موضوع مقاله: فهرست وام‌واژه‌ها در فارسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست وام‌واژه‌ها در فارسی | مقدمه: این نوشتار فهرستی از وام‌واژه‌ها که از دیگر زبان‌ها به زبان فارسی وارد شده‌اند را نشان می‌دهد. | ## بخش 1: فهرست وام‌واژه‌ها در فارسی | فرانسوی عربی ترکی روسی انگلیسی مغولی آقا؛ مهتر، مهتار، مِه، بزرگ، سرور، برادر،... این واژه بسیار پرکاربرد است و می‌بایست از زبان ترکی باشد، در ترکی باستان «آکا/آقا» معنای (چمای) برادر می‌داده است. از "آل فارسی به معنای سرخ و "تمغا است؛ این واژه در زبان پارسی میانه با آوایش «تَمگا/Tamgaa» نیز بوده و فرمان شاهی یا نشان شاهان که برای فرمان به کار می‌رفته معنا می‌داده است (کتاب "اسواران ساسانی؛ نوشتهٔ یوسف امیری و مک براید را می‌توانید بخوانید). دگرش آوایی از واج «گ» به «غ» در پارسی فراوان دیده می‌شود مانند؛ غوگاه ¬¬غوغا، گوبراگ (در پارسی میانه) ¬¬غبراغ، یوگ (در پارسی میانه)¬¬یوغ،... از سویی هم شاید ترکی شده تمگا که پس از فرمانروایی‌های ترک‌تبار همچون غزنوی و سلجوقی، به دستگاه حکومت ایلخانان مغول راه یافته است. شاید از ریشه ترکی باشد و بیشتر برای «آلتون اردو» (ارتش زرین)، شاخه‌ای از فرمانروایان مغول در کرانه شمالی دریای کاسپین در سده‌های پس از جنگتازی مغولان در تاریخ آمده است. این واژه کاربردی در زبان فارسی ندارد مگر در نوشته‌های مربوط به تاریخ چنگیز و نوادگان. این واژه نیز می‌تواند از ریشه زبان ترکی باشد که به فارسی راه یافته، نام «اردو» برای زبان مردم پاکستان که کمابیش همان زبان هندی است نیز برگرفته از همین واژه به چَمای زبان لشکری است و مربوط به تاریخ هند و پاکستان بویژه دوره گورکانیان در آن سرزمین می‌باشد؛ این واژه پرکاربرد در زبان فارسی است. نامی مردانه بوده و در میان فارسی‌زبانان برای نامگذاری چندان کاربردی ندارد، شاید نزد ترک‌زبانان همچنان نهاده شود. این واژه را عربی شده واژه‌ای یونانی برشمرده بودند، چه مغولی چه یونانی چه عربی شده در پارسی از میان رفته است. در فارسی امروز بی‌کاربرد است، با واژه آروغ به چمای بادگلو اشتباه گرفته نشود، این واژه فارسی است. این واژه احتمالاً برگرفته از «اُلای» ترکی به چم "خر یا اسب یدکی است و بیشتر برای مؤدبانه گفتن «خر» به کار می‌رود. گنبد سلطانیه در زنجان را در دوره او ساخته‌اند، نامی مغولی مردانه است و در میان فارسی‌زبانان کاربردی ندارد. (این واژه می‌بایست ریشه‌مند مغولی باشد و برای تیره‌های همین تبار در دوره ایلخانیان به کار می‌رفته که احتمالاً گروه‌هایی از آنان به قلمروشان آورده شده بودند. بسیاری از تیره‌های مغول و ترک در زمان ایلخانان به نزدیکی پایتخت‌های این سلسله در زنجان و مراغه امروزی کوچ کرده‌اند و زبان ترکی و آلتایی را که از زمان سلجوقیان در آناتولی و آذربایجان و شروان زبان فرمانروایان بوده تقویت گردید، البته مهاجرت ایل‌هایی از آناتولی و تشکیل سلسله‌های آق‌قویونلو، قراقویونلو و بویژه صفویه نیز تأثیر شگرفی در این روند داشته‌اند. واژه "اُلوس دیگر کاربردی در زبان فارسی ندارد مگر در کتاب‌های تاریخی دوران مغول و تا اندازه‌ای دوره‌های پس از آن تا زمان قاجار. اَندا / اندای / انده؛ دوست، این واژه نیز در فارسی فراگیر و ماندگار نگشت، وام‌واژه‌ای مرده در زبان فارسی است. اوتوک؛ موزه، پای‌افزار یا بخشوده و گذشت شده یا تومار، در فارسی از میان رفته است. ایداجی؛ یکی از سِمت‌های لشکری مغولان، گروهی از فرماندهان رزمی سپاه مغول، وام‌واژه‌ای از میان رفته در فارسی است. ایراخته؛ محکوم، ویجَر شده، وَجرافته («وَجر یافته» که برابر پهلوی برای واژه محکوم عربی با آوایش فارسی نو است)،... این واژه به سختی در واژه‌نامه‌ها برای ریشه مغولی یافت می‌شود؛ کاربردی در زبان فارسی ندارد. نام یکی از تیره‌های مهم تبار مادی، «آری زانتو» بوده که در زبان پهلوی آوایش آن «زَند» گردیده است، آری زانتو می‌شود زند آریا/ زند آریایی. این واژه به احتمال بیشتری ترکی است و در شیوه زندگی تیره‌های ترک و مغول، ساختار بسیار مهمی شمرده می‌شده، پرکاربرد در زبان فارسی است. نام فرمانروایان مغول در سرزمین ایران بزرگ نیز بوده که به چَمای خان «فرمانبردار» از خان یا قاآن سترگ که پس از چنگیز، تا چند سده از شهر پکن در چین رهبری امپراتوری مغول را داشته به کار می‌رفته است. این واژه بایست ترکی باشد و تا دوران قاجار نیز پرکاربرد بوده، در تاریخ بویژه دوران صفویه و قاجار بسیار به چشم می‌خورد پَن (اما)، امروزه چندان کاربردی در فارسی ندارد. واژه «چاپار/چَپَر» نیز وام‌واژه‌ای از زبان ترکی بوده و برابر فارسی ایلچی همان پیک است. ایلغار / الغار؛ تاختن، تاخت، شبیخون، آفند، جنگتازی،...، ترکی مغولی است و در بسیاری از کتاب‌های تاریخی پس از آمدن ترکان و مغولان تا دوران قاجار دیده می‌شود. ایلغامیش / ایلغامش؛ آفند کردن، تاختن، جنگتازی کردن،...، همریشه با ایلغار بوده و ترکی مغولی است. اینچو / اینچی / اینجو / انجو؛ زمین ویژه ازآن شاه، وام‌واژه‌ای مرده در زبان فارسی است و تنها در کتاب‌های تاریخی پس از مغولان به چشم می‌خورد. بالش؛ یکای شمارش زر و سیم، هیچ کاربردی در فارسی امروز با ریشه مغولی ندارد (با واژه بالش فارسی اشتباه گرفته نشود). بَرانغار / برانقار؛ راستگه لشکر، جوخه راست سپاه، جوخه یا وَشت دست راست و به عربی میمنه، در فارسی نمانده است. بهادر / باهادُر؛ پهلو، پهلوان، یل، گُرد، نیو، نَوَرده، زورمند، دلیر، دلاور، جگردار، پردل، سرباز، جنگی، جنگو، جَروک، یاور، شیردل، شیرپنجه، شیرتن، شیراوژن، شیرافکن، پلنگ‌افکن، شیرشکار، پولادرَگ، پولادپنجه، پیلتن، اژدهافش، سردار، اَسوار، اَسوارا، اژدهاتن،... این واژه بیشتر برای نام پسرانه در خانوارهای ترک یا سنتی گذاشته می‌شود و برابرهای فارسی پرشماری دارد. ریشه این واژه نیز احتمال بیشتری می‌رود ترکی باشد، در معنا کم کاربرد بوده پَن در نامگذاری از نام‌های با مسما میان ترکان است. پایژه / پایزه / پاییزه / پایز؛ سکه‌ای که برای فرمان حکمرانی از سوی سرور مغولان به کسی داده می‌شده، وَجر (حکم) فرمانروایی، گویا ریشهٔ چینی داشته با چمای مغولی آن در فارسی از میان رفته است (با واژه پاییز یا خزان که فارسی است اشتباه گرفته نشود). پرچم؛ درفش، بَرچم، از سده‌ها پیش تر از آفند مغول این واژه در سرزمین‌های فارسی زبانی همچون خراسان که گهواره فرهنگ ایرانی پس از فروپاشی ساسانیان به‌شمار می‌رفته، در میان سروده‌های سُرایندگانی نامی به چشم می‌خورد. تیره‌های رمه‌گردان، شکارچی و تاراجگری که در بلندشت‌های شمال چین می‌زیستند بر بالای نیزه یا زیر تیغه سنان، رشته‌هایی از دم گاو سیاه یا غژغاو را به عنوان درفش قبیله‌ای خود می‌بستند و این خرده‌فرهنگ، رفته رفته در سرزمین‌های پیرامونی یا مورد آفند آن‌ها شناخته شده و جا افتاد، با گذشت سده‌ها و چیرگی‌تبار مغول و همچنین فرمانروایی‌های آزگار ترکان پیش و پس از مغول‌ها که خاستگاه و فرهنگی نزدیک به هم در بلندشت‌های آلتایی داشتند بر پهنهٔ بزرگی از خاورمیانه، این واژه به معنای درفش و عَلَم جاافتاد و بعدها به درفش‌هایی با نقش و نگارهای پارچه‌ای که نماد شاهان بود نیز گفته شد. ریشه‌شناسی دیگری نیز برای آن گفته شده که از «بَر + چَم» می‌آید که به معنای چمیدن (خرامیدن و خودنمایی) بر بلندی است و ستایه یا صفتی برای درفش بوده، ریشه فارسی دارد ولی ریشه نخست احتمالاً درست‌تر باشد. در پارسی میانه به این نماد "دِرَفش، در عربی "عَلَم یا رایَة و در ترکی نیز واژه "بِیرَق برابر آن به کار می‌رفته و پرچم احتمالاً از ریشه زبان مغولی باشد. ترغو؛ گونه‌ای پارچه ابریشمین و گرانبها، ریشه مغولی داشته امروزه کاربردی در فارسی ندارد. تُغار / تاغار؛ تشت/تاس گلین و سفالین، گونه‌ای ظرف سفالین برای خوراک یا… این واژه از دیرگاهان پیش از جنگتازی مغولان در فارسی بوده است، دست کم بایست از ترکی به فارسی راه یافته باشد. دربارهٔ نافارسی بودن این واژه و ریشه‌شناسی اَش، پژوهش بیشتری نیاز است پَن به احتمال ترکی بوده، کاربرد معمولی در زبان فارسی دارد. | ## بخش 2: فهرست وام‌واژه‌ها در فارسی | تکشمیشی/ تکِشمِشی؛ پیشکشی به فرمانروای مغول، خاکبوسی پیشگاه خدیو مغول، فروتنی چاکرانه آستان سرور مغولان،... ریشه واژه در پارسی میانه، «تَمگا» بوده است که به زبان ترکی و از آن به مغولی راه یافته. این واژه می‌تواند از راه زبان‌های کهن ایرانی خاورین همچون سغدی که دیرگاهانی در سرزمین فرارود گویش می‌شده به زبان همسایگان ترک در آنسوی مرز سیردریا (سیحون) در زمان باستان اندر شده باشد. در دوران چیرگی فرمانروایان ترک بویژه سلجوقیان و پس از آن مغول‌ها، این واژه با آوایش «تمغا» به فارسی نو پس از چند سده برگشته است، باری دگرش آوایی «گ به غ» در فارسی فراوان رخ داده است و شاید این آوایش نیز به وام گرفته نشده باشد. پس از مغولان و تا اندازه‌ای به سستی گراییدن فرمانروایان تیموری، این واژه رفته رفته بی‌کاربرد می‌شود، امروزه کاربردی در فارسی ندارد مگر کتاب‌های تاریخی _ نگاه کنید به کتاب "اسواران ساسانی" تَنسوق؛ گونه‌ای جامه گرانبها، ارمغان، نادر… یا دستور، فرمان،... در چَمای نخست که جامه‌ای گرانبها باشد؛ گفته شده ریشه آن از واژه هندی «تَنسکهه» به فارسی تَنسَخ شده، عربی شده آن تَنسوق بوده که باز به فارسی (احتمالاً) و از آن به ترکی و مغولی گردیده، بار چَمایی آن نیز دگرش یافته است. در چَمای دوم هم گمان می‌رود به همین ریشه بازگردد، به هر روی در فارسی امروز کاربردی ندارد. (این واژه هم در ترکی و هم مغولی به کار می‌رفته، برابر ریشه‌دار آن در زبان پهلوی و اوستایی «بیوَر/بیوار» بوده که بزرگ‌ترین یکای شمارشی در زبان‌های ایرانی شناخته شده و برابر ده هزار است. این واژه را مغولان و ترکان برای هنگ یا وَشت‌های ده هزار تایی لشکر خود که «قشون» می‌نامیده‌اند به کار می‌بردند. در دوره قاجار به ده هزار دینار قجری، یک تومان می‌گفته‌اند که با افت ارزش پول ملی در ایران، این واژه به عنوان یکای پول رواژ یافته و امروزه تومان تنها برای یکای پولی در فارسی کاربرد دارد) جِبه؛ نام یکی از سرداران مغول بوده است. جرانغار / جرانغاز؛ چپگاه سپاه، سمت چپ لشکر یا به عربی میسره، در فرهنگ لغت دهخدا ترکی دانسته شده… به هر حال در فارسی از میان رفته است. برخی از زبان‌شناسان مانند گرهارد دورفر واژه «چاقو» را نیز از همین واژه مغولی دانسته‌اند، باری (البته) ریشه‌شناسی فارسی برای آن «چاک + و» بوده که به چَمای ابزار شکافنده است. برخی نیز واژه چکاچاک (= چرنگ شمشیر و تیغه‌ها) را نیز برگرفته از آن شمرده‌اند که چندان درست نیست؛ این واژه می‌بایست واژآوایی از صدای برخورد تیغه‌ها در پیکار بوده باشد، چک + میان‌وند فارسی «ا/وا» + چک مانند رنگارنگ، گرماگرم، مالامال، سراسر، برابر، پایاپای، جورواجور، زخمازخم، دمادم، لشالش، کشاکش،... چِریک؛ بسیج، بسیچ، رزم‌آرا، لشکری، جنگجو، رزمنده، رزم‌آور، ناوَرده، نبرده، سپاهی، اِسپاهی، جنگخواه، پیکارجو،... بسیاری از وام‌واژگان ترکی در زبان فارسی، واژه‌های مربوط به سپاه و رزم و لشکریان است؛ سلسله‌های بسیاری پس از فروپاشی ساسانیان را شاخه‌های‌تبار ترک، بیشتر به پشتگرمی سپاهیان آمایش یافته از مردان ایلیاتی به قدرت رساندند. برخی از وام‌واژه‌های ترکی همچون قشون، جلو (جیلاو؛ لگام اسب، کسی که در پیش می‌رود)، کومَک (فریادرسی کسی از سپاهیان، گیر افتاده در میان دشمن)، یاغی، داروغه، گزمه، چریک، آذوقه، سیورسات، یورش، ایلچی، تومان، یرغه (اسب راهوار، راهواری)، شلوغ، کشیک، قراول، قورچی (سواره)، تفنگ، جار، چپاول، یغما،... واژه چریک امروزه بیشتر برای پیکارجویانی با شیوه رزمیدن در جنگ‌های نامنظم کاربرد دارد، کاربرد آن معمولی است) چنگیز؛ لقب (پاشنام) جهانگشای مغول، «تموچین» است که با درهم کوبیدن تیره‌های دشسگال مغول آلتایی و همبسته کردن جنگجویان ایلیاتی (زَندین)، نخست بلندشت‌های چین و خاور آسیا را به خاک و خون کشید و سپس به باختر آسیا و اروپای خاوری تاخت. در این جنگتازی‌های چنگیز و نوادگان‌اش که نزدیک به صد سال به درازا کشید و فرمانروایی آزگار این تبار، میلیونها تن جان خود را از دست دادند، هزاران سازه باشکوه تمدن‌ها ویرانه گشت، صدها هزار کتاب ارزشمند خاکستر شد… جنایت‌های این تبار در چند خط نمی‌گنجد؛ تنها در موج نخست آفند سپاه مغول به رهبری چنگیز، در بلندشت‌های چین و خاور آسیا بیست و اندی میلیون انسان در کشتارها، جنگ، تاراج و پیامدهایی همچون قحطی و گریختن از میان رفتند. تنها در آفند چنگیزیان به بلندشت‌های ایران، برآورد کشته‌ها و تلف شدگان میان ۷ تا ۱۲ میلیون تن است؛ گرچه آمار روشنی از جان دادگان این رخداد خونین تاریخی نمی‌توان گفت… در پی نسل‌کشی‌ها در خراسان، فرارودان و خوارزم، زبان‌های سغدی و خوارزمی که دیرزمانی روبه سستی نهاده بودند، یکسره نابود شدند، مکتب ادبی خراسان از هم پاشید، دانشمندان و ادیبان بسیاری کشته و آواره گشتند، شهرهای آباد آن سرزمین‌ها با خاک یکسان شد. پس‌افکند چنگیز و نوادگانش بناها و کتاب‌ها و آثار هنری و… ایست که بر خون نزدیک به ۳۰ و اندی میلیون انسان ساختند… این نام بیشتر در میان خانواده‌های سنتی به فرزندان پسر گذاشته می‌شود، گاهی نیز نام یکی از سالداران خاندان است که بر نواده‌های وی می‌گذارند، در زبان مغول گویا چَمای «بزرگ خان‌ها» را می‌داده و پس از به رهبری همه تیره‌های آلتایی رسیدن تموچین برای او به کار رفته است. کاربرد آن در نامگذاری بوده و امروزه نیز کم است…) چوک؛ این واژه در فرهنگ واژگانی یافت نشد، با ریشه مغولی، امروزه در فارسی هیچ کاربردی ندارد. دالای؛ زمینی که از سوی سرور مغول به افراد لشکری دهش می‌شده، در فارسی امروزه نیست. دومان / دومن؛ توفان، مه‌آلودگی، این واژه نیز ترکی دانسته شده و در فارسی نمانده است. (این واژه نیز هم در ترکی و هم مغولی به چَماهای گفته شده بوده، به فارسی راه یافته و بسیار پرکاربرد است) سیبه / سیبا؛ کندَک یا کانالی گرداگرد شهر، دژ یا هر جایی برای جنگیدن، ترکی مغولی بوده و در فارسی امروز کمابیش فراموش شده است. (این نیز بیشتر ترکی دانسته شده، از دوره قاجار به این سو دیگر کاربردی ندارد) سُیورغال؛ زمینی که فرمانروا دهش می‌کرده است، این ترکی مغولی بوده و در زبان فارسی از میان رفته است (تیول، اُلکای و اقطاع واژگانی نزدیک به آن بوده که دو تا ترکی و دیگری عربی است). سُیورغامیشی؛ نوازش از سوی شاه، شهنوازی، مهرورزی، به عربی "تلطف، مغولی بوده و در زبان فارسی مانا نبوده است. سُیورغَتمش؛ یکی از حکمرانان مغول در کرمان بوده که از حکومت ایلخانی استقلال داشت. سُیورمیش / سیورمش؛ شادی غریو و فریادی که در روز جنگ، لشکریان کنند، مغولی بوده و تا اندازه‌ای برابر با واژه روسی «هورا» بوده است که در فارسی مانا نبود. شقاول؛ شاید نام پرنده‌ای است، به گونه‌ای کم در فارسی امروز شنیده می‌شود و بیشتر برای نامگذاری. شقایق؛ لاله دلسوخته، آلاله، لاله داغدار، لاله‌سا، این واژه را عربی دانسته‌اند نه مغولی. این گل را در پارسی میانه «آلالَک» می‌گفته‌اند که همان آلاله در آوایش پارسی نو است؛ آلاله به چمای آن است که این گل لاله نیست گرچه همانند آنست، پیشاوند «آ» در زبان‌های ایرانی کهن، برای دُشمایگی یا ضدیت به کار می‌رفته است. ترمتای / طرمتای / طرمطای؛ گونه‌ای پرنده شکاری یا حشره‌خوار، ترکی یا مغولی بوده و در فارسی کاربردی ندارد. غازان؛ نام نخستین ایلخان مغول است که اسلام آورد (گرچه گفته می‌شود گیخاتو نیز مسلمان شده بود)، نامش در فارسی شنیده نمی‌شود. قاآن؛ خدیو تیره یا زند مغول را می‌گفته‌اند که بعدها برای فرمانروا نیز به کارش برده‌اند. در ترکی " خان گفته می‌شده که در بسیاری از زبان‌های خاورمیانه همچون فارسی، کردی، پشتونی، تاجیکی، دری، لری، بلوچی و حتی هندی، پنجابی و اردو با آوایش ترکی آن بسیار پرکاربرد است. زبان‌شناسان دربارهٔ ریشه این واژه دیدگاه‌های گوناگونی دارند، به هر روی با آوایش مغولی بیشتر برای نام خانوادگی شنیده می‌شود. قُچاق؛ فربه و نیرومند، پرزور، پروار زوردار، مغولی بوده و در فارسی شنیده نمی‌شود. قچقار / قجقار / قجغار؛ گوسفند پرواری گشنی، ترکی مغولی و شاید همریشه با درایهٔ (مدخلِ) بالا باشد… در فارسی جایی ندارد. با همین آوایش در زبان ترکی معنای (چمای) «گورخر» در زبان فارسی را داشته که هر دو واژه ترکی و مغولی آن در فارسی از میان رفته‌اند. قُلزم؛ در یک چَما عربی شده یک واژه یونانی است و نام بندری در کشور مصر، اما (پن) در معنای مغولی شاید سنگر یا جبهه نبرد سرزمینی باشد، با ریشه مغولی در واژه‌نامه‌ها نیز یافت نشد. قلنک؛، در تاریخ غازانی همراه واژه "کابین فارسی آورده شده و آنگونه که از جمله کتاب برمی‌آید شاید در مغولی چمایی نزدیک به دهش کردن، بخشش نمودن، هدیه یا… داشته باشد. قمیز / قومیز / کومیز / قمیس؛ می‌بایست مایعی (آپیکی) مست کننده همچون می و مل بوده باشد که مغول‌ها آنرا از ترش کردن (تخمیر) ماست یا شیر دام درست می‌کردند، امروزه در فارسی شنیده نمی‌شود. | ## بخش 3: فهرست وام‌واژه‌ها در فارسی | قوبچور / قوبجور / قبجور / قپچور؛ گونه‌ای از باج و سرانه که از مردم گرفته می‌شده است. قوتوقو؛ نام سردار مغول که در جنگ پَروان (جایی در افغانستان امروزی) از جلال الدین خوارزمشاه شکست خورده به نزد چنگیز گریخت. پس از این شکست شورش‌هایی در شهرهای اشغال شده به دست مغولان رخ داد ولی نبود دوراندیشی میان سرداران سپاه خوارزمشاه، باعث شکست‌های بعدی آنان از لشکر مغول گردید. قودا؛، در کتاب تاریخ غازانی همراه با اَندا و اَینی آمده و شاید چمایی نزدیک به دوست، یار یا… در زبان مغولی داشته است. قورُلتای / قورُلتای / قوریلتای / قورلتان؛ انجمن و گروهی از بزرگان مغول که برای تصمیم (یازش) مهمی هم‌اندیشی می‌کرده‌اند همانند «کنکاش»، در زبان فارسی دیگر فراموش شده است. بازه‌ای که این واژه به زبان فارسی راه یافته چندان روشن نیست و احتمالاً از ترکی به پارسی آمده باشد، وام‌واژه‌ای بسیار پرکاربرد است. (مغولی یا ترکی بوده، در فارسی امروز گفته نمی‌شود و از میان رفته است) کِریاس؛ آستان، درگاه، بارگاه، دربار،... (این واژه در شاهنامه و دیگر کتاب‌های ادبی پیش از جنگتازی مغول‌ها در زبان فارسی به کار رفته، احتمالاً فارسی یا اندرشده به آن از زبانی دیگر بوده باشد. کاربردی در فارسی ندارد) کُنکَلَک / کُنگلک؛ پیراهن، گونه‌ای جامهٔ مغولی، این واژه نیز در زبان فارسی برجای نمانده است. واژه‌ای ترکی یا مغولی است که امروزه به چَمای کاوش، جستجو، پژوهیدن به کار می‌رود، کاربرد آن در فارسی کم است. گورکان / گُرِکان؛ داماد، این واژه بایست ریشه مغولی داشته و در ترکی همچنان چمای داماد دارد. تیمور لنگ این واژه را فرنام (لقب) خود نهاد، ازین رو وی را تیمور گورکانی نیز در تاریخ گفته‌اند و اشاره به آنست که او خود را داماد خاندان چنگیز و جدا از آن یک فرمانروای مغول برمی‌شمرده، بیش از آنکه ترک یا تاتار بداند، البته بیشتر تاریخ‌نگاران وی را مردی از تاتارهای باشنده در فرارودان که تیره‌ای از ترکان بوده‌اند می‌دانند و اینکار بیشتر برای جایگاه جهانگشایی مغولان و خاندان چنگیز بوده است. پس از وی یکی از نوادگانش به نام «بابر» به هندوستان گریخت و با یاری فرمانروایان مسلمان در باختر سرزمین هند توانست سلسله ای بنیاد نهد که آنرا "گورکانی نامید و تا استعمار انگلستان، بر بخش بزرگی از هند فرمانروایی می‌کردند. این واژه در چمای داماد در فارسی کاربردی ندارد، شاید برای نام خانوادگی شنیده شود. گَوُرگه / گورگا؛ گونه‌ای کوس یا طبل به مغولی، در فارسی این واژه از میان رفته است. لارغو؛ نگهبان دارایی بی صاحب، گنجور، مغولی بوده و در زبان فارسی جا نیفتاده از میان رفته است. مُنغَلای / منقلا / مانگلای؛ پیشگاه لشکر، پیشانی لشکر، به عربی طلایه یا جبهه، این واژه از ساختار لشکری مغول برآمده و چم پیشانی نیز می‌داده است. موچلَکا؛ دست‌نوشته‌ای که برای سند یا تأیید به کسی داده می‌شده است، در فارسی به آن «دستخط، ترده یا نورده» به عربی «قبالة» و در ترکی «بونچاق» می‌گفته‌اند. نارین؛ گنج‌خانه، گنجینه، بایگانه، بادگان، خزینه (این واژه احتمالاً عربی شده واژه «Huzinak یا uzinak» در زبان پهلوی بوده باشد که معنای خرج درباری داشته و واژه هزینه در فارسی نو نیز برگرفته از آنست)، خزانه… این واژه مغولی تنها در دستگاه حکومتی ایلخانان گویا به کار رفته و پس از آن در فارسی فراموش شده است. نعناغ؛ این واژه در فرهنگ واژگانی یافت نشد، با این آوایش در فارسی هیچ کاربردی ندارد. اگر منظور واژه «نعناع» است؛ عربی شده «نانای» در زبان پهلوی بوده که گونه‌ای از گیاه پونه است، ریشه مغولی ندارد. (می‌تواند مغولی باشد، بسیار پرکاربرد است) نویان؛ سردار، سالار، فرمانده، فرمانفرما، مهتر،... نهالَه/نهالهَ؛ برای این واژه دو معنا گفته شده، یکی همان نهال که درخت نوباوه باشد و ریشه از زبان پارسی میانه / پهلوی دارد و دیگری کمینگاه شکار که آن نیز چند سده پیش از آفند مغولان در واژه‌نامه «لُغت فُرس اسدی» نخستین فرهنگ واژگانی زبان پارسی آورده شده است و احتمال اینکه از زبان‌های ترکی مغولی باشد اندک است. هلاکو / هولاکو؛ نوه چنگیز که موج دوم آفند مغول به ایران و خاورمیانه را رهبری کرد، سرسلسلهٔ ایلخانیان است. یاراق / یراق / یراغ؛ جنگ‌افزار، ساز و برگ رزم، افزار آماییدن (تجهیز) اسب، ترکی دانسته شده و در برخی زبانزدهای زبان فارسی همچون «زین و یراق کردی» شنیده می‌شود. یاسا / یاسای / یاساق؛ فرمان و آیین‌نامه ای که چنگیز برای مغولان و فرمانروایی مغول پدیدآورد. یورت / یُرت / یورد؛ جایی که خانوارهای مغول و ترک چادرهای خود را برپا می‌کرده‌اند. مجازاً چَمای خانه و میهن نیز می‌داده، ترکی مغولی بوده، در فارسی از میان رفته است. واژگان «تومان، سوغات، چَک، نوکر، یاغی» را پرکاربردترین واژگان مغولی می‌توان شمرد که هنوز در زبان فارسی زنده‌اند. تر)-گورکان (داماد)-میز (پرتغالیMesa)-یاسامیشی- ارمنی پوک/pook؛ این واژه با درایهٔ ارمنی در فارسی یافت نشد، واژه پوک به چَمای تهی یا به عربی متخلخل از ریشه پودَگ/pudag در پارسی میانه و آن نیز از ریشه پَتَکَ/pataka در پارسی باستان است و با واژگانی همچون پوچ، پکیده، پکیدن، پوسیدن،... خاج؛ این واژه در ارمنی به چَمای دارآویز یا به عربی صلیب بوده و با این چما در فارسی امروز کاربردی ندارد. (نام خاج برای دنبالچه در پایین ستون مهره‌ها نیز بایست از همین واژه برگرفته باشد، برابر فارسی آن همان دنبالچه یا دنبالیچه است) درزی از دِرجَک/Derjak؛ این واژه نیز احتمالاً ریشه ارمنی ندارد، درز به چَمای شکاف/ شکاف جامه، فارسی است. دَرزی به چمای دوزنده یا به عربی خیاط است که در فارسی امروزین چندان به گفت نمی‌آید، نام کیش «دَروزی» که در بخش‌هایی از سرزمین شام پیروانی دارد نیز از همین واژه فارسی ریشه یافته (نام عارفی که این آیین را اندیشه‌پردازی کرده است). پس برابر بهتر آن در گفتار، «پدرسوخته» یا «پدرسوختگی» است، این واژه نیز در فارسی کم کاربرد است. لاتین ارجان- ارگانوم-ارون-ازملک-اسارون-اسپاراگوس-استراک-اسقیل-اشقمونیا-استبل-اکالیپتوس-الیسونAlyssum-امپراتور-انبرباریس-انتله-انخوسا-اندروصاقس-انطوبیا- اولسطیون-اولیرا-اپیکا-اونوبروخیس-ایرس-ایرسا-قالس-بدلیون-برباریس-بستیناج-بسیله-بشولیون-بطارش-بطریرک-بطونیقا –بقس-بگونیا-بوتیه-بوق، بوغ-پاپروس، پاپیروس-پتاس-پسیلیون-بریدVeredus-تاپسیا-تاتوره-تمیس-تیموس-جِس-جَبسین-جنتیانا-چراییتا-حبوره-دلفین- دینارDenarius-رادیوس-ریزوفور-ژالاپJalapa-سالویا-ستروطیون-سراسیاs?rasus-سَسالی-سطاخیس-سِطرکا (لا. س)-پَست (هند باستان)-پرشکال، پشکال-پنکه-پانی-تار، تال-تُنُک (ه باس)-جار-جُغ، یوغ، جوغ (ه باس)-جن (ه باس)-چاپ (ه. س)-چِلِم (یا چِلِم است یا چَلَم یا…)-چلو، چلاو، چیلاو-چلیم، چِلم –چنپا، چمپا-چُهره (ه. اُ)-خام-خاییدن-خَس-دام (سیب م۴قسکه)-دگل-رشتنrēs (هند باستان)-ریوRip555 ف ۵غ (ه باس)-زار، زاره (ه با)-زر، زالJárant(ه با)-ساج، ساگ، ساگون، ساکهو-ساری، ساره، شاره-سال-سترونStarī-ستی-سِل، سیل، شل-سوهان (هند. گرفته شده از مغوش پارسی-ناسوت-ناقوس، ناقوشا-سماق-جلد-شاغول-خراج- دیگر زبان‌ها اسپانیایی انیفس-بشته-بشلشکه-پلوطس؟ که بردرخت و سنگ بسته (منعقد) شود)-مُهَیمِن-ناسوت-هَوَرقلیا-رخش (سریع الحرکت)-سوسن (شوشن)-آمین-ساعت سومری بوریا/Buryaa = پَشباف،... چوپان/Shubaa = رمه‌بان، رمه‌گردان، گله‌بان،...(واژه‌های چوپان و شبان از ریشه سومری بوده که از راه زبان آرامی به پهلوی اندر شده، از فارسی به ترکی نیز رفته است) دیب/Dub = نویسنده، داتار،...(دفتر، دبیر، دبیرستان، دبستان، دیبان، دیوان،... (واژه مَلَه در لری و کردی به چَمای شنا از ریشه همین واژه سومری است) ننه/Naanaa = مادربزرگ، بزرگ‌مام،... | ## جمع‌بندی | چینی چینی چاو-چای-شوشو-کاغذKu-chih,Kok-ci,Kok-dz (از طریق سغدی) لوفر-فنگ‌شویی-کرسی (ژاپنی، چینی)Koratsu-کنفسیوس-ووشو- ژاپنی اریگامی-تاناکورا-جودو-سامورایی-سونامی-شینتو-کیمونو-هاراکیری-هایکو- فینیقیایی آدونیس-آسیا (آشو آسو=طلوع آفتاب مشرق)-آشور_اروپا (مغرب)-عرب (ارب)- حبشی حواری-سُکرکه-سقرقع-قهوه-مِنبَر-نجاشی، نجیشی (حبشی=نیجوستی=شاه)-نفاق- قبطی قاقلی-Feli,fel-کا-کاکKake-کاکُل، کاکِلته، قاقله-واحه- زبان بومی آمریکا اسکیمو-تنباکو-توتم-چیتی-شکلات-کاکائو-کانادا-کایاک-کوکا- مجاری پاپریکا- تونگایی تابو- ابوریجینی بومرنگ-کانگورو-کوآلا- تامیلی کاری تاگالوگ یویو- فنلاندی سونا (حمام بخار)- سلتی ویسکی- عیلامی زیگورات (نیایشگاه)- هیزم نبطی ترقین-هاسیمونا؟