موضوع مقاله: برنامه‌ریزی شهری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # برنامه‌ریزی شهری | مقدمه: نمونه ای از یک شهرک صنعتی برنامه‌ریزی شده در اروپا به همراه یک کارخانه ساخت کفش است که در سال ۱۹۳۸ ساخته شده و تقریباً تمام بزرگسالان در آن مشغول به کار شده‌اند. | ## بخش 1: برنامه‌ریزی شهری | برنامه‌ریزی شهری یعنی طراحی و ساماندهی آگاهانهٔ ساخت و رشد شهرها و سکونت‌گاه‌های انسانی به گونه‌ای که زندگی در آنها بهتر، کارآمدتر و منظم‌تر باشد. بنابراین، برنامه‌ریزی شهری مانند طراحی نقشه‌ای برای آیندهٔ یک شهر است که به ما کمک می‌کند بدانیم هر بخش از شهر چه وظیفه‌ای دارد، چگونه به هم وصل می‌شوند و شهر چه شکلی پیدا خواهد کرد تا زندگی در آن بهتر شود. این فرایند موضوعاتی مانند کاربری زمین، زیرساخت‌های شهری، حمل‌ونقل، ارتباطات، آب و فاضلاب و تعامل آن‌ها با محیط طبیعی را در بر می‌گیرد. برنامه‌ریزی شهری با سازمان‌دهی فضایی فعالیت‌های انسانی و تصمیم‌گیری درباره الگوهای رشد و تغییر شهری مرتبط است و هدف آن ارتقای کیفیت زندگی، کارایی عملکردی شهر و منافع عمومی در چارچوب‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی است. این رشته به صورت نزدیکی با رشته طراحی شهری ارتباط دارد و برخی برنامه‌ریزهای شهری برای خیابان‌ها، پارک‌ها، ساختمان‌ها و دیگر مناطق شهری، طرح ارائه می‌دهند.Van Assche, K. با توجه به ابعاد گستردهٔ شهرها و سکونتگاه‌های انسانی، این حرفه ابعاد مختلفی دارد، از جمله مسائل زیبایی‌شناسی، اجتماعی، سلامت و موارد دیگر. این رشته از دانش‌های محیطی مثل جغرافیا، محیط زیست، هیدرولوژی و ژئومورفولوژی و سنجش از دور نیز بهره می‌برد و نتایج علمی ارائه می‌نماید. البته در حوزهٔ زیبایی شناختی و بصری نسبت به شهرسازی کاستی دارد.Patsy Healey, Collaborative Planning, UBC Press, 1997: 3-6 برنامه‌ریزی شهری در دانشگاه‌های ایران در مقطع کارشناسی تنها تحت عنوان جغرافیای برنامه‌ریزی شهریکارشناسی برنامه‌ریزی شهری| و در مقطع کارشناسی ارشد در گرایش‌های آمایش شهری،رشته برنامه‌ریزی شهری آمایش| برنامه‌ریزی مسکن،برنامه‌ریزی مسکن| بهسازی و نوسازیبرنامه‌ریزی شهری نوسازی و بهسازی| و به تازگی محیط زیست شهریبرنامه‌ریزی محیط زیست شهری| و در مقطع دکترا نیز در همین گرایش‌ها ارائه می‌شود. بیشتر برنامه‌های درسی رشته برنامه‌ریزی شهری عمدتاً شامل دوره‌های کاربردی در موضوعاتی از سیاست محیطی گرفته تا برنامه‌ریزی حمل‌ونقل و تا مسکن و توسعهٔ اقتصادی جامعه است. در مجموع، تنوع زیاد انواع پروژه‌هایی که برنامه ریزان بر روی آن‌ها کار می‌کنند، عدم اجماع بر روی فرایندها و اهداف، و رویکردهای مختلف اتخاذ شده در شهرها و کشورهای مختلف تنوع زیادی در برنامه‌ریزی شهری معاصر ایجاد کرده‌اند. یکی از اصلی‌ترین موضوعات اساسی، تأثیر بازسازی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بر الگوهای تغییر فضایی شهری، نابرابری‌های اجتماعی و افتراق فضایی در شهرها است. در کل، نتیجه فرایند برنامه‌ریزی ممکن است یک برنامه جامع رسمی برای کل یک شهر یا ناحیهٔ کلانشهری، یک برنامه همسایگی، یک برنامه پروژه، یا مجموعه‌ای از جایگزین‌های سیاسی باشد. برنامه‌ریزی شهری، به دنبال مشکلات نشأت‌گرفته از انقلاب صنعتی مطرح شد؛فرانسوا شوای، شهرسازی از تخیلات تا واقعیات، ترجمهٔ محسن حبیبی، انتشارات دانشگاه تهران. هرچند پیشینهٔ برنامه‌ریزی برای شهر، به گذشته‌های بسیار دورتر و شکل‌گیری نخستین تمدن‌های بشری در بین‌النهرین، مصر و هند برمی‌گردد. در ابتدا، حل مشکلات صنعتی‌شدن (همچون کمبود مسکن، بهداشت محیط و…) در مداخلات کالبدی دیده می‌شد. اما، از اواسط دههٔ ۱۹۶۰ میلادی و با بروز ناکارآمدی این‌گونه مداخلات، برنامه‌ریزی شهری، به سوی مسایل اقتصادی و اجتماعی روی آورد و مباحثی چون عدالت، دموکراسی و مشارکت مردم در فرایند برنامه‌ریزی شهری مطرح گشت. در قرن بیستم به علت پیچیدگی مسائل شهری، یک سری نهضت‌های شهری شکل گرفتند که اولین آن‌ها در شیکاگو و در سال ۱۸۹۱ تشکیل شد. در سال ۱۹۲۱، اولین مدرسه شهرسازی توسط پتریک گدس و در ادینبورگ اسکاتلند تأسیس شد. پتریک گدس و پس از آن لوئیز مامفورد از بنیان‌گذاران برنامه‌ریزی شهری به شیوه علمی (عقلانی) هستند. در حال حاضر بسیاری از بیانیه‌های سازمان ملل متحد و دستورالعمل انجمن‌ها و سازمان‌های غیردولتی دخیل در امور برنامه‌ریزی شهری با استفاده از تعریف واژهٔ «رشد هوشمند» به دنبال ارتقای محیط زندگی از طریق گسترش حرکت افراد پیاده هستند.انجمن شهرسازان آمریکا، ۲۰۱۰. کاهش آلودگی هوا، افزایش برج سازی، نزدیکی و در دسترس‌بودن خدمات شهری، عدم نیاز به توسعهٔ سطحی زیرساخت‌ها و خدمات شهری، عدم تخریب فضاهای سبز و کمربندهای سبز در اطراف شهرها، از مزایای حرکت به سوی رشد هوشمند و در نهایت دست‌یابی به شهر کامل است.سعادتیان، امید؛ ۲۰۱۱؛ کیفی‌سازی مسکن قشرها کم‌درآمد؛ بازار مسکن و آنالیزهای مربوطه. این طرح به آینده طولانی مدت جامعه می‌پردازد، تمام اجزای مختلف جامعه (مانند مسکن و حمل و نقل) را بررسی می‌کند و توسط دولت محلی جامعه به‌طور رسمی تصویب می‌شود. علاوه بر برنامه‌های جامع دوربرد، بسیاری از جوامع دارای طرح‌های شهری ویژه ای هستند، مانند یک طرح احیای استراتژیک برای یک محله خاص که هدف آن نتایج کوتاه مدت است. تعداد فزاینده ای از مکان‌ها نیز در حال تهیه نقشه‌هایی برای کلانشهرها هستند که به هماهنگی توسعه آینده همه شهرها و حومه در آن کلانشهر کمک می‌کند. طرح‌ها فقط در مورد شکل ظاهری یک مکان در آینده نیستند (شکل جاده‌ها، سبک ساختمان‌های آن یا تعداد درختان موجود در پارک‌های آن). از این طرح‌ها همچنین برای تعیین چگونگی عملکرد یک شهر در آینده استفاده می‌شود (افراد دارای چه نوع مشاغلی خواهند بود، چه میزان آلودگی ایجاد می‌شود یا چه نوع حمل و نقلی باعث انتقال افراد از یک قسمت به قسمت دیگر شهر می‌شود). | ## بخش 2: برنامه‌ریزی شهری | از ابتدا تا انتها، مراحل ایجاد یک طرح شهری مراحل مختلفی را طی می‌کند: ارزیابی شرایط فعلی جامعه. اجزای دقیقی که بخشی از یک برنامه شهری هستند به خود مکان بستگی دارد، زیرا هر مکان با مکانی دیگر متفاوت است. در بعضی مناطق، مسائل اقتصادی ممکن است برای جامعه بسیار مهم باشد، در حالی که ممکن است مکان دیگری نیاز به برنامه‌ریزی برای حفاظت از یک منبع طبیعی بی نظیر داشته باشد. کاربری زمین مولفه کاربری اراضی یک طرح شهری اغلب مهم‌ترین قسمت یک برنامه در نظر گرفته می‌شود زیرا هر چیزی که یک شهر را تشکیل می‌دهد باید در جایی واقع شود. برای توصیف روش‌های استفاده از زمین از طبقه‌بندی‌های مختلفی استفاده می‌شود، مانند کاربری مسکونی، تجاری و صنعتی. یک طرح شهری از انواع مختلف کاربری‌ها در منطقه با استفاده از نقشه‌هایی که نحوه استفاده از تمام زمین‌ها و سایر ویژگی‌های مهم شهر (مانند جاده‌ها یا رودخانه‌ها) را نشان می‌دهد، یک لیست و موجودی تهیه می‌کند. مولفه استفاده از زمین در یک طرح شهری، الگوی آینده استفاده از زمین در جامعه را نیز نشان می‌دهد. نقشه‌های عمومی و اختصاصی نشان می‌دهد که چگونه کل زمین‌های جامعه در آینده برای اهداف مختلف استفاده می‌شود. یکی از مهم‌ترین اهداف برنامه‌ریزی برای استفاده از زمین، هماهنگی کاربری آینده با مولفه‌های برنامه‌ریزی مرتبط، مانند حمل و نقل و مسکن است، تا اطمینان حاصل شود که این مولفه‌ها به خوبی با هم کار می‌کنند و فضای کافی را برای توسعه آینده فراهم می‌کنند. ارزیابی شرایط کنونی مسکن طیف گسترده‌ای از ویژگی‌های مسکن را شامل می‌شود، از جمله تنوع مسکن موجود در جامعه (مانند خانه‌های تک خانواده ای و آپارتمان‌ها)، سن و شرایط فیزیکی مسکن و مسائل مربوط به قیمت مسکن و مالکیت خانه. اطلاعاتی از قبیل اینکه مسکن فعلی برای جمعیت امروزی چقدر مناسب است با اطلاعاتی از قبیل پیش‌بینی رشد جمعیت و ترندهای اقتصادی، برای بهبود مسکن در آینده ترکیب می‌شوند، از جمله اینکه به چه میزان مسکن و به چه نوع مسکنی در آینده نیاز است. طرح‌های مربوط به مسکن آینده با سایر مولفه‌های طرح مانند کاربری زمین و حمل و نقل هماهنگ می‌شود تا به طراح کمک کند بهترین مکان‌ها را برای توسعه مسکن در آینده مشخص کند و مناطقی را که دارای مسکن موجود هستند و ممکن است نیاز به بازسازی داشته باشند، شناسایی کند. یک طرح ارزیابی شرایط حمل و نقل به چگونگی اتصال شهر (آیا افراد می‌توانند از اینجا به آنجا بروند؟) و کیفیت خدمات رسانی سیستم حمل و نقل به مردم (آیا می‌توانند به مکان مورد نیاز خود برسند؟) توجه می‌کند. برنامه‌ریزی برای حمل و نقل در آینده شامل بررسی گزینه‌هایی برای بهبود مدیریت سیستم حمل و نقل موجود و همچنین ایجاد پیشرفت‌های آینده است. امروزه برنامه‌های حمل و نقل محلی هرچه بیشتر در تلاشند تا راه‌هایی برای کاهش تأثیر حمل و نقل بر محیط زیست، طرح‌ریزی برای گزینه‌های جایگزین برای خودرو (مانند حمل و نقل گسترده، دوچرخه سواری و پیاده‌روی) و هماهنگی وسایل حمل و نقل با تغییر کاربری زمین ارائه دهند. این رشته تنها بر آموزش دانش فنی تمرکز ندارد، بلکه آموزش علوم انسانی و علوم اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد تا توسعه اقتصادی و منطقه‌ای در چارچوب توسعهٔ انسانی هدایت شود. برنامه‌ریزی شهری به‌مثابه رشته‌ای تخصصی از مهندسی شهرسازی میان‌رشته‌ای، به بررسی مجموعه‌ای از عوامل نهادی، اجتماعی، کالبُدی و فناورانه می‌پردازد که در فرایند آمایش سرزمین نقش کلیدی دارند. این عوامل عبارت‌اند از: سیاست در سطح ملی و محلی ساختارهای اقتصاد شهری، منطقه‌ای و جهانی الگوهای فرهنگی و معانی اجتماعی فضا دینامیک جمعیت، مهاجرت و سازمان فضایی روابط کاربری و توسعه در محیط‌های روستایی ساختار و عملکرد محیط‌های شهری سیستم‌های زیرساختی فنی و اجتماعی ساختارهای اجتماعی و شبکه‌های کنش متقابل شیوه‌های برنامه‌ریزی فضایی در سطوح مختلف نقش فناوری‌های نوین در تحلیل، مدل‌سازی و تصمیم‌سازی در نظام‌های آموزش پیشرفته، تأکید ویژه‌ای بر روش‌شناسی‌های مبتنی بر شواهد (evidence-based planning)، تحلیل داده‌های مکانی، مدل‌سازی سناریوهای توسعه، و به‌کارگیری سامانه‌های پشتیبان تصمیم‌گیری (PSS) وجود دارد. همچنین آموزش مفاهیمی چون عدالت فضایی، تاب‌آوری شهری و توسعه پایدار در کنار توانمندسازی حرفه‌ای برای مداخلهٔ مؤثر در سیاست‌گذاری فضایی از اهداف بنیادین این رشته به‌شمار می‌رود. فراتر از ابزارهای سنتی، در دهه‌های اخیر فناوری‌های نوین مانند سیستم‌های اطلاعات مکانی پیشرفته، هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء و شهرهای هوشمند، زمینه را برای تصمیم‌گیری مبتنی بر داده باز کرده‌اند. بررسی نظام‌مند ادبیات تحقیقاتی با ابزارهایی مانند «ارزیابی خطر سوگیری (RoB)» و «ارزیابی قطعیت شواهد (ECE)» در حوزه‌های مرتبط نشان می‌دهد که چنین رویکردهایی می‌توانند کیفیت تصمیم‌گیری‌های سیاست‌گذاری فضایی را قابل اعتمادتر کنند. در کشورهای توسعه‌یافته، مقابله با آشفتگی بصری—مانند تابلوها و بیلبوردهای متعدد—می‌تواند بخشی از نگرانی‌های زیبایی‌شناختی باشد. هر طرح برنامه‌ریزی موفق تخصصی به شخصیت شهری، هویت محلی، میراث تاریخی، عابران پیاده، ترافیک، زیرساخت‌ها و مخاطرات طبیعی توجه دارد. برنامه‌ریزان شهری باید خطرهایی مانند سیل، رانش زمین و مخاطرات طبیعی را شناسایی و در طراحی شهری آنها را لحاظ کنند؛ مثلاً برای مناطق با خطر بالا می‌توان از کمربند سبز یا مناطق پارکینگ استفاده کرد یا خطوط تخلیه اضطراری طراحی نمود. می‌توان تهدیدهایی مانند سیل، طوفان، کولاک و آتش‌سوزی را با مسیرها و جاده‌های تخلیه اضطراری شهر کاهش داد. بسیای از شهرها نیز طرح‌های ایمن‌سازی خاصی برای شهر آماده کرده‌اند، از قبیل ساخت خاکریز یا سیل گیر، دیوارهای نگهدارنده برای جلوگیری از رانش زمین و ریختن سنگ به جاده و پناه گاه و چادرهای اضطراری. | ## بخش 3: برنامه‌ریزی شهری | فرسودگی شهری فرسودگی شهری زمانی رخ می‌دهد که مناطق شهری دچار خرابی ساختاری، مهاجرت جمعیت، بیکاری بالا، منازل متروک و کاهش کیفیت زندگی می‌شوند. از دهه ۱۹۹۰، برخی مناطق مرکزی در آمریکای شمالی به‌واسطه سیاست‌هایی مانند احیای شهری و افزایش سرمایهٔ ملکی، شاهد پدیدهٔ «اعیان‌سازی (gentrification)» بوده‌اند؛ این پدیده اغلب باعث افزایش قیمت مسکن و انتقال اقشار کم‌درآمد به حاشیه‌ها می‌شود. با شروع دهه ۱۹۹۰، بسیاری از مناطق مرکزی شهری در آمریکای شمالی روند معکوسی از زوال و فرسودگی شهری را تجربه کردند که با افزایش ارزش املاک و مستغلات، توسعه هوشمندانه تر، تخریب مسکن‌های متروک و طیف گسترده‌تری از گزینه‌های انتخاب مسکن شناخته می‌شود. با این حال معکوس سازی روند فرسودگی شهر (که اعیان سازی (Gentrification) نامیده می‌شود) معمولاً باعث می‌شود که قیمت مسکن در مناطق مرکزی شهرها افزایش یابد و این امر باعث انتقال جمعیت فقیرتر به حاشیه شهرها می‌شود. این «حاشیه نشینی فقر» معمولاً پیامدهای مهمی در برنامه‌ریزی حمل و نقل، خانه‌های مقرون به صرفه و خدمات اجتماعی دارد. حمل‌ونقل در مناطق شهری پرتراکم، حجم ترافیک افزایش می‌یابد که تأثیر منفی بر کسب‌وکارها و کیفیت هوا دارد مگر اینکه با طراحی حمل‌ونقل عمومی کارآمد و مدیریت فضای پارکینگ مواجه شود. در بسیاری از موارد، طراحی هوشمندانه کاهش نیاز به پارکینگ گسترده را امکان‌پذیر می‌سازد. حومه‌شهری‌سازی به انتقال جمعیت از مرکز شهر به حومه‌ها اشاره دارد که اغلب نتیجه توسعه شهری بی‌رویه و اتکا به خودرو است. مسائل زیست‌محیطی حفاظت از محیط زیست در برنامه‌ریزی شهری باید با هدف ایجاد جوامع پایدار و حفظ زمین‌های طبیعی انجام شود؛ از جمله با طراحی زیرساخت‌هایی که عملکرد زیست‌محیطی، تأمین آب و اقلیم خرد را در نظر بگیرند. حفاظت از محیط زیست برای بسیاری از سیستم‌های برنامه‌ریزی شهری در دنیا از اهمیت بسیار ویژه ای برخوردار است. یکی از اهداف اصلی برنامه‌ریزی زیست‌محیطی ساخت جوامع پایدار با هدف حفظ و حراست از زمین‌های توسعه نیافته است. نه تنها باید اثرات مخرب مختص به توسعه کاهش یابد، بلکه باید تلاش شود تا اثرات کلی توسعه بر محیط زیست محلی و کره زمین نیز به حداقل رسانده شود. این کار معمولاً از طریق ارزیابی زیرساخت‌های پایدار شهری و خرد اقلیم انجام می‌شود. این ابزار همچنین برای حفظ انسجام محلات، بهینه سازی عملکردهای شهری و جلوگیری از تداخل نامناسب میان ساخت‌وسازها کاربرد دارد. حومه شهری سازی (Suburbanization) بسیاری از ساکنان کلانشهرها در مرکز شهر کار می‌کنند در حالیکه ترجیح می‌دهند در نقاط دورتری سکونت داشته باشند و توسط خودرو شخصی یا عمومی به محل کار خود رفت‌وآمد کنند. روشنایی و صدا پدیده «دره شهری» زمانی شکل می‌گیرد که خیابان‌ها میان ساختمان‌های مرتفع قرار گرفته و از نور طبیعی محروم می‌شوند. در طراحی شهری، توجه به اثرات صوتی و زیبایی‌شناسی محیط صوتی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مدیریت نور مصنوعی نیز باید به گونه‌ای باشد که از آزار دید جلوگیری و کیفیت زیستی حفظ شود. اثر دره شهری یک اصطلاح محاوره ای و غیر علمی است که به فضای خیابانی قرار گرفته در میان ساختمان‌های بسیار مرتفع گفته می‌شود که فضایی شبیه به یک دره ایجاد می‌کند. این نوع شهرسازی ممکن است باعث سایه شدن خیابان و جلوگیری از تابش نور در اکثر ساعات روز گردد. نورهای شدید امنیتی و نصب شده به صورت نامناسب برخی از ساختمان‌ها باعث آزار دید مردم می‌گردد. تأسیسات آب و فاضلاب طراحی زیرساخت آب و فاضلاب شامل تأمین، تصفیه و توزیع مؤثر آب و خدمات فاضلاب در بافت شهری است. یکی از جنبه‌های برنامه‌ریزی شهری این است که در نظر داشته باشیم چگونه این خدمات را به صورت کارآمد و مقرون به صرفه به ساکنین شهری ارائه کنیم. جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب در برنامه‌ریزی شهری همواره مورد توجه بوده است، اما از آنجایی که جمعیت شهرها با سرعت زیادی در حال افزایش است، حفاظت از آب به یک نگرانی تبدیل شده است. | ## جمع‌بندی | بسیاری از برنامه ریزان در حال حاضر در حال بررسی نحوه انجام مناسب تصفیه فاضلاب در محیط‌های شهری به صورت مؤثر و کارآمد هستند.