موضوع مقاله: زبان قزاقی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان قزاقی | مقدمه: زبان قَزاقی یا تُرکی قَزاقی (به قزاقی: , ، ) زبانی از خانوادهٔ زبان‌های ترکی است، که با زبان قرقیزی نیز نزدیکی بسیاری دارد. | ## بخش 1: زبان قزاقی | این زبان شاخهٔ قپچاق زبان‌های ترکی بوده و به نوقایی و قرقیزی و به ویژه به قره‌قالپاقی مانستگی دارد. همچنین قزاقی به عنوان زبان اقلیتی و قومیتی در این مناطق نیز گویشورانی دارد: ۱٫۳۲۵٫۰۰۰ (ازبکستان)، ۱۵٫۰۰۰ (افغانستان)، ۱۵۰٫۰۰۰ (ترکمنستان)، ۱۲۰٫۰۰۰ (مغولستان)، ۱۰۰٫۰۰۰ (ترکیه)، ۴۰۰٫۰۰۰ (روسیه)، ۲۵٫۰۰۰ (به‌صورت پراکنده در اروپا)، و ۷٫۰۰۰ نفر (ایران - استان گلستان) می‌باشد. همچون دیگر زبان‌های ترکی، قزاقی یک زبان چسبانشی است و با هماهنگی واکه‌ای واژه‌سازی و ساخت جمله را بکار می‌گیرد. در اکتبر ۲۰۱۷، رئیس‌جمهور قزاق، نورسلطان نظربایف فرمان داد که تا سال ۲۰۲۵ بایستی الفبای لاتینی جایگزین الفبای سیریلیک شود. پراکنش گیتاشناختی گویش‌وران زبان قزاقی (که عمدتاً قزاق‌ها هستند)، در سرزمین پهناور تیان‌شان در خاور دریای کاسپین می‌زیند. زبان رسمی قزاقستان این زبان است که نزدیک به ۱۰ میلیون گویش‌ور (برپایه اطلاعات سیا بر جمعیت و سهم تناسبی گویش‌وران قزاق) می‌باشد. در چین، بالای یک میلیون قومیت قزاق زیست می‌کنند که در کتاب حقایق جهان این قزاق‌ها بیشتر در ناحیه خودمختار ایلی قزاق در سین‌کیانگ هستند. سامانه نوشتاری کهن‌ترین نوشته‌های ثبت شده از زبان‌های نزدیک به قزاقی با الفبای ترکی کهن نوشته شده‌اند؛ ولی در میان زبانشناسان این پذیرفته نشده که خود قزاق‌ها مستقیماً از آن استفاده می‌کرده‌اند. تقریباً هزار سال پیش قزاقی نوین به الفبای عربی تا سال ۱۹۲۹ نوشته می‌شد تا اینکه نویسندگان شوروی الفبایی برپایه لاتین و سپس برپایه سیریلیک در ۱۹۴۰ برای این زبان پیشنهاد کرده‌اند. نورسلطان نظربایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان، در آوریل ۲۰۱۷ یک راهبردی برای ساماندهی نوشتاری در میان قزاق زبانان با دلیل اینکه «زبان و فرهنگ قزاقی ویران‌شده» پیشنهاد کرد. نظربایف به نویسندگان فرمان داد تا الفبای لاتین قزاقی را طراحی کنند که در پایان ۲۰۱۷ آن الفبا ساخته شد. تا پیش از ارائه این پیشنهاد، بالای ۱۵ میلیون نفر در قزاقستان و مغولستان به خط سیریلیک این زبان را می‌نگاشتند. هدف نظربایف از تغییر این شیوه نگارش و تغییر خط پیروی نکردن از سیاست‌های پیشین شوروی سابق در سرزمین قزاقستان است. وی به دستگاه و نظام سیاسی و اداری این کشور فرمان داد تا از این به بعد با پافشاری و تأکید بر فرهنگ قزاقی، این خط را تا سال ۲۰۲۵ جایگزین خط سیریلیکی سابق گردانند. در چین، به خصوص در ولایت خودمختار ایلی قزاق، قزاق‌ها از الفبای عربی که بسیار به ایغوری شبیه استفاده می‌کنند. نه تنها الفبای عربی قزاق در سین‌کیانگ چین رسمیت دارد، بلکه دولت قزاقستان و فرهنگیان ساکن کشور قزاقستان سعی در استفاده بیشتر از خط عربی برای ارتباط بهتر و بیشتر با هم‌زبانان خویش در منطقه‌ٔ سین‌کیانگ چین را دارند. وبسایت‌ّهای خبری قزاقستانی مثل آدیرنا، قامشی، قاز-اینفورم، و قزاق تایمز از جمله این تلاشها هستند. نخستین زمزمه‌های تغییر خط در قزاقستان از سیریلیک به لاتین را، نظربایف در سپتامبر ۲۰۰۷ مطرح نمود. برپایه مطالعات و پژوهش‌های دولتی قزاقی، این تغییر در دورهٔ زمانی ۱۰ تا ۱۲ ساله امکان‌پذیر است و چیزی نزدیک به ۳۰۰ میلیون دلار برای دولت هزینه دربردارد. تغییرات موقتاً در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۷ متوقف شد و دلیلش را رئیس‌جمهور نظربایف اینچنین گفت: «برای ۷۰ سال قزاقستانی‌ها به سیریلیک می‌نوشتند و می‌خوانند. پس ما به ثبات و آرامش نیازمندیم و نبایستی در تغییر و تحول عجله و شتابزدگی داشته باشیم.». cited in به هر روی، در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۵، وزیر فرهنگ و وزرش، آریستانبک محمدیلی اعلام نمود که طرح نوینی در دست اجراست و بایستی با توجه به واج‌شناسی زبان این خط نو جایگزین شود. خردمندی و وجدان به آن‌ها ارزانی شده و بایسته‌است تا با یکدیگر عادلانه و برادرانه رفتار کنند. تاریخ قزاقستان با زبان و ادبیات فارسی گره خورده‌است و هر پژوهشگری که بخواهد دربارهٔ تاریخ و ادبیات و جغرافیای تاریخی قزاقستان مطالعه و تحقیق کند، باید با زبان فارسی آشنایی داشته باشد. در زبان قزاقی حدود ۲۰۶۸ واژه مشترک است که از زبان فارسی به خصوص از فارسی ورارود به زبان قزاقی اقتباس شده‌است چون ارتباط مستقیم بوده و هست. در خیابان‌های قزاقستان بسیار با واژه‌های داروخانه، آش خانه، کوچه، شهر، آبادانی (اودانی) یا بسیار نام‌های قزاقی مواجه هستید که با زبان فارسی مشترک است. نام اسفندیار به صورت اَسپَندیار و نام رستم و بیژن در میان قزاق‌ها خیلی فراوان است یعنی نه تنها نام‌های عادی ایرانی، بلکه نام‌هایی حماسی است که فارسی زبانان به آن‌ها افتخار ملی دارند و در شاهنامه آمده‌است. نام‌هایی که در ترکیبش واژه گل دارد در قزاقستان خیلی فراوان است که دکتر صفر عبدالله استاد زبان و ادبیات فارسی در قزاقستان، ۱۲۵ نام زنانه قزاقی با این ترکیب مانند گل‌بدن، گلناز، گلنار، گلدانه، گلبهرام را گردآوری کرده‌است. در قزاقستان چند ضرورت مهم برای تدریس زبان فارسی وجود دارد و این نکته را بزرگان قزاق می‌دانند. ۲- بیشتر حاکمان و خان‌های مغولی و ترکی دبیران و وزیران فارسی‌زبان، یا به قول خودشان یک نفر تاجیک مورخ یا واقعه‌نگار فارسی یا فارسی‌زبان داشته‌اند و همه کتاب‌ها را آن‌ها نوشته‌اند. ۳- نکته دیگر این که هر قدر روابط ایران با منطقه و قزاقستان بهتر باشد زبان فارسی بهتر آموخته می‌شود. یکی از انگیزه‌هایی که در قزاقستان خیلی زبان چینی یا کره‌ای می‌آموزند این است که صدها شرکت وجود دارد که برای فعالیت‌های خود نیاز به همکارانی دارند که زبانشان را بدانند و از این بابت حقوق خوب هم می‌دهند. همچنین ترکیه را می‌توان نام برد که ترک‌زبانان کنونی خط را هم از دست دادند و برای مطالعه فرهنگ همان ترک‌ها نیز راهشان بسته‌است و خط عربی ـ فارسی را نمی‌دانند و خطشان لاتین است ولی چون شرکت‌های زیاد ترکیه‌ای در قزاقستان فعال هستند و دولت ترکیه حمایت می‌کند دانشجویان به سمت زبان ترکی استانبولی می‌روند. واج‌شناسی قزاقی با هماهنگی واکه‌ای زبان-ریشه‌ای عمل می‌کند بجز برخی واژگان نوین از خاستگاهی بیگانه (معمولاً روسی یا عربی) که استثناء هستند. این نیز یک سامانه گردسازی هماهنگ است که قرقیزی را تداعی می‌کند ولی هنوز در میان واج‌شناسان قویاً مورد تأیید قرار نگرفته‌است. +واج‌های همخوان قزاقیلبیدندانی/ لثویکامی-لثویلثوی-کامینرمکامیملازه‌ایچاکناییخشیومی انسدادی انسایشی سایشی ناسوده «ر» گونه واکه‌ها در الفبای عربی قزاقی، ۹ واکه تعریف شده است. لبیغیر لبی تنگ بازتنگبازپسینجۋان داۋىستى دىبىستارЖуан дауысты дыбыстар عربی ـۇ / ۇ ـو / و ىـ / ـى / ى ا / ‍ـا معادل سیریلیک(معادل لاتین) Ұ ұ(Ū ū)О о(O o)Ы ы(Y y)А а(A a)آوانگاری[~ ə]پیشینجىڭىشکە داۋىستى دىبىستارЖіңішке дауысты дыбыстарعربی ٴـۇ / ٴۇ ٴـو / ٴو ٴىـ / ٴـى / ٴى ە / ـە ٴا / ‍ٴـامعادل سیریلیک(معادل لاتین) Ү ү(Ü ü) Ө ө(Ö ö)І і(I ı)Е е / Э э(E e)Ә ә(Ä ä)آوانگاری [~] [ɪ ریخت‌شناسی و صرفBeltranslations.com از نکات خاص الفبای عربی قزاق، طرز استفاده از همزه در این زبان است. نقش همزه برای نشان دادن واکه‌های پیشین (حروف صداداری که در جلوی دهان ادا می شوند)، حروف صداداری که در الفبای لاتین ترکی آذربایجانی و استانبولی، با حروف ı ö ü است. اول این‌که کلماتی که در آنها حروف «/e/ (е, э)»‌‌ (حرف ە) وجود دارد، به دلیل اینکه این حرف، واکه‌های پیشین است، دیگر نیازی به همزه برای مشخص کردن اینکه سایر واکه‌های کلمه نیز پیشین هستند وجود ندارد. بطور مثال کلمه ٴتۇیىس (به معنای گره)، همزه دارد، به این معنا که این واکه‌های این کلمه ı و ü هستند. | ## بخش 2: زبان قزاقی | اما در حالت جمع، همزه دیگر در کلمه تۇیىستەر نوشته نمی شود، چرا که حرف «ە» در این کلمه موجود است. کلماتی که شامل حروف «/k/ (к), /g/ (г)» (ک، گ) هستند، بر اساس قوانین فونولوژیک قزاقی، به خودی خود واکه‌های پیشین خواهند داشت و در نتیجه نیازی به همزه نخواهند داشت. بطور مثال،‌ کلمه ٴتۇیىر به معنای «دانه‌ٔ ریز»، با همزه نوشته می‌شود، اما کلمه مشتق از آن، تۇیىرشىک،‌ به معنی «شنی، دانه‌ای»، به دلیل اینکه دارای حرف «ک» می‌باشد، بدون همزه نوشته می‌شود. کلماتی که شامل حروف «/q/ (қ), /ğ/ (ғ)» (ق، ع) هستند، بر طبق قوانین فونولوژیک قزاقی،‌واکه پسین خواهند داشت. همگونی صامت‌ها قانون «همگونی صامتها» اشاره به تحول حروف صامت دارد هنگامی که پسوندی به واژه‌ای (یا به پسوند دیگری با رعایت ترتیب صحیح دستوری) اضاقه می شود،امکان این که بعضی از صامت‌ها برای روانتر شدن خواندن دچار تحول شوند وجود دارند. در زبان قزاقی، دو نوع قاعدهٔ همگونی صامتها وجود دارد؛ یکی «همگونی صامت‌های پس‌رو» (به قزاقی: کەیىندى ىقپال، Кейінді ықпал) و دیگری «همگونی صامت‌های پیش‌رو» (به قزاقی: ىلگەرىندى ىقپال، Ілгерінді ықпал). معنیِ «همگونی صامت‌های پس‌رو» این است که اتصال پسوند، تاثیرِ رو به پس دارد، و باعت تحول آخرین صامت واژه می شود. «همگونی صامت‌های پیش‌رو» به این معناست که اتصال پسوند تاثیر رو به پیش دارد، و این اولین صامتِ پسوند است که دچار تحول می شود. اگر واژه‌ای به یکی از این سه صامت بی‌واک ختم شود «پ ک ق / п, к, қ»، و اگر پسوند بعدی، با حرف مصوت شروع شود، این سه صدا به ترتیب به صامت‌های واک‌دار «ب گ ع / б, г, ғ» تحول پیدا می کنند. (گربهٔ او.) و اما قواعد «همگونی صامت‌های پیش‌رو»، در میان زبان‌های ترکی، یکی از ویژگی‌هاییست که زبان قزاقی را خاص می کند، قواعدی که در قزاقی فراتر و همه‌گسترتر از زبانهای ترکی دیگر می باشد. بر اساس این قاعده، برای پسوندهای دستوری پرکاربردی چون پسوند سوالی، پسوند ضمیری، و پسوند جمع، صامتِ اولِ پسوند، می تواند تا حداکثر سه صدای صامت مختلف را (تکواژگونه) به خود گیرد. انتخاب صامت صحیح برای پسوند، با توجه به این که واژهٔ پیش از آن به چه حرف و صدای ختم شود، بستگی دارد. از لحاظ واج‌آرایی (فونوتکنیک)، در زبان قزاقی به طور مثال از صامت‌های پشت‌سر هم با تلفظ‌هایی غیر همگون (مثلا اینکه صامتی بی‌واک و همخوان کنار آن واک‌دار باشد) اجتناب می شود. این‌ها شامل پسوند سوالی‌ «آیا»، پسوند منفی‌ساز فعل، پسوند «واسطه‌ای» برای اسم‌ها، فعل پسوندی «بودن» و همینطور پسوند ضمیری فعل‌های مضارع برای اول شخص مفرد و جمع می باشد. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند: حرف «م / м»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ی ۋ / й, у» یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند (و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع)، حرف «ب / б»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» (بجز برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع) ختم شوند، حرف «پ / п»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ک / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند. به نمونه‌های زیر توجه فرمایید: پسوند سوال‌ساز «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе): الماتىعا باردىڭ ؟ Алматыға бардың ? (آیا آلماتی بوده‌ای؟) پسوند منفی‌ساز فعل «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе): بىزگە ەشکىم کەزدەسدى. (اگر او اینجا نباشد) پسوند واسطه‌ای «مەن / Мен» (مەن بەن پەن / мен, бен, пен) سەمیا قۇراتىن ەر ازامات تانىسامىن. (من با مردی آشنا خواهم شد که خانواده ای را تشکیل خواهد داد.) پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد «مىن / Мын» (مىن ٴمىن بىن ٴبىن پىن ٴپىن / мын, мін, бын, бін, пын, пін) بارعان. (من رفته‌ام.) گروه بعدی این پسوندها، پسوندهایی هستند که با حرف «ن / н» شروع می شوند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند: حرف «ن / н»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت و صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شود. حرف «د / д»: اگر واژه پیشین به حرف‌های صامت نیم‌واکه «ی ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود، حرف «ت / т»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ک / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند. پسوندهایی که با حرف «د / д» شروع می شوند، شامل پسوند صرف اسم افتراقی، و پسوند ماضی‌ساز فعل هستند. پسوند صرف اسم افتراقی تابع قواعد زیر است: پسوند«دان دەن / дан, ден»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ی ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود، پسوند«تان تەن / тан, тен»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ک / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند، پسوند«نان نەن / нан, нен»: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شوند. (ساعت ده دقیقه بعد از پنج است.) پسوند صرف فعل ماضی تابع قواعد زیر است: پسوند«دى ٴدى / ды, ді»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ی ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود، پسوند«تى ٴتى / ты, ті»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ک / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند. این‌ها شامل پسوند جمع‌ساز «ـلار ـلر»، پسوند فعل‌ساز متصله به اسم‌های «ـلا»، و پسوندهای اشتقاقی «لیق لیک» هستند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند: حرف «ل / л»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ی ۋ / й, у»، یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شود، حرف «د / д»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شوند، حرف «ت / т»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ک / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند. (امکان، ممکن بودن) صرف حالت‌های اسم +جدول صرفی اسم (به الفبای عربی قزاق)حالتپسوندحالات ممکنٴومىرى«زندگی»اۋا«هوا»ٴتۇیىس«گره»ٴسابىز«هویج»باس«سر»تۇز«نمک»اسمی —— ٴومىرى اۋاٴتۇیىسٴسابىزباستۇزمفعولی -NI -ٴنى، -نى، - ٴدى، -دى، - ٴتى، -تى، -نٴومىرىاۋاٴتۇیىسٴسابىزباستۇزمالکیت -NIŋ -نىڭ، -ٴنىڭ، -دىڭ، -ٴدىڭ، -تىڭ، -ٴتىڭٴومىرىاۋاٴتۇیىسٴسابىزباستۇزمتممی -GA-گە، -عا، -کە، -قا، -نە، -ناومىرىاۋاتۇیىسسابىزباستۇزمکانی -DA-دە، -دا، -تە، -تاومىرىاۋاتۇیىسسابىزباستۇزافتراقی -DAn-دەن، -دان، -تەن، -تان، -نەن، -نانومىرىاۋاتۇیىسسابىزباستۇزواسطه‌ای -Men-مەن، -بەن، -پەنومىرىاۋاتۇیىسسابىزباستۇز +جدول صرفی اسم (به الفبای سیریلیک قزاق)حالتپسوندحالات ممکنкеме«کشتی»ауа«هوا»шелек«سطل»сәбіз«هویج»бас«سر»тұз«نمک»اسمی——кемеауашелексәбізбастұзمفعولی -NI -ні, -ны, -ді, -ды, -ті, -ты, -нкемеауашелексәбізбастұзمالکیت -NIŋ -нің, -ның, -дің, -дың, -тің, -тыңкемеауашелексәбізбастұзمتممی -GA -ге, -ға, -ке, -қа, -не, -накемеауашелексәбізбастұзمکانی -DA -де, -да, -те, -такемеауашелексәбізбастұзافتراقی -DAn -ден, -дан, -тен, -тан, -нен, -нанкемеауашелексәбізбастұзواسطه‌ای -Men -мен(ен) -бен(ен) -пен(ен)кемеауашелексәбізбастұз ضمیرها +ضمیرهای شخصیمفردجمعقزاقی (سیلیلیک و لاتین)قزاقی (عربی)فارسیقزاقی (سیلیلیک و لاتین)قزاقی (عربی)فارسیМен (Men)مەنمنБіз (Bız) ٴبىزماСен (Sen)سەنتو (عامیانه)Сендер (Sender)سەندەرشما (جمع تو)Сіз (Sız) ٴسىزشما (یک شخص، از روی احترام)Сіздер (Sızder)سىزدەرشما (جمع شما)Ол (Ol) ولاو/ آنОлар (Olar)ولارآن‌ها/ ایشان . +جدول صرفی ضمیرهااسمیменمەن сенسەن сізٴسىز олول бізٴبىز сендерسەندەر сіздерسىزدەر оларولار مفعولیменіمەنى сеніسەنى сіздіٴسىزدى оныونى біздіٴبىزدى сендердіسەندەردى сіздердіسىزدەردى олардыولاردىمالکیتменіңمەنىڭ сеніңسەنىڭ сіздіңٴسىزدىڭоныңونىڭ біздіңٴبىزدىڭ сендердіңسەندەردىڭ сіздердіңسىزدەردىڭ олардыңولاردىڭمتممیмағанماعان сағанساعان сізгеسىزگە оғанوعان бізгеبىزگە сендергеسەندەرگە сіздергеسىزدەرگە оларғаولارعامکانیмендеمەندە сендеسەندە сіздеسىزدە ондаوندا біздеبىزدە сендердеسەندەردە сіздердеسىزدەردە олардаولارداافتراقی мененمەنەن сененسەنەن сізденسىزدەن онанونان бізденبىزدەن сендерденسەندەردەن сіздерденسىزدەردەن оларданولاردانواسطه‌ایменіменمەنىمەن сеніменسەنىمەن сізбенسىزبەن оныменونىمەن бізбенبىزبەن сендерменسەندەرمەن сіздерменسىزدەرمەن оларменولارمەن . +پسوندهای ضمیریضمیرپسوند فعل مضارعپسوند مالکیتیپسوند فعل ماضی / شرطیاول شخص مفردменمەن -мын / -мін -مىن / ٴ-مىن -(ы)м / -(і)м -م / -ىم / ٴ-ىم -(ы)м -م / -ىمدوم شخص مفردсенسەن -сың / -сің-سىڭ / ٴ-سىڭ -(ы)ң / -(і)ң -ڭ / -ىڭ / ٴ-ىڭ-(ы)ң -ڭ / -ىڭدوم شخص مفرد (شما)сізٴسىز -сыз / -сіз-سىز/ ٴ-سىز-(ы)ңыз/-(й)ңйз-ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز -(ы)ңыз/-(й)ңйз-ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز سوم شخص مفردолول -- -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى اول شخص جمعбізٴبىز-мыз / -міз-مىز / ٴ-مىز-(ы)мыз-مىز / -ىمىز -(ы)к/-(й)қ-ق/-یق، -ک/-ىکدوم شخص جمع сендерسەندەر -сыңдар / -сіңдер-سىڭدار / -سىڭدەر-ларың / -лерің -لارىڭ / -لەرىڭ -(ы)ңдар / -(і)ңдер -ڭدار / -ڭدەر / -ىڭدار/ -ىڭدەردوم شخص جمع (محترمانه)сіздерسىزدەر -сыздар / -сіздер-سىزدار / -سىزدەر -(ы)ңыз/-(й)ңйз-ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز -(ы)ңыздар / -(і)ңіздер -ڭىزدار / -ڭىزدەر / -ىڭىزدار/ -ىڭىزدەر سوم شخص جمعоларولار -- -лары / -лері -لارى / -لەرى -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى افعال مصدرها صرف فعل‌ها در زبان قزاقی، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند. در زبان قزاقی، چندین نوع مصدر با کاربری‌های مختلف، با الصال پسوند‌های مختلف وجود دارد. +جدول مصدرها ашу / اشۋ ‌(باز کردن) сүю / ٴسۇیۋ ‌(دوست داشتن) қорқу / قورقۋ ‌(ترسیدن) сүңгу / سۇڭگۋ ‌(شیرجه رفتن) مصدر پایه / اسمی -u аш اش сү ٴسۇی қорқ قورق сүңг سۇڭگ وجه وصفی گذشته -GAn аш اش сүй سۇی қорық قورىق сүңгі سۇڭگى وجه وصفی آینده -Ar аш اش сүй سۇی қорқ قورق сүңг سۇڭگ وجه وصفی عبوری -AtIn аш اش сүй سۇی қорқ قورق сүңг سۇڭگ مصدر قیدی -(I)p аш اش сүй ٴسۇی қорқ قورق сүңг سۇڭگ صرف افعال در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، ضمائر شخصی مالکیتی (که در صرف «آرزوئی» فعل کاربرد دارد) به رنگ سبز، و پسوندها و افعال کمکی مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند. در جدول زیر، دو فعل نمونه، با مصوت‌ها و حروف صامت خود، که در طریقهٔ نوشتن و تلفظ پسوندها اثر دارد، صرف شده‌اند. +جدول صرفی فعل مثبت ашу / اشۋ ‌(باز کردن) сүю / ٴسۇیۋ ‌(دوست داشتن) ماضی ساده(باز کردم، ...) ماضی نقلی(باز کرده‌ام، ...) ماضی ساده(دوست داشتم، ...) ماضی نقلی(دوست داشته‌ام، ...) мен / مەن аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی сен / سەن аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی сіз / ٴسىز аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی ол, олар / ول، ولار аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی біз / ٴبىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сендер / سەندەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіздер / سىزدەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی ماضی نقلی استنباطی(شندیده‌ام که باز کرده‌ام، ...) ماضی عادت‌وار (باز می‌کردم، ...) ماضی نقلی استنباطی(شندیده‌ام که دوست داشته‌ام، ...) ماضی عادت‌وار (دوست می‌داشتم، ...) мен / مەن аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی сен / سەن аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی сіз / ٴسىز аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی ол, олар / ول، ولار аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی біз / ٴبىز аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй سۇی сендер / سەندەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіздер / سىزدەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی مضارع اخباری(باز می‌کنم، ...) مستقبل احتمالی(باز خواهم کرد، ...) مضارع اخباری(دوست می‌دارم، ...) مستقبل احتمالی(دوست خواهم داشت، ...) мен / مەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сен / سەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіз / ٴسىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی ол, олар / ول، ولار аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی біз / ٴبىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сендер / سەندەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіздер / سىزدەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی مضارع استمراری ساده(دارم باز می‌کنم، ...) ماضی استمراری ساده(داشتم باز می‌کردم، ...) مضارع استمراری ساده(دارم دوست می‌دارم، ...) ماضی استمراری ساده(داشتم دوست می‌داشتم، ...) мен / مەن аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй ٴسۇی сен / سەن аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй ٴسۇی сіз / ٴسىز аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй ٴسۇی ол, олар / ول، ولار аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй ٴسۇی біз / ٴبىز аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй ٴسۇی сендер / سەندەر аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй ٴسۇی сіздер / سىزدەر аш اش аш اش сүй ٴسۇی сүй ٴسۇی آرزوئی(باز کردنم می‌آید، ...) مستقبل قصدی(قصد دارم باز کنم، ...) آرزوئی(دوست داشتنم می‌آید، ...) مستقبل قصدی(قصد دارم دوست بدارم، ...) мен / مەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сен / سەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіз / ٴسىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی ол, олар / ول، ولار аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی біз / ٴبىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сендер / سەندەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіздер / سىزدەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی مضارع شرطی اگر] باز بکنم، ...) امری/مضارع التزامی(باز کنم!، ...) مضارع شرطی اگر] دوست داشته باشم، ...)امری/مضارع التزامی(دوست داشته باشم!، ...) мен / مەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сен / سەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй ٴسۇی сіз / ٴسىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй ٴسۇی ол, олар / ول، ولار аш اش аш اش сүй سۇی сүй ٴسۇی біз / ٴبىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сендер / سەندەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіздер / سىزدەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـما»، «ـمە»، «ـپا»، «ـپە»، «ـبا» یا «ـبە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها و هم‌خوانی صامت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. +جدول مصدرها атау / آتاۋ ‌(نامیدن) сүю / ٴسۇیۋ ‌(دوست داشتن) ашу / اشۋ ‌(باز کردن) кету / کەتۋ‌(رفتن) даму / دامۋ ‌(توسعه یافتن) көму / کومۋ ‌(دفن کردن) مصدر مثبت ата اتا сү ٴسۇی аш اش кет کەت дам دام көм کوم مصدر منفی ата اتا сүй سۇی аш اش кет کەت дам دام көм کوم جدول زیر صرف ماضی ساده و مضارع اخباری منفی را نشان می‌دهد. +جدول صرفی فعل منفی ашпау / اشپاۋ ‌(باز نکردن) сүймеу/ سۇیمەۋ ‌(دوست نداشتن) ماضی ساده(باز نکردم، ...) مضارع اخباری(باز نمی‌کنم، ...) ماضی ساده(دوست نداشتم، ...) مضارع اخباری(دوست ندارم، ...) мен / مەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сен / سەن аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіз / ٴسىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی ол, олар / ول، ولار аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی біз / ٴبىز аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сендер / سەندەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی сіздер / سىزدەر аш اش аш اش сүй سۇی сүй سۇی نمودهای فعلی و زمان در زبان قزاقی، علاوه بر فعل استمراری ساده که با فعل کمکی خاص خود ساخته می‌شود (همانطور که در جدول بالا نشان داده شده است)، نمودها و حالات دیگری از نوع استمراری نیز وجود دارد. افعال استمراری نیز، با صرف زمانی فعل کمکی، می‌توانند مفاهیم مضارع استمراری، ماضی استمراری، و غیره را ادا کنند (همانطور که در جدول بالا نشان داده شده است). +نمودهای استمراری در زمان مضارعنمودقزاق (اول شخص)ترجمه فارسیقزاق (سوم شخص)ترجمه فارسی فعل کمکیغیر استمراریЖеймін جەیمىنمن می‌خورمСуда балық . ماهی در آب دارد شنا می‌کند.жату / جاتۋ－ به معنی لغوی «دراز کشیدن»فعل کمکی «در حال [انجام کاری] بودن»استمراری تداومیЖеп جەپ من [چند وقتی است که نشسته‌ام] و دارم می‌خورم.оқушы кітап . | ## بخش 3: زبان قزاقی | отыру / وتىرۋ – به معنی لغوی «نشستن»فعل کمکی «همین الان در حالتِ مشغول [انجام کاری] بودن»استمراری لحظه‌ایЖеп جەپ من [همبن الان، در همین لحظه] دارم می‌خورم.Суда балық . ماهی [همبن الان، در همین لحظه] در آب دارد شنا می‌کند.тұру / تۇرۋ – به معنی لغوی «ایستادن»فعل کمکی «در حال [انجام کاری مستمراً] ماندن»عادتیЖеп جەپ من [هر روز/معمولا، فلان چیز را] می‌خورم.Суда балық . سۋدا بالىق .ماهی در آب [بر طبق معمول] مشغول شنا کردن است.жүру / ءٴجۇرۋ – به معنی لغوی «راه رفتن»فعل کمکی «مشغول [انجام کاری] بودن» (عملی پویا، عادی، یا تکرار شونده) فعل و پسوند فعلی «بودن» معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان قزاقی، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم‌ «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره. برای پسوندهای ضمیری اول شخص مفرد و جمع، چند تعداد پسوند با حروف صامت مختلفی چون «م»، «پ»، و «ب» لیست شده است. در زبان قزاقی، انتخاب پسوند صحیح اول شخص، تابع قواعد خاص «همگونی صامتها» است، و با توجه به این که واژه به چه حرف و صدای ختم شود، انجام می شود. برای همهٔ ضمیرها، حرف یا حروف مصوتِ ضمیر،‌ به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین. بر خلاف برخی دیگر از زبان‌های ترکی، در رسم الخط قزاقی، چه سیریلیک، چه عربی، چه لاتین، هماهنگیِ گردیِ مصوت بازتاب داده نمی شود.تاتیانا والیائوا Татьяна Валяева, казахский язык [زبان قزاقی] (به روسی) +پسوند ضمیری فعلی «بودن»ضمیرپسوند اول شخص مفردمەنмен -مىن / ٴ-مىن (-بىن / ٴ-بىن -پىن / ٴ-پىن) -мын / -мін (-бын / -бін -пын / -пін)دوم شخص مفردسەنсен -سىڭ / ٴ-سىڭ-сың / -сіңدوم شخص مفرد (شما)ٴسىز сіз-سىز/ ٴ-سىز -сыз / -сізسوم شخص مفردولол --اول شخص جمع ٴبىز біз -مىز / ٴ-مىز (-بىز / ٴ-بىز -پىز / ٴ-پىز)-мыз / -міз (-быз / -біз -пыз / -піз)دوم شخص جمع سەندەرсендер -سىڭدار / -سىڭدەر-сыңдар / -сіңдерدوم شخص جمع (محترمانه)سىزدەر сіздер -سىزدار / -سىزدەر-сыздар / -сіздер سوم شخص جمعولارолар -- پسوندهای اول شخص مفرد تابع قواعد زیر هستند: پسوند «-مىن، ٴ-مىن / -мын, -мін»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ی ۋ / й, у»، صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң»، و یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند، پسوند «-بىن، ٴ-بىن / -бын, -бін»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شوند، پسوند «-پىن، ٴ-پىن / -пын, -пін»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ک / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند. نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده برای فاعل اول شخص مفرد می باشند؛ اشکال و املاءهای مختلف این ضمیر، و همینطور کاربردهای مختلف این پسوند فعلی را ببینید: مەن دارىگەر. برای فعل «نبودن» در زمان مضارع ساده، از تک‌واژه «ەمەس / емес» به علاوهٔ پسوند ضمیری فعل «بودن» استفاده می شود. چون‌که این واژه برای تمامی کابردها ثابت است، برای اول شخص مفرد و جمع، تنها به یکی از ضمیرها، تابع مصوتهای واژهٔ «ەمەس / емес» و حرف صامت آخر آن، نیاز است: «ەمەس / емес» برای اول شخص مفرد، «ەمەس / емес» برای اول شخص جمع. پسوندهای اول شخص جمع تابع قواعد زیر هستند: پسوند «-مىز، ٴ-مىز / -мыз, -міз»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ی ۋ / й, у»، و یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند، پسوند «-بىز، ٴ-بىز / -быз, -біз»: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» و یا صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شوند، پسوند «-پىز، ٴ-پىز / -пыз, -піз»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ک / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند. و در جدول زیر، نمونه‌هایی از جملات منفی «نبودن» برای دوم شخص جمع با استفاده از واژه منفی‌ساز «ەمەس / емес»: ٴبىز دارىگەر . بر خلاف ضمائر اول شخص، برای دوم شخص،‌ دیگر نیاز به توجه استفاده از صامتِ صحیح نیست و این ضمیر تنها با یک صامت نوشته می شود. برای این ضمیر تنها باید به قانون هماهنگی مصوت‌ها توجه داشت؛ واکهٔ این ضمیر، به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین. برای دوم شخص مفرد محترمانه، از ضمیر «-سىز، ٴ-سىز / -сыз, -сіз» استفاده می شود، با همان ویژگی‌های ضمیر دوم شخص مفرد عادی. برای دوم شخص جمع عادی، از ضمیر «-سىڭدار، -سىڭدەر / -сыңдар, -сіңдер» استفاده می شود، و برای برای دوم شخص جمع محترمانه از ضمیر «-سىزدار، -سىزدەر / -сыздар, -сіздер». نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، حالت مسند در جملات «بودن»، وقتی که فاعل، جمع باشد. قواعد دستور زبانی قزاقی از این لحاظ به مانند فارسی هستند؛ به این معنی که در حالات عام، مسند جمع بسته نمی شود. اما در مواردی که خاص بودن تک-تکِ افراد مشتمل در فاعل جمع اهمیت دارد، از جمع استفاده می شود. نکته دیگر این است که برای طرح سوال «آیایی» برای دوم شخص مفرد و جمع، می توان واژهٔ سوال‌سازِ «ما، مە، با، بە، پا، پە / ма, ме, ба, бе, па, пе» که در آخر جمله می آید، حذف کرد، و بجای آن، پسوندی بعد از مسند و پیش از پسوند ضمیری فعل به شکل تحول‌یافتهٔ «-مى، -بى، -پى / -мы, -мі, -бы, -бі, -пы, -пі» اضافه کرد. و در نهایت، فعل مضارع سادهٔ بودن برای سوم شخص، که در قزاقی، بدون نیاز به التصاق هیچ پسوندی ادا می شود، چه سوم شخص مفرد و چه سوم شخص جمع؛ و همینطور چه مثبت و چه منفی. برای فعل منفی «نبودن»، تنها از واژهٔ منفی‌ساز «ەمەس / емес»، بدون هیچ‌نوع پسوند یا صرفی استفاده می شود. صفات در زبان قزاقی ، صفات را می‌شود از آنجا تشخیص داد که بر خلاف اسم‌ها، صرف نمی‌شوند و پسوندی نه برای جمع و نه برای هر یک از حالات ممکنه نمی‌گیرند. صفت‌ها در زبان قزاقی ، هم حالت «-ـتر/-ـترین» به خود می‌گیرند، هم حالات قیاسی چون «بسیار، خیلی، ...». در زبان قزاقی ، «-ـتر» با پسوند‌ «-рақ, -рек, -ырақ, -ірек / -ـراق، -ـرەک، -ـىراق، -ـىرەک»، منطبق با قانون هماهنگی مصوت‌ها تشکیل می‌شود. жақсы / جاقسى (بهتر) әдемі / ادەمى (زیباتر) жарқын / جارقىن (روشن‌تر) үлкен / ۇلکەن (بزرگتر) در زبان قزاقی ، «-ـترین» با حرف اضافه «ең / ەڭ» ادا می‌شود. در ساخت جملهٔ بالا، اولا که واژهٔ اصلی که قصد ادای بهتر بودن آن‌را داریم، یعنی «خرگوش»، در حالت اسمی صرف می‌شود. واژه‌ای که خرگوش را با آن مقایسه می‌کنیم، یعنی «آهو»، در حالت افتراقی صرف شده است. دوم این‌که، پسوند «-рақ / -ـراق» (به معنی -ـتر) اختیاری بوده و معمولا در قزاقی در این‌گونه جملات استفاده نمی‌شود. از نظر استفاده، با وجود شباهت معنایی «көп / کوپ» و «өте / وتە»، این دو واژه را نمی‌شود بجای هم‌دیگر استفاده کرد. همانطور که در ترجمهٔ نمونه‌های بالا، نمی‌توان واژهٔ «بسیار» را با «زیاد» جایگزین کرد، واژهٔ «өте / وتە» را نمی‌توان با «көп / کوپ» عوض کرد. نوشته‌ای به قزاقی سرود ملی قزاقستان (قزاقستان من): قزاقی به خط سیریلیک قزاقی به خط لاتین قزاقی به خط عربی برگردان فارسیАлтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Ерліктің дастаны - Еліме қарашы! قایىرماسى: مەنىڭ ەلىم، مەنىڭ ەلىم، گۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن، جىرىڭ بولىپ توگىلەمىن، ەلىم! قایىرماسى: مەنىڭ ەلىم، مەنىڭ ەلىم، گۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن، جىرىڭ بولىپ توگىلەمىن، ەلىم! تۋعان جەرىم مەنىڭ — قازاقستانىم!آسمان خورشید زرین دشت دانهٔ زرین داستان دلاوری - و اینک سرزمین من را بنگر! از ازل شکوه قهرمانی ما نمایان شد و مردم ناموس خود را پاس داشتند مردم قزاق نیرومند است! همسرایی: کشورم، کشورم، من چون گلی برای تو کاشته می‌شوم چون سرودی برای تو جاری می‌شوم، کشور! | ## جمع‌بندی | همسرایی: کشورم، کشورم، من چون گلی برای تو کاشته می‌شوم چون سرودی برای تو جاری می‌شوم، کشور!