موضوع مقاله: استان کهگیلویه و بویراحمد | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # استان کهگیلویه و بویراحمد | مقدمه: کُهگیلویِه و بویِراحمد یکی از استان‌های ایران است که مرکز آن، شهر یاسوج می‌باشد. | ## بخش 1: استان کهگیلویه و بویراحمد | این استان با مساحتی حدود ۱۶ هزار و ۲۴۹ کیلومتر مربع، در امتداد رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد که از شمال به چهارمحال و بختیاری، از غرب به خوزستان، از جنوب به بوشهر و از شرق به فارس و اصفهان محدود می‌شود. جمعیت کهگیلویه و بویراحمد بر پایه سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵ برابر با ۷۱۳٬۰۵۲ نفر بوده که ۵۰ درصد آن‌ها در شهرستان بویراحمد حضور دارند. با این وجود بیش از ۲۵ درصد نفت و گاز، ۱۰ درصد رواناب‌ها، ۲۰۰۰ گونه گیاهی (با بیش از ۴۵۰ گونه گیاهی دارویی)، در این استان قرار دارند. استان کهگیلویه و بویراحمد ۹ درصد از جنگل‌های کشور (حدود ۲۰ درصد کل زاگرس)، را در خود جای داده‌است، همچین ۵۶ درصد استان را جنگل‌ها پوشانداند از این لحاظ این استان مقام اول را در پوشش جنگلی کشور داراست تقسیمات کشوری این منطقه تا قبل از تصرف به دست والیان استان فارس بخشی از حکومت لر بزرگ بود و پس از فروپاشی حکومت لر بزرگ تا دوران قاجار خودگردان بود که سپس به تصرف یکی از والیان ایالت فارس درآمد و ولایتی از فارس شد. در سال ۱۲۵۸ هجری قمری برابر با سال ۱۲۲۱ هجری خورشیدی، شهرستان‌های امیدیه، آغاجاری بهبهان، هندیجان، بندر ماشهر از منطقه کهگیلویه جدا شدند. (مردم این شهرستان ها همگی لر و لر زبان هستند) از سال ۱۳۲۴ هـ.خ به جهات سیاسی، بویراحمد از کهگیلویه مجزا و ضمیمه استان فارس گردید. در ۲۲ تیرماه ۱۳۴۲ طبق تصویب‌نامه مجلس شورای ملی، سرزمین ایلات ششگانه کهگیلویه و بویراحمد که تا آن زمان بخشی جزء استان فارس و بخشی جزء استان خوزستان بود از این دو استان جدا شد و به فرمانداری کل تبدیل گردید و متعاقب آن شهر یاسوج مرکز استان در سال ۱۳۴۴ شکل گرفت و سرانجام در خرداد سال ۱۳۵۵ با همان محدوده به استان تغییر یافت. این استان به نه شهرستان و ۱۶ بخش تقسیم شده‌است که شامل ۱۶ شهر و بیش از ۱۷۰۰ روستا می‌گردد. شهرستان‌های این استان عبارتند از: شهرستانمرکزجمعیت سال ۱۳۹۰جمعیت سال۱۳۹۵تغییربویراحمدیاسوج۲۴۳٬۷۷۱۲۹۹٬۸۸۵کهگیلویهدهدشت۱۳۲٬۳۲۸۱۳۱٬۳۵۱گچساراندوگنبدان۱۱۹٬۲۱۷۱۲۴٬۰۹۶دناسی سخت۵۲٬۰۴۰۴۲٬۵۳۹بهمئیلیکک۳۷٬۰۴۸۳۸٬۱۳۶چرامچرام۳۲٬۱۵۹۳۳٬۵۴۳باشتباشت۲۰٬۶۹۹۲۱٬۶۹۰لندهلنده۲۱٬۳۶۷۲۱٬۸۱۲مارگونمارگون۱۹٬۸۷۶ آمار استان کهگیلویه و بویراحمد از نظر جمعیت و مساحت از استان‌های کوچک ایران است و درهر دو مورد دارای رتبه ۲۸ در بین سی استان می‌باشد. بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرستان استان، شهرستان بویراحمد به مرکزیت یاسوج می‌باشد. ۶۸ درصد از جمعیت کل استان ما در محدوده سنی ۱۵ تا ۶۴ سال هستندد که جمعیت جوان را تشکیل می‌دهند. از جمعیت ۷۳۰ هزار و ۵۲ نفر استان، ۱۹۵ هزار و ۲۴۷ نفر در گروه سنی صفر تا ۱۴ سال، ۴۸۴ هزار و ۹۹۵ نفر در گروه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال و تعداد ۳۲ هزار و ۸۴۶ نفر بیش از ۶۴ سال سن دارند. محرومیت استان کهگیلویه و بویر احمد با وجودی که ۷۱۳ هزار نفر جمعیت دارد، با این وجود جز استان‌های محروم کشور می‌باشد. استان کهگیلویه و بویراحمد با ۱۲٫۶ درصد نرخ بیکاری، رتبه ششم بالاترین بیکاری را در کشور داشته‌است. با مطالعه باستان شناسان در استان قدمت استان به دوران پارینه سنگی می‌رسد استان کهگیلویه و بویراحمد در دوران ایلامیان جز از انزان شرقی بوده‌است آثار فراوانی از دوره ایلامیان در استان وجود دارد، با آمدن آریایی‌ها به این ناحیه و قدرت گرفتن شاهان هخامنشی استان جز خاستگاه تمدن هخامنشیان نیز محسوب می‌شد، امپراتوری هخامنشیان دارای ۲۳ ساتراپ بود. استان در دوره‌های مختلف تاریخ‌شناسی ایران تاریخ پیش از اسلام و پیش از ورود آریایی‌ها این استان (منطقه جغرافیایی این استان) در دوره هزاره ۴ قبل از میلاد بخشی از تمدن عیلام بوده. در دوره بعد از اسلام و همچنین بعد از ورود آریایی‌ها از سال ۱۲ هجری به تدریج حمله اعراب به ایران آغاز شد و ساسانیان مغلوب آنان شدند و امپراتوری ایران به دست مسلمانان افتاد. در اوایل دوره اسلامی هر بخش را تحت اختیار یک فرمانروای عرب قرار دادند که یکی از این چهار بخش، منطقه کهگیلویه به مرکزیت ارجان بود. همچنین، ریاست مردم کهگیلویه در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری به عهده فردی به نام روزبه بود که او را پادشاه این منطقه (پادشاه زمیگان) نیز می‌خواندند. با این تفاسیر، حداقل تا سال ۳۴۶ ه‍.ق خاندان گیلویه بر نواحی کهگیلویه حکومت می‌کردند. اما از قرن سوم هجری به بعد است که محدوده وسیعی از مملکت ایران، شامل استان‌های لرستان، ایلام، کرمانشاه، چهار محال بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و همچنین بخش‌هایی از استان فارس، استان بوشهر و استان خوزستان، همگی تحت عنوان بلاد اللور (لرستان) شناخته شد و در سال ۳۰۰ هجری در اختیار دو برادر به نامهای بدر و منصور قرار گرفت. پیشینه لرستان به‌معنی سکونتگاه مردم لر واژه‌ای است که به سرزمین‌های لرنشین اطلاق می‌گردد و به‌معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای کهگیلویه و بویراحمد را هم شامل می‌شد. اما پس از حکومت صفویان، جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان کنونی محدود شد. | ## بخش 2: استان کهگیلویه و بویراحمد | این منطقه نیز در حکومت قاجاریان به دو بخش لرستان پشتکوه(ایلام کنونی) و لرستان پیشکوه(لرستان کنونی) تقسیم شد. بیشترین جمعیت لرتباران در استان‌های لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر، خوزستان، همدان و فارس است. همچنین لرها تشکیل دهنده جنوب استان ایلام، جنوب استان مرکزی و غرب استان اصفهان هستند. در کنار اینها اقلیتی از سایر اقوام مانند قشقایی و عرب در این استان و به خصوص شهرستان گچساران حضور دارند. شهرستان سال تأسیس جدا شده از جمعیت (۱۳۹۵) مساحت (km²) ایلات نقشه شهرستان کهگیلویه ۱۳۳۷ استان خوزستان ۱۳۱٬۳۵۱ ۲٬۸۰۵ بویراحمد، طیبی، دشمن‌زیاری 100px شهرستان بویراحمد ۱۳۴۲ استان فارس ۲۸۰٬۰۰۹ ۳٬۲۳۹ بویراحمد 100px شهرستان مارگون ۱۳۹۸ شهرستان بویراحمد ۱۹٬۸۷۶ ۱٬۰۱۸ بویراحمد 100px شهرستان گچساران ۱۳۵۳ شهرستان کهگیلویه ۱۲۴٬۰۹۶ ۴٬۶۸۳ بویراحمد، بابویی، قشقایی 100px شهرستان باشت ۱۳۸۹ شهرستان گچساران ۲۱٬۶۹۰ ۱٬۰۵۵ بابویی 100px شهرستان بهمئی ۱۳۸۳ شهرستان کهگیلویه ۳۸٬۱۳۶ ۱٬۳۱۷ بهمئی 100px شهرستان لنده ۱۳۹۱ شهرستان کهگیلویه ۲۱٬۸۱۲ ۵۴۴ طیبی 100px شهرستان چرام ۱۳۸۹ شهرستان کهگیلویه ۳۳٬۵۴۳ ۱٬۱۱۳ چرام، بویراحمد 100px شهرستان دنا ۱۳۷۹ شهرستان بویراحمد ۴۲٬۵۳۹ ۱٬۱۰۱ بویراحمد 100px لری جنوبی لری جنوبی تنها مختصر به استان کهگیلویه و بویراحمد نیست بلکه بسیاری از شهرستان های استان خوزستان، غرب و شمال استان فارس و جنوب استان اصفهان و مساحت بسیار عظیمی از استان بوشهر(دیلم، گناوه، دشتستان و بخش عظیمی از بوشهر) به زبان لری جنوبی سخن می‌گویندکه با گویش مردم کهگیلویه و بویراحمد یکسان است. مردم این شهرستان‌ها با مردم کهگیلویه بویراحمد از یک ریشه و نژاد هستند و دارای تاریخ مشترک می‌باشند. سخنوران لری جنوبی با سایر لرتباران از جمله لک زبان‌ها هم‌تبار می‌باشند و همگی از قوم لر هستند. تقسیمات لرهای جنوبیمحل سکونتزبانلرهای کهگیلویه بویراحمدیکهگیلویه و بویراحمد:تمام استان خوزستان:بهبهان، رامهرمز، صیدون، آغاجاری، امیدیه، هندیجان، ماهشهر، اهواز، رامشیر فارس:اقلید، آباده، سپیدان، گله دار، بیضا اصفهان:سمیرم بوشهر:به طور عمده در بخش شبانکارهلری جنوبیلرهای ممسنیفارس:سپیدان، ممسنی، رستم، کوه چنار، کازرون، بخش ارژن شیراز، بیضا بوشهر:دشتستانلری جنوبیلرهای حیات داوودیبوشهر:گناوه، دیلم، دشتستان، انگالی فارس:کازرون، فراشبند خوزستان:هندیجان، بهبهان، ماهشهرلری جنوبیلرهای لیراویبوشهر:گناوه، دیلم، دشتستان، بخش انگالی بوشهر، شهرستان کنگانمحل سکونت بعضی از مردمان لیراوی در شهرستان کنگان میباشد که به دلایل خاصی از جمله شغل، تحصیل و… از شهرستان های اطراف به بندر کنگان مهاجرت کردند و الان در بندرکنگان ساکنند. باغ گردشگری چشمه بلقیس چرام تنگ پیرزال در ۱۵ کیلومتری شمال شرق شهر دهدشت آبشار بهرامبیگی آب و هوا اقلیم استان به دو منطقه و تقسیم می‌شود: این مناطق حدود ۸۰۳۷ با میانگین ۹۰۰ متر فاصله از دریا، در استان را در بر می‌گیرد. میانگین بارندگی در این مناطق بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلی‌متر در سال است، بارش‌ها از اوایل فصول سرما تا اوایل فصول گرم سال ادامه پیدا می‌کند، این مناطق شهرستان‌های بویراحمد، دنا، مارگون و شمال شهرستان‌های کهگلیویه و گچساران را در بر می‌گرید. همچنین شهر یاسوج یکی از مرتفع‌ترین مراکز استان‌های ایران نیز به‌شمار می‌رود و در جایگاه دوم بعد از شهرکرد قرار گرفته‌است. همچنین سلستین، بوکسیت، سنگ گچ، مواد اولیه سیمان و مواد اولیه آجر و مصالح ساختمانی از جمله معادن این استان است. براساس آمار موجود، بیشترین معادن استان در شهرستان بویراحمد با ۲۲ مورد و بیشترین معادن فعال در شهرستان گچساران با ۱۲ مورد واقع شده‌اند. به دلیل برخورداری از قابلیت تولید محصولات صادراتی با امکان ارزش افزوده و تنوع و پراکندگی ذخایر معدنی کهگیلویه وبویراحمد می‌تواند به برنامه‌های رشد و توسعه اقتصادی به ویژه در مناطق محروم کمک کند. کهگیلویه و بویراحمد دارای بزرگ‌ترین معادن رسوبی در ایران و بزرگ‌ترین معدن فسفات کشور بوده. تاکنون ۷۵ فقره پروانه بهره‌برداری معدنی با حجم سرمایه‌گذاری افزون بر سه هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال در استان صادر شده و ۴۷ واحد معدنی نیز با تولید دو میلیون و ۴۰۰ هزار تُن محصول فعال هستند. موقعیت جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد از جمله استان‌های جنوبی ایران به‌شمار می‌رود که با پنج استان همسایه است: از شرق با استان اصفهان و فارس، از جنوب با استان بوشهر، از غرب با خوزستان و از شمال با چهارمحال و بختیاری. استان کهگیلویه و بویراحمد در بین مدار ۲۹ درجه و ۵۲ دقیقه و ۳۱ درجه و ۲۶ دقیقه شمالی و نصف النهارهای ۴۹ درجه و ۵۵ دقیقه و ۵۱ درجه و ۵۳ دقیقه شرقی قرار دارد وضعیت اقتصادی این استان از نظر اقتصادی به‌عنوان ناحیه کشاورزی و دامپروری به‌شمار می‌آید. بعد از دامداری و کشاورزی، صنایع استخراج نفت گچساران و کارخانه قند یاسوج و مجتمع دنا صنعت یاسوج (تولید انواع لوله‌های پلیمری) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، ولی با این حال فعالیت‌های صنعتی و معدنی در این استان نسبت به سایر مناطق کشور، رشد نیافته و رونق چندانی ندارد. به‌طور کلی صنایع موجود در این استان به دو گروه تقسیم می‌شوند، که عبارتند از صنایع دستی و ماشینی. استان کهگیلویه و بویراحمد بیش از یک‌میلیون هکتار جنگل دارد و با دارا بودن یک‌درصد از مساحت کل کشور، حدود ۳۰ درصد از کل گونه‌های گیاهی کشور را در خود جای داده‌است. درختان بلوط علاوه بر آنکه برای دام‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، میوه آن برای انسان نیز خاصیت‌های زیادی دارد. آفت کرم چوبخوار و بیماری ذغالی پس از سال ۱۳۹۰ به‌دلیل خشکسالی به بلوط‌های مناطق زاگرس حمله کرده و این آفت در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۳ خسارات بسیار زیادی به بلوط‌های منطقه زده‌است."کهگیلویه و بویراحمد| درختان بلوط سرفاریاب مظلومانه جان می‌دهند+تصاویر- اخبار استانها - اخبار تسنیم - Tasnim". ترابری کلیه محورهای ارتباطی آن با استان‌های همجوار از طریق راه‌های آسفالته برقرار می‌شود. | ## بخش 3: استان کهگیلویه و بویراحمد | از جمله محورهای ارتباطی که به شهرهای مهم استان‌های همجوار می‌پیوندد، عبارتند از: مسیر شیراز-اردکان (سپیدان)-یاسوج و امتداد آن رو به‌سوی شمال و پیوستن به شهر سی‌سخت. ادامه محور از یاسوج تا شهر سمیرم در استان اصفهان و همچنین مسیر یاسوج به شهر پاتاوه-لردگان و ادامه آن تا شهرکرد ،جاده پاتاوه دهدشت، دهدشت-چرام. یکی دیگر از محورهایی که سه استان همجوار را به هم می‌پیوندد و بسیار پرتردد می‌باشد، مسیر یاسوج-نورآباد (ممسنی)-گچساران-بهبهان در استان خوزستان است. فرودگاه بین‌المللی شهدای یاسوج فرودگاه شهید امید بخش گچساران فرهنگ یاریار زبان لری از آوازهای کهن مردم لر است که از فطرت پاک نیاکان سرچشمه گرفته و بخشی از هویت فرهنگی مردم لر را تشکیل می‌دهد. ادبیات ضرب‌المثل در استان شعرهای حماسی مهمی در ایالات قدیم وجود داشت در میان مردم استان کهگیلویه و بویراحمد اشعار حماسی شاهنامه فردوسی نیز طرفدارهای زیادی دارد؛ علاوه بر جشن‌ها در برنامه‌های تلویزیونی شبکه دنا نیز شاهنامه فردوسی خوانی وجود دارد. همچنین در استان ضرب‌المثل‌های متفاوتی وجود دارد که می‌توان به چند مورد از آنها اشاره کرد: عَجَلَ کار شیطون: عجله کار شیطان است. لباس بانوان در استان را می‌توان به سه قسمت اصلی تن‌پوش، پاپوش و سرپوش تقسیم کرد. سرپوش که خود نیز به سه قسمت تقسیم می‌شود: ۱.روسری(به لری: کانه): روسری از جنس توری و نازک هست که برای دوخت این روسری، پارچه‌ای به طول ۱ متر و ۵٠ سانت را برش می‌دهند و اطراف آن را با پولک یا منجوق تزئین کرده و زیر گلوی آن را با سوزن طلا(سیزن زر بتی) یا خار لری(اغدرو) می‌بندند. ۲.کلاهچه(به لری: لچک): کلاهچه‌ای گرد و نیمه گرد، که نوعی پوشش لری سر زنانه از جنس مخمل است و پس از آراستن موهای زنان لر به شکل زُلف یا همان تُرنه در فرق سر زنان قرار می‌گیرد و با دو بندی که از کنار گوش‌ها گذشته و زیر گلو به هم گره می‌خورند روی سر ثابت نگه داشته می‌شود و به ویژه در میان بانوان بختیاری، بویراحمد و ممسنی رایج است و با تزئینات مختلفی همانند پولک، منجوق، سکه و الماس آراسته می‌شود. ۳.چارقد(به لری: چارقَی، تیگ‌بند یا گُلوَنی): دستمالی بلند که به صورت تاشو بر فرق سر زنان قرار می‌گیرد و به عنوان سربند دور سر بسته و پشت سر گره می‌خورد. زنان جوان از چارقد رنگی و زنان میانسال و سالخورده از چارقد با رنگ‌های تیره استفاده می‌کنند. معمولا چارقد در دو طرح چارقد هفت رنگ و دیگری چارقد گلونی که بر روی آن نمادهای سرو خمیده و چلیپا لری نقش بسته، پوشیده می‌شود. ریشه این سربند با قدمت ۳ هزارسال به اجداد لرها باز می‌گردد و طرح مشهور سیاه و سرخ آن سال ۱۳۹۴ به نام روسری استان لرستان به ثبت ملی رسیده است. تن‌پوش که به دو قسمت تقسیم می‌شود: ۱.پیراهن(به لری: جومه): بالاتنه لباس زنان کهگیلویه‌ بویراحمد یک پیراهن بلند است که از ۲.۵ تا سه متر پارچه با آستین‌های بلند دوخته شده، از زیر گردن تا کف پاها را می‌پوشاند و از دو طرف از قسمت کمر به پایین چاک می‌خورد. ۲.کت مخمل(به لری: دَلگ): نوعی کت کوتاه زنانه از جنس مخمل با آستین‌های بلند که در رنگ‌های مختلف و به اقتضای سن زنان با تزئینات زیبایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. دلگ معمولاً با پارچه مخمل دوخته شده، با یک پارچه نخی آستر دوزی شده و با نواری دور تا دور آن را تزئین می‌کنند.در زمان‌های گذشته این تن پوش با سکه‌های طلا و یا نقره تزئین می‌شد. پاپوش(به لری: تُمون): تشکیل شده از یک دامن که بیشترین مصرف پارچه را دارد و تقریبا از هفت تا دوازده متر پارچه تشکیل شده و به شکلی دوخته می‌شود که حالت چین‌خورده و زیبایی به خود گرفته و تا انگشتان پا را کاملا می‌پوشاند. در پایین این قسمت از لباس نیز از نوارهای رنگی به نام قیتون یا کِرمَک استفاده می‌شود. ثبت پوشاک لرهای دومنی(جنوبی): لباس سنتی مردانه و زنانه در سال ۱۳۹۵ با کد ۳۶۶_۳۶۷ ثبت ملموس ملی استان کهگیلویه بویراحمد و در سال ۱۴۰۳ با کد ۳۱۳۰_۳۱۳۱ مشترک لرهای دومنی(جنوبی) کهگیلویه بویراحمد، فارس، بوشهر و قسمتی از خوزستان به نام قوم لُر ثبت ملی شده است. این پوشش با نقش های حکاکی شده بر روی مجسمه ملکه ناپیراسو تمدن عیلام و جام سیمین مرودشت نشانه تمدن، قدمت و اصالت لرهای جنوبی می‌باشد. موسیقی موسیقی در استان کهگیلویه و بویراحمد از جایگاه خاصی برخوردار است و به مواقع مختلف شادی و غم از موسیقی‌های متفاوت استفاده می‌شود. این بدین معناست که میانگین کوتاهی قد در این استان بیش از دو برابر شاخص کشوری است. صنایع دستی صنایع دستی استان کهگیلویه و بویراحمد می‌توان به قالیچه گلیم، گبه، خوردجین و جاجیم و… اشاره کرد سوغات استان سوغات استان می‌توان به فرش قالی و گلیم لری، لباس لری، دستمال هفت رنگ، گردو، عسل و انگور، ماهی قزل‌آلا و...اشاره کرد. همچنین این استان قطب‌ تولید عسل در کشور نیز می‌باشد و این محصول را به کشورهای دیگر نیز صادر می‌کند. | ## جمع‌بندی | ورزش در استان بزرگ‌ترین ورزشگاه متعلق به شهر یاسوج ورزشگاه آزادی یاسوج است این ورزشگاه در سال ۱۳۹۴ با ۱۵۰۰۰ نفر ظرفیت افتتاح شد.