موضوع مقاله: زید بن علی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زید بن علی | مقدمه: زیدیان، او را امام پنجم و جانشین سجاد می‌دانند و برادر بزرگترش محمد باقر را به امامت قبول ندارند. | ## بخش 1: زید بن علی | وی برای شیعیان دوازده امامی مورد احترام است، اما علمای دوازده امامی معتقدند که وی هیچگاه ادعای امامت نداشته است. وی در نبردی دو روزه که علیه هشام بن عبدالملک، خلیفه اموی در کوفه صورت داد، کشته شد. ابن عساکر (درگذشته ۵۷۱ قمری) سال تولد او را ۷۸ قمری می‌داند.تهذیب ابن عساکر ج ۶ ص ۱۸ مورخ دیگر به نام ممحلی (متوفای ۶۵۲ قمری) سال تولد او را ۷۵ قمری یاد می‌کند.الحدائق الوریة فی مناقب الائمة الزیدیه، ج ۱ ص ۱۴۳ / روض النضیر، ج ۱ ص ۵۲ برخی سال میلاد او را سال ۸۰ قمری پنداشته‌اند.ثوره زید بن علی، ناجی حسن ص ۲۵ به‌نوشته ابن قتیبه در کتاب المعارف، زنی سند داشت که زید در مدینه از او متولد شد.در نام مادر وی اختلاف است، برخی نام او را «جیدا» یا «جید» یاد کرده‌اند.زید شهید- ص۸ برخی هم نام او را «حیدان» می‌دانند.لباب الانساب- ص۹۱در روایتی علی بن حسین او را به نام «حوراء» می‌خواند.سیره و قیام زید بن علی- ص۱۰ در روایتی از اعیان الشیعه او کنیزی بود که مختار ثقفی او را به ۳۰ هزار درهم خرید، سپس او را به عنوان هدیه‌ای ارزنده نزد علی بن حسین فرستاد.اعیان الشیعه، ج ۷ ص ۱۰۷ چاپ جدید زید در مکتب پدر، آموزش دید و از محضر برادر محمد بن علی و سپس مدت کوتاهی نزد برادرزاده‌اش جعفر بن محمد آن را تکمیل نمود.طبقات ابن سعد ج ۵ ص ۲۴۰ / تهذیب ابن عساکر، ج ۶ ص ۱۹ / تاریخ الاسلام ذهبی، ج ۵، ص ۷۴ همسران زید در ایام اقامت خود در کوفه دختر یعقوب بن عبداللّه سلمی و دختر عبداللّه بن ابی‌الغیس ازدی را به عقد خویش درآورد و علت آن این بود که این دو زن از خاندان شیعه و طرفدار اهل بیت بودند.تاریخ طبری ج ۵ ص ۴۹۱ چاپ قاهره او در طول زندگی خود ۳ زن و ۳ کنیز داشت. اولین همسری که زید انتخاب کرد «ریطه» دختر ابوهاشم حنفیه بود، این زن از بانوان معروف بنی هاشم بود، او در اواخر عمر با دو زن دیگر در شهر کوفه ازدواج کرد.علامه امینی - الغدیر فرزندان زید بن علی دارای ۶ فرزند پسر بود. راوی حدیث از زید بن علی در اسناد، حدود ۶۱ روایت واقع شده است و همه این روایات را از پدرانش نقل می‌کند. کتاب‌ها او در علم کلام، فقه، حدیث و… کتاب‌هایی تألیف نمود که تعداد آن بیش از ۱۰ رساله است. کتاب الصفوه و مسئله امامتاین کتاب بصورت خطی به خط نسخ در کتابخانه بریتانیا تحت شماره ۲۰۳ زیدیه حفظ شده است، که آن را در سال ۱۰۱۹ قمری مدون کرده‌اند. ناجی حسن، کلیشه صفحه اول و آخر کتاب را در آخر یکی از کتابهایش چاپ کرده است مجموع الفقهیالروض النضیر ج ۱ ص ۵۸ القلة و الجماعةمدرک بالا المجموع الحدیثی تفسیر غریب القرآن اثبات الوصیة قرائته الخاصه قرائة جده علی بن ابی‌طالب * منسک الحج اخبار زیدزید الشهید تألیف مرحوم مقرم ص ۱۳–۱۷ شاگردان یحیی بن زید (فرزندش) محمّد بن مسلم (از بزرگان اسلام) ابوحمزه ثمالی (فقیه اسلامی) محمّد بن بکیر (فقیه اسلامی) ابن شهاب زهریتهذیب ابن عساکر ج ۶ ص ۱۵. شعبة بن حجاج ابوحنیفه نعمان بن ثابت (وی مدتی شاگرد مکتب علمی محمد باقر و جعفر صادق بود و ۲ سال نیز در محضر زید بن علی شاگردی کرده است.روض النضیر ج ۱ ص ۶۶ سلمة بن کهیل (از محدثین و بزرگان شیعه)جامع الرواة ج ۲ ص ۳۴۰ یزید بن ابی‌زیاد هارون بن سعید عجلی ابوهاشم بن رمانی حجاج بن دینار آدم بن عبداللّه خثعمی اسحاق بن سالم بسام بن صیرفی راشد بن سعد زیاد بن علاقه عبداللّه بن عمرو بن معاویه ابراهیم بن حسن مثنی حسن مثلث حسین بن علی بن حسین (برادرش) عبیداللّه بن محمّد بن عمر بن علی بن ابی‌طالبجامع الرواة ج ۱ ص ۵۳۰ عبداللّه بن محمّد بن عمر بن علیجامع الرواة اردبیلی ج ۱ ص ۵۰۶الحدائق الوردیه، ج ۱ ص ۱۴۹ دیدگاه‌ها دربارهٔ زید ابوحنیفه: زید را چون دودمانش دیدم ولی در عصر او کسی را داناتر و حاضرجواب تر و خوش بیان تر از او ندیدم. او در گفتگو با قاطعیت سخن می‌گفت.الخطط المقریزی، ج ۴ ص ۳۰۷ / وقایع الایام تألیف خیابانی ص ۷۱ / زید الشهید ص ۱۴ سفیان ثوری: او داناترین خلق خدا به کتاب خدا بود، او جای حسین بن علی را پر کرد.مقتل الحسین ج ۲، ص ۱۱۰ شیخ مفید: پس از محمد باقر از جمیع برادرانش افضل و برتر است.ارشاد مفید ص ۲۵۱. محمدباقر مجلسی: قیام علیه خلافت ببینید: قیام زید بن علی اهداف قیام بازگردانی حکومت اسلامی از بنی امیه به بنی هاشم مشورت با جعفر صادق جعفر صادق از قیام زید پشتیبانی کرده است. رضا به مأمون گفت که جعفر صادق گفته: زید برای قیامش با من مشورت کرد؛ من به او گفتم: عمو جان اگر دوست داری و راضی هستی که همان به دار آویخته در کُناسه باشی، پس راه تو همین است. چون زید از نزد جعفر صادق بیرون رفت، وی گفت: وای به حال کسی که ندای او را بشنود و او را یاری نکند.ریاض السالکین در شرح صحیفه سجادیه سید علی خان شیر جعفر صادق ازی اوائل کتاب شهید اول: «... یا اینکه جائز باشد قیام آنها به اذن امام واجب الطاعة باشد مانند خروج زید بن علی و دیگر فرزندان علی.قواعد شهید باب امر به معروف و نهی از منکر مامقانی: «خلاصه سخن اینکه من زید را از نظر وثاقت معتبر می‌دانم پس از آنکه معلوم شد خروج و قیام وی به اذن جعفر صادق بوده است.تنقیح المقال مامقانی، ج ۱ ص ۴۶۹ حرف (زی) قیام زید در ماه شوال سال ۱۲۰ قمری به خواست حاکم کوفه برای پرس و جو در مورد مبلغ دریافتی او از حاکم قبلی کوفه وارد این شهر شد. در این ایام یوسف بن عمر ثقفی، حاکم کوفه در شهر حیره به سر می‌برد و مردی به نام حکم بن صلت را جانشین خود کرده بود. زید مدت ۵ ماه در کوفه و بصره ماند و مردم گروه گروه به محل سکونت وی می‌رفتند و با او بیعت می‌کردند و دست وی را به عنوان کمک و پشتیبانی او برای قیام بر علیه بنی امیه می‌فشردند.تاریخ طبری ج ۵ ص ۴۹۱البته بیعت با احتیاط و مخفیانه صورت می‌گرفتتاریخ ابن اثیر ج ۵ ص ۹۲ چند نفر از طرف زید مأمور بودند که نام هم پیمانان را بنویسند و در مدت کوتاهی تعداد این گروه به ۱۵ هزار نفر فقط از کوفیان افزایش یافت.مقاتل الطالبین ص ۱۳۵ فرستادگان زید به شهرها زید علاوه بر کوفه که در آن عصر، مرکز عراق بود، به دیگر شهرها و بخش‌های مهم عراق و حتی مراکز دور دست فرستادگانی گسیل داشت تا از مردم بیعت بگیرند.مقاتل الطالبین-ص ۱۳۵ یزید بن ابی زیاد را به سوی رقه فرستاد. عبدة کثیر جرمی و حسن بن سعد را به سوی خراسان.مقاتل الطالبین ص ۱۴۵ عثمان بن عمیر ابویقظان فقیه.مقاتل الطالبین- ص۱۴۷ فضیل بن زبیر که مأمور بود پیام و نامه‌های زید را برای شخصیت‌های برجسته و بزرگان و فقها و قضات ببرد و آنان را به بیعت و جهاد با زید دعوت کند.الحدائق الوردیة ج ۱ ص ۱۵۲ یاران زید عبداللّه بن شبرمة بن طفیل؛ او قاضی و شاعری توانا و مورد احترام مردم و از فقهاء و محدثین بود.جامع الرواة اردبیلی ج ۱ اعمش سلیمان بن مهران کوفی کاهلی؛ او یکی از بزرگان شیعه و از مورد اعتمادهای آنهاست.المراجعات سید شرف الدین ص ۹۱ سلیمان بن خالد؛ او همان کسی است که با اجازه جعفر صادق در جنگ همراه زید شرکت کرده بود. منصور بن معتمر؛ علامه حلی در «خلاصة الرجال» گوید: این مرد از اصحاب محمد باقر است. اما ابن قتیبه در کتاب «معارف» او را از رجال شیعه می‌داند.المراجعات ص ۱۲۳ مسعد بن کدام؛ وی از راویان حدیث است و در کتاب کافی، باب «مجالسة العلماء»، حدیثی از محمد باقر نقل کرده است.جامع الرواة ج ۲ ص ۲۲۸ یزید بن ابی زیاد؛ او مردی فاضل و از راویان و محدثین است و از جمله داعیان وی بود که مردم شهر رقه را به نهضت زید دعوت کرد و جمعیت کثیری به او پیوستند. | ## بخش 2: زید بن علی | قیس بن ربیع؛ از جمله دانشمندانی است که با زید بیعت کرد امّا به یاری او نرفت.مقاتل الطالبین ص ۱۴۸ ابوحصین، عثمان بن عاصم؛ او از فقهای معروفی بود که با زید بیعت کرد. ابوحصین، قیس بن ربیع را به خاطر آنکه با زید بیعت کرده و به یاریش نرفت، بسیار سرزنش نمود.مقاتل الطالبین ص ۱۴۸. حجاج بن دینار؛ او از جمله فقها و بزرگان بود که به نهضت زید پیوست.مقاتل الطالبین ص ۱۴۶. محمّد بن عبدالرحمن؛ وی از فقهای معروف بود و منصب قضاوت کوفه را داشت.جامع الرواة اردبیلی ج ۲ ص ۱ زبید بن حارث بن عبدالکریم امامی؛ او از بزرگان و محدثین کوفه بود. هلال بن خباب؛ او از فقها و محدثین بود و در مداین، قاضی بود.طبقات ابن سعد، ج ۷ ص ۳۱۹. ابوهاشم زمانی؛ نام وی یحیی بن دینار، و از اهل واسط است، او به اعتراف ابوحنیفه، از فقهای بزرگ بود که به زید پیوست. او در سال ۱۴۲ ق درگذشت.تهذیب التهذیب هاشم بن زید؛ او از بزرگان شیعه است که مورد اعتماد اهل سنت نیز می‌باشد.تهذیب التهذیب ج ۱۱ ص ۱۶ سلمة بن کهیل؛ ابوالفرج اصفهانی، او را در شمار فقهای همراه زید نام می‌برد، و ابوحنیفه به فقاهت و دانش او اعتراف داشت.مقاتل الطالبین ص ۱۴۶ عبدة بن کثیر جرمی؛ او نیز از دانشمندان معروف عراق بود و از جانب زید به طرف خراسان رفت تا مردم را با هدف زید آشنا سازد.مقاتل الطالبین ص ۱۴۷. دعوت از ابوحنیفه ابوحنیفه، علوم و معارف اسلامی را به مدت بیش از دو سال در محضر زید در کوفه دریافت می‌کرد، زید، نامه‌ای را به‌وسیلهٔ فضل بن زبیر برای ابوحنیفه فرستاد و او را به کمک خود و جهاد ضد حکومت بنی امیه دعوت نمود.سیره و قیام زید بن علی- ص۷۸ محاصره مردم کوفه در مسجد در مقاتل الطالبین آمده است: «زید شب را به صبح رساند در حالی که تمام کسانی که به وی پیوستند در طول شب پیش، تنها ۲۱۸ تن پیادهٔ تیرانداز بودند! زید گفت: نه به خدا این عذر پذیرفته شده‌ای نخواهد بود برای کسی که با ما بیعت کرده است….مقاتل الطالبین، ص۵۵ محاصره مردم در مسجد یوسف بن عمر به حکم بن صلت پیام داد که مردم کوفه را در مسجد محاصره کند و درهای مسجد و بازار را ببندد و از خانه‌هایشان برای آنان غذا ببرند تا اینکه کسی نتواند از چنگ ما فرار کند و به زید بپیوندد؛ و دستور داد موقعی که مردم در مسجد زندانی شدند، مخفیگاه زید را محاصره کنند و او را دستگیر نمایند و….تاریخ طبری ج ۵ ص ۴۸۵ / تاریخ ابن اثیر ج ۵ ص ۹۶. در جستجوی زید مأموران خانه به خانه به جستجوی زید پرداختند امّا اثری از وی نیافتند آنان خیال می‌کردند زید در خانه معاویة بن اسحاق فرزند زید بن حارثه یکی از یاران وفادارش باشد امّا این خانه را هم گشتند و زید را نیافتند؛ زیرا آن شب زید و یارانش از شهر خارج شده بودند و در بیابان به سر بردند. از آن ۴۰ هزار نفری که با او بیعت کرده‌اند تنها ۲۱۸ تن به گرد او جمع شدند و همه خود را برای فردا و روز جنگ و مرگ آماده کردند.مقاتل الطالبین ص ۱۳۷. تعداد یاران زید بعضی تعداد آنان را ۱۵۰ مرد جنگی می‌دانند.انساب الاشراف ج ۳ ص ۲۰۲ و در بعضی روایات عدد آنان، ۲۱۸ نفر آمده است و زید از این بابت نگران بود چون او انتظار داشت همه آنان که با او دست بیعت دادند به کمک او بشتابند. لشکر دشمن بیش از دوازده هزار نفر بودند.مقاتل الطالبین ص ۴۰ کشته‌شدن زید بن علی در ساعات پایانی روز پنجشنبه که دومین روز جنگ زید و یارانش بود، بسیاری از آن‌ها کشته شده بودند اما کمی بعد زید و یارانش با حمله‌ای غافلگیرانه خود را به قلب سپاه امویان رساندند و آنان را تا محله «بنی‌سلیم» تعقیب کردند. «عباس بن سعد مزنی» فرمانده لشکر دشمن از یوسف کمک خواست و او عده‌ای از تیراندازان ماهر را به حمایت آنان فرستاد اما در نهایت در میانه جنگ تیری به پیشانی او اصابت کرد و مجروح شد. یاران زید بدن وی را که از اسب به زمین افتاده بود را از میدان نبرد دور کردند؛ و او را برای معالجه و استراحت به خانه یکی از اصحابش به نام «حران بن ابی کریمة» در قسمت بازار نزدیک «سکة البرید» بردند.مقاتل الطالبین ص ۱۴۱. برخی هم گویند، او را به خانه‌ای به نام (دارالحوارین) در نزدیکی سبخه حمل کردند.انساب الاشراف ج ۳ ص ۲۰۳. برای مداوای وی پزشکی را آوردند ولی پزشک گفت اگر تیر را بیرون بیاوریم وی زنده نمی‌ماند. پس طبیب با کلبتین (انبری که با آن دندان می‌کشند)، تیر را از پیشانی او بیرون کشید. وی در آن هنگام ۴۲ سال داشت.طبقات ابن سعد ج ۵ ص ۲۴۰ /مقاتل الطالبین ص ۱۳۰ رویدادهای پس از درگذشت امویان پس از جنگ بر کوفه مسلط شدند و تلاش زیادی می‌کردند تا بدن زید را یافته و سر آن را جدا کنند و برای خلیفه بفرستند. | ## بخش 3: زید بن علی | دفن بدن یاران زید برای اینکه بدن به دست آن‌ها نیفتد به دنبال راهی بودند بعضی گفتند: زره آهنین را به تن او می‌پوشانیم تا بدن سنگین شود، آنگاه آن را به امواج آب‌های فرات می‌سپاریم تا به قعر آب فرورود. برخی دیگر گفتند بهتر است که سر او را از بدنش جدا سازیم تا شناخته نشود و بدن را میان دیگر کُشته‌شدگان رها سازیم. دیگری گفت: بهتر است بدن را تا «عباسیه» ببریم و در آنجا دفنش کنیم، این سخن پذیرفته شد، و همه تصمیم گرفتند از تاریکی همان شب استفاده کنند و بی‌صدا بدن را دفن کنند.تاریخ طبری ج ۸ ص ۲۷۶ آنان بدن را به آرامی کنار جوی آبی بردند و آب را بستند و در وسط جوی قبری حفر کردند و پس از دفن بدن و خاک ریزی روی آن، آب را از روی آن عبور دادند تا دشمن به هیچ وجه متوجه بدن نگردد.مقاتل الطالبین ص ۱۴۲ - / انساب الاشراف ج ۳ ص ۲۰۳ یافتن قبر در هنگام دفن، یک غلام جوان، ناظر دفن کردن بدن بود و او به طمع جایزه صبح زود نزد حکم بن صلت رئیس شرطه کوفه و معاون یوسف بن عمر رفت و سرگذشت دفن بدن را گزارش داد و دشمنان زید را به محل قبر راهنمایی کرد.طبری ج ۸ ص ۲۷۶ یوسف بن عمر، دستور داد یکی از نزدیکانش به نام (خراش بن حوشب) با دیگری قبر را نبش کردند و جسد را بیرون آوردند و حجاج بن قاسم، بدن زید را با ریسمانی روی شتر بسته و به دارالاماره برد. نصر بن قابوس می‌گوید: پس از اینکه جسد زید و چند تن از یارانش را به دار زدند یوسف بن عمر، چند نفر نگهبان کنار دار گماشت تا شبانه روز مراقب بدن باشند، مبادا کسی شبانه آن را برباید و دفن کند. سوزاندن بدن بنی امیه برای آنکه حیثیت از دست رفتهٔ خود را بازیابند و همچنین برای ترساندن مردم، بدن زید بن علی را مدت‌ها بر چوبهٔ دار باقی گذاردند. از سخنان محدثین و تاریخ‌نویسان، شش گفتار به‌دست می‌آید که از یک سال و چند ماه آغاز شده و به شش سال هم می‌رسد. در سال ۱۲۵ قمری «ولید بن یزید» به یوسف بن عمر استاندار عراق نامه‌ای نوشت و دستور داد بدن زید را آتش بزنند. او هم مردی را به نام «خراش بن حوشب» را مأمور ساخت تا بدن زید را از دار پائین آورد و آن را بسوزاند و خاکسترش را با قایقی به رود فرات ریخت. آنگاه مردم را مخاطب خویش قرار داد و گفت: ای اهل کوفه، به خدا سوگند من این کار را کردم تا ذرات بدن او را همراه آب و نانتان بخورید.تاریخ یعقوبی ج ۲ ص ۲۳۶ سر زید در شام یوسف بن عمر، استاندار عراق، سر زید را قبل از دار زدن از بدن جدا کرد و بعضی گویند با سرهای چند تن از اصحاب زید، برای خلیفه اموی، هشام بن عبدالملک به شام فرستاد، هشام به آن کس که حامل سر زید بود، ده هزار درهم جایزه داد. آنگاه دستور داد سر زید را در دروازه شام بر بلندی نصب کنند به طوری که نظر عابرین را به خود جلب نماید.تاریخ طبری ج ۸ ص ۲۷۶ / مقاتل الطالبین ص ۱۴۲ سر زید در مدینه هشام بعد از مدتی سر زید را برای «محمّد بن ابراهیم بن هشام» والی خود در مدینه فرستاد.تاریخ طبری ج ۸ ص ۲۷۷ برخی می‌گویند وی قبل از هر چیز دستور داد سر زید را به خانه خواهرش زینب ببرند و آن را به دامن او بیفکنند، آنگاه سر را برگردانند.شرح نهج البلاغه ج ۲ ص ۲۱۲. سر زید در مصر والی مدینه باز وحشت داشت مبادا شورشی شود، سر را به دستور هشام به مصر فرستاد و آن را در مسجد جامع مصر نصب نمودند.النجوم الزاهرة فی اخبار المصر و القاهره ابن تغری بردی، ج ۱ ص ۲۸۱. کندی در کتاب «الامراء» می‌نویسد: مصریان سر زید را در محراب مسجد دفن کردند و آنجا را زیارتگاه خویش قرار دادند مردم کم و بیش از محل دفن سر آگاه شده و به آنجا می‌رفتند و به عبادت و دعا می‌پرداختند؛ و این جایگاه را در سال ۵۲۵ قمری به دستور «امیر افضل» برای پیدا کردن سر زید خراب کردند و به جستجو پرداختند تا آنکه سر را در محراب مسجد یافتند. «فخر الدین ابوالفتوح زیدی» در آن عصر خطیب و پیشوای مصر بود و از جمله کسانی بود که سر زید را دیده بود، گفته شده است که وی اثری به اندازه یک درهم در پیشانی زید مشاهده کرد (گویا این اثر تیری بود که در جنگ به پیشانی او اصابت نمود یا آنکه اثر سجده او بوده است که در روایتی به آن اشاره شد)، خطیب مصر سر را خوشبو و معطر ساخت و آن را به منزل خویش برد؛ و پس از تعمیر مسجد آن را به محل خود برگردانده و در آنجا دفن نمود و هم‌اکنون این محل در محراب مسجد، زیارتگاه مردم مصر است.زید الشهید مرحوم مقرم ص ۱۶۲ زیارتگاه برای زید دو زیارتگاه است که سالانه جمعیت زیادی از شیعیان و علاقه‌مندان به آنجا می‌روند. یکی در مصر که سر زید در آنجا دفن شده است و دیگری در عراق است و در کُناسه کوفه است. سید مهدی قزوینی (متوفی ۱۳۰۰ق) در کتاب «فلک النجاة» می‌گوید: محمد حرزالدین در کتاب «مراقد المعارف» می‌گوید: امامت زید از آغاز که امامت زید بن علی به وسیلهٔ برخی تبلیغ می‌شد، علمای بزرگ اثنی عشری، با این عقیدهٔ مخالفت کردند. اما روایت‌های ضعیفی وجود دارد که امامان اثنی‌عشری، زید بن علی را نکوهش کرده و از او خرده می‌گیرند که البته همهٔ این روایت‌ها به وسیلهٔ بزرگان علم حدیث، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و این اشکالات در آن‌ها یافته شده: اکثراً از نظر سند ضعیف‌اند. با اینکه یک روایت صحیح وجود دارد، ولی همگی روایات معرض عنه می‌باشند و کسی به آن عمل نکرده است. | ## جمع‌بندی | این روایات، معارضند با روایات زیادی که در مدح و ستایش زید رسیده و می‌توان ادعای تواتر معنوی کرد.اخباری که در الفاظ مختلف، و در معنا شریک باشند بر فرض ضعف اسناد همه روایات مدح، عمل اصحاب و تمسک علمای بزرگ شیعه از قدما تا متاخرین و معاصرین، منجر به ضعف سند آن است.