موضوع مقاله: پاسخ به تاریخ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # پاسخ به تاریخ | مقدمه: ترجمه: «در همان زمان بود که آقای شاپور بختیار، او هم عضو جبهه ملی، از طریق رئیس ساواک ــ ژنرال مقدم ــ خواستار دیداری با من شد. | ## بخش 1: پاسخ به تاریخ | پیش‌تر از این، من نخستین تماس را با او از طریق آقای آموزگار برقرار کرده بودم؛ کسی که از پایان ماه اوت دیگر مسئولیت سیاسی نداشت، اما برای من همچنان یک طرفِ گفت‌وگوی ارزشمند و خردمند به شمار می‌آمد.از همان لحظه، من تمایل داشتم یک دولت ائتلافی تشکیل دهم، اما سرسختی برخی از رهبران اپوزیسیون مانع این کار شده بود؛ و در حالی که آقای سنجابی در اظهارات آتشین خود غرق می‌شد، آقای بختیار در مقابل، رفتاری محتاط و فروتنانه در پیش گرفته بود. بنابراین من او را پذیرفتم و به‌گمانم همین ژنرال مقدم بود که یک شب، بیرون از ساعات معمول ملاقات، او را نزد من در کاخ نیاوران آورد. گفت‌وگوی طولانی‌ای با هم داشتیم.آقای بختیار بارها وفاداری خود را به آرمان سلطنت نشان داد و کوشید مرا متقاعد سازد که تنها او قادر است در این دوران بحرانی که از سر می‌گذراندیم، یک دولت تشکیل دهد.» کتاب «پاسخ به تاریخ» ، نام کتاب خاطرات محمدرضا پهلوی، آخرین شاه ایران است که در اصل به زبان فرانسوی و پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در مراکش نگاشته شده است. محمدرضا شاه در پیشگفتار دربارهٔ کتاب می‌گوید: بنا به اظهارات امیراصلان افشار که به همراه شاه از ایران خارج شده بود، شاه این کتاب را در مراکش نوشت. وی همچنین به کمک شجاع‌الدین شفا به تنظیم کتاب اشاره می‌کند.تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران مصاحبه با امیراصلان افشار دقیقه ۱۶۸ دکتر حسین ابوترابیان – مترجم کتاب به فارسی از انگلیسی– در مقدمه کتاب خاطرنشان ساخته است: «کتاب پاسخ به تاریخ اولین بار در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۸) به زبان فرانسوی در پاریس منتشر شد... این کتاب که شاه آن را به کمک یک نویسنده فرانسوی به نام کریستیان می‌یار نوشته، فقط آن مقدار مسائلی را دربر داشت که تا ۲۵ شهریور ۱۳۵۸ در مکزیک برای شاه پیش آمده بود... چندی بعد در سال ۱۹۸۰ ترجمه انگلیسی کتاب پاسخ به تاریخ که توسط خانم «ترزا وو» صورت گرفته بود، در لندن با عنوان «روایت شاه» و در نیویورک با عنوان «پاسخ به تاریخ» منتشر شد، که این دو کتاب اخیر دارای فصل ضمیمه نیز هست. در فصل ضمیمه «ادامه تبعید»، شاه سرگذشت خود را بعد از آنچه در متن فرانسوی نوشته بود، تا مراحل سفرش به آمریکا و پاناما و سپس مصر شرح می‌دهد. و در نهایت کتاب را تا جایی ادامه داده (اردیبهشت ۱۳۵۹) که حدود سه ماه بعد از آن مرگش فرا می‌رسد. کتابی که مورد استفاده برای ترجمه حاضر قرار گرفته همان است که در لندن به چاپ رسیده و شامل فصل ضمیمه (ادامه تبعید) نیز می‌باشد.» ترجمه آقای ابوترابیان نخستین بار در سال ۱۳۷۱ در تهران به چاپ رسید. | ## بخش 2: پاسخ به تاریخ | برگردان فارسی مشخص نیست که چه کسی نخستین بار این کتاب را به زبان فارسی برگردانده است اما حسین ابوترابیان در مقدمه‌ای که بر ترجمه کتاب آورده نوشته است که در خاطرات احمدعلی مسعود انصاری با نام «من و خاندان پهلوی» چنین آمده: تفاوت نسخ برخی تفاوت‌ها در ترجمه انگلیسی چاپ ۱۹۸۰ (ترجمه‌ی ترزا وو، Teresa Waugh) با نسخه اولیه‌ی چاپ پاریس به چشم می‌خورد. فصل ضمیمه «ادامه تبعید» در نسخه اولیه چاپ پاریس دیده نمی‌شود چرا که شاه پس از چاپ کتاب در ۱۹۷۹ در پاریس، سرگذشت خود را بعد از آن تا مراحل سفرش به آمریکا و پاناما و سپس مصر بازگو کرد که در ترجمه‌های انگلیسی ترزا وو و دیرتر بیشتر ترجمه‌های فارسی لحاظ شده است. با این‌حال نسخه انگلیسی چاپ نیویورک که همچون نسخه‌های لندن و دهلی تحت نام مترجم ترزا وو (Teresa Waugh) چاپ شده است اختلافاتی با همه‌ی نسخه‌های دیگر دارد. این در حالی است که نسخه اصلی چاپ پاریس به فرانسه (عکس صفحه مربوط ضمیمه شده است) و ترجمه‌های انگلیسی چاپ لندن و چاپ دهلی در این مورد اختلافی ندارند. در صفحه‌ی ۱۷۱ ترجمه انگلیسی چاپ نیویورک درباره تفویض نخست‌وزیری به شاپور بختیار آمده است که محمدرضا شاه با اکراه و تحت فشار بریتانیایی‌ها به آن تن داده است در حالی که چنین پاراگرافی در نسخه‌‌های چاپ پاریس، لندن و دهلی نیست: نقل‌قول از شاه در نسخه چاپ نیویورک بدین‌صورت آمده که جرج براون از او خواست کشور را ترک کند. این درحالی‌ست که نقل‌قول از شاه در نسخه‌های چاپ پاریس، لندن و دهلی متفاوت‌اند: «بعضی از اطرافیان به منظور آرام سازی محیط، به من توصیه می‌کردند چند هفته ای از ایران دور شوم.» به گفته‌ی شاپور بختیار، خروج شاه از کشور یکی از شروط اصلی پذیرش نخست‌وزیری خود وی بوده است. بختیار دلیل این شرط را این‌گونه بیان کرده که تا زمانی که شاه در ایران باشد، مردم معترض و انقلابی به هیچ دولتی اعتماد نخواهند کرد و او شانسی برای آرام‌کردن اوضاع ندارد. بختیار گفته است: «نوشته بودم و اضافه کرده بودم که برای فرونشاندن این التهاب و این وضعیتی که اکنون پیدا شده است توصیه اینجانب مؤدبانه این است که اعلیحضرت مسافرتی نسبتاً طولانی به خارج بکنید و یک شورای سلطنتی را مأمور بکنید که این کار وظائف شاه را انجام دهند. همچنین هوشنگ نهاوندی در کتاب "آخ‍ری‍ن روزه‍ا: پ‍ای‍ان س‍ل‍طن‍ت و م‍رگ ش‍اه"در شرح دیدار خود با شاه از قول او نوشته است: «از همه سو، به من اندرز می‌دهند که بروم، و بختیار، نخست وزیر، نخستین آن‌هاست. گویا من به مانعی برای به سامان آمدن کارها تبدیل شده‌ام.» در برخی صفحات اینترنتی آمده است که هوشنگ نهاوندی، تفاوت‌ نسخه چاپ نیویورک با سایر نسخه‌ها را چنین توضیح داده که چون ترجمه‌ی نسخه انگلیسی بعد از نسخه فرانسوی آماده شده و شاه در روزهای پایانی عمر نظری منفی نسبت به بریتانیا و آمریکا به خاطر عدم حمایت از وی پیدا کرده بود،‌ این مطالب منفی را درباره بختیار بعدا به کتاب اضافه کرده است؛ اما این ادعاهای اینترنتی بدون ذکر دقیق منبع هستند. | ## بخش 3: پاسخ به تاریخ | آن‌چه در این کتاب آمده چنین است: «با این حال او [شاه] به نوشتن نکته‌های دقیقی در روایت آمریکایی «پاسخ به تاریخ» ادامه می‌داد. در عین حال روایت خود آقای نهاوندی از نخست‌وزیری بختیار چنین است:‌ «این شخص، هیچ گذشته‌ی قابل توجهی نداشت ... واقعیت آن بود که چنان که پیداست، برگزیدن او نتیجه‌ی یک بازی پیچیده میان چهار قدرت بود». نهاوندی این چهار قدرت را شاه، شهبانو، واشینگتن و لندن و پاریس، و در نهایت خود بختیار معرفی می‌کند. عباس میلانی در مقاله‌ای که درباره شاهپور بختیار در بی‌بی‌سی فارسی منتشر کرده است نسخه چاپ نیویورک را ملاک گرفته و نظر منفی شاه به بختیار و فشار خارجی برای انتصاب وی به نخست‌وزیری را ملاک گرفته است. تئوری توطئه به گفتۀ یرواند آبراهامیان، آخرین وصیت سیاسی محمدرضا شاه یعنی کتاب پاسخ به تاریخ عجیب است. شاه مدعی شده هدف اصلی بریتانیایی‌ها از حمله به ایران در سال ۱۳۲۰، رهایی از شر پدرش بود چون به واسطۀ لغو امتیاز نفتی، خشم آنان برانگیخته شده بود. به باور محمدرضا شاه، بریتانیایی‌ها همراه با شرکت‌های نفتی و «روحانیون مرتجع» عملاً انقلاب اسلامی را به تلافی دفاع او از اوپک و آرمان فلسطینی‌ها طراحی کرده بودند. او لفاظانه می‌پرسد: «چه کسی پول تظاهراتی را داده که شرکت‌کنندگانش زلف سیاه و بلوند داشته‌اند؟ وی پیدایش و گسترش حزب توده و نیز ترور ناموفق خودش توسط فداییان اسلام را به بریتانیا مربوط می‌داند و می‌نویسد «ما همیشه مشکوک بودیم که مصدق مأمور انگلیسی هاست». | ## جمع‌بندی | شاه در این کتاب بیان می‌دارد که ملغمه‌ای عجیب از روحانیون شیعه، چپ‌گراها، رسانه‌های غربی، شرکت‌های عمدۀ نفتی و دولت‌های بریتانیایی و آمریکایی شروع به تخریب کشور -در حال توسعۀ سریع- ایران نمودند.