موضوع مقاله: مردم زازا | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مردم زازا | مقدمه: مردم هستند که به زبان زازایی صحبت می‌کنند و در مختلف بخش‌های ترکیه، در شرق آناتولی در استان‌های بینگول، الازیغ،ارزنجان، ارزروم، بیتلیس، ملطیه، باتمان، موش و تونجلی؛ در جنوب شرق آناتولی در استان‌های آدیامان، دیاربکر و شانلی‌اورفه؛ در شمال شرق آناتولی (قفقاز ترکیه) در استان‌های قارص و اردهان؛ در آناتولی مرکزی در استان‌های سیواس، قیصریه و آکسارای و در منطقه دریای سیاه (شمال آناتولی) در استان‌های توقات و گوموش‌خانه زندگی می‌کنند. | ## بخش 1: مردم زازا | همچنین حدود ۳۰۰ هزار زازا در سراسر جهان پراکنده هستند که عمدتاً در اروپای غربی و آلمان زندگی می‌کنند. قوم زازا به گویش‌های زبان زازایی صحبت می‌کنند که با زبان‌های کاسپین (تالشی، تاتی، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی) خویشاوندی نزدیکی دارد. زبان زازا یکی از کهن‌ترین زبان‌های ایرانی غربی است و شباهت‌های قابل توجه با زبان پارتی (زبان رسمی شاهنشاهی اشکانی) و زبان باختری (زبان رسمی امپراتوری های شاهنشاهی کوشانی و هپتالیان) که دو زبان ایرانی مربوط به دوران باستان پسین هستند دارد. منشأ این مردم خود را به نام زازا، دیملی، دیمیلی، دیمیل، دیلمیج و به میزان کمتر و فقط توسط زازاهای علوی خود را ما، شارَ ما (یعنی ملت ما، قوم ما) و کیرمانکج و زازا با هام و در برخی جاها، مثلآ دجله، پالو و بینگول به صورت بسیار محدود کیرد و زازا با هام می‌خوانند. به نظر می‌رسد حضور زازاها (دِمِلی‌ها) در مناطقی که اکنون ساکن آن هستند مرتبط با موج مهاجرت دیلمی‌ها از دیلمستان در قرون ۱۰–۱۲ میلادی باشد. از سوی دیگر طبق پژوهش دیگری از جمله زازاها نشان داده شد که اکثریت زازاها خود را زازا و زبانشان زازایی تعریف می‌کنند، جدا از کُردها و کُرد.Yeğen, M. دِمِلی‌ها برخلاف سایر کردها عمدتاً کشاورزانی یکجانشین هستند، گرچه دامپروری نقش مهمی در فعالیت‌های اقتصادی آنها ایفا می‌کند ولی آنان به‌طور خاص به باغداری شهره‌اند. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که اصل دیمیلی بومی خاور آناتولی بوده و از نظر نسل‌شناسی از همسایگان کرمانج خود غیرقابل تشخیص و جدایی هستند و تنها از نظر زبانی با جنوب دریای خزر پیوند دارند. به یکی از ریزابه‌های دجله دیاله می‌گفتند که دجله کوچک یا دیله کوک نیز خوانده می‌شد. دهخدا نام دجله را از معجم البلدان دیلکه نقل نموده است و گفته است در کتیبه‌ها به‌صورت دگلت بوده است. کرانه شمالی رود دجله دیلمان نامیده می‌شدند و طبق بندهش دجله رود از دیلمان بیاید و به خوزستان به دریا ریزد. اما بسیاری از زازاها با آن مخالف هستند و بر هویت خود متمایز و جدا از کُردها تأکید دارند. طی چهل سال گذشته در حدود همین تعداد زازا به مراکز شهری غرب آناتولی و اروپای غربی مهاجرت کرده‌اند. این ارقام همهٔ قوم زازا را شامل می‌شود گرچه عدهٔ زیادی از آنجا در این حین به ترک‌ها و کُردها آسیمیله شده‌اند و مهارت زیادی در خصوص زبان مادریشان ندارند. همهٔ زازاها مسلمانند ولی در سرزمین خود به دو گروه شمالی و جنوبی (با اندازه حدوداً برابر) تقسیم می‌شوند. مردم زازایی از نظر زبان و فرهنگ، ویژگی‌های مشترک زیادی با دیگر مردم ایرانی دارند. ریشه کلمات تا حد زیادی یکسان است؛ کلمات مشترک مشابهی در نامگذاری رنگ‌ها، اعداد و گیاهان استفاده می‌شود. لباس، داستان‌های عامیانه، سنت‌ها، باورهای مذهبی و جشنواره‌ها ویژگی‌های مشترک زیادی دارند. در گذشته، قوم زازایی، مانند همه اقوام ایرانی، به قبایل متعددی تقسیم می‌شدند، اما امروزه ساختار و قوانین قبیله‌ای تقریباً به طور کامل از بین رفته است. از نظر تاریخی، مردم زازا زندگی روستایی و فئودالی داشته‌اند و برخلاف همسایگان کرد خود، به جای کوچ‌نشینی، به کشاورزی و دامداری مشغول بوده‌اند. | ## بخش 2: مردم زازا | در این برهه، بخش شرقی شبه جزیره آناتولی که زازاها در آن زندگی می‌کنند، از نظر تاریخی منطقه‌ای بوده که مردمان مختلفی در آن ساکن بوده‌اند و دولت‌های مختلفی بر آن حکومت می‌کرده‌اند. به دلیل این وضعیت و تلاقی فرهنگی جغرافیایی که در آن ساکن هستند، زازاها در طول تاریخ در تعامل فرهنگی مداوم با سایر مردمان همسایه ساکن در شرق و جنوب آناتولی، مانند ترک‌ها، ترکمن‌ها، ارمنی‌ها، عرب‌ها و کردها بوده‌اند. در واقع، این تعامل فرهنگی، علاوه بر ایجاد قرابت فرهنگی، منجر به تبادل کلمات بسیاری بین زبان زازایی و زبان‌های همسایه شده است.Keskin, Mesut . در حالی که بیشتر این جشنواره‌ها (به جز اعیاد قربان و فطر) اخیراً جشن گرفته نمی‌شوند, جشن‌های اصلی و روزهای مهمی که در میان مردم زازایی جشن گرفته شد به شرح زیر است: عید فطر: این جشن توسط زازاهای سنی و علوی برگزار می شود. عید قربان: این جشن توسط زازاهای سنی و علوی برگزار می شود جشن کورمیشکان: به عنوان یک جشنواره بهاری، اخیراً توسط زازاهای سنی (در مناطق چرمیک و سیورک) و علوی جشن گرفته می‌شود. جشنواره هاوتَمال: نوعی جشنواره بهاری که در ماه مارس توسط زازاهای علوی در منطقه تونجلی برگزار می‌شود. گاغاند (جشن سال نو): عمدتاً در مناطق تونجلی-کوچگیری-وارتو حدود ۱۳ ژانویه به عنوان سال نو جشن گرفته می‌شود. روج ایمامو: این روزه توسط زازاهای علوی و سایر علویان به طور کلی (ترکمن، کرد) برگزار می‌شود. زبان زازایی زبان‌هایی که از نظر دستور زبان، ژنتیک، تاریخ و تکامل زبان درزمانی و واژگان پایه به زبان‌ زازایی نزدیک‌ترند، زبان آذری تالشی، تاتی ایران، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی هستند که در سواحل دریای خزر و شمال ایران صحبت می‌شوند. زبان زازا همچنین شباهت‌های دستوری متمایز و قابل توجهی با زبان پارتی و زبان باختری دارد که دو زبان ایرانی مربوط بهدوران باستان پسین هستندHadank, Karl (1932). گلاتولوگ زازایی را همراه تالشی، تاتی ایران و گویش‌های رایج در سواحل جنوبی دریای خزر در گروه زبان‌های آذری' برگرفته از آذری قدیم طبقه‌بندی می‌کند. احتمال مهاجرت زازاها در قرون وسطی، به مدت حدوداً یک هزاره ارتباط مستقیمی با نزدیکترین خویشاوندان زبانی‌شان نداشتند. با این حال، زبان‌شان خط مرزهای زبانی پرشماری را با زبان‌های حاشیه دریای خزر حفظ کرده و جایگاهش در گروه گویش‌های کرانه خزر ایرانی شمال غربی واضح است. گویش‌های تالشی، هرزندانی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی گویش‌ها در مناطق تاتی زبان و منطقه پیرامون سمنان گویش‌های حاشیه جنوبی خزر را تشکیل می‌دهند. این گویش‌ها همانند زبان پارتی، متعلق به زیر شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی هستند. اگر با توجه به شرایطی که در آن پیدا شده و توسعه یافته ارزیابی شود، دایره واژگانی غنی دارد. ریشه‌های فعل پسوندهای زمان در زازایی با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سیمنان، سنگسر، گیلک، تالشی، تات و دیگر زبان ها/گویش‌های سواحل دریای خزر تشکیل می‌شود:Paul, L. در رویکرد دیاکرونیک، مراحل فرگشتی زبان یا زبان‌ها در دوره‌های مختلف تاریخ با هم مقایسه می‌شوند و چگونگی و جهت فرگشتی و تغییر زبان‌ها در طول تاریخ بررسی می‌شود. زبان‌های ایرانی غربی نیز در طول تاریخ دچار تغییر و تحول شده‌اند و ویژگی‌های آوایی متفاوتی را توسعه داده‌اند و در طبقه‌بندی این زبان‌ها از رویکرد دیاکرونیک استفاده می‌شود. در میان تمامی زبانهای ایرانی غربی، زازایی، سمنانی، سنگسری، گویش‌های تاتی ایران، هزاررود، چالی، تاکستانی، کجلی، خلخالی، کرانی، لردی، دیزی، سگزآبادی، اشتهاردی، آشتیانی، آمره‌ای، الویری، ابیانه‌ای، جوشقانی, ابوزیدآبادی و فریزندی جنسیت را برای ضمیر سوم شخص تشخیص می دهند: فارسیزازاییتاتی تاتیتاتیتاتیتاتیتاتیآشتیانیتاتیسمنانیسنگسرینطنزیتالشیHadank, Karl (1932). | ## بخش 3: مردم زازا | مذهب مشترک زازاهای سنی آنها را با همسایگان کُرد کُرمانج سنی در جنوب غربی‌شان پیوند می‌دهد. گارنیک آساتوریان مدعی‌ست که زازاهای علوی به ترکیبی از باورهای بومی بدوی و مسیحی معتقدند. نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر از زازاها در کشورهای اروپایی و به خصوص آلمان زندگی می‌کنند. پس از مهاجرت، دیاسپورای زازا در اروپا در دهه ۱۹۸۰ یک احیای فرهنگی و ادبی را تجربه کرد. در این مرحله، تلاش ناسیونالیست‌های کرد برای جلوگیری از انتشار نشریات به زبان زازا در اروپا، فشار شدید آنها بر این موضوع و مخالفت آنها با زبان نوشتاری زازا، ناسیونالیسم زازا را توسعه داد.Bozbuga, R. Wendel در عین حال، مطالعات علمی در مورد زازاها ثابت کرده است که زازاها یک قوم جداگانه و زازایی یک زبان جداگانه است و دانشگاهیان مانند مکنزی، مینورسکی، کارل هادانک به‌طور قطع ثابت کرده‌اند که زازاها گویش کردی نیست. Türkiye Günlüğü, 113 در واقع، هادانک که اولین دستور زبان علمی جامع زازایی را نوشت و جایگاه علمی زازایی را در سال ۱۹۳۲ تعیین کرد، اظهار داشت که زبان‌شناس کردی جلادت بدیر خان مانع کار او شد و علاقه زیاد او به زازایی مورد استقبال قرار نگرفت، توسط بدرخان.Selcan, Z. علیرغم فشارهای شدید ناسیونالیست‌های کرد، زازا نویسان در اروپا توانستند نشریاتی به زبان زازا منتشر کنند. در این دوره، انتشار مجلات کاملاً به زبان زازا، مانند آیره (۱۹۸۵) و پیا (۱۹۸۸) که در اروپا توسط نویسنده زازا ابوبکیر پاموکچو منتشر می‌شد، به توسعه هویت زازا کمک کرد. پاموکچو اظهار داشت که زازاها مردمی جداگانه هستند که هویت آنها مدتهاست که هم از سوی دولت و هم از سوی کردها رد شده است. واره، مجله دیگری که از سال ۱۹۹۲ شروع به انتشار کرد، در مقدمه این مجله آمده است: "واره مجله زبان و ادبیات زازا است که به زبان‌های آلمانی و ترکی و همچنین زازایی منتشر می‌شود. آثار مورخان و سیاحان و زبان شناسان بین المللی را که در زازایی و زازاها گردآوری کرده‌ایم، ابتدا به زبانی که به آن نوشته شده و سپس به همان زبان منتشر کنید. او در راهپیمایی بینگول با بنر «به سرزمین زازاها خوش آمدید» مورد استقبال قرار گرفت و ضمن ذکر فهرستی از عناصر قومی ترکیه در این راهپیمایی‌ها، زازاها را نیز در میان گذاشت. او در سخنرانی دربارهٔ صلاح‌الدین دمیرتاش خطاب به صلاح‌الدین دمیرتاش گفت: «تو هم زازا هستی». در همان زمان، او جودت یلماز، زازا الاصل، متولد بینگول را به عنوان معاون رئیس‌جمهور منصوب کرد. نماینده حزب جمهوری خلق ترکیه حسین آیگون گفت: «زازاها از نظر نژادی کرد نیستند.» مرال آکشنر، رهبر حزب خوب در کنگره دیاربکر حزب خود گفت: کردها، ترک‌ها و زازاها حزب İyi را تأسیس کردند. احمد داووداوغلو، رهبر حزب آینده و نخست‌وزیر سابق، زازاها را در فهرستی از عناصر قومی ترکیه در راهپیمایی‌های خود قرار داد. همان‌طور که در سپاه آلپاسلان، قبایل ترک، اقوام کرد، قبایل زازا، همه اقوام آناتولی در کنار هم بودند…»، «... رهبر حزب دموکراسی و پیشرفت و وزیر اقتصاد سابق علی باباجان و رهبر حزب رفاه مجدد فاتح اربکان (پسر نجم‌الدین اربکان) نیز به‌طور جداگانه دربارهٔ زازایی و زازا صحبت کردند. باباجان گفت: آهنگ‌های کردی، ترکی، زازایی و آهنگ‌های عربی با همین فرصت‌ها در همان صحنه‌ها خوانده می‌شود. | ## جمع‌بندی | اربکان به همین ترتیب گفت: «ما این تلاش‌ها را انجام می‌دهیم تا ۸۵ میلیون نفر از جمله ترک، کرد، عرب، چرکس و زازا را در آغوش بگیریم و خدماتی را که شایسته ملت عزیزمان است ارائه دهیم.» دلاور ارن رهبر حزب زمانه دمکرات که توسط کردهای زازاها بنیان گذاشته شد.