موضوع مقاله: بیابان تار | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بیابان تار | مقدمه: بیابان تار (تهر) (به هندی: थार मरुस्थल، به اردو: صحرائے تھر)، که با نام بیابان بزرگ هند نیز شناخته می‌شود، منطقه‌ای خشک در بخش شمال غربی شبه‌قاره هند است که مساحتی معادل ۲۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع را در هند و پاکستان پوشش می‌دهد. | ## بخش 1: بیابان تار | این بیابان ۱۸امین بیابان بزرگ جهان و ۹امین بیابان بزرگ نیمه‌گرمسیری در جهان است. بیابان تار، که میان شمال غرب هند و جنوب شرقی پاکستان گسترده شده، یکی از معدود بیابان‌های جهان است که جمعیت انسانی انبوهی در آن زندگی می‌کنند و این ویژگی آن را از بیشتر بیابان‌ها متمایز می‌کند. برخلاف تصور رایج، تار تنها سرزمین شن‌های روان نیست؛ این بیابان ترکیبی از تپه‌های شنی، دشت‌های سنگی، زمین‌های شور و حتی نواحی نیمه‌کشاورزی است که با باران‌های موسمی زنده می‌شوند. بارندگی سالانهٔ تار، هرچند اندک، به شدت ناپایدار و وابسته به فصل بادهای موسمی است، به‌طوری که یک سال می‌تواند خشکسالی شدید باشد و سال دیگر بارش‌هایی رخ دهد که چهرهٔ بیابان را موقتاً سبز کند. تار همچنین زیستگاه گونه‌های جانوری و گیاهی سازگار با گرما و کم‌آبی است، از غزال هندی و روباه بیابانی گرفته تا درختان کهوری و بوته‌هایی که ریشه‌های بسیار عمیق دارند. از نظر تاریخی و فرهنگی، این بیابان نقش مهمی در شکل‌گیری مسیرهای بازرگانی، دژهای راجپوتی و سبک‌های خاص معماری و پوشاک محلی داشته و حتی امروز هم زندگی مردم آن آمیزه‌ای از سازگاری هوشمندانه با طبیعت خشن و حفظ سنت‌های کهن است. بیش از ۶۰٪ این بیابان در ایالت راجستان هند قرار دارد؛ بخش هندی آن همچنین به ایالت‌های گجرات، پنجاب و هاریانا گسترش می‌یابد. بخش پاکستانی آن در ولایت‌های سند و پنجاب (بخشی که در ولایت اخیر قرار دارد با نام بیابان چولستان شناخته می‌شود) امتداد یافته است. دشت سند و گنگ در شمال، غرب و شمال شرقی بیابان تار قرار دارد، ران کاچ در جنوب آن واقع شده و رشته‌کوه آراوالی در شرق، مرز این بیابان را تشکیل می‌دهد. این بیابان از شمال به پنجاب و هاریانا، از جنوب در امتداد ساحل به رن بزرگ کاچ و از غرب و شمال غربی به دشت‌های آبرفتی رود سند منتهی می‌شود. بخش بزرگی از منطقه بیابانی پوشیده از تپه‌های ماسه‌ای عظیم و متحرک است که رسوبات خود را از دشت‌های آبرفتی و ساحل دریافت می‌کنند. به دلیل بادهای شدیدی که هر ساله پیش از شروع بادهای موسمی می‌وزند، شن‌ها بسیار متحرک هستند. میزان بارندگی بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر در سال است که تقریباً تمام آن بین ماه‌های ژوئن تا سپتامبر رخ می‌دهد. دریاچه‌های آب شور در بیابان تار شامل سامبهار، کوچامان، دیدوانا، پاچپادرا و فالودی در راجستان و خاراگودا در گجرات است. این دریاچه‌ها آب باران را در طول مونسون جمع‌آوری کرده و در فصل خشک تبخیر می‌کنند. ابزارهای سنگی متعلق به فرهنگ آتری پیش از تاریخ (مربوط به منطقه مغرب) در نهشته‌های دوره پارینه‌سنگی میانی در بیابان تار کشف شده است. میانگین دما با توجه به فصل تغییر می‌کند و مقادیر حداکثری آن می‌تواند از نزدیکی نقطه انجماد در زمستان تا بیش از ۵۰ درجه سلسیوس در ماه‌های تابستان متغیر باشد. میانگین بارندگی سالانه بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر است که در طول مونسون کوتاه جنوب غربی از ژوئیه تا سپتامبر رخ می‌دهد. این بیابان هم دارای یک بخش بسیار خشک (منطقه ماروستالی در غرب) و هم یک بخش نیمه‌بیابانی (در شرق) است که تپه‌های ماسه‌ای کمتر و بارندگی کمی بیشتر دارد.Sharma, K. بیابان‌زایی در طول آخرین بیشینه یخچالی، حدود ۲۰٬۰۰۰ سال پیش، یک پهنه یخی به وسعت تقریبی ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع فلات تبت را پوشانده بود، که به طور قابل توجهی بر واداشت تابشی تأثیر گذاشت؛ به دلیل عرض جغرافیایی پایین، پهنه یخی تبت حداقل چهار برابر بیشتر از یخ‌های عرض‌های جغرافیایی بالاتر، تابش خورشیدی را به فضا منعکس می‌کرد که باعث خنک شدن بیشتر جو در آن دوره شد. این فقدان مونسون باعث بارندگی‌های گسترده در صحرای آفریقا، گسترش بیابان تار، نشست گرد و غبار بیشتر در دریای عرب و کاهش مناطق حیات زیستی در شبه‌قاره هند شد؛ حیوانات نیز به این تغییر اقلیم واکنش نشان دادند و برای نمونه گوزن یال‌دار به هند مهاجرت کرد. مسیر خشک شده هاکرا متعلق به دوره هاراپان و کانال‌های قدیمی سوتلج-یامونا مربوط به پیش از هاراپان. ۱ = رودخانه باستانی ۲ = رودخانه امروزی ۳ = بیابان تار امروزی ۴ = ساحل باستانی ۵ = ساحل امروزی ۶ = شهر امروزی ۷ = مسیر خشک شده هاکرا بین ۱۰٬۰۰۰ تا ۸٬۰۰۰ سال پیش، یک کانال قدیمی از رود غاگر هاکرا – که با رود ساراسواتی باستانی شناسایی می‌شود – پس از تلاقی با رود سوتلج به رود نارا، که یک کانال دلتایی از رود سند بود، می‌ریخت، اما سپس مسیر خود را تغییر داد. این اتفاق باعث شد غاگر-هاکرا به سیستمی از رودخانه‌های تغذیه شده توسط مونسون تبدیل شود که دیگر به دریا نمی‌رسیدند و اکنون در بیابان تار پایان می‌یابند. | ## بخش 2: بیابان تار | تا ۴٬۰۰۰ سال پیش، با کاهش بیش از پیش مونسون، هاکرای خشک شده به یک رودخانه فصلی تبدیل شد و تمدن شهری هاراپان رو به زوال رفت و به جوامع کشاورزی کوچک‌تر و محلی تبدیل شد. بادهای با سرعت بالا خاک را از بیابان بلند کرده و بخشی از آن را در زمین‌های حاصلخیز مجاور رسوب می‌دهند و باعث جابجایی تپه‌های ماسه‌ای در داخل بیابان می‌شوند. برای مقابله با این مشکل، تپه‌های ماسه‌ای ابتدا با ایجاد موانع میکرو بادشکن و سپس با جنگل‌کاری تثبیت می‌شوند. دولت هند برای بیابان‌زدایی اقدام به کاشتن درختان و گیاهان پایدار در برابر کمبود آب در ابن بیابان نموده‌ است. آنها گیاهان و درختان همچون گونه‌های مختلف اکالیپتوس، صمغ عربی را از سرزمین‌های دوری مانند اسرائیل، استرالیا، ایالات متحده آمریکا، روسیه، شیلی، پرو و سودان به آن‌جا برده و آغاز به بیابان‌زدایی نموده‌اند. مناطق حفاظت شده چندین منطقه حفاظت‌شده در بیابان تار وجود دارد: در هند: پارک ملی بیابان در راجستان، مساحتی معادل ۳۱۶۲ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد و نماینده اکوسیستم بیابان تار است؛ این پارک شامل ۴۴ روستا است. حیات وحش متنوع آن شامل هوبره بزرگ هندی، کل سیاه، جبیر، روباه، روباه بنگال، گرگ و سیاه‌گوش است. صدف‌های دریایی و تنه‌های درختان فسیل شده عظیم در پارک فسیل چوب آکال تاریخ زمین‌شناسی این بیابان را ثبت کرده‌اند. این پناهگاه در شهرستان چورو واقع شده و زیستگاه جمعیت‌های بزرگی از کل سیاه، روباه، سیاه‌گوش، کبک و باقرقره است. ذخیره‌گاه حفاظتی سوندا ماتا با مساحت ۱۱۷.۴۹ کیلومتر مربع که در شهرستان جالور راجستان واقع شده است. در پاکستان: پناهگاه حیات وحش بیابان نارا که ۶۳۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و در شهرستان میرپور خاص واقع شده است. پناهگاه حیات وحش رن کاچ واقع در شهرستان بدین که یک منطقه مهم پرندگان و سایت رامسر است. ذخیره‌گاه زیست‌کره و پارک ملی لعل سوهانرا که توسط یونسکو به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره اعلام شده و منطقه صحرای چولستان را پوشش می‌دهد. تنوع زیستی جانوران برخی از گونه‌های حیات وحش که در سایر بخش‌های هند در حال ناپدید شدن هستند، در این بیابان به تعداد زیاد یافت می‌شوند، از جمله کل سیاه، جبیر و گورخر هندی در رن کاچ. این امر تا حدودی به دلیل سازگاری بالای آن‌ها با این محیط است: آن‌ها کوچکتر از حیوانات مشابه در محیط‌های دیگر هستند و عمدتاً شب‌گرد می‌باشند. همچنین جوامع محلی مانند بیشنوی‌ها تلاش‌های ویژه‌ای برای حفاظت از آن‌ها انجام داده‌اند. سایر پستانداران بیابان تار شامل زیرگونه‌ای از روباه قرمز (روباه پای سفید) و سیاه‌گوش هستند و خزندگان متعددی نیز در آنجا زندگی می‌کنند. این منطقه پناهگاهی برای ۱۴۱ گونه از پرندگان بیابانی مهاجر و بومی است، از جمله انواع سنقر، شاهین، سارگپه، دلیجه، کرکس، عقاب مارخور پنجه‌کوتاه، عقاب خاکی، عقاب تالابی بزرگ و شاهین لاگر. هوبره بزرگ هندی، یکی از سنگین‌ترین پرندگان پروازی جهان، در بیابان تار راجستان زندگی می‌کند. این پرنده که در معرض خطر انقراض قرار دارد، در علفزارهای باز و مناطق نیمه‌خشک شکوفا می‌شود. تراکم و اندازه این لکه‌های سبز از غرب به شرق، همسو با افزایش بارندگی، افزایش می‌یابد. تاریخچه پارک ملی بیابان در شهرستان جیسلمیر مجموعه‌ای از فسیل‌های گیاهی و جانوری ۱۸۰ میلیون ساله را در خود جای داده است. پایه‌های تاریخی ایالت جیسلمیر در امپراتوری بزرگی قرار دارد که توسط دودمان بهاتی اداره می‌شد؛ قلمرویی که از غزنی امروزی در افغانستان تا سیالکوت، لاهور و راولپندی در پاکستان امروزی و تا مناطق باتیندا و هانومان‌گر در هند امروزی امتداد داشت. به گفته ساتیش چاندرا، شاهیان هندو در افغانستان اتحادی با حاکمان بهاتیِ مولتان تشکیل دادند تا به حملات برده‌داری توسط حاکم ترک غزنی پایان دهند، اما این اتحاد توسط آلپ‌تکین در سال ۹۷۷ میلادی از هم پاشید. | ## بخش 3: بیابان تار | قلمروهای بهاتی به سمت جنوب تغییر مکان دادند: آن‌ها بر ملتان حکومت کردند، سپس در نهایت به چولستان و جیسلمیر رانده شدند، جایی که راوال دیواراجا درا راوال / دراور را ساخت. جیسلمیر به عنوان پایتخت جدید در سال ۱۱۵۶ توسط ماهاراوال جیسال سینگ بنیان نهاده شد و ایالت نام خود را از پایتخت گرفت. در ۱۱ دسامبر ۱۸۱۸، جیسلمیر از طریق آژانس راجپوتانا به یک تحت‌الحمایه بریتانیا تبدیل شد. اقتصاد این پادشاهی که مدت‌ها به عوارض دریافتی از کاروان‌ها متکی بود، پس از تبدیل شدن بمبئی به یک بندر اصلی و جایگزینی تجارت دریایی با مسیرهای زمینی سنتی، رو به افول گذاشت. ماهاراوال رانجیت سینگ و بائری سال سینگ تلاش کردند تا این زوال اقتصادی را معکوس کنند، اما پادشاهی با این وجود فقیر شد. علاوه بر این سختی‌ها، یک خشکسالی شدید و قحطی ناشی از آن بین سال‌های ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۰ در زمان حکومت ماهاراوال سالیواهان سینگ، باعث تلفات گسترده احشام شد که پادشاهیِ رو به کشاورزی به آن‌ها متکی شده بود. در سال‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱، تبادل جمعیت در منطقه تار بین هند و پاکستان صورت گرفت؛ ۳۵۰۰ مسلمان از بخش هندی تار به بخش پاکستانی مهاجرت کردند، در حالی که هزاران خانواده هندو از بخش پاکستانی به بخش هندی تار نقل مکان کردند. در سال ۲۰۲۳، سونیل باجپای و همکارانش بقایای تاروسوروس ایندیکوس را توصیف کردند؛ گونه جدیدی از دایناسور گیاهخوار سوروپود که در بیابان تار هند یافت شده است. این برون‌زدها متعلق به سازند جیسلمیر بوده و قدمت آن‌ها به عصر باتونین از دوره ژوراسیک میانی باز می‌گردد. بیابان تار پرجمعیت‌ترین بیابان جهان است که تراکم جمعیتی معادل ۸۳ نفر در هر کیلومتر مربع دارد.Singh, P. تداوم کم‌آبی تأثیر شدیدی بر زندگی در تمام مناطق تار دارد و بسیاری از ساکنان را به سمت سبک زندگی کوچ‌نشینی سوق می‌دهد. بیشتر سکونتگاه‌های انسانی دائمی در نزدیکی دو نهر فصلی تپه‌های کارون-جهار واقع شده‌اند. وقتی چاه‌هایی حفر می‌شوند که آب شیرین دارند، مردم تمایل دارند در نزدیکی آن‌ها ساکن شوند، اما حفر چنین چاه‌هایی دشوار و خطرناک است و گاهی جان چاه‌کن‌ها را می‌گیرد. اقتصاد کشاورزی تار یکی از پرجمعیت‌ترین مناطق بیابانی جهان است که مشاغل اصلی ساکنان آن کشاورزی و دامداری است. تولیدات کشاورزی عمدتاً از محصولات خریف است که در فصل تابستان کاشته شده و در ژوئن و ژوئیه بذرپاشی می‌شوند. این محصولات در سپتامبر و اکتبر برداشت می‌شوند و شامل ارزن مرواریدی (باجرا)، حبوبات مانند گوار، جواری (ذرت خوشه‌ای)، ذرت، کنجد و بادام‌زمینی هستند. ریشه‌های آن نیز به تثبیت نیتروژن کمک می‌کنند که باعث افزایش بازده محصولات کشاورزی می‌شود. گردشگران داخلی و بین‌المللی برای ماجراجویی با شتر، از یک تا چندین روز در بیابان تردد می‌کنند. این صنعت بوم‌گردی از سفرهای ارزان‌قیمت کوله‌گردی تا اقامتگاه‌های مجلل به سبک هزار و یک شب، همراه با ضیافت‌ها و اجراهای فرهنگی را شامل می‌شود. این شکل از گردشگری درآمد بسیاری برای اپراتورها و صاحبان شتر در جایسالمر و همچنین اشتغال برای بسیاری از راهنمایان شتر در روستاهای بیابانی اطراف فراهم می‌کند. مردم از نقاط مختلف جهان برای دیدن نمایشگاه پوشکار و واحه‌ها به این منطقه می‌آیند. صنعت دولت هند اکتشافات بخشی برای نفت را در سال‌های ۱۹۵۵ و ۱۹۵۶ در منطقه جایسالمر آغاز کرد. | ## جمع‌بندی | شرکت نفت هند لیمیتد در سال ۱۹۸۸ در حوضه جایسالمر گاز طبیعی کشف کرد.OilIndia.NIC.in پارک خورشیدی بهادلا با مساحت ۵۷۰۰ هکتار و ظرفیت تولید بیش از ۲ گیگاوات، در بیابان تار واقع شده است.