موضوع مقاله: زاخو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زاخو | مقدمه: زاخو، که به صورت زاخۆ ، ، ، ، و نیز نوشته می‌شود، شهری است در اقلیم کردستان که در مرکز بخش زاخو از استان دهوک قرار دارد و چند کیلومتر با گذرگاه مرزی ابراهیم خلیل فاصله دارد. | ## بخش 1: زاخو | شهر زاخو در نزدیکی مرز کردستان ترکیه قرار گرفته و از قدیم به عنوان ایستگاه بازرسی مرزی عمل می‌کرده‌است. جمعیت این شهر از حدود ۳۰٬۰۰۰ نفر در سال ۱۹۵۰ به ۳۵۰٬۰۰۰ نفر در سال ۱۹۹۲ رسید، چرا که کردها از دیگر مناطق کشور به این‌جا پناه آوردند. یکی از دیدنی‌ترین آثار تاریخی زاخو، پلی سنگی به نام پل دلال است که از تخته‌سنگ‌های بزرگ ساخته شده‌است. به‌نظر می‌رسد که نخستین سکونتگاه در جزیره‌ای کوچک در رود خابور کوچک قرار داشته، رودی که از میان شهر امروزی زاخو به سوی غرب می‌گذرد و مرز میان عراق و ترکیه را شکل می‌دهد و در ادامه به دجله می‌پیوندد. ریشه نام نام زاخو را برگرفته از زبان کردی و به معنی رود خون دانسته‌اند زیرا زمانی نبردی خونین میان ایران و روم در این جایگاه روی داده است. مردم‌شناسی زبان رایج در شهر زاخو، کردی کرمانجی به لهجه‌ای نزدیک به لهجه منطقه جزیره بوتان در کردستان ترکیه و منطقه دهوک است. شمار زیادی از آسوری‌ها و کلدانی‌های ساکن زاخو امروزه از این شهر مهاجرت کرده‌اند.مردم این شهر از ایل خزل هستند که اصالتا اهل کردستان ترکیه هستند بخشی از ایل کرد خزل نیز در استان‌های ایلام و همدان و کرمانشاه زندگی می‌کنند. تاریخ گرترود بل، باستان‌شناس و خاورشناس بریتانیایی که در واپسین سال‌های قیمومت بریتانیا بر عراق مشاور فرمانداران بریتانیایی در منطقه بود، بر این باور بود که زاخو همان مکان حسانیه است. او همچنین گزارش داد که یکی از نخستین مبلغان مسیحی به این منطقه، یعنی کشیش دومینیکن پولدو سولدینی، در سال ۱۷۷۹ در این‌جا درگذشت و آرامگاهش تا دهه ۱۹۵۰ جایگاه زیارت بود. | ## بخش 2: زاخو | همچنین قلعه‌ای به‌نام قلعه قباد پاشا در گورستان زاخو وجود دارد که ساختاری شش‌ضلعی دارد. بر پایه سنت شفاهی که از سوی یکی از یهودیان اهل زاخو به نام معلم لوی نقل شده‌است، این شهر در سال ۱۵۶۸ میلادی توسط طایفه سلیوانی بنیاد نهاده شد، که قلمروشان در جنوب مکان کنونی شهر گسترده بود. خانوادهٔ شم‌دین آقا از این طایفه برخاستند، در زاخو ساکن شدند و به برجسته‌ترین خانوادهٔ منطقه تبدیل شدند. در سال ۱۸۴۴، جهانگرد ویلیام فرانسیس اینسورث نوشت: «چهرهٔ امروزی زاخو با توصیفی که گزنفون از آن کرده، به‌شکلی شگفت‌انگیز هم‌خوانی دارد.» زاخو بازاری مهم است که کالاهایش منطقهٔ تحت کنترل کردها و بیشتر بخش‌های شمال و مرکز عراق را تغذیه می‌کند. کمپانیله در سال ۱۸۱۸ میلادی شهر را مرکز بازرگانی مهمی توصیف کرد که به‌خاطر مازو و نیز برنج، روغن، کنجد، موم، عدس و انواع میوه‌ها شهرت داشت. تاریخ اسلامی در تاریخ اسلام، زاخو به‌ویژه به‌عنوان محل نبرد زاب میان امویان و عباسیان شناخته می‌شود. شاخهٔ کوچکتر آن، یعنی زاب کوچک، از شمال‌غرب استان کردستان در ایران و شمال پیرانشهر سرچشمه می‌گیرد و پس از گذر از عراق به دجله می‌ریزد. سد دوکان بر روی این رودخانه، حدود ۱۵۰ مایل بالادست از محل اتصال با دجله قرار دارد. این سد که بین سال‌های ۱۹۵۴ تا ۱۹۵۹ ساخته شد، دارای توان تخلیه‌ای برابر با ۴۳۰۰ مترمکعب در ثانیه است. | ## بخش 3: زاخو | نیروگاه برق آن که در سال ۱۹۷۹ تکمیل شد، شامل پنج توربین آبی است و ۴۰۰ مگاوات انرژی الکتریکی تولید می‌کند. در سال ۱۹۹۱، زاخو مرکز منطقه امنی شد که از سوی بریتانیا و ایالات متحده در جریان عملیات تأمین آسایش برای حفاظت از کردهای عراق در برابر سرکوب شدید صدام حسین پس از خیزش کردها ایجاد شد. در سال‌های پس از آن، شهر تحت کنترل اقلیم کردستان درآمد و بسیاری از کردهای ساکن آن به خانه‌های خود بازگشتند. پس از آن‌که ارتش ایالات متحده در سال ۱۹۹۶ پایگاه نظامی خود را در زاخو تعطیل کرد، چندین هزار کرد که با این پایگاه ارتباط داشتند و از انتقام‌گیری هراس داشتند، به همراه خانواده‌هایشان تخلیه شدند. به‌گفته دیوید مک‌داول، این رویداد باعث فرار مغزها از زاخو شد و بسیاری از تحصیل‌کرده‌ترین شهروندان آن را از دست داد. در سال ۲۰۰۸ گزارش شد که نیروهای مسلح ترکیه بر پایه توافقی از دهه ۱۹۹۰، چهار پایگاه نظامی در منطقه زاخو دارند. ناآرامی‌های دهوک ۲۰۱۱ که کسب‌وکارهای متعلق به آشوریان را هدف قرار داد، توسط روحانیون مسلمان کرد در زاخو تحریک شد. ارمنیان زاخو پس از نسل‌کشی ارمنیان در آن‌جا مستقر شدند و نخستین کلیسای ارمنی در این شهر در سال ۱۹۲۳ بنیاد گذاشته شد. | ## جمع‌بندی | به‌گفته خاخام حبیب علوان، زاخو را «اورشلیم کردستان» می‌نامیدند زیرا یهودیان روستاهای اطراف، که سه یا چهار روز پیاده‌روی با شهر فاصله داشتند، برای انجام وظایف مذهبی و آیین‌هایی مانند خاخام شدن، ذبح شرعی یا ختنه‌گری به این شهر می‌آمدند.