موضوع مقاله: شکوه‌السلطنه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شکوه‌السلطنه | مقدمه: شکوه‌السلطنه (زاده ۱۲۵۴ ه‍.ق – ۱۴ شوال ۱۳۰۹ ه‍.ق) سومین همسر عقدی ناصرالدین‌شاه و مادر مظفرالدین‌شاه بود. | ## بخش 1: شکوه‌السلطنه | او دختر فتح‌الله میرزا شعاع‌السلطنه سی‌وششمین پسر فتحعلی‌شاه بود که در سال ۱۲۶۸ قمری و در سن دوازده سالگی به عقد ناصرالدین‌شاه درآمد. شعاع‌السلطنه خود فرزند سی و ششم فتحعلی‌شاه و فاطمه خانم سُنبُل‌باجی، یکی از همسران مورد توجه و با نفوذ در دربار فتحعلی‌شاه بود. شکوه‌السلطنه دوازده سال بیشتر نداشت که در سال ۱۲۶۸ق به عقد دائم ناصرالدین‌ شاه جوان درآمد. نخست مظفرالدین‌ میرزا که در روز چهاردهم جمادی‌الثانی ۱۲۶۹ق متولد شد و دومین دختری به نام زینت‌الدوله که پس از نه ماه فوت کرد. رسیدن به مقام مادر ولیعهد ‌با فوت سه ولیعهد انتخابی ناصرالدین‌شاه و ضرورت تعیین ولیعهد،‌ علیرغم میل درونی شاه، مظفرالدین میرزا در سال ۱۲۷۸ق به ولایتعهدی انتخاب شد. دکتر یاکوب پولاک اتریشی، پزشک ناصرالدین‌شاه در خاطرات خود تحت عنوان "ایران و ایرانیان" در خصوص انتخاب مظفرالدین میرزا به ولیعهدی از انزجاز و تنفر شاه نسبت به شکوه‌السلطنه و پدرش سخن می‌گوید. نقل است پیش از انتخاب وی به ولایتعهدی، در سال ۱۲۷۴ق محمدولی میرزای منجم‌باشی، که در علم طالع‌بینی صاحب مهارت بود نُقلی به شعاع‌السلطنه، پدر شکوه‌السلطنه داده و به او تبریک ولیعهدی نوه‌اش را می‌گوید. شکوه‌السلطنه خود در دربار ناصری در تهران بود اما بر امور دربار ولیعهد، مظفرالدین میرزا در تبریز نظارت خاص داشت. در زمانی که امور دربار ولیعهد در دست افرادی قرار گرفت که بیشتر به دنبال خوشگذرانی بودند بزرگان دربار تبریز عریضه‌ای برای شکوه‌السلطنه نوشته او را در جریان ماوقع قرار دادند. | ## بخش 2: شکوه‌السلطنه | دخالت در زندگی خصوصی ولیعهد در جریان اختلاف بین مظفرالدین میرزا و همسرش تاج‌الملوک (دختر امیرکبیر و عزت‌الدوله،‌ خواهر ناصرالدین‌شاه) دخالت می‌کرد و سعی داشت تا نظر موافق شاه را برای طلاق این دو جلب نماید. شکوه‌السلطنه از دستخط محرمانه شاه به ولیعهد در خصوص اختلافش با تاج‌الملوک آگاه شد و از میرزا محمدعلی خان غفاری حامل این دستخط محرمانه خواست تا او را از مضمون نامه شاه آگاه کند که پذیرفته نشد. شکوه‌السلطنه در نامه به محمدعلی خان غفاری نوشت: ناصرالدین شاه تنها به سخنان شکوه‌السلطنه و مظفرالدین میرزا بسنده نکرد، او میرزا حسین خان سپهسالار را مامور رسیدگی به این موضوع کرد، سپهسالار بعد از بررسی این موضوع متوجه اصرار شکوه‌السلطنه برای جدایی پسرش از تاج‌الملوک شد و سعی کرد با مذاکره او را راضی به انصراف از این امر کند. او خطاب به شاه نوشت: اما شکوه‌السلطنه میلی به اصلاح نداشت گرچه اعتراف می‌کرد که «با داشتن سه شاهزاده خلافست طلاق داده شود» اما به دنبال قدری تنبیه و سیاست برای ام‌الخاقان بود. او حال مطمئن بود که تا زمانی که ولیعهد و همسرش در تبریز باشند طلاقی رخ نخواهد داد، از نزدیکان ولیعهد خواست تا او را مجبور کنند با اظهار دلتنگی برای شاه و نوشتن عریضه برای مادرش در این خصوص راه خود را به تهران باز کند: تلاش شکوه‌السلطنه به نتیجه رسید و مظفرالدین میرزا در سال ۱۲۹۳ق پس از آمدن به تهران همسر خود تاج‌الملوک ام‌ا‌‌لخاقان را طلاق داد. عزت‌الدوله (یگانه خواهر ناصرالدین‌شاه و مادر تاج‌ا‌لملوک) در نامه‌ای خطاب به میرزا حسین خان سپهسالار از شکوه‌السلطنه شکایت کرد: شکوه‌السلطنه تا مدتی از فرزندان مظفرالدین میرزا نگهداری می‌کرد. پس از حل مسئله خانوادگی ولیعهد از نظارت مادرش کاسته نشد و او بر امور دربار تبریز همچنان مسلط بود و ولیعهد نیز او را در جریان امور حکومت خود قرار می‌داد. حمایت از مقام فرزند در سال ۱۲۹۶ق و بحران نان در تبریز مظفرالدین میرزا در تلگرافی از گرفتاری خود با مسئله کمبود نان شکایت می‍‍کند و شکوه‌السلطنه در پاسخ او را به صبر می‌خواند و می‌نویسد: پس از عدم موفقیت ولیعهد در سرکوب شورش شیخ عبیدالله،‌ در ۱۲۹۸ق ناصرالدین‌شاه به عنوان تنبیه و عدم کفایت او را به تهران فراخواند و ولیعهد در باغ ایلخانی مستقر شد. شاه علنا کم لطفی خود را نسبت به ولیعهد نشان می‌داد و حتی شایع بود که شاید شاه فرزند دیگر خود سلطان مسعود میرزا ظل‌السلطان را به ولایتعهدی منصوب کند. | ## بخش 3: شکوه‌السلطنه | در ملاقاتی با حاج سیاح که به تازگی از سفر فرنگ بازگشته بود داشت از وی خواست تا به ملاقات مظفرالدین میرزا برود. پس از این ملاقات شکوه‌ا‌لسلطنه از سیاح خواست تا با رفع کدورت میان دو برادر، ‌حمایت ظل‌السلطان را به نفع مظفرالدین میرزا جلب کند. موقعیت در حرمسرا اهالی اندرون شکوه‌السلطنه بنا به اقتدار او خود هر یک خود صاحب نفوذ بودند. احمد خان خواجه یکی از خواجگان او و علی خان خواجه‌ای از خواجگان مقتدر در دربار شکوه‌السلطنه بود. در دربار ناصری تنها زنان مقرب دارای وزیر بودند و وزیر شکوه‌السلطنه حاجی محمدخان بود. مباشر او میرزا‍‍ جواد خان موتمن‌الممالک در دوره نخست مجلس شورای ملی به نمایندگی از بروجرد انتخاب شد و به امور مالی و داخلی کشور کاملا تسلط داشت. شکوه‌السلطنه خود دارای خانه‌ای مستقل در ارگ بود که خود در قسمت اندرونی آن سکنی داشت و این خود نشان‌دهنده میزان استقلال وی و اقتدارش بود. بیماری و مرگ با شیوع بیماری آنفلونزا در سال ۱۳۰۹ق،‌ شکوه‌السلطنه نیز به این بیماری مبتلا شد، ‌برای معالجه و مداوای وی شش پزشک ایرانی و فرنگی فراخوانده شدند. دکتر فووریه یکی از این پزشکان بود که در این خصوص می‌نویسد: «چون مریض دید که در طرز مداوا بین ما اتفاق حاصل نمی‌شود متوسل به استخاره شد و چون استخاره برای معالجه به اطبای ایرانی راه داد من بیرون آمدم» بیماری او سه ماه طول کشید و سرانجام در پنجاه و پنج سالگی به علت شدت بیماری در تاریخ ۱۴ شوال ۱۳۰۹ق درگذشت و نماند تا بر تخت نشستن فرزند خود را ببیند. | ## جمع‌بندی | جایگاهش در نزد شاه شکوه‌ا‍‍‌لسلطنه گرچه محبوبیتش در نزد شاه به پای انیس‌الدوله و امین‌اقدس نمی‌‍رسید ولی جایگاه خاص خود را داشت چنانچه شاه در سفر سوم فرنگستان تنها برای شکوه‌السلطنه عکس از خود فرستاد و امین‌اقدس برای جلوگیری از کدورت میان همسران شاه دو قطعه از عکسهای ناصرالدین‌شاه را به گلین خانم و تاج‌الدوله که به مانند شکوه‌السلطنه از همسران عقدی شاه و از نوادگان فتحعلی‌شاه بودند داد.