موضوع مقاله: مصطفی کمال آتاترک | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مصطفی کمال آتاترک | مقدمه: مصطفی کمال آتاترک (به ؛ حدود ۱۸۸۱ – ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸) یا مصطفی کمال پاشا تا ۱۹۲۱ و غازی کمال پاشا، فیلد مارشال، دولت‌مرد انقلابی، مؤلف و بنیان‌گذار جمهوری ترکیه بود که از ۱۹۲۳ تا زمان مرگش در ۱۹۳۸ به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور این کشور فعالیت کرد. | ## بخش 1: مصطفی کمال آتاترک | page 225 آتاترک از نظر ایدئولوژی سکولاریست و ملی‌گرا بود، و سیاست‌ها و نظریه‌های سیاسی-اجتماعی او، به کمالیسم معروف شد. آتاترک به‌واسطهٔ دستاوردهای نظامی و سیاسی خود، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رهبران سیاسی سدهٔ بیستم شناخته می‌شود. ظهور ملی‌گرایی ترک شاهد ارتکاب نسل‌کشی امپراتوری عثمانی علیه اتباع یونانی، ارمنی و آشوری در امپراتوری بود؛ نقش آتاترک در عواقب پس از این رخداد، در حالی که مستقیماً در آن دخالتی نداشت، بحث‌برانگیز بوده است. با تشکیل دولت موقت در آنکارا، پایتخت کنونی ترکیه، او نیروهای اعزامی متفقین را شکست داد و به این ترتیب در آنچه که بعداً جنگ استقلال ترکیه یاد می‌شود، پیروز شد. او سپس به انحلال امپراتوری عثمانیِ ضعیف اقدام و به‌جای آن، جمهوری ترکیه را به‌طور علنی اعلام کرد. به‌عنوان رئیس‌جمهور جمهوری تازه‌تاسیس ترکیه، آتاترک یک برنامهٔ جامع اصلاحات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را با هدف نهایی ساخت یک دولتِ ملی مدرن، مترقی و سکولار آغاز کرد. او آموزش ابتدایی را رایگان و اجباری کرد و هزاران مدرسهٔ جدید را در سراسر کشور افتتاح کرد. او همچنین الفبای ترکی مبتنی بر لاتین را مرسوم کرد که جایگزین الفبای قدیمی ترکی عثمانی شد. 48, 59, 250 دولت آتاترک سیاست ترک‌سازی را در پیش گرفت که در تلاش برای ایجاد همگون‌سازی بود؛ یعنی ملتی متحد و از همه مهم‌تر، ملتی سکولار تحت پرچم ترکیه. تحت ریاست آتاترک، اقلیت‌ها در ترکیه تحت فشار قرار گرفتند یا مجبور شدند در انظار عمومی به ترکی صحبت کنند، اما اجازه داشتند زبان خود را در خفا حفظ کنند. جای‌نام‌های غیر ترکی تعویض شدند و به اقلیت‌ها دستور داده شد که نام خانوادگی ترکی بگیرند. در سال ۱۹۳۴، به‌پاسِ نقشی که او در ساخت جمهوری ترکیهٔ مدرن ایفا کرد، نام خانوادگی آتاترک به معنای «پدر ترک‌ها» از سوی پارلمان ترکیه به او داده شد. او در ۵۷ سالگی در کاخ دلمه‌باغچه استانبول درگذشت و با تشییع‌جنازهٔ دولتی از وی تجلیل شد. سال ۱۹۸۱ میلادی مصادف با صدمین سالگرد زادروز آتاترک، یاد و خاطرهٔ او توسط سازمان ملل متحد و یونسکو گرامی داشته شد. یونسکو سال ۱۹۸۱ را «سال آتاترک در جهان» اعلام و قطعنامه‌ای را در مورد صدمین سالگرد او تصویب کرد. یونسکو او را «رهبر نخستین مبارزه علیه استعمار و امپریالیسم» و «مروج برجستهٔ حس تفاهم بین مردم و صلح پایدار بین ملت‌های جهان و اینکه او تمام عمر خود را بدون تمایز برای ایجاد یکپارچگی و همکاری بین مردم کار کرد» توصیف کرد. Değerli زندگی او در ۱۸۸۱ در شهر سالونیک، در شمالِ یونانِ کنونی، که در آن زمان جزئی از امپراتوری عثمانی بود، در خانواده‌ای از طبقهٔ متوسط، چشم به جهان گشود. پس از اتمام تحصیلات مقدماتی وارد مکتب حربیه (دانشکدهٔ جنگ) و سپس به «دانشکدهٔ ستاد» وارد شد و به عنوان دانشجوی ممتاز و سروان ستاد، فارغ‌التحصیل شد.کتاب آتاترک، نوشتهٔ آندرو مانگو، ترجمهٔ هوشمند دهقان، انتشارات پیام امروز، چاپ اول ۱۳۹۴ ادعا و فرضیه‌ها دربارهٔ تبار آتاترک بسیار گوناگون و ناسازگار هستند. آتاترک در دههٔ اول قرن بیستم به همراه گروهی از افسران ترک که ترکان جوان نامیده شدند، پایه‌های اصلاحات در ارتش و دولت را به نفع ملی‌گراییِ ترک‌ها تثبیت کرد. در جنگ‌های بالکان به سِمَت فرماندهی رسید و در سال ۱۹۱۶ در تنگهٔ داردانل و شبه‌جزیرهٔ گالیپولی در برابر بریتانیایی‌ها مقاومت کرد و مانع اشغال استانبول توسط آن‌ها در جنگ جهانی اول شد. شکست عثمانی در جنگ جهانی اول منجر به اشغال سرزمین‌های این امپراتوری توسط متفقین شد. هرچند شورش ترک‌زبانان آناتولی در برابر اشغال توسط متحدین در جنگ استقلال ترکیه منجر به تأسیس جمهوری ترکیه و در نهایت انقراض امپراتوری عثمانی شد و آتاترک رهبری جنگ استقلال را برعهده داشت. پس از پیروزی، نهادهای حاکم سیاسی_مذهبی امپراتوری قدیم (سلطنه و خلافت) توسط دولت ملی‌گرای ترکیه لغو شد تا جای خود را به جمهوری جدید بدهد. اصل اساسی آتاترک استقلال کامل کشور بود.Mango, Atatürk, 367 وی موضع خود را تصریح کرد: «البته منظور از استقلال کامل، استقلال کامل اقتصادی، مالی، قضایی، نظامی، فرهنگی و آزادی در همه امور است. 204 او اصلاحات گسترده‌ای را در جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی رهبری کرد و ستون فقرات جمهوری جدید از ساختارهای قانونی، قضایی و اقتصادی را ایجاد کرد. اگرچه او بعدها توسط برخی به عنوان مبتکر اصلاحات گسترده ایده‌آل شد، بسیاری از ایده‌های اصلاح طلبانه او قبلاً در محافل روشنفکری عثمانی در آغاز قرن بیستم رایج بود و پس از انقلاب ترکان جوان آشکارتر بیان شد. هیتلر او را به عنوان «ستاره ای در تاریکی» و «خالق درخشان ترکیه جدید» تعریف کرد.آدولف هیتلر در سخنرانی خود در رایشستاگ در ۴ می ۱۹۴۱ گفت: «ترکیه متحد ما در جنگ جهانی بود. | ## بخش 2: مصطفی کمال آتاترک | ترکیه اولین نمونه رستاخیز را به متفقین خود، شکست خورده از سرنوشت، داد، در حالی که ترکیه، به لطف نگرش واقع بینانه رهبری دولتی خود، نگرش مستقل خود را حفظ کرد، یوگسلاوی قربانی دسیسه‌های بریتانیا شد.» رسانه‌های آلمانی در جمهوری وایمار به‌طور گسترده به جنگ در آناتولی پرداختند. استفان ایریگ استدلال می‌کند که جنگ استقلال ترکیه تأثیر قطعی‌تری بر کودتای مونیخ نسبت به راهپیمایی موسولینی به رم داشت. آلمانی‌ها، از جمله آدولف هیتلر، می‌خواستند پیمان ورسای را لغو کنند، همان‌طور که معاهده سور لغو شد. مصطفی کمال وظیفه سازماندهی و فرماندهی لشکر نوزدهم متصل به ارتش پنجم در طول نبرد گالیپولی را بر عهده داشت. او پس از پیش‌بینی صحیح محل حمله متفقین، فرمانده خط مقدم شد و تا زمان عقب‌نشینی آنها، این سمت را حفظ کرد. سپس به فرماندهی سپاه شانزدهم ارتش دوم منصوب شد و پس از آنکه حمله گسترده روسیه به شهرهای کلیدی آناتولی رسید، به لشکرکشی قفقاز اعزام شد. در عوض، در ۷ مارس ۱۹۱۷، مصطفی کمال از فرماندهی سپاه شانزدهم به فرماندهی کل ارتش دوم ارتقا یافت، اگرچه ارتش‌های تزار به زودی با وقوع انقلاب روسیه از حجاز خارج شدند.Lengyel, They called him Atatürk, 68 در ژوئیه ۱۹۱۷، او به فرماندهی ارتش هفتم منصوب شد و در ۷ اوت ۱۹۱۷ جایگزین فوزی پاشا شد که تحت فرماندهی گروه ارتش ییلدیریم ژنرال آلمانی اریش فون فالکنهاین بود (پس از آنکه نیروهای بریتانیایی ژنرال ادموند آلنبی در دسامبر ۱۹۱۷ اورشلیم را تصرف کردند، اریش فون فالکنهاین جای خود را به اتو لیمان فون سندرز داد که در اوایل سال ۱۹۱۸ فرمانده جدید گروه ارتش ییلدیریم شد)Ana Britannica (1987) Vol. با این حال، طلعت پاشا مشاهدات آنها را نادیده گرفت و پیشنهاد آنها را برای تشکیل یک خط دفاعی قوی‌تر در شمال، در سوریه عثمانی (در بخش‌هایی از ولایت بیروت، ولایت دمشق و ولایت حلب)، با فرماندهی ترک‌ها به جای آلمانی‌ها، رد کرد. در آنجا، وظیفه همراهی ولیعهد (و سلطان آینده) محمد وحیدالدین را در طول سفر قطاری‌اش به اتریش-مجارستان و آلمان به او محول شد. مصطفی کمال در آلمان از خطوط آلمانی‌ها در جبهه غربی بازدید کرد و به این نتیجه رسید که قدرت‌های مرکزی به زودی جنگ را خواهند باخت. او بدون هیچ تردیدی این نظر را به قیصر ویلهلم دوم و ژنرال‌های عالی‌رتبه‌اش آشکارا ابراز کرد. در طول سفر بازگشت، او مدت کوتاهی بین ۳۰ مه تا ۲۸ ژوئیه ۱۹۱۸ برای درمان پزشکی در کارلزباد و وین اقامت داشت وقتی محمد ششم در ژوئیه ۱۹۱۸ سلطان جدید امپراتوری عثمانی شد، مصطفی کمال را به قسطنطنیه فراخواند و پس از چندین جلسه در ماه‌های ژوئیه و اوت ۱۹۱۸، او را به فرماندهی ارتش هفتم در فلسطین منصوب کرد. مصطفی کمال در ۲۶ اوت ۱۹۱۸ به حلب رسید، سپس به سمت جنوب و به سمت ستاد خود در نابلس ادامه داد. در ۱۹ سپتامبر، در آغاز نبرد مجیدو، ارتش هشتم جناح ساحلی را در اختیار داشت اما از هم پاشید و لیمان پاشا به ارتش هفتم دستور داد تا به سمت شمال عقب‌نشینی کند تا از پیشروی کوتاه بریتانیایی‌ها به سمت رودخانه اردن جلوگیری کند. ارتش هفتم به سمت رودخانه اردن عقب‌نشینی کرد، اما در جریان عقب‌نشینی از نابلس در ۲۱ سپتامبر ۱۹۱۸ توسط بمباران هوایی بریتانیا نابود شد با این وجود، مصطفی کمال موفق شد یک خط دفاعی در شمال حلب تشکیل دهد. 210 جنگ با آتش‌بس مودروس که در ۳۰ اکتبر ۱۹۱۸ امضا شد، پایان یافت و به تمام نیروهای آلمانی و اتریش-مجارستانی در امپراتوری عثمانی زمان کافی برای عقب‌نشینی داده شد. در ۳۱ اکتبر، مصطفی کمال به فرماندهی گروه ارتش ییلدیریم منصوب شد و جایگزین لیمان فون سندرز شد. آخرین خدمت فعال مصطفی کمال در ارتش عثمانی، سازماندهی بازگشت نیروهای عثمانی باقی مانده در جنوب خط دفاعی بود. او برای مدتی در ستاد وزارت جنگ (حربیه نزارتی) در قسطنطنیه کار کرد و تا ۱۶ مه ۱۹۱۹ به فعالیت‌های خود در این شهر ادامه داد. در راستای خطوط تثبیت شده تجزیه امپراتوری عثمانی، متفقین (نیروهای بریتانیا، ایتالیا، فرانسه و یونان) آناتولی را اشغال کردند. تاریخ‌نگار اریک-یان زورشر استدلال کرده است که کمال به‌طور ویژه‌ای برای این نقش واجد شرایط بود، زیرا «به‌عنوان یک اتحادیه‌گر و میهن‌پرست مورد اعتماد بود، اما در عین حال **بیش از حد با حلقهٔ حاکم انور و طلاط یا با قتل‌عام‌های ارامنه درگیر نبود»». در ۳۰ آوریل ۱۹۱۹، فهری یاور-ای حضره‌ای شهریاری («دستیار افتخاری سلطان») با درجهٔ میرلیوا، مصطفی کمال را به‌عنوان بازرس یگان‌های ارتش نهم منصوب کرد تا آنچه از واحدهای نظامی عثمانی باقی مانده بود را بازسازی کرده و امنیت داخلی را بهبود بخشد. این انتصاب عملاً او را به نمایندهٔ تام‌الاختیار آناتولی تبدیل کرد و مسئولیت تمامی کارکنان نظامی و غیرنظامی در منطقه را برعهدهٔ او گذاشت. مصطفی کمال در ۱۹ مه ۱۹۱۹ به سامسون رسید و هدف نخست خود را تشکیل یک جنبش ملی سازمان‌یافته علیه نیروهای اشغالگر قرار داد. در ژوئن ۱۹۱۹، او بیانیهٔ آماسیا را صادر کرد و اعلام نمود که استقلال کشور در خطر است. وی در ۸ ژوئیه ۱۹۱۹ از ارتش عثمانی استعفا داد و دولت عثمانی برای او بازداشت‌نامه صادر کرد. با این حال، کاظم کارابکر و دیگر فرماندهان نظامی فعال در شرق آناتولی از رهبری مصطفی کمال پیروی کرده و او را به‌عنوان رهبر خود به رسمیت شناختند. | ## بخش 3: مصطفی کمال آتاترک | آخرین انتخابات پارلمان عثمانی که در دسامبر ۱۹۱۹ برگزار شد، اکثریت قاطع را به نامزدهای «انجمن دفاع از حقوق آناتولی و روملیا» ( داد) به ریاست مصطفی کمال، که خود در آنگورا، که اکنون با نام آنکارا شناخته می‌شود، باقی ماند. در ۲۳ آوریل ۱۹۲۰، GNA با ریاست مصطفی کمال افتتاح شد؛ این اقدام عملاً وضعیت دوگانگی را در کشور ایجاد کرد. در ماه مه ۱۹۲۰، مبارزه قدرت بین دو دولت منجر به صدور حکم اعدام غیابی برای مصطفی کمال توسط دادگاه‌های نظامی ترکیه شد. هالیده ادیب (ادیوار) و علی فؤاد (چبسوی) نیز در کنار مصطفی کمال به اعدام محکوم شدند. در ۱۰ آگوست ۱۹۲۰، وزیر اعظم عثمانی، داماد فرید پاشا، پیمان سور را امضا کرد و برنامه‌های تقسیم امپراتوری عثمانی، از جمله مناطقی که اتباع ترک آن را قلب سرزمین خود می‌دانستند، نهایی شد. مصطفی کمال بر استقلال کامل کشور و حفاظت از منافع اکثریت ترک در «خاک ترکیه» اصرار داشت. موفقیت‌های نظامی دولت وحدت ملی (GNA) علیه جمهوری دموکراتیک ارمنستان در پاییز ۱۹۲۰ و بعداً علیه یونانیان، با تأمین مداوم طلا و تسلیحات برای کمالیست‌ها از سوی دولت بلشویکی روسیه از پاییز ۱۹۲۰ به بعد امکان‌پذیر شد.В. پس از یک سری نبردها در طول جنگ یونان و ترکیه، ارتش یونان تا رودخانه ساکاریا، تنها هشتاد کیلومتری غرب آنکارا، پیشروی کرد. نبرد ساکاریا که از ۲۳ آگوست تا ۱۳ سپتامبر ۱۹۲۱ ادامه یافت، با شکست یونانیان به پایان رسید. پس از این پیروزی، مصطفی کمال در ۱۹ سپتامبر ۱۹۲۱ توسط مجلس ملی کبیر به درجه مارشال و عنوان غازی مفتخر شد. متفقین، با نادیده گرفتن میزان موفقیت‌های مصطفی کمال، امیدوار بودند که نسخه اصلاح‌شده‌ای از پیمان سور را به عنوان یک توافق صلح بر آنگورا تحمیل کنند، اما این پیشنهاد رد شد. او همچنین به سرکوب عشایر دست زد؛ ولی دیری نپایید که باور قلبیِ آتاترک به لزوم مدرن‌سازی، سبب خشم روحانیون ترکیه شد و خشم روحانیون باعث بروز اعتراضاتی در برخی نقاط ترکیه شد (از جملهٔ آن‌ها می‌توان به قیام شیخ سعید در سال ۱۹۲۵ اشاره کرد که مغایرت آن با اسلام به دیاربکر حمله کرده بود)... در سال ۱۹۳۴، به فرمان آتاترک، استفاده از القاب و عناوین ستایشی چون «حضرت، ملا، حاجی، سید، افندی و جناب»، در برگه‌های دولتی ترکیه ممنوع اعلام شد.روزشمار تاریخ ترکیه. عصمت اینونو و آتاترک عصمت اینونو در زمان جنگ جهانی اول مقام سرگردی را در ارتش عثمانی دارا بود؛ پس از پیروزی‌های پیاپی، به درجهٔ ژنرالی ارتقا یافت و با بنیان‌گذاری جمهوری ترکیه، مقام نخست‌وزیری را به‌دست‌آورد. وی سیاستمدار زیرکی بود و مغز اندیشمند آتاترک به‌شمار می‌آمد و در زمان آتاترک، بارها نخست‌وزیر شد و تا مرگ آتاترک، ریاست دولت را برعهده داشت و کشور را به نام او اداره می‌کرد. اینونو، در زمان جنگ جهانی دوم، با توجه به وضع اقتصادیِ ترکیه، کشورش را از جنگ به دور نگاه داشت. بسیاری از ناظران می‌نویسند که وی به‌تنهایی در برابر سیاست‌مدارانی که هوادار ورود به جنگ بودند می‌ایستاد و می‌گفت: «باید صبر کرد تا نتیجهٔ جنگ مشخص شود. اگر پیروزی متحدین حتمی باشد، آن‌گاه وارد جنگ می‌شویم.» فراماسونری احتمالی آتاترک در برخی از دایرةالمعارف‌ها به عنوان فراماسون ذکر شده است.Robert A. خاکسپاری کمال آتاترک روز ۱۰ نوامبر سال ۱۹۳۸ میلادی در ۵۷ سالگی به‌واسطهٔ بیماری کبد درگذشت. آرامگاه او (که به آنیت‌کابیر به معنای قبر یادبود مشهور است) در شهر آنکارا قرار دارد. همه ساله، ساعت ۹:۰۵ روز ۱۰ نوامبر، یک دقیقه مراسم سکوت به‌مناسبت درگذشت بنیان‌گذار ترکیهٔ نوین، مصطفی کمال آتاترک، و به‌دنبال آن، به صدا درآمدن زنگ مدارس و آژیر پایگاه‌ها در ۹:۰۶ (لحظهٔ وفات وی) برگزار می‌شود. نطق (۱۹۲۷–۱۹۱۹)، ترجمهٔ محمدرضا هیئت، مورد تأیید مرسل اوزترک، آنکارا: نهاد عالی فرهنگ، زبان و تاریخ آتاترک، مرکز تحقیقات آتاترک، ۲۰۰۴= ۱۳۸۳، ۵۵۱ ص. (این سخنرانی در روزهای ۲۰–۱۵ اکتبر ۱۹۲۷ در دومین کنگره بزرگ حزب جمهوری خلق ایراد گردیده است) دربارهٔ آتاترک به فارسی م‍ح‍م‍د ت‍وف‍ی‍ق، م‍ح‍م‍د. زندگینامه مصطفی‌کمال آتاترک پدر ترکیه مدرن، ترجمهٔ اسماعیل‌نوری‌علا، کلن: انتشارات فروغ، ۲۰۰۹ = ۱۳۸۸، ۵۹۷ ص. آتاترک، ت‍رج‍م‍ه ح‍م‍ی‍د ن‍طق‍ی، ت‍ه‍ران: م‍ؤس‍س‍هٔ ف‍ره‍ن‍گ‍ی م‍ن‍طق‍ه‌ای، ن‍ش‍ری‍هٔ ش‍م‍اره ۱۲، ۲۱۰ ص. ت‍ج‍دد آم‍ران‍ه: ج‍ام‍ع‍ه و دول‍ت در ع‍ص‍ر رض‍اش‍اه، ت‍رج‍م‍هٔ م‍ه‍دی ح‍ق‍ی‍ق‍ت‌خ‍واه، ت‍ه‍ران: ق‍ق‍ن‍وس، ۱۳۸۷، ۲۸۶ ص. اروج زاده، لیلا، دین و سیاست در ترکیه معاصر از آتاترک به بعد، اردبیل: انتشارات محقق اردبیلی، ۱۳۹۷، ۱۴۰ ص. | ## جمع‌بندی | هانی‌اوغلو، شکرو، سقوط امپراتوری و تولد جمهوری: نگاهی به نقش آتاترک در پیدایش ترکیه، ترجمهٔ رضا جوادی، تهران: لوح فکر، ۱۳۹۵، ۲۶۷ ص.