موضوع مقاله: مأمون | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مأمون | مقدمه: ابوالعباس عبدالله بن هارون (۱۴ سپتامبر ۷۸۶ – ۹ اوت ۸۳۳ میلادی) معروف به مأمون، هفتمین خلیفه از خلفای عباسی بود که از ۸۱۳ تا زمان مرگش در ۸۳۳ حکومت کرد. | ## بخش 1: مأمون | پس از نبرد میان وی و برادر ناتنی‌اش، امین، یکپارچگی خلافت عباسی به‌دلیل شورش‌ها و ظهور نیروهای محلی تضعیف شد. با پیروزی مأمون بر امین، وی خلیفه شد و پس از آن در سیاست داخلی، تلاش بسیاری صرف آرام‌سازی شرایط ملتهب کرد. او در ترویج نهضت ترجمه، شکوفایی دانش و علوم در بغداد و انتشار کتاب خوارزمی که اکنون به نام الجبر والمقابله شناخته می‌شود، نقش داشت و به فلسفه بسیار علاقه‌مند بود و مترجمانی را به ترجمهٔ کتاب‌های یونانی گمارد. مأمون که مدتی را در میان ایرانیان گذرانده بود و نزد خاندان دانش‌پرور برمکی پرورش یافته بود، مردی روشنفکر و دوستدار دانش بار آمد. به همین دلیل، همواره در تشویق اهل علم و ادب کوشا بود و در مجالس بحث و گفت‌وگوی آنان شرکت می‌کرد. وی بیت‌الحکمه را گسترش داد و با ایجاد امکانات مناسب، آن را از صورت یک کتابخانهٔ صرف به مرکزی برای ترجمهٔ آثار علمی و محلی برای تحقیق و پژوهش تبدیل کرد. مأمون، دانشمندان بزرگی چون حنین بن اسحاق و ثابت بن قره را به خدمت گرفت تا آثار دانشمندان و فیلسوفانی همچون ارسطو، افلاطون، بقراط و بطلمیوس را به عربی ترجمه کنند؛ امّا نقش بیت‌الحکمه فراتر از ترجمه بود. این مرکز به فضایی برای گفت‌وگو و مناظره میان دانشمندان مسلمان، مسیحی، یهودی و زرتشتی تبدیل شد. در اینجا، تفاوت‌های دینی و فرهنگی جای خود را به همکاری مشترک در راستای پیشرفت علمی و گسترش مرزهای دانش می‌داد. از سوی دیگر، مأمون به حمایت و پشتیبانی از علما و دانشمندان معتزلی و برگزاری مجالس بحث و گفت‌وگوی آزاد می‌پرداخت که این امر، موجب گسترش عقاید معتزله شد. توجه مأمون به افکار و عقاید معتزله تا آنجا بود که وی برای گسترش برخی از عقاید اعتزالی فرمان حکومتی صادر می‌کرد. از جمله، فرمانی مبنی بر اعتقاد اجباری به حادث بودن خلق قرآن صادر کرد و آن را ملاک گزینش و انتصاب کارگزاران و امیران لشکر و قاضیان بلاد قرار داده بود که از این ماجرا با نام «محنت» نام می‌برند که شباهت زیادی به دادگاه‌های تفتیش عقاید داشت. (از کتاب تاریخ الفی ۱۵۹۳ م) هارون‌الرشید در دوران حکومت خویش و به منظور تحکیم قدرت خلافت و پیشگیری از هرگونه مشکلات احتمالی در روند انتقال قدرت، سلسله تمهیداتی را در نظر گرفته و بر اساس آن سیستم جانشینی پیچیده‌ای طراحی کرد. بدین ترتیب، امین به عنوان جانشین هارون، پس از وی به خلافت می‌رسید و مأمون نیز به عنوان جانشین امین منصوب گشت و قاسم، فرزند دیگر هارون، جانشین مأمون شد. تمام این تصمیمات تبدیل به عهدنامه‌ای گشت که بر کعبه آویخته شد و به ایالات فرستاده شد، اما پس از مرگ هارون، امین با سلسله اقداماتی مأمون را تحت فشار قرار داد و مدتی پس از عزل قاسم، مأمون را از جانشینی عزل کرد و فرزند خود موسی را با لقب الناطق بالحق به عنوان جانشین خویش اعلام کرد که نامش را در خطبه، جایگزین نام مأمون ساختند. | ## بخش 2: مأمون | مأمون نیز در اقدامی متقابل هرگونه ارتباط با بغداد را قطع کرد و از فرمان‌ها امین سرپیچی کرد و به ستیزی آشکار با وی پرداخت که نتیجهٔ آن، درگیری نظامی میان دو برادر بود. طاهر و هرثمه به وسیلهٔ لشکریانی که در اختیار داشتند، در سال ۱۹۷ هجری/۸۱۲ میلادی، به محاصرهٔ اطراف بغداد مشغول گشتند و با شدت بخشیدن به این محاصره، فشار را بر لشکریان امین افزون کردند. محاصرهٔ بغداد تا سال ۱۹۸ هجری/ ۸۱۳ میلادی، به صورت فرسایشی به درازا کشید تا در محرم همین سال، طاهر بر شدت حملات خود افزود و محلات را یکی پس از دیگری فتح کرد و به لشکر دستور داد که برای فتح نهایی بغداد، حمله را آغاز نمایند و سرانجام بغداد، در همین زمان فتح گردید. روایت است که پیش از اسارت امین، یکی از یارانش که احمد بن سلام نام داشت را اسیر کردند که پس از پرسش از او دربارهٔ امین، وی اظهار بی‌اطلاعی کرد. سرانجام امین اسیر گشت و توسط محمد بن حمید طاهری شناسایی گشته و این خبر به اطلاع طاهر رسید، که او نیز بلافاصله دستور قتل امین را به قریش دندانی، حاجب خویش، ابلاغ کرد. بدن امین در باغ مونسه دفن گردیده و سرش به همراه فتح‌نامه‌ای توسط قاصدی به نزد مأمون در مرو، فرستاده شد. روایت است که طاهر، سر امین را برای تسلیم گشتن مردم، در معرض دید عموم قرار داد و همه را امان داد. او در جمعه وارد بغداد گشت و در طی خطبه‌ای بلیغ به همراه استناد فراوان به آیات قرآن، پیروزی خود را از جانب خداوند دانست که خلافت را بر عهدهٔ مأمون گذاشته و بار آن را بر دوش او قرار داده و سپس مردم را به اطاعت و اتحاد فراخواند. در دوران اقامت طاهر در رقه، بغداد و سرزمین‌های مجاور در نابسامانی و آشوب ناشی از نارضایتی خاندان بنی عباس و اعراب از سلطهٔ فضل بن سهل ایرانی بر امور حکومت به سر می‌برد. همچنین مسئلهٔ ولایتعهدی علی بن موسی‌الرضا، امام هشتم شیعه، بر دامنهٔ نارضایتی خاندان بنی عباس از مأمون افزوده بود. آنان در واکنش به این اقدام مأمون، ابراهیم بن مهدی را به خلافت انتخاب کردند و با او بیعت کردند. به علت وخامت اوضاع، مأمون به سوی بغداد حرکت کرد و بنابر برخی روایات نقشهٔ قتل فضل بن سهل (۲۰۲ هجری/ ۸۱۸ میلادی) و علی بن موسی‌الرضا را طراحی و عملی کرد تا به مخالفت‌ها علیه خود پایان دهد. مجالس مناظره‌ای که بیشتر در نزد او تشکیل می‌شد، پیروان ادیان، به‌ویژه موبدان را مجال می‌داد که عقاید خود را مطرح کنند و با دانشمندان مسلمان به گفت‌وگو برخیزند. در دورهٔ مأمون، دانشمندانی که با معارف یونانی و هندی و ایرانی آشنایی داشتند، به حدیث و رأی و بحث و جدل برخاستند. در این مجالس مناظره، کسانی مانند آذرفرنبغ فرخزادان، پیشوای زرتشتیان و یزدان‌بخت پیشوای مانویان حاضر می‌گشتند. | ## بخش 3: مأمون | مأمون برای جلب رضایت شیعیان، جامه سیاه را که شعار عباسیان بود، کنار گذاشت و جامه سبز را که پیش از آن علویان بر تن می‌کردند، به تن کرد؛ این امر باعث نارضایتی‌هایی در بین مردم عراق شد. دلایل تشیع ادعایی او شامل این است که در سال ۱۷–۸۱۶ میلادی، زمانی که علی بن موسی الرضا، از نسل پیامبر، از تعیین خلیفه یگانه امتناع کرد، مأمون رسماً او را به عنوان جانشین منصوب خود تعیین کرد. در ۲۱۰ق/۸۲۵م به قثام بن جعفر، حاکم مدینه، فدک را از طریق دخترش فاطمه به اولاد محمد برگرداند. او نکاح مُنقَطِع را که قبلاً توسط عمر بن خطاب ممنوع شده بود، امّا در زمان محمد و ابوبکر انجام می‌شد، دوباره احیا کرد. در سال ۸۳۳ پس از میلاد، مأمون تحت تأثیر تفکر عقل‌گرای معتزله، فتنه خلق قرآن را آغاز کرد. با این حال، شیعیان مأمون را نیز محکوم می‌کنند، زیرا معتقدند که او مسئول مسمومیت و مرگ نهایی علی بن موسی الرضا در سال ۸۱۸ میلادی بوده است. محمد تقی، فرزند علی بن موسی الرضا، در بقیه دوران سلطنت مأمون (تا سال ۸۳۳ میلادی) بدون سرکوب شدن و آزاد زندگی کرد. ویژگی‌های فردی طبری (ج ۳۲، ص ۲۳۱) مأمون را دارای قدی متوسط، رنگ روشن، خوش‌تیپ و ریش بلند توصیف می‌کند که با افزایش سن، رنگ تیره خود را از دست می‌دهد. او حکایاتی در مورد توانایی خلیفه در سخن گفتن مختصر و شیوا بدون آمادگی، سخاوت او، احترام او به محمد و دین، داشتن اعتدال، عدالت و عشق او به شعر و اشتیاق سیری‌ناپذیرش برای صمیمیت جسمانی نقل می‌کند. او به نام خدیجه و در ۶ دسامبر ۸۰۷ میلادی به دنیا آمد مأمون در سال ۸۱۷ میلادی با او و در دسامبر ۸۲۵ تا ژانویه ۸۲۶ در شهر «Fam al-Silh» با او ازدواج کرد. یکی از آنها، سوندوس، پنج پسر برای او به دنیا آورد که یکی در میان آنها عباس بن مأمون بود، که در پایان سلطنت مأمون به فرماندهی ارشد نظامی و مدعی تاج و تخت تبدیل شد.Turner, John P. متولد ۷۹۷ میلادی، او ادعا کرد که دختر جعفر برمکی است و در کودکی با سقوط برمکیان به سرقت رفته و فروخته شده. با توجه به رسیدن آذوقه‌ها، از شخصی خواست تا بررسی کند که آیا چنین خرماهایی موجود است یا خیر. | ## جمع‌بندی | او جانشین خود را تشویق کرد که به سیاست‌های خود ادامه دهد و بیش از توان مردم را بر دوش نگذارد.