موضوع مقاله: قلعه کنگلو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # قلعه کنگلو | مقدمه: نمای خارجی قلعه را یک باروی عظیم سنگی تشکیل می‌دهد که در قسمت میانی و طرفین آن، برج‌های دیده‌بانی تعبیه شده‌است. | ## بخش 1: قلعه کنگلو | فضای داخلی این قلعه با توجه به بقایای آن، مدور و در دو طبقه ساخته شده بود که قسمت عمدهٔ آن از میان رفته و در حال ویرانی است. جایگاه قلعه کنگلو بخشی از مجموعه استحکامات کوهستانی البرز مرکزی دانسته شده و در پیوند با دیگر مواضع دفاعی منطقه، از جمله غار-دژ اسپهبد خورشید و دربند کولا، بررسی شده است.این قلعه در استتار طبیعی بالای دره باستانی آرم و در شکاف بخشی از رشته کوههای البرز در سوادکوه قرار دارد و همین یکی از دلایلی بوده که از دستبرد و تجاوز بیگانگان و غارتگران در امان مانده است. تاریخچه در قرن سوم وقتی اعراب بر آل قارِن غلبه می‌کنند، حکومت این کوهستان به شهریار باوندی واگذار می‌شود و نام کوه به شهریارکوه تغییر می‌یابد. احمد کسروی در نشریهٔ بهار نوشته‌است: «اوایل قرن سوم که دامنهٔ فتوحات اسلامی در آسیا تا حدود چین و در آفریقا تا سواحل بحر اطلس و در اروپا تا وراء جبل آلپ امتداد یافته بود و در پایتخت‌های اسپانیا و پرتغال به جای ناقوس صدای اذان مسلمین به اطراف طنین می‌انداخت، در قلل جبال سوادکوه آتشکده‌های دین زرتشت دایر و مشتعل بود و اسپهبدان هنوز کیش نیاکان خود را از دست نداده بودند.» معماری عمدهٔ مصالحی که در ساختمان قلعه به کار رفته عبارت‌اند از؛ سنگ‌لاشه با ملات آهک و سنگ‌ریزه. اما با توجه به از میان رفتن بخش اعظمی از معماری طبقهٔ سوم، کار کاوش در فضاهای طبقهٔ دوم به روش ارگانیک آغاز شد. در این طبقه سه فضا، یکی در وسط به شکل مستطیل و دو دیگر به شکل نیم دایره در دو طرف آن کشف شد و حفاری آن‌ها تا روی کفی از جنس ملات گچ که در نتیجه پر نمودن طبقه اول احداث شده‌است، ادامه یافت. عناصر معماری مکشوف شامل دیوارهای جدا کننده، طاق و قوس پنجره، طاقچه و ورودی‌ها، با چسباندن شماره‌های لوکس و شناسه‌های عمق و لایهٔ مستندسازی و سپس اطلاعات و شناسنامه هر یک از عناصر پس از برداشت‌های فنی، مرقوم شده. برج‌های کناری برای استحکام بیشتر توپر ساخته شده‌اند تا بر استواری و استحکام باروها بیفزایند این دو برج به یک برج مدور بزرگ منتهی می‌شدند که ارگ اصلی قلعه بوده و ورودی کوچکی در پائین قرار داشت. بیشتر قسمت‌های آن در طی زمان از میان رفته و در حال حاضر نمای بیرونی آن شامل دو باروی عظیم به شکل دو بازوی گشاده می‌باشد. | ## بخش 2: قلعه کنگلو | نوع معماری آن طوری است که مانع ورود غریبه‌ها و مهاجمان به داخل می‌شد و تنها مسیر ورودی به این کوه کله قندی پر شیب را مسدود می‌کرد. دژ کنگلو از پلان منحصر بفردی در میان قلاع و استحکامات دفاعی ایران برخوردار است که با بهره گیری از تکنیک های بومی البرز ساخته شده و دارای معماری اشکانی- ساسانی است. به گفته وی در فرم تاق ها این قلعه قابل قیاس با غار دژ اسپهبد خورشید در همین منطقه و قلعه دختر فیروزآباد، کاخ سروستان و مجموعه تخت سلیمان در دیگر نقاط ایران است. از این دژ سازه‌هایی با پلان چهار گوش و بقایای اندودکاری با کاوش باستان‌شناسی بیرون آمد که نشان می‌دهد برای ذخیره آب و مایعات ایجاد شده‌اند. وجه تسمیه درباره علت نامگذاری این قلعه به دیدگاههای متفاوتی هست: الف- کنگل+او = کنگل/کنگر گیاهی که در همین مراتع می روید + او(آب).. ب- کنگلو در زبان محلی مازندرانی به کنگلی هم معروف است و کنگلی در زبان مازندرانی به زنبور گفته می‌شود و شاید به دلیل اینکه کندوی زنبور عسل همیشه یادآور و الهام‌بخش دژ و قلعه است، قلعه کنگلو هم اینگونه تشبیه و نامگذاری شده است.» «همچنین واژه «لی یا لو» در زبان مازندرانی به معنی غار یا شکفت است مانند اسامی غارهای پلنگ لی، دیولی، زِلی و... کاوش و گمانه زنی کاوشگر قلعه کنگلو در سال ۱۳۸۵ کاربری این سازه را به عنوان نیایشگاه آب و اَناهیتا مطرح کرده است. به گفته وی؛ گمانه‌زنی در مسیر دستیابی به قلعه کنگلو علاوه بر شناسایی و معرفی آثار استقرار و حضور انسان در دوران مختلف از عصر آهن 3، ساسانی و قرون اولیه اسلامی در این منطقه، به کشف و معرفی نخستین تدفین در عصر ساسانی در مازندران نیز منجر شد. در اینجا قبوری با تدفین‌های اواخر دوره اشکانی و ساسانی و صدر اسلام به دست آمد، نگین انگشتری که روی آن واژه فرحی و یا فرخ به عنوان مظهر شادی و برکت خوانده شده است. | ## بخش 3: قلعه کنگلو | پیشینۀ پژوهشی دو ایران‌شناس، منوچهر ستوده و ایرج افشار، از نخستین پژوهشگرانی بودند که در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی به شناسایی این اثر پرداختند. منوچهر ستوده در کتاب از آستارا تا استارباد از این بنا با نام «قلعه کنگلی» یاد کرده و آن را چنین توصیف کرده است: «قلعه‌ایست قدیمی از سنگ و گچ که تقریباً همه قسمت‌های بنا برجای است و بر سر کوهی منفرد بر لب تنگه‌ای بر دست راست آب قرار دارد. بر سر این کوه کله‌قندی پرشیب، دو بازو و باروی بلند است که با زاویه گشاده دست‌ها را باز کرده تا واردین را در آغوش گیرد و مانع دخول آنان به ارگ شود.» کاربری و تفسیرها درباره کاربری اصلی قلعه کنگلو میان پژوهشگران اتفاق نظر وجود ندارد. سامان توفیق گفت: نکته جالب توجه این که خط رأس قلعه کنگلو دقیقا با وسط رشته کوه خِرو نِرو تنظیم شده و پلان و فرم خاص این دژ، گمانه هایی مبنی بر کاربرد نجومی دژ کنگلو و چِکِل را تقویت می‌کند که نیازمند بررسی های اخترشناسان و محققین این بخش هست. وی با بیان اینکه هنوز باستان شناسان در تعیین کاربری قلعه کنگلو به اتفاق نظر نرسیده‌اند اظهار داشت: با توجه به شواهد موجود و ساختار معماری این بنا می تواند نیایشگاه، بنای یادمانی، کوشک سلطنتی، تفرجگاه و... در کنگلو نشانه‌هایی مانند اشیائی با علائم میترائیستی یافته‌شده که نشان می‌دهد این مکان نیایشگاه مهر (میترا) بوده‌است. سورتیجی به علت یافته‌شدن چربی در این مکان، عقیده دارد این قلعه نیایشگاه آناهیتا (الههٔ آب) بوده‌است. دژ کنگلو به هنگام حملات و یورش ناگهانی دشمنان دارای کاربردی سپر مانند بود و در طراحی آن، جنبهٔ تدافعی را در اولویت قرار داده‌اند. | ## جمع‌بندی | این بنا احتمالاً مربوط به سده‌های اولیهٔ اسلامی است و به دلیل نبود شواهد و مکتوبات تاریخی، تاریخ دقیق ساخت آن تاکنون مشخص نشده‌است.