موضوع مقاله: خوی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # خوی | مقدمه: جمعیت شهر خوی بر پایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۹۸٬۸۴۵ نفر بود و با احتساب جمعیت حومه و شهرهای اقماری اطراف آن بالغ بر ۳۴۸٬۶۶۴ نفر می‌باشد. | ## بخش 1: خوی | بیشتر مردم خوی به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند، هرچند در تاریخ منطقه، حضور اقلیت‌هایی چون کردها و ارمنیان نیز ثبت شده است. شهر خوی با ارتفاع ۱٬۱۸۰ متر، در دشتی در ۷۰۰ کیلومتری شمالِ باختری تهران و ۱۱۴ کیلومتری شمال ارومیه، بر سر راه ارومیه به سیه‌چشمه و ماکو و در کنار راه تبریز به قطور قرار دارد. این شهر به لحاظ تمدن و جایگاه مذهبی، از مراکز شاخص کشور به‌شمار می‌رود و یکی از کهن‌ترین کانون‌های تمدنی در ایران است که در بسیاری از رویدادهای تاریخی نقش داشته است.تاریخ خوی- محمدامین ریاحی چاپ اول ۱۳۷۱، چاپ دوم ۱۳۷۶. موزهٔ تاریخی خوی در ۱۳۴۸ هجری خورشیدی تأسیس شد و آثار آن نشان از پیشینه‌ای هفت‌هزارساله دارد. خوی به‌سبب قرارگیری در مسیر جاده ابریشم و راه‌های بازرگانی شرق و غرب، همواره مورد توجه جهانگردان و ایرانشناسان بوده است و پس از گسترش امپراتوری سلجوقیان به آناتولی، اهمیت علمی، فرهنگی و اقتصادی آن افزایش یافت. مسیر جادهٔ ابریشم در فاصلهٔ ۲۵ کیلومتری شمالِ باختری خوی در راه چالدران، بالاتر از قوردیک قفه‌سی می‌گذشت که در زبان محلی به آن «دوه اوچان» (محل پرواز کردن شتر) می‌گفتند. به‌گفتهٔ یاقوت حموی و قزوینی، شهر دارای بارویی سخت و محکم و پیرامونی از مزارع حاصلخیز بوده است. مستوفی نیز می‌نویسد:هوایش به گرمی مایل است، رود و باغستان بسیار دارد، مردمش سفید چهره ختایی‌نژاد و خوب‌صورت‌اند و بدین سبب خوی را ترکستان ایران خوانند.این شهر یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهرهای شمال غرب ایران به‌شمار می‌رود. به عقیدهٔ محمدامین ریاحی، این واژه با دو واژه مرتبط است: یکی نام شهر اولخو که در ۲۷۰۰ سال پیش در مکان خوی قرار داشته، و دیگری، نام ساردوی خورد، دژی که ساردوی، یکی از پادشاهان اورارتو، در کنار شهر اولخو ساخته بود. در دوران باستان، خوی همانند سایر شهرهای آتورپاتکان، از دوره مادها تا پایان ساسانیان، تحت حکومت پادشاهان ایرانی بود. پیش از مادها، شهر خوی جزئی از ناحیه باستانی سان‌گی‌بوتو و بخشی از سرزمین اورارتو بوده است. این سکه از نمونه‌های کمیاب دوران زندیه به‌شمار می‌آید و طرح و نوشته‌های آن جلوه‌ای از هنر فلزکاری و خوشنویسی آن زمان را نشان می‌دهد. بر روی سکه عبارت «یا کریم ضرب خوی ۱۱۹۳» و بر پشت آن جملهٔ «شد آفتاب و ماه زر و سیم در جهان از سکه امام بحق صاحب‌الزمان» نقش بسته است. وزن آن حدود ۲٫۷۵ گرم است و نمونه‌های مشابه در بازار کلکسیونی میان ۳۰۰ تا ۶۰۰ دلار ارزش‌گذاری می‌شوند. خوی در دوران صفوی در دوران صفویه، شهر خوی به دلیل مجاورت با مرز امپراتوری عثمانی، از نظر استراتژی اهمیت بالایی داشت. در ۹۲۰ ه‍.ق/ ۱۵۱۴ م، شاه اسماعیل صفوی، از سلطان سلیم یکم، در جلگهٔ چالدران در حدود هفتاد مایلی این شهر، شکست سنگینی خورد. یکی از این حمله‌ها را چلبی زاده مورخ عثمانی جنگ این‌گونه توضیح می‌دهد: خوی در جنگ جهانی اول در دوران قاجاریه، این شهر به دلیل نزدیکی به مرزهای امپراتوری روسیه، از اهمیت استراتژی بالایی برخوردار بود. امروزه هنوز بقایای دیوارهای دفاعی شهر که به درخواست فتحعلی‌شاه، به دست ژنرال گاردن در قرن سیزدهم هجری قمری/ نوزدهم میلادی در اطراف این شهر ساخته شده، به چشم می‌خورد. بعدها شهر خوی شاهد درگیری شدید بین ملی‌گرایان و سلطنت‌طلبان پیشین در جریان جنگ جهانی اول بود. در روز اول تیر ۱۲۹۷ خورشیدی و ۱۳ رمضان ۱۳۳۶ خبر گذر آندرانیک اوزانیان از ارس طی تلگرافی به شهبندری در خوی می‌رسد. یکی نیروی ۵۰۰ نفری مرکب از عسکرهای عثمانی و سواران ایرانی برای دفاع همان شب به ائو اوغلی عزیمت کردند در تاریکی شب عسکرهای عثمانی در به در به‌دنبال ارمنیها در جستجو بودند آن‌ها را هر جا می‌یافتند از خانه‌ها بیرون می‌کشیدند و می‌بردند و در خارج شهر می‌کشتند.تاریخ خوی، ریاحی، ص 508 که در گردنه ارسی به نیروی آندرانیک برخورده و جنگ درگرفت که نتیجه آن پیروزی آندرانیک بود. سپیده‌دم روز دوشنبه سوم تیرماه ۱۲۹۷ صف‌های مهاجمان در کنار شهر پدیدار شددهقان، علی (1348). سرزمین زردشت، اوضاع طبیعی سیاسی اقتصادی فرهنگی اجتماعی تاریخی رضائیه، تهران: ابن سینا. ص 530 و با استتار در مزارع کنار شهر نیمی از شهر را محاصره کردند.تاریخ هیجده ساله آذربایجان، کسروی، ص 84 محاصره خوی هم‌زمان با لشکرکشی عثمانی به‌سمت ارومیه بود که با اطلاع از محاصره مسیر خود را به‌سمت خوی عوض کردند.سرزمین زردشت، دهقان، ص 530 در این بین مردم شهر با کمک معدود سلاح داران، تا رسیدن عثمانی‌ها مقاومت کردند. در این زمینه کسروی در تاریخ ۱۸ ساله آذربایجان می‌نویسد: خوئیان با همه بدی افزار و نداشتن مترالیوز می‌جنگیدند. آن چند تن زخمیان عثمانی نیز به یاری پرداخته و هریکی به سنگ دیگری درآمده و می‌کوشیدند. زنان هم به مردان آمیخته و یاری دریغ نمی‌کردند و برای جنگیان آب و شربت و خوردنی می‌آوردند و این به دلیری آنان می‌افزود، نیز چند تن سواره آواچیق به یاری آمدند و این نیز مایه پشت‌گرمی گردید.تاریخ هیجده ساله آذربایجان، کسروی، ص 753 لشکر عثمانی بعد از تغییر مسیر به‌سمت خوی محتملاً در بعدازظهر یکی از روزهای پنجم یا ششم تیر به خوی می‌رسد. بنا به نوشته امین ریاحی توپ‌خانه عثمانی نیروی ارمنی را زیر آتش گرفت و به اندک مدتی همه را در هم شکست و آن‌ها را وادار به گریختن کرد. کوه غضنفر به‌دست عثمانی‌ها افتاد و در پشت شهر نبرد ادامه یافت تا این‌که نزدیک غروب سپاه عثمانی به تازه‌کند رسیده و شلیک توپ‌ها را به‌سمت سعیدآباد ادامه دادند و تا جلفا به تعقیب ارامنه پرداختند و در نهایت با گذر ارامنه از ارس و آتش زدن دهانه پل جلفا تعقیب و گریز فروکش کرد.تاریخ خوی، ریاحی، ص511 به نوشته مهدی آقاسی، علی احسان پاشا بعد از شکست آندرانیک عمده قوای خود را به‌سمت ارومی سوق داد و باعث پیروزی مسلمانان علیه مسیحیانی که توسط نیروهای انگلیسی و فرانسوی حمایت می‌شدند، شد.تاریخ خوی، مهدی آقاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز 1350، ص 432 آداب و رسوم در شهر خوی همچون سایر شهرهای ایران، مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها و مناسک محلی در طول سال برگزار می‌شود که برخی از آن‌ها ریشه در باورهای باستانی و برخی دیگر در آداب اسلامی دارند. مردم خوی این شب را که بلندترین شب سال و آغاز زمستان است، با گردهمایی‌های خانوادگی، پذیرایی با هندوانه، انار و آجیل، و خواندن اشعار سنتی جشن می‌گیرند. در این شب، داماد برای نوعروس خود هدایایی در سینی مسی به نام «خونچا» می‌فرستد که با دستمال گلدوزی‌شده تزئین می‌شود. همچنین در گذشته مردم گرد کرسی می‌نشستند و به شهریار خوانی و کوراوغلو خوانی می‌پرداختند. اشعاری همچون: به معنی از دیگر آیین‌های سنتی در خوی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: نوروز و سبزه‌کاشتن: در روزهای پایانی اسفند، زنان خانه سبزه می‌کارند و در نخستین روز بهار مردم با پوشیدن لباس‌های نو، دید و بازدید نوروزی انجام می‌دهند. چهارشنبه‌سوری: در آخرین سه‌شنبه سال، مراسم پریدن از روی آتش، خواندن اشعار محلی و خوردن آجیل مخصوص برگزار می‌شود. از جمله رسم «نعل‌بندی نمادین اسب امام حسین(ع)»، علم‌گردانی، سینه‌زنی و تعزیه‌خوانی در محله‌های قدیمی شهر. عید قربان و قربانی‌دادن: مردم در این روز قربانی کرده و گوشت آن را میان نیازمندان تقسیم می‌کنند. مراسم نذر و چهل‌منبر: در ایام خاص مذهبی به‌ویژه شب‌های قدر و دههٔ محرم، زنان و مردان با روشن کردن شمع در مساجد و گذرگاه‌ها به نیت برآورده شدن حاجات خود نذر می‌کنند. آیین‌های کشاورزی و دامداری: در روستاهای اطراف خوی آیین‌هایی چون «آب‌خواهی»، «باران‌خواهی (چمچه‌خاتون)» و «جشن خرمن» برگزار می‌شود که نشان از پیوند مردم با طبیعت دارد. آیین‌های ازدواج: در مراسم ازدواج، آیینی به نام «حنابندان» و «پاتختی» برگزار می‌شود و خانواده داماد با «خونچا» و ساز و دهل به خانه عروس می‌روند. مراسم عزاداری و سوگواری: درگذشتگان با برگزاری آیین‌هایی چون «سه‌روز»، «هفت» و «چهلم» گرامی داشته می‌شوند و در این مراسم‌ها غذاهای نذری مانند آش و پلو پخش می‌گردد. این آیین‌ها بخش مهمی از هویت فرهنگی و تاریخی مردم خوی را تشکیل می‌دهند و بسیاری از آن‌ها هنوز در میان نسل جوان نیز تداوم دارند. کنگره بین‌المللی شمس در خوی یکی از نمادهای خوی آرمگاه شمس تبریزی است - خوی شهر عشق مرید مولانا شمس تبریزی است. اولین کنگره بین‌المللی شمس تبریزی در خوی در سال ۱۳۸۹ با حضور بیش از ۴۰ بازیگر معروف از خانه سینمای ایران چون (علی نصیریان پرویز پرستویی ،هانیه توسلی، حمید جبلی و غیره) و آواز خانی‌های شوالیه ایران همچون: شهرام ناظری، مختاباد، سراج سالار عقیلی و چهره بین‌المللی با نام عالیم قاسیم اوف کلید خورد، که هرساله و در سال ۱۳۹۴ کنگره شمس برای چندمین بار به صورت بین‌المللی به روی صحنه می‌رود؛ که مصادف است با ۷ مهر ماه که هرساله مهمانان و گردشگرانی از کشورهای: آلمان، بلغارستان، ترکیه، جمهوری آذربایجان، پاکستان و… به‌مدت یک هفته برگزار می‌شود که از جمله برنامه‌های فرهنگی شاد و نمایشگاه و کنسرت‌ها از جمله برنامه‌های یاد شده در بزرگداشت روز شمس تبریزی مابین شهرهای خوی - تبریز - شیراز - نیشابور می‌باشد. شکارگاه‌های تاریخی خوی به خاطر دارا بودن شکارگاه‌های زیاد مورد توجه شاه اسماعیل صفوی بود. شاه اسماعیل به خاطر آب و هوای خوش خوی زیاد به این شهر سفر می‌کرد و نقل است که شاخ قوچ‌هایی که در عمارت برج شمس تبریزی مشاهده می‌شود توسط شاه اسماعیل شکار شده‌اند. منطقه شکار ممنوع زُرآباد منطقه شکار ممنوع زرآباد، یک منطقه کوهستانی و از جاهای سرسبز خوی است.. این نقطه سال‌ها است که به‌دلیل وجود حیات وحش به‌عنوان منطقه شکار ممنوع شناخته می‌شود. | ## بخش 2: خوی | زرآباد آب و هوایی معتدل و پوشش گیاهی مناسبی دارد، همین مسئله باعث شده که این منطقه به محل مناسبی برای زندگی جانوران مختلف تبدیل شود. در کنار نقش مهمی که زرآباد در بقای حیات وحش و طبیعت خوی دارد، این منطقه یکی از زیباترین جاهای دیدنی در شهر خوی نیز به حساب می‌آید. زرآباد در مرتفع‌ترین نقطه کوه سولوز و پیرعنبر قرار گرفته و رودخانه زیبای آق چای از آن می‌گذرد. سواحل بی نظیر این رود و طبیعت سرسبز اطراف آن، چشم‌اندازی فوق‌العاده به وجود آورده و این منطقه را به یکی از بی نظیرترین دیدنی‌های خوی تبدیل کرده است. منطقهٔ حفاظت شده مَراکان منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ مراکان در نزدیکی شهر خوی قرار دارد و یکی از مناطق چهارگانهٔ حفاظت‌شدهٔ حیات وحش ایران است. البته چون منطقهٔ مراکان ارتفاعات، صخره‌ها، دشت‌ها و تپه ماهورهای متعددی دارد، دارای پوشش گیاهی متنوعی است. گیاهان و درختانی مثل پوا، آگروپیرون، گون، چوبک، کلاه میرحسن، میخک، انواع لگومینوز و درختچه‌هایی مانند تنگرس، شیرخشت و گلابی وحشی پوشش گیاهی منطقهٔ مراکان را تشکیل می‌دهد. طبیعت شهرستان خوی در میان رشته‌کوه‌های بلند قرار دارد و از این‌رو اقلیمی متنوع دارد؛ تابستان‌هایی گرم و زمستان‌هایی بسیار سرد، اما بهار آن به‌ویژه مطبوع و دل‌انگیز است. در اطراف شهر، کوه‌هایی مانند چله‌خانه و اورین قرار دارند که نزد مردم منطقه از ارزش تاریخی و فرهنگی برخوردارند.منبع محلی معتبر دربارهٔ کوه‌ها نیاز است. یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی، درهٔ بکر و صعب‌العبور جهنم‌دره/درهٔ قریس است، که در نزدیکی روستای قریس واقع شده و دارای صخره‌ها و دیواره‌هایی با شیب تند تا ۷۰ درجه است. این دره طولی حدود ۱۳ کیلومتر و عمقی بین ۱۷۰۰ تا ۲۸۰۰ متر دارد و تا حد زیادی ناشناخته باقی مانده است. پوشش گیاهی متنوع و حیات‌وحش شامل گونه‌هایی مانند خرس قهوه‌ای، آهو، قوچ، گراز، کفتار و پرندگانی مانند عقاب و شاهین در آن یافت می‌شود. از دیگر مناطق گردشگری شهرستان، می‌توان به شهر سرسبز و توریستی قطور و چشمه‌های آب گرم آن اشاره کرد. این مجتمع‌های آب‌درمانی در نزدیکی کاروانسرای تاریخی و جادهٔ خوی-رازی واقع شده‌اند و آب‌هایی با دمای بالا و خواص درمانی فراوان برای مشکلات پوستی و مفاصل دارند. اقلیم شهرستان خوی دارای آب‌وهوایی کوهستانی با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد است. زلزله سال ۱۲۹۹ هجری قمری (۱۸۸۲ میلادی) شدت: بسیار شدید و ویرانگر خسارات: ویرانی گسترده در شهر خوی ۲. زلزله ۱۳۷۴ خورشیدی (۱۹۹۵) شدت: ۵٫۵ ریشتر موقعیت: جنوب‌غربی خوی ویژگی: این زلزله خسارات عمده‌ای نداشت اما یادآور لرزه‌خیز بودن منطقه بود و منجر به تقویت زیرساخت‌های مقاوم‌سازی شد. زلزله‌های پی‌درپی سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۳ میلادی) این مجموعه زلزله‌ها باعث توجه ملی و بین‌المللی به لرزه‌خیزی شدید خوی شد: زمین‌لرزه ۱۳ مهر ۱۴۰۱ براساس اعلام موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۵/۴ M در ساعت ۳:۵۱ دقیقه بامداد چهارشنبه، ۱۳ مهرماه ۱۴۰۱، در عمق ۱۰ کیلومتری زمین در خوی رخ داد. زمین‌لرزه ۲۸ دی ۱۴۰۱ این زمین‌لرزه با ۵٫۷ M در ۲۸ دی ۱۴۰۱ در استان آذربایجان غربی ایران، در فاصله حدود ۸ کیلومتری شرق-جنوب‌شرقی شهر خوی رخ داد. زمین لرزه ۲۵ اسفند ۱۴۰۱ در ۲۵ اسفند ۱۴۰۱ بار دیگر زمین لرزه ای با قدرت ۵ ریشتر خوی را لرزاند که تا کنون ۲۰ نفر مصدوم شده‌اند. زمین لرزه ۴ فروردین ۱۴۰۲ زلزله ای به بزرگی ۵/۶ ریشتر مجدد خوی و سلماس را لرزاند که بیش از صد نفر مصدوم شدند. این زلزله پس لرزه‌هایی داشته که بزرگ‌ترین آنها ۳/۶ ریشتر بوده است جشنواره‌های تابستانی در خوی جشنواره‌های تابستانی در خوی هم‌زمان با مسافرت‌های تابستانی گردشگران به شهرستان خوی و برداشت محصولاتی همچون آفتابگردان، گل محمدی، آلبالو و فرش انجام می‌شود که گردشگران ضمن بازدید از اماکن تاریخی و اقامت در خوی و دیدن زیبایی‌های طبیعی و طبیعت بکر می‌توانند در جشنواره‌های تابستانی خوی هم شرکت کنند که مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به جشنواره آفتابگردان که نماد خوی هست اشاره کرد که به‌مدت یک هفته با کنسرت‌هایی مانند گروه رستاک و… رقص‌های محلی هر شب برگزار می‌شود اشاره کرد. به‌علاوه هر ساله جشنواره موسیقی شمس و مولانا و مسابقه عکاسی شمس و مولانا در این شهر برگزار می‌گردد. تخمه آفتابگردان از محصولات اصلی این شهرستان است که در کشور معروف است که از آن به عنوان پایتخت تخمه آفتابگردان و عسل ایران یاد می‌شود. یکی از نقش‌های ماندگار فرش ایرانی «نقش ماهی» است که در این باره براساس معاهده لیسبون و طی فرایند کارشناسی و مطابق با قوانین بین‌المللی، فرش ماهی خوی در سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) مستقر در ژنو، ثبت جهانی شد. صنایع دستی منطقه فرش بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی، جل بافی، مفرش بافی، زیلوبافی، حصیربافی، سبدبافی، چاقوسازی، ریسندگی الیاف، سفالگری و دست بافته‌های پشمی است. در حال حاضر، معدن نمک خوی از جمله معادنی است که به‌صورت فعال بهره‌برداری می‌شود و محصول آن با نام نمک خوی در سطح شهرستان‌های همجوار به‌صورت تجارتی عرضه می‌گردد. این منطقه شامل ذخایر غنی اورانیوم و عناصر نادر خاکی است و به‌عنوان یکی از قطب‌های تأمین مواد اولیه صنایع هسته‌ای ایران شناخته می‌شود. طبق برآوردهای رسمی، این پروژه با سرمایه‌گذاری بیش از ۱۰ هزار میلیارد ریال در حال توسعه است و در فاز نخست، زمینه اشتغال مستقیم برای ۵۰۰ نفر و اشتغال غیرمستقیم برای بیش از ۱۵۰۰ نفر را فراهم خواهد کرد. با وجود اهمیت اقتصادی و صنعتی معدن جنگسر، برخی نگرانی‌های زیست‌محیطی نیز از سوی فعالان محلی مطرح شده است؛ از جمله دربارهٔ شفاف نبودن مجوزهای زیست‌محیطی، نحوه دفع پسماندها و آسیب‌های احتمالی به پوشش گیاهی منطقه. این مسائل همچنان نیازمند شفاف‌سازی و پاسخگویی از سوی مراجع مسئول است.(فرهنگ جغرافیایی ایران ج. ۴، حسنعلی رزم‌آرا، تهران، دایره جغرافیایی ستاد ارتش، ۱۳۱ -.۱۳۲ لغت‌نامه دهخدا) پایانه مرزی رازی شهرستان خوی با داشتن گذرگاه مرزی رازی و قرار گرفتن در مسیر تاریخی جاده ابریشم، از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی ایران و ترکیه به‌شمار می‌آید. این پایانه نزدیک‌ترین راه زمینی ایران به شهر وان ترکیه است و فاصلهٔ خوی تا وان از طریق بازارچهٔ رازی حدود ۱۲۰ کیلومتر است. در سال ۲۰۰۶ هیئتی از کشور ترکیه برای بررسی وضعیت مسیرهای ارتباطی میان دو کشور، نشستی با حضور معاون وزیر و مسئولان صادرات و واردات استان آذربایجان غربی و مقامات محلی خوی برگزار کرد. در ۲۶ فروردین ۱۳۹۰، پایانه مرزی رازی با حضور وزرای امور خارجهٔ ایران و ترکیه و جمعی از مقامات محلی به‌طور رسمی افتتاح شد. حمل و نقل شهرستان خوی پایانه مسافربری خوی پایانه مسافربری سردار شهید حاج محمد حنیفه درستی در دو طبقه به عنوان بزرگ‌ترین پایانه مسافربری شمال غرب و غرب کشور ۱۳۸۷ به بهره‌برداری رسید. فرودگاه خوی فرودگاه خوی (یاتا: KHY، ایکائو: OITK) به عنوان دومین فرودگاه استان آذربایجان غربی در مهر سال۱۳۸۳ به بهره‌برداری رسیده، هم‌اکنون فرودگاه خوی با توجه به هم‌مرز بودن با کشور ترکیه شهر وان و داشتن گذرگاه مرزی رازی به عنوان مهم‌ترین دروازه توسعه شمال استان در جابجایی هوایی مسافر، توریست، بازرگانان، استادان دانشگاهی و دانشجویان، مهندسان و صنعتگران و … به عنوان یکی از زیباترین فرودگاه‌های کشور ایفای نقش می‌نماید. برنامه‌های هوایی فرودگاه خوی روزهای شنبه و یکشنبه از تهران به خوی ساعت ۰۶:۱۰ و از خوی به تهران ۰۸:۱۰ صبح و چهارشنبه‌ها عصر ساعت ۱۶:۱۰ از تهران به خوی و ۱۸:۱۰ از خوی به تهران می‌باشد. برنامه‌های آینده خوی شامل راه‌اندازی پرواز خوی-مشهد، خوی-نجف و برعکس و همچنین پروازهای تور گردشگری می‌شود. در مسیر تهران ایستگاه رازی خوی پل قطور که بزرگ‌ترین پل راه‌آهن خاورمیانه است در مسیر راه‌آهن ایران و ترکیه در نزدیکی خوی ساخته شده است. شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران در راستای توسعه حمل و نقل ریلی، قطار تهران-آنکارا را با همکاری راه‌آهن ترکیه در سال ۱۳۸۰ راه‌اندازی کرد. این قطار دوشنبه شب از تبریز عازم و صبح روز سه شنبه وارد شهر وان در ترکیه می‌شود. این قطار روز ۴ شنبه ساعت ۲۲:۱۵ تهران را به مقصد آنکارا ترک کرده و پس از عبور از ایستگاه زنجان، تبریز، سلماس وارد ایستگاه مرزی رازی خوی ساعت ۱۴:۴۵ می‌شود در ایستگاه رازی تشریفات گمرکی و کنترل گذرنامه‌ها انجام می‌شود سپس قطار در ادامه مسیر پس از طی ۳ کیلومتر در ساعت ۱۷:۴۰، در ایستگاه مرزی کاپیکوی در ترکیه برای بررسی گذرنامه‌ها و گمرک توسط مأموران این کشور متوقف می‌شود. قطار پس از طی ۱۰۷ کیلومتر وارد ایستگاه وان می‌شود و در اسکله وان مسافران سوار کشتی دو طبقه (فری بوت) شده و پس از ۵ ساعت مسافرت با کشتی بر روی دریاچه وان به ایستگاه تات وان رسیده و پس از طی ۱۳۳۰ کیلومتر سفر خود را با قطار ترکیه تا آنکارا ادامه می‌دهند و در ساعت ۱۰ شنبه به آنکارا می‌رسند. بنای شهرداری خوی در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی به دست استاد علی‌اکبر توانا (معمار مشهور خویی) در محل ساختمان قدیم شهرداری واقع در خیابان شهید صمدزاده (فعلی) ساخته شد. در گذشته به شهردار قدیم رئیس بلدیه شهر می‌گفتند و در زمان تأسیس ۵ الی ۶ نفر کارگر روز مزد داشت. در سال ۱۳۱۲ خیابان‌های اصلی شهر احداث شد (خیابان طالقانی و خیابان شریعتی) و در سال ۱۳۱۶ تنها در چند محل از شهر آسفالت وجود داشت از ۱۳۳۰ سرآغاز آسفالت خیابان‌های شهر بوده است. | ## بخش 3: خوی | وظایف شهرداری در بدو تشکیل بیشتر نظافت و رفت و روب شهر بوده است و در سال ۱۳۳۰، ۳۵ نفر کارمند و ۲۰ نفر کارگر داشته است. در سال ۱۳۰۷ شهر خوی دارای پنج دروازه ورودی بوده و در هر کدام از این دروازه‌ها عوارض ورود و خروج به شهر و کالاهای وارداتی، اجناس فروشی در میدان‌ها گندم، نمک، دواب عوارض دریافت می‌گردید. کاشتن درختان چنار از سال ۱۳۳۸ در شهر خوی آغاز شد و بیشتر آرامستان‌ها مسیر گشایی شده و ورود حیوانات به شهر ممنوع شد. هم‌اکنون شهرداری خوی با داشتن درجه ۱۰ به عنوان یکی از شهرداری‌های فعال شمال غرب کشور به‌شمار رفته و دارای ۴ ناحیه و ۵ سازمان آتش‌نشانی، اتوبوسرانی، تاکسیرانی، سازمان پایانه‌ها و سازمان آرامستان‌ها می‌باشد. عضویت در مجمع شهرداران آسیایی در تیر ۱۴۰۴، شهر خوی به عضویت مجمع شهرداران آسیایی (AMF) درآمد. این عضویت در جریان جشنواره شمس و مولانا اعلام شد و هدف از آن تقویت همکاری‌های بین‌المللی، تبادل تجربیات مدیریت شهری و توسعهٔ ظرفیت‌های فرهنگی خوی عنوان گردید. امور تاکسیرانی شهرداری خوی تا سال ۸۲توسط شهرداری اداره می‌شد که با تأسیس سازمان به عنوان یکی از سازمان‌های شهرداری کار خود را از لحاظ اداری و مالی به صورت مستقل آغاز نمود. سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی خوی در سال ۸۲ در اجرای قانون الحاق یک تبصره به ماده واحده قانون راجع به تمرکز امور تاکسیرانی به عنوان یکی از سازمان‌های زیر مجموعه شهرداری خوی تأسیس گردید. این سازمان بر اساس ماده ۸۴ قانون شهرداری‌ها وبند ۱۵ماده ۷۱ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران مصوبه ۰۱/۳/۷۵ تأسیس گردیده است و دارای موضوع و اهداف و وظایف تصدی و مدیریت بر کلیه امور مربوط به تاکسیرانی و حمل و نقل عمومی مسافر درون‌شهری شهر خوی می‌باشد. تاریخچه و قدمت چلوکبابی حاج‌حسین تاریخچه این چلوکبابی به سال ۱۲۷۵ برمی‌گردد زمانی که پدر مرحوم «حاج‌حسین» یعنی «کربلا ابراهیم» درسال ۱۲۷۴ در بازار خوی در محل کنونی انبار چلوکبابی مشغول به دیزی‌فروشی بود، «کربلا ابراهیم» دو پسر به‌نام‌های «حسین» و «حسن» داشت که «حسن» آن زمان به قُشون «میزا کوچک‌خان جنگلی» می‌پیوندد و خبری از آن پیدا نمی‌شود و «حسین» فرزند بزرگ «کربلا ابراهیم» به دنبال برادر گم‌شده سر از قفقاز درمی‌آورد و سرانجام پس از ناامیدی از پیدا شدن برادرش در قفقاز، پخت چلوکباب را در آنجا یادمی‌گیرد و بعد از برگشت از قفقاز در دیزی‌فروشی پدرش مشغول به‌کار می‌شود. وی بعد از اجاره کردن مغازه فعلی، آن را به چلوکبابی تبدیل می‌کند و از سال ۱۲۷۵ شمسی در این مکان چلوکبابی را دایر می‌کند و در نهایت در سال ۱۳۴۲ مغازه را از مالکش خریداری کرده و در سال ۱۳۴۵ اقدام به بازسازی آن مغازه می‌کند و به پخت و فروش کباب در آن مکان ادامه می‌دهند تا اینکه مرحوم حاج‌حسین درسال ۱۳۵۴ فوت می‌کند و بعد از او دو پسرش حاج علی‌اصغر و حاج علی‌اکبر اداره چلوکبابی را به‌عهده می‌گیرند؛ دومین بازسازی چلوکبابی «حاج‌حسین» نیز در سال ۱۳۹۳ توسط پسران حاج علی‌اکبر انجام گرفته و به‌حالت ساخت و نمای کنونی درمی‌آید و در حال حاضر پسران مرحوم حاج علی‌اکبر که نوادگان حاج حسین هستند چلوکبابی را اداره می‌کنند. تاریخچه و قدمت چلوکبابی حاج‌علی چلوکبابی حاج علی از سال ۱۲۹۲ شمسی توسط مرحوم حاج علی آغاز به کار کرد. مجموعهٔ بازار خوی در ۲۴ خرداد سال ۱۳۶۶ با شمارهٔ ۱۷۲۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تاریخ احداث بازار فعلی دوره صفویه به بعد است دارای ۴ کاروانسرای بزرگ میرزا هاشم، کاروانسرای خان و غیره می‌باشد. بیشتر قسمت‌های آن به دستور عباس میرزای قاجار و توسط امیر احمدخان دنبلی، در اوایل دوره قاجاریه ساخته شده است. از قسمت‌های قابل توجه این مجموعه این است که، هر کدام از راسته‌ها، مربوط به شغل معینی بوده و به نام همان شغل، مانند: مسگر بازار، بورکچی بازار، زرگر بازار، خرازی بازار، فرشچی بازار و… یا به نام اشخاص خیر که در عمران و آبادی بازار، نقش مؤثر داشته‌اند، مانند: امیر، جواد، حاجی بابا و… و معروف بوده است که هم‌اکنون نیز نام‌های قدیمی را دارند. در بازار خوی، مراکزی نیز جهت رفع نیازها و احتیاجات مردم و بازاریان موجود است، مانند: کاروانسراها؛ مثل کاروانسرای خان، میرزا هاشم، قوشا کاروانسرا و … حمام‌هایی نیز در این مجموعه قرار گرفته است، مانند: ائل حامامی در قسمت شرق و چسبیده به میدان قپان (خشکبار) و محمد بیگ، در اول بازار، از طرف خیابان انقلاب و در جوار مسجد ملا حسن، که از حمام‌های زیبا و سنتی خوی هست، با تزئینات و گچ بری‌های زیبایی که همانندش را می‌توان در شیراز، مانند گرمابه وکیل دانست. و از اصول معماری قابل توجّه و مورد مطالعه این مجموعه، یکی هم اگوی بازار (فاضلاب بازار) می‌باشد، که با اصول فنی و مهندسی صحیح و پیشرفته انجام گرفته است. بازار خوی مانند بازارهای اصفهان، کرمان و… تزئینات گچبری و کاشیکاری آجری، کتیبه و… ندارد اما در بعضی از قسمت‌ها، مخصوصاً در چهارسوهای آن تزئینات کَشه چینی آجر وجود دارد. مسجد مطلب خان یکی از بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین مساجد روباز ایران و جهان اسلام مسجد مطلب‌خان خوی یکی از آثار تاریخی و معماری برجستهٔ شمال‌غرب ایران به‌شمار می‌رود که به‌واسطهٔ ساختار منحصربه‌فرد و فاقد سقف خود، جایگاه ویژه‌ای در میان مساجد اسلامی دارد. این مسجد نه‌تنها بزرگ‌ترین مسجد روباز ایران است، بلکه از نظر معماری و قدمت، یکی از شاخص‌ترین مساجد روباز در جهان اسلام محسوب می‌شود. این بنا در قرن سیزدهم هجری قمری، توسط حاج مطلب‌خان، از رجال نامدار دوره قاجار و زرگر مخصوص نایب‌السلطنه عباس میرزا، بر ویرانه‌های مسجدی قدیمی‌تر از دورهٔ ایلخانی ساخته شد. ویژگی برجستهٔ این مسجد، شبستانی کاملاً روباز است که برخلاف اغلب مساجد اسلامی فاقد گنبد یا سقف‌های سنگین است. فضای شبستان مربع‌شکل و حدود ۱۶ متر طول و عرض دارد و دورتادور آن را حجره‌هایی در دو طبقه فرا گرفته‌اند. ایوان مرکزی مسجد با ارتفاعی بیش از ۲۵ متر، یکی از مرتفع‌ترین ایوان‌های مساجد تاریخی ایران است. همچنین، محراب مسجد که حدود ۱۲٫۵ متر ارتفاع دارد، از بلندترین محراب‌های ثبت‌شده در معماری اسلامی ایران به‌شمار می‌آید. تزئینات مسجد ساده و بیشتر آجری است، اما مقرنس‌کاری‌های گچی شاه‌نشین‌ها، جلوه‌ای هنری به فضای داخلی داده‌اند. در سال‌های اخیر، مرمت‌هایی برای حفظ این اثر تاریخی صورت گرفته است، از جمله نصب سازهٔ موقتی برای جلوگیری از آسیب‌های محیطی. این باغ در جنوب شهر، در دامنهٔ کوه «قلابی» و مشرف به دشت خوی واقع شده و از آثار ارزشمند دوره زندیه محسوب می‌شود. پیشینهٔ ساخت و اهمیت تاریخی باغ دلگشا در سال ۱۱۹۱ هجری قمری (برابر با ۱۷۷۷ میلادی) به دستور احمدخان دنبلی، از حاکمان خاندان دنبلی، ساخته شد. هدف از ساخت این مجموعه، ایجاد فضایی ییلاقی، حکومتی و تشریفاتی برای دیدارهای سیاسی و جشن‌های درباری بود. این باغ از نخستین نمونه‌های طراحی مهندسی‌شده باغ‌های طبقاتی در شمال‌غرب ایران است. هر طبقه با دیوارهایی از سنگ تراشیده از طبقه دیگر جدا شده بود و از طریق دو پلکان ۹ پله‌ای به طبقات بالا یا پایین می‌رسید. در هر طبقه مسیرهای سنگ‌فرش‌شده، حوض‌ها و آبشارهایی برای هدایت جریان آب تعبیه شده بود. این شیوهٔ طراحی نه‌تنها زیبایی بصری داشت بلکه به تهویه طبیعی و ایجاد رطوبت مطبوع کمک می‌کرد. سیستم آبرسانی پیشرفته یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های باغ، سیستم آبرسانی زیرزمینی آن بود که از چشمه‌های بالادست کوه قلابی به وسیله لوله‌های سفالی (تنبوشه) آب را به فواره‌ها و حوضچه‌های مرکزی می‌رساند. عمارت شاه‌نشین در مرتفع‌ترین نقطهٔ باغ، عمارتی دوطبقه با ایوانی مرتفع، تالار آیینه‌کاری‌شده، استخر و حمامی بزرگ از سنگ مرمر قرار داشت. برگزاری جشن مشروطیت در این عمارت نیز نشان‌دهندهٔ جایگاه مهم آن در رویدادهای سیاسی منطقه است. مرمت و احیای معاصر پس از گذشت سال‌ها از تخریب و بی‌توجهی، پروژهٔ احیای باغ دلگشا توسط شهرداری خوی آغاز شد. آبشارهای مصنوعی و نورپردازی شبانه نیز به جذابیت گردشگری باغ افزوده شدند مراکز آموزشی شهرستان خوی خوییان از پیشگامان نهضت مشروطیت در آذربایجان و ایران بوده‌اند و این نیز برخاسته از پیشینه و ساختار فرهنگی شهر بوده است. تاریخ ایجاد اولین مدرسه به شکل امروزین در خوی به سال ۱۸۸۰ میلادی و به‌وسیله مسیونرهای آمریکایی می‌رسد؛ که مدرسه خسروی یکی از آثار تاریخی خوی که بازمانده از دوران قدیم است که می‌توان به آن اشاره کرد. از مراکز آموزشی خوی می‌توان به: دانشگاه آزاد اسلامی با حدود ۵۴۰۰ دانشجو، دانشگاه پیام نور با حدود ۴۵۰۰ دانشجو، دانشکده علوم پزشکی خوی با حدود ۷۰۰ دانشجو، دانشکده فنی و مهندسی، دانشکده علوم قرآنی، حوزه علمیه نمازی، مرکز تربیت معلم و دانشگاه‌های غیردولتی علامه خویی، زرینه و شمس از مراکز علمی - آموزشی شهر به‌شمار می‌آیند و دانشگاه دولتی خوی نیز در دست ساخت می‌باشد که امید می‌رود با ساخت و تکمیل آن تحولی شگرف در سطح منطقه به وجود آید. همچنین دبیرستان علامه حلی خوی از ممتازترین مدارس در استان می‌باشد و همه ساله بسیاری از دانش آموزان این مرکز در المپیادهای علمی و کنکور سراسری می‌درخشند که در سطح استان مشهود است. شخصیت‌های مهم و تأثیرگذاری همچون زنده یادان دکتر عباس زریاب خویی، محمد امین ریاحی (ادیب و پژوهشگر) و غلامعلی اخروی از این دبیرستان فارغ‌التحصیل شده‌اند. همچنین شهرک صنعتی خوی در سال ۱۳۷۹ به تصویب رسیده و با مساحت بالغ بر ۲۲۲ هکتار در جنوب شهرستان خوی در جاده خوی سلماس واقع شده است. اضافه می‌کنم شهرک‌های صنعتی کانی فلزی و غیر فلزی شهرک مبل در خوی کلنگ زنی و در حال احداث می‌باشد. مشاهیر خوی سید ابوالقاسم خویی- از مراجع تقلید برجسته شیعه در قرن بیستم محرم زینال‌زاده-کارگردان و بازیگر بهروز وثوقی - بازیگر هادی حجازی‌فر - بازیگر چنگیز وثوقی - بازیگر ژاله آموزگار - پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی آتش تقی‌پور - بازیگر مینا جعفرزاده - بازیگر ثریا حکمت - بازیگر غلامرضا آقازاده-وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۷۶ و رئیس سابق سازمان انرژی اتمی کریم ورهرام - فرمانده نظامی ارتش شاهنشاهی ایران قاسم افتخاری- استاد ممتاز دانشگاه تهران و بنیان‌گذار درس استراتژی در دانشگاه‌های ایران آذر پژوهش- گوینده رادیو جواد سعدالدوله: سیاستمدار دوره قاجار و نخست‌وزیر اصغر پارسا-سخنگوی فراکسیون جبهه ملی و از هم‌فکران دکتر محمد مصدق جعفر نجیبی: مجسمه‌ساز برجسته و استاد دانشگاه حسن حسین‌نژاد- خوشنویس مبرز ایران و آذربایجان اسماعیل خویی-شاعر معاصر نوپرداز مؤمن محمد خویی - نقاش چیره‌دست قرن هفتم هجری عباس زریاب خویی - مورخ، ادیب، نسخه‌شناس، نویسنده و مترجم محمدامین ریاحی - ادیب، تاریخ‌نگار و سیاستمدار احمد ساعی - نویسنده، پژوهشگر و مترجم علی‌اصغر سعیدی - مترجم شاهرخ اکبری دیلمقانی - مجسمه‌ساز مرتضی شمس - پزشک و بنیان‌گذار دانشکده پرستاری و بهداشت خوی محمدعلی علاءالسلطنه - سیاستمدار و پدر حسین علاء محمدرحیم صراف - باستان‌شناس منطقه ویژه اقتصادی خوی منطقه ویژه اقتصادی شهرستان خوی در جنوب شهرستان خوی در جاده خوی به سلماس و ارومیه به مساحت یکهزار و چهل هکتار در زمین‌های روبروی شهرک صنعتی جاده فرودگاه این شهر تعیین شده با امکانات:فرودگاه خوی - نیروگاه سیکل ترکیبی خوی - شهرک صنعتی خوی و…، هم‌اکنون در حال انجام کارهای مقدماتی خود در هیئت دولت می‌باشد. | ## جمع‌بندی | گفته می‌شود در این طرح پیشنهادی قرار است خوی به منطقه آزاد ارس متصل شود و شهرستان خوی نیز با فاصله ای در حدود ۲۵ الی ۳۰ کیلومتری از این منطقه آزاد بهره‌مند گردد و این موضوع بسیار جدی است و هم‌اکنون مراحل اصلی و پایانی خود را طی می‌کند.