موضوع مقاله: عبدالرزاق لاهیجی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # عبدالرزاق لاهیجی | مقدمه: ملاعبدالرزاق علی بن حسین لاهیجی متخلص به فیاض (م۱۰۷۲ق) فقیه، حکیم، فیلسوف، عارف و از متکلمان مسلمان و شیعه عصر صفوی و صاحب تألیفاتی چون گوهر مراد، سرمایه ایمان، شوارق الالهام و کلمه الطیبه است. | ## بخش 1: عبدالرزاق لاهیجی | اگرچه او شاگرد و داماد ملاصدرا بوده‌است، اما بیشتر تحت تأثیر اندیشه میرداماد است. اگرچه لاهیجی از جهت علمی سرشناس است، اما دربارهٔ زندگی وی اطلاعاتی اندک در دست است. زمان و مکان تولد وی، مشخص نیست.عبدالله نعمه، فلاسفة الشیعة حیاتهم و آراءهم، ص۳۲۸ بنابر برخی نقل‌ها، وی در شیخانور لاهیجانالمهاجر، اعلام الشیعة، ج۲، ص۸۱۸ یا لاهنجبنگرید به: گوپاموی، تذکره نتایج الافکار، ص۵۷۸ از شهرهای گیلان متولد شده‌است و پس از آن در قم اقامت گزیده است.میرزا محمدطاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ص۵۶. به دلیل اقامت وی در قم، برخی او را «قمی» خوانده‌اند.محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج ۴، ص۳۶۱. اقامت در قم وی بیشتر عمر خود را در قم سپری کرده‌است، از برخی اشعار او برمی‌آید که مسافرت‌هایی نیز به نجف، مشهد، تبریز، شیراز و احتمالاً کاشان و اصفهان داشته‌است.حمید عطایی نظری، فیاض لاهیجی و اندیشه‌های کلامی او، ص۲۳؛ بنگرید به :لاهیجی، دیوان فیاض لاهیجی، ص۹ از مقدمه و ص۸۰۵. او از فیض با احترام یاد می‌کند و گاهی با عنوان «بعض افاضل اخواننا الالهیین» نام می‌برد.عبدالرزاق لاهیجی، شوارق الالهام، ج ۵، ص۳۰۹؛ همو، گوهر مراد، ص۶۵۷. زنی فرهیخته و فاضله بود که علوم حِکمی را نزد پدر و همسرش آموخت و گاه در مجالس علما شرکت می‌کرد و با آنان مباحثه می‌کرد.امین، مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۳، ص۴۳. فرزندان میرزا حسن لاهیجی (۱۰۴۵-۱۱۲۱ق) معروف به کاشفی که بزرگترین فرزند فیاض و وارث مکتب و جانشین وی در تدریس علوم عقلی بوده و از وی آثار فلسفی و کلامی مهمی به زبان فارسی همچون شمع الیقین، آینه دین و آینه حکمت بر جای مانده‌است. ملامحمدباقر (زنده در ۱۰۸۳ق)؛ حکیم، متکلم و محدث بوده‌است.سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج ۹، ص۱۸۹؛ عمر کحاله، معجم المؤلفین، ج ۹، ص۸۸ در عقلیات شاگرد پدر و در نقلیات شاگرد برادرش میرزا حسن بود.أعیان الشیعه، همان بنا به نقل آقابزرگ طهرانی در شاه جهان آباد هند ساکن بوده و تدریس می‌کرده‌است. کتاب بصائر الدرجات را همانجا ترجمه است.آقا بزرگ طهرانی، الذریعة، ج ۴۷ ص۸۴؛ همو، طبقات اعلام الشیعة، ج ۵، ص۳۱۹. میرزا ابراهیم؛ مؤلف کتاب القواعد الحکمیة و الکلامیة.مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج ۴۷ ص۳۶۳؛ امین، اعیان الشیعة، ج۲، ص۱۷۶، طهرانی، الذریعة، ج۱۷، ص۱۸۳؛ دوانی، مفاخر اسلام، ج۷، ص۳۵. بعضی وفاتش را در ۱۰۵۱ق یعنی یکسال پس از وفات ملاصدرا میدانند.میرزا محمدباقر خوانساری، روضات الجنات، ج ۴، ص۱۱. بعضی دیگر مانند شیخ آقا بزرگ طهرانی، وفات او را در سال ۱۰۷۲ق ذکر کرده، تاریخ اول را اشتباه دانسته‌اند؛ زیرا از یک سو فیاض گوهر مراد را به شاه عباس دوم (۱۰۵۲-۱۰۷۷ق) اهدا کرده‌است و طبق نظر نخست، شاه عباس یک سال بعد از مرگ حکیم به سلطنت می‌رسد و در این صورت، اهدای کتاب به عنوان سلطان، به او، ممکن نخواهد بود. از سوی دیگر وی سرمایه ایمان را در سال ۱۰۵۷ نگاشته است و از این جهت نمی‌توان تاریخ ۱۰۵۱ درست باشد.آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج ۵، ص۳۱۹؛ علی دوانی، مفاخر اسلام، ص۴۱ وی در شهر قم درگذشت و مقبره وی در حرم معصومه است.ریحانة الادب، ج ۴، ص۳۶۳علی دوانی، همان، ص۴۲ تحصیلات استادان ملاصدرا؛ فیاض لاهیجی از شاگردان برجسته صدرالمتألهین شیرازی بود. از همدرسان وی، می‌توان به ملا محسن فیض کاشانی، ملامحمد یوسف الموتی و شیخ حسین تنکابنی اشاره کرد که همگی از ملاصدرا درس می‌گرفتند.افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج ۳، ص۱۱۴ لاهیجی در این دوران، مبدأ و معاد، بخشی از اسفار، شواهد الربوبیه و رساله حرکت را که از مصنفات ملاصدرا است، نزد وی خواند.آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج ۱، ص۲۸۹؛ ثبوت، فیلسوف شیرازی در هند، ص۲۳۶. با این حال، هیچ‌گاه وی از میرداماد به عنوان استاد یاد نکرده‌است، در حالیکه در موارد متعددی از ملاصدرا با القابی همچون «الاستاذ»شوارق الالهام، ج ۳، ص۱۸۹. به نظر می‌رسد میردادماد استاد مستقیم لاهیجی نبوده‌است و برخی تراجم نیز از جناب میرداماد با عنوان «استاد الاستاد» لاهیجی نام برده‌اند.گوپاموی، تذکرة نتایج الافکار، ص۵۷۸. شاگردان لاهیجی اکثر عمر خود را در قم گذرانده و در اغلب اوقات به بحث و تدریس در مدرسه عملیه حضرت معصومهصاحب ریاض المحدثین مدرسه حضرت معصومه را مدرسه‌ای کوچک واقع در محل فعلی مدرسه فیضیه معرفی کرده‌است. مشغول بود.میرزا عبدالله افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۱۱۴ شاگردان معروف وی عبارتند از: میرزا حسن لاهیجی(۱۰۴۵–۱۱۲۱ق) فرزند فیاض.ریاض العلماء و.. قاضی سعید قمی (۱۰۴۹–۱۱۰۷ق) که گفته شده در حکمت اشراق از شاگردان فیاض بوده‌است.شیخ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج۵، ص۳۱۹؛ میرزا عبدالله افندی، همان، ص۱۱۴؛ سید جلال الدین آشتیانی، منتخابی از آثار حکمای الهی ایران، ج ۱، ص۳۱۶. صاحب روضات الجنات این مسئله را نادرست می‌داند و مدعی است قاضی سعید شاگر فیاض نبودهروضاتی، دومین دو گفتار، ص۱۰–۱۶ و با میرزا محمدسعید حکیم (م پس از ۱۰۸۵ق) طبیب درباری آن دوران خلط شده‌است.فیاض لاهیجی و اندیشه‌های کلامی او، ص۲۷ قاضی سعید در آثارش از لاهیجی و شاگردی نزد وی یاد نکردهقمی، شرح الاربعین، ص۲۷–۳۰ از مقدمه دکتر حبیبی و مکتب فکرشان سازگار نیست. | ## بخش 2: عبدالرزاق لاهیجی | قاضی سعید بیشتر تحت تأثیر فیض بوده‌است.آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج ۳، ص۷۳. حسین تنکابنیافندی اصفهانی، ریاض العلماء، ج ۲، ص۳۴.؛ آثار گوهر مراد؛ از مهم‌ترین آثار کلامی فیاض است. این کتاب یک دوره علم کلام به شیوه استدلالی و فلسفی است و از آثار مهم حکمت اسلامی به‌شمار می‌آید. سرمایه ایمان؛ کتابی مختصر در اصول دین است که فیاض پس از گوهر مراد آن را نوشته است. حاشیه بر حاشیه خفری بر شرح تجرید قوشجی: این اثر با عنوان «حاشیه حاشیة الخفری علی الشرح الجدید للتجرید العقاید» به زبان عربی تألیف شده‌است و تعلیقه‌ای است بر حاشیه شمس الدین محمد خفری (م۹۵۷ق) بر شرح جدید تجرید نگاشته علاء الدین محمد قوشجی (م۸۷۹ق) که فیاض آن را به هنگام تدریس شرح تجرید، نوشته است. حاشیه بر شرح جدید تجرید: این اثر به زبان عربی است و حواشی مبسوطی بر قسمت جواهر و اعراض شرح قوشجی است. لاهیجی در مقدمه این اثر به حدیث «من قال لا اله الا الله، وجبت له الجنة» اشاره می‌کند و میگوید: لااله الا الله به نحو اجمال، مشتمل بر اصول خمسه دین است. مراد از «الکمة الطیبة» همان لا اله الا الله است.این اثر یک مقدمه دو ازده فصل (به تعداد حروف لااله الا الله) و یک خاتمه دارد. پاسخ منظوم فیاض لاهیجی به نامه منظوم فیض کاشانی جوهر المراد؛ شرح فیه تجربة الصوفیة التی خرجت من نطاق المشائیة التی میزت فکره بالاجمال حاشیه بر حاشیه ملاعبدالله (تهذیب المنطق) حاشیه جواهر و اعراض حاشیه شرح اشارات خواجه (حاشیة علی شرح النصیریة للاشارات) حدوث عالم دیوان شعر شرح فصوص الحکم شرح گلشن راز شبستری (مفاتیح الاعجاز) شرح هیاکل النور فی حکمة الاشراق شوارق الانهار و بوارق الاسرار (فی الحکمة) الکلمات الطیبة فی المحاکمة بین الصدر و الداماد فی اصالة الماهیة و الوجود مثنوی ساقی نامه مثنوی سام و بهرام مشارق الالهام (شرح تجرید الاعتقاد)فرهنگ اعلام علوم عقلی اسلامی، ج۴، ص۲۴۹. باتوجه به ارجاعات لاهیجی در متن کتاب‌هایش، می‌توان حدس زد که ترتیب تاریخی آثارش اینگونه است: ۱. ویژگی‌های فکری فیاض پایبندی نسبت به فلسفه مشاء لاهیجی با فلسفه مشاء آشنایی کامل داشته و اصول و قواعد این فلسفه را پذیرفته‌است. این مسئله آنگاه در خور تأمل است که فیاض، مدت زیادی نزد ملاصدرا تلمذ کرده‌است و داماد وی بوده‌است، با این حال میزان تأثیرپذیری از افکار صدرا اندک است. در کل شوارق الالهام تنها هفت باررک به: عبدالرزاق لاهیجی، شوارق الالهام، ج ۵، ص۳۴۲. فیاض همواره از صدرا با احترام یاد می‌کند و در آثار خود از او به عنوان «استاذنا»، «استاذنا و مولانا افضل المتألهین..»رک: عبدالرزاق لاهیجی، شوارق الالهام، ج۵، ص۳۴۲. حتی بنا به نقلی وی شواهر ربوبیه و مبدأ و معاد را تدریس می‌کرده‌است.علیرضا ذکاوتی قراگزلو، ماجرا در ماجر، ص۸۴. با این حال وی فیلسوفی مشائی به‌شمار می‌آید و آموزه‌های فلسفی صدرا چندان بر وی تأثیر نگذاشته است. او حتی در صدد برآمده که بر اساس اصول مشاء، به نقد حکمت متعالیه بپردازد و می‌توان فیاض را نخستین منتقد صدرالمتألهین دانست.سید جلال الدین آشتیانی، منتخابی از آثار حکمای الهی ایران، ج ۱، ص۳۱۶. سید جلال الدین آشتیانی معتقد است که فیاض به سبب تقیه و ترس از تکفیر، عقاید خود را در قالب فلسفه مرسوم آن روزگار بیان کرده‌است و باطناً سالک طریقه اشراق و معتقد به مبانی است.سید جلال الدین آشتیانی، مقدمه بر شواهد الربوبیه، ص۸۳. آشتیانی، فیاض را جامع بین حکمت بحثی و ذوقی می‌داند، اگرچه به حسب ظاهر در مباحث متداول طریق مشاء را می‌پیموده است.سید جلال الدین آشتیانی، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج۱، ص۳۱۶. استقلال فکری لاهیجی اگرچه از نگاشته‌ها و اندیشه‌های دیگر اندیشمندان، استفاده فراوان کرده‌است، اما استقلال رأی خود را حفظ کرده‌است. در موارد بسیاری به دیگر اندیشمندان بزرگ ایراد و اشکال می‌کند.برای نمونه: شوارق الالهام، ج۵، ص۱۱۲،۱۳۴،۲۴۵،۲۴۶؛ گوهرمراد، ص۶۰۸؛ ۴۶۳،۴۷۳،۱۳۳و... | ## بخش 3: عبدالرزاق لاهیجی | برخورداری از گرایشها و تفکرات عرفانی فیاض به شدت متأثر از از عرفاً و تعالیم آنهاست و تأثیر معارف عرفانی و صوفیانه، بر تحلیل‌ها و تقریرهای وی از مسائل کلامی، در مواضع متعددی مشاهده می‌شود. برای نمونه می‌توان به تحلیل‌های وی در بحث «غرض از بعثت انبیا» یا بحث از «فلسفه احکام» اشاره کرد.گوهر مراد، ص۳۶. به دیدگاه فیاض، راه به سوی خدا به دو راه ظاهر و باطن تقسیم می‌شود: الف: راه ظاهر که طریق استفاده از برهان و استدلال است و عقل، خود در آن استقلال داشته و غایت آن، معرفت و علم به خداوند است. ب: راه باطن، که همان سیر و سلوک باطنی و معنوی است و غایت آن، وصول حقیقی به خداوند متعال و فانی شدن از هر چه غیر اوست و باقی بودن بدوست. می‌توان گفت طریقه اشراق در واقع همان طریق تصوف است؛ جز اینکه تصوف در برابر تکلم است و اشراق در برابر حکمت.گوهر مراد، ص۴۰. به نظر فیاض هر دو طریق به حسب حقیقت و غایت، یک چیز است.گوهر مراد، ص۶۶۵ تبیین‌ها و گرایش‌های عرفانی، در کتاب گوهر مراد بسی بیشتر از شوارق و سرمایه ایمان است؛ از همین رو می‌توان گفت گوهر مراد رویکرد کلام فلسفی-عرفانی دارد. سرمایه ایمان در قالب کلم فلسفی محض تدوین شده و شوارق الالهام با فلسفه کلامی است. تسامح و تساهل در نقل و نقد روایات فیاض در برخورد با روایت، مواجهه بسیار متسامحانه‌ای داشته و در واقع احادیث را بدون هیچگونه سنجش متنی یا سندی بکار می‌برد. برای نمونه لاهیجی در بحث از حدوث نفس به احادیث «الارواح جنود مجنده، فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف» و «خلق الله الارواح قبل الابدان بالفی عام» و تنافی معنای ظاهر از آن‌ها با معارف فلسفی اشاره کرده و در توجیه آن‌ها تأویلاتی را ذکر می‌کند؛ اما به هیچ وجه متعرض بحث سندی و سنجش آن نمی‌شود.گوهر مراد، ص۱۷۱. این در حالی است که در کتب کلام نقلی، مؤلفان نوعاً محدث نیز بوده‌اند و به نقل و ذکر سند و بررسی آن‌ها توجه داشته‌اند. مجلسی (م۱۱۱۰) از متکلمانی است که اخبار را با دقت مضاعفی هم در متن حدیث و هم در سلسله سند آن نقل می‌کند.رک به: بحار الانوار، ج ۵۸، ص۱۴۴؛ همان، ج ۵، ص۲۶۷؛ ج ۵۴، ص۳۰۹. حتی متکلمان عقل‌گرایی مانند شیخ مفید(م۴۱۳) و سید مرتضی (م ۴۳۶) روایات مذکور را با وسواس نقل و نقد می‌کنند و به ضعف سندی و دلالی آن‌ها تصریح کرده‌اند.رک به: المسائل السرویه، ص۵۲؛ رسائل الشریف المرتضی، ج۴، ص۳۰. به همین جهت، میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء، لاهیجی را به نداشتن بصیرت در علوم نقلی متصف کرده‌است.میرزا عبدالله افندی، ریاض العلماء، ج ۳، ص۱۱۴. این کلام را دیگران برنتافته‌اند و آن را حمل بر معاندت میرزا عبدالله با اهل حکمت و فلسفه کرده‌اند.شیخ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج۵، ص۳۱۹؛قاضی طباطبائی، یادنامه حکیم لاهیجی، ص۲۴؛ علی دوانی، مفاخر اسلام، ج۷، ص۲۸. تذکره مخزن الغرائب می‌گوید «در شاعری نیز دستگاه قوی داشته و وی را معنی خاص بسیار است.»هاشمی سندیلوی، تذکره مخزن الغرائب، ج۴، ص۴۸۸. دیوان شعر او دوازده هزار بیت دارد.لاهیجی، دیوان فیاض لاهیجی، ص۲۳ از مقدمه امیر بانوی کریمی. بیشترین این مدایح به امام علی(ع) اختصاص دارد.لاهیجی، دیوان فیاض لاهیجی، ص۲۴ از مقدمه امیر بانوی کریمی. از مشخصات آشکار اشعار فیاض بهره گیری، وی از بسیاری از اصطلاحات فلسفی و کلامی در آنهاست.لاهیجی، دیوان فیاض لاهیجی، ص۲۷ از مقدمه امیر بانوی کریمی. همچنین میان فیض و فیاض مکتوباتی منظوم رد و بدل شده‌است.نامه فیض در: دیوان ملامحمد محسن فیض کاشانی، ج۲، ص۱۰۲۳ غزل شماره ۶۴۸ و نامه فیاض در: دیوان فیاض لاهیجی، ص۷۸۴، غزل شماره ۶۹۴. این اثر منظومه‌ای عرفای است که ضمن روایت داستانی اجتماعی، سیاسی و تاریخی دارای صبغه‌ای عرفانی-فلسفی است و عشق الهی و حب به ائمه در آن دیده می‌شود.لاهیجی، منظومه سام و بهرام لاهیجی، ص۱۴، از مقدمه نوایی، ملک زاده. انواع نسخه‌ها از میان شعرهای فیاض دیوان غزل‌های او چه به صورت کامل و چه به شکل برگزیده و منتخب چندین بار در ایران چاپ شده‌است. | ## جمع‌بندی | از جمله نسخه‌ای که با نام "دیوان فیاض لاهیجی" که در قطع وزیری و با جلد سخت و نرم از سوی شرکت انتشارات علمی فرهنگی به اهتمام و تصحیح "ابوالحسن پروین پریشان زاده " منتشر شده و نیز برگزیده‌ای از غزل‌های فیاض با نام با "با معذرت از عشق" که از سوی انتشارات هنررسانه اردیبهشت و با مقدمه سید ضیاالدین شفیعی به بازار آمده‌است او در مقدمه این کتاب شعرهای فیاض را از منظر روایت عاشقانه در غزل‌های سبک هندی بررسی کرده و یکصد غزل فیاض را از این منظر ارائه داده است.