موضوع مقاله: تیگلات-پیلسر سوم | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # تیگلات-پیلسر سوم | مقدمه: این پادشاه، چنان‌که بعد شرح آن خواهد آمد، ظاهراً در طی نخستین لشکرکشی خویش علیه ماد در سال ۷۴۴ پ. | ## بخش 1: تیگلات-پیلسر سوم | همچنین شکست سختی که از طرف لشکریان تجدید سازمان یافتهٔ تیگلات-پیلسر سوم در سال ۷۴۳ پ. p.235 توقف حملات آشوریان در فرصتی که در نتیجه قطع حملات آشوریان در بین سال‌های ۸۳۴ تا ۷۸۸ پیش از میلاد پیش آمده بود، دولت ماننا که در آن زمان دولتی مستقل بود، ارتباط خود را با ماد حفظ کرد. شاهان آشور که اتحاد ماننا و ماد را تهدیدی علیه خود می‌دیدند، برای از بین بردن اتحاد شکل گرفته، از سال ۷۸۸ پ. م حملاتی پیاپی را به ماد آغاز کرد که به مدت چند سال دوام داشت، او ایالات آرازیاش و بیت سانگی و منطقهٔ اوشکاکان را تسخیر کرد و شماری از ساکنان آن حدود را به شمال سوریه و فنیقیه تبعید کرد. م تیگلات-پیلسر به اسرائیل تاخت و مردمان آن سامان را وادار به پرداخت باج و خراج نمود. چیرگی تیگلات-پیلسر سوم بر سرزمین آرامی‌ها باعث شد زبان آرامی به زبان میانجی در سرزمین‌های تسخیر شده تبدیل شود. م دوباره به ماد حمله کرد و همدان را گرفت، بعد تا کویرنمک پیش رفت و از منطقه اوش کاکان واقع در دره رودرود قره‌سو بازگشت. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف جاینامهای لشکرکشی تیگلات-پیلسر به ماد و حاکمان آن را که آشوریان در سنگ‌نبشته‌ها آورده‌اند، در کتاب تاریخ ماد ذکر کرده‌است. اقدامات و اصلاحات تیگلات-پیلسر سوم تیگلات-پیلسر پس از بر تخت نشستن، اصلاحات متعددی را در بخشهای مختلف دولت آشور انجام داد، که مسلماً هژمونی آشور را در شرق نزدیک احیا کرد. اولین اصلاحات از این دست موجب خنثی‌سازی قدرت مقامات عالی آشوری شد که در دوران حکومت پیشینیان بیش از حد شده بود. مقاماتی مانند شمشی-ایلو، او کسی بود که به عنوان تورتانو (ژنرال) و یکی از مقامات برجسته از زمان ادد-نیراری سوم، اغلب لشکرکشی‌ها را شخصاً رهبری می‌کرد و سنگ یادبود خود را اغلب بدون ذکر نام شاه، برپا می‌کرد. از آنجا که اولین کتیبه‌های او (و بنابراین از آغاز سلطنت او)، وی مرتباً از انتصاب خواجه به عنوان فرماندار استان‌های (تازه فتح شده) نام می‌برد. متعاقباً، استان‌های بیشتری وجود داشت و فرمانداران بیشتری (که بیشتر آنها خواجه بودند) و قدرت کمتری برای هر والی وجود داشت. به جای یک ارتش که عمدتاً از آشوریان بومی تشکیل شده و معمولاً در تابستان لشکرکشی می‌کرد، تیگلات-پیلسر تعداد زیادی از افراد سرزمین‌های فتح شده را به ارتش اضافه کرد، بنابراین یک عنصر خارجی قابل توجه را اضافه کرد. اما این نیرو عمدتاً شامل پیاده‌نظام سبک بود، در حالی که آشوریان بومی شامل سواره‌نظام، پیاده‌نظام سنگین و ارابه‌دار بودند. در نتیجه اصلاحات نظامی تیگلات-پیلسر، امپراتوری آشور مجهز به ارتش بسیار گسترده‌ای بود که می‌توانست در طول سال به لشکرکشی بپردازد. افزودن سواره نظام و نیروهای ارابه برای مقابله با تمدن‌های در کمین جلگه‌ای مجاور شمال بود، که گاهی با سواره‌نظام و ارابه‌های ابتدایی به مستعمرات شمال حمله می‌کردند. خلاصه اقدامات و اصلاحات وی را می‌توان این گونه بیان کرد: او دست به اصلاحاتی در امور کشوری زد و قدرت مقامات نظامی و کشوری را به‌طور چشمگیری کاهش داد. در اواخر عمر بابل را گرفت و یک سال بعد در ۷۲۸ پیش از میلاد درگذشت.سویشر، کلاریس، خاور نزدیک باستان، ترجمه عسکر بهرامی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ سال‌نامه‌های تیگلات-پیلسر سوم سال‌نامه‌های تیگلات-پیلسر سوم به صورت ناقصی (نوشته‌های بریده‌بریده‌ای بر الواح نیمه‌سترده) یافت شده‌است و در این الواح گزارش می‌شود که آشوریان قصد داشتند بار دیگر از کاخ شاه اسرحدون در قرن هفتم پ.م. اگر توالی مطالب را به شکلی که شرادر و روست حدس زده‌اند، قبول کنیم، تیگلات-پیلسر سوم به تصرف خاک پارسوا اکتفا نکرده به داخل سرزمین ماد نفوذ کرد. با جملات بریده‌بریده‌ای از تصرف دهکدهٔ ارنزیاششاید همان آرازیاش یا النزاش باشد، در بیت باروآ یاد شده‌است و مردم این محل علیه «بی‌سی‌خادیر»، فرمانفرمای کیشه سودر متن Kišisa آمده‌است خروج کرده‌بودند. بعد سخنی از فرار «راماتئا» فرمانفرمای آرازیاش.Araziaš, Ramateâ, Kišessu, Erenziaš,این ناحیه را نزدیک همدان قرار می‌دهند، ولی ممکن است همان ری باستان نزدیک تهران باشد رفته و ضمناً گفته شده‌است که در دهکده‌های وی گذشته از اسبان و دام‌های شاخ‌دار، ذخایر سنگ لاجورد باختر (باکتریا) نیز به چنگ مهاجمان افتاد، به طوری که در متن به صراحت گفته شده‌است، آخرین نقطهٔ لشکرکشی -ظاهراً- دژ مادی زاگروتی بوده. معلوم می‌شود آرازیاش جزو اتحادیه قبایل ماد نبوده، همچنانکه در عهد ادد-نیراری سوم نیز از اتحادیهٔ مزبور خارج بود. سپس آشوریان راه بازگشت پیش گرفتند و بعد شرح انقیاد تونی فرمانفرمای سومونزوTuni, Sumurzu - در درهٔ یکی از شاخه‌های دیاله - و قتل سپاهیان وی و الحاق سومونزو و بیت همبانکه آن هم در درهٔ دیاله بود به یکی از ایالات آشور، آمده‌است. نتایج لشکرکشی تیگلات-پیلسر این لشکرکشی از تمام مصایبی که کشور ماد در ظرف نیم قرن تحمل کرده‌بود، ویران‌کننده‌تر بود. تیگلات-پیلسر پس از آن خواست که خداوندان دهکده‌های کوهستان یعنی سران جماعت‌های سراسر کشور مادهای نیرومند تا کوه بیکنیMount Damavand منظّماً به شرح زیر به وی خراج بپردازند: ۳۰۰ تالانت۹ تن سنگ لاجورد و ۵۰۰ تالانت۱۵ تن مصنوعات مفرغی. این ارقام بیشتر از حرص او حکایت دارد و کمتر از استدراک مسایل اقتصادی و حال آنکه تیگلات-پیلسر سوم یکی از لایق‌ترین شاهان آشور بود. | ## بخش 2: تیگلات-پیلسر سوم | در سال‌نامه‌ها اسامی فرمانفرمایانیاز آن جمله حاکم آبدادان به‌نام آشوری و بابلی مانوکیماسابه خوانده شده‌است. این شاهد نفوذ برخی عناصر فرهنگ بابلی در ماد غربی می‌باشد و شاهد منحصر بفرد هم نیست که خراج مزبور بر ایشان وضع شده مذکور است.ولی بر خلاف عقیدهٔ پل روست گمان نمی‌رود که سطور ۵۷، ۵۸ طبق شماره‌گذاری وی مربوط به این فهرست باشد؛ و ایشان را باید به لشکرکشی سال ۷۳۷ مربوط دانست. نخست اینکه مبنای اصلاحات وی عبارت بودند از: اصلاح اجتماعی ارتش هنگ شاهی و هنگ‌های رئیسان نواحی که لوازم و آذوقهٔ ایشان کاملاً از طرف دولت داده می‌شده و از طریق جلب سپاهی تکمیل می‌گشت. اصلاح سیاست نظامی، انتقال همهٔ عناصر فرمانبردار و مطیع شده و اسکان ایشان در سرزمین شاهی تا ایشان در آنجا مستقلاً به امر معیشت و اقتصاد خویش پردازند. اصلاح اداری، بزرگ کردن نواحی، تبدیل حکام و جانشینان پیشینشاکنو - Šaknu به رئیسان ناحیه،bêl pehâte و تجدید حقوق ایشان مثلاً حق معاف کردن از مالیات و احداث شهرها و غیره که از ایشان سلب شده‌بود. سیاست مهم تیگلات-پیلسر سوم این بود که دائماً ارتش در حال عملیات جنگی باشد و با غارت و دزدی ثروت بیندوزد. دیگر اینکه اصلاحات وی مستلزم این بود که جای خالی ساکنان نواحی ویران شده را به‌طور دایم با مردم سرزمین‌های مفتوح پر کند و اراضی مردم اخیرالذکر را نیز با ساکنان سرزمین‌های تازه فتح شدهٔ دیگری مسکون سازد و الی‌آخر؛ بنابراین وجود یک عده افراد آماده برای مهاجرت و انتقال، دائماً ضرورت داشت. اما علت مهم و حتی شاید مهمترین علت لشکرکشی وی این بود که ثروت‌های مادها را تصاحب کند و خود توانگرتر شود و به‌ویژه اسبان فراوان به‌دست‌آورد، زیرا سازمان و ساختار ارتش آشور تجدید شده بود و برای ارابه‌های جنگی و به‌خصوص سواران، احتیاج مبرمی به اسب وجود داشت و در آن عصر پرورش اسب فقط در نقاط کوهستانی - یعنی اتحادیه قبایل ماد و اورارتو و آسیای صغیر پیشرفت می‌کرد. سرانجام، لشکرکشی علیه قبایل ماد ممکن بود به منظور تأمین جناح در مبارزهٔ جدی آتی با اورارتو باشد. مقدمهٔ حمله به سادوری دوم و جنگ طولانی آشور با متحدان سوری اورارتو بود، همچنانکه لشکرکشی سال ۷۳۷ پ.م. نتیجه نخستین لشکرکشی تیگلات-پیلسر سوم به کوه‌های زاگرس همانا ایجاد دو ایالت جدید در پادشاهی آشور بود، یعنی پارسوا و بیت همبان. اگر واقعاً می‌پنداشت که خراج گزافی را که بر مادها تحمیل کرده، خواهند پرداخت، اشتباه کرده‌بود و ممکن نبود بدون غارت و راهزنی جدیدی موفقیت حاصل کند. دهکده‌های بسیارسالنامه‌ها: بیت ایشتار، کین گی، کان گی، کین دی گیاسو، کین گیالکاسیش، کوبوشخاتیدیش، اوپوشو، آخسیپونا، گیرگیرا، کیخ باخزاتی. که ایشتارمعبد الههٔ ایشتار آشوری مرکزشان بود و مردی به نام با بر آن حکومت می‌کرد، مسخر ایشان گشت. آشوریان در این مکان پرستش نیزهٔ مقدس «نیوزتا» خدای آشور و بابِل را متداول ساختند. سران سرزمین‌های نقاط دورتر شرقی زاگرس به شیوهٔ مرسوم در کوه‌ها پنهان شدند؛ مثلاً اوپاش فرمانفرمای بیت کاپسی و بوردادا چنین کردند؛ ولی آشوریان پیشوای اخیرالذکر را به اسارت گرفتند. دژ مزبور را مسخّر ساخته بود و این خود تعیین دقیق مسیر لشکرکشی تیگلات-پیلسر سوم را مقدور می‌سازد. وی از ناحیه‌ای که در زمان شمشی-آداد جزو بخش شرقی سرزمین کوهستانی گیزیل بوندا بود، گذشت. شاید آشوریان از جنوب، بخش اصلی درهٔ قزل اوزن را دور زده و فقط از قسمت علیای آن عبور کرده به سیبارسیبور رسیدند. فقط یک نکته روشن است که آشوریان از ناحیهٔ بوشتو گذشتند این بوشتو را نباید با دژی به همین نام که در ملتقای ماننا و پارسوا و گیزیل بوندا واقع بوده، اشتباه گرفت. آنگاه آشوریان وارد خاک اصلی اتحادیه قبایل ماد گشتنداز حکام تانوس… یا عورشی و کوه دانو… و نواحی بوشتو و اماته در آغاز کوه‌های روا یاد شده‌است محتملا تذکر نام ناحیهٔ «نیششا» یا «نیشا»یا صحاری نیسه که در تألیفات عتیق آمده، جلگهّ کنونی قزوین؟ چنان‌که در زبان اکدی آن زمان صدای «و» وجود نداشت و علی‌الرسم به صورت صدای «م» ادا می‌شد. دیگر کتیبه‌های تیگلات-پیلسر سوم نواحی را که هدف این لشکرکشی بودند، مشروحتر نام می‌برند، ولی متأسفانه محل آنهااز روی کتیبه‌های ذکرشده که جنبهٔ عمومی دارند را نمی‌توان مشخص نمود. از الواح مزبور چنین بر می‌آید که آشوریان تقریباً سراسر خاک ماد را درنوردیدند و به مکان نامعلومی به نام کشور طلا شاید شیکراکّی رسیدندبه استناد دو واژهٔ «نیشا» و «خروسان» ممکن است آشوریان به نقاط شرقی ایران رسیده باشند. سپس آشوریان وارد ناحیهٔ بیت ساگبات شدنداین واٰژه هم با اکباتان وجه اشتراکی دارد یعنی هر دو واژه شامل «بات» هستند. از مدارک موجود چنین برمی‌آید که این دژ در نقطه‌ای از ناحیه اکباتانا همدان کنونی قرار داشته‌است. آشوریان موفق به تسخیر این دژ و قلعهٔ مجاور آن که تیلاشوریشاید سیلحازی و تیلاشوری دژی مضاعف یا دو نام یک دژ باشند. | ## بخش 3: تیگلات-پیلسر سوم | اینجا مرکز پرستش مردوک خدای بابلیان بود و تیگلات-پیلسر قربانی نثار او کرد و نیز فرمان داد لوحی با مطالبی دربارهٔ خویشتن در آن محل برپا دارند. آشوریان از اینجا از طریق ناحیهٔ بیت زوآلزاش و بیت ماتّی و درهٔ رود دیاله به خاک آشور بازگشتند. در بین راه پادشاهی الی پینزدیک کرمانشاه کنونی هدایایی برای جلب عنایت آشوریان به ایشان تقدیم داشت. به رغم نظر مخالف یکی از متون ناموثقدومین لوح نمرود مسلم است که نواحی که لشکریان آشور در سال ۷۳۷ پ.م. درنوردیدند، جزو ایالات آشور نگشت.شاید ناحیهٔ بیت ایشتار به ایالت پارسوا ملحق شد محتملا رئیس ناحیهٔ پارسوا بر نواحی مزبور نظارت کلی داشت تا آشوریان در آینده در صورت امکان در امور ماد و ماننا مداخله کنند. تعیین مسیر لشکرکشی تیگلات-پیلسر تعیین مسیر و محل لشکرکشی‌های وی به خاک ماد بسیار دشوار است. اکنون چهار روایت اصلی دربارهٔ نواحی‌ای که وی درنوردیده‌است، در دست هست: سالنامه‌ها: در سالنامه‌ها مذکور است که لشکرکشی سال اول ۷۴۴ اختصاص به نامرو، پارسوا و بیت زاتی و بیت آبدادنبیت ابدادانا و بیت کاپسی و بیت تازاکی داشته و در سالنامه‌های مزبور ضمناً برخی جنگ‌هایی را که در سرزمین‌های پارسوا؟ بوده و بیت زاتی و تا حدی آبدادانا و بیت سانگی و بیت کاپسی و دیگر ارنزیاش و کیشه سو و آرازیاشارازی‌آش و سومورزو و بیت همبان وقوع یافته بود، بر می‌شمرند و پس از آن فهرستی کلی از حکامی که سر به اطاعت نهاده بودند، می‌دهند که درست محفوظ نمانده. لوح نمرود: شرحی که در لوح سنگی اوّل نمرود آمده، نیز مربوط به همین لشکرکشی می‌باشد. بیت همبان، سومورزو، بیت باروآ، بیت زوآلزاش، بیت ماتی، توپلیاشتوپ‌لی داش به معنی سنگ توپی شکل و بزرگ در درهٔ دیاله، تیل تارانزای، پارسوا، بیت کیپ سی تا شهر زاگروتی و مادی‌های نیرومند. لشکرکشی دوم در سال ۷۳۷ طبق مندرجات سالنامه‌ها به بیت سانگی و بیت تازاکی و مادی‌ها و بیت زوآلزاشبیت زوآلزاشو و بیت ماتی تخصیص داده شده بود و جداگانه نام نقاط مسکونی زیر آورده شده‌است: ناحیه‌ای که مرکز آن بیت ایشتار بود، بیت کاپسی، شهرهای تادی روتا و نیروتاکتا، سیبار … آریاما، خروسی، ساکسوکنر، ار زیبرا، بیت ساگبان، سیلحازیسیلخازی و تیلاشوری. دومین لوح سنگی: دومین لوح سنگی نمرود، یکجا امکنهٔ زیر را برمی‌شمرد: بیت همبان، بیت سومورزو، بیت باروآ، بیت زوآلزاش، بیت ماتی، توپلیاش، بیت تارانزی، پارسوا، بیت کاپسی و گی‌زین کی‌سی نقطهٔ مسکونی سیبار و اورننا و نیپاریا و کشورهای بوستوسبوشتو؟ و آریارمی و خروسنی و روا (کوه) قبل از کویر نمک و اوشکاکانو، شیکراکی و تیلاشوری یا دژ بابلیان. ضمناً در کتیبهّ مزبور مصراً اظهار شده که همهٔ این نواحی جزو قلمرو آشور بوده و حکام و جانشینانی از طرف آشور در آنجا مستقر بوده‌اند. کتیبه‌ای دیگر: کتیبه‌ای بر لوح گلین از نمرود به تاریخ ۷۲۸ باقی است که اطلاعات دقیق‌تر ولی کلی عرضه می‌دارد. فهرست آن کتیبه چنین است: نامرو، بیت سانگی بوتی، بیت همبان، سومورزو، باروآ، بیت زوآلزاش، بیت ماتی، توپلیاش، بیت تارانزای، پارسوا، بیت زاتی بیت ایشتار، زاکروتی. ضمناً کتیبهٔ مزبور بخصوص تصریح می‌کند که نواحی یاد شده که تقریباً همه مربوط به لشکرکشی اول بوده‌است، در ۷۴۴ پ.م. جزو ایالات آشور شده بوده‌اند و بعد بلافاصله اسامی ذیل آمده‌است: گی زینی کی‌سی، نیشا، سیبور،سیبار اوریمزان، رعوسان،خروسان شاید کشور خراسان نیپاریا، بوستوس،پوستوس آریارمی، خروسی، ساسکبوکنو، آراکوتو،محتملا آرا کوتی کار زیبرا، گوکی ننانا، بیت ساگبات، سیلحازی یا دژ بابلیان، روآ (کوه)، اوشکاکانا، شیکراکی و سرزمین یا کشور طلا. مسیر لشکرکشی‌های تیگلات-پیلسر پس از تجزیه و تحلیل مسیر لشکرکشی‌های تیگلات-پیلسر سومتا حدی که مقدور است چند استنتاج مهم به عمل می‌آید. نخست آشوریان گرچه، از حدود کوهستان ماننا گذشتنداگر گی زین کیسّی همان گیزیل بوندا باشد. اشترک گیزین کیسی و گانزاکا را که در دوران متأخر برده‌داری و دوران متقدم قرون وسطا وجود داشته یکی می‌داند و با این نظر وی نمی‌توان چندان موافق بود. ولی مراقب بودند که به خود جلگهٔ زرین رود و متصرفات ماننا و حتی شاید درهٔ قزل اوزن سرازیر نشوند. علی‌الظاهر سبب احتیاط ایشان این بود که اولاً ماننا مقتدر بود و آشوریان نمی‌خواستند در آن موقع با یک دشمن خطرناک دیگر گلاویز شودند و دشمنی اورارتو و دمشق را برای خویشتن کافی می‌دانستند. از دیگر سو ممکن است در آن زمان میان آشوریان و ماننا عهد و پیمانی وجود داشته که مبنای آن اشتراک منافع آنی ایشان در مبارزه با اورارتو بوده‌است.در متن سارگون دوم اشاره‌ای به ملاقات ایرانزو پادشاه ماننا با پادشاه آشور سارگون دوم یا شاید تیگلت‌پیلسر سوم شده‌است. می‌توان این نکته را نیز یادآور شد که متن‌های آشوری در بخش‌های غربی کشور ماد بیشتر ولایات را بنام سلاله‌ها می‌نامند با پیشوند «بیت» - «خانه» نه اسم واقعی، و بدین سبب تشخیص آن‌ها دشوار است. در بخش‌های شرقی ماد این رسم رعایت نمی‌گشت زیرا که، محتملا، در آنجا حکومت انتخابی عشیره‌ای و قبیله‌ای حکمفرما بود و سلاله‌های فرمانروا وجود نداشتند. | ## جمع‌بندی | متن تیگلات-پیلسر سوم به ویژه فرمانفرمایان بخش‌های شرقی ماد را بل آلی می‌نامد و این خود باری دیگر ثابت می‌کند که ماد غربی نسبت به ماد شرقی آن سرزمین از لحاظ اجتماعی و اقتصادی بیشتر پیشرفت کرده بود.