موضوع مقاله: ابهر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ابهر | مقدمه: اَبهَر با نام باستانی اوهر یا اوهیرد از شهرهای کهن شمال غرب ایران و دومین شهر بزرگ استان زنجان و مرکز شهرستان ابهر است. | ## بخش 1: ابهر | این شهر با وسعتی برابر ۲۷۷ هزار هکتار در ۹۰ کیلومتری جنوب شرقی زنجان و ۲۳۰ کیلومتری غرب تهران واقع شده است. ابهر به علت قرار داشتن در کناره جاده آزادراه ۲ از نظر شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در بهترین و مطلوب‌ترین جایگاه استان قرار دارد. ابهر قطب سرمایه‌گذاری صنعتی زنجان است و بیش از ۴۰ درصد حجم سرمایه‌گذاری استان زنجان در ابهر انجام شده است. باغ شهر ابهر حاصل پیوند مناطق شهری و مسکونی مجزای ابهر قدیم، ناحیه شریف‌آباد و منطقه شناط می‌باشد که در طول زمان باهم ترکیب شده‌اند و شهر ابهر امروزی را تشکیل داده‌اند. از مهم‌ترین آثار تاریخی این شهر می‌توان به بقعهٔ امام‌زاده اسماعیل در شناط، بقعهٔ امام‌زاده زیدالکبیر در خاور این شهر و آرامگاه پیر احمد زهرنوش در جنوب باختری شهر اشاره کرد. نام‌شناسی واژه ابهر ریشه در زبان آذری دارد و تشکیل شده است از دو بخش اَب (آب) و هر (آسیا کردن یا خورد کردن) است. در کتاب حدود العالم مربوط به قرن دهم میلادی، این نام به صورت «اوهیرد» نیز نوشته شده است. یاقوت حَمَوی (متوفی ۱۲۲۹ میلادی) نیز گزارش می‌دهد که ایرانیان این شهر را «اوهیرد» می‌نامند.دائرةالمعارف تشیع، جلد اول (آب-احیاء)، زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی، تهران: نشر شهید سعید محبی، ۱۳۸۳. شابک: ۹۶۴۹۰۶۱۱۰X یاقوت حموی جغرافی نویس قرن هفتم هجری در کتاب معجم البلدان بیان می‌کند ایرانیان (هندوایرانی زبان‌ها) ابهر را اَوهَر تلفظ می‌کنند و برخی از آن‌ها نیز بر این باورند که واژه ابهر مرکب از دو واژه آب+هر به معنی آسیا است. یعقوبی در مورد نام‌گذاری ابهر چنین می‌گوید؛ زکریای قزوینی در کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد در مورد آسیاب‌های آبی ابهر چنین می‌گوید؛ در طول تاریخ، ابهر را شهر آسیاب‌های آبی و خانه‌های سفید نامیده‌اند و سیاحان و جهان‌گردان مختلف اروپایی این آسیاب‌ها را مشاهده و توصیف کرده‌اند. بررسی کتاب‌ها و متون گذشته بیانگر این موضوع است که ابهر به معنای آب آسیاب بوده است و رودخانه ابهررود از میان شهر می‌گذشته و چرخ آسیاب‌های زیادی را به گردش درمی‌آورده است. ابهررود مهم‌ترین رودخانه جاری در شهرستان ابهر و شریان حیاتی این منطقه بوده و یکی از سرشاخه‌های اصلی رودخانه شور فشاپویه است. اولین آثار تمدنی ابهر، تپه‌ای باستانی به نام قلعه تپه است که در کناره راست رودخانه ابهر رود واقع شده است. این محل یکی از نخستین زیستگاه‌های انسانی منطقه زنجان به‌شمار می‌رود و حداقل از اوایل هزاره چهارم پیش از میلاد مسکونی بوده است. طی کاوش‌های انجام شده در قلعه‌تپه ابهر آثار و بقایای عصر مفرغ، عصر آهن و دوره‌های اشکانی و اسلامی به دست آمده است. آثار به دست آمده از کاوش‌های قلعه تپه ابهر نشان دهنده فرهنگ ماوراءقفقاز یا کورا-ارس هستند.نقشینه، امیر صادق. در دوره حکومت ساسانیان، ناحیه واقع بین دو رودخانه ابهر رود و خررود که تاکستان، فارسجین و ضیاءآباد را شامل می‌شود آباد بوده و منطقه ابهر رود و شهرهای این ناحیه تحت تسلط و حکومت خاندان مهران قرار داشت. ابهر در منطقه سپهبد شمال قرار داشت و خاندان مهران یکی از هفت خاندان مهم حکومت گر ایران دوره ساسانی بودند و این خاندان علاوه بر ابهر به مناطق وسیعی که از ناحیه خوار تا آوج و دشتبی امتداد داشت مالکیت داشتند و معروفترین افرادی که از این خاندان شناخته شده‌اند شروین دشتبی، بهرام چوبین، پیران گشسب، گریگوریوس و سیاوش رازی هستند. پس از اسلام در متون تاریخی منطقه ابهر، قزوین و زنجان را تا دوره ساسانیان مرتبط با ایالت‌های شمالی ایران از جمله دیلم و آذربایجان قلمداد کرده‌اند ولی بعد دوره عباسی با تقسیمات اداری جدید، مناطق قزوین و زنجان و ابهر را جزو حوزه جبال و عراق عجم آورده‌اند. ابن حوقل در توصیف شهر قزوین به مردم دیلم اشاره می‌کند و این شهر و مناطق اطراف را دیلم نشین معرفی می‌کند که در روزگار بنی عباس، به عنوان شهر سرحدی محل نزاع خلفا عباسی و دیلمیان بوده است. یاقوت حموی دربارهٔ فتح ابهر بدست اعراب گوید:فتح ابهر در سال ۲۴ پس از هجرت و به ایام عثمان ابن عفان بود که در این وقت مغیره بن شعبه والی کوفه بود و جریر بن عبدالله بجلی حکومت همدان را داشت و براءبن عازب نیز ولایت ری را داشت عثمان لشکری بمدد براء فرستاد و او بغزاء ابهر شد و حنظله بن زیدالخلیل با او بود و او در پشت حصار منیع ابهر لشکرگاه کرد و گویند این حصن (قلعه) را شاپور ذوالاکتاف کرده است چون براء به آنجا فرود آمد مردم حصار با وی بجنگ برخاستند و جنگ چندین روز بکشید سپس امان نامه خواستند و براء آنان را به آن شرط که حذیفه بن الیمان باهل نهاوند امان داده بود زنهار داد.نام کتاب : الخراج وصناعة الکتابة نویسنده : قدامة بن جعفر جلد:یک صفحه :۳۷۶ در اوایل سده چهارم هجری قمری ابهر در قلمرو یوسف ابن ابو ساج والی آذربایجان بود سپس به قلمرو دیلمیان درآمد و در اواخر سده چهارم هـ. ق به دست وهسودان بن سالار محمد بن مسافر از دودمان آل مسافر افتاد که جنوب آذربایجان و دیلم را در تصرف خود داشتپک و در ۴۲۰ هـ. در جنگ‌هایی که بین دیلیمان و قشون اسلام جریان داشت از برخی از شعرای اعراب که در قشون اسلام بودند. | ## بخش 2: ابهر | وی قسمتی از قاقازان و نیز ناحیه ابهررود را از ابهر جدا کرد و به قزوین ملحق ساخت. در اوایل سده ۸ قمری ولایت ابهر ۲۵ پاره دیه داشت و حقوق دیوانی آن به یک تومان و چهار هزار دینار می‌رسید. در زمان روی کار آمدن امپراتوری ایلخانان و انتخاب سلطانیه در نزدیکی ابهر به عنوان پایتخت امپراتوری بزرگ مغول، این منطقه به علت برخوردار شدن از شبکه‌های جاده‌ای اهمیت ارتباطی قابل توجهی به دست آورد و بر آبادانی و اهمیت این منطقه افزوده گردید. ژان شاردن می‌نویسد ابهر در دوره شاه عباس دوم صفوی دارای ۲۵۰۰ خانه و باغچه بوده است. ابهر در این زمان دارای اماکن عمومی و سه مسجد بزرگ بوده و در وسط شهر بقایای گلین قلعه مخروبه‌ای مشاهده می‌شود. در سال ۱۱۰۰ هجری ژان تاوِرْنیه، جهانگرد فرانسوی قرن هفدهمی، که به ابهر سفر کرده‌بود، در کتاب خود ابهر را به عنوان یک شهر بزرگ و باستانی گزارش نمود که ویران شده است و جمعیتی از ارامنه در آن حضور دارند. در دوره قاجار از ابهر به عنوان بلوک معتبر از ولایت خمسه با باغات فراوان و آب‌های جاری نام برده شده است. خاندان امیرافشاری‌ها ار تیره قاسملو و خاندان ذوالفقاری‌ها از تیره آیرلوها دو خاندان حکومتگر ترک‌تبار و از ترک‌های افشار خمسه (افشارهای دویرانی‌ها) بودند که در دوره قاجار در ولایت خمسه قدرت را در دست داشتند. ایل‌های قدرتمند افشار طی دوره‌های تاریخی مختلف و طی چند مرحله به منطقه آذربایجان و زنجان مهاجرت کرده‌اند که آخرین مرحله اسکان ایل‌های افشار در منطقه خمسه مربوط به دوره صفویه می‌باشد. افشارهای منطقه خمسه را اصطلاحاً افشارهای دویرانی می‌گفتند تا از افشارهای منطقه قزوین و افشارهای آذربایجان غربی متمایز باشند، افشارهای خمسه از ابهرچای تا گروس پراکنده بودند. یکی دیگر از جهانگردان ژوبر بود که در زمان فتحعلی‌شاه قاجار باغ‌های ابهر و خانه‌های تمیز و راحت آن را ستوده است. در سال ۱۲۴۷ هجری ابهر ۷۰۰ خانه و باغ‌های دانشین داشته و قبر شیخ قطب الدین از مشایخ سلسله شیخ صفی الدین اردبیلی در ابهر واقع شده است. براساس کتاب کنت دوسرسی در سال ۱۲۵۰ هجری دوره محمد شاه قاجار ابهر دارای ۲۰۰ خانه و ۹۰۰ نفر جمعیت بوده و دو گنبد نیمه ویران از دو مسجد در آن دیده می‌شده است اما زین العابدین شیروانی (درگذشت به سال ۱۸۳۷ میلادی) از وجود ۷۰۰ خانه خبر داده است. ۱۸۴۸–۱۸۹۶ میلادی)، توپخانه سلطنتی از ابهر به عنوان یکی از پایگاه‌های مرکزی خود استفاده می‌کرد. چنانچه خرمدره در تیول فراشخانه بوده در همین دوره قلعه خرابه‌ای به نام دارا در ربع فرسخی شهر دیده می‌شده است و خانه‌های آن کمتر از ۱۱۰۰ نبوده. در سده ۱۰ قمری از مرقد پیر حسن بن اخی آوران نیز در ابهر یاد شده و سیدی علی کاتبی دریاسالار عثمانی در ۹۶۴ ه‍.ق آن را زیارت کرده است. وضعیت طبیعی جغرافیا شهر ابهر از شمال به طارم، از جنوب به استان همدان، از غرب به خدابنده و زنجان و از شرق به تاکستان محدود است. ابهر زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل دارد و بیشترین بارندگی در فصول زمستان و بهار اتفاق می‌افتد. سلسله کوه‌های آق‌داغ و قارلوق و شترکوه در شمال و رشته کوه‌های ملاداغی و چال چالا در جنوب شهر قرار گرفته‌اند. رودخانه‌ها رودخانه ابهررود یکی از رودخانه‌های حوضه دریاچه نمک است که از شرق زنجان سرچشمه می‌گیرد و با عبور از شهرهای صائین‌قلعه و سلطانیه وارد شهرهای خرمدره و ابهر می‌گردد و پس از عبور از قروه وارد دشت تاکستان می‌شود. رودخانه کینه‌ورس مهم‌ترین شاخه فرعی رودخانه ابهررود می‌باشد و سد کینه‌ورس بر روی این رود ساخته شده است. مردم‌شناسی زبان امروزه زبان مردم ابهر تُرکی آذربایجانی با لهجه ابهری است که عموماً دو زبانه بوده و از ترکی آذربایجانی و فارسی استفاده می‌کنند. به‌ویژه در دورهٔ صفویه به سبب چیرگی و انبوهی تیره‌های تُرک شیعه که هواخواه خاندان صفوی بودند، به مرور فارسی در ابهر متروک شد. | ## بخش 3: ابهر | جغرافی‌دان مسلمان حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب (تألیف در ۷۴۰ق/۱۳۳۹م) زبان زنجان، ابهر، مراغه و تالش گشتاسبی را پهلوی ذکر می‌کند و می‌گوید: مستوفی همچنین در کتاب تاریخ گزیده به شاعری به نام «جولاهه ابهری»، اشاره می‌کند که به زبانِ پَهلَوی (پارسی میانه) اشعار نیکو دارد؛ این نکته درمورد ذکر نام‌هایی مانند پهلوی، فارسی و آذری حائز اهمیت است که در این باره مسعودی از مورخان قرن چهارم هجری قمری مفصل دربارهٔ آن پرداخته، وی از میان زبان‌های مختلف ایرانی به زبان‌های پهلوی، دری و آذری اشاره کرده و آن‌ها را به عنوان گویش‌های زبان فارسی معرفی می‌کند و می‌افزاید: سند دیگر از وجود زبان آذری جمله‌ای از شیخ صالح ادریس صانع ابهری است که در کتاب التدوین فی اخبار قزوین عبدالکریم بن محمد رافعی قزوینی آمده است. وضعیت زبانی و تغییرات در شهر ابهر شهر ابهر در استان زنجان در ناحیه‌ای انتقالی میان مناطق عمدتاً ترک‌زبان زنجان و مناطق فارسی‌زبان قزوین واقع شده و از این‌رو از نظر جامعه‌شناسیِ زبان نمونه‌ای جالب از تماس زبانی میان ترکی آذری و فارسی به‌شمار می‌آید. زبان ترکی آذری زبان بومی و سنتیِ اکثریت ساکنان ابهر بوده است، اما فارسی در چند دههٔ اخیر جایگاه مهمی در حوزه‌های رسمی، آموزشی، و ارتباطات میان‌شهری به‌دست آورده‌است. داده‌های اطلس زبان‌های ایران نشان می‌دهد که بیشتر خانوارهای بومی ابهر در خانه و محافل محلی ترکی آذری را به‌عنوان زبان نخست به کار می‌برند، ولی در نسل‌های جوان‌تر الگوهای دوزبانگی رو به گسترش است.} آموزش رسمی به‌طور کامل به فارسی انجام می‌شود و تماس گسترده با مراکز شهری فارسی‌زبان (به‌ویژه قزوین و تهران)، مهاجرت شغلی، رسانه‌ها و تحصیل دانشگاهی باعث افزایش تدریجیِ کارکرد فارسی در زندگی روزمرهٔ جوانان شده‌است. این وضعیت موجب شده ابهر در برخی پژوهش‌ها به‌عنوان یکی از نقاط «گذار زبانی» در شمال‌غرب ایران توصیف شود؛ یعنی جایی که کاربرد بین‌نسلی ترکی در حال تغییر به دوزبانگی یا فارسی‌محوری است. با وجود این تغییرات، ترکی آذری هنوز در محیط‌های خانوادگی و محلی ابهر نقش مهمی دارد و نشانه‌هایی از حفظ آن در سطح محاوره‌ای و فرهنگی دیده می‌شود. پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند برای پایش دقیق‌تر تغییرات زبانی در ابهر، مطالعات میدانی طولی مشابه شهر زنجان انجام شود تا بتوان روندها را در بازه‌های زمانی مشخص‌تر بررسی کرد. جمعیت شهر ابهر دومین شهر بزرگ استان زنجان دارای جمعیتی بالغ بر ۱۲۰ هزار نفر است. شهرستان ابهر قطب صنعتی استان زنجان محسوب می‌شود و در چند دهه اخیر از توسعه و گسترش سریع شهری و رشد جمعیتی برخوردار بوده است، به طوری که جمعیت ۲۲۰۰۰ هزار نفری آن در سال ۱۳۵۵ با مهاجرت‌های انجام شده با رشد ۳٫۷ برابری به ۸۲۰۰۰ نفر در سال ۱۳۹۰ رسید. مذهب پیش از پیدایش و گسترش اسلام مردم ابهر مانند دیگر نواحی ایران پیرو دین زرتشتی بودند فتح ابهر در سال ۲۴ هجری به دست مسلمانان سرآغاز گسترش اسلام در این شهر شد. حمدالله مستوفی در سدهٔ ۸ قمری (۱۴ میلادی) می‌گوید؛ مردم ابهر شافعی بودند، اما در آغاز دورهٔ سلجوقی شیعیان و اشعریان در آن‌جا نفوذ داشته‌اند. راوندی اهل ولایت ابهر را رافضی می‌داند، اما قزوینی رازی از ایشان با لقب «بی نفسان ابهر» یاد می‌کند که احتمالاً این صفت به دلیل وجود برخی گرایش‌های معتزلی و مشبهی در این شهر باشد. در این ناحیه یورش مغولان نه تنها حضور شیعیان را کاهش نداد، بلکه حتی در مواردی سبب گسترش تشیع در این شهر گردید. زکریای قزوینی در کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد در مورد دین مردم ابهر چنین می‌گوید. در سال ۱۳۹۱ شهرداری با جذب سرمایه‌گذار تکمیل بازار را با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی اقدام به تکمیل و راه اندازی ۱۲۰ مغازه در آن راسته شد که نهایتاً در سال ۱۳۹۶ به پایان رسید. معماری این بازار تلفیق معماری اصیل ایرانی با نیازهای عصر جدید است که به دست معماران هنرمند منطقه بنا شده. برطبق سامانهٔ طبقه‌بندی اقلیمی کوپن، آب و هوا بر اساس دی‌اس‌بی طبقه‌بندی می‌شود. جایگاه شهرهای ابهر، زنجان و سلطانیه در نظام تقسیمات جغرافیایی اداری ایران دوره اسلامی. "تحلیل کیفیت پایداری نواحی شهری با استفاده از تکنیک ELECTRE (نمونه موردی: شهر ابهر)." (۲۰۱۴): ۶۱–۷۲. "نقش باغ شهرها از منظر محیطی، در جذب گردشگر و توسعه گردشگری مطالعه موردی: شهر ابهر." فصلنامه جغرافیا ۵٫۲0 (2012): ۷۵–۹۴. فصلنامه علمی پژوهشی گیاهان دارویی, ۱۹(۷۵), ۳۰–۵۴ جعفری، فرهاد، صدقی، ناصر، سلماسی زاده، محمد، دین پرست، ولی. 'تحولات زبانی آذربایجان در تاریخ‌نگاری محمدجواد مشکور', فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام, 12(26), pp. 'چشم‌انداز تحولات کالبدی- فضایی روستاهای پیرامون شهر ابهر', پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی, 3(8), pp. | ## جمع‌بندی | 'مناسبات افشارهای خمسه و حکومت قاجار (مدلی از تعامل دولت مرکزی با خاندان‌های محلی حکومتگر)', پژوهش‌های ایران‌شناسی'', 10(1), pp.