موضوع مقاله: ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم) | مقدمه: ۲۰۰۱: ادیسه فضایی یک فیلم علمی تخیلی و حماسی محصول سال ۱۹۶۸ آمریکا-بریتانیا به کارگردانی و تهیه‌کنندگی استنلی کوبریک است. | ## بخش 1: ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم) | فیلم‌نامه آن توسط کوبریک و آرتور سی کلارک و تا حدودی متأثر از داستان کوتاه کلارک با نام «نگهبان» نوشته شده است. کلارک همزمان یک رمان با عنوان همین فیلم را نیز نوشت که پس از پخش شدن فیلم آن را پخش کرد. داستان این فیلم در رابطه با چند رویارویی میان بشر و یک تک‌سنگ (مونولیت) سیاه اسرارآمیز است که ظاهراً در تکامل انسان اثرگذار بوده و در سفر به سیاره مشتری، از سوی یکی از آن مونولیت‌ها، سیگنالی نیز فرستاده می‌شود. این فیلم در چهار پرده مجزا ساخته شده که در پرده نخست دنیل ریچر نقش «ماه‌نگر» را ایفا می‌کند و ویلیام سیلوستر نقش دکتر هی‌وود آر. کیر دوله (در نقش دکتر دیوید بومن) و گری لاک‌وود (در نقش دکتر فرانک پول) ستاره‌های پرده سوم فیلم هستند که به عنوان فضانورد سوار بر در سفینهٔ دیسکاوری ۱ هستند و به سیاره مشتری سفر می‌کنند. در پرده سوم از صدای داگلاس رین نیز به عنوان رایانه علمی هال ۹۰۰۰ که تقریباً کنترل تمام سفینه را در اختیار دارد استفاده شده است. چهارمین و آخرین پردهٔ فیلم مربوط به سفر دیوید بومن به آنسوی بی‌نهایت را دربرمی‌گیرد. این فیلم توسط شرکت مترو گلدوین میر آمریکا تهیه و توزیع شده و عمدتاً مراحل ساخت آن در انگلستان انجام شده است و از ویژگی‌های استودیویی بریتیش ام‌جی‌ام (تابع شرکت ام‌جی‌ام) استفاده شده که از جمله آخرین فیلم‌هایی بوده که در آن استودیو پیش از بسته‌شدنش در سال ۱۹۷۰ استفاده شده بود. این فیلم با همکاری شرکتی که متعلق به استنلی کوبریک بود «استنلی کوبریک پروداکشن» نیز تهیه شده است. کوبریک که فیلمبرداری دو فیلم قبل خود را نیز در انگلستان انجام داده بود تصمیم گرفت که برای ساخت فیلم اودیسه فضایی در آنجا مستقر شود. همچنین فیلم از لحاظ دقت علمی، جلوه‌های ویژهٔ پیشرو، تصویرسازی مبهم، استفاده از صدا به جای روش‌های روایت سنتی و همچنین دیالوگ‌های مینیمالیست قابل ذکر است. موسیقی فیلم حاصل پیوندی است که کوبریک میان حرکت چرخان ماهواره و رقصنده‌های والتز ایجاد کرده است که در نهایت منجر به استفاده از قطعه «دانوب آبی» از یوهان اشتراوس دوم و یک پوئم سمفونیک از ریشارد اشتراوس با نام چنین گفت زرتشت (که برای تصویرسازی مفهوم فلسفهٔ ابرانسان در کتاب چنین گفت زرتشت نیچه استفاده شده) است.Donald MacGregor. با وجود اینکه این فیلم در ابتدا واکنش‌ها و نقدهای مختلفی را از سوی تماشاگران و منتقدان دریافت کرد اما کم-کم هواداران خود را بدست آورد و به یکی از پرفروش‌ترین فیلم‌ها تبدیل شد. چند سال پس از پخش اول فیلم، این فیلم ناگهان به عنوان پرفروش‌ترین عرضه تصویری از ۱۹۶۸ به بعد در آمریکای شمالی تبدیل شد. امروزه این فیلم به عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلم‌ها در دنیا است و از سوی منتقدین، تماشاگران و فیلمسازان به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و تاثیرگذارترین فیلم‌ها در طی زمان یاد می‌شود. در سال ۲۰۰۲ و از سوی مجله فیلم سایت اند ساوند، این فیلم از سوی منتقدین در جایگاه ششم ده فیلم برتر، پس از فیلم داستان توکیو قرار گرفت که در سال ۲۰۱۲ نیز این جایگاه را حفظ کرد و همچنین از نظرسنجی که توسط کارگردانان در این مجله انجام گرفت به عنوان دومین فیلم برتری که در طی زمان ساخته شده انتخاب شد. در نظرسنجی سال ۲۰۲۲ نشریه سایت اند ساوند، این فیلم از نظر منتقدان در جایگاه ششم و از نظر کارگردان‌ها در جایگاه نخست قرار گرفت. این فیلم نامزد چهار جایزه اسکار شد که جایزه بهترین جلوه‌های بصری را به‌دست‌آورد. دنباله‌ای با نام ۲۰۱۰: سالی که ما ارتباط برقرار کردیم به کارگردانی پیتر هایمز در سال ۱۹۸۴ منتشر شد. نام فیلم واژه یونانی اُدیسه امروزه در ادبیات انگلیسی به معنای «سفری بلند و پر از تجربه» به‌کار می‌رود. نام ۲۰۰۱: یک ادیسه فضایی، به خودیِ خود پرده از محتوای اسطورهای درونش برمی‌دارد و نام ادیسه هومر را به یاد می‌آورد. | ## بخش 2: ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم) | هر دو اثر (ادیسه هومر و ادیسه کوبریک) نمایشی از سفر یک قهرمان و همراهانش به دنیایی ناشناخته هستند، سفرهایی که هر یک به مقتضای فناوری زمان خود انجام می‌شوند. هر دو در بازگشت به خانهٔ پروتاگونیستی به اوج می‌رسند که تنها بازماندهٔ سفر ماجراجویانه خود هستند. در داستانی طولانی و بدون دیالوگ، فیلم به نمایش نماهایی از زندگی نخستین راست‌قامتان روی زمین می‌پردازد. در بین زندگی روزمره آن‌ها ناگهان تخته‌سنگی سیاهرنگ در محل زندگی آن‌ها ظاهر می‌شود که به نظر می‌رسد بر روند تکامل و رشد این موجودات نقش بازی می‌کند. جزئیات بیش‌تر از تأثیر این تخته سنگ بیگانه در روند رشد این نخستی‌ها در کتاب آمده است. استخوانی که نقش سلاحی اولیه‌ای را بازی می‌کند در نمایی خیره‌کننده از فیلم وقتی از سوی یکی از نخستی‌ها به هوا پرتاب می‌شود پیچ‌وتاب می‌خورد و بیننده را با خود به جهشی عظیم و چند میلیون ساله در تاریخ می‌برد و در نهایت ساختاری شبیه آن استخوان در مدار زمین دیده می‌شود که سلاحی مدرن و فضایی است. ایستگاهی مداری به عنوان پایگاهی برای سفر میان زمین و پایگاه‌های موجود روی ماه بنا شده است که با چرخش به دور محور خود گرانشی مصنوعی را تولید می‌کند. دانشمندی از طریق این ایستگاه به ماه می‌رود تا در پایگاهی تحقیقاتی به بررسی کشف تازه‌ای بپردازد. با حفاری اطراف آن، دانشمندان متوجه وجود تخته سنگ سیاهی می‌شوند که گویی چند میلیون سال پیش زیر خاک ماه دفن شده است. این سنگ زمانی که اولین بار نور خورشید را بر خود می‌بیند، موجی الکترومغناطیسی به سوی مشتری می‌فرستد. خدمه این مأموریت غیر از دو نفر در خواب مغناطیسی قرار دارند و غیر از رایانه اصلی این مجموعه هیچ‌کس از هدف اصلی مأموریت خبر ندارد. کامپیوتر اصلی به نام هال ۹۰۰۰ (HAL 9000) مدیر اصلی و چشم و گوش سفینه است؛ اما در جریان این سفر به دلایلی – که به ویژه در کتاب و بخشی از آن در کتاب‌های بعدی کلارک دربارهٔ این داستان مشخص می‌شود – شروع به طغیان می‌کند و تصمیم به از بین بردن خدمه سفینه می‌برد و در نهایت یکی از فضانوردان به نام دیوید بومن می‌تواند او را از کار بیندازد و با هدف اصلی مأموریت آشنا می‌شود. بدین ترتیب بخش آخر فیلم که به سفر شگفت‌انگیز و افسون‌کننده بومن و گذر او از دروازه ستاره‌ای است آغاز می‌شود؛ سفری که در آن بومن تجربه‌ای شگفت را پشت سر می‌گذارد و همچون جنینی در کنار سیاره ما گویی دوباره قصد تولد دارد. سفر پرماجرای بومن چون سفر اسطوره‌ای اودیسه سفری برای بازگشت است، اما آنکه برمی‌گردد با آنکه سفر را آغاز کرده است، تفاوت‌های بنیادینی خواهد داشت. بازیگران کیر دولی - دکتر دیوید بومن گری لاکوود - دکتر فرانک پول ویلیام سیلوستر - دکتر هیوود فلوید لئونارد راسیتر - دکتر آندری اسمیسلوف مارگارت تیزک - النا رابرت بیتی - دکتر رالف هالوورسن داگلاس رین - هال ۹۰۰۰ (صدا) شان سالیوان تولید توسعه پس از تکمیل فیلم دکتر استرنجلاو (۱۹۶۴)، کارگردان استنلی کوبریک به یک بخش روابط‌عمومی از کلمبیا پیکچرز گفت که پروژه بعدی‌اش دربارهٔ حیات فرازمینی خواهد بود، و تصمیم گرفت «یک فیلم علمی تخیلی خوب مثال‌زدنی» بسازد. زندگی‌نامه‌نویس جان بکستر به احتمالاً الهاماتی در اواخر دهه ۱۹۵۰ اشاره می‌کند، از جمله تولیدات بریتانیایی که به درام‌هایی دربارهٔ ماهواره‌ها و موجودات بیگانه که انسان‌های اولیه را تغییر می‌دادند، تولید پرهزینه سینمااسکوپ سیاره ممنوعه توسط مترو گلدوین میر (MGM)، و فیلم‌برداری و طراحی صحنه عریض و شیک فیلم‌های هیولایی ژاپنی (مانند فیلم‌های گودزیلا ساخته ایشیرو هوندا و ایجی تسوبورایا و هشدار از فضا ساخته کوجی شیما). کوبریک با تأمین بودجه و توزیع فیلم از سوی استودیوی آمریکایی ام‌جی‌ام موافقت کرد، با این امتیاز که فیلم می‌توانست در فرمت عریض فوق‌العاده سینه‌راما به بازار عرضه شود. فیلم تقریباً به‌طور کامل در جنوب انگلستان، جایی که کوبریک زندگی می‌کرد، فیلم‌برداری و تدوین شد، و از امکانات ام‌جی‌ام-بریتیش استودیوز و استودیوهای شپرتون استفاده شد. ام‌جی‌ام تولید فیلم را به شرکت تولیدی کوبریک واگذار کرد تا بتواند از مالیات ایدی، یک مالیات بریتانیا بر درآمد گیشه که در آن زمان برای تأمین بودجه تولید فیلم‌ها در بریتانیا استفاده می‌شد، بهره‌مند شود. در یک نسخه پیش‌نویس از قرارداد با شرکت تولیدی کوبریک در مه ۱۹۶۵، ام‌جی‌ام آلفرد هیچکاک، بیلی وایلدر و دیوید لین را به‌عنوان جایگزین‌های احتمالی کوبریک در صورت عدم دسترسی او پیشنهاد داده بود. پیش‌تولید تصمیم کوبریک برای اجتناب از نمایش‌های خیالی فضا که در فیلم‌های علمی تخیلی محبوب آن زمان رایج بود، او را بر آن داشت تا نمایش‌هایی واقع‌گرایانه‌تر و دقیق‌تر از سفرهای فضایی ایجاد کند. | ## بخش 3: ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم) | تصویرگرانی مانند چزلی بونستل، روی کارنون و ریچارد مک‌کنا برای تولید طرح‌های مفهومی، نقاشی‌ها و تصاویر از فناوری فضایی که در فیلم دیده می‌شود، استخدام شدند. دو فیلم آموزشی، مستند کوتاه پویانمای گیتی تولید هیئت ملی فیلم کانادا در سال ۱۹۶۰ و فیلم به ماه و آنسوتر تولید نمایشگاه جهانی نیویورک ۱۹۶۴، از تأثیرات عمده بودند. این فیلم ۲۹ دقیقه‌ای که برای نمایش واقع‌گرایانه از فضای بیرونی در ناسا نیز محبوبیت یافته بود، به «معیار واقع‌گرایی پویا و بصری که او به دنبالش بود» رسید. کوبریک همچنین از کالین لو، یکی از کارگردانان Universe، دربارهٔ تکنیک‌های تصویربرداری انیمیشنی پرسید و لو، ریاضی‌دان بریتانیایی، برایان سالت را که پیش‌تر با لو و رومن کرویتر روی مستند انیمیشن ثابت شهر طلا (۱۹۵۷) کار کرده بود، پیشنهاد کرد. برای نقش هیوود فلوید، ام‌جی‌ام پیشنهاد داد که بازیگری مشهور مانند هنری فوندا یا جرج سی. پس از آغاز پیش‌تولید، کوبریک فیلم «به ماه و آنسوتر» را که در ساختمان حمل و نقل و سفر نمایشگاه جهانی ۱۹۶۴ نمایش داده می‌شد، دید. این فیلم در فرمت سینه‌راما ۶۰ فیلم‌برداری شده بود و در «گنبد ماه» نمایش داده می‌شد. کارکنان Graphic Films، از جمله کان پدرسون، لستر نووروس و هنرمند پس‌زمینه داگلاس ترامبل، طرح‌ها و یادداشت‌های مبتنی بر پژوهش دربارهٔ مکانیک و فیزیک سفر فضایی را از طریق پست هوایی ارسال کردند و استوری‌بردهایی برای صحنه‌های پرواز فضایی در ۲۰۰۱ ایجاد کردند. اگرچه همکاری ترامبل با کوبریک جهشی بزرگ در حرفه او بود، او بعدها قسم خورد که «هرگز برای شخص دیگری کار نکند»، تا حدی به این دلیل که کوبریک «یک استادکار سختگیر بود… سطح کنترل کیفی او به کمال‌گرایی نزدیک بود.» این فیلم در نهایت جایزه اسکار بهترین جلوه‌های ویژه را کسب کرد، اما این جایزه تنها به کوبریک تعلق گرفت و ترامبل هیچ تقدیری برای کارش دریافت نکرد. این موضوع به تهدیدات اقدام قانونی منجر شد و این دو نفر برای یک دهه با یکدیگر صحبت نکردند. در تیتراژ ۲۰۰۱ نام چهار مشارکت‌کننده در جلوه‌های ویژه ذکر شده است، از جمله ترامبل. با این حال، طبق قوانین آکادمی در آن زمان، تنها سه نفر می‌توانستند برای کارشان روی یک فیلم نامزد شوند، که منجر به حذف ترامبل، تام هاوارد، کان پدرسون یا والی ویورز می‌شد. در نهایت، نام کوبریک به‌عنوان نامزد در این بخش ارائه شد و او جایزه را دریافت کرد، که بسیاری این تصمیم را نادیده‌گرفتن چهار مردی می‌دانند که کارشان به موفقیت فیلم کمک کرد. موسیقی از اوایل مراحل تولید، کوبریک تصمیم گرفت که فیلمش تجربه‌ای عمدتاً بی‌کلام باشد که همانند روش‌های مرسوم روایت در سینما نبود و موسیقی در آن نقش کلیدی در ایجاد حس‌وحال‌های ویژه داشت. نزدیک به نیمی از موسیقی فیلم یا قبل از اولین جمله دیالوگ پخش می‌شود یا بعد از آخرین جمله. این فیلم به خاطر استفاده خلاقانه از قطعات موسیقی کلاسیک که از ضبط‌های تجاری موجود انتخاب شده بودند، مورد توجه است. بیشتر فیلم‌های بلند در آن زمان و حتی امروز معمولاً با موسیقی متن مفصل یا آهنگ‌هایی که آهنگسازان حرفه‌ای به‌طور خاص برایشان می‌سازند، همراه می‌شوند. در آغاز تولید، کوبریک از الکس نورث، آهنگساز هالیوودی که موسیقی اسپارتاکوس را ساخته بود، خواست که موسیقی متن ۲۰۰۱ را بسازد. اما در مرحله پس‌تولید، کوبریک تصمیم گرفت موسیقی نورث را کنار بگذارد و به جایش از قطعات کلاسیکی استفاده کند که قبلاً برای جهت‌دهی به کار نورث انتخاب کرده بود. | ## جمع‌بندی | نورث تا وقتی فیلم را در نمایش افتتاحیه ندید، نمی‌دانست که موسیقی‌اش کنار گذاشته شده است و به‌جایش از قطعاتی که قرار بود موقت باشند استفاده شده است.