موضوع مقاله: معماری دوران نوسنگی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # معماری دوران نوسنگی | مقدمه: در مورد سببِ وقوعِ انقلاب نوسنگی بین محققان اتفاق نظری وجود ندارد، ولی بیشتر آرای مربوط به آن را می‌توان در دو مدل کلیِ دافعه (اینکه شکارچی-گردآورنده‌ها به واسطه تغییرات آب‌وهوایی یا فشارِ جمعیت مجبور به یکجانشینی شده‌اند) یا جاذبه (یکجانشینی به دلیل منافعِ اقتصادی کشاورزی و میل به کاهش ریسک و افزایش ثروت صورت گرفته‌است) رده‌بندی کرد. | ## بخش 1: معماری دوران نوسنگی | برخی محققان نیز بر این باورند که مهم‌ترین عامل انقلاب نوسنگی تغییر در فرهنگ مادی به ویژه فناوری برش سنگ است. وجود شواهدی مبنی بر شکل‌گیری روستاها پیش از انقلاب نوسنگی به ویژه در خاور نزدیک، این نظریه را که یکجانشینی پیش از دوران نوسنگی به وجود آمده میسر ساخته‌است. به گفتهٔ فلانری، کشاورزی و یکجانشینی احتمالاً مستقل از هم به وجود آمده‌اند و امکان دارد با هم ارتباط چندانی نداشته باشند. به هر رو، معمولاً تفاوت مهم دوران میان‌سنگی و دوران نوسنگی در وجود «محیط مصنوع معمارانه» دانسته می‌شود. تغییر سرپناه آدمی از محیط طبیعی به محیط مصنوع خود موجب پدید آمدن روشی بکر از زندگی شد. به گفته هلمز، یکجانشینی بخشی از تغییر نگرشی بزرگتر به شناخت افراد از دیگران (از جمله حیوانات، خویشان، و غریبه‌ها) بوده‌است. یکجانشینی، که بین ده تا بیست هزار سال پیش شروع شد، امری نسبتاً جدید در تاریخ بیش از یک میلیون سالهٔ زندگی بشری است. کشاورزی نیز در این میان نقش داشته‌است، چرا که در زندگی کشاورزی زمان—که برای کاشت‌وبرداشت امری ضروری است—و به تبع آن تاریخ نقشی مهم‌تر در زندگی بازی می‌کنند. در جوامع کشاورزی مردگان به موضوعی برای معناسازی‌های نمادین تبدیل می‌شوند و به آن‌ها نقش نیاکانی داده می‌شود که می‌توان برای به خاطرسپاری آن‌ها سازه‌های یادمانی ساخت. محوطه‌های آیینی اطلاعاتی در مورد رفتارهای مطلوب در خود داشتند—امری که در دوران بعدی بر عهده نوشتن بود—و مکان‌های مقدس از اماکن مربوط به زندگی روزمره تفکیک شدند. خاور نزدیک در دورهٔ نوسنگی بنا به شواهد حاضر، در نخستین هزارهٔ پس از آخرین عصر یخبندان اکولوژی غنی هلال حاصل‌خیز در خاور نزدیک بعضی جوامع شکارچی-گردآورده را به یکجانشینی ترغیب کرد. یکی از نخستین نمونه‌های این جوامع فرهنگ ناتوفی (حدود تا ) است که در سرزمین شام ظهور نمود. در روستای عین ملاحه از فرهنگ ناتوفی، بازماندهٔ دیوارهای خشکه‌چین و تیرچال یافت شده‌است. این روستا شامل ۵۰ کلبه تک اتاقی و نیمه زیرزمینی بود و با دیواری سنگی محصور شده بود که ارتفاعش تا ۱۲۰ سانتی‌متر می‌رسید. جوامع شکارچی-گردآوردهٔ یکجانشین گاهی باز به کوچ‌نشینی روی می‌آوردند، ولی در بلندمدت برخی از آن‌ها دست به اهلی کردن حیوانات و گیاهان زدند، که این سرآغاز عصر نوسنگی در خاور نزدیک بود. گاه‌شناسی و جغرافیای خاور نزدیک در عصر نوسنگی به شکل سنتی، باستان‌شناسان نخستین دورهٔ بلافاصله پس از ابداع کشاورزی را، از آن رو که سفال هنوز ابداع نشده بود، دورهٔ نوسنگی پیش از سفال می‌نامند. خود این دوره را نیز به دو مرحلهٔ زمانی اصلی تقسیم کرده‌اند: مرحلهٔ نوسنگی پیش از سفال آ (حدود تا ) و مرحلهٔ نوسنگی پیش از سفال ب (حدود تا .) در مرحلهٔ نوسنگی پیش از سفال آ بسیاری از جوامع خاور نزدیک به یکجانشینی روی آوردند. در مرحلهٔ نوسنگی پیش از سفال ب جمعیت جوامع بسیار بزرگ‌تر شد، آئین‌های مذهبی شکل گرفتند و کشاورزی منبع اصلی غذا گشت. سازه‌های شکوهند مذهبی در مناطقی چون گوبکلی‌تپه به وجود آمدند که نشان از نقش محوری آیین‌های مذهبی در مردم این جوامع دارند. در اریحا رابطهٔ تنگاتنگ بین گورها و یادمان‌ها نشان‌گر ظهور اشکال اولیه‌ای از طبقه‌های اجتماعی و سیاسی است. برخی محققان برای دوران گذار بین نوسنگی پیش از سفال و نوسنگی با سفال، عنوان «نوسنگی پیش از سفال پ» را پیشنهاد کرده‌اند. با کشف روش‌های تولید سفال در حدود ، عصری دیگر در هلال حاصل‌خیز آغاز می‌شود که باستان‌شناسان به آن عنوان «نوسنگی با سفال» یا «نوسنگی پسین» داده‌اند. درین دوران فرهنگ‌هایی با هویت مشخص، مانند فرهنگ حلف در شام و شمال میانرودان و عبید در جنوب میانرودان ظهور یافتند. در نهایت با آغاز دورهٔ گذار مس‌سنگی در حدود فرهنگ‌های دوران نوسنگی به تدریج جای خود را به تمدن‌های نوپای عصر برنز دادند. از آنجا که معماری، اقتصاد، و فناوری فرهنگ‌های دورهٔ مس‌سنگی تفاوت چشم‌گیری با فرهنگ‌های دورهٔ نوسنگی پسین ندارند، بسیاری از محققان فرهنگ‌هایی همچون غسولینی و بئرشبع که مربوط به دوره مس‌سنگی هستند را هم جزء فرهنگ‌های دورهٔ نوسنگی قلمداد می‌کنند. سرچشمه‌های اصلی انقلاب نوسنگی در خاور نزدیک شامل جنوب آناتولی، شام، و جزیره قبرس متمرکز بود. بررسی‌های باستان‌شناسی نشان داده که قدمت اریحا به دوران نوسنگی پیش از سفال آ (حدود ) می‌رسد. پیدا شدن نخستین نمونه‌های جمعیت شهری (حدود ۳۰۰۰ نفر)، ساختمان‌های عمومی، دیوار تدافعی و نشانه‌های سیستم آبیاری باستان‌شناسان را متقاعد کرده‌است که اریحا نخستین سکونت‌گاه شهری تاریخ بوده‌است. گاهی این خانه‌ها جداسازی‌های داخلی داشته‌اند.بیشتر محوطه‌های نوسنگی پیش از سفال آ در جنوب شام قرار دارند. در نزدیکی شهر جریکو منبع آب پایداری به نام «چشمه الیسع» وجود دارد که ارزش آن در میانه بیابان دریای مرده در گذر هزاره‌ها واضح است. این سکونت‌گاه برای بیش از هزار سال با دیواری قطور با سنگ‌چینی دیوسنگی (معروف به دیوار اریحا) محصور بوده که از ساکنان آن، دارایی‌هایشان، و چشمهٔ آب محافظت می‌کرده‌است. یک برج دیده‌بانی سنگی سترگ که در درون این دیوار ساخته شده‌بود بر این دیوار نظارت می‌کرد. پلکانی سنگی در داخل این برج تعبیه شده‌بود که به سربازان اجازه صعود به برج را بدهد. نظریه‌های دیگر در مورد دیوار و برج اریحا وجود دارد که می‌گوید دیوار اریحا سدی در برابر سیل و برج در واقع یک معبد بوده‌است. در حدود سرانجام دیوار جریکو که بین کوچ‌نشینان شرقی و دشت‌های حاصل‌خیز فلسطین قرار داشت فروریخت. از سکونت‌گاه‌های شاخص این دوره، به جز اریحا که مهاجمانش خود بر خرابه‌های آن اریحای جدیدی بنا کردند، می‌توان به الخیام، بیضا، بعجه، بسطه، و عین غزال اشاره‌کرد. ساختمان‌های آیینی در عین غزال با استفاده از مبلمان ویژه‌ای (اجاق اندودشده، تشتک و محراب) از ساختمان‌های مسکونی قابل تشخیصند. در روستای عین غزال در نزدیکی امان اردن (نوسنگی پیش از سفال ب) نشان نوسازی خانه‌ها دارد. خانه‌ها تعمیر شده و کوچکتر شده‌اند، که احتمالاً به این منظور بوده که جایی برای ساخت خانه برای فرزندان ایجاد شود. در کفار هحورش یک گودال از خاکستر یافت شده‌است که در آن استخوان انسان و حیوانات به شکل نیمرخ یک حیوان روی زمین چیده شده‌اند. اصلی‌ترین کانسپت معماری روستاهای دوران نوسنگی پیش از سفال ب واحدهای چهارگوش است که گاهی بیش از یک حجره داشته‌اند. چند نقشه بنیادین در خانه‌های این دوره هست: تازه‌واردان اریحا خانه‌های خود را به شکل مستطیل به دور حیاطهای مرکزی سازمان دادند که در آن آشپزی انجام می‌شد. در دوران نوسنگی پیش از سفال، نقشه خانه‌ها که در دوران نوسنگی پیش از سفال آ وجود داشت به تدریج به شکل مستطیل درآمد. به گفته فلانری، نقشهٔ مستطیل شکل به خانه‌ها این اجازه را می‌دهد که چند اتاق داشته باشند. به عقیدهٔ هانتر-اندرسون تغییر نقشه خانه‌ها از دایره به مستطیل نشان از تغییر عمیق‌تری در زندگی بشری است. او می‌گوید همان‌طور که ظرف‌های گرد مثل قوطی برای نگهداری مواد همگون (مثل دانه‌های برنج) و ظرف‌های مستطیلی مثل جعبه‌ابزار برای نگهداری از مواد غیرهمگون (مثل ابزارها) به کار می‌رود، معماری نیز، که برخی آن را ظرف رفتارهای آدمی تعریف کرده‌اند، به تناسب تغییر رفتارهای انسانی متحول شده‌است. هانتر-اندرسون سه جنبه تأثیرگذار بر شکل خانه‌ها را شناسایی می‌کند: یکی گوناگونی و همزمانی فعالیت‌های افراد، دیگری تعداد آن‌ها، و سومی میزان مواد و ابزارهای مرتبط. به گفته لاو، خشت خام یک مصالح پیش‌ساخته و مصنوع است که همه عناصر طبیعی --خاک، آب، هوا، و آتش (به شکل بازماندهای سوخته‌شده) را در خود دارد که برای ساخت یک محیط اجتماعی به کار می‌رفت؛ و زندگی در محیطی ساخته‌شده از مصالح مصنوع تجربه‌ای متفاوت با زندگی در محیطی ساخته شده از مصالح طبیعی (سنگ) است. شواهد نشان می‌دهند تغییر شکل نقشه‌ها از دایره‌ای به مستطیلی پیش از به وجود آمدن فناوری خشت خام بوده و این تغییر نقشه به ضرورت مصالح را رد می‌کند. در دوره‌های قبلی از گل به عنوان ملات یا برای ساخت مبلمان استفاده شده بود، ولی در این دوران گل به مصالح اصلی معماری تبدیل شد. | ## بخش 2: معماری دوران نوسنگی | استفاده از خشت خام در این دوران چنان رونق گرفت که برخی دوران نوسنگی را «عصر گِل» نامیده‌اند. به خاطر کمبود سنگ و نیاز به آن برای ساخت بناهای دفاعی، در این دوران خانه‌ها با استفاده از خاک ساخته می‌شد. کار با گل و خانه‌سازی با آن آسان‌تر از کار با سنگ است و به مهارت چندانی نیاز ندارد. یک ابداع زیرکانه استفاده از لعابی بود که هم سطح گل را در برابر آب مقاوم می‌کرد و هم آن را زیباتر می‌ساخت. زباله‌ها در فضای بین خانه‌ها رها می‌شدند و تشکیل تل زباله‌هایی غول‌آسا می‌دادند. محوطه‌های دورهٔ نوسنگی پیش از سفال ب بزرگترند و در کوهپایه‌ها کنار چشمه‌های قابل اطمینان آب قرار گرفته‌اند (به همین دلیل نام بسیاری از آن‌ها با عین یا آن که در عربی و عبری به معنای چشمه است آغاز می‌شود) در بسیاری موارد مکان آن‌ها به آن‌ها اجازه دسترسی به باغ‌های میانرودان را می‌دهد. گرچه چند سکونت‌گاه وسیع وجود داشت (مثل شعر هگولان که بیش از ۵۰ هکتار وسعت داشت) ولی میل و جهت‌گیری عمومی، چه در شمال و چه در جنوب) به سکونت‌گاه‌های کوچکتر و پراکنده‌تر بود. در مورد دلیل این تغییر اجماعی بین محققان وجود ندارد، ولی به نظر می‌رسد رویداد ۸۲۰۰ ساله در آن بی‌تاثیر نبوده‌باشد. این‌که شعر هگولان، محوطه شاخص فرهنگ یرموکی اولین نشانه‌های الگوی مفهومی شهر را دارا هست یا نه محل مناقشه است، و برخی آن را مربوط به ملاحظات محرمیت دانسته‌اند تا ملاحظات شهرسازی. سکونت‌گاه باستانی خیروکیتیا در هزارهٔ ششم پیش از میلاد در در دامنهٔ تپه‌ای در کرانه غربی رودخانه مارونیو در ساحل جنوبی قبرس پدید آمد. این خیابان‌ها از کرانه رود به سمت بالای تپه می‌رفتند و از سمت دیگر تپه پایین می‌آمدند و همانگونه که دیوار اریحا به آن شهر شکل می‌داد، شکل کلی شهر را تعیین می‌کردند. ولی بر خلاف اریحا که با دیوارش محصور شده بود، شکل کلی خیروکیتیا باز و قابل گسترش بود و به اندازه خاصی محدود نمی‌شد. خانه‌ها در دو سوی خیابان قرار می‌گرفتند و از طریق این خیابان‌ها به آب رودخانه دسترسی داشتند خیابان‌ها به شکل سکو، با سنگ آهک و به شکل قابل‌توجهی بالاتر از سطح زمین ساخته می‌شدند تا در مقابل فرسایش مقاوم باشند. خیابان‌های خیروکیتیا، به عنوان نخستین گونه مکان عمومی ارتباط بین ساکنان این شهر و حس هویت و همبستگی آن‌ها را را تقویت می‌کردند. در برخی فواصل، خیابان برای ایجاد فضای استراحت در مسیر بین خانه و رودخانه گشادتر می‌شد که الگوی اولیه میدان در تاریخ معماری است خیابان‌های خیروکیتیا دو نتیجه فرعی داشتند: یکی اینکه اهمیت مکان‌های عمومی و بی مالک بودن آن‌ها، مسئولیت محافظت، پاکیزگی، و تعمیر آن‌ها را بر عهده مجموع شهروندان می‌گذاشت و دیگری اینکه خانه‌هایی که بر خیابان‌های اصلی قرار گرفته بودند ارزش بیشتری پیدا می‌کردند. در هر خانهٔ قرمز دره یک ستون غیرسازه‌ای گلی قرارداده‌شده که به عنوان مبلمان به کار می‌رفته‌است. در آناتولی در گذار از دوره نوسنگی پیش از سفال آ به نوسنگی پیش از سفال ب نقشه ساختمان‌ها از دایره‌ای به مستطیلی تغییر کرد، ولی همه سکونت‌گاه‌ها در این دوره به فناوری خشت خام گذر نکردند. گوبکلی‌تپه منطقه گوبکلی‌تپه به وضوح یک محوطه آیینی بوده و کارکرد مسکونی نداشته‌است. گرچه از لحاظ گاه‌شناسی در دوره نوسنگی قرار می‌گیرد ولی به احتمال زیاد توسط مردم شکارچی-گردآورنده ساخته شده بود. چاتال‌هویوک در دشت قونیه آناتولی (ترکیه امروزی) است که تاریخ آن به تا برمی‌گردد و بزرگترین و پیچیده‌ترین مناطق باستانی بازمانده از دوران نوسنگی است که تا کنون توسط باستان‌شناسان کشف و حفاری شده. شهر چاتال‌هویوک که حدود ده هزار نفر جمعیت داشته تجارت ابسیدین در منطقه را کنترل می‌کرده‌است. در آن زمان، ابسیدین یا شیشه آتشفشانی بهترین ماده برای ساخت ابزارهای نوک‌تیز بود و ازین رو تجارت آن موجب ایجاد صنعتی پرسود گشت که این خود باعث ثروتمند شدن شهر چاتال‌هویوک شد. مهم‌ترین ویژگی چاتال‌هویوک این است که خانه‌ها به همدیگر چسبیده بودند و تنها راه دسترسی به آن‌ها از پشت بام و با نردبانی چوبی بود. این ویژگی باعث می‌شود که ایستایی آن‌ها از خانه‌های تک ایستاده بیشتر شود و هم‌چنین دفاع از شهر آسان شود. هر حجره حداقل دو صفه چوبی به عنوان مبلمان داشت، و استخوان درگذشتگان زیر این صفه‌ها دفن می‌شد. حدود چهل سازه از سازه‌های حفاری شده دارای تزئیناتی غنی است که باستان‌شناسان عقیده دارند عبادت‌گاه هستند. نقشهٔ ساختمان‌های عبادت‌گاه با نقشهٔ خانه‌ها یکسان است و تنها تفاوتشان در تزئین دیوارها با نقاشی‌های آیینی مربوط به الهه مادر است. برای هر خانه به حدود ۵۰۰ تا ۷۵۰ خشت نیاز بوده که پس از یک هفته خشک شدن، یک گروه پنج نفره می‌توانسته خانه را در دو هفته بسازد. نقاشی‌ای که بر روی دیوار یکی از عبادت‌گاه‌های چاتال‌هویوک به دست آمده‌است نشان می‌دهد که این شهر بر اساس نقشهٔ قبلی ساخته شده‌است. اربابا در اربابا، که مربوط به دوران نوسنگی پیش از سفال ب است، مصالح اصلی سنگ آهک است که با ملات گل روی هم چیده شده‌اند. به گفته لاو این امر نشان از تفکر منطقی به کار رفته در تصمیم‌های سازندگان این روستاست، چرا که ایشان می‌توانستند بنابر رسم آن دوره خانه‌هایشان را از گل بسازند ولی سنگ را انتخاب کردند. جدول اطلاعات محوطه‌های نوسنگی در خاور نزدیک +a نام سایت دوره منطقه ایستایی شکل نقشه مصالح اریحا نوسنگی پیش از سفال آ شام مستقل و با دیوار دایره‌ای ترکه و اندود، سنگی قرمز دره نوسنگی پیش از سفال آ شمال میانرودان نیمه زیرزمینی دایره‌ای ترکه و اندود، خشت خام اریحا نوسنگی پیش از سفال ب شام مستقل و با دیوار مستطیلی خشت خام با پی سنگی بسطه نوسنگی پیش از سفال ب شام مستقل و با دیوار مستطیلی خشت خام با پی سنگی شعر هگولان نوسنگی پسین شام مستقل و با دیوار مستطیلی خشت خام با پی سنگی چایونو نوسنگی پیش از سفال آ آناتولی نیمه زیرزمینی و بدون دیوار دایره‌ای ترکه و اندود گوبکلی‌تپه نوسنگی پیش از سفال آ آناتولی مستقل با دیوار دایره‌ای و مستطیلی سنگ هالان چمی نوسنگی پیش از سفال آ آناتولی مستقل با دیوار مستطیلی سنگ پینارباشی نوسنگی پیش از سفال آ آناتولی نیمه زیرزمینی و بدون دیوار دایره‌ای ترکه و اندود چایونو نوسنگی پیش از سفال ب آناتولی مستقل با دیوار مستطیلی خشت خام روی پی سنگی چاتال‌هویوک نوسنگی پیش از سفال ب آناتولی مستقل با دیوار مستطیلی خشت خام کافر هویوک نوسنگی پیش از سفال ب آناتولی مستقل با دیوار مستطیلی خشت خام گریتیله نوسنگی پیش از سفال ب آناتولی مستقل با دیوار مستطیلی سنگ اربابا نوسنگی پیش از سفال ب آناتولی مستقل با دیوار مستطیلی سنگ روی پی با خشت خام کوشک‌هویوک نوسنگی پیش از سفال ب آناتولی مستقل با دیوار مستطیلی خشت خام روی پی سنگی خیروکیتیا نوسنگی پیش از سفال ب قبرس مستقل با دیوار دایره‌ای سنگ اروپا در دورهٔ نوسنگی زمانی که معماری از هستهٔ منطقهٔ خاور نزدیک به دیگر مناطق گسترش یافت، کارکرد و معنای آن به شکل قابل توجهی تغییر کرد. با رسیدن انقلاب نوسنگی به قارهٔ اروپا، دو موضوع معماری مورد آزمایش مردمان این سرزمین قرار گرفت: یکی خانه به مثابهٔ ارگانیسم و دیگری معناسازی سمبولیک برای ابدیت با ساختمان‌ها. خانه‌های ذوزنقه‌ای شکل این سکونت‌گاه کف اندود شده و اجاق‌های تزئین شده دارند و به شکلی منظم در محوطه جایگذاری شده‌اند. این به معنا نیست که این خانه‌ها از روی نقشه ساخته شده‌اند، بلکه مجموعه‌ای از اصول (احتمالا ناخودآگاه) وجود داشته‌است که تصمیم‌های سازندگان را هدایت می‌کرده‌است. طول این خانه‌ها تا ۸۰ متر هم می‌رسیده و در هر کدام تعدادی خانواده زیر یک سقف زندگی می‌کردند. در وسط فضای مرکزی کشیده یک آتشدان یا اجاق قرار می‌گرفته و بالای آن در سقف شکافی ایجاد می‌شده‌است تا دود را تهویه کند و به نور اجازه ورود بدهد. سکارابرای در اورکنی اسکاتلند که بین سال‌های و در آن زندگی جریان داشته در بین آثار بازمانده از اروپای دوران نوسنگی منحصر به فرد است. این سکونت‌گاه از هشت خانه کشیده تشکیل شده که با یک کوچهٔ کوچک سنگی به هم متصل می‌شوند و یک ارگانیسم فشرده را ایجاد می‌کنند. سنگ‌افراشتها ساده‌ترین نوع خرسنگ‌ها بودند که با ارتفاع و حجم خود توجه رهگذران را از فواصل دور به خود جلب می‌کردند و خاصیت هدایت‌کنندگی اشتند. در برخی موارد مانند خرسنگ‌های کارناک در بریتانی فرانسه، مجموعهٔ سازمان‌یافته‌ای از سنگ‌افراشت (که تشکیل یک سنگ‌ردیف را می‌دهند) تشکیل یک فضای تعریف‌شده را می‌دهند که کاشفان فضای را به حرکت در فضای باز دعوت می‌کند. محوطهٔ خرسنگ‌های کارناک شامل خرسنگ‌های مِنِک (یازده ردیف همگرا از خرسنگ‌ها در سطحی به ابعاد ۱٬۱۶۵ در صد متر)، خرسنگ‌های کرلسکن (گروهی از ۵۵۵ سنگ کوچکتر در شرق خرسنگ‌های منک)، و خرسنگ‌های پتی-منک (گروهی از سنگ‌های بسیار کوچکتر در شرق خرسنگ‌های کرلسکن) می‌شود. به عقیده کوستوف، این موارد اولین اشکال سازماندهی فضایی است که در هزاره‌های بعدی معماری را تعریف می‌کند. ولی به نظر اختلاف طبقاتی در این جوامع وجود داشته که خود را در یادمان‌هایی نمایان می‌کند که برای به خاطر سپردن افراد مهم برپا شده بودند. در شهر مردگان زیرزمینی حل-سفلینی در مالت بازمانده ۷۰۰۰ نفر کاوش شده‌است، ولی تنها چند نفر آنقدر اهمیت داشته‌اند که آرامگاه سنگی حجاری شده مخصوص خود را داشته باشند. برخلاف سنگ‌افراشت‌ها و ردیف سنگ‌ها، آرامگاه‌های سنگی در دوران نوسنگی به شکل سرپوشیده ساخته می‌شد. ساده‌ترین شکل این آرامگاه‌های سنگی، میزسنگ‌ها بودند که از چند دیوار سنگی و یک سقف سنگی نسبتاً صاف با تکنیک نعل-پایه تشکیل می‌شد. در سراسر اروپا (از نروژ در شمال تا مراکش در جنوب) ساخته می‌شدند ولی قدیمی‌ترین آن‌ها را می‌توان در پرتغال یافت. گورهای دالانی از ردیف دیوارهای سنگی تشکیل می‌شدند که روی آن با گورپشته یا سنگ چین پوشانده می‌شد. گورهای معبری شبیه گورهای دالانی بودند با این تفاوت که انتهای آن‌ها به یک تالار تدفین گرد ختم می‌شد. | ## بخش 3: معماری دوران نوسنگی | دیواره‌های این گورها با روی هم گذاشتن سنگ‌های نامنظم (که به تکنیک سنگ‌چینی دیوسنگی معروف است) ساخته می‌شدند. همچنین با گذشتن ارتفاع سازه از حدی مشخص، ردیف‌های بعدی سنگ به تدریج به سمت داخل پیش‌روی می‌کردند تا در نهایت به هم رسیده و سقف بسته شود و به این شکل وزن بار عمودی به تکیه گاه انتقال یابد. شناخته‌شده‌ترین گور معبری اروپا نیوگرنج در جزیرهٔ ایرلند است که نزدیک ۸۰ متر قطر دارد و حاشیه‌اش با ۹۷ سنگ محصور شده‌است. ورودی نیوگرنج به راهرویی به طول ۱۹ متر باز می‌شود که به اتاقی کوچک و صلیبی‌شکل می‌رسد. نمای ورودی را با سنگ‌های کوارتز برش‌خوردهٔ سفید (که احتمالاً از معدنی در ۱۶۰ کیلومتری جنوب نیوگرنج استخراج شده بوده) تزئین کرده بودند. جایگیری راهروی داخلی به گونه‌ای بوده که با طلوع آفتاب در انقلاب زمستانی نور خورشید از میان بازشویی پنهان در راهرو به عمق اتاق داخلی نفوذ می‌کرده‌است. معابد پیشاتاریخی مالت با استفاده از ترکیبی از تکنیک‌های خرسنگی و دیوسنگی و مصالح محلی ساخته می‌شدند. پوسته‌ها از نوعی سنگ آهنگ به نام کورالین ساخته می‌شد که در برابر خوردگی مقاوم است. تلاشی برای تزئین و پوشاندن پوستهٔ سنگی در نمای بیرونی صورت نمی‌گرفت، ولی جدارهٔ داخلی با سنگ‌های صیقل‌داده شده، شاخ گوزن، یا لایه‌هایی از جنس استخوان به ظرافت تزئین می‌شد. در اتصالات از نوعی سنگ آهنگ نرم و گرم به رنگ زرد غلیط به نام گلوبیگرینا استفاده شده‌است. تفاوتی بین دیوار و سقف وجود ندارد، چرا که دیوار با بهره‌گیری از تکنیک پتکین تبدیل به سقف می‌شود. یک گونه‌های ساختمانی یک الگوی معماری است که برای هدفی خاص ساخته شده و بر اثر استفاده مکرر دارای اعتبار کلی است. مثلاً زیگورات، اهرام مصر، یا آسمانخراش دنیای معاصر هر کدام یک گونهٔ ساختمانی هستند. حدود فرهنگ مالت مورد تهاجم قرار گرفت و معابد آن رها شده و به ویرانه تبدیل گشتند. در این یادمان که در طول هزار سال ساخته شده نشان‌هایی از دفن مردگان پیدا شده‌است، ولی به احتمال قوی این کارکرد اصلی استون‌هنج نبوده‌است. شمار زیادی از محققان باور دارند که استون‌هنج بر اساس دستورهای نجومی ساخته شده‌است و اهداف مذهبی داشته‌است. در نخستین مرحله سازه یک دایره در زمین به قطر متر ایجاد شد که در طول تمام بازسازی‌های بعدی ثابت ماند این دایره باید با یک پرگار بزرگ تعریف شده باشد، احتمالاً طنابی از پوست گاو که به شاخه‌ای چوبی در مرکز دایره متصل شده بود. مسیر پرگار با گچ مشخص می‌شد و با ابزارهای معمول کنده می‌شد و در دو کناره دپو می‌شد. دایره تنها در یک جا قطع شده‌است، در شمال شرقی محوطه با دو خرسنگ کوچک ورودی استون‌هنج تعریف شده. چند متر پشت ورودی، تک سنگ برجسته و خاکستری رنگی از جنس سارسن افراشته شده‌است که به سنگ هیل معروف است. در قرن هجدهم کشف شد که اگر کسی در مرکز دایره سفید در صبح انقلاب تابستانی بایستد و به سوی سنگ هیل نگاه کند طلوع خورشید را در سمت چپ این حجم خواهد دید. به نظر می‌رسد که این همه کاریست که در مرحله نخست استون‌هنج انجام شده بود که به استون‌هنج یک معروف است و به نظر می‌رسد حدود ساخته شده باشد. یک جفت از خندق‌های گچی موازی، شبیه همان که محیط استون‌هنج را تعریف می‌کند، از ورودی محوطه تا رود ایوون در سه کیلومتری استون‌هنج کشیده شد تا مسیری به عرض هشت متر را تشکیل بدهد. در میان دایره یک حلقه دوگانه از سنگ‌های کبود شکل داده شد که به هم‌محور با کورسوس یک ورودی نشانه‌گذاری شده داشت. نکته قابل‌توجه در مورد سنگ‌های کبود این است که تنها منبع آن‌ها در انگلستان تپه‌های پرسلی ولز است که دستکم کیلومتر با استون‌هنج فاصله دارد. برای اینکار سنگ‌های کبود باید از راه دریا به رود ایوون منتقل می‌شدند و از آنجا تا استون‌هنج کشیده می‌شدند. دشواری انتقال سنگ‌های کبود در این مسیر طولانی موجب شد تا استفاده ازین سنگ‌ها پیش از کامل شدن حلقه‌ها کنار گذاشته شود و آرایشی نو برای استون‌هنج در نظر گرفته شود که به استون‌هنج سوم معروف است. این سنگ‌ها به شکل سه‌سنگ (سازه‌ای که از دو سنگ عمودی فرورفته در زمین (ستون) و یک سنگ افقی قرار گرفته بر روی آن دو (تیر) تشکیل شده) در حلقه‌ای از گودال‌ها نظم می‌گرفتند و برای مقاوم کردنشان روی آن‌ها دایره‌ای از سنگ سارسن قرار گرفت تا یک تاج بسته در ارتفاع شش متری از سطح زمین شکل بگیرد. نقشه نهایی با یک مجموعهٔ نعلی شکل داخل دایره تکمیل می‌شود که از پنج سه‌سنگ جدا از هم تشکیل شده‌است. مجموعه نعلی شکل به سوی کورسوس و مسیر مقدس طلوع آفتاب در انقلاب تابستانی قرار می‌گرفت. سنگ‌های کبودی که قرن‌ها پیش به استون‌هنج منتقل شده بودند بین دایرهٔ داخلی و مجموعهٔ نعلی شکل قرار گرفتند. در نهایت آخرین تغییرات انجام شده در استون‌هنج قرن‌ها بعد در حدود با خفر دو حلقه از گودال‌ها (معروف به حلقه‌های Y و Z) انجام شد. بنابرین نظریه، ۵۶ گودال حلقه آبری مرتبط است با ۵۶ روز اختلاف بین هر پنج سال قمری با پنج سال شمسی، یا ۵۹ گودال حلقه‌های Y و Z با تعداد روزها در دو ماه قمری مرتبط است، یا ۱۹ سنگ کبود در اطراف مجموعهٔ نعل اسبی شکل با ۱۹ سال دوره متونی مرتبط است و قس علی هذا. با این حال به عقیده کوستوف معنای اصلی استون‌هنج در آیین‌های مذهبی و تجلیل رویدادهای آسمانی نهفته‌است و نه در گاهشماری. به گفتهٔ او پیچیدگی جزئیات این سازه که در طی هزاران سال شکل گرفته نمی‌تواند تنها برای سازمان دادن به مسائل پیش پا افتاده و روزمره باشد. استون‌هنج نشانی است از ارادهٔ تمدن ساز جوامع انسانی و نشان‌گر همبستگی آن‌ها برای انجام اعمال بزرگ. به گفته کوستوف این نمونه کاملی است از آنچه که مکان عمومی تصویر می‌کند: محیطی برای آیین‌هایی که هر کاربر را به چیزی بیشتر از خود او و زندگی روزانه‌اش متصل می‌کند و به او حس تعلق به چیزی می‌بخشد. معماری نوسنگی در خاور دور و قارهٔ آمریکا در آمریکای شمالی حتی تا زمان معاصر هم روستاهای بزرگ شکارچی-گردآورنده‌ها وجود داشت. قدیمی‌ترین راه طراحی شده که سویت ترک نام دارد و درانگلستان واقع است مربوط به این دوره‌است. تل اسود guo بانپو - جیانگ ژای - بیشولینگ در چین دوران نوسنگی دو سنت کلی معماری شکل گرفت که تا سال‌های بعد در معماری این سرزمین باقی ماند: سنت چائو (لانه پرنده) و ژو (به معنی غار) شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که دو سنت همزمان با هم شکل گرفته‌اند چائو در جایی که زمین باتلاقی است و ژو در جایی که زمین از بادرفت و تراس تشکیل شده. سنت چائو در شمال چین سنت اول معروف به چائو مختص فرهنگ یانگ‌شائو بود که در راستای رود زرد استقرار داشت. این سنت شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهند که خانه‌های اولیه به شکل نیمه زیر زمینی ساخته می‌شدند. مصالح آن‌ها چوب (تو) و خاک (مو) بود که با ترکیب آن‌ّها تومو به معنای خانه‌سازی است. خانه بزرگ در برخی از سکونت‌گاه‌ها خانهٔ بزرگی در میدان مرکزی ساخته می‌شد که به باور باستان‌شناسان یک مکان عمومی بوده‌است. نمونه آن خانه‌ای در میدان مرکزی بانپو با نقشهٔ مستطیلی و اضلاع متر در متر است که سقف آن با چهار ستون به قطر ۴۵ سانتی‌متر برافراشته شده‌است. این ساختمان نقشه‌ای مستطیلی به اضلاع ۱۶ متر در ۸ متر (نسبت ۲:۱) و سه در به عرض متر داشته. پنج اتاق کوچک در عقب ساختمان در نظر گرفته شده بود که می‌تواند اتاق شخصی روسای قبیله یا انبار باشد. سنت ژو در جنوب چین سنت دوم، یعنی ژو مختص فرهنگ همودو بود که در جنوب چین مستقر بود. | ## جمع‌بندی | آمریکا به جز تعدادی تبر و سرنیزهٔ مسی کشف شده در منطقهٔ دریاچه‌های بزرگ، مردم آمریکای شمالی و جنوبی و اقیانوس آرام تا زمان اولین ملاقات‌ها با اروپائیان مهاجر به آمریکا در حد دوران نوسنگی باقی ماندند.