موضوع مقاله: ملا هادی سبزواری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ملا هادی سبزواری | مقدمه: هادی سبزواری (۱۲۱۲–۱۲۸۹ هجری قمری) دانشمند و علوم اسلامی و فیلسوف و عارف و شاعر و فقیه ایرانی است. | ## بخش 1: ملا هادی سبزواری | و مجموعه‌ای از منطق، الهیات و طبیعیات وعلم النفس و فقه را به صورت منظوم فراهم آورده و آن را شرح کرده است. پدرش میرزا مهدی سبزواری یکی از دانشمندان علوم اسلامی بود که در ده سالگی وی را از دست داد. پس از آن برای تحصیل عرفان و فلسفه راهی اصفهان شد و در جلسات درس استادانی از جمله حسین سبزواری، محمدابراهیم کلباسی، محمدتقی رازی، ملا علی نوری و اسماعیل کوشکی حاضر شد و در قسمت حکمت اشراق استفاده کرد. وی در سال ۱۲۴۲ به مشهد بازگشت و پنج سال در مدرسه حاج حسن مشغول تدریس تفسیر، فقه و فلسفه شد. در دوره زندگی سبزواری، نام او به عنوان مهم‌ترین دانشمند اسلامی زمان خودش، مطرح بود. دوره زندگی هادی سبزواری با ورود دوربین عکاسی به ایران و حکومت ناصرالدین شاه قاجار همزمان بود. به دستور ناصرالدین شاه، شخصی به نام آقا رضا خان اقبال‌السلطنه در سفر خراسان، مأمور شده تا از فیلسوف ایرانی یعنی حکیم سبزواری در منزلش عکاسی کند. آقا رضا عکاس‌باشی نخستین عکاس حرفه‌ای ایران و پیش‌خدمت خاصه (آجودان مخصوص ناصرالدین‌شاه)، حسب‌الامر عکسی از ملاهادی برداشت و چون ملاهادی تا این زمان، عمل عکاسی را ندیده بود و همچنین آن را مخالف قانون و براهین علمیه حکمای سلف می‌دید، به همین دلیل معتقد بود که چنین چیزی امکان ندارد، لذا پس از پایان عکاسی، و دیدن تصویر خودش، بسیار متعجب شد و نهایتاً این موضوع را تأیید نمود. می‌توان تصاویر این گروه را گواهی برای تأیید عکاسی از سوی رهبران مذهبی در ایران دانست. بنای آرامگاه ملاهادی سبزواری او در ضلع جنوبی میدان کارگر (مشهور به فلکه زند) شهر سبزوار واقع است. آراء فلسفی اهمیت و سهم سبزواری عمدتاً در شرح دقیق و اعجاب‌انگیز حکمت متعالیه و گشودن مشکلات آن، و همچنین تداوم بخشیدن به این حکمت و به‌طور کلی حکمت اسلامی از طریق نگارش آثار فراوان و پرورش شاگردان متعدد است. | ## بخش 2: ملا هادی سبزواری | با این حال، این بدان معنا نیست که حکیم سبزواری صرفاً یکی از سخنگویان برجسته حکمت صدرایی بوده و فاقد نوآوری فلسفی است. از این رو، مواردی مانند ارائه تعریف یا تحلیل جدید، طرح پرسش‌های نو، نقد و ابطال یک رأی با اقامه استدلال جدید بر یک نظریه، کشف ابعاد تازه‌ای از یک نظریه، طرح نظریه‌ای جدید، تأسیس شاخه‌ای نو در فلسفه، و در نهایت ارائه یک نظام فلسفی می‌تواند به عنوان اشکال نوآوری فلسفی محسوب شود . بر این اساس، سبزواری از این حیث که جنبه‌های کلی و اساسی فلسفه صدرالمتألهین را پذیرفته و آثاری که پدید آورده و آرایی که برگزیده از پهنه حکمت متعالیه بیرون نیست، به تأسیس مکتبی جدید در فلسفه اسلامی نپرداخته، حکیمی نوآور محسوب نمی‌شود؛ اما این نیز درست نیست که وی صرفاً به تکرار تقلیدوار نظرات سلف خود قناعت ورزیده و از خود هیچ ابتکار فلسفی نداشته باشد. بلکه او علاوه بر شرح و بیان دلنشینی که در تفهیم نکات حکمی معمولاً بر قلم او جاری می‌شود، در بسیاری از زمینه‌ها نوآوری‌های قابل توجهی نیز دارد. برخی از این نوآوری‌ها پس از وی مورد توجه و بحث و بررسی قرار گرفته‌اند، اما برخی دیگر که تعداد آن‌ها کم نیست، جایگاه درخور خود را در تاریخ فلسفه اسلامی نیافته‌اند. در حالی که اگر بخواهیم جایگاه واقعی سبزواری در فلسفه اسلامی را مشخص کنیم و سیر تاریخی مسائلی را که وی در آن‌ها سخنی نو گفته است به درستی بشناسیم، باید هر یک از آن نوآوری‌ها را به تفصیل معرفی، تحلیل و بررسی کنیم. کتاب «نوآوری‌های فلسفی حکیم سبزواری» به همین منظور و برای روشن‌تر شدن سهم و تأثیر حکیم سبزواری در نوآوری و تکامل فلسفه نگاشته شده است. ضمنا «منظومه حکیم ملا‌هادی سبزواری» مهم‌ترین کتاب حکمی فلاسفه متأخر پس‌از «اسفار» ملاصدراست که شامل یک دوره موجز از فلسفه و حکمت متعالی است. شایان ذکر است که آثار ملا‌هادی سبزواری، خصوصا منظومه حکمت، مجموعه‌ای از تعالیم ناب فلسفی و عرفانی بزرگانی همچون شهاب‌الدین سهروردی، ابن‌عربی، ابن‌سینا، فارابی و دیگر فلاسفه و عرفای نامی است. البته تعمق و تأمل عمیق او در آیات الهی، احادیث و ادعیه مأثوره و توجه خاص او به تعالیم پرمحتوای دینی به فلسفه او رنگ‌وبوی تقدس و الهی بخشیده است. استادان ملا علی نوری محمدتقی رازی محمدابراهیم کلباسی اسماعیل درب‌کوشکی محمدعلی نجفی شاگردان حکیم سبزواری علاوه بر حوزه علمیه کرمان نزدیک چهل سال در حوزه علمیه مشهد به تدریس پرداخته و حاصل این تلاش پرورش شاگردان بسیاری بوده است. | ## بخش 3: ملا هادی سبزواری | در اینجا تنها به اسامی تنی چند از آنان اشاره می‌شود: آخوند ملا محمد فرزند ارشد حکیم. اسرار الحکم فی المفتتح و المختتم (معروف به أسرار الحکم که انتشارات مولی آن را به چاپ رسانده) النبراس فی اسرار الاساس (منظومه فقه) نبراس الهدی (شرح النبراس فی أسرار الأساس) دیوان اشعار به تصحیح و مقدمه و تعلیقات سید حسن امین الراح القراح (راح الافراح) در علم بدیع الرحیق در علم بدیع مفتاح الفلاح و مصباح النجاح (شرح دعای صباح) رسائل حکیم سبزواری منظومه و شرح منظومه سبزواری، شناخته شده‌ترین اثر سبزواری که در واقع تلخیصی منظم از اسفار ملاصدرا است، مشابه کتاب تحفة الحکیم محمدحسین غروی اصفهانی هدایة الطالبین (در معرفت پیامبران و پیشوایان اسلام) رساله‌ای در محاکمات ما بین محسن فیض کاشانی رساله‌ای در مشارکت حد و برهان (به عربی) دیوان اسرار (دیوان اشعار فارسی و عرفانی و اخلاقی هادی سبزواری) کتابی مختصر در مبدا و معاد کتاب المقیاس اسرار العبادات (جزء دوم کتاب اسرار الحکم) شروح و تعلیقات حاشیه و تعلیقه بر اسفار اربعه حاشیه بر الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه حاشیه بر شرح سیوطی الفیة ابن مالک حاشیه بر کتاب «شوارق» (لاهیجی) حاشیه بر کتاب مفاتیح الغیب ملاصدرا حاشیه بر مبدأ و معاد ملا صدرا شرح دعای جوشن کبیر شرح فارسی بر برخی از ابیات مشکل مثنوی معنوی شرح حدیث علوی شرح عربی به زبده شیخ بهایی حاشیه بر شرح اصول کافی ملا صدرا حاشیه بر شرح تجرید العقائد (تألیف لاهیجی) شرح کتاب الأبحاث فی تحصیل العقیدة نمونه اشعار نمونه شعر دیگر: ۸ اسفندماه روز بزرگداشت ملا هادی سبزواری است و همچنین دانشگاه حکیم سبزواری در سبزوار نیز به نام وی نامگذاری شده است. گفتاوردها آرتور دو گوبینو (فیلسوف فرانسوی): «شهرت او به قدری عالمگیر شده که طلاب زیادی از ممالک هندوستان، ترکیه و عربستان برای استفاده از محضر او به سبزوار رو آورده و در مدرسه او مشغول تحصیل هستند.» اقبال لاهوری: «پس از ملاصدرا، فلسفه ایرانی با ترک آیین نو افلاطونی، به فلسفه اصیل افلاطون روی آورد. او بزرگ‌ترین متفکر عصر اخیر ایران است؛ بنابراین بررسی فلسفه او برای شناخت نحوه تفکر اخیر ایران لازم است. سبزواری با اسناد فعلیت به حق، جهان بینی ایستای افلاطون را دگرگون کرد و به پیروی از ارسطو حق را مبدأ ثابت و موضوع همه حرکات شمرد. از دیدگاه او همه موجودات عالم به کمال عشق می‌ورزند و به سوی غایت نهایی خود سیر می‌کنند.» توشی‌هیکو ایزوتسو استاد فلسفه دانشگاه مک گیل کانادا: «حاج ملا هادی سبزواری متفکری است که اثر معروف «منظومه و شرح آن» از اوست و به اتفاق همگان بزرگ‌ترین فیلسوف ایرانی در قرن نوزدهم بود. قاضیها، فاطمه، حاج ملاهادی سبزواری از نگاه و قلم ناصرالدین شاه، «اطلاع‌رسانی و کتابداری :: گنجینه اسناد» زمستان ۱۳۸۰ - شماره ۴۴ از ۳۲ تا ۴۳. قریشی سبزواری، سید حسین، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، ۱۳۷۲. محمدی، جواد، روایتی دیگر: گزارشی از کنگره بزرگداشت حکیم سبزواری، «دانشگاه انقلاب»، تابستان و پاییز ۱۳۷۳، شماره ۹۸ و ۹۹. مدرس، محمد علی، ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، کتابفروشی خیام، تهران، ۱۳۶۹. | ## جمع‌بندی | شیدانشید، حسینعلی، توکلی، محمدهادی، نوآوری های فلسفی حکیم سبزواری، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، 1400.