موضوع مقاله: ترتولیان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ترتولیان | مقدمه: کوینیتوس ترتولیانوس پیرامون سال ۱۶۰ در کارتاژ (تونس کنونی) در خانواده‌ای رومی و بت‌پرست به دنیا آمد. | ## بخش 1: ترتولیان | او در زمینهٔ دانش معانی گفتار و حقوق به تحصیل پرداخت؛ و احتمالاً مدتی در رُم زندگی می‌کرد و به‌عنوان حقوقدان مشغول به‌کار بود. او پیرامون سال ۱۹۷ مسیحی شد و پس از آن مانده زندگی خود را صرف نگارش آثار انبوه در دفاع از باور مسیحی کرد. او نخست پشتیبان کلیسای رسمی کاتولیک بود ولی پیرامون سال ۲۰۷ از رهبران کلیسا سرخورده شد و به سود جنبش مونتانیسم۳ سخن گفتن آغاز کرد. مونتانیسم یا چنان‌که پیروان آن می‌خواندند «نبوت نوین» در دههٔ ۱۷۰ یعنی زمانی که مونتانوس۴ و دو زن دیگر در فریجیه۵ (ترکیه کنونی) آغاز به نبوت کردند، آغاز شد. آنها آموزش می‌دادند: «پایان جهان به‌زودی فرا خواهد رسید، پس زهد و ریاضت پیشه کنید و از ازدواج بپرهیزید، روزهٔ طولانی نگه ندارید و از شهادت نیز نگریزید» (در تقابل با متی ۱۰:۲۳). ولی سرانجام این جنبش از مسیر بنیادین جدا و زیر نام «نوآوری فریجیه» رد و محکوم شد. به‌جز برخی احادیث متأخرتر، شواهد تاریخی دال بر اینکه ترتولیان کلیسا کاتولیک را ترک، و گروه تازه‌ای را تأسیس کرده باشد، یا به گروه تازه‌ای پیوسته باشد، وجود ندارند. ولی او به نکوهش از کلیسای کاتولیک و دفاع از مونتانیسم پرداخت؛ و در سال ۲۲۰ در پیری چشم از جهان فروبست. به راستی او یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان لاتینی‌زبان بود تا جایی که بت‌پرستان نیز آثارش را می‌خواندند چرا که از شیوه نگارش او لذت می‌بردند. یک نویسندهٔ سده پنجم دربارهٔ آثار ترتولیان می‌نویسد: «کمابیش هر واژه‌ای که به‌کار می‌برد لطیفه‌ای طنزآمیز، و هر جمله‌اش به مانند پیروزی است.» یکی از نویسندگان هم روزگار می‌گوید: «ترتولیان توانایی داشت که در میان متألهین۶ به‌ندرت می‌توان دید: او خسته‌کننده نبود!» ترتولیان همواره چون مدافعی می‌نوشت، و با زبردستی و چیرگی که بر فن گفتار بیان داشت از موضع خود دفاع می‌کرد و بر رقیبان می‌تازید. او را چنین می‌خواندند: «دفاع‌گری که هرگز پوزش نمی‌طلبد!» آرمان او نابودی کامل مواضع مخالفانش بود. او کینه‌توز و ناصادق نبود، و به سزاواری باورش سرار باور داشت و صادقانه می‌کوشید به بهترین شکل ممکن آن را به اثبات برساند. ترتولیان کار دفاعیون قرن دومی چون ژوستین را ادامه داد اما با تبحر و فصاحتی بی نظیرتر. او مهارت حقوقی خود را به‌کار می‌گرفت تا در برابر محکومیتِ ناعادلانهٔ مسیحیان که صرفاً به‌خاطر مسیحی بودن‌شان اعدام می‌شدند، بایستد. «ما مسیحیان چندی نیست که پا به عرصهٔ وجود گذاشته‌ایم، با وجود این همه‌جا حضور داریم - در شهرها، در جزایر، قلعه‌ها، بازارها، پادگان‌های نظامی، قبایل مختلف، قصر امپراتور، سنا و در میدان نمایش. ما جایی برای شما باقی نگذاشته‌ایم جز پرستشگاه خدایان‌تان.» دفاعیات ۳۷ «عنوان «منافقان» نه شایستهٔ مسیحیان بلکه شایستهٔ کسانی است که مُزَوِرانه توطئهٔ قتل انسان‌های نیک‌سیرت و با فضیلت را طرح می‌کنند و خون بی‌گناهان را بر زمین می‌ریزند؛ و خصومت‌شان را چنین توجیه می‌کنند که «مسیحیان مسبب نزول هر نوع بلا و مصیبت‌اند». اگر رودخانهٔ تیبر۸ طغیان کند و شهر رُم را فرابگیرد یا آب نیل چنان پایین برود که مزارع خشک‌سالی ببینند، اگر آسمان‌ها بی‌حرکت بمانند و زمین بلرزد، اگر قحطی و طاعون نازل شود، آنها چنین فریاد می‌کنند که ”مسیحیان را جلوی شیران بیندازید! | ## بخش 2: ترتولیان | و اطمینان حاصل کنید که تعداد شیران برای مسیحیان کافی است!“» دفاعیات ۴۰ «قساوت و بی‌رحمی شما علیه ما، هرچه هم شدید باشد سودی به حال‌تان ندارد بلکه برعکس باعث می‌شود مردم به‌سوی ما کشیده شوند. خون مسیحیان بذر کلیسا است … سرسختیِ ما که شما از آن انتقاد می‌کنید وسیله‌ای است برای انتشار ایمان‌مان؛ زیرا مگر می‌شود کسی آن را ببیند و نپرسد که سببش چیست؟ و کیست که سبب آن را بجوید و ایمان مسیحی را نپذیرد؟» دفاعیات ۵۰ آثار اصول اعتقادی و ضدِ بدعتی۹ ترتولیان به‌همراه آیرنیوس از بزرگ‌ترین مخالفان مذهب ناستیکی بود و مجموعه مقالاتی علیه آن نوشت که «درک بدعت‌کاران» معروف‌ترین آنها است. او استدلال‌های آیرنیوس را به‌کار می‌گیرد اما طبق معمول آنها را بسط و گسترش می‌دهد. به‌عنوان مثال، می‌گوید: «بدعت‌کاران حتی حق ندارند از کتاب‌مقدسِ کلیسا استفاده کنند». اما این استدلال باعث نشد تا او در سال‌های آخر عمر دیدگاهی شدیداً انتقادی علیه کلیسای کاتولیک اتخاذ نکند. او مُعَرِف شاخهٔ خاصی از مذهب ناستیکی بود که برخی از تعالیم پولس رسول را نیز به عاریت می‌گرفت. «از آنجا که بدعت‌کارند نمی‌توانند مسیحیانی واقعی باشند … بنابراین چون مسیحی نیستند حقی نیز در مورد کتاب‌مقدس مسیحیان ندارند. “» در باب بدعت‌کاران ۳۷ ترتولیان شدیداً منتقد فلسفهٔ یونان بود و آن را پدر بدعت‌ها می‌دانست. لحنِ حاکم بر آثار ترتولیان در مقایسه با آثار ژوستین و دفاعیون پیشین کاملاً متفاوت است. او چون دیگر دفاعیون مسیحی، عناصری از فلسفهٔ یونان را به‌کار می‌گرفت که با مسیحیت هم‌خوانی داشت. میزان تأثیرپذیری او از فلسفه، و به‌طور خاص از رواقی‌گری، بیش از آن بود که خودْ تصور می‌کرد. ترتولیان عمر خود را صرف نشان دادن انسجام اعتقاداتِ خودْ و عدم انسجام و تناقض اعتقادات مخالفانش کرد. «پولس در آتن۱۳ و در مباحثاتش با فلاسفه بود که با حکمتی انسانی آشنا شد که وانمود می‌کرد بر حقیقت واقف است. در واقع این حکمت انسانی، حقیقت را فقط تحریف و مخدوش می‌سازد، و خود نیز توسط شاخه‌های متعدد و متخاصم‌اش منقسم شده است. آتن را با اورشلیم چه کار است، و بین مکتب فلسفی یونان و کلیسا چه سازگاری و توافقی است؟ تعلیم ما ریشه در حکمت سلیمان۱۴ دارد که خود تعلیم می‌داد «خداوند را با ساده‌دلی بجوی». | ## بخش 3: ترتولیان | جملهٔ تلاش‌هایی که برای خلق مسیحیتی رواقی‌گرایانه یا افلاطونی یا دیالکتیک در کار است، از ما دور باد. ما پس از پذیرش مسیح و برخورداری از موهبت انجیل نه دیگر خواهان مناظرات کنجکاوانه‌ایم و نه در پی تحقیق و بررسی. پس از ایمان‌مان باور دیگری نمی‌جوییم زیرا اساس باورمان این است که ”دیگر به چیزی افزون بر آنچه بدان ایمان آورده‌ایم نیاز نداریم“». اگرچه وقوع چنین چیزی غیرممکن، لیکن قطعاً رخ داده است.» جسم مسیح ۵ ترتولیان همچنین علیه مونارشیانیسم۱۵ مطالبی نوشت. آنان در تعریف آموزهٔ تثلیث۱۷ دست به ابتکار عملی اشتباه زده بودند بدین‌شرح که می‌گفتند: «پدر و پسر و روح‌القدس یکی هستند» همان‌گونه که من هم‌زمان پدر فرزندان خود، شوهر زنم و نویسندهٔ این کتابم. از نظر آنان پدر، پسر، و روح‌القدس نه سه عنوان متفاوت برای سه وجود متمایز بلکه عناوینی متفاوت برای یک وجودند که سه عمل‌کرد متفاوت دارد. ترتولیان می‌نویسد: «پراکس‌هاس دو کار ابلیس را در رُم تحقق بخشید: نبوت را بیرون راند و بدعت را جانشین آن ساخت. او با رد کردن نبوت‌های مونتانیسم، روح‌القدس را محزون می‌کند و با گفتن این که «پسر همان پدر است» خدای پدر را به صلیب می‌کشد». ترتولیان چنین به پراکس‌هاس پاسخ می‌دهد که خدا وجودی است که جوهری واحد و سه شخصیت متمایز دارد. مسیحیان بعدها واژگان ابداعی او را برای تعریف و تبیین آموزه‌های تثلیث و تجسم۱۹ در الهیات مسیحی به‌کار گرفتند. آثار وی اگرچه با معیارهای راست‌دینیِ مسیحیِ قرون بعد کاملاً هم عاری از عیب تلقی نمی‌شد، اما در جهت تبین این آموزه‌ها تأثیر به‌سزایی داشت. آثار عملی ترتولیان در زمینهٔ مسائل اخلاقی-عملی، به‌خصوص انضباط کلیسایی، آثار بسیاری نوشت که به دو گروه تقسیم می‌شوند: «نوشته‌های متقدم» که آثاری کاتولیکی و «نوشته‌های متأخر» که مونتانیستی‌اند. برای او جذابیتِ مونتانیسم نه عطایای نبوتی این نهضت، و نه تأکید آن در مورد پایان جهان، بلکه اصول اخلاقی مستحکم آن بود. ترتولیان در آثار ابتدایی‌تر خود در زمینهٔ مسائل اخلاقی، در مورد گناهان جدیِ پس از تعمید، فرصت «توبهٔ۲۰ دوم» را نیز در نظر می‌گیرد. اما در اثر دیگری به‌نام «خضوع» که جزو آثار مونتانیستی او است، در مقابله با اظهار نظری از جانب اسقف کارتاژ، موضع سخت‌تری اتخاذ می‌کند. | ## جمع‌بندی | در ارتباط با میترائیسم ترتولیان در متنی بر علیه پیروان میترا نوشته است: «به درستی این اهریمن است که وظیفه اش تحریف حقیقت است … این اوست که با بهره‌گیری از معتقدات خویش وعده می‌دهد که گناه آنان را با غسل تعمید بشوید، او ـ تا آنجا که من اسرار میترا را به یاد می‌آورم ـ بر پیشانی سپاهیانش نشانه ای می‌گذارد، شکستن نان را جشن می‌گیرد و نمادی از رستاخیز می‌سازد …»ا.