موضوع مقاله: مکران | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مکران | مقدمه: مَکْران یا مُکْران یا مِکْران (به ، به ) به مناطق جنوبی سیستان و بلوچستان گفته می‌شود که در امتداد ساحل سیستان و بلوچستان به حدودا ۱۰۰۰ کیلومتر ( ۶۰۰ مایل) از راس‌الکوه در غرب جاسک و حد میناب در ایران تا شرق لسبیله و نزدیکی بندر کراچی در پاکستان گسترده است.دائرةالمعارف فارسی، سرواژه: مکران مکران توسط مرزهای سیاسی مدرن ایران و پاکستان به دو نیم تبدیل شده است. | ## بخش 1: مکران | ایالت مَکُران یا مکران یا زمین مکران نام جغرافیایی است که پس از اسلام بر ناحیه‌ای از کرمان تا رود سند گفته‌اند. در دوره‌های مختلف تاریخی این منطقه خودمختار و تحت اداره خان‌های محلی بوده که خود را رعایای دولت ایران می‌نامیدند. امپراتوری بریتانیا در سده ۱۸ (میلادی) این منطقه را جزو راج بریتانیا و مستعمره بریتانیا نمود. در بعضی اسناد و نقشه‌های تاریخی اروپایی و بعضی نوشته‌های عربی دریای عرب امروزی نیز بحر مکوران بیان شده است. کوه‌های خشک و بایر کرانه‌های مکران از دید جغرافیای طبیعی دنباله کویر است، که تا آنجا گسترش یافته است. جغرافی‌نویسان پیشین اسامی بسیاری از شهرهای مکران را در کتاب‌های خود ثبت نموده‌اند. مهم‌ترین درآمد مکران از نیشکر و یک گونه شکر موسوم به پانیذ بوده است که از آنجا به سرزمین‌های مجاور صادر می‌شده است. در ادوار باستان در مکران از قوم بلوچ در کتب فارسی و عربی ذکر شده که اعراب آن را «بلوص» گزارش کرده‌اند به همین علت مکران را بلوچستان نام گذاشته‌اند. شمس‌الدین مقدسی جغرافی دان سده ۴ هجری قمری، مکران غربی و شرقی را سرزمینی واحدی وصف کرده که‌ زبان‌ سکنه آن‌ «بلوصی‌» (معرب بلوچی) و مرکز آن‌ «بَنَّجْبور» بود. بنجبور شاید معرب شهر پنجگور در مکران‌ پاکستان‌ کنونی‌ باشد که به نقل از مقدسی مردم بلوصی آن به کار نخل و دامداری مشغول بودند. ولی بیشتر پژوهشگران این نام را مرتبط با نام‌های دوران پیش از اسلام ساتراپ هخامنشی مکا (گدروزیا) و تمدن مگان می‌دانند. بی‌تردید ساتراپ هخامنشی مکا با سرزمین مگان یا ماکان که در متون سومری و بابلی برای اشاره به مناطق تجاری با بین‌النهرین ذکر شده منطبق است. بنابراین مکا در سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان همان مگان است و مکران به دلایل همچون شواهد اسمی و شواهد شباهت مناطق باستانی عمان و امارات متحده عربی گونه‌ای از مگان پیشنهاد شده است. هردوت تاریخ نگار یونانی، ساتراپ هخامنشی مکا را گدروزیا نامیده و اسکندر مقدونی طی لشکرکشی خود، هنگام تصمیم بازگشت به غرب از دهانه دره سند مجبور شد از گدروزیا عبور کند. پژوهشگران معتقد هستند گدروزیا نامی یونانی بوده که توسط یونانی‌ها به ساتراپ مکا یا بلوچستان کنونی داده شده است. همان نویسندگان سده‌های ۱۳ تا ۱۵ میلادی غالباً واژه کیج (گچ) و مکران را استعمال می‌کردند و مارکو پولو نیز این منطقه را در سفرنامه خود «کیس مکوران و عرب‌ها» (تیز مکران) نامیده است. هم‌اکنون بخش جنوبی بلوچستان در قسمت واقع در خاک پاکستان با نام «کیچ مکران» و قسمت واقع در خاک ایران صرفاً «مکران» نامیده می‌شود. کتاب خلیج فارس منتشر شده توسط دولت بریتانیا و وزارت امور خارجه بریتانیا، بخش ایرانی مکران را مکران پارس نامیده است. | ## بخش 2: مکران | کتاب خلیج فارس که در سال ۱۹۱۷ توسط دولت بریتانیا منتشر شده است مناطق و آبادی‌ها و شهرهای «مکران پارس» را از بندر عباس تا گوادر نام برده است. گستره آن به بخش‌های جنوب بلوچستان و بخش‌هایی از عمان و امارات متحده عربی می‌رسید. چنانچه نارام سین پادشاه بزرگ اَکَدی لقب اکدی سامی «ملک» را به فرمانروای مغلوب مگان داد. یک کشتی مگان قادر به حمل حدود ۲۰ تن بار بود که هر کدام را به یک کشتی بزرگ تبدیل می‌کرد. در متون یافت شده مربوط به سومریان از مگان به عنوان یکی از شرکای تجاری مهم سومریان یاد شده است که مس و دیوریت مورد نیاز بین‌النهرین از آنجا تأمین می‌شده است. این پژوهش‌ها باعث شدند که هانسمن ریشه نام مکران را از واژه قدیمی و اشاره شده ماکان یا مگان در متون سومری و اَکَدی بداند که بدون تردید ماکان در کتیبه‌های سومری و اَکَدی با ماکا یا مکا در کتیبه‌های هخامنشی یکسان است. واراهامیهیرا در دانشنامه مشهور خود بریهات-سامیتا از مردمان غرب شبه‌قاره هند با نام Makara نام برده است. حال آنکه در مکران، صرفاً نواحی ساحلی با دریا مرتبط هستند و بخش اعظم این منطقه بیابانی و کویری و کیلومترها دور از دریا است. سرزمین مکران به لحاظ موقعیت مکانی با ساتراپی مکا یکی از ساتراپی‌های ایران در دوران هخامنشیان تطابق دارد. از مکا در سنگ‌نوشته‌های به جامانده از دوران هخامنشیان در بیستون و تخت جمشید به عنوان ساتراپی چهاردهم ایران در عهد داریوش یاد شده است. ابوریحان بیرونی در کتاب خود تحقیق ماللهند بیان می‌کند که خط ساحلی شبه قاره هند از تیز، پایتخت مکران آغاز می‌شود. یاقوت حموی جغرافی‌دان و تاریخ‌نویس در کتاب معجم البلدان در باب حرف میم در مورد دلیل نامگذاری مکران به این نام چنین می‌نویسد: «همانگونه که ذکر شد، سیره نویسان می‌گویند که: مکران به نام مکران بن فارک بن سام بن نوح علیه السلام نامگذاری شده است زیرا او به این منطقه آمده و در آنجا سکنی گزیده است» سلطنت مکران مجموعه‌ای از سلسله های حاکم بلوچ تبار از قرون وسطی تا سال ۱۹۵۵ میلادی بودند که پس از قیام بر علیه حکومت اعراب شکل گرفته و بر مکران(بلوچستان) و پس از سال ۱۶۶۶ میلادی بر جنوب بلوچستان(با عنوان مکران) حکمرانی کردند. در وقایع قرن ۱۶ منتهی به تأسیس خانات کلات، ملوک مکران هنوز هم به مرکزیت کیچ(تربت)، مکران را تحت کنترل داشتند تا اینکه در حدود سال ۱۶۲۰ میلادی، پایتخت کیچ به تصرف قبیله بُلیدیی‌ درآمد و حکمرانی دودمان مَلِک مکران یا ملوک مکران پس از ۴۰۰ سال بر پایتخت کیچ و منطقه مکران پایان یافت. تداوم اقتدار خانات کلات در زمان به قدرت رسیدن میر احمد خان بلوچ در سال ۱۶۶۶ افزایش یافت. سلسله بلیدیی (بوسعیدی)تا سال ۱۷۴۰ بر کل مکران(محدوده جنوب بلوچستان) تا جاسک تسلط داشته اند. در سال ۱۷۴۰ گیچکی ها بر سلسله بلیدیی غلبه کرده و به مرکزیت کیچ و پنجگور بر مکران آغاز آخرین سلسله مکران سلسله گیچکی را رقم زدند که تا ۱۹۵۵ میلادی دوام آورد. در اکتبر ۱۹۵۵ انحلال ایالت شاهزاده نشین‌مکران اعلام شد و به پاکستان غربیالحاق شد. سده ۱۴ خورشیدی در ایران و در دومین تقسیمات کشوری پس از تصویب قانون ایالات و ولایات در مجلس شورای ملی در سال ۱۳۱۶ استانی به نام استان مکران ایجاد شد که مناطق بم، بشاگرد، جاسک، میناب و زابل، زاهدان، ایرانشهر و چابهار را در بر می‌گرفت. | ## بخش 3: مکران | اما پس از سه ماه و با تقسیمات کشوری تازه که ایران را به ۱۰ استان تقسیم می‌کرد، مکران بخشی از استان هشتم شامل شهرهای کرمان، بندرعباس، خاش و زابل به مرکزیت کرمان شد. در سال ۱۳۳۶ مکران در استان تازه تاسیس سیستان و بلوچستان به مرکزیت زاهدان قرار گرفت. «ماکا» یا «مگان» یا «ماکان» (بعدتر به مکران تبدیل شده) که یونانی‌ها آن را گدروزیا نامیدند با گذر تاریخ رفته‌رفته کوچک‌تر و به سمت جنوب بلوچستان محدود شد. چنانچه در اواخر دوره ساسانیان و اوایل عصر اسلامی سرزمین گدروسیا شامل پنج ایالت پارادان، توران، مکران و سیستان، مازون بود. با اینکه پارادان از صفحه تاریخ محو شد و توران جای خود را به منطقه کلات داد اما باز هم گستره مکران کاهش یافت و محدود به جنوب بلوچستان شد. مکران امروزه به جنوب بلوچستان و خط ساحلی دریای مکران که میان دو کشور ایران و پاکستان تقسیم شده گفته می‌شود که از غرب با استان کرمان (رودبار زمین) و گیاوان زمین در استان هرمزگان، از شمال با منطقه سرحد بلوچستان در استان سیستان و بلوچستان، از شرق با مکران پاکستان در ایالت بلوچستان پاکستان و از جنوب به دریای مکران منتهی می‌شود. مکران ایران مکران ایران (جنوب بلوچستان ایران) تقریباً بیشتر شهرستان‌های بلوچستانِ ایران، در استان سیستان و بلوچستان از جمله ایرانشهر، سراوان، سرباز، فنوج، نیکشهر، کنارک، زرآباد و چابهار را در بر می‌گیرد و از شمال با منطقه سرحد بلوچستان (شمال بلوچستان) که شامل خاش، زاهدان، میرجاوه، تفتان همسایه است. مکران ایران به همراه سرحد بلوچستان دو منطقه بلوچستان ایران در استان سیستان و بلوچستان را تشکیل می‌دهند. مکران پاکستان مکران پاکستان که شامل نواحی:کیچ، پنجگور، گوادر می‌شود از شمال با نواحی خاران و واشک، از شرق با نواحی لسبیله و آواران همسایه است. منطقه مکران پاکستان از سده ۱۸ (میلادی) تا پیش از انحلال سال ۱۹۵۵ تحت کنترل و حاکمیت خان‌نشین مکران، خاندان گیچکی بلوچ بود. پس از سلطه بریتانیا بر بلوچستان مکران پاکستان به عنوان ایالت شاهزاده‌نشین مکران یک ایالت فرعی از راج بریتانیا شد و تا سال ۱۹۵۵ بر مکران شرقی کنترل داشت. هدف از ساخت این مستند، معرفی جاذبه‌های گردشگری و ویژگی‌های حیات وحش منطقه مکران بود. همچنین این منطقه به دلیل نزدیکی به آب‌های بین‌المللی و قرارگیری در بیرون از منطقه خلیج فارس که معمولا پرتنش است، اهمیت راهبردی ویژه‌ای دارد. توسعه در اسفند ۱۴۰۳ دولت چهاردهم جمهوری اسلامی، توسعه منطقه مکران را از اهداف اصلی توسعه اعلام کرد. این کار از طریق توسعه زیرساخت‌های بندری، شهری، ریلی، جاده‌ای، ترانزیتی، اقتصادی، اجتماعی و رشد شاخص توسعه انسانی بدست می‌آید. برای تحقق «طرح توسعه سواحل مکران» مردم بومی آن منطقه، ناچار شده‌اند زمین‌های خود را به دولت واگذار کرده و از آن منطقه کوچ کنند. همچنین «طرح توسعه سواحل مکران» تهدید جدی برای سواحل مرجانی آن منطقه ایجاد کرده و باعث از بین رفتن بخش بزرگی از آنها شده است. انتقال پایتخت به دنبال افزایش مشکلات شهر تهران، در سال ۱۴۰۳ (خورشیدی) پیشنهاد انتقال پایتخت به مکران مطرح شد. | ## جمع‌بندی | اما نزدیکی مکران به پایگاه‌های نظامی آمریکا در خلیج فارس، نزدیکی به مرزهای پاکستان و افغانستان، عدم وجود زیرساخت‌های مناسب، کم‌آبی، و مسائل زیست‌محیطی از جمله مشکلات این طرح هستند.