موضوع مقاله: مطالعات ترجمه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مطالعات ترجمه | مقدمه: در یک تعریف کلی، مطالعات ترجمه (به انگلیسی Translation Studies)، یک حوزهٔ میان‌رشته‌ای شامل عناصری از علوم اجتماعی، علوم انسانی، مطالعات ادبی و مطالعات فرهنگی است که به مطالعهٔ نظام‌مند نظریه، توصیف و کاربرد ترجمهٔ کتبی، شفاهی، دیداری-شنیداری و ماشینی می‌پردازد. | ## بخش 1: مطالعات ترجمه | مقدمه ترجمه از روزگاران کهن تا به امروز همواره همراه گویشوران زبان‌ها بوده و پابه‌پای جوامع بشری حرکت کرده‌است. اما مطالعهٔ نظام‌مند ترجمه با تکیه بر معرفت‌شناسی علمی جریان نوپایی است که عمدتاً از دههٔ پنجاه میلادی و در محافل دانشگاهی مغرب‌زمین شروع شده‌است. این جریان از دههٔ هفتاد میلادی با عنوان مطالعات ترجمه و به‌مثابهٔ رشته‌ای مستقل معرفی شد و تا امروز پیوست‌ها و گسست‌های متعددی را منجر شده که هر یک پرتوی بر امر نظریه‌پردازی ترجمه و شناخت آن افکنده است. البته نظریه‌پردازی — به‌معنای عام کلمه — دربارهٔ ترجمه همواره در طول تاریخ انجام شده‌است و مترجمان خود در مقدمه‌ها و نوشته‌هایشان دربارهٔ شیوهٔ ترجمه و جوانب مختلف آن مطالبی نوشته‌اند. با این حال، بررسی علمی پدیدهٔ ترجمه در قالب یک رشتهٔ دانشگاهی به‌طور جدی تنها تحت عنوان مطالعات ترجمه موضوعیت یافته است. کتفورد با تکیه بر آموزه‌های زبان‌شناسی نظریه‌های خود دربارهٔ ترجمه را ارائه کردند. اغلب آثار منتشره در آن سال‌ها حول محور مفهوم تعادل (equivalence) بود که خود این امر هم تا حدی تحت تأثیر رویکرد زبان‌شناسی و پروژه‌های ترجمهٔ ماشینی بود که در دوران پس از جنگ جهانی دوم به جدیت پیگیری می‌شد. این شرایط در کنار دوره‌های تربیت مترجم که عمدتاً به برکت گروه‌های زبان‌شناسی و آموزش زبان شروع شده بود، این باور را ایجاد کرد که بررسی ترجمه و مطالعهٔ آن صرفاً فرایندی زبان‌شناختی است ولی نفی این باور تنها به چند سال زمان نیاز داشت. با ورود به دههٔ هفتاد میلادی رویکردهای نظری و معرفت‌شناختی مهمی مطرح شدند که هر یک به نوبهٔ خود استخوان‌بندی مطالعات ترجمه را شکل دادند. در سال ۱۹۷۲، گردهمایی بین‌المللی زبان‌شناسی کاربردی در کپنهاگ برگزار شد که یکی از بخش‌های آن به ترجمه اختصاص داشت. هولمز در این سخنرانی به شاخه‌های مختلف دانشی که خود آن را مطالعات ترجمه نامیده بود، پرداخت و در مقام یک رشتهٔ مستقل دانشگاهی از آن دفاع کرد. جدا از این ارائهٔ شفاهی، مقالهٔ هولمز تا سال‌ها پس از آن نتوانست به‌صورت کتبی چاپ و در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد؛ البته، نسخهٔ پیش-از-انتشار این مقاله در سال ۱۹۷۲ در دسترس قرار گرفتHolmes, J. نظریهٔ اسکوپوس (هدفمندی ترجمه) نیز در دههٔ هفتاد توسط هنس ورمیر مطرح شد و دیدگاه جدیدی از فرایند ترجمه و نقش مترجم به‌دست داد که با رویکردهای زبان‌شناختی تفاوت داشت. در سال ۱۹۷۶ کنفرانس ترجمه و ادبیات در شهر لووِن بلژیک برگزار شد که در آن چهره‌های مطرحی از جمله هولمز، توری، لفوور، اون-زوهر شرکت داشتند. در کنفرانس لوون، شرکت‌کنندگان یک‌صدا در پی تعریف خط مشی مطالعات ترجمه به‌عنوان رشته‌ای مستقل برآمدند و بر اهمیت آن در مطالعات تطبیقی ادبیات تأکید کردند. آنان هم‌چنین در جستجوی نظام معرفتی کامل و روشمندی بودند تا بتوان ترجمهٔ ادبی را در جوانب مختلف آن بررسی کرد؛ چارچوبی که نمی‌توانست محدود به بررسی متنی و زبانی باشد و ملزم به تبیین بافت فرازبانی نیز بود. در واپسین سال‌های دههٔ هفتاد و طی دههٔ هشتاد میلادی، گیدن توری مطالعات خود پیرامون ترجمهٔ ادبی و هنجارهای ترجمانی را تکمیل کرده بود و با قاطعیت هرچه بیشتر از مطالعات ترجمه به‌عنوان علمی تجربی-توصیفی سخن گفت و شاخهٔ مطالعات توصیفی ترجمه را بسط داد که توسط هولمز مطرح شده بود. در نتیجهٔ این تحولات، بسیاری از اندیشمندان علاوه بر تحلیل مسائل زبانی و بررسی ترجمه در سطح متن، توجه ویژه‌ای به نقش ترجمه، به‌ویژه ترجمهٔ ادبی، در نظام جامعه، فرهنگ و تاریخ ملل کردند و دیدگاهی نو در بررسی ترجمه مطرح شد که بیش از آنکه معطوف به زبان‌شناسی باشد، وامدار جامعه‌شناسی، مطالعات فرهنگی و مطالعات ادبی بود. تأکید بر روش‌شناسی علمی نیز توانست بار معرفت‌شناختی مطالعات ترجمه را وزین‌تر سازد. اندیشهٔ زعمای این دیدگاه در مجموعه مقالات گردآوری‌شده توسط هرمانز در سال ۱۹۸۵ مجدداً مطرح و بازتعریف شدHermans, T. این حرکت در دههٔ نود با آثار سوزان بسنت و اندره لفور و در قالب «چرخش فرهنگی»The cultural turn تجلی پیدا کرد و به بلوغ نظری قابل‌قبولی رسید تا تبدیل به یکی از جریان‌های نظری کلان در مطالعات ترجمه شود. نیاز به مترجمان حرفه‌ای و در نتیجه دوره‌های تربیت مترجم که در نیمهٔ دوم قرن بیستم بر تعداد آن افزوده می‌شد، بیش از گذشته نیازمند رشته‌ای مستقل بود. مجموعهٔ این تحولات موجب به رسمیت شناخته‌شدن مطالعات ترجمه به‌عنوان رشته‌ای مستقل گردید. | ## بخش 2: مطالعات ترجمه | در همین راستا، کوشش‌هایی، هر چند اندک، آغاز شد که هدفشان رهاسازی مطالعات ترجمه از سیطرهٔ دپارتمان‌های زبان‌شناسی و آموزش زبان بود. به‌تدریج ناشران حرفه‌ای به نشر آثار این حوزه علاقه نشان دادند و مجلات علمیِ تخصصی توسط نظریه‌پردازانِ مطرحِ مطالعات ترجمه تأسیس شد که در استقلال این رشته نقش بسزایی داشتند. گرچه استقلال رشته در سطح نهاد دانشگاه و علم به‌جدیت پیگیری می‌شد ولی اندیشمندان مطالعات ترجمه همچنان به دنبال برقراری ارتباط با سایر حوزه‌ها و بده‌وبستان علمی بودند. از اواخر دههٔ نود نیز بسیاری از اهالی باسابقهٔ مطالعات ترجمه در کنار نظریه‌پردازان تازه‌کار به تفکر و بازاندیشی در مفهوم ترجمه، متن و مترجم پرداخته‌اند و با الهام از تفکر پساساختارگرا و پسانوگرا دیدگاه‌های نوینی را ارائه کرده‌اند. چنین بازنگری معرفت‌شناختی در عمق مطالعات ترجمه موجب شکل‌گیری جریانی به نام پسامطالعات ترجمه شده که نه به‌معنای پایان مطالعات ترجمه بلکه به‌معنای رستاخیزی دیگر است و از منظر هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی دیدگاهی جدید در این حوزهٔ علمی قلمداد می‌شود. عنوان و نام‌گذاری در شروع نیمهٔ دوم قرن بیستم و با آغاز نظریه‌پردازی نوین دربارهٔ ترجمه و سخن از رشته‌ای مستقل، عناوین متعددی برای این رشته پیشنهاد شد. Meta, 16(1-2), 57–68 و برخی از نویسندگان در طی دههٔ هفتاد میلادی آن را به کار می‌بردند. در هرصورت، هیچ یک از این عناوین نتوانست اقبال جامعهٔ علمی را برانگیزد و دیری نپایید که اصطلاح پیشنهادی هولمز یعنی همان translation studies به‌طور فراگیر جایگزین سایر عبارات و عناوین شد و تا به امروز نیز به‌رسمیت شناخته شده است. در زبان فارسی، لطف‌الله یارمحمدی در سال ۱۳۶۴ شمسی عبارت «ترجمه‌شناسی» را به‌کار بردیارمحمدی، لطف‌الله (۱۳۶۴). در سال ۱۳۷۰ شمسی، محمدرضا هاشمی در ترجمه‌ای از مقالهٔ هولمز که در نخستین شمارهٔ فصلنامهٔ مترجم چاپ شدهولمز، جیمز (۱۳۷۰). علاوه بر وی، کاظم لطفی‌پور ساعدی در کتاب «درآمدی بر اصول و روش ترجمه»لطفی‌پور ساعدی، کاظم (۱۳۷۱). نشر دانشگاهی که نخست در سال ۱۳۷۱ شمسی چاپ شد، عبارت «مطالعات ترجمه» را به‌کار برد. البته، ظاهراً دستنوشتهٔ این کتاب در سال ۱۳۶۷ تحویل نشر دانشگاهی شده بود.IranianTranslationStudies برگرفته از کانال ایرانی مطالعات ترجمه در پیام‌رسان تلگرام با ایدی گرچه اکثریت جامعهٔ علمی بین‌المللی عنوان «مطالعات ترجمه» را پذیرفته‌اند، ولی عناوین گاه متفاوت و گاه مشابه، به‌ویژه در نام‌گذاری دوره‌های دانشگاهی، به چشم می‌خورد. درهرصورت، سیاست‌های کلان آموزشی هر کشور، دانشگاه یا گروه علمی در کنار سنّت علمی رایج در انتخاب عنوان تأثیرگذار بوده‌اند. در سال‌های اخیر، در نتیجهٔ گسترش حوزهٔ پژوهشی ترجمه، برخی از اندیشمندان و سیاست‌گذاران این رشته در ایران سه زیرمجموعهٔ ترجمهٔ کتبی، ترجمهٔ شفاهی و ترجمهٔ دیداری-شنیداری را پیشنهاد داده‌اند. در ایران نیز همانند اغلب نقاط جهان، این رشته در ارتباط با زبان انگلیسی تأسیس شده که اخیراً برخی از دانشگاه‌ها به مطالعهٔ ترجمه از و به سایر زبان‌ها توجه داشته‌اند. در نظام دانشگاهی ایران، از عبارت «مترجمی زبان (انگلیسی)» برای دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد استفاده می‌شود. در سطح دکتری نیز عنوان «ترجمه» مورد استفاده وزارت علوم و دانشگاه‌های تابع آن است که خود انتقاداتی را از سوی اندیشمندان ایرانی این رشته دربرداشته است. به‌هرحال، گویا «مطالعات ترجمه» عنوان مناسب‌تری برای دوره‌های ارشد و دکتری می‌باشد که با تحولات این رشته در سطح جهان نیز همگام است. گروه مترجمی انگلیسی دانشگاه علامه طباطبایی به‌عنوان هستهٔ مرکزی مطالعات ترجمه در ایران محسوب شده که در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می‌پذیرد. دانشگاه‌ فردوسی مشهد و دانشگاه اصفهان و دانشگاه بیرجند نیز از مهم‌ترین مراکز علمی ارائه‌دهندۀ دوره‌های مترجمی زبان انگلیسی و مطالعات ترجمه در ایران می‌باشند. همچنین، پژوهشکدهٔ مطالعات ترجمه مستقر در دانشکدهٔ ادبیات و زبان‌های خارجیِ دانشگاه علامه طباطبایی به‌عنوان قطب علمی مطالعات ترجمه در ایران شناخته می‌شود. نقشه یا طرح مطالعات ترجمه جیمز هولمز نخستین فردی بود که از رشته‌ای مستقل به نام مطالعات ترجمه سخن گفت. | ## بخش 3: مطالعات ترجمه | مقالهٔ وی با عنوان «نام و ماهیت مطالعات ترجمه» گام مهمی بود که براساس آن شالودهٔ معرفت‌شناختی رشته‌ای مستقل به‌نام مطالعات ترجمه استوار گشت. وی در این مقاله با اعراض از رویکردهای زبان‌شناختی، بررسی زبانی پدیدهٔ ترجمه را ناکافی دانست و با عنایت به پیچیدگی‌های ترجمه، خواستار نظام معرفتی مستقلی شد که بررسی همه‌جانبهٔ ترجمه را فراهم سازد. این طرح تا به امروز سرلوحهٔ بسیاری از نظریه‌پردازان قرار گرفته و در شناخت مطالعات ترجمه بسیار راهگشا بوده است. طبق این طرح، مطالعات ترجمه به سه شاخهٔ اصلی مطالعات توصیفی، نظری و کاربردی تقسیم می‌شود – مطالعات توصیفی و نظری درواقع دو زیرشاخهٔ مطالعات محض هستند – که هر یک، در عین استقلال موضوعی، در ارتباط با دیگر شاخه‌ها قرار داشته و همدیگر را تغذیه می‌کنند مطالعات محض ترجمه هولمز مطالعات ترجمه را رشته‌ای تجربی دانست و با پیروی از آراء کارل گوستاو همپل، فیلسوف علم، دو هدف را برای آن متصور شد: ۱. مطالعات محض خود به دو شاخهٔ مطالعات توصیفی ترجمه و مطالعات نظری ترجمه تقسیم می‌شود که هر یک به‌نوبهٔ خود در پی تحقق دو هدف مزبور برمی‌آیند. یافته‌های این دست از مطالعات امکان بررسی گروه‌های بزرگتری از آثار ترجمه‌شده را فراهم می‌سازند که در بافت زبانی، تاریخی یا گفتمانی خاص تولید شده‌اند. یکی از اهداف والای مطالعات توصیفی محصول‌مدار تهیهٔ تاریخ عمومی متون ترجمه‌شده می‌تواند باشد. چه متونی در محدودهٔ زمانی و مکانی خاص برای ترجمه انتخاب شده‌اند و چه تأثیری بر جوامع میزبان داشته‌اند از پرسش‌های کلیدی در مطالعات کارکردمدار هستند. این مهم پس از هولمز و در سایهٔ تلاش خیل عظیمی از نظریه‌پردازان محقق شد تا اینکه در سال ۲۰۰۷ میکلا وولفWolf, M. با توجه به دشواری دسترسی به اطلاعات ذهنی افراد، تنها تعداد اندکی از این دست از پژوهش‌ها در محیط‌های آزمایشگاهی صورت گرفته است (در زمان نگارش مقاله توسط هولمز). در این راستا، مطالعات نظری از یافته‌های مطالعات توصیفی و نیز سایر حوزه‌ها و رشته‌های علمی بهره می‌جوید. هولمز با نقادی از نظریه‌های زمان خود معتقد بود اغلب تلاش‌های نظریه‌پردازان در ذیل نظریه‌های محدود ترجمه قرار می‌گیرد. البته، هولمز به‌درستی اشاره می‌کند که امکان محدودسازی یک نظریه توسط چند عامل نیز وجود دارد. مثال‌های زیر در شرح حالت‌های مدنظر هولمز پرداخته شده‌اند: نظریه‌ای برای ترجمه بین زبان فارسی و زبان انگلیسی (محدود به جفت زبان) نظریه‌ای برای ترجمه در زبان‌های ایرانی (محدود به تک‌گروه زبانی) نظریه‌ای برای ترجمه بین زبان‌های ایرانی و لاتینی (محدود به جفت‌گروه زبانی) نظریه‌ای برای ترجمه در فرهنگ ایرانی (محدود به یک فرهنگ) نظریه‌ای برای ترجمه بین فرهنگ ایرانی و عربی (محدود به جفت فرهنگ) نظریه‌ای برای ترجمه در فرهنگ‌های آسیای شرقی (محدود به تک‌گروه فرهنگی) نظریه‌ای برای ترجمه بین فرهنگ‌های آسیای شرقی و اروپایی (محدود به جفت‌گروه فرهنگی) ۳. در برنامه‌های تربیت مترجم موضوعاتی مانند روش تدریس، آزمون‌سازی و تدوین برنامه‌های درسی جایگاه ویژه‌ای دارند. ابزارهای کمک‌ترجمه ابزارهای کمک‌ترجمهTranslation Aids در دوره‌های تربیت مترجم و در فرایند انجام ترجمه توسط مترجمان بسیار کارآیی دارند و شامل دو گروه عمدهٔ ابزارهای واژه‌نگاری و اصطلاح‌شناسی و دستورهای زبان می‌شود. هولمز تأکید دارد که این موضوعات علی‌رغم اینکه در سایر حوزه‌ها تا حدی پی گرفته شده‌اند، باید با تمرکز بر ترجمه تهیه شوند و از این رو در طرح مطالعات ترجمه جایگاه ویژه‌ای دارند. سیاست‌گذاری ترجمه در پرتوی سیاست‌گذاری ترجمهTranslation Policy یا تعیین خطی‌مشی ترجمه نظریه‌پرداز و ترجمه‌پژوه در مقام مشاور ظاهر شده و به‌طور کلی پیرامون جایگاه ترجمه و مترجمان در جامعه به ارائهٔ پیشنهادها و آراء خود می‌پردازد. تصمیم‌گیری در گزینش آثار برای ترجمه، جایگاه اقتصادی و اجتماعی مترجمان و حتی نقش ترجمه در یادگیری زبان‌های خارجی از موضوعاتی هستند که در ذیل سیاست‌گذاری ترجمه قرار می‌گیرند. مطالعات تاریخی در این کاربرد به تاریخ مطالعات ترجمه معطوف است و به موضوعاتی مانند تاریخ نظریه‌های ترجمه، تاریخ مطالعات توصیفی، تاریخ تربیت مترجم، تاریخ تدریس ترجمه و غیره توجه دارد. روش‌شناسی یا فرانظریه نیز به واکاوی دربارهٔ روش‌ها و مدل‌های پژوهش در سه شاخهٔ اصلی و حتی به موضوعات کلان مانند دایرهٔ شمول رشته و متعلقات آن می‌پردازد. شایان ذکر است که بعد از هولمز، این طرح کمابیش مورد بازنگری قرار گرفته و بسیاری از نویسندگان زیرشاخه‌های دیگری را اضافه کرده و حتی برخی طرح‌های دیگری را نیز پرداخته‌اند. | ## جمع‌بندی | بااین‌حال، نقشه یا طرح مطالعات ترجمه هولمز به‌عنوان نقطهٔ آغازین در بنیادگذاری معرفت‌شناختی مطالعات ترجمه مورد قبول واقع شده و مفصل‌بندی عمده آثار پژوهشی در مطالعات ترجمه براساس آن شکل گرفته است.