موضوع مقاله: زبان براهویی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان براهویی | مقدمه: ناحیهٔ کلات، شهرستان خضدار، ناحیهٔ مستونگ، ناحیهٔ کوئته، ناحیهٔ کچهی، و ناحیهٔ نصیرآباد در بلوچستان پاکستان، عمده‌ترین جمعیت براهویی زبان را در خود جای داده‌اند؛ براهویی در ایالت سند نیز تکلم می‌شود که گویشوران آن به‌طور عمده در لارکانه و نوابشاه حضور دارند. | ## بخش 1: زبان براهویی | این نام‌گذاری در حالی‌ست که این زبان به لحاظ زبان‌شناختی ارتباطی با زبان کُردی ندارد.مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی: براهویی، نوشتۀ بهروز محمودی بختیاری، نوشته‌شده در ۲۰ خرداد ۱۳۹۹؛ بازدید در ۵ آذر ۱۴۰۱. همچنین تعداد نامعلومی (اما بسیار اندک) از براهویی‌های مهاجر در کشورهای عربی خلیج فارس و ترکمنستان زندگی می‌کنند. تاریخچه در مورد اینکه آیا براهویی زبانی نسبتاً جدید است که به بلوچستان وارد شده یا بقایای یک خانوادۀ زبانی دراویدی که در گذشته گستردگی بیشتری داشته، اتفاق نظر وجود ندارد. به گفتۀ یوزف الفنباین (۱۹۸۹)، رایج‌ترین نظریه این است که براهویی‌ها بخشی از مهاجرت دراویدی‌ها به بخش‌های شمال غربی شبه‌قاره هند در هزارۀ سوم پیش از میلاد بوده‌اند، اما برخلاف دیگر دراویدی‌ها که به جنوب مهاجرت کردند، آنها از پیش از ۲۰۰۰ پیش از میلاد در سراوان و جهلاوان باقی ماندند. با این حال، برخی دیگر از پژوهشگران آن را زبانی می‌دانند که به تازگی به منطقۀ کنونی خود مهاجرت کرده است. آنها فرض می‌کنند که براهویی تنها پس از ۱۰۰۰ میلادی می‌توانسته از هند مرکزی به بلوچستان مهاجرت کرده باشد. این فرضیه با شواهد ژنتیکی در تضاد است که نشان می‌دهد جمعیت براهویی از گویشوران بلوچی همسایه قابل تشخیص نیست و از نظر ژنتیکی از گویشوران دراویدی مرکزی دور است. برخی دیگر ادعا کرده‌اند که براهویی یک زبان دراویدی بوده که توسط مردم بومی درۀ کلات صحبت می‌شده و بعدها توسط قبایل بلوچ که به بلوچی صحبت می‌کردند و قبایل براهویی که در آن زمان به زبانی معروف به «کردگالی» سخن می‌گفتند، پذیرفته شد.E.J. 680 مشارکت‌کنندۀ اصلی ایرانی در واژگان براهویی، یعنی بلوچی، یک زبان ایرانی شمال غربی است و تنها در حدود ۱۰۰۰ میلادی از غرب به این منطقه مهاجرت کرده است. باور بر این است که واژگان براهویی شامل: ۳۵٪ منشأ فارسی-عربی، ۲۰٪ منشأ بلوچی، ۲۰٪ منشأ هندوآریایی، ۱۵٪ منشأ دراویدی و ۱۰٪ منشأ ناشناخته است. | ## بخش 2: زبان براهویی | 115 فرانکلین ساوت‌ورث پیشنهاد کرد که براهویی یک زبان دراویدی نیست، بلکه می‌تواند با بقیۀ زبان‌های دراویدی و ایلامی پیوند داده شود تا «خانوادۀ زاگرسی» را تشکیل دهد که در جنوب غربی آسیا (جنوب ایران) سرچشمه گرفته و پیش از مهاجرت هندوآریایی‌ها در جنوب آسیا و بخش‌هایی از غرب آسیا پراکنده بوده است. گویش‌های جهلاوانی (جنوبی، متمرکز در خضدار) و سراوانی (شمالی، متمرکز در کلات) با تلفظ *h از یکدیگر متمایز می‌شوند که تنها در شمال حفظ شده است (الفنباین ۱۹۹۷). براهویی از زبان‌های ایرانی رایج در منطقه، از جمله فارسی، بلوچی و پشتو تأثیر پذیرفته است. واج‌شناسی واکه‌های براهویی تمایز کشش نسبی میان واکه‌های بلند و واکه‌های مرکب و واکه‌های کوتاه را نشان می‌دهند. براهویی به دلیل تأثیر زبان‌های هندوآریایی و ایرانی همسایه، واکه‌های کوتاه /e, o/ را ندارد؛ *e کوتاهِ دراویدی اولیه با a, ē و i و *o با ō, u و a در هجاهای ریشه جایگزین شده است. +واکه‌هاپیشینمرکزیپسینبسته میانیباز همخوان‌های براهویی الگوهای برگشتگی را نشان می‌دهند اما فاقد تمایزهای دمیدگی هستند که در زبان‌های پیرامون یافت می‌شود و شامل چندین سایشی مانند همخوان سایشی کناری بی‌واک است، آوایی که در جای دیگر منطقه یافت نمی‌شود. همخوان‌ها همچنین بسیار شبیه به همخوان‌های بلوچی هستند، اما براهویی سایشی‌ها و خیشومی‌های بیشتری دارد (الفنباین ۱۹۹۳). +همخوان‌هالبیدندانیلثویبرگشتهکامی-لثوینرم‌کامیچاکناییخیشومی انسدادیسایشیکناریر-گونه روان در شمال، در جایگاه آغازی و میان‌واکه‌ای، با یک انسداد چاکنایی در جنوب مطابقت دارد. انسداد چاکنایی غیرواجی پیش از واکه‌های آغازی واژه، برای نمونه: hust (شمالی)، ʔust (جنوبی) «قلب». و در بسیاری از موارد به طور آزادانه متغیرند؛ تقابل به دو یا سه مورد محدود می‌شود. | ## بخش 3: زبان براهویی | به پیش از در براهویی شمالی تبدیل می‌شود (الفنباین ۱۹۹۸: ۳۹۴)، برای نمونه xūrt → xūṛt «کوچک». همخوان‌های انسدادی دمیده در آغاز واژه در وام‌واژه‌های جنوب وجود دارند، جایی که به طور آزادانه با انسدادی‌های نادمیده متغیرند. براهویی * حنجره‌ای دراویدی اولیه را در برخی واژه‌ها به صورت حفظ کرده است، برای نمونه: دراویدی اولیه *caH- ~ *ceH- > براهویی kah-. تکیه تکیه در براهویی از یک الگوی مبتنی بر کمیت پیروی می‌کند و بر روی نخستین واکۀ بلند یا واکۀ مرکب، یا اگر همۀ واکه‌ها کوتاه باشند، بر روی هجای نخست قرار می‌گیرد. دبیره خط فارسی-عربی براهویی تنها زبان دراویدی است که دیده نشده به یکی از خطوط مبتنی بر براهمی نوشته شده باشد؛ در عوض، از نیمۀ دوم سدۀ ۲۰ به خط عربی نوشته شده است. زبان‌های دراویدی دیگر نیز در گذشته توسط گویشوران اقلیت مسلمان هر زبان، یعنی عربی-تامیلی و عربی-مالایالامی، به خط عربی نوشته می‌شدند. در معرض خطر بودن بر اساس گزارش سال ۲۰۰۹ یونسکو، براهویی یکی از ۲۷ زبان پاکستان است که با خطر انقراض روبروست. این زبان در دستۀ «آسیب‌پذیر» (unsafe) طبقه‌بندی شد که کم‌خطرترین سطح از میان پنج سطح نگرانی (آسیب‌پذیر، قطعاً در خطر، به شدت در خطر، در معرض خطر جدی و منقرض‌شده) است. | ## جمع‌بندی | این روزنامه از دبیرۀ جدید رومی استفاده می‌کند و «تلاشی برای استانداردسازی و توسعۀ زبان براهویی برای برآوردن الزامات گفتمان سیاسی، اجتماعی و علمی مدرن» است.