موضوع مقاله: مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ | مقدمه: مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ مشهور به فانتوم، جنگنده-بمب‌افکن دو سرنشینه و ۲ موتوره مافوق صوت و دوربرد است که توانایی عملیات در تمام ساعات شب و روز و همه شرایط آب و هوایی را دارد. | ## بخش 1: مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ | از فانتوم به عنوان یکی از بهترین و مشهورترین جنگنده‌های سده بیستم میلادی نام برده می‌شود. کارایی که فانتوم از خود نشان داد، سبب آن شد که نیروی هوایی و سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده که در ابتدا به آن علاقه‌ای نداشتند آن را سفارش و استفاده از آن را آغاز کردند. سرعت فانتوم به عنوان یک جنگنده بزرگ به بیش از ۲٫۲ ماخ می‌رسد، در عین حال توانایی حمل ۸۴۸۰ کیلوگرم سلاح و مهمات از جمله موشک، راکت و بمب را در ۹ جایگاه خارجی دارا می‌باشد. اف-۴ مانند دیگر رهگیرهای زمان خود بدون توپ مسلسل داخلی طراحی شده بود اما در مدل‌های بعدی، توپ گاتلینگ ۲۰م‌م ام۶۱ والکان در آن جاسازی شد. این جنگنده در ابتدای خدمت خود توانست ۱۵ رکورد جهانی هنگام پرواز همچون حداکثر سرعت و حداکثر ارتفاع پرواز را به خود اختصاص دهد. فانتوم در ویتنام جانشین اف-۱۰۵ شد و به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفت و به عنوان یک جنگنده برتری هوایی (و در اواخر جنگ شناسایی و بمب‌افکن) به خوبی ایفای نقش نمود. فانتوم آخرین جنگنده نیروی هوایی آمریکا بود که خلبانان تک‌خال زیادی در قرن بیستم داشت. این هواپیما در طی دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ ستون فقرات نیروی هوایی آمریکا را تشکیل می‌داد. این هواپیما به‌تدریج با هواپیماهایی جدیدتری همچون اف۱۵ و اف۱۶ در نیروی هوایی آمریکا، اف-۱۴ تام‌کت و اف-۱۸ هورنت در نیروی دریایی آمریکا جایگزین شد. در سال ۱۹۹۱ در جنگ خلیج فارس از فانتوم اف-۴ برای شناسایی، شکار رادارها و موشک‌های زمین‌به‌هوا و نیز تحت‌فشار قرار دادن جنگنده‌های عراقی استفاده شد تا این‌که در سال ۱۹۹۶ میلادی رسماً بازنشسته شد.Donald Spring 1991, p. فانتوم اف-۴ تنها هواپیمایی بود که در هر دو تیم نمایش هوایی ایالات متحده یعنی تاندربیردز نیروی هوایی (اف۴ای) و بلو انجلز نیروی دریایی (اف۴جی) بکار گرفته شد.Lake 1992, p. فانتوم علاوه بر نیروهای دریایی و هوایی ایالات متحده در ارتش ۱۱ کشور دیگر نیز خدمت کرده است. فانتوم‌های اسرائیلی در درگیری‌های اعراب و اسرائیل عملیات‌های بسیاری انجام داده‌اند. شاه ایران در سال ۱۹۷۴ تعداد ۲۰۹ فروند از این جنگنده را خرید که در جنگ ایران و عراق نقش مهمی ایفا کردند و اکنون نیز ستون فقرات نیروی هوایی ایران را تشکیل می‌دهد. این هواپیما هنوز در نیروی هوایی ۱۱ کشور از جمله ایران (انواع دی، ئی، و آرافئی) خدمت می‌کند. در نیروی هوایی ایالات متحده از آن به عنوان پهپاد (بدون سرنشین) به عنوان هدف در تمرینات موشکی و درگیری‌های هوایی استفاده می‌شود. خط تولید این هواپیما از ۱۹۵۸ تا ۱۹۸۱ فعال بوده و ۵۱۹۵ فروند اف-۴ در آن تولید شده است که بیشترین تعداد هواپیمای مافوق صوت تولید شده از یک نوع در آمریکاست. در سال ۱۹۵۴ یک نمونه کامل از هواپیمای طراحی شده به نام اف۳اچ-جی ساخته شد و به نیروی دریایی ارائه گردید. این طرح به شدت مورد توجه قرار گرفت و بنابراین دستور ساخت دو فروند نمونه اولیه از سوی نیروی دریایی به مک‌دانل داده شد. این طرح، هواپیمایی بود تک‌سرنشین و مجهز به ۴ قبضه مسلسل ۲۰ میلی‌متری و دارای ۱۱ جایگاه حمل بمب یا موشک که توانایی عملیات در هر شرایط آب‌وهوایی را دارا بود. نیروی رانش آن توسط ۲ موتور از نوع جی-۶۵ تأمین می‌گردید و این جنگنده را به راحتی به سرعت ۱٫۵ ماخ می‌رساند. اما در سال ۱۹۵۴ میلادی با توجه به شرایط جدید حاکم بر سیاست خارجی ایالات متحده و مأموریت‌های محوله به نیروی دریایی، موارد مهمی به قابلیت‌های درخواستی مورد نظر برای این جنگنده اضافه شد که موجب تأخیر در طراحی و ساخت این هواپیما گردید، از جمله این موارد می‌توان قابلیت شرکت در عملیات‌های رهگیری و دفاع، قابلیت پرواز در شرایط جوی مختلف و مشکل، اضافه شدن یک رادار پیشرفته ای‌ان/ای‌پی‌کیو ۱۰۹ و افزودن نفر دوم به خدمه برای هدایت رادار را نام برد. | ## بخش 2: مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ | 198.</ref> ۹ جایگاه تسلیحات آن توانایی حمل بیش از ۱۸٬۶۵۰ پوند (۸۴۸۰ کیلوگرم) جنگ‌افزار، شامل موشک‌های هوابه‌هوا، هوا به سطح، هدایت‌شده، هدایت‌نشده و بمب‌های هیدروژنی را دارد. طراحی این هواپیمای جنگنده دو سرنشینه که برد بالا و امکان حمل جنگ‌افزار بالایی را داشت پایه‌ای برای طراحی نسل بعدی جنگنده‌های سبک بهینه شده برای جنگ در طول روز بود.Donald, David. ویژگی‌های پروازی در جنگ‌های هوایی بزرگ‌ترین برتری فانتوم، شتاب بالای آن بوده است. هواپیمای غول‌پیکر فانتوم که برای شلیک موشک‌های هدایت‌شونده با رادار طراحی شده بودند چابکی رقبای ساخت شوروی خود مانند میگ‌ها را نداشتند و گاه در مانورهای سخت، از مسیر خود منحرف شده و دچار پیچ خوردن‌های غیرقابل کنترل می‌شد، با این حال خلبانان معتقد بودند که هواپیما انعطاف خوبی در عملکرد دارد و پرواز با آن راحت است. در سال ۱۹۷۲ به بال‌های مدل اف-۴ ئی، هوازه را افزودند که به آن توانایی مانور با زاویه حمله بالا را می‌داد. بعضی از خلبان‌ها پس سوز را در یک موتور هواپیما استفاده می‌کردند که این کار روی شتاب هواپیما همان تأثیر را می‌گذاشت که از پس‌سوز در هر دو موتور استفاده شود و از طرفی هم دود به‌شدت سیاه غلیظ موقعیت هواپیما را مشخص نمی‌کرد. چون برای دوره کوتاهی عقیده بر این بود که جنگ‌های هوایی چرخشی در سرعت‌های مافوق صوت غیرممکن است و در واقع به خلبانان یاد داده نمی‌شد که چگونه با این هواپیما با جنگنده‌های دیگر درگیر شوند. اما در واقعیت جنگ‌های هوایی معمولاً در سرعت‌های زیر صوت دنبال می‌شدند چون خلبانان با کاهش سرعت خود تلاش می‌کردند پشت سر هواپیمای دشمن قرار بگیرند. ضمناً موشکهای هوا به هوای گرمایاب و هدایت‌شده آن دوران هم ضعیف بودند و شانس اصابت کمی داشتند. در نهایت این ضعف با اضافه کردن مسلسل ۲۰ میلی‌متری شش لول ام۶۱ والکان در اف-۴ ئی جبران شد.<ref name="Higham 1978">Higham and Williams 1978</ref> هزینه‌ها اف-۴ سیآراف-۴ سیاف-۴ دیاف-۴ ئیهزینه بخش تحقیق و توسعه – ۶۱٬۲۰۰ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۳۷۴۵۱٬۳۴۲ از ۱۹۷۳ تا اکنون – ۲۲٬۷۰۰ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۱۶۷٬۴۱۰ از ۱۹۷۳ تا اکنونبدنه۱٬۳۸۸٬۷۲۵ در ۱۹۶۵۱۰٬۲۴۱٬۶۶۴ (اکنون) ۱٬۶۷۹٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۱۲٬۳۸۲٬۴۰۳ (اکنون) ۱٬۰۱۸٬۶۸۲ در ۱۹۶۵۷٬۵۱۲٬۶۴۵ در ۲۰۰۸ ۱٬۶۶۲٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۱۲٬۲۵۷٬۰۳۱ (اکنون)موتورها ۳۱۷٬۶۴۷ در ۱۹۶۵۲٬۳۴۲٬۶۰۵ (اکنون) ۲۷۶٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۰۳۵٬۴۶۴ (اکنون) ۲۶۰٬۵۶۳ در ۱۹۶۵۱٬۹۲۱٬۶۱۸ (اکنون) ۳۹۳٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۸۹۸٬۳۲۳ (اکنون)تجهیزات الکترونیکی ۵۲٬۲۸۷ در ۱۹۶۵۱۸۵٬۶۱۰ (اکنون) ۲۹۳٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۱۶۰٬۸۳۶ (اکنون) ۲۶۲٬۱۰۱ در ۱۹۶۵۱٬۹۳۲٬۹۶۰ (اکنون)۲۹۹٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۲۰۵٬۰۸۶ (اکنون)جنگ‌افزار ۱۳۹٬۷۰۶ در ۱۹۶۵۱٬۰۳۰٬۳۱۳ (اکنون) ۷۳٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۵۳۸٬۳۶۵ (اکنون) ۱۳۳٬۴۳۰ در ۱۹۶۵۹۸۴٬۰۲۹ (اکنون) ۱۱۱٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۸۱۸٬۶۱۰ (اکنون)مهمات – – ۶٬۸۱۷ در ۱۹۶۵۵۰٬۲۷۴ (اکنون) ۸٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۵۸٬۹۹۹ (اکنون)هزینه پرواز ۱٬۹ میلیون (۱۹۶۵)۱۴ میلیون (اکنون) ۲٬۳ میلیون (۱۹۶۵)۱۷ میلیون (اکنون) ۱٬۷ میلیون (۱۹۶۵)۱۲٬۵ میلیون (اکنون) ۲٬۴ میلیون (۱۹۶۵)۱۷٬۷ میلیون (اکنون)هزینه تغییرات ۱۱۶٬۲۸۹ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۸۵۷٬۶۱۶ از ۱۹۷۳ تا اکنون ۵۵٬۲۱۷ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۴۰۷٬۲۱۸ از ۱۹۷۳ تا ۲۰۰۸ ۲۳۳٬۴۵۸ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۱٬۷۲۱٬۷۲۲ از ۱۹۷۳ تا اکنون ۷٬۹۹۵ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۵۸٬۹۶۲ از ۱۹۷۳ تا اکنونهزینه پرواز هر ساعت ۹۲۴ در ۱۹۶۵۶٬۸۱۴ در ۲۰۰۸ ۸۶۷ در ۱۹۶۵۶٬۳۹۵ (اکنون) ۸۹۶ در ۱۹۶۵۶٬۶۰۸ (اکنون) ۸۶۷ در ۱۹۶۵۶٬۶۰۸ (اکنون)هزینه نگهداری به‌ازای هر ساعت پرواز ۵۴۵ در ۱۹۶۵۴٬۰۱۹ (اکنون) نکته: مقادیر این جدول با ارزش دلار آمریکا در سال ۱۹۶۵ بیان شده‌اند<ref name="knaack">Knaack 1978</ref> و تغییرات آن به ازای تورم محاسبه شده است. گفتنی است این هواپیما نیز در نبرد با جنگنده پیشرفته میگ-۲۵ ناکام ماند و ایران مجبور شد از شرکت گرومن هواپیمای جنگندهٔ اف-۱۴ تام‌کت را خریداری نماید. نیروی هوایی شاهنشاهی ایران بعد از نیروی هوایی اسرائیل دومین مشتری این جنگنده از لحاظ تعداد سفارش به‌شمار می‌رود. بر اساس یکی از برآوردها، ۲۹ فروند اف-۴ دی، ۱۶۲ فروند اف-۴ ئی و ۱۷ فروند آراف-۴ ئی و ۲تا۳ فروند آراف-۴سی به ایران تحویل داده شده است. نیروی هوایی شاهنشاهی ایران از این جنگنده در جنگ ظفار و کمک به سرکوب شورشیان عمان و همچنین پاسداری از مرزهای شمالی و غربی ایران در برابر تجاوزات هوایی پراکنده شوروی و عراق استفاده نموده است. بعد از انقلاب ۱۳۵۷ و قطع رابطه ایران و آمریکا، این احتمال وجود دارد که این جنگنده با قطعات اصلی تجهیز نشده باشد. در طول جنگ ایران و عراق نیز ایران قطعات یدکی این جنگنده را از طرق مختلفی تأمین می‌کرد. گاه این قطعات را در چهارچوب توافقاتی همچون ماجرای مک‌فارلین به‌طور مستقیم از آمریکا تأمین می‌کرد. گاه با کمک دلالان اسلحه اسرائیلی به‌طور مخفیانه، و گاه نیز توربوفن‌های ساخت رولز-رویس پی‌ال‌سی را از کشورهای اروپایی عضو پیمان ناتو خریداری و به جای موتورهای اصلی بدون قطعات یدکی جایگزین می‌کرد. 87-88, ۲۱ فروند میگ-۲۳ ۱۵ فروند سوخو-۱۷ ۲ فروند هلیکوپتر میل-۲۴ ۲ فروند آنتونوف-۲۴ ۲ فروند میراژ اف۱ ۱ فروند سوپر اتاندارد ۱ فروند توپولف-۲۲ ۱ فروند هلیکوپتر بل ۴۱۲ ۱ فروند هلیکوپتر سوپر فرلون در دو پیروزی نیز جنگندهُ دشمن شناسایی نشد. 16, 2003 ۳ میگ-۲۳میگ-۲۳میگ-۲۱ ایم-۷ئیایم-۷ئیایم-۷ئی ۵۹/۷/۷۵۹/۷/۷۵۹/۸/۱۱ راثی ۱ میگ-۲۳ ام۶۱ والکان ۵۹/۶/۲۹ ادیبی ۱ سوپر اتاندارد ایم-۷ئی ۶۳/۱/۱۳ حسیبی ۱ میگ-۲۳ ایم-۹پی ۵۹/۷/۲۱ عباسی ۱ میگ-۲۳ ایم-۹پی ۶۰/۲/۶ سالاری ۱ میگ-۲۳ ایم-۹پی ۶۷/۳/۲۴ افخمی ۱ میگ-۲۱؟؟ /۵۹/۹ سرلک ۱ میگ-۲۱ ام۶۱ والکان ۶۰/۲/۵ مهلوجی ۱ میگ-۲۱ ایم-۹پی ۶۰/۲/۶ مفیدی ۱ میگ-۲۱ ایم-۹پی ۶۰/۶/۳۱ علیرضا یاسینی ۱ سوپر فرلون ای‌جی‌ام-۶۵۶۵/۴/۲۱ تاریخچه کاربری نیروی هوایی ایالات متحده نیروی دریایی ایالات متحده تفنگداران دریایی ایالات متحده نبردهای هوایی در جنگ ویتنام نیروهای هوایی غیر از ایالات متحده فانتوم به جز در نیروهای مسلح ایالات متحده در نیروی هوایی بسیاری کشورها از جمله استرالیا، مصر، آلمان، بریتانیا، یونان، ایران، اسرائیل، ژاپن، اسپانیا، کره جنوبی و ترکیه مورد استفاده قرار گرفته است. استرالیا نیروی هوایی سلطنتی استرالیا (RAAF) بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۳ تا پیش از تحویل جنرال داینامیکس اف-۱۱۱سی سفارشی خود تعداد ۲۴ فروند F-4E از نیروی هوایی ایالات متحده اجاره نمود. | ## بخش 3: مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ | در این مدت این هواپیماها از چنان محبوبیتی برخوردار شدند که نیروی هوایی استرالیا تصمیم گرفت تا پس از تحویل اف-۱۱۱سی‌های خود نیز، فانتوم‌های اجاره‌ای را نگه دارد.Lake 1992, p. همچنین تا اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی، تعداد ۳ فروند فانتوم فرسوده نیز جایگزین گردیدند. یونان پیوند= شناسایی نیروی هوایی یونان در سال ۲۰۰۸ در بریتانیا در سال ۱۹۷۱ نیروی هوایی یونان شروع به سفارش فانتوم کرد و از سال ۱۹۷۴ F-4E را تحویل گرفت. در اوایل دهه ۱۹۹۰، نیروی هوایی یونان RF-4E و F-4Eهای اضافی از آلمان و ایالات متحده را دریافت کرد. در تاریخ ۵ مه ۲۰۱۷، نیروی هوایی یونان به‌طور رسمی RF-4E را در مراسم عمومی بازنشسته کرد. نیروی هوایی شاهنشاهی ایران پس از نیروی هوایی اسرائیل دومین مشتری این جنگنده از لحاظ تعداد سفارش به‌شمار می‌رود. نیروی هوایی ایران ۲۲۵ فروند فانتوم سفارش داد که شامل F-4D , F-4E , RF-4E به ایران تحویل داده شده است. در طول جنگ سرد و در جریان پروژه ژن تیره، یک آر اف۴سی ایرانی توسط یک فروند میگ-۲۱ متعلق به شوروی، سرنگون شد. اسرائیل نیروی هوایی اسرائیل بزرگ‌ترین مشتری خارجی فانتوم بود و همچنین در صنایع نظامی خود نیز از این جنگنده با نام‌های اورو(RF-4Es) و کورناس(F-4E) تولید می‌کرد، این هواپیماها در درگیری‌های اعراب و اسرائیل حضور گسترده و مؤثری داشتند. اسرائیل، در دهه ۱۹۸۰، برنامهٔ ارتقا و مدرنیزه کردن فانتوم‌های خود را آغاز کرد و بخش قابل‌توجهی از آن‌ها را ارتقا داد، آخرین فانتوم‌های اسرائیلی در سال ۲۰۰۴ بازنشسته شدند. در سال ۱۹۸۱، شرکت صنایع سنگین میتسوبیشی این هواگردها را به F-4EJ Kai که برخی از قابلیت‌های ذکر شده را شامل می‌شد، ارتقا داد. ژاپنی‌ها پس از بررسی چندین جنگنده، در سال ۲۰۱۱، جنگنده نسل پنجم و مدرن اف-۳۵ را انتخاب کردند و ۱۴۷ فروند از آن جنگنده را سفارش دادند. اسپانیا نیروی هوایی اسپانیا نخستین سری از فانتوم‌های F-4C که قبلاً در نیروی هوایی آمریکا مشغول به خدمت بودند را در سال ۱۹۷۱ طی پروژه ای با نام "Peace Alfa" خریداری نمود. در سال ۱۹۸۹ هواپیمای C.12 بازنشست شد و در همان زمان نیروی هوایی تعدادی RF-4C سابق نیروی هوایی آمریکا را دریافت نمود و نام CR.12 برای آن تعیین شد. ۱۹ فوریه ۱۹۷۹ نیروی هوایی کره جنوبی خرید نخستین سری از فانتوم‌های F-4D دست دوم متعلق به نیروی هوایی آمریکا را طی پروژه‌ای با نام "Peace Spectator" از سال ۱۹۶۸ آغاز کرد که فرایند تحویل آن‌ها تا سال ۱۹۸۸ ادامه یافت. طی این سال‌ها فانتوم‌ها در کنار اف-۱۶ها، ستون فقرات نیروی هوایی ترکیه را تشکیل می‌دادند و برای حمله به مقرهای اصلی گروه حزب کارگران کردستان (پ.ک. پ) در عملیات‌های نظامی مداوم در شمال عراق مورد استفاده قرار می‌گرفتند، در ۲۲ ژوئن سال ۲۰۱۲ یک هواپیمای شناسایی RF-4E متعلق به ترکیه در نزدیکی مرز سوریه توسط پدافند ارتش سوریه رهگیری و ساقط شد. ادعای ترکیه این بود که این هواپیما در حریم هوایی بین‌المللی حضور داشته در حالی که مقامات سوری مدعی بودند که در حریم هوایی سوریه این هواپیما را ساقط کرده‌اند، در ۲۴ فوریه ۲۰۱۵، نیز ۲ فروند RF-4E دیگر در منطقه ملطیه در جنوب شرقی ترکیه به‌دلایل نامعلومی سقوط کردند. در ۵ مارس ۲۰۱۵ یک فروند RF-4E در ناحیه آناتولی مرکزی سقوط کرد و هردو خلبان آن جان باختند، پس از این حوادث نیروی هوایی ترکیه RF-4E را از تجهیزات فعال خود حذف کرد. ترکیه قصد داشت که فانتوم‌های خود را با جنگنده‌های پیشرفتهٔ اف-۳۵، جایگزین کند که به دلیل کنار گذاشته شدن از پروژه توسط آمریکا، این طرح لغو شد. F-4K, F-4M گونه‌های اختصاصی نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا (F-4K) و نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (F-4M) که در آن از موتور توربوفن رولز-رویس اسپی استفاده شده است. | ## جمع‌بندی | نیروی هوایی یونان ۱۸ فروند F-4E AUP در حال خدمت در پایگاه هوایی آندراویدا نیروی هوایی ترکیه ۲۰ فروند اف۴ئی ۲۰۲۰ ترمیناتور فعال در اختیار دارد.