موضوع مقاله: بانو | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بانو | مقدمه: بانو یک واژه و عنوان پارسی است که از دیرباز به جهت احترام، در ابتدا یا انتهای نام زنان بزرگ ذکر می‌شده است. | ## بخش 1: بانو | بانو در اصل مشابه «لیدی» و سابقاً یک عنوان اشرافی بوده است؛ اما (به مرور) تا امروز به صورت جایگزینی برای واژهٔ ترکی خانم رایج شده و ممکن است به صورت یک عنوان خطاب به‌کار برود. به احتمال زیاد، بانوگ عنوانی با معنی اصلی «درخشان» یا «روشنی‌بخش» و معنی مجازی «بزرگ» و «زیبا» برای زنان محترم و والاتبار بوده است. این واژه با واژگان عربی «رئیسه» و «سیده» و ترکی «خانم»، «خاتون»، «بیگم» و «بیگه» قرابت معنایی دارد. دهخدا دربارهٔ اجزاء آن می‌نویسد: «گمان می‌کنم از بان به معنی حارس و حافظ و دارنده و امثال آن است و واو علامت شفقت یا تأنیث یا تصغیر است.» به نوشتهٔ فرهنگ ناظم‌الاطبا، جمع این واژه به صورت «بانوان» یا «بانویان» می‌باشد. صورت جمع دیگر این واژه (به رسم پارسی پهلوی) «بانوان بانو» می‌باشد که به گفتهٔ دهخدا عنوان ملکه‌های اشکانی بوده است. به نوشتهٔ فرهنگ نظام: «[بانو] خانم و خاتونی است که زن محترمه باشد.» از ترکیب واژهٔ شاه و شهر با بانو، واژگان شاه‌بانو (یا شهبانو) به معنی «ملکه» یا شهربانو به معنی «بانوی کشور» به وجود آمده است. احتمالاً این کلمه مخفف خودمانی واژهٔ «بانبشن» در پارسی میانه به معنای ملکه می‌باشد. ریشه‌شناسی دربارهٔ پیشینه و معنای واژهٔ بانو نظریات گوناگونی وجود دارد که هیچ‌یک قطعی نیستند؛ اما نظر مرجح این است که این واژه به شهادت الواح عیلامی در تخت جمشید در ترکیب نام چندین زن و مرد در دوره هخامنشیان و نیز در ترکیب نام چند تن از شاهان اشکانی دیده می‌شود. همچنین در زبان اوستایی در ساخت چندین واژه مرکب از ریشهٔ با (ba) به معنی «درخشیدن»، نسبت دارد. از این ریشه در زبان‌های ایرانی نوین، بُن به معنی «روز» در زبان آسیمحسن ابوالقاسمی (۱۳۴۸) دربارهٔ زبان آسی، جلد یکم، تهران، صص ۲۹ و ۳۲. و بام و بامداد به معنی «صبح پگاه» در فارسی و نیز در بامی یا بامیگ که صفت شهر بلخ و به معنی «خاوری» یا «روشن» است دیده می‌شود. از این‌رو، ایرج پروشانی در دانشنامه جهان اسلام معتقد است که: «به احتمال زیاد، بانوگ عنوانی با معنی اصلی درخشان یا روشنی‌بخش و معنی مجازی بزرگ و زیبا برای زنان بزرگ و والاتبار بوده است. | ## بخش 2: بانو | کاربرد لقب کَدَگْ اَفروز به معنی خانه افروز یا روشنی‌بخش خانه در توصیف سرآمد زنان در کتاب مینوی خردمینوی خرد، (۱۳۵۴)، ترجمهٔ احمد تفضلی، تهران، صص ۷۸ و ۷۹. این کلمه به زبان پارتی و پارسی میانه چندین‌بار در کتیبه شاپور یکم در کعبه زرتشت در معرفی زنان دربار شاهنشاهی استفاده است. در همان‌جا و نیز در کتیبه نرسی در پایکولی، آناهید (آناهیتا) ایزدبانوی آب، با صفت «بانوگ» خطاب شده است. این واژه همچنین در کتیبه کرتیر در کعبه زرتشت با اشاره به آتشکدهٔ «آناهید بانوگ» (بانو آناهیتا)، در لقب سپندارمذ ایزدبانوی زمین به صورت «کَدَگْ بانوگِ وَهِشت» (کدبانوی بهشت) و دست کم بر روی دو مهر از روزگار ساسانیان ثبت شده است. در اوایل دوره ساسانیان و مطابق کتیبهٔ شاپور در کعبه زردشت، بانوگ در سلسله مراتب زنان بزرگ دربار، در مرتبهٔ سوم (چهارم؟) پس از «بانْبِشْنان بانْبِشْن» (شهبانوی شهبانوان)، «شهربانبشن» (شهبانوی کشور) و «بانبشن» (شهبانو) قرار داشته و در آنجا برای چهار تن به‌کار رفته است: شخصی به نام یَزدبَد با مقام «بانوگان هَنْدَرْزبَد» (اندرزبد بانوان) که مشاور و مرشد روحانی زنان دربار بوده است، نرسه‌دخت با عنوان «سَکان بانوگ» (بانوی سکاها)، «چَشْمَگ بانوگ» زنی والامقام از درباریان و «مِردود بانوگ» مادر خود شاپور. به نوشتهٔ ایرانیکا، بانو در اصل مشابه «لیدی» و یک عنوان اشرافی بوده است؛ اما (به مرور) تا امروز به صورت جایگزینی برای واژه ترکی خانم رایج شده است. دو مورد از مشهورترین ترکیبات همچنان رایج با واژه بانو، کدبانو (katak-bānūk) به معنی «بانوی خانه» و شهبانو (shahbānū) به معنی «همسر شاه» یا «ملکه» هستند که مورد دوم در دوران سلسله پهلوی، جایگزین واژهٔ عربی ملکه به صورت عنوان سلطنتی فرح پهلوی شد. از دیگر ترکیب‌ها با واژهٔ بانو، اصطلاحاتی چون موارد زیر پدید آمده است: بانوی حصاری: کنایه از زنی که در حصار باشد و بیرون نیاید و گاه مقصود از زنان زیبایی است که از حصار (شهری در ماوراءالنهر) می‌آورده‌اند. بانوی حرم: معشوقه‌ای که در چهاردیواری حرم‌سرا محبوس و محصور باشد که کاربرد رمانتیک دارد. کدبانو: به معنی بانوی خانه یا خانم خانه که از ترکیب دو واژهٔ کد (به معنی خانه)+بانو ساخته شده است. بانوی کوه: صدایی که از آواز در کوه پیچد و برگردد که در افسانه‌های قدیم آن را به بانویی نسبت می‌دادند که در کوه پنهان شده و هر کوهی بانویی داشته است. از دیرباز، بانو اشاره به زن بزرگ‌زاده و ارجمند داشته و به شکل عنوانی احترام‌آمیز در ابتدا یا انتهای نام زنان بزرگ ذکر می‌شده است. | ## بخش 3: بانو | علاوه بر در کتیبه‌های ساسانی و ادبیات زردشتی به پارسی میانه، در لقب بعضی از ایزدبانوان هند و ایرانی و همراه نام همسران شاهان، امیران و بزرگان دربار دیده می‌شود. این واژه در ادبیات فارسی و به ویژه در منظومه‌هایی مانند شاهنامه، ویس و رامین و خسرو و شیرین، به معنی زن بزرگ و ملکه کاربرد فراوان دارد. برخلاف بانبشن که ظاهراً استعمالش متروک شده و تنها در زبان ارمنی برجای مانده است، کلمهٔ بانو با همان معانی «زن» یا «زن بزرگ» یا «زن محترم» به زبان فارسی نو رسیده و کاربردش ادامه یافته است. اما در دوران اسلامی، در عنوان زنان شاهان و بزرگان کاربردی محدود یافت و از همان آغاز و به خصوص از روزگار فرمانروایی ترکان به بعد، تدریجاً عنوان‌های عربی، ترکی و مغولی مانند سِتّی، سیّده، حرّه، بی‌بی، خاتون، بیگم و خانم جایگزین آن شدند. در تداول امروز، برابر «خانم» و در زبان نوشتاری و رسمی، به خصوصاً در خطاب به زنان شوهردار آورده می‌شود. واژهٔ بانو بسیار در شعر و ادبیات پارسی به‌خصوص در میان شاعران سده‌های آغازین هجری با سبک خراسانی به‌کار رفته است. شهربانو، کیهان‌بانو، گوهربانو، مهربانو، ماه‌بانو، تاج‌بانو و مهین‌بانو برخی از این نمونه‌ها هستند. به نوشتهٔ ایرانیکا، در این موارد همیشه مشخص نیست که آیا بانو بخشی از نام است یا یک عنوان. این واژه در نام مشاهیرانی چون بانو ارم همسر رستم، بانوبیگم همسر همایون شاه گورکانی، ارجمند بانو همسر شاه جهان گورکانی، جهان‌زیب‌بانو دختر داراشکوه، بانوترکان همسر محمد بن سعد از اتابکان یزد، بانوجهان همسر امیر مبارزالدین محمد میبدی، پری‌بانو از شخصیت‌های اصلی داستان احمد و پری‌بانو، بانودخت مادر خسرو انوشیروان، شهربانو و جهان‌بانو به‌ترتیب دختر و خواهر یزدگرد سوم دیده می‌شود. نام دو دختر رستم زربانو و بانوگشسب (که به صورت گشسب‌بانو هم ذکر شده) بوده است.ابن شادی، مجمل التواریخ و القصص، ص ۵۴. | ## جمع‌بندی | نام بانو بر بعضی از آبادی‌های ایران مانند «بانو» در مهاباد و شهرکی در پارس، «بانوده» در هزار پی آمل، «بانوان» در بانه کردستان، «بانوصحرا» در کرج، «بانو کُندال» در چابهار و «بانوگشسب» در گچساران، همچنان باقی مانده است.محمدحسین پاپلی یزدی (۱۳۶۷)، فرهنگ آبادی‌ها و مکان‌های مذهبی کشور، مشهد، ذیل نام‌های فوق.علی‌اکبر دهخدا (۱۳۲۵–۱۳۶۱)، لغت‌نامه دهخدا، زیر نظر محمد معین، تهران، ذیل نام‌های فوق.