موضوع مقاله: جزیره (بین‌النهرین) | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # جزیره (بین‌النهرین) | مقدمه: این دو شط از بلاد روم است در مقابل هم قرار می‌گیرند و به موازات یکدیگر سرازیر می‌شوند و نزدیک بصره به هم می‌پیوندند و به دریا می‌ریزند. | ## بخش 1: جزیره (بین‌النهرین) | شهرهای معظم و باره‌ها و قلاع مستحکم فراوان دارد و مهمترین شهرهای آن عبارتند از: حران، رهاء (شانلی‌اورفه امروزی)، رقه، رأس‌العین، نصیبین، سنجار، خابور، ماردین، آمِد (دیار بکر امروزی)، میافارقین (سیلوان امروزی)، موصل و جز آن. کتابهایی دربارهٔ تاریخ این جزیره و مردم آن تألیف شده و مردان بزرگی در دانشها و فنون مختلف در آن تربیت شده‌اند. سه بخش تاریخی جزیره منطقهٔ جزیره، به سه بخش تقسیم می‌شد که به هر یک از آن‌ها یک دیار می‌گفتند. این سه واژه نام سه قبیلهٔ عرب بود که پیش از اسلام، زیر لوای پادشاهان ساسانی به آن منطقه مهاجرت کرده‌بودند و محل اسکان هر قبیله به نام آن قبیله موسوم شده‌بود. در دیار ربیعه و بکر اکثریت جمعیت با کردها بود، اما در دیار مضر اکثریا جمعیت را عرب‌ها تشکیل می‌دادند.لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴، ص ۹۳.قره‌چانلو، حسین. این منطقه از تل فانان تا تکریت در دو سوی دجله واقع شده بود و مرکز آن شهر موصل بود. شهرهای نصیبین، دارا، اربیل، بلد، سنجار و رأس‌العین (سریکانی) مهم‌ترین شهرهای آن به شمار می‌رفتند.لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴، صص ۹۴ و ۱۰۸.قره‌چانلو، حسین. | ## بخش 2: جزیره (بین‌النهرین) | مرکز دیار ربیعه شهر موصل آنقدر اهمیت داشت که در زمان مروان دوم آخرین خلیفهٔ امویان به عنوان مرکز کل ایالت جزیره اعلام شد. ابن حوقل که در سال ۳۵۸ هجری از موصل در دیار ربیعه دیدن کرده، توصیفی از شهر و نواحی اطراف به دست داده و اکثر جمعیت آن را کرد ذکر کرده‌است.ابن حوقل، ابوالقاسم محمد. طولیف کردی مانند هذبانی (در اربیل)، کردهای یعقوبی (در اطراف موصل)ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد. تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحّاده و سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، ۱۴۲۱=۲۰۰۰م، ج ۳، صص ۴۲۲ و ۴۲۷.، کردهای حکاری (در ناحیهٔ حکاری)ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن علی‌الاکرم. الکامل فی التاریخ، تحقیق عبدالسلام تدمری، الطبعة الثانیه، بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۲۰=۱۹۹۹م، ج ۷، ص ۳۷۳.ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد. تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحّاده و سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، ۱۴۲۱=۲۰۰۰م، ج ۴، ص ۶۰۵.، و کردهای بختیه و داسنی در نواحی سنجار از جمله طوایف کرد دیار ربیعه بوده‌اند.زکی، محمد امین. تاریخ کرد و کردستان، ترجمۀ حبیب‌الله تابانی، چ ۱، تبریز: آیدین، ۱۳۷۷، ج ۲، ص ۳۴۳.ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن علی‌الاکرم. الکامل فی التاریخ، تحقیق عبدالسلام تدمری، الطبعة الثانیه، بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۲۰=۱۹۹۹م، ج ۸، ص ۱۲۳. دیار بکر دیار بکر کوچک‌ترین دیار از سرزمین جزیره بوده و در شمال آن قرار می‌گرفت. | ## بخش 3: جزیره (بین‌النهرین) | شهر آمد در غرب دجله مرکز دیار بکر بود و از جمله شهرهای مهم دیگر آن می‌توان به میافارقین و حصن کیف اشاره کرد.لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴، صص ۱۱۶ و ۱۲۲.قره‌چانلو، حسین. از جمله طوایف کرد دیار بکر می‌توان به کردهای حمیدی، دوستکی، خاندان مروانی و کردهای بشنویه اشاره کرد. کردهای مروانی از سال ۳۸۰ تا ۴۸۹ قمری در دیاربکر حکومتی کرد به نام مروانیان تأسیس کردند که میان خلفای عباسی و دولت روم نقش واسطه داشت.لین‌پول، استانلی. طبقات سلاطین اسلام، ترجمۀ عباس اقبال، چ ۲، تهران: دنیای کتاب، ۱۳۶۳، صص ۱۰۷-۱۰۶.ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن علی‌الاکرم. الکامل فی التاریخ، تحقیق عبدالسلام تدمری، الطبعة الثانیه، بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۲۰=۱۹۹۹م، ج ۷، صص ۴۰۱ و ۴۰۳.ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد. تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحّاده و سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، ۱۴۲۱=۲۰۰۰م، ج ۳، ص ۵۳۸ و ج ۴، ۶۰۸. مرکز این بخش، شهر رقه بود و اکثریت جمعیت را در این بخش از جزیره اعراب تشکیل می‌دادند.لسترنج، گای. | ## جمع‌بندی | جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴، ص ۹۳.قره‌چانلو، حسین.