موضوع مقاله: استان ایلام | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استان ایلام | مقدمه: استان ایلام با مساحت ۲۰٬۱۳۳ کیلومتر مربع، بیست و دومین استان ایران از نظر وسعت به‌شمار می‌رود. | ## بخش 1: استان ایلام | استان ایلام طی سرشماری سال ۱۳۹۵، با جمعیتی بیش از ۶۱۷،۰۰۰ نفر کم جمعیت‌ترین استان ایران است.اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ. استان ایلام در جنوب غرب ایران در سلسله جبال زاگرس واقع است و از غرب با کشور عراق از جنوب با استان خوزستان، از شرق با استان لرستان و از شمال با استان کرمانشاه همسایه است و دارای ۴۲۵ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق است. استان ایلام پس از استان خوزستان دارای طولانی‌ترین مرز بین‌المللی با کشور عراق است. ایلام دارای ظرفیت بالایی در حوضه کشاورزی، انرژی، ارتباطی و کریدوری، گردشگری، فرهنگی و بسیاری دیگر است. برای مثال بارندگی مناسب، رشته کوه زاگرس در شمال و شرق، دشت‌های حاصلخیز و وسیع در غرب و جنوب از ظرفیت‌های مناسب برای توسعه کشاورزی در استان است. طبیعت استان ظرفیت بالایی برای گردشگری، گسترش جنگل‌های انبوه، زراعت چوب و توسعه باغداری دارد. نام‌گذاری وجه تسمیه بسیاری بر این عقیده اند که ایلام به معنی کوهستان می‌باشد که اشاره به کردها دارد. در سوره فتح آیه ۱۶ کتاب قرآن خداوند از محمد می‌خواهد به سوی قومی جنگجو و پر قدرت بروند. ابوهریره دربارهٔ این آیه می‌گوید:اینها کردها هستند، کردهایی که روی تپه‌ها زندگی می‌کردند یا از تپه‌ها بالا می‌رفتند. همچنین ابن عمر (عبدالله پسر عمر) از زبان ابوهریره نقل کرده است که:''شما با قومی جنگ می‌کنید که کفش‌هایشان از پوست دامهایشان درست شده است. از سده سیزدهم قمریپشتکوه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی تا دوره رضاشاه به این ناحیه پشتکوهِ لرستان می‌گفتند. پس از شکست مسلحانه والیان و ایل‌های کرد و ایل‌های لر و قدرت یافتن حکومت مرکزی در شهریور ۱۳۰۷ ه‍.ش در زمان پادشاهی رضاشاه به موجب تصویب‌نامهٔ هیئت وزیران و به منظور یادآوری عظمت و شکوه تمدن ایلام باستان، نام روستای حسین‌آباد، به ایلام تغییر یافت و این روستا به عنوان شهر ایلام انتخاب شد. منطقه تمدن باستانی ایلام در استان‌های فارس و خوزستان امروزی تمرکز داشت اما احتمال دارد که تصمیم دوران رضاشاه برای نام‌گذاری استان ایلام به این موضوع برمی‌گردد که منطقه پشتکوه نیز در دوره‌هایی بخشی از ناحیه ایلام باستان بوده است. تقسیمات استانی استان ایلام دارای دوازده شهرستان به این شرح است: شهرستان چرداول شهرستان سیروان شهرستان ایوان شهرستان ملکشاهی شهرستان مهران شهرستان بدره شهرستان آبدانان شهرستان دره‌شهر شهرستان دهلران شهرستان هلیلان شهرستان ایلام شهرستان چوار این شهرها از سال ۱۳۱۶ ه‍.ش در تقسیمات کشوری، ایلام بخشی از استان پنجم یعنی کرمانشاهان گردید. در سال ۱۳۴۳ ه‍.ش محدوده کنونی استان ایلام به عنوان فرمانداری کل شامل شهرستان‌های ایلام، دره‌شهر، دهلران و مهران بخشی از استان کرمانشاه به تصویب هیئت وزیران رسید. در فروردین ۱۳۵۳ ه‍.ش پس از تصویب هیئت وزیران فرمانداری کل ایلام شامل فرمانداری‌های ایلام، دره‌شهر مهران و دهلران به استان ایلام تبدیل شد. در سال‌های بعد به ترتیب فرمانداری‌های شیروان و چرداول، آبدانان، ایوان، ملکشاهی و سیروان در پیکره سرزمینی استان ایلام ایجاد شدند. نقاط شهری استان ایلام عبارت‌اند از: آبدانان آسمان آباد ارکواز ایلام ایوان بدره پهله توحید چوار دره‌شهر دهلران سرابله صالح آباد لومار مورموری موسیان مهران میمه ماژین شباب بلاوه جعفرآباد (ایلام)در مهر ماه سال ۱۳۹۱ ه‍.ش شیروان و چرداول، در، تقسیمات کشوری در ایران به دو شهرستان، شیروان و چرداول، به مرکزیت سرابله، و سیروان به مرکزیت لومار، تقسیم شد و همچنین در تیر ماه سال ۱۳۹۲ با مصوبه هیئت دولت شیروان چرداول رسماً، به نام چرداول تغییر نام یافت و بخش بدره از شهرستان دره شهر جدا گردید و به شهرستان بدره ارتقاء یافت. شمال استان دارای اقلیم کوهستانی و زمستان‌هایی سرد است اما در جنوب این استان دشت‌های وسیع وجود دارد با تابستان‌هایی گرم. شاخص گردشگری استان ایلام در طول سال دارای تنوع زیادی است به گونه‌ای که در فصل گرم سال مناطق شمالی استان از نظر اقلیمی دارای وضعیت مطلوب و مناسب است و در فصل سرد سال این روند تغییر می‌یابد و مناطق جنوبی استان در این موقع از سال از شرایط اقلیمی مطلوب برخوردارشده ومناطق شمالی استان شرایط نامناسب اقلیمی را تجربه می‌کند. در مجموع ماه‌های مارس، آوریل، می، اکتبر و نوامبر استان ایلام شرایط مساعدتری برای جذب گردشگر دارد. جغرافیا استان ایلام در غرب ایران قرار دارد و با وسعت ۲۰٬۱۳۳ کیلومتر مربع و ۱٫۲ درصد مساحت، بیست و دومین استان ایران از نظر وسعت محسوب می‌شود. این استان به غیر از نواحی جنوب غربی آن، مشتمل بر کوهستان‌های بسیار رفیع و در هم تنیده‌ای است که از چین‌خوردگی‌های متعدد و موازی تشکیل شده است. وسعت این کوهستان‌ها در شرق و شمال شرق ایلام چنان بزرگ است که مجالی به ایجاد دشت‌های میان کوهی نداده است. ناهمواری‌ها ناهمواری‌های استان در قسمت‌های شمال و شمال شرقی با دامنه‌های پرشیب و مرتفع و دشت‌های میان‌کوهی کم‌وسعت دیده می‌شود و در قسمت‌های جنوب و جنوب غرب به صورت دشت‌های باز و پهناور است. چین‌خوردگی‌های استان، موازی، منظم و جنس آن‌ها رسوبی و بیشتر از نوع آهک و گچ است. در شمال و شمال شرق استان می‌توان کوه‌ای مانشت، سیوان، قلارنگ و کوه قلاجه، لنه و چرمین را نام برد. کوه‌ها سلسله ارتفاعات کبیرکوه ارتفاعات دینارکوه، اناران، سیاه کوه رشته کوه‌های کم ارتفاع مرزی غرب پشتکوه مشرف بر دشت‌های بین‌النهرین ارتفاعات مانشت کوه و رنو مسلط بر دشت ایوان کبیرکوه یکی از ارتفاعات مهم پشتکوه با سیطره‌ای عظیم از سمت جنوب به جلگه خوزستان ختم می‌شود. بلندترین قلهٔ آن، «کان صیفی در منطقهٔ ورزرین» نام دارد که ۳٬۰۶۲ متر ارتفاع دارد قسمتی از دامنه‌های کوه مذکور دارای جنگل‌هایی است که غالب درختان آن را بلوط تشکیل می‌دهد. این کوهستان مانند دیواری عظیم در سراسر منطقهٔ پشتکوه در جهت شمال غرب- جنوب شرق امتداد یافته است. از دیگر ارتفاعات استان «دینارکوه» بین آبدانان و دهلران واقع شده و به موازات کبیرکوه امتداد یافته است و بلندترین نقطهٔ آن ۲٬۶۰۰ کیلومتر از سطح دریا ارتفاع دارد. کوه‌های دیگر استان ایلام در شمال و شرق استان عبارتند از: رنو و شره زول بین ایوان و چوار، کوه بانکول بین ایوان و چرداول، قلهٔ مانشت بین ایلام، کارزان و ایوان، کوه‌های بایه، نسار بلالر (بالارِ)، تالوار (تل وال)، سرخ‌گیری (سیورگیری)، ساج گوربی (ساج اَو گِل بیو) در شهرستان ایوان، سیوان کوه بین شیروان و بدره، کوه لِنه و چرمین بین چرداول و رشته‌کوه‌های زردلان و هلیلان و رشته‌کوه مرتفع قلاجه بین استان ایلام و کرمانشاه واقع شده است. کوه‌های غرب و جنوب غربی استان ایلام عبارتند از: کوه‌های کوِلگ، سیاه‌کوه، نخجیرکوه، کوه سرخ، انجیرکوه، تونه کوه، کوه‌های بولی، میمک، اناران بی‌وره، پشمین در ملکشاهی، خوشادل در ملکشاهی، بلوطستان (بَلستان)، کوه دنه و کاسه ماس. بین مرز ایران و عراق در استان ایلام رشته‌کوه‌های کم ارتفاع حمرین (همرین) واقع شده است که از بهرام‌آباد در مهران آغاز می‌شود و تا جلگه خوزستان ادامه دارد. کوه قلاقیران واقع در مسیر ایلام به چوار در منطقهٔ جنگلی ششدار قرار دارد که شاعران محلی در اشعار خود از آن به عنوان کوهی نمادین یاد می‌کنند. دشت‌های استان ایلام استان ایلام علاوه بر کوهستان‌های مذکور که محل چرای عشایر منطقهٔ استان ایلام و بعضی از استان‌های همجوار هستند دارای دشت‌های وسیع و حاصلخیزی چون دشت عباس، دشت موسیان، دشت دهلران، دشت مهران (گرمسیر)، دشت هلیلان و دشت ایوان است که به شکل لوزی واقع شده و دارای خاک حاصلخیزی است. دشت‌های چالاب، محسن‌آباد، امیرآباد، گُلان، صالح‌آباد، آسمان‌آباد و دره‌شهر از دیگر دشت‌های مهم این استان هستند که علاوه بر رونق کشاورزی دارای تپه‌های باستانی بوده و آثار تاریخی زیاد و گورهای قدیمی در این منطقه فراوان یافت می‌شود که بیان‌گر وجود کانون‌ها و اجتماع جوامع بشری در این استان بوده است. رودخانه‌های ایلام به علت کوهستانی بودن استان ایلام و ریزش‌های مناسب برف و باران، رودخانه‌های کوچک و بزرگی در این ناحیه جریان دارند که منبعی برای آبیاری زمین‌های زراعی و سدسازی و آب آشامیدنی استان هستند. بیشتر آن‌ها از کبیرکوه سرچشمه می‌گیرند که دو دسته‌اند: ۱- رودخانه‌هایی که از رشته‌کوه کبیرکوه و دیگر ارتفاعات این استان سرچشمه می‌گیرند و به سوی خاک عراق در غرب استان در جریان هستند که علاوه بر آبیاری زمین‌های کشاورزان منطقه، وارد مرز عراق شده و اراضی مندلی و بدره و زرباطیه و عماره در عراق را آبیاری می‌سازند. مسدود کردن آب این رودخانه‌ها در دوران قاجارها و پهلوی و پیشگیری از جاری شدن آن‌ها به خاک امپراتوری عثمانی و عراق امروزی، باعث تنش‌ها و زد و خوردهایی بین بومیان محلی با عثمانیان و عراقی‌ها شده بود که در نهایت موجب دخالت دولت‌های طرفین در ماجرا گردیده است. مهم‌ترین رودهایی که از ارتفاعات ایلام سرچشمه می‌گیرند و به سوی خاک عراق جریان دارند عبارتند از رودخانه «گنگیر» (Gangir) که از محلی به نام سراب ایوان و از کوه‌های شره زول و مانشت سرچشمه می‌گیرد و پس از پیوستن شعبات فرعی، دشت ایوان را آبیاری می‌سازد و با پیچ و خم‌های زیاد و زیبایی خاصی به طرف سومار جریان می‌یابد و آن گاه وارد خاک عراق شده و به شهر مندلی عراق وارد می‌شود. یکی دیگر از رودخانه‌های این حوزه رود «کنجان چم» است که از ارتفاعات کبیرکوه سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از امیرآباد و مهران، وارد خاک عراق می‌شود. رودخانه» چنگوله» از ارتفاعات کبیرکوه سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری اراضی مسیر خود، وارد خاک عراق شده و منطقهٔ «باع شاهی» عراق را در بر می‌گیرد. رودهای دیگر چون «دویریچ» و رودخانهٔ «میمه» و «چیغاب» و «گدارخوش» پس از مشروب ساختن اراضی کشاورزی در مسیر خود، وارد خاک عراق می‌شوند. ۲- رودخانه‌های حوضه آبریز رودخانه کرخه که از ارتفاعات شرق و شمال شرق کبیرکوه سرچشمه گرفته و به سوی شمال و شرق کبیرکوه در جریان هستند، و این رودخانه‌ها اکثراً پس از طی مسافت کوتاهی وارد رودخانهٔ پرآب «سیمره» [صیمره] در شرق کبیرکوه و شرق استان ایلام می‌شوند. | ## بخش 2: استان ایلام | رودخانه‌هایی که از کبیرکوه و سایر کوه‌های شرق و شمال شرقی ایلام سرچشمه می‌گیرند و شعبات اصلی رودخانه سیمره در ایلام را تشکیل می‌دهند عبارتند از: رودهای «چزمان»، «چناره»، «شیروان و چرداول» آب «شیخ مکان»، «رود سیکان»، «آب زنگوان». مهم‌ترین و پر اّب‌ترین رودخانهٔ ایلام، سیمره است که اسم قدیم آن «اوکنو» یا «اوقنو» و نزد یونانیان «کواسپس» یا خئوپس بوده که سرچشمهٔ این رودخانه دامنه‌های غربی کوه الوند در استان همدان و منطقهٔ نهاوند است که با نام «گاماسپ» و پس از عبور از کنگاور، صحنه و بیستون به کرمانشاه می‌رسد و در آن‌جا با دریافت شعبه قره‌سو در شمال شرقی ایلام وارد استان می‌شود و پس از عبور از شرق ایلام با نام «سیمره» با جهتی شمال شرقی، به جنوب غربی مرز استان ایلام و استان لرستان را تشکیل می‌دهد و در منطقهٔ «پلدختر» با دریافت شعبه مهم «کشکان» وارد استان خوزستان می‌شود و از آن پس «کرخه» نام می‌گیرد. به‌طور کلی ۱۳ رودخانه با ظرفیت ۱٫۸ میلیارد متر مکعب آب در سال در حوزهٔ جغرافیایی استان ایلام وجود دارد. آبشارها دراستان ایلام تعداد محدودی آبشار وجود دارد که هر کدام فضای طبیعی دلنشینی را ایجاد کرده‌اند؛ که با وجود محدودیت و سختی دسترسی به آن‌ها جاذب جمعیت هستند. پوشش گیاهی ایلام به‌جهت قرار گرفتن در دامنه‌های غربی رشته‌کوه زاگرس از لحاظ پوشش گیاهی، تحت تأثیر آب و هوای منطقه و میزان ریزش‌های جوی قرار دارد و بدین سبب در مناطق کوهستانی و ارتفاعات شمال، شمال غربی، شمال شرقی و نواحی کبیرکوه دارای پوشش گیاهی مناسبی است. این جنگل‌ها از گونه‌های مختلف شامل: درختان بلوط - که بیشترین پوشش گیاهی را در استان تشکیل می‌دهد -، بنه یا پسته کوهی، انجیر کوهی، گیلاس وحشی [بِلالیوک]، زالزالک و … تشکیل شده است. جنگل‌ها و مراتع استان به‌دلیل پیشگیری از فرسایش، جذب رطوبت، تأمین نیازهای سوختی، ایجاد تعادل در طبیعت، ایجاد مکانی مناسب برای تعادل وحوش و نیز استفاده‌های دارویی، صنعتی و خوراکی و مسائل زیست‌محیطی استعداد فراوانی دارند. مراتع استان ایلام یک میلیون و ۱۶۴ هزار هکتار است که نیمی از مراتع استان از نظر پوشش گیاهی فقیر و نیم دیگر متوسط و غنی هستند.ایرنا، کد خبر: ۳۳۱۰۰۴ زمان مخابره: ۱۲/۱۱/۱۳۸۷. تاریخ پیش از اسلام این سرزمین، بنا به اسناد تاریخی فراوان، بخشی از کشور عیلام باستان بوده که در ۶۴۰ سال پیش از میلاد به دست آشوربانی‌پال تصرف شد. در کتیبه‌های بابلی، عیلام را «آلامتو" یا "آلام"خوانده‌اند؛ که به قولی به معنای کوهستان یا "کشور طلوع خورشید» است. بر طبق جدیدترین نظریه از دکتر والتر هینتس، استان ایلام کنونی یکی از مهم‌ترین بخش‌های امپراتوری ایلام بوده است. این منطقه به لحاظ موقعیت جغرافیایی و کوهستانی بودن بر سرزمین بین‌النهرین مسلط بوده است و فاتحان و مهاجمان سومری، اکدی و بابلی گاه از طریق مسیرهای پر پیچ و خم آن، وارد سرزمین ایلام باستان می‌شدند و از منطقه استان ایلام کنونی که در آن زمان به عنوان یکی از ایالت‌های ایلام به نام (ورهشی) یا (مرهشه) خوانده می‌شده است، با پیمودن دره‌ها و کوهستان‌های آن به سوی شمال جلگه‌های خوزستان و شوش پیشروی می‌کردند و شهرها و مناطق پرجمعیت ایلام را مورد هجوم و قتل و غارت قرار داده‌اند. ورهشی به احتمال قوی منطقهٔ کوهستانی پشتکوه - ایلام امروزی - و سرزمین اطراف کرخهٔ علیا - سیمره امروزی - در قسمت شمال غرب سوزیانا بوده است. بیشتر مورخان نیز بر این باورند که ورهشی یک ایالت و حکومت کاملاً مستقل از ایلام باستان بوده است که گاهی متحد حکومت‌های بین‌النهرین و گاهی متحد ایلام می‌شده است و زمانی که حکام ایلامی قوی بوده‌اند، ورهشی را ضمیمه خاک خود می‌کرده‌اند.فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام. مدتی پس از سقوط عیلام، حوزه فرمانروایی آنان به دو منطقه تحت نفوذ پارس‌ها و مادها در غرب تقسیم شد. از آن‌جا که ایلام، بین خوزستان، بین‌النهرین، لرستان و کرمانشاه واقع شده است، لذا در دورهٔ اشکانیان، جزو ماد بزرگ بوده که ارشک آن را تصرف نمود. بنابه اعتقاد بعضی از محققان، خرابه‌های شهر باستانی «سیروان» واقع در شهرستان سیروان در شمال استان ایلام، از آثار و شهرهای دوره اشکانی است. در دورهٔ ساسانیان، استان ایلام جزء سرزمین «پهله» یا «پهلو»، یعنی استان بزرگی بود که بعدها اعراب آن را جبال نامیدند. پهله سرزمینی بود که شامل اصفهان، ری، همدان، کرمانشاهان، دینور، ماسبذان یا ماسبتان [شمال و شمال غرب استان ایلام امروزی شامل ایلام، مهران، ملکشاهی، ایوان، سیروان و چرداول]، مهرجانقذق [مهرگان کده در قسمت‌های جنوب شرقی و شرق استان ایلام شامل دره‌شهر و صیمره و نواحی اطراف آن]، نهاوند، کوفه، قم، قزوین، کومش، و آذربایجان بوده است. بخش میانی آن، نیز جزو شاپور خواست [شاپور خوره= خرم‌آباد] یعنی شهری که به فرمان شاپور اول ساسانی بنا شده بود. بعد از تسخیر ایران به وسیله اعراب مسلمان، احتمال دارد که این ناحیه جزئی از ایالت کوفه بوده باشد. از اوایل سده چهارم تا اوایل سده ششم خاندان حسنویه کرد بر لرستان و ایلام حکومت می‌کردند و از سال۵۷۰ تا ۱۰۰۶ اتابکان لر بر لرستان و پشتکوه حکومت کرده‌اند. تا آن که با کشته شدن شاهوردی خان واپسین حکمران اتابکان لر به دست شاه عباس یکم در آن سال حکومت بر این ناحیه و از سوی شاه عباس به حسین‌خان، نخستین والی از والیان پشتکوه داده شد. غلامرضا خان ابوقاره، آخرین والی این دودمان نیز در سال ۱۳۰۷ و از سوی رضاشاه به‌صورت تقریباً مسالمت‌آمیزی از حکومت برکنار شد. از سال ۱۳۰۹ شمسی در تقسیمات کشوری، ایلام بخشی از استان پنجم یعنی کرمانشاه گردید.تاریخ سیستان، مؤلف مجهول، تصحیح ملک الشعرا بهار (تهران: زوار، ۱۳۶۶) ص ۶۱ جلد دوم و محمدجواد مشکور، جغرافیای تاریخی ایران باستان (تهران: انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۷۱) ص ۲۳۱ و ابن خرداد به، المسالک و الممالک، ترجمه حسین قره چانلو، (تهران: نشر نی، ۱۳۷۰)، ص۳۳. ایلام در دوران جنگ ایران و عراق آسیب فراوانی دید؛ به‌طوری‌که ۳۴٬۷۷۲ واحد مسکونی در سطح استان به کلی ویران شد.بازسازی در ایران پس از اسلام نواحی را که ما امروز همدان و کرمانشاه و دینور و نهاوند و ایلام گوییم در قدیم ماه می‌نامیدند و در ویس و رامین این لفظ استفاده شده است. عرب بعد از فتح این قسمت از ایران این لفظ را به کار بردند منتهی دو ماه قائل شدند و برای ماه نیز معنای دیگری که بعد در کتب جغرافیا معمول گردید تصور کردند و گفتند ماه الکوفه و ماه البصره و مجموع را «ماهات» نام نهادند. از ماه کوفه مرادشان دینور و کرمانشاهان تا حلوان بود و از ماه بصره مرادشان نهاوند و صیمره بود. مسکن قوم ماد را نیز «ماد» می‌نامیدند و همین کلمه است که در پهلوی و پارسی (و نیز در تعریب) «ماه» شده. ابوریحان بیرونی در کتاب الجماهر (ص ۲۰۵) نوشته: ماه عبارت است از زمین جبل و «ماهین» عبارت است از ماه بصره که دینور باشد و ماه کوفه که نهاوند باشد و اغلب به آن دو «ماه سبذان» را افزایند و جمله را «ماهات» نامند و بسا نهاوند را به «ماه دینار» یاد کنند. در کتاب پهلوی کارنامک اردشیر بابکان این کلمه به همان ترکیب قدیم خود «مادیک» = «ماد» آمده اما معمولاً در پهلوی ماه می‌گفته‌اند. در کتب مورخان و جغرافی دانان ایرانی و عرب غالباً به اسم ماه برمی‌خوریم ولی از دایرهٔ وسعت آن کاسته و به برخی از نواحی غربی ایران اطلاق می‌شده است.علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، جلد ۳، زیر نظر محمد معین، ص۵۸.بعد از تمدن کردوئنه یا کردوئنا که در اطراف دریاچه وان بود، اولین مکانی که کرد خطاب شد جاییست که تقریباً مطابق با استان ایلام کنونی تا حدود خانقین کنونی در عراق بود.ایرج افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی،انتشارات نگارستان، چاپ اول، زمستان1387 بعد از پنج سده از حکومت اعراب بر ایران، آل برزیکانی حسنویه کرد بر ایلام حکومت کردند.راولینسون، ص ۴۸. پس از سقوط اتابکان حکومت محلی منطقه به دست والیان افتاد، که بر تمام منطقه پشتکوه، ازجمله ایلام، حکومت می‌کردند. در ابتدا مقر حکومت والیان در قلعهٔ «فلک‌الافلاک» خرم‌آباد امروزی بود، اما در دوره قاجاریان به جهت تضعیف قدرت والیان و با توجه به اختلاف‌هایی که در امور مرزی، ایران و عثمانی به وجود آمده بود، حکومت ایلام از لرستان جدا و مقر والی، از قلعهٔ «فلک‌الافلاک» خرم‌آباد به «پشتکوه» که به ایلام اطلاق می‌شد، انتقال یافت و چون ایلام (پشتکوه) به خط مرزی ایران و عثمانی نزدیک تر بود، از تجاوز دولت عثمانی و تحریکات آنان پیشگیری به عمل می‌آوردند. پشتکوه را به دو قسمت تقسیم کرده‌اند که عبارت بوده از پشتکوه لرستان که از اسلام‌آباد تا دهلران را در بر می‌گرفت، پشتکوه خوزستان که از دهلران تا شوش را در بر می‌گرفت و بخشی از خاک خوزستان بود. مردم لر که بیشتر طایفه‌های آن را تشکیل می‌دادند در شمال و لرها در جنوب زندگی می‌کردند.مدخل پشتکوه در دانشنامه جهان اسلام در دورهٔ قاجاریه، به‌جهت اهمیت لرستان این ولایت به دو منطقهٔ پشتکوهدهخدا، جلد ۳ ص ۳۷۲۳ و راولینسون، ص ۴۸–۴۷ (استان ایلام امروزی) و پیشکوه (لرستان کنونی) با مرکزیت خرم‌آباد تقسیم گردید و چون ایلام در دامنه‌های غربی رشته‌کوه زاگرس و پشت لرستان امروزی (خرم‌آباد) قرار گرفته است و قسمتی از خاک ایلام در کوه‌های کبیرکوه واقع شده است، لذا آن را پشتکوه نامیدند و پشتکوه همان ماسبذان (و مهر جانقذق) است.راولینسون، ص ۴۸ از این زمان حکومت از لرستان جدا اداره می‌شد و والیان ایلام مستقیماً از حکومت مرکزی ایران اطاعت می‌کردند. پس از انتقال مرکز حکومت والی به ایلام، به‌جهت پراکندگی مردم در دو ناحیهٔ «ده بالا» و «ده پایین» با همین عنوان از آن نام می‌بردند. پس از مرگ «حسن خان» والی، و به قدرت رسیدن «حسین قلی خان» مدت‌ها، شهر ایلام امروزی به این علت که مقر تابستانی والی بود به «حسین‌آباد» پشتکوه معروف شد و از آن، به نام «حسین‌آباد» یاد شده است و تا مدت‌ها ایلام یکی از شهرستان‌های استان پنجم کشور (کرمانشاهان) بود.دهخدا، جلد ۳، ص ۳۷۲۳ حکومت کردهای برزیکانی بعد از تمدن کردوئنه یا کردوئنا که در اطراف دریاچه وان بود، اولین مکانی که کرد خطاب شد جاییست که تقریباً مطابق با استان ایلام کنونی تا حدود خانقین کنونی در عراق بود.ایرج افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی،انتشارات نگارستان، چاپ اول، زمستان۱۳۸۷ بعد از پنج سده از حکومت اعراب بر ایران، آل برزیکانی حسنویه کرد بر ایلام حکومت کردند.راولینسون، ص ۴۸. ایلام حدود دو سده یکی از شهرهای مهم و تأثیرگذار در حکومت کردهای برزیکانی بود.کتاب دینورپایتخت فراموش شده قوم کرد، برومند اعظمی پورنفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، به اهتمام عبدالکریم جربزه دار، تهران نشراساطیر، چاپ سوم1392دکترعباس عطاری کرمانی، تاریخ شهرهای ایران، نشرآسیم، ص156 ایلام در طول تاریخ همواره به عنوان یکی از مراکز مهم لر زبان‌ها در ایران مطرح بوده است که از ایلات لر می‌توان به شوهان ، بالاگریوه و... اشاره کرد و برخی نویسندگان هم از ایلام به عنوان مهم ترین مناطق لرنشین لرستان و ایران از آن یاد کرده‌اند که از نظر زبان و فرهنگ مانند حاکم‌های لرفیلی بودند کتاب تاریخ ایران کمبریج، پژوهش دانشگاه کمبریج، جلدپنجم، گردآورنده:جی. بویل، مترجم:حسن انوشه، چاپ یازدهم، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران۱۳۹۵، ص۴۷۲از اوایل سده چهارم تا اوایل سده ششم ایلام به عنوان یک شهر مهم برای مدتی هم به عنوان پایتخت فصلی خاندان حسنویه کرد درآمد.تاریخ سیستان، تصحیح ملک الشعرا بهار (تهران: زوار، ۱۳۶۶) ص ۶۱ جلد دوممحمدجواد مشکور، جغرافیای تاریخی ایران باستان (تهران: انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۷۱) ص ۲۳۱ابن خرداد به، المسالک و الممالک، ترجمه حسین قره چانلو، (تهران: نشر نی، ۱۳۷۰)، ص۳۳ ایلام برای مدت زیادی هم به عنوان یکی از مناطق ایالت کرمانشاهان درآمد.جغرافیای تاریخی شهرها، عبدالحسین نهچیری،انتشارات مدرسه، چاپ سوم، تهران۱۳۸۰دکترعباس عطاری کرمانی، تاریخ شهرهای ایران، نشر آسیم، تهران1386 حکومت والیان فیلی گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای بختیاری، لرهای کهگیلویه و لرهای بویراحمدی را هم شامل می‌شد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای بختیاری را منطقه بختیاری نام‌گذاری کردند و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان و ایلام کنونی محدود شد. اما با این حال مردم لرستان پشتکوه ویژگی‌های فرهنگی و قومی خود را حفظ نکردند و تحت تاثیر کرد سازی قرار گرفتند یعنی مردم ایلام از ایلات لر و لرتبار بودند محمود میرزا قاجار، عهد حسام (سفرنامه لرستان و خوزستان)، به کوشش ایرج افشار، تهران:مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۰، ص ۱۸۰.حکومت هزاراسپیان به دو قسمت لر بزرگ و لر کوچک تقسیم شد. در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شده است که این تقسیم‌بندی از زمان حکومت لرتبار هزاراسپیان است که به دو دسته لر بزرگ و کوچک تقسیم شده است. دوران معاصر شورش ایل‌های کرد با روی کار آمدن رضاشاه بر سر قدرت، یکی از کدخدایان ایل ملکشاهی به نام شاه‌محمد یاری کدخدای طایفه نقی در قیام سال ۱۳۰۸ هجری شمسی ایل‌های کرد در پشتکوه استان ایلام را رهبری نمود. | ## بخش 3: استان ایلام | مردمی از ایل میشخاص، ایل ملخطاوی، ایل علی شروان بدره، ایل خزل، ایل شوهان، ایل دهبالایی، ایل ارکوازی، ایل عالی بیگی، ایل کُرد و … شرکت داشتند که تعداد کلی شرکت کنندگان در قیام را تا چهار هزار نفر تخمین زده‌اند. شاه محمد که نیروهایش اسلحه کافی در اختیار نداشتند، تعداد زیادی سلاح و مهمات از طریق خانقین و کردستان عراق جمع‌آوری کرد تا در نبرد علیه دولت و نظامیان استفاده نمایند. این عمل او نشان می‌دهد که شاه محمد و اسلافش با کردهای بارزانی که آن زمان تحت فرماندهی احمد بارزانی بودند رابطه گرم و صمیمانه‌ای داشته است.عباس محمدزاده، قیام ایلام در عصر رضا شاه. ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶، ص ۴۶ قیام با حرکت شرکت کنندگان از مرکز ایل ملکشاهی شهر ارکواز و تصرف حسین‌آباد پشتکوه که بعدها به شهر ایلام تغییر نام یافت و پیشروی بیش از ۱۰۰ کیلومتر تا تنگه رنو ایلام (تنگه‌ای در مسیر شهر ایلام به شهر کرمانشاه) ادامه داشت. هدف از پیشروی قیام کنندگان تسلط به شهرهای گیلان غرب، سومار، قصرشیرین و کرمانشاه و همراه نمودن مردم این شهرها با خود و گسترش قیام در سراسر غرب ایران بود. این قیام با خیانت رؤسای بعضی ایل‌ها و تجهیزات بی‌شمار ارتش رضاشاه که سرتیپ حاجعلی رزم‌آرا فرماندهی آن را به عهده داشت، پس از چندین روز درگیری خونین و کشته‌شدن تعدای از قیام‌کنندگان و کشته شدن تعدادی از نیروهای نظامی به سرانجام نرسید و شاه محمد یاری نیز با عفو روبرو شد.عباس محمدزاده، قیام ایلام در عصر رضا شاه، ایلام: انتشارات زانا: ۱۳۸۹.رستم رفعتی. انساب شهری و عشایری استان ایلام، ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶، صص ۴۶–۴۷.جعفر خیتال، مجموعه آرا دربارهٔ ساکنین سرزمین پشتکوه ایلام، ایلام: انتشارات فرهنگ، ۱۳۶۹، ص ۱۴۹. کردها در سراسر استان به ویژه در شمال، شمالغربی و مرکز این استان پراکنده‌اند و لرها در جنوب و جنوب غربی این استان زندگی می‌کنند. در ایلام عشایر کرد چنان با هم درآمیخته‌اند که شناسایی آنان به این صورت آسان نیست. محمد امین زکی‌بگ در کتاب زبدهٔ تاریخ کرد و کردستان می‌نویسد: ایل‌های کرد استان ایلام:رستم رفعتی. ایل کلهر ایل ارکوازی ایل خزل ایل ملکشاهی ایل کرد ایل بیری ایل میشخاص ایل قجر ایل پنجستون ایل شوهان ایل عالی بیگی (ئالی وی) ایل بولی ایل دهبالایی ایل ریزه وند طایفه ناصر عالی طایفه ماسپی طایفه مموس طایفه گَرِکی کرد طایفه مورتی طایفه باباهای حاجی بختیار طایفه گُمار طایفه آهنگر قطب‌الدین طایفه پیرانی طایفه سوره میری ایل‌ها و طایفه‌های لک در استان ایلام:رستم رفعتی. ایل بیجنوند در بخش زاگرس طایفه زرگوشموسوعة عشائر العراق، عزاوی، عباس، ص۲۵۰ طایفه کناریوند (در اصل حسنوند) کولیوند در وزیر آباد و قلا تسمه طایفه ورمزیار طایفه غیاثوند طایفه ملا حسنوند طایفه‌های لُر استان ایلام:رستم رفعتی. ایل شالو ایل پاپی ایل دیناروند رشنو ایل زینی وند ایل طولابی ایل علیشروان (اصالتا دریکوند)کردی ایلامی (گویش بدره)، صفحهٔ ۱۲جغرافیای لرستان: پیشکوه و پشتکوه، امان‌اللهی، ص۹۸ و ص۱۶۵ سیمینوند جودکی کاییدخورده پادروند طایفه دوستعلی وند ایل جایروند محمودوند باپیروند طایفه هندمینی بدره طایفه میر در دره شهر سیلیورزی در آبدانان طایفه دیناروند در دینارکوه و دال پری سگوند در دشت عباس و آبدانان و دهلران بازگیر در گیچه سه سه در دره‌شهر طایفه بُن‌ریزی، که از هفت لنگ بختیاری به سراب گاماسب خرم‌آباد و سپس به استان ایلام مهاجرت کرده‌اند. طایفه مموس مزیه از ایل کمالوند طایفه زویار (زهیار) طایفه گل گلی طایفه‌های عرب استان ایلام :رستم رفعتی. مردم عرب استان ایلام اکثراً در شهرستان دهلران و به خصوص در موسیان زندگی می‌کنند. طایفه ملخطاویایرج افشار سیستانی، ایل‌ها، چادرنشینان و طایفه‌های عشایری ایران، صفحهٔ ۳۲۷جغرافیای لرستان: پیشکوه و پشتکوه، امان‌اللهی، ص۱۶۵ طایفه صیفی طایفهٔ سادات ساکن دشت عباس عرب‌های ربوط و خرسان عرب‌های چنانه قبیلهٔ بوحمید عرب‌های بنی‌لام صرخه الحیای الفضول زبان کُردی ایلامی، گونهٔ زبانی رایج در استان ایلام است که گویشوران آن کُرد هستند؛ این گونه از نظر واجی، ساختواژی، ویژگیهای صرفی و نحوی و واژگانی با دیگر گونه‌های زبانی کردی رایج در استانهای همجوار استان ایلام در کشورهای ایران و عراق مشابه است. کُردها جمعیت اصلی استان ایلام را تشکیل می‌دهند و در شهرهای ایلام، ایوان، ملکشاهی، چوار، مهران، سیروان، چرداول، بدره، دره‌شهر، آبدانان و دهلران ساکن هستند. لک زبان‌ها در بخش‌هایی از شهرستان‌های چرداول، شهرستان دره‌شهر و کل شهرستان هلیلان زندگی می‌کنند. بخشهایی از شهرهای دره‌شهر، دهلران و آبدانان لُرزبان، و درصدی از جمعیت موسیان و دشت‌عباس در شهرستان دهلران عرب‌زباناند. اریک آنونبی استان ایلام را منطقه وسیعی از همگرایی زبان‌های لری، لکی، عربی و کردی معرفی می‌کند. آنونبی در دانشنامه ایرانیکا وضعیت مرزبندی گویش‌ها و زبان‌ها را در این استان پیچیده معرفی کرده و معتقد است هویت اقوام ساکن استان همیشه با وابستگی زبان مطابقت ندارد. کسانی که به زبان کردی سخن می‌گویند در شهرستان‌های ایوان، ایلام، چوار، ملکشاهی، مهران، سیروان، چرداول، بدره و بخشی در آبدانان و دهلران زندگی می‌کنند. کسانی که در استان ایلام با زبان لری صحبت می‌کنند در بخش‌هایی از شهرستان‌های دهلران، آبدانان و دره شهر سکونت دارند. لک زبانها در بخش‌هایی از شهرستان‌های چرداول، شهرستان دره‌شهر و کل شهرستان هلیلان زندگی می‌کنند. در شهرستان دهلران و به‌خصوص در بخش موسیان، عده‌ای به زبان عربی صحبت می‌کنند که گروه اقلیت زبانی استان را تشکیل می‌دهند.علیرضایی، کرم،بونگ‌های مادرانه ، تهران: پازینه، ۱۳۸۶. این هم آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود».فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام. لهجه‌های گویش کردی ایلامی (کردی فیلی) عبارتند از: ملکشاهی: در شهرستان‌های ایلام، ملکشاهی و مهران خزلی: در بخش‌هایی از شهرستان‌های سیروان و چرداول آبدانانی (کُردَلی): در شهرستان‌های آبدانان(بخش مرکزی و سراب‌باغ)، دهلران (بخش مرکزی و زرین‌آباد) و دره‌شهر ایلامی: در شهرستان‌های ایلام، مهران، سیروان و چرداول بدره‌ای: بخش مرکزی شهرستان بدره مذهب بخش اعظم جمعیت استان ایلام پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی است. هنری راولینسون که در ۱۸۳۶ از پشتکوه دیدن کرده بود، اغلب ایل‌های پشتکوه را «علی‌اللهی» معرفی کرد، که به پیروان دین یارسان گفته می‌شود.راولینسون، هنری. یادداشت‌هایی دربارۀ سفر از زهاب در دامنه‌های زاگرس در امتداد کوه‌ها به خوزستان (شوش) و از آنجا از استان لرستان به کرمانشاه در سال ۱۸۳۶ (به انگلیسی)، در مجلۀ جامعۀ جغرافیایی پادشاهی، شمارۀ ۴، ۱۸۳۹، ص ۵۲؛ بازدید در ۲۳ بهمن ۱۳۹۸. برگی از نامداران و افتخارات استان ایلام پروفسور جعفر دارابی پژوهشگر ممتاز و مهندس مکانیک سازمان فضایی ناسا پروفسور خشنود نوراللهی پژوهشگر دانشگاه هاروارد و استاد تمام مهندسی بهروز بوچانی نویسنده داریوش رضایی‌نژاد دانشمند هسته ای علی شادمان بازیگر نوید محمدزاده بازیگر پهلوان موسی خمیس سردار فتاح خان خزل مجتبی ملکی قهرمان وزنه‌برداری و پاورلیفتینگ افتخارات جنگ ۸ سالهٔ ایران و عراق درگذشت ۳۰۰۰ گلگون کفن استان ایلام و جدال مستقیم و سینه ستبر و «والسابقون» جنگ ظالمانه و تحمیلی به مدت ۸ سال نخستین خط پدافندی جنگ تحمیلی نخستین پیروزی قاطع دفاع مقدس و آزاد سازی ۸۰۰ کیلومتر مربع تپه‌های لوبیاوش میمک با محوریت ایل بزرگ خزل روح‌الله شنبه ای؛ نخستین جانباخته جنگ ۸ ساله جمعیت بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت استان ایلام در سال ۱۳۹۵ برابر با ۵۸۰۱۵۸ نفر بوده است که از این میان ۲۹۵۱۹۹ نفر مرد و ۲۸۴۹۵۹ زن بوده‌اند. جمعیت شهرستان‌های این استان به تفکیک به‌صورت زیر است: +جمعیت شهرستان‌های استان ایلامشهرستانجمعیت (نفر)شهرستانجمعیت (نفر)۱ایلام۲۳۵٬۱۴۴۶دره‌شهر۴۳٬۷۰۸۲ایوان۴۹٬۵۶۸۹مهران۲۹٬۷۹۷۳دهلران۶۵٬۶۳۰۷ملکشاهی۲۱٬۱۳۸۴چرداول۵۷٬۳۸۱۸بدره۱۵٬۶۱۴۵آبدانان۴۷٬۸۵۱۱۰سیروان۱۴٬۴۰۴ بیشترین تراکم جمعیت در شهرستان ایلام و کمترین در شهرستان سیروان دیده می‌شود. در سال ۱۳۸۷ خورشیدی هفت شهرک صنعتی در استان ایلام فعال بود که بیش از ۴۵۰ واحد تولیدی و صنعتی مختلف در این شهرک‌ها فعال و دایر است. اما این آمار تا امروز رو به افول نهاده است.ایرنا، کد خبر: ۳۶۷۷۱۸، زمان مخابره: ۱۳۸۷/۱۲/۵ توسعه‌نیافتگی استان ایلام انتقادات بسیاری را به دنبال داشته است. در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰ یکی از نمایندگان ایلام در مجلس شورای اسلامی ایران در نطق پیش از دستور خود با انتقاد از جایگاه این استان اعلام کرد که استان‌های کوچکی مانند ایلام در ایران «بر روی نیمکت ذخیرهٔ تقسیم ثروت و قدرت یا روی سکوی تماشاچیان» قرار داده‌شده‌اند. صنعت در استان ایلام بیشتر فعالیت‌های اقتصادی بر روی دامداری و کشاورزی متمرکز شده است و زمینه‌های مساعدی نیز جهت پرورش زنبور عسل وجود دارد. بخش صنعت در این استان سهم بسیار ناچیزی از اشتغال را نسبت به بخش‌های کشاورزی و خدمات به خود اختصاص داده است. البته با توجه به گشایش مرز مشترک با عراق در شهرستان مهران افق‌های روشنی برای توسعه تجارت و توریسم بین‌المللی و ترانزیت کالا و مسافر وجود دارد، با گسترش پایانه مرزی مهران و توسعه آن عبور و مرور ماشین‌های سنگین در داخل شهر زیاد شده اما با تلاش شبانه‌روزی و بی‌وقفه مسئولان استان برنامه کمربندی ایلام بعد از نیم دهه افتتاح شد. فقر بنابر برخی پژوهش‌های شایان توجه اخیر به سفارش دفتر طرح‌های پژوهشی «مؤسسهٔ عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی» اواسط دهه نود به مدت تقریباً ۲ سال انجام شده است، نواحی شهری استان ایلام دارای نرخ سرشمار فقر به میزان ۱۶/۰ درصد و نواحی روستایی این استان دارای نرخ سرشمار فقر به میزان ۱۴/۱ درصد بوده‌اند.فقر و نابرابری، رفتار پس‌انداز خانوار، تورم دهک‌ها، نوشتۀ مجید عینیان و داود سوری، به سفارش دفتر طرح‌های پژوهشی «مؤسسۀ عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی، ۱۳۹۵-۱۳۹۴؛ صص ۴۱ و ۶۲. از دیگر نقاط گردشگری استان می‌توان به دریاچه‌های دوقلوی آبدانان، قلعه تاریخی پشت قلعه آبدانان (دوره ساسانیان)، انبارهای هزار در آبدانان (دوره ساسانیان)، آتشکده سیاهگل (دوره ساسانیان) و طاق شیرین و فرهاد در ایوان غرب، تنگ رازیانه، میان تنگ (مانشت)، شهر باستانی ماداکتو در درّه‌شهر، آتشکده چهار تاقی دره‌شهر، دره ارغوان در شمال شهر ایلام، دریاچه سد ایلام (چم گردلان)، و چشمه‌های آب گرم دهلران، منطقه توریستی سرابکلان، آتشکده موشکان، قلعه سام و امامزاده پیرحسین و طاق رستم واقع در روستای زیبای زنجیره علیا، تنگه شمشه هلسم، شهر تاریخی گم گم در شیروان چرداول اشاره نمود. از لحاظ شرایط اقلیمی، مرداد ماه کمترین میزان مطلوبیت و مهر ماه بیشترین میزان مطلوبیت برای گردشگری را در استان ایلام دارا هستند. سوغاتی‌ها گیوه، بژی برساق، کله کنجی، حلوای بگل، شله کینه، نان ساجی، نان پپگ، نان گرده، برنج عنبربو، بنه، روغن حیوانی، عسل کوهی و گلیم برجسته. امکانات روستایی استان ایلام استان ایلام در سال ۱۳۹۰ خورشیدی ۱۰۶۴ روستا داشت که از این تعداد ۶۶۸ روستا دارای جمعیت و سکنه و ۳۹۶ روستا خالی از سکنه هستند. از مجموع این روستاها ۳۵۶ آبادی دارای تأسیسات آب سالم آشامیدنی بهداشتی و تصفیه آب هستند که زیر پوشش آب و فاضلاب روستایی قرار دارند و ۱۳۳ روستا که زیر ۲۰ خانوار هستند شبکه آبرسانی ندارند. | ## جمع‌بندی | راه‌های روستایی استان ایلام در سال ۱۳۹۰، ۱۰ هزار و ۵۷۱ کیلومتر جاده آسفالته و ۳۱ کیلومتر جاده شوسه و ۶۲ کیلومتر جاده خاکی و ۴ کیلومتر مالرو بود.