موضوع مقاله: داریوش سوم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # داریوش سوم | مقدمه: داریوش سوم ( ) آخرین شاهنشاه هخامنشی بود که از سال ۳۳۶ تا زمان کشته شدن در سال ۳۳۰ پیش از میلاد حکومت کرد. | ## بخش 1: داریوش سوم | بنا بر گزارش‌ها، او در اوایل دوران کاری خود، چهره‌ای گمنام در میان همسالان خود بود و اولین بار در طول لشکرکشی اردشیر سوم بر علیه کادوسیان در دهه ۳۵۰ پیش از میلاد، به شهرت رسید. در سال ۳۳۸ پیش از میلاد، اردشیر سوم پس از مسموم شدن توسط خواجه دربار و فرمانده نظامی (هزاهرا پاتیش) به نام باگواس، که کوچکترین پسر اردشیر سوم ارشک را بر تخت سلطنت نشاند، به طور ناگهانی درگذشت. داریوش متعاقباً بر تخت سلطنت نشست و پس از آنکه متوجه شد خواجه قصد مسموم کردن او را نیز داشته است، باگواس را مجبور به نوشیدن زهر کرد. در سال ۳۳۴ پیش از میلاد، اسکندر مقدونی لشکرکشی به شاهنشاهی ایران را آغاز کرد و ایرانیان را در چندین نبرد پی‌درپی شکست داد. در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، اسکندر موفق شد تخت جمشید را تصرف کند و فرمان آتش زدن این پایتخت باشکوه هخامنشیان را صادر نمود. سپس تصمیم گرفت که داریوش را تعقیب کند، زیرا داریوش در فکر فراهم آوردن سپاهی تازه بود تا دوباره به جنگ با اسکندر برود. اما پیش از اینکه اسکندر به او برسد، داریوش توسط برادرزاده‌اش بسوس که ساتراپ باختر بود و تعدادی از همراهانش کشته شد. نام داریوش پیش از به سلطنت رسیدن، نام آرتاشاتا ( به فارسی باستان : *Artašiyāta ، به معنای «خوشبخت در آرته ») را بر خود داشت. [ ۹ ] [ ۱۰ ] ژوستین، مورخ رومی قرن دوم، تنها مورخی است که از داریوش با نام کودومانوس یاد می‌کند، نامی که ظاهراً پیش از رسیدن به شهرت بر خود داشته است. [ ۱۱ ] [ ۱۲ ] بادیان اظهار داشته است که این نام ریشه سامی غربی دارد و به احتمال زیاد از کلمه آرامی قدمون (به معنای «از شرق، شرقی») گرفته شده است. [ ۱۳ ] داشتن دو نام غیرمعمول نبود؛ چندین نمونه ثبت شده از چهره‌های بابلی وجود دارد که دو نام داشته‌اند، اغلب یک نام بابلی و یک نام آرامی. بادیان می‌گوید که نام اصلی او در زمان تولد، کودومانوس آرامی بوده است که بعدها با ارتقای رتبه، آن را به آرتاشاتا تغییر داد. [ ۱۴ ] او برای اولین بار نام سلطنتی داریوش (پارسی باستان: داریا-وهاوش ، "کسی که نیکی را استوار نگه می‌دارد") را هنگامی که در سال 336 پیش از میلاد بر تخت سلطنت هخامنشی نشست، برگزید. او پسر آرشام و نوه اوستن بود که پدرش داریوش دوم از سال ۴۲۴ پیش از میلاد تا ۴۰۵ پیش از میلاد بر امپراتوری هخامنشی حکومت می‌کرد . او احتمالاً از تبار هخامنشی بود، اگرچه مشخص نیست که به کدام شاخه تعلق داشته است. [ ۱۹ ] [ ۲۰ ] اوایل زندگی و بر تخت نشستن داریوش سوم گاه‌شمار زندگی داریوش سومرویدادهای زندگانی و پادشاهی داریوش سوم۳۸۰ پ. ممرگ آرتاشاتا اولین بار در طول لشکرکشی کادوسیان به فرماندهی اردشیر سوم ( حکومت: 358-338 پیش از میلاد ) در دهه 350 پیش از میلاد به ثبت رسیده است. اردشیر سوم متوجه این شاهکار او شد و برای او هدایایی فرستاد و ساتراپی ارمنستان را به او داد . [ ۲۱ ] [ ۲۲ ] احتمالاً پس از این ارتقا بود که آرتاشاتا برای اولین بار با یک زن اشراف‌زاده ناشناس ازدواج کرد که برای او دو دختر و احتمالاً یک پسر به نام آریوبرزن به دنیا آورد. [ ۲۳ ] گفته می‌شود که اولین ازدواج او پایانه‌ای برای زمانی بوده است که نام آرامی خود، کودومانوس، را کنار گذاشت. [ ۲۴ ] نویسندگان یونانی گزارش می‌دهند که آرتاشاتا بعداً به عنوان "پیک" و "برده" پادشاه منصوب شد، که برخی از مورخان مدرن معتقدند که این نام برای تحقیر آرتاشاتا نوشته شده است. با این حال، این اصطلاحات در واقع ترجمه یونانی کلمه فارسی باستان bandaka هستند که به معنای برده نبوده، بلکه به معنای «نوکر، خدمتکار (وفادار)، رعیت» بوده است. در کتیبه بیستون ، داریوش بزرگ ( حکومت: 522-486 پیش از میلاد ) از این اصطلاح برای اشاره به افسران عالی‌رتبه خود استفاده می‌کند. [ ۲۵ ] استنباط شده است که آرتاشاتا احتمالاً مسئول «خدمات پستی» سلطنتی، یک مقام عالی‌رتبه، بوده است. او ممکن است همان بخش تخت جمشید را که توسط افسر برجسته ایرانی، فارناکس (درگذشته 497 پیش از میلاد) اداره می‌شد، در اختیار داشته باشد. | ## بخش 2: داریوش سوم | [ ۲۶ ] [ ۲۷ ] مشخص نیست که این اتفاق چه زمانی رخ داده است، اما گفته می‌شود که این ارتقا حدود سال 340 پیش از میلاد رخ داده است، زمانی که آرتاشاتا برای بار دوم با خواهرش استاتیرا یکم ازدواج کرد. [ ۲۸ ] این نشان می‌دهد که اردشیر سوم، که بسیار مراقب هرگونه خویشاوند احتمالی برای به چالش کشیدن تاج و تخت بود، آرتاشاتا را کوچکترین تهدیدی برای خود یا پسرش ارشک نمی‌دانست . [ ۲۹ ] در اواخر آگوست/اواخر سپتامبر 338 پیش از میلاد، باگواس، خواجه و حاکم دربار ( هزار پاتیش ) ، قتل اردشیر سوم، [ ۳۰ ] [ ۳۱ ] [ ۳۲ ] و تمام پسران پادشاه به جز ارشک و بیستانس را تحریک کرد. [ ۳۴ ] چندین مورخ مدرن استدلال می‌کنند که این مرگ، راه را برای سقوط امپراتوری هخامنشی هموار کرد. [ ۳۵ ] باگواس، به عنوان پادشاه‌ساز، ارشک جوان (اردشیر چهارم) را بر تخت سلطنت نشاند. او تلاش ناموفقی برای مسموم کردن باگواس انجام داد، اما خود و بقیه خانواده‌اش توسط باگواس مسموم شدند و آرتاشاتا در 336 پیش از میلاد بر تخت سلطنت نشست. [ ۳۹ ] شهرت داریوش سوم به شجاعت، تبار سلطنتی احتمالی او و حمایتی که از اردشیر سوم داشت، همگی به او کمک کردند تا در میان اشراف پذیرفته شود. [ ۴۰ ] [ ۴۱ ] تبلیغات مقدونی که برای مشروعیت بخشیدن به فتوحات اسکندر مقدونی چند سال بعد انجام شد، داریوش سوم را به ایفای نقش کلیدی در قتل ارشک که به عنوان آخرین پادشاه خاندان سلطنتی هخامنشی به تصویر کشیده می‌شد، متهم کرد.[۴۲] وقایع دوران سلطنت داریوش سوم طغیان مجدد در مصر قتل باگواس، داریوش را با طغیانی دوباره در مصر مواجه کرد. در اوایل سال ۳۳۴ پیش از میلاد داریوش طغیان مصر را فرونشاند و از آنجا به پارس بازگشت تا برای خود قصرها و مقبره‌ای برای خود بسازد. درخواست کمک آتنی‌ها برای مقابله با اسکندر در بازگشت از مصر داریوش سوم به آتنی‌هایی که از وی کمک مالی درخواست کردند تا با اسکندر به مبارزه برخیزند، از روی بی‌اعتنایی جواب رد داد؛ زیرا او اسکندر جوان را به اندازه‌ای نیرومند نمی‌دانست که بتواند آرزوهای فیلیپ مقدونی را دنبال کند. در پایان، او کمک خود را به آتن روانه داشت اما این مانع تسخیر دولت‌شهرهای یونان توسط اسکندر نشد. یورش اسکندر به ایران پس از درگذشت داریوش بزرگ، رواداری مذهبی و فرهنگی او و کوروش بزرگ، در دوران سلطنت خشایارشای یکم رو به زوال گذاشت و فساد و برادرکشی که از دوران اردشیر یکم در دربار هخامنشی رواج پیدا کرد، باعث شد تا کم‌تر کسی تمایل به حفظ دولت هخامنشی داشته باشد و ملل تابع تمایل به جدایی پیدا کردند. طی نبردی تن به تن میان مهرداد (داماد داریوش) و اسکندر، چنین به نظر می‌رسید که اسکندر به دست مهرداد کشته خواهد شد و اگر مداخلهٔ کلیتوس نبود به احتمال زیاد اسکندر کشته می‌شد. پس از شکست سپاه ایران، اسکندر بر گروه یونانیانی که در سپاه ایران خدمت می‌کردند تاخت و آنان را تار و مار کرد. با این پیروزی، آسیای صغیر به تسخیر اسکندر درآمد و شهرهای یونانی‌نشین این ناحیه اکثراً وی را همچون رهاننده‌ای تلقی کردند و به آسانی دروازه‌هایشان را بر روی او گشودند. در سال ۳۳۳ پیش از میلاد، دومین جنگ بین سپاه مقدونی و سپاهی که داریوش در بابل تجهیز و آماده کرده بود، به نام نبرد ایسوس، درگرفت. با وجود تعداد بسیار زیاد سپاه ایران نسبت به سپاه مقدونی، محل نبرد به اندازه‌ای کوچک بود که سپاه بزرگ ایران به زحمت می‌توانست در آن حرکت کند؛ به گونه‌ای که سواره‌نظام هخامنشی عملاً قدرت پیکار خود را از دست داد. در این نبرد، اسکندر به سوی داریوش تاخت و اگر مقاومت سربازان ایرانی نبود، ممکن بود که او اسیر شود. با گریختن داریوش از میدان نبرد، سپاه ایران فروپاشید و خانوادهٔ سلطنتی ایران اسیر شدند. شهر صیدا بدون مقاومت تسلیم او شد، اما در حوالی شهر صور به مدت ۷ ماه در نبرد با ایرانیان بود، به گونه‌ای که پس از فتح شهر بسیاری را از تیغ گذراند و باقی را به بردگی کشید. تسخیر مصر در سال ۳۳۲ پیش از میلاد، ساتراپی مصر بدون مقاومت چشمگیری تسلیم اسکندر شد و مصریان از او در سرتاسر درهٔ نیل به عنوان یک ناجی استقبال کردند. سومین رویارویی مقدونیان و ایرانیان (نبرد گوگمل) در سال ۳۳۱ پیش از میلاد، سومین و آخرین رویارویی سپاه ایرانی و سپاه مقدونی رقم خورد. در ابتدا پیش‌بینی می‌شد که سپاه ایران پیروز شود؛ اما رویارویی مستقیم اسکندر با داریوش و وارد کردن جراحاتی به وی، سبب گریختن داریوش از میدان جنگ و از هم پاشیدن سپاه هخامنشی شد. بدین صورت شهر بابل به آسانی تسلیم اسکندر شد و کاهنان و مردم بابل، به دلیل صدمه‌های خشایارشای یکم به معبدهای بابل، از او استقبال کردند. پس از جمع‌آوری اطلاعات از راه‌ها و مسیرها، نیمی از لشکر را به فرماندهی پارمنیون از راه جلگه و جادهٔ شاهی روانه کرد و خود با نیم دیگر لشکر از مسیر کوهستان زاگرس روانه شد. | ## بخش 3: داریوش سوم | او در محلی به نام دربند پارس (تنگ تکاب کنونی) توسط ساتراپ نشین پارس به نام آریوبرزن و نیروهایش متوقف شد. پس از مدتی او توسط چوپانی راهنمایی شده و از پشت سر لشکر آریوبرزن به آنان یورش بردند. دلیل این واقعه هنوز نامعلوم است ولی شواهد نشان می‌دهد که آن انتقام اسکندر از ایرانیان برای آتش زدن آتن به دست خشایارشا بوده است. به گفتهٔ پلوتارک بعدها او از این کار پشیمان شد و کورتیوس گفته است «چون مقدونی‌ها از اینکه شهری به عظمت پرسپولیس بر دست پادشاه آنها نابود گشت شرمسار شدند و واقعه را به تأثیر شراب و تحریک یک روسپی منسوب کردند». در حوالی دامغان، بسوس شاه را از ترس نزدیک شدن لشکر اسکندر و طمع جانشینی زخمی کرد و خود به باختر رفته و عنوان اردشیر پنجم را بر خود نهاد. پس اسکندر برای مشروعیت بخشیدن به فتوحات خود، ابتدا او را با احترام دفن کرد و سپس به تعقیب اردشیر پنجم رفته و او را مجازات کرد. او می‌گوید که پارسیان با شجاعت جنگیدند، صفوف منظم از سربازان ماهر مزدور یونانی بود که به مافوق خود وفادار بودند. پارسیان در ناوگان دریایی برتر از مقدونی‌ها بودند و ذخایر مالی و اقتصادی بیشتری نسبت به مقدونی‌ها داشتند. در واقع، حتی در توصیفات رقت‌انگیز مرگ استاتیرا در اسارت، تنها اصطلاحی که پیوند بین این دو زن، سیسیگامبیس و استاتیرا را تعریف می‌کند، کلمه «مادرشوهر» در تاریخ کورتیوس است. استاتیرا مطمئناً خواهر کامل داریوش نبوده، بلکه حداکثر خواهر ناتنی از مادری متفاوت بوده است. اسکندر پس از تصرف تخت جمشید به شوش رفت و در این شهر برای آمیختن خون ایرانی و مقدونی عروسی بزرگی برای سرداران سپاه خود با زنان بلند پایهٔ ایرانی ترتیب داد. خود او با روشنک (رکسانا)، دختر وخشه‌ارته بلخی و استاتیرای سوم دختر داریوش سوم و پروشات دوم دختر اردشیر سوم ازدواج کرد. پس از مرگ اسکندر، چون رکسانا بر استاتیرا رشک می‌برد، او را با نامهٔ جعلی از اسکندر، نزد خود خواند و به کمک پردیکاس (نایب السلطنهٔ اسکندر) او و خواهرش را کشت و به چاه انداخت. به استناد آثار الباقیه ابوریحان بیرونی ساسانیان از نسل داریوش سوم هخامنشی بودند. داریوش سوم در تاریخ اساطیری ایران در نوشتارهای اساطیری، داریوش سوم همان «دارا»، دومین پسر داراب پس از برادرش اسکندر و هجدهمین پادشاه ایران و نهمین پادشاه کیانی است که چهارده سال پادشاهی کرد. نام او در ادبیات پهلوی و بیشتر ادبیات پارسی به‌صورت «دارا» ثبت شده؛ ولی در داراب‌نامه و اسکندرنامه او «داراب» نام دارد. او سه پسر به نام‌های اشک، اردشیر، ساسان و شاهزادهٔ دیگری که نامش ناآشکار است، داشت. خاندان اسپهبد، یکی از هفت خاندان ممتاز کشور، به‌همین ترتیب ادعا می‌کرد که از طریق ریشه پارتی خود، از تبار دارا (داریوش سوم) هستند. به علاوه، گفته می‌شود که او دستور داد تا دو نسخه از کل کتاب اوستا و زند را رونوشت کنند و در خزانهٔ سلطنتی «گنج شاهیگان» و «دژ نبشت» با احترام نگهداری شوند. افسانهٔ «دارا و بت زرین» که ابن ندیم آن را گزارش کرده است، از جمله داستان‌های ایرانی است که به زبان عربی ترجمه شده و ممکن است مربوط به «دارا» باشد. مادر اسکندر، دختر فیلقوس پادشاه روم، به‌دلیل بوی بد دهانش به روم بازگردانده می‌شود. فیلقوس او را به‌عنوان فرزند خود می‌پذیرد و او را ترغیب می‌کند تا به نبرد دارا رود. پس از درگذشت کی‌داراب، دارا مالیات‌های سنگینی وضع می‌کند و اسکندر به این بهانه به ایران یورش می‌برد. پس از شکست دارا از اسکندر، دو تن از نزدیکان پادشاه او را زخمی کرده و به باختر می‌گریزند. | ## جمع‌بندی | اسکندر نیز به انتقام خون او آن دو فرد را مجازات می‌کند و با روشنک، دختر پادشاه، پیوند زناشویی می‌بندد.