موضوع مقاله: نویسه‌های روبی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نویسه‌های روبی | مقدمه: نویسه‌های روبی (به انگلیسی: Ruby character; ) حاشیه‌نگاشت‌های کوچک و توضیحی هستند که معمولاً بالا یا در سمت راست واژه‌نگاشت‌های زبان‌های حوزه فرهنگی شرق آسیا — مانند «هان‌ژی» در زبان چینی، «کانجی» در ژاپنی و «هانجا» در کره‌ای — جای می‌گیرند تا تلفظ آن واژه‌نگاشت‌ها را نشان دهند. | ## بخش 1: نویسه‌های روبی | پیش‌تر این نویسه‌ها برای ویتنامی نیز به کار می‌رفتند و هنوز هم گاه‌به‌گاه در خواندن متون کهن ویتنامی دیده می‌شوند. این نویسه‌ها که اغلب به‌سادگی روبی یا رُبی نامیده می‌شوند، بیشتر به‌عنوان راهنمای تلفظ برای واژه‌نگاشت‌هایی به کار می‌روند که خواننده با آن‌ها آشنا نیست. در تایپوگرافی بریتانیا، واژهٔ «ruby» در اصل نام اندازهٔ قلمی با ارتفاع ۵٫۵ پوینت بود که چاپگران برای حاشیه‌نگاری در اسناد چاپی به کار می‌بردند. کاربرد نویسه‌های روبی در ژاپن بسیار گسترده‌تر از دیگر کشورهاست و رایج‌ترین شکل آن «فوریگانا» نام دارد که در کتاب‌های آموزشی، روزنامه‌ها، کتاب‌های مصور و آثار کودکان به چشم می‌خورد. در چین و تایوان نیز از این نویسه‌ها برای نمایش تلفظ در کتاب‌های درسی ابتدایی و فرهنگ‌نامه‌ها بهره گرفته می‌شود. نمونه‌ها در زیر نمونه‌ای از نویسه‌های روبی ژاپنی (به نام «فوریگانا») برای توکیو («») آمده‌است: هیراگانا کاتاکانا روماجی بیشتر فوریگاناها با دبیرهٔ هجایی «هیراگانا» نوشته می‌شوند، اما «کاتاکانا» و «روماجی» نیز گاهی به کار می‌روند. در برخی موارد، واژه‌های بیگانه (معمولاً انگلیسی) با فوریگانا چاپ می‌شوند تا معنای آن‌ها را نشان دهند و برعکس. کتاب‌های درسی گاهی خوانش‌های را با کاتاکانا و خوانش‌های «کون‌یومی» را با هیراگانا نشان می‌دهند. در زیر نمونه‌ای از نویسه‌های روبی برای پکن («») به خط ژوین (معروف به بوپوموفو)، و پین‌یین آمده‌است: ژوین شیائو جینگ پین‌یین در تایوان، دبیرهٔ هجایی اصلی برای نویسه‌های روبی چینی «ژوین فوهائو» (همان بوپوموفو) است؛ در چین سرزمینی بیشتر از پین‌یین بهره گرفته می‌شود. معمولاً — برخلاف نمونهٔ بالا — ژوین در نوشتار عمودی و در سمت راست نویسه‌ها نوشته می‌شود. در چین سرزمینی از خط افقی استفاده می‌شود و نویسه‌های روبی (پین‌یین) بالای نویسه‌های چینی قرار می‌گیرند. شیائو جینگ الفبایی فارسی-عربی است که مسلمانان هوئی آن را پذیرفتند و گاهی به‌عنوان نویسه‌های روبی در نسخه‌های خطی گوناگون به کار بردند. بیشتر نسخه‌هایی که نویسه‌ها را با شیائو جینگ نشانه‌گذاری می‌کنند، این کار را از راست به چپ انجام می‌دهند که در مقایسه با دیگر دستگاه‌ها بسیار ویژه است؛ زیرا چنین نسخه‌هایی معمولاً حاوی متون عربی مانند قرآن هستند و نوشتار چینی توضیح یا ترجمهٔ آن‌هاست. | ## بخش 2: نویسه‌های روبی | کتاب‌هایی که راهنمای آوایی (به‌ویژه پین‌یین) دارند، در میان کودکان و خارجیانی که زبان چینی می‌آموزند محبوبیت دارند. در زیر نمونه‌ای از نویسه‌های روبی کره‌ای برای کره («») آمده‌است: هانگول روماجا روماجا معمولاً در کتاب‌های درسی بیگانه تا پیش از آشنایی با هانگول به کار می‌رود. نویسه‌های چینی و مشتقات آن (چو هان و چو نوم) که ویتنامیان از آن‌ها بهره می‌بردند، در دورهٔ استعمار فرانسه — هنگامی که آموزش اجباری بر پایهٔ خط لاتینی «» از دههٔ ۱۹۲۰ آغاز شد — از رواج افتادند. کاربردها روبی ممکن است به دلایل گوناگونی به کار رود: چون نویسه کمیاب است و تلفظ آن برای بسیاری ناشناخته است — نویسه‌های نام‌های شخصی اغلب در این دسته قرار می‌گیرند؛ چون نویسه بیش از یک تلفظ دارد و متن برای تشخیص کدام تلفظ کافی نیست؛ چون خوانندگان متن هنوز زبان را می‌آموزند و انتظار نمی‌رود همیشه تلفظ یا معنای واژه را بدانند؛ چون نویسنده از تلفظی غیراستاندارد برای یک نویسه یا اصطلاح بهره می‌گیرد. همچنین روبی ممکن است برای نشان دادن معنا — نه تلفظ — یک واژهٔ نامأنوس (معمولاً بیگانه) یا عامیانه به کار رود. رایج‌ترین شکل روبی «فوریگانا» یا «یومیگانا» نام دارد و در کتاب‌های آموزشی، روزنامه‌ها، کتاب‌های مصور و آثار کودکان ژاپنی یافت می‌شود. در ژاپنی، برخی نویسه‌ها — مانند (به ژاپنی: ) (تسوی کوچک، ) که نشان‌دهندهٔ مکثی پیش از همخوان پس از خود است — معمولاً با نیمی از اندازهٔ نویسه‌های معمولی نوشته می‌شوند. هنگام نوشتن به‌صورت روبی، این نویسه‌ها معمولاً هم‌اندازهٔ دیگر نویسه‌های روبی هستند. در چینی، ارائهٔ سرنخ‌های آوایی از راه روبی نادر است، اما به‌صورت منظم در کتاب‌های درسی و فرهنگ‌نامه‌های دورهٔ ابتدایی به کار می‌رود. در تایوان این کار به نام «ژوین» — از نام دستگاه آوایی به کار رفته برای این منظور — شناخته می‌شود. ژوین تقریباً همیشه به‌صورت عمودی به کار می‌رود، چون نشریات معمولاً در قالب عمودی چاپ می‌شوند و خواندن ژوین در حالت افقی آسان نیست. در جاهایی که ژوین به کار نمی‌رود، دیگر دستگاه‌های آوایی چینی مانند پین‌یین جایگزین می‌شوند. در محیط‌های آموزشی، متون ویتنامی نوشته‌شده به چو هان یا ممکن است برای خوانندگان امروزی با روبی «چو کوئوک نگو» حاشیه‌نگاری شوند. | ## بخش 3: نویسه‌های روبی | گاهی از نظر بصری به روبی شباهت دارد و بالا یا پایین متن اصلی به‌صورت حروف کوچک‌تر می‌آید. با این حال، این روش متفاوتی است که برای کمک به دانش‌آموزان زبان بیگانه با ارائهٔ توضیح برای واژه‌های متن به کار می‌رود — نه برای نشان دادن تلفظ نویسه‌های کمتر آشنا. در تایپوگرافی بریتانیا، «ruby» در اصل نام قلمی با ارتفاع ۵٫۵ پوینت بود که چاپگران برای حاشیه‌نگاری میان‌سطری در اسناد چاپی به کار می‌بردند. هنگام بازنویسی به انگلیسی، برخی متون آن را «rubi» نوشتند (که لاتین‌نویسی معمول کلمهٔ ژاپنی است، نه («rubī») که ترجمه‌نویسی مورد انتظار «ruby» است). با این حال، هجی «ruby» از زمانی که توصیه‌نامه‌ای برای «نشانه‌گذاری» روبی منتشر کرد، رایج‌تر شد. در ایالات متحده، این اندازهٔ قلم «اگت» نامیده می‌شد — اصطلاحی که بنا به فرهنگ انگلیسی آکسفورد از سال ۱۸۳۱ در کاربرد بوده‌است. برای مرورگرهایی که از روبی به‌صورت بومی پشتیبانی نمی‌کنند، پشتیبانی از روبی به‌آسانی با بهره‌گیری از قوانین CSS موجود در وب افزوده می‌شود.CSS Ruby Support — در تمامی مرورگرهای مدرن کار می‌کند نشانه‌گذاری روبی به‌گونه‌ای ساختار یافته که اگر مرورگر از روبی پشتیبانی نکند، یک نمایش جایگزین — شامل نویسه‌های روبی درون پرانتز بلافاصله پس از متن اصلی — نمایان می‌شود. W3C همچنین بر روی یک ماژول روبی ویژه برای CSS سطح ۲ کار می‌کند که امکان گروه‌بندی روبی و حذف خودکار فوریگانایی را که با بخش حاشیه‌نگاری‌شدهٔ خود تطابق دارند، فراهم می‌آورد. ابتدا نشانه‌گذاری، سپس خروجی آن، و پس از آن نسخهٔ بدون نشانه‌گذاری نشان داده شده‌است. بدون نشانه‌گذاری 東京(とうきょう) 北(ㄅㄟˇ)京(ㄐㄧㄥ) 振り仮名(ふりがな) متن روبی چینی معمولاً در ستون‌های عمودی در سمت راست هر نویسه نمایش داده می‌شود. این نمونه‌ای از ستون‌های عمودی است: 瓶 (ㄆㄧㄥˊ)子 (˙ㄗ) نشانه‌گذاری روبی پیچیده نشانه‌گذاری روبی پیچیده امکان انتساب بیش از یک متن روبی به یک متن پایه، یا انتساب بخش‌هایی از متن روبی به بخش‌هایی از متن پایه را فراهم می‌کند.Complex ruby markup یونی‌کد یونی‌کد و استاندارد همراه آن، مجموعهٔ جهانی نویسه‌ها، از روبی از طریق این نویسه‌های «حاشیه‌نگاری میان‌سطری» پشتیبانی می‌کنند: نقطهٔ کد FFF9 (شانزده‌شانزدهی) — لنگر حاشیه‌نگاری میان‌سطری — آغاز متن حاشیه‌نگاری‌شده را نشان می‌دهد نقطهٔ کد FFFA (شانزده‌شانزدهی) — جداکنندهٔ حاشیه‌نگاری میان‌سطری — آغاز نویسه (های) حاشیه‌نگار را نشان می‌دهد نقطهٔ کد FFFB (شانزده‌شانزدهی) — پایان‌دهندهٔ حاشیه‌نگاری میان‌سطری — پایان متن حاشیه‌نگاری‌شده را نشان می‌دهد نرم‌افزارهای اندکی این نویسه‌ها را پیاده‌سازی می‌کنند. گزارش فنی یونی‌کد شمارهٔ ۲۰ روشن می‌کند که این نویسه‌ها برای نمایش به کاربران زبان‌های نشانه‌گذاری و نرم‌افزارهای کاربردی در نظر گرفته نشده‌اند و برای استفادهٔ درونی در سامانه‌ها یا خود نرم‌افزارها هستند. | ## جمع‌بندی | این گزارش پیشنهاد می‌کند که در صورت مناسب بودن، از نشانه‌گذاری روبی به‌جای آن‌ها بهره گرفته شود.