موضوع مقاله: واج‌شناسی فارسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # واج‌شناسی فارسی | مقدمه: در تعریف کلی، در زبان فارسی ۲۹ واج وجود دارد که به دو دستهٔ واکه (مصوت) (۶ واج) و همخوان (صامت) (۲۳ واج) تقسیم می‌شوند.کمالی‌پناه (پزش)، غلامرضا: «تأملی در واج» در: مجلهٔ رشد آموزش زبان و ادب فارسی، شمارهٔ ۶۷، پاییز ۱۳۸۲، صص۵۸–۶۰). | ## بخش 1: واج‌شناسی فارسی | پیرامون واکه‌ها نیز باید گفت که در فارسی افغانی، فارسی ایرانی و فارسی تاجیکی اختلافاتی هست؛ یعنی فارسی افغانی هشت واکه، و فارسی ایرانی و تاجیکی شش واکه دارد. البته به شرطی که هجاهای مرکب را به‌حساب نیاوریم این‌گونه است، چون این سی لفظ در واقع شالودهٔ ناب زبان فارسی است. واج‌ها و آواها واکه‌ها زبان فارسی گویش غربی (ایرانی) دارای شش واکه است که سه‌به‌سه در برابر هم است: سه واکهٔ کوتاه و سه واکهٔ کشیده. به لحاظ گونه‌ای هرکدام از این واکه‌ها می‌تواند به صورت کشیده یا کوتاه تلفظ شود که دوازده گونه را به وجود می‌آورد. همچنین، در بسیاری از واژه‌ها، اگر بخش (هجا)های واژه، دوواجی درست‌شده از همخوان و واکهٔ /e/، و نیز واجِ دوم بخش پسین /i:/ باشد، می‌توان /e/ بخش نخست را به /i/ تبدیل کرد؛ مانند بِبین، پرینتر (چاپگر)، کلید، سریشم (ژلاتین)، دویست و …. و نیز در بعضی از واژه‌ها اگر بخش (هجا)های واژه، دوواجی درست‌شده از همخوان و واکهٔ /æ/، و نیز واجِ دوم بخش بعد /ɒ:/ باشد، می‌توان /æ/ بخش نخست را به /ɒ/ تبدیل کرد؛ همچون نهار (ناهار، غذای ظهر)، چهار و …. اگر در بخش (هجای) پایانی واژه یا تک‌واژ، پس از واکهٔ کوتاه دو همخوان آمده‌باشد، می‌توان واکه را کشیده تلفظ کرد. دبیره آوانگاری بین‌المللی شرایط نمونه ـَ æ: پیروی از الگوی ـَـْـْ سَبز /sæ:bz/ ـِ e: پیروی از الگوی ـِـْـْ زرشک /zere:ʃk/ ـُ u: پیروی از الگوی ـُـْـْ کوشک /ku:ʃk/ واکه‌های کشیدهٔ کوتاه اگر واکه‌های کشیده پیش از /ن/ بیاید، کوتاه تلفظ می‌گردد. دبیره آوانگاری بین‌المللی نمونه ا ɒ نان /nɒn/ ی i ببین /bebin/ و u بیرون /bi:ɾun/ استثناها همچنین استثناهایی هست که از این قرار است: اگر ترکیب ـَی /ay/، در حالتی بیاید که ساکن داشته باشد، می‌گوییم «زبر بر «ی» سنگین است»، یعنی باید به صورت /ey/ خوانده می‌شود. اگر ترکیب ـَو /av/ (/aw/)، در حالتی بیاید که ساکن داشته باشد، می‌گوییم «زبر بر «و» سنگین است»، یعنی باید به صورت /o/ (گاهی هم /ow/ و /ō/) خوانده می‌شود. همچنین واکه‌های بلند نیز در واقع با واکه‌های کوتاه نوشته می‌شوند که غالباً آن‌ها را نمی‌نویسند. الگوهای آن‌ها چنین است: ـَا = aa ـِی = i ـُو = u پس، بیت (کوچک‌ترین حافظهٔ رایانه) /bit/ را باید نوشت «بِیت»، و بیت (هر سطر در شعر) /beit/ را باید نوشت «بَیت». تفاوت واکه‌ها در سه گویش در درازای تاریخ، واکه‌های e (ـِ معمولی)، i (ای کوتاه)، ī (ای معمولی)، ē (ـِ کشیده)، u (او کوتاه)، ū (او معمولی)، ō (ـُ کشیده)، a (ـَ معمولی)، ā (آ معمولی)، o (ـُ معمولی) و ø (واکهٔ مخصوص تاجکی) در میان گویش‌های فارسی (افغانی (شرقی)، ایرانی (غربی) و تاجیکی (فرارودی تغییر کردند. املا ِ ی ی ُ و و َ ا شکل ابتدایی i ī ē u ū ō a ā شرقی (افغانی) i ī ē u ū ō a ā غربی (ایرانی) e ī o ū a ā فرارودی (تاجیکی) i e u ø a o همخوان‌ها زبان فارسی بیست‌و دو نماینده واجی اصلی دارد. واج ق نیز در برخی از گویشهای زبان فارسی وجود دارد، اما در فارسی ایران با کمی تفاوت با ق عربی و مانند غ تلفظ می‌شود (ق عربی بی‌واک و ق فارسی واک‌دار است). | ## بخش 2: واج‌شناسی فارسی | در استان‌های فارسی زبان کشور، بین تلفظ ق و غ هیچ تفاوتی قایل نیستند اما در برخی مناطق این دو واج را کمی از یکدیگر متمایز می‌دانند همچون استان‌های فارس، کرمان، بوشهر، خوزستان که در ارتباط با گویشوران زبانهای ترکی و عربی بوده‌اند و طوایف دیگر ایرانی از جمله کرد، لر، لک، بلوچ که زبان مادریشان فارسی نیست، ق و غ را به‌خوبی می‌توانند تلفظ کنند. بر اساس جدول آوانگاری بین‌المللی، آواهای فارسی این‌گونه است: ششی لبی لثه‌ای پس‌لثه‌ای کامی نرم‌کامی زبان کوچکی (ملازی) چاکناییخیشومی م m ن n ن ŋ انسدادیواک‌دار ب b د d گ g ق q~ɢ بی‌واک پ p ت t ک k ء ʔانسایشیواک‌دار ج dʒ بی‌واک چ tʃ سایشیواک‌دار و v ز z ژ ʒ غ ɣ بی‌واک ف f س s ش ʃ خ x ه hتک‌ضربی ر ɾ لرزشی ر r ناسوده و w ل l ی j جدول دبیره‌ها زبان فارسی ۳۲ دبیره دارد. البته در درازنای تاریخ دبیره‌هایی به فارسی افزوده یا از آن کم شدند، واج‌ها نیز این‌گونه است. واک آوای بین‌المللی دبیره نماینده نمونه پ پ تپ ب ب برادر ت، ط ت تا د د دوست ک ک کُرد گ گ گروه ا (ء)، ع ا (ء) معنا چ چ چوب ج ج جوان ف ف فشار و و ویژه و و ویژه س، ص، ث س سایه ز، ذ، ض، ظ ز آزاد ش ش شاه ژ ژ ژاله خ خ خانه غ، ق غ باغ غ، ق ق قلم ه، ح ه هفت م م مادر ن ن نان ن ن رنگ ل ل لب ر ر ایران ر ر ترش ی ی یا وردش‌های واج‌گونه‌ای آواهای /د/ و /ت/، هم نوکی‌دندانی و هم نوکی‌لثه‌ای تلفظ می‌شود. در واقع از حالت رقیق (مانند کنجکاو و گرگان) به حالت غلیظ (مانند کیان و گیر) بدل می‌آید. در فارسی دری معیار، دیگر تفاوتی میان دو دبیره نیست، بلکه بسته به موقعیت، /غ/ و /ق/ تغییر می‌کند، البته /غ/ نمایندهٔ [ʁ] و /ق/ نمایندهٔ [ɢ] است؛ لیکن اگر هرکدام در آغاز واژه بیاید، [ɢ] تلفظ می‌شود. واج نمایندهٔ اصلی نیز /غ/ است، چنان‌که در فرهنگ معین نیز پس از ارایهٔ توضیح، [ɢ] را آوای اصلی می‌گیرد. در این فرهنگ، /غ/ و /ق/ را با [ɣ] می‌نماید.فرهنگ شش‌جلدی معین، ج 1؛ انتشارات امیرکبیر، توضیحات پیش از آغاز فرهنگ البته تفاوت در گویش /غ/ و /ق/، در فارسی‌زبانان مشهود است، مثلاً گویش افغانی و تاجیکی، و نیز لهجه‌های کرمانی و یزدی. همخوان /ء/ در آغاز واژه، یا در آغاز تکواژ در هنگام ترکیب تکواژها، در صورتی که واج پیشینش همخوان باشد، می‌تواند حذف شود. واج /و/ پیش از همخوان‌ها نمی‌آید، به جز خودش، یعنی مگر هنگامی که /و/ تشدید دارد -که در حکم دو /و/ پشت سر هم است-، ما در فارسی پس از /و/ همیشه واکه دریم، چنان‌چه -همان‌طور که گفتیم- اگر در پایان هجا بیاید نیز معمولاً به شکل /ـُ/ یا /ـُ/ کشیده تلفظ می‌گردد. در فارسی باستان یا پهلوی، این واج پیش از همخوان‌ها می‌آمده که در دری به /ب/، /ف/ یا /پ/ بدل گشته؛ مثلاً /و/ در گرو /grev/(؟) در مصدر «گرفتن» به /ف/ تبدیل شده است. واک یا آوای بین‌المللی شرایط احتمالی دبیره نماینده نمونه آزاد (؟) پ پ تپ آمدن در آغاز هجا یا پس از /س/ ساکن پ پ پدر آزاد (؟) ت، ط ت پرت آمدن در آغاز هجا یا پس از /س/ ساکن ت، ط ت تا آزاد (؟) ت، ط ت پرت آمدن در آغاز هجا یا پس از /س/ ساکن ت، ط ت تا آزاد د د دوست آزاد د د دوست آمدن در آغاز هجا ک ک کُرد اغلب نیامدن پیش از واکه‌های پیشین ک ک مکث اغلب آمدن پیش از واکه‌های پیشین ک ک تکی ترکیب و اغلب آمدن پیش از واکه‌های پیشین در آغاز هجا ک ک کیش اغلب نیامدن پیش از واکه‌های پیشین گ گ گروه اغلب آمدن پیش از واکه‌های پیشین گ گ گیر آزاد ء، ع ء معنا - در آغاز واژه (در عبارت) یا تکواژ (در واژه) و آمدن پس از همخوان ء، ع ء من آمدم آزاد (؟) چ چ چوب {در آغاز واژه‌ها، دمشی چ چ چوب آزاد غ، ق غ باغ در آغاز واژه (؟) غ، ق ق قلم آزاد ن ن نان آزاد (/) ن ن نان آمدن پیش از /گ/، /ک/ و /ق/ ن ن رنگ آمدن پیش از /ق/ (/ɢ/) یا /غ/ (/ʁ/) ن ن انقلاب آزاد ر ر ایران آزاد (؟) ر ر ترش واج /ذ/ در فارسی دری، واجی بوده با نشان /ذ/ که امروزه اغلب به ز یا د بدل گشته است. قاعدهٔ /ذ/ در دری این بوده که هرگاه /د/ در میان دو واکه باشد، به صورت /ذ/ تلفظ می‌شود، حتیٰ اگر بعدش واکه‌ای نباشد و نیز همخوانی نیاید (\س از واکه، /ذ/ دارای ساکن باشد.نگاه کنید به فرهنگ شش‌جلدی معین، درآمد (مدخل) «ذ» واک یا آوای بین‌المللی شرایط احتمالی دبیره نماینده نمونه در گذشته، هرگاه پیش و پس از /د/ همخوانی نیاید ذ ذ گنبذ (تلفظ گذشتهٔ گُنبد) واج /و/ واج /و/ در فارسی دری غربی (اغلب ایران) با تلفظ /v/ ادا می‌شود، ولی در فارسی دری شرقی (اغلب افغانستان) به صورت سنتی یعنی /w/ ادا می‌شود. واک یا آوای بین‌المللی شرایط احتمالی دبیره نماینده نمونه همیشه، در افغانستان و و گواه به جز حالت ـَوْ مانند «نَوروز» همیشه، در ایران و و گواه هم‌نشینی برخی از واج‌ها برای راحتی تلفظ کنار هم نمی‌آید. اگر واژه‌ای در فارسی «نْک» داشت، یعنی فارسی نیست یا اشتباه است، مثلاً «بانک» انگلیسی، «انکار» عربی و «پنکه» هندی است. | ## بخش 3: واج‌شناسی فارسی | در فارسی واژه‌های «بانگ» و «انگار» و «پنگ» (خوشهٔ خرما) داریم نیز واج‌های /ش/ و /گ/ کنار هم نیایند. پس «پزشک»، «رشک»، «لشکر» و «اشکنه» درست است و پزشگ و رشگ و لشکر و اشگنه غلط است. /چ/ و /ج/ کنار هم نمی‌آیند، هم‌چنین است /ب/ و /پ/، /ش/ و /ژ/ و هر دو واجی که واجگاه مشترک داشته‌ باشد. واج /ن/ پیش از /ب/ و /پ/ می‌شود /م/، مانند «انبار» و «تن‌پوش» که می‌شود امبار و تم‌پوش. واج /چ/ اگر پیش از /ت/ یا /د/ بیاید می‌شود /ش/ و /ج/ اگر پیش از /ت/ یا /د/ بیاید می‌شود /ژ/. این واج‌آرایی کم‌نظیر و شاید بی‌نظیر، از نظر تلفظ آسان است و حاصل یک دگرش تاریخی در روند ساده‌سازی زبان است. این آرایش قوانینی دارد، از جمله: هر هجا با یک همخوان (صامت) آغاز شده، آن‌گاه یک واکه (مصوت) در پی می‌آید؛ پس از آن می‌تواند با یک همخوان دیگر، یا دو همخوان دیگر (فقط در هجاهای پایانی) ادامه یابد؛ پس در هر تکواژ: هر هجای آغازی یا میانی، دو یا سه واج دارد. هر هجا باید با همخوان (صامت) آغاز گردد (توجه کنید که واژه‌ای چون «آباد» با واج /ء و ع/ شروع می‌شود و واجِ دوم آن /ا/ است). در هجای پایانی، واج چهارم نیز می‌تواند وجود داشته باشد و همیشه همخوان (صامت) است. هجاهای فارسی در هر تکواژ: هجا/واج نخست دوم سوم چهارمآغازی /ه/ /و/ (/ه/) -میانی /ه/ /و/ (/ه/) -فرجامی /ه/ /و/ (/ه/) (/ه/) همچنین قوانین خاصی برای هم‌نشینی واج‌های فارسی هست. در فارسی، واج‌های همانندو با واجگاه (مخرج تلفظ) نزدیک به هم، نمی‌تواند در کنار هم‌آید؛ مثلاً در زبان فارسی هیچ‌گاه در یک هجا و شاید تکواژه، واجِ /چ/ پیش از /ر/، و /ب/ پیش و پس از /پ/ و /د/ پیش از /ز/ نمی‌آید. هنگام ترکیب تکواژها، هر واژه تشدید هم‌خوان‌ها ممکن است مشدّد باشد، البته این ویژگی اغلب مربوط به واژه‌های دخیل از عربی است. این دبیره‌ها را در آوانگاری بین‌المللی با دو بار نوشتن ، یا با نماد کشیدگی ، نشان می‌دهند. واژه‌های فارسی‌ای مانند امّید و درّه نیز در فارسی هست که تشدید دارد، ولی باید دربارهٔ پیشینیهٔ‌شان پژوهید که آیا ما از پیش و در پارسی میانه یا پارسی باستان تشدید داشته‌ایم یا نه. | ## جمع‌بندی | مثلاً واژهٔ فارسی گذاشتن با گزاشتن (گزاردن) هم‌آوا است، نیز واژه‌های عربی حیاط و حیات (زیستن) نیز این‌چنین‌اند.