوار بود. صفویان خود را جانشینان برحق دوازده امام در تشیع معرفی کردند و برای تقویت این ادعا، نسب‌نامه‌ای ساختند که آنان را به امام سوم شیعیان، حسین بن علی، پیوند می‌داد؛ نسبی که از طریق ازدواج فرضی حسین با شهربانو، دختر آخرین شاه ساسانی، یزدگرد سوم، برقرار می‌شد. در بخش تاریخی، آنان خود را وارث سنت ترکی-مغولی می‌دانستند و تصویرشان از تیمور، سردار قرن چهاردهم، بر هویتشان اثر گذاشت. این گذشتهٔ رمانتیک‌شده، پس از آن‌که صفویان نقش مجاهدی خود را کنار گذاشتند، دوباره برجسته شد. در بخش اسطوره‌ای، شاه اسماعیل یکم در اشعار خود خود را با شاهان و قهرمانان پیشااسلامی چون ضحاک، فریدون و جمشید مقایسه می‌کرد. هنگام تاج‌گذاری شاه سلطان حسین در سال ۱۶۹۴، محمدباقر مجلسی (شیخ‌الاسلام اصفهان) در خطبهٔ مراسم از چهره‌های اسطوره‌ای چون جمشید و کی‌قباد یاد کرد. اثر تحفة العالم که حدود ده سال پس از تاج‌گذاری او سروده شد، همین مضامین را بازتاب داد. هرچند بسیاری از دودمان‌های ایرانی تنها بخش‌هایی از گذشته را به یاد می‌آوردند، اما همچنان می‌کوشیدند خود را به آن پیوند دهند؛ سنتی که صفویان نیز ادامه دادند. ایران‌شناس هلندی رودی متی یادآور می‌شود که هدفشان بیشتر تقویت مشروعیت سیاسی و مذهبی بود، نه بازسازی کامل و نظام‌مند هویت تاریخی ایران. دودمان صفوی احتمالاً ریشهٔ کردی داشت، در حالی‌که شاه اسماعیل یکم از تبار یونانیان پونتیک بود و به گونه‌ای از زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گفت. رودی متی و ایران‌شناس انگلیسی-آمریکایی دیک دیویس هر دو بر این باورند که «هویت خالص بخشی از آگاهی چندقومیتی و امپراتوری ایرانِ اولیه نبود و تنها در دوران ساسانی پدید آمد.» با این حال، صفویان خود را از دیگران متمایز می‌کردند و معیار اصلی آنان سطح تمدن بود. کسانی که «بربر» تلقی می‌شدند، نه‌تنها بیگانگان بلکه برخی همسایگان مسلمان همچون عرب‌ها، ترک‌ها و کردها بودند. متون فارسی صفوی آنان را ابتدایی، غیرقابل پیش‌بینی و غیرقابل اعتماد توصیف می‌کردند. گروه‌های واقعاً «غیرمتمدن» از نگاه صفویان شامل ترکمن‌ها، لزگی‌ها، قبچاق‌ها و ازبک‌ها بودند. این دسته‌بندی روس‌ها را نیز دربر می‌گرفت که ایرانیان آنان را «ازبک‌های اروپا» می‌نامیدند. نگاه صفویان به تمدن، اروپای غربی را نیز شامل می‌شد، هرچند در متون فارسی به‌ندرت به آنان اشاره شده است. این نوشته‌ها اروپا (فرنگستان) را نه رقیب، نه تهدید و نه نقطهٔ مقایسه می‌دانستند، حتی مدت‌ها پس از پایان دودمان صفوی. مشروعیت در تاریخ‌نگاری صفوی بر حمایت از شاه و اطرافیان او استوار بود، نه بر پایبندی به نظم الهی اسلامی یا پیوند با سرزمین. نخبگان روحانی ایران این دیدگاه را با استدلال‌های دینی توجیه می‌کردند و دودمان صفوی و شاه آن را برای حفظ و پاسداری از نظم الهی ضروری می‌دانستند. فرهنگ پس از سقوط شاهنشاهی ساسانی در قرن هفتم میلادی، مفهوم ایران به‌عنوان یک دولت سیاسی از میان رفت، اما این مفهوم همچنان در شکل‌دهی به احساسات ملی ایرانیان نقش داشت. مغولان پس از استقرار در ایران، به‌طور فعال از میراث فرهنگی آن زمان حمایت کردند و توجه ویژه‌ای به شاهنامه نشان دادند. این روند با ظهور زبان فارسی نو به‌عنوان زبان غالب فرهنگی در این منطقهٔ وسیع تقویت شد. در دورهٔ صفوی، این عوامل در کنار هم قرار گرفتند و صفویان قرن‌ها دستاورد فرهنگی را گردآوری و هدایت کردند. این میراث حفظ‌شده، مقاوم و پایدار باقی ماند و حتی پس از فروپاشی حکومت صفوی و تحمیل فرهنگ روسی در پی جنگ‌های ایران و روسیه در اوایل قرن نوزدهم نیز دوام آورد. | ## بخش 3: دودمان صفوی | به‌ویژه در شهرها، ادبیات صفوی و شعر فارسی پلی میان گذشته و حال ساخت و سنت‌های فرهنگی مشترکی را برای مردم و نخبگان پدیدآورد. گذشتهٔ اسطوره‌ای ایرانِ پیشااسلامی — با شاهانی که در شاهنامه در برابر نیروهای اهریمنی جاودانه می‌جنگیدند — در عصر اسلامیِ صفوی بازتاب یافت؛ دورانی که خود سرشار از نمادهای حقانیت و رستگاری بود. مفهوم «ممالک محروسه» از احساس یگانگی سرزمینی و سیاسی در جامعه‌ای شکل گرفت که عناصر فرهنگی مشترکی چون زبان فارسی، نظام سلطنتی و مذهب تشیع را در خود داشت. علاوه بر حمایت از فرهنگ مادی پیشرفتهٔ فارسی، صفویان به توسعهٔ میراث فلسفی و الهیاتی اسلامی نیز کمک کردند. آنان همچنین روابط تجاری و دیپلماتیک با اروپا برقرار کردند و ایران را برای نخستین بار با تحولات غربی آشنا ساختند. دودمان صفوی ایران را هم به‌عنوان سرزمین و هم به‌عنوان یک مفهوم، تحت حاکمیت خود و در پناه الهی می‌دانست. توجه به ایران به‌عنوان یک واحد یکپارچه که تحت حفاظت ارتش قرار داشت، در دوران شاه عباس یکم پررنگ‌تر شد. او کشور را در برابر دشمنان خارجی پاسداری کرد و هم‌زمان از میزان خودمختاری مناطق و جزایر دورافتاده کاست. به‌نظر می‌رسد ایران، بی‌آنکه نیاز به اعلام رسمی داشته باشد، به‌عنوان یک موجودیت سیاسی شناخته می‌شد. دورهٔ مدرن ایران غالباً با دودمان صفوی پیوند داده می‌شود؛ دودمانی که بنیان‌های دولت-ملت ایرانی را نیز بنا نهاد. در دوران صفوی، ایران به یک واحد سیاسی یکپارچه تبدیل شد و جمعیت عمدتاً عشیره‌ای و کوچ‌نشین آن به زندگی یکجانشینی روی آورد و اقتصاد خود را بر پایهٔ کشاورزی و تجارت سامان داد. نظام پادشاهی موروثی که ترکیبی از اقتدار سرزمینی و مشروعیت مذهبی بود، توسط صفویان معرفی شد و با تغییراتی تا قرن بیستم ادامه یافت. در این دوره، ساختار سیاسی‌ای شکل گرفت که حوزه‌های مذهبی و سیاسی در آن درهم‌تنیده بودند. زبان فارسی به‌عنوان زبان اصلی و ادبی تثبیت شد و حتی به‌تدریج جایگزین زبان عربی در مباحث الهیاتی گردید. بسیاری از نهادهای اداری که در عصر صفوی پایه‌گذاری یا از دوره‌های پیشین اصلاح شده بودند، تا دوران قاجار نیز به حیات خود ادامه دادند. همچنین روابط دیپلماتیک و تجاری منظم و بلندمدت میان ایران و اروپا نخستین بار در عصر صفوی برقرار شد. جنبش اصلاحات دینی در اروپای شمالی و مرکزی و نهضت ضداصلاح پس از آن، قابل مقایسه با تشیع دولتی است که با ظهور صفویان شکل گرفت و واکنش اهل سنت را برانگیخت. شکاف میان شیعه و سنی در این دوره مشابه شکاف میان پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها در اروپا بود که روند شکل‌گیری دولت-ملت‌ها را تسریع کرد. پیدایش دولت صفوی و پذیرش تشیع به‌عنوان دین رسمی، نقطهٔ عطفی بود که تأثیرات عمیقی بر ایران و مناطق پیرامونی با اکثریت سنی گذاشت. تبدیل تشیع به دین رسمی دولتی، پیوندی فراهم آورد که عناصر بنیادین دولت صفوی را به هم متصل کرد؛ مشابه آنچه در دولت‌های اولیه‌ای چون اسپانیا و انگلستان رخ داد. ترکیب دین و سیاست در عصر صفوی، ایران را به یک امپراتوری سرزمینی با هویت خاص و متمایز تبدیل کرد. شاخه‌های فرعی با وجود تلاش‌های شاهان صفوی برای مهار شاخه‌های خانوادگی خود — از جمله محدود کردن شاهزادگان در حرمسرا — خاندان بهرامی-صفوی از سال ۱۵۱۷ تا ۱۵۹۳ قدرت قابل توجهی در اختیار داشت. این خاندان در دههٔ ۱۵۹۰، در پی فشارهای شاه عباس بزرگ برای تمرکز قدرت، به هند مهاجرت کرد. آنان از نوادگان بهرام میرزا، فرزند شاه اسماعیل یکم، بودند و از میان اعضای برجستهٔ این شاخه می‌توان به سلطان رستم میرزا، که از صوبه‌داران و درباریان بانفوذ بود، و همچنین دو همسر از امپراتوران گورکانی، دلرس بانو بیگم و قندهاری بیگم، اشاره کرد. جعفریان، رسول؛ صفویه از ظهور تا زوال، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول: ۱۳۷۸ جعفریان، رسول، دین و سیاست در دوره صفوی، قم:انصاریان، ۱۳۷۰ نجفی، موسی، مقدمه تحلیلی تاریخ تحولات سیاسی ایران، تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، چاپ دوم:۱۳۷۸ هوشنگ مهدوی، عبدالرضا؛ تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، تهران: امیرکبیر اسکندر بیک منشی، عالم آرای عباسی. | ## جمع‌بندی | لاکهارت، لارنس، انقراض سلسله صفویه و ایام سلطه افغان‌ها در ایران، ترجمه مصطفی قلی عماد، تهران، ۱۳۴۳.