موضوع مقاله: هانیبال | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # هانیبال | مقدمه: هانیبال یا حَنْبَعْل (۲۴۷–۱۸۳ پیش از میلاد)؛ سیاست‌مدار، فرماندهٔ نظامی و ژنرال کارتاژی بود که حرکت بزرگ ارتشش از اسپانیا به رم، پس از رد شدن از کوه‌های آلپ، و مصاف وی با ارتشی متشکل از لژیون‌های رومی و شکست ایشان در کومای بعد از گذشت بیش از دو هزار سال هنوز از بزرگ‌ترین دستاوردهای نظامی تاریخ شمرده می‌شود. | ## بخش 1: هانیبال | وی به تلاش باور نکردنی، تفکر خارج از چهارچوب و غافلگیر کردن دشمنانش در نا محتمل‌ترین شرایط معروف بود و بارها جمهوری روم را در هم کوبید. زندگی وقتی هامیلکار، پدر هانیبال می‌خواست برای فتح اسپانیا و جنگ با جمهوری روم حرکت کند، هانیبال که آن زمان یازده ساله (به روایتی نه ساله) بود از او خواست تا او را نیز با خود ببرد، هامیلکار موافقت کرد ولی با این شرط که هانیبال سوگند یاد کند که تا زمانی که زنده است با روم دشمن باشد (به روایتی انتقام کارتاژ را از روم بگیرد). هانیبال این سوگند را در مذبح بَعل یاد کرد و با پدرش به اسپانیا رفت و در سراسر عمرش به این سوگند وفادار ماند. پس از مرگ هامیلکار در اسپانیا، پسرخوانده و دامادش هاسدروبال و پس از او هانیبال فرمانده نظامی کارتاژ شد. از مدتی قبل سلت‌ها در حال جمع‌آوری نیرو برای حمله به مناطق جنوبی‌تر در ایتالیا بودند، احتمالاً با حمایت کارتاژ؛ بنابراین، رومیان به‌طور پیشگیرانه در سال ۲۲۵ پیش از میلاد به منطقه پو حمله کردند. هاسدروبال تقریباً در همان زمان (۲۲۱ پیش از میلاد) ترور شد و این امر باعث شد که هانیبال به‌طور برجسته‌ای مطرح شود. به نظر می‌رسد که رومیان خود را با این تصور غلط آرام کردند که تهدید حمله گالو-کارتاژی را برطرف کرده‌اند و شاید از این که فرمانده اصلی کارتاژی کشته شده بود، احساس امنیت می‌کردند. و راه خود را از میان قبایل شمالی به سوی دامنه‌های پیرنه جنگید و با استفاده از تاکتیک‌های هوشمندانه کوهستانی و مبارزات سرسخت، قبایل را تحت سلطه درآورد. در پیرنه، او ۱۱٬۰۰۰ سرباز ایبریایی را که از ترک سرزمین خود بی‌میل بودند، آزاد کرد. علاوه بر این، باید با مقاومت گُل‌ها، که از قلمرو آن‌ها عبور می‌کرد، مقابله می‌کرد. از بهار سال ۲۱۸ پیش از میلاد، او از پیرنه عبور کرد و با جلب نظر رؤسای گلی در مسیرش، قبل از اینکه رومیان بتوانند اقدامی برای جلوگیری از پیشروی او انجام دهند، توانست تا سپتامبر به رود رون برسد. ارتش هانیبال شامل ۳۸٬۰۰۰ پیاده‌نظام، ۸٬۰۰۰ سواره‌نظام و ۳۸ فیل بود که تقریباً هیچ‌کدام از این فیل‌ها در شرایط سخت آلپ زنده نماندند.Lancel, Serge (1999). هانیبال بومیانی را که تلاش می‌کردند مانع عبور او شوند، فریب داد و سپس با دور زدن نیروهای رومی که از ساحل مدیترانه در حال پیشروی بودند، از مسیر داخلی دره رود رون حرکت کرد. مسیر دقیق عبور او از آلپ از آن زمان تاکنون موضوع بحث محققان بوده است (پولیبیوس، که نزدیک‌ترین روایت باستانی به زمان کارزار هانیبال است، گزارش می‌دهد که این مسیر حتی در آن زمان نیز مورد بحث بود). پاتریک هانت، زمین‌شناس باستان‌شناس دانشگاه استنفورد، استدلال می‌کند که هانیبال از گذرگاه کوهستانی کل دو کلاپیر عبور کرده است. او ادعا می‌کند که کلاپیر بیشترین تطابق را با توصیفات باستانی از مسیر دارد: دید گسترده به ایتالیا، مناطق پوشیده از برف دائمی و یک اردوگاه بزرگ. با این حال، برخی از محققان شک دارند و معتقدند که هانیبال از مسیر آسان‌تر در پتی مون سنیس عبور کرده است. هانت در پاسخ به این نظر، پیشنهاد می‌دهد که راهنمایان سلتی هانیبال عمداً ژنرال کارتاژی را به مسیر اشتباه هدایت کرده‌اند.Boser, Ulrich (2007). تاریخ‌گذاری رادیوکربنی، تاریخ ۲۱۶۸ سال پیش یا حدود ۲۱۸ پیش از میلاد، سال عبور هانیبال را نشان داده است. ماهانی و همکارانش نتیجه‌گیری کرده‌اند که این شواهد و سایر مدارک به‌طور قوی از گذرگاه کل دو لا تراورست به‌عنوان «مسیر هانیبالی» حمایت می‌کند، همان‌طور که گاوین دی بیر در سال ۱۹۵۴ استدلال کرده بود. دی بیر یکی از تنها سه مفسری بود که – به‌همراه جان لازنبی و یاکوب زیبرت – از تمامی گذرگاه‌های مرتفع آلپ بازدید کرده و نظری در مورد محتمل‌ترین مسیر ارائه داده بودند. هم دی بیر و هم زیبرت کل دو لا تراورست را به‌عنوان گذرگاهی انتخاب کردند که بیشترین تطابق را با توصیفات باستانی داشت.de Beer, S. لاوه بر این، جنوبی‌ترین گذرگاه نیز هست، همان‌طور که وارو در کتاب De re rustica می‌گوید و تأیید می‌کند که گذرگاه هانیبال مرتفع‌ترین گذرگاه در آلپ غربی و جنوبی‌ترین آنها بوده است. ماهانی و همکارانش استدلال می‌کنند که عواملی که دی بیر برای حمایت از کل دو لا تراورست به کار برد، شامل «سنجش نام‌های باستانی مکان‌ها در مقایسه با مکان‌های مدرن، بررسی دقیق زمان‌های سیل در رودخانه‌های اصلی و مشاهده دوردست دشت‌های پو»، همراه با «شواهد گسترده رادیوکربن، میکروبیولوژیکی و انگلی» از رسوبات آبرفتی در دو سوی گذرگاه، «شواهدی پشتیبان و حتی اثباتی» ارائه می‌دهند که تهاجم هانیبال از این مسیر انجام شده است.Mahaney, W. حادثه شکستن سنگ با آتش تنها توسط لیوی ذکر شده است؛ پولیبیوس در این مورد ساکت است و هیچ شواهدی از سنگ‌های سوخته در تنها محل ریزش سنگ دو طبقه در آلپ غربی، واقع در زیر کل دو لا تراورست، وجود ندارد (ماهانی، ۲۰۰۸).Mahaney, W.C. 156–172.اگر ارقام پولیبیوس دربارهٔ تعداد نیروهایی که هانیبال پس از عبور از رون فرماندهی می‌کرد، درست باشد، این نشان می‌دهد که تقریباً نیمی از نیروهای خود را از دست داده است. مورخان مانند سرژ لنسل در صحت ارقام مربوط به تعداد نیروهای هانیبال هنگام ترک اسپانیا تردید کرده‌اند.S. 60.به نظر می‌رسد که هانیبال از ابتدا محاسبه کرده بود که باید بدون کمک از اسپانیا عمل کند. دیدگاه هانیبال در امور نظامی تا حدی از آموزش‌های معلمان یونانی او و تا حدی از تجربیاتی که در کنار پدرش به دست آورده بود، نشأت می‌گرفت و گستره آن بیشتر نواحی دنیای هلنیستی زمان او را در بر می‌گرفت. وسعت دیدگاه او باعث شکل‌گیری استراتژی بزرگش برای فتح روم شد، که به‌جای حمله مستقیم به روم، شامل باز کردن جبهه‌ای در شمال و تسخیر دولت‌شهرهای متحد در شبه‌جزیره بود. ویدادهای تاریخی که به شکست کارتاژ در طول جنگ اول پونی منجر شد، زمانی که پدرش فرمانده ارتش کارتاژ بود، هانیبال را به برنامه‌ریزی برای تهاجم به ایتالیا از طریق خشکی و عبور از آلپ واداشت. این کار شامل بسیج ۶۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ سرباز و آموزش یک گروه از فیل‌های جنگی بود که همه باید در طول مسیر تأمین می‌شدند. تهاجم به ایتالیا از طریق آلپ یک عملیات نظامی بود که دنیای مدیترانه در سال ۲۱۸ پیش از میلاد را به لرزه درآورد و پیامدهای آن برای بیش از دو دهه ادامه داشت. نبرد تربیا (۲۱۸ پیش از میلاد) حرکت طولانی و پرخطر هانیبال او را به قلمرو روم وارد کرد و تلاش‌های دشمن برای جنگ در سرزمین‌های خارجی را ناکام گذاشت. حضور ناگهانی او در میان گل‌های دره پو، همچنین به او امکان داد که این قبایل را از وفاداری تازه‌شان به رومی‌ها جدا کند، پیش از آنکه رومی‌ها بتوانند اقدامی برای مهار این شورش انجام دهند. پوبلیوس کورنلیوس اسکیپیو کنسولی بود که فرماندهی نیروی رومی را که برای مقابله با هانیبال اعزام شده بود، بر عهده داشت. با این حال، اسکیپیو با یک نیروی کوچک که هنوز در گل مستقر بود، تلاش کرد تا هانیبال را متوقف کند. او با تصمیم‌گیری سریع و حرکت به‌موقع موفق شد ارتش خود را از راه دریا به ایتالیا منتقل کند تا با هانیبال روبرو شود. در این نبرد، هانیبال با استفاده از برتری سواره‌نظام خود، رومی‌ها را مجبور کرد تا دشت لومباردی را تخلیه کنند. اگرچه این پیروزی کوچک بود، اما گل‌ها و لیگوری‌ها را تشویق کرد که به حمایت از کارتاژ بپیوندند. اسکیپیو به شدت مجروح شد و زندگی‌اش تنها با شجاعت پسرش که برای نجات پدرش به میدان بازگشت، نجات یافت. حتی پیش از اینکه خبر شکست در تیسینوس به رم برسد، سنا به کنسول تیبریوس سمپرونیوس لونگوس دستور داد تا ارتش خود را از سیسیل بازگرداند و به اسکیپیو بپیوندد تا با هانیبال روبرو شود. هانیبال با مانورهای ماهرانه‌ای توانست مسیر او را قطع کند، زیرا او در جاده مستقیم بین پلچنتیا و آرمینوم قرار داشت؛ جاده‌ای که سمپرونیوس باید از آن عبور می‌کرد تا اسکیپیو را تقویت کند. هانیبال سپس کلستیدیوم را تسخیر کرد و از آنجا مقدار زیادی آذوقه برای نیروهایش به دست آورد. اما این دستاورد بدون هزینه نبود، زیرا سمپرونیوس از زیر دید هانیبال فرار کرد و از جناح او عبور کرد و در نزدیکی رود تربیا به هم‌رزمانش در اردوگاه اسکیپیو پیوست. نبرد دریاچه تراسیمن (۲۱۷ پیش از میلاد) هانیبال نیروهای خود را برای زمستان در میان گل‌ها مستقر کرد، اما حمایت آن‌ها از او کاهش یافته بود. گنایوس سورویلیوس و گایوس فلامینیوس، کنسول‌های جدید روم، انتظار داشتند که هانیبال به سمت رم پیشروی کند و ارتش‌های خود را برای مسدود کردن مسیرهای شرقی و غربی که هانیبال می‌توانست از آن‌ها استفاده کند، فرستادند.Polybius, Histories, Book III, 77 تنها مسیر جایگزین به سمت مرکز ایتالیا در دهانه رود آرنو قرار داشت، که تقریباً یک باتلاق بزرگ بود و در این فصل به دلیل بارندگی‌های زیاد به طرز غیرمعمولی پر از آب شده بود. هانیبال می‌دانست که این مسیر پر از مشکلات است، اما مطمئن‌ترین و سریع‌ترین راه به سوی مرکز ایتالیا بود. پلیبیوس بیان می‌کند که سربازان هانیبال برای چهار روز و سه شب «از میان سرزمینی که زیر آب بود» عبور کردند و به شدت از خستگی و بی‌خوابی رنج بردند. 74هانیبال در بهار ۲۱۷ پیش از میلاد به اتوریا رسید و تصمیم گرفت که ارتش اصلی روم تحت فرمان فلامینیوس را به یک نبرد کشانده و آن‌ها را درگیر کند. او با تخریب منطقه‌ای که فلامینیوس مأمور محافظت از آن شده بود، سعی کرد او را تحریک کند. همان‌طور که پلیبیوس روایت می‌کند: «هانیبال حساب کرده بود که اگر از اردوگاه عبور کند و به مناطق بعدی هجوم آورد، فلامینیوس (تا حدی به دلیل ترس از سرزنش عمومی و تا حدی از عصبانیت شخصی) قادر نخواهد بود به صورت منفعل نظاره‌گر ویرانی کشور باشد و خود به‌طور خودجوش به دنبال او خواهد آمد و فرصت‌هایی برای حمله به او خواهد داد.»Liddell Hart, B.H. همزمان، هانیبال تلاش کرد تا با اثبات ناتوانی فلامینیوس در محافظت از متحدان روم، وفاداری آنان را شکسته و آن‌ها را به شورش تحریک کند. هانیبال با جسارت از جناح چپ فلامینیوس عبور کرد و بدون اینکه توانسته باشد او را تنها با تخریب به نبرد بکشاند، به‌طور مؤثری فلامینیوس را از روم قطع کرد و اولین حرکت گردش نظامی ثبت‌شده در تاریخ نظامی را اجرا کرد. | ## بخش 2: هانیبال | سپس هانیبال از تپه‌های اتوریا عبور کرد و فلامینیوس را به یک تعقیب عجولانه تحریک کرد. در آنجا، هانیبال ارتش فلامینیوس را یا در آب‌های دریاچه یا در دامنه‌های مجاور نابود کرد و خود فلامینیوس را نیز کشت (رجوع شود به نبرد دریاچه تراسیمنوس). این بزرگ‌ترین کمین بود که رومیان تا آن زمان تجربه کردند، تا زمانی که نبرد کارهه با امپراتوری پارت رخ داد. هانیبال اکنون تنها نیروی میدانی را که می‌توانست پیشروی او به سوی روم را متوقف کند، از بین برده بود. او به این نتیجه رسید که بدون داشتن ماشین‌های محاصره، امیدی به تسخیر پایتخت نخواهد داشت. برخلاف سنت‌های نظامی روم، فابیوس استراتژی‌ای را اتخاذ کرد که به نام او مشهور شد: اجتناب از نبردهای مستقیم و باز، در حالی که چندین ارتش رومی را در نزدیکی هانیبال مستقر کرد تا حرکات او را زیر نظر گرفته و محدود کند. هانیبال آپولیا را به ویرانی کشید اما نتوانست فابیوس را به نبرد بکشاند، بنابراین تصمیم گرفت از سامنیوم عبور کرده و به کامپانیا، یکی از غنی‌ترین و حاصل‌خیزترین استان‌های ایتالیا، برود به این امید که این ویرانی‌ها فابیوس را به نبرد وادار کند. فابیوس با دقت مسیر تخریب هانیبال را دنبال کرد، اما همچنان از ورود به جنگ مستقیم خودداری می‌کرد. این استراتژی در میان بسیاری از رومیان محبوب نبود، زیرا آنها این روش را نوعی بزدلی می‌پنداشتند. هانیبال تصمیم گرفت که اقامت در زمستان در دشت‌های ویران‌شدهٔ کامپانیا عاقلانه نخواهد بود، اما فابیوس او را در آنجا محاصره کرده بود و تمام گذرگاه‌های خروج را مسدود کرده بود. هانیبال به نیروهایش دستور داد که مشعل‌های شعله‌ور را به شاخ‌های گله گاوها ببندند و آنها را به سوی ارتفاعات نزدیک برانند. برخی از رومیان که ستون‌های متحرک نور را مشاهده کردند، فریب خوردند و تصور کردند که این ارتش کارتاژ است که به سوی ارتفاعات فرار می‌کند. در حالی که آنها در تعقیب این طعمه بودند، هانیبال موفق شد ارتش خود را در سکوت کامل از دشت‌های تاریک و به سوی یک گذرگاه بدون نگهبان حرکت دهد. فابیوس که خود در فاصله نزدیکی قرار داشت، به دلیل احتیاط بیش از حد خود که این بار به ضررش تمام شد، به‌درستی احساس کرد که این یک ترفند است و در جای خود باقی ماند. به این ترتیب، هانیبال توانست با موفقیت و به‌طور مخفیانه، ارتش خود را به سلامت از محاصره خارج کند.آدریان گولدسورثی این مانور را به عنوان «یک شاهکار فرماندهی نظامی در دوران باستان» توصیف می‌کند که در تقریباً هر روایت تاریخی از جنگ ذکر شده و در راهنمای‌های نظامی بعدی نیز مورد استفاده قرار گرفته است.Goldsworthy, Adrian K. نبرد معروف کاناعه (کانای) ۲۱۶ پیش از میلاد در بهار سال ۲۱۶ قبل از میلاد، هانیبال ابتکار عمل را به دست گرفت و انبار بزرگ تدارکات در کناعه در دشت آپولیای را تصرف کرد. آنها در نهایت هانیبال را در کرانه چپ رودخانه آوفیدوس یافتند و در فاصله ۱۰ کیلومتری (۶ مایل) اردو زدند. در این موقعیت، دو ارتش به یک ارتش ترکیب شدند و کنسول‌ها مجبور بودند فرماندهی را به صورت روزانه جابجا کنند. طبق گزارش لیوی، واررو مردی با طبیعت بی‌پروا و متکبر بود و نوبت به او رسید که در روز نبرد فرماندهی کند. این روایت ممکن است به نفع واررو جانبدارانه باشد زیرا منبع اصلی آن، پولیبیوس، از خانواده اشرافی پاولوس بود در حالی که واررو کمتر برجسته بود. برخی از تاریخ‌نگاران پیشنهاد کرده‌اند که اندازه بسیار بزرگ ارتش نیاز به فرماندهی هر دو ژنرال برای هر یک از جناح‌ها را توجیه می‌کند. این نظریه با این واقعیت که پس از زنده ماندن واررو از نبرد، توسط سنا عفو شد، که اگر او تنها فرمانده مقصر بود، غیرعادی به نظر می‌رسد، مورد حمایت قرار می‌گیرد. هانیبال از اشتیاق رومی‌ها بهره برد و با استفاده از مانور پیچیده‌ای، آنها را در دشتی باز از چهار جهت به دام انداخت. هانیبال پیاده‌نظام‌های کم‌اعتمادتر خود را در مرکز به صورت نیم‌دایره‌ای که به سمت رومی‌ها منحنی شده بود، چید. قرار دادن آنها در جلوتر از بال‌ها به آنها فضای لازم برای عقب‌نشینی و فریب دادن رومی‌ها به سمت خود را می‌داد، در حالی که سواره‌نظام‌های جناح‌ها با همتایان رومی خود مبارزه می‌کردند. لژیون‌های رومی موفق شدند از مرکز ضعیف هانیبال عبور کنند، اما مزدوران لیبیایی در جناح‌ها، که به دلیل حرکت به اطراف آمده بودند، به جناح‌های آنها حمله کردند. فرمانده اصلی سواره‌نظام هانیبال، ماهربال، سواره‌نظام موبایل نومیدی را در جناح راست رهبری کرد که سواره‌نظام رومی‌های مقابل خود را نابود کرد. سواره‌نظام سنگین ایبری و گالی هانیبال در جناح چپ، به رهبری هنو، سواره‌نظام سنگین رومی‌ها را شکست داد و سپس هر دو سواره‌نظام سنگین کارتاژی و نومیدی به لژیون‌ها از پشت حمله کردند. Da Capo Press.در میان کشته‌شدگان، کنسول رومی لوسیوس آمیلیوس پاولوس، دو کنسول سال پیش، دو کوئستور، ۲۹ نفر از ۴۸ تریبیون نظامی و هشتاد سناتور اضافی بودند. در زمانی که سنای روم متشکل از حداکثر ۳۰۰ نفر بود، این تعداد ۲۵–۳۰٪ از بدنه حاکمیتی را شامل می‌شود. باور بر این است که امتناع او از بردن جنگ به خود رم به دلیل عدم تعهد کارتاژ به تأمین او از نظر مردان، پول، و مواد، به ویژه تجهیزات محاصره، بود. در همان سال، شهرهای یونانی در سیسیل به شورش علیه کنترل سیاسی روم ترغیب شدند، در حالی که فیلیپ پنجم، پادشاه مقدونیه، حمایت خود را از هانیبال اعلام کرد و جنگ مقدونی اول علیه روم را آغاز کرد.Hanson, Victor Davis (2007). ISBN 978-0-307-42518-8.هانیبال همچنین با هیراپولیس، فرمانروای جدید سیراکوزا، پیمان اتحاد بست. اغلب مطرح می‌شود که اگر هانیبال تقویت‌های مادی مناسب از کارتاژ دریافت کرده بود، ممکن بود با حمله مستقیم به رم موفق شود. در عوض، او مجبور شد به تسخیر دژهایی که هنوز در برابر او مقاومت می‌کردند، قانع شود و تنها رویداد قابل توجه دیگر سال ۲۱۶ قبل از میلاد، خیانت برخی از قلمروهای ایتالیایی، از جمله کاپوا، دومین شهر بزرگ ایتالیا بود که هانیبال آن را به عنوان پایگاه جدید خود انتخاب کرد. با این حال، تنها چند مورد از شهرهای ایالتی ایتالیایی که او انتظار داشت به عنوان متحد به او بپیوندند، به او خیانت کردند. Da Capo Press.در سال‌های بعد، هانیبال مجبور شد سیاست زمین سوز را دنبال کند و مواد غذایی محلی برای عملیات‌های طولانی و بی‌اثر در سراسر جنوب ایتالیا تأمین کند. اهداف فوری او کاهش یافت و به عملیات‌های کوچک‌تر محدود شد که عمدتاً حول شهرهای کامپانیا متمرکز بود. نیروهایی که گسیل می‌شدند عموماً قادر به نگهداری مواضع خود نبودند و نه دولت خانه‌ای او و نه متحد جدیدش، فیلیپ پنجم مقدونی، کمکی برای جبران خسارات او نکردند؛ بنابراین، وضعیت هانیبال در جنوب ایتالیا به‌طور فزاینده‌ای دشوار شد و احتمالاً برای تسخیر نهایی رم روز به روز دورتر شد. هانیبال هنوز پیروزی‌های قابل توجهی کسب کرد: در سال ۲۱۲ قبل از میلاد دو ارتش رومی را به‌طور کامل نابود کرد و دو کنسول، از جمله مارکوس کلاودیوس مارسلوس مشهور، را در نبردی در سال ۲۰۸ قبل از میلاد کشت. او هرگز نتوانست پیروزی بزرگ دیگری را به دست آورد که بتواند تغییر استراتژیک دائمی ایجاد کند. در کارتاژ یک سنای کارتاژی وجود داشت، اما قدرت واقعی در دست «شورای ۳۰ اشراف» و هیئت قضات از خانواده‌های حاکم معروف به «صد و چهار» بود. در کارتاژ دو جناح سیاسی فعال بودند: جناح جنگ، که همچنین به نام «بارکیدها» (نام خانوادگی هانیبال) شناخته می‌شد، و جناح صلح به رهبری هانو دوم بزرگ. حمله او به ساگونتوم به الیگارشی این انتخاب را ارائه داد که یا با روم وارد جنگ شوند یا از دست دادن اعتبار در ایبریا. نیروهای هانیبال که در نبردها کشته شده بودند، با مزدوران کم‌تجربه‌تر و کم‌انگیزه‌تر از ایتالیا یا گال جایگزین شدند. منافع تجاری الیگارشی کارتاژ تأمین و تقویت ایبریا را به جای هانیبال در طول کمپین تعیین کرد. عقب‌نشینی در ایتالیا در مارس ۲۱۲ قبل از میلاد، هانیبال با یک حمله غافلگیرانه تارنتوم را تصرف کرد، اما نتوانست کنترل بندر آن را به دست آورد. او به لوکانیا حرکت کرد و در نبرد سیلاروس یک ارتش ۱۶٬۰۰۰ نفره رومی را نابود کرد که ۱۵٬۰۰۰ رومی کشته شدند. فرصت دیگری به زودی پیش آمد و یک ارتش ۱۸٬۰۰۰ نفره رومی در اولین نبرد هردونیا توسط هانیبال نابود شد و ۱۶٬۰۰۰ رومی کشته شدند، که به مدت یک سال اپولیا را از رومی‌ها آزاد کرد. کنسول‌های رومی در سال ۲۱۱ قبل از میلاد محاصره دیگری از کاپوا را آغاز کرده و شهر را تصرف کردند. تلاش هانیبال برای پایان دادن به محاصره با حمله به خطوط محاصره رومی‌ها شکست خورد. در سال ۲۱۲ قبل از میلاد، مارسلوس سیراکوزا را فتح کرد و رومی‌ها ارتش کارتاژ را در سیسیل در سال‌های ۲۱۱–۲۱۰ قبل از میلاد نابود کردند. در سال ۲۱۰ قبل از میلاد، رومی‌ها با اتحادیه آتولیایی به منظور مقابله با فیلیپ پنجم مقدونی وارد اتحاد شدند. فیلیپ، که تلاش کرده بود از مشغولیت روم در ایتالیا برای تسخیر ایلیریا بهره‌برداری کند، اکنون خود را از چندین سمت تحت حمله دید و به سرعت توسط روم و متحدان یونانی‌اش تحت تسلط درآمد. | ## بخش 3: هانیبال | در سال ۲۱۰ قبل از میلاد، هانیبال دوباره برتری خود را در تاکتیک‌ها با وارد آوردن شکست سنگین به ارتش پروکنسولاری در نبرد هردونیا (مدرن اوردونا) در اپولیا ثابت کرد و در سال ۲۰۸ قبل از میلاد، نیروهای رومی در حال محاصره لوکری را در نبرد پتلیا نابود کرد. اما با از دست دادن تارنتوم در سال ۲۰۹ قبل از میلاد و بازپس‌گیری تدریجی سامنیوم و لوکانیا توسط رومی‌ها، تسلط او بر جنوب ایتالیا تقریباً از دست رفته بود. در سال ۲۰۷ قبل از میلاد، او موفق شد دوباره به اپولیا برگردد، جایی که منتظر بود تا تدابیر لازم برای حرکت مشترک به سوی رم را با برادرش هاسدروبال هماهنگ کند. با شنیدن خبر شکست و مرگ برادرش در نبرد متائوروس، او به کالیابریا بازگشت و در آنجا برای سال‌های بعدی باقی ماند. سر برادرش بریده شده و از ایتالیا عبور کرده و به عنوان پیامی سرد از اراده آهنین جمهوری روم بر فراز نرده‌های کمپ هانیبال پرتاب شد. با شکست برادرش ماگو در لیگوریا (۲۰۵–۲۰۳ قبل از میلاد) و مذاکرات خود با فیلیپ پنجم، آخرین امید او برای بازپس‌گیری تسلطش در ایتالیا از دست رفت. در سال ۲۰۳ قبل از میلاد، پس از نزدیک به پانزده سال جنگ در ایتالیا و با کاهش سریع وضعیت نظامی کارتاژ، هانیبال به کارتاژ فراخوانده شد تا دفاع از کشورش در برابر حمله رومی‌ها تحت فرماندهی پیسنیوس افریکنوس را هدایت کند. فرجام دومین جنگ پونیک (۲۰۳ تا ۲۰۱ پیش از میلاد) بازگشت به کارتاژ در سال ۲۰۳ قبل از میلاد، هانیبال توسط جناح جنگ در کارتاژ از ایتالیا فراخوانده شد. پس از اینکه گزارشی از سفر خود را به زبان فنیقی و یونانی بر روی لوح‌های برنزی در معبد یونیون لاچینیا در کروتونا حک کرد، به آفریقا بازگشت. ورود او بلافاصله برتری جناح جنگ را دوباره به ارمغان آورد و او را به فرماندهی نیروی ترکیبی از سربازان آفریقایی و مزدورانش از ایتالیا منصوب کردند. در سال ۲۰۲ قبل از میلاد، هانیبال در یک کنفرانس صلح بی‌ثمر با اسکیپیو آفریکانوس دیدار کرذ. با وجود تحسین متقابل، مذاکرات به دلیل ادعاهای رومی‌ها مبنی بر «ایمان فنیقی» که به نقض پروتکل‌هایی اشاره داشت که جنگ اول پونی را با حمله کارتاژ به ساگونتوم به پایان رسانده بود و حمله کارتاژ به یک ناوگان رومی گرفتار شده، به بن‌بست رسید. کارتاژ می‌توانست سرزمین‌های آفریقایی خود را حفظ کند اما امپراتوری فراساحلی خود را از دست می‌داد. نبرد زاما (۲۰۱ پیش از میلاد) برخلاف اکثر نبردهای جنگ دوم پونی، در زاما رومی‌ها در سواره‌نظام برتری داشتند و کارتاژی‌ها در پیاده‌نظام برتری داشتند. این برتری سواره‌نظام رومی به دلیل خیانت ماسینیسا بود، که پیش‌تر به کارتاژ در ایبریا کمک کرده بود اما در سال ۲۰۶ قبل از میلاد با وعده زمین به طرف رومی‌ها تغییر طرف داد و به دلیل درگیری‌های شخصی‌اش با سیفاکس، یک متحد کارتاژ. با اینکه هانیبال پیر از خستگی ذهنی و وضعیت سلامتی رو به زوال پس از سال‌ها جنگیدن در ایتالیا رنج می‌برد، کارتاژی‌ها هنوز برتری عددی داشتند و با حضور ۸۰ فیل جنگی تقویت شده بودند. سواره‌نظام رومی‌ها پیروزی اولیه‌ای کسب کردند و با سرعت، سواره‌نظام کارتاژ را به عقب راندند. رومی‌ها همچنین در محدود کردن کارایی فیل‌های جنگی کارتاژ موفق بودند، با استفاده از تاکتیک‌هایی مانند نواختن ترامپت‌ها برای ترساندن فیل‌ها و هدایت آن‌ها به سمت خطوط کارتاژ. برخی از تاریخ‌نگاران می‌گویند که فیل‌ها سواره‌نظام کارتاژ را به عقب راندند و نه رومی‌ها، در حالی که دیگران پیشنهاد می‌کنند که این در واقع یک عقب‌نشینی تاکتیکی برنامه‌ریزی‌شده توسط هانیبال بود. در یک نقطه، به نظر می‌رسید که هانیبال در آستانه پیروزی است، اما پیسنیوس توانست نیروهای خود را دوباره سازماندهی کند. سواره‌نظام پیسنیوس، پس از اینکه سواره‌نظام کارتاژ را به عقب راند، به حمله به عقب هانیبال پرداخت. آخرین نبرد بزرگ جنگ دوم پونی به کاهش احترام به هانیبال توسط هم‌وطنان کارتاژی او منجر شد. شرایط شکست به‌گونه‌ای بود که کارتاژ دیگر نمی‌توانست برای برتری در مدیترانه بجنگد. 291.پس از اینکه بررسی‌ها تأیید کرد که کارتاژ بدون افزایش مالیات می‌تواند غرامت را بپردازد، هانیبال یک سازمان‌دهی مجدد در مالیات‌های دولتی را برای حذف فساد و بازیابی وجوه اختلاس‌شده آغاز کرد., by Livyبزرگ‌ترین ذینفعان این اختلاس‌های مالی، اولیگارش‌های شورای صد و چهار نفره بودند. برای کاهش قدرت اولیگارش‌ها، هانیبال قانونی تصویب کرد که اعضای صد و چهار نفر از طریق انتخابات مستقیم انتخاب شوند، نه با هم‌دستی. او همچنین از حمایت شهروندان برای تغییر دورهٔ خدمت اعضای صد و چهار نفره از دائمی به یک‌ساله استفاده کرد، به طوری که هیچ‌کس نمی‌توانست "دو سال پیاپی در سمت خود باقی بماند.De Beer, Sir Gavin (1969). پس از تبعید هفت سال پس از پیروزی زاما، رومیان که از شکوفایی دوباره کارتاژ نگران و مشکوک بودند که هانیبال با آنتیوخوس سوم از امپراتوری سلوکیان در ارتباط بوده است، هیئتی به کارتاژ فرستادند و ادعا کردند که هانیبال به دشمن روم کمک می‌کند.De Beer, Sir Gavin (1969). 296.آگاه از اینکه دشمنان زیادی دارد، از جمله به دلیل اصلاحات مالی‌اش که فساد را از بین برده بود، هانیبال قبل از اینکه رومیان بتوانند از کارتاژ بخواهند او را به آن‌ها تسلیم کنند، به‌طور داوطلبانه به تبعید گریخت.De Beer, Sir Gavin (1969). 296 در ابتدا هانیبال به شهر صور، شهر مادر کارتاژ، سفر کرد و سپس به انطاکیه رفت و در نهایت به افسوس رسید، جایی که با احترام توسط آنتیوخوس استقبال شد. لیوی بیان می‌کند که پادشاه سلوکی با هانیبال در مورد مسائل استراتژیک جنگ با روم مشورت کرد. بر اساس گفته سیسرون، هنگامی که هانیبال در دربار آنتیوخوس بود، در یک سخنرانی توسط فرمیو، یک فیلسوف، شرکت کرد که موضوعات زیادی را پوشش داد. وقتی فرمیو دربارهٔ وظایف یک فرمانده نظامی سخنرانی خود را به پایان رساند، از هانیبال نظرش را پرسیدند. او پاسخ داد: «در طول عمرم افراد مسن احمق زیادی دیده‌ام؛ اما این یکی از همه پیشی گرفته است.» در داستان دیگری که آولوس گلیوس نقل می‌کند، بعد از اینکه آنتیوخوس سوم ارتش عظیم و مجهز خود را به هانیبال نشان داد که برای حمله به یونان ایجاد کرده بود، از او پرسید که آیا این ارتش برای جمهوری روم کافی است؟ آنتیوخوس به‌طور ضمنی از طرح‌های هانیبال برای راه‌اندازی یک کودتای ضد رومی در کارتاژ حمایت کرد، اما این طرح‌ها به نتیجه نرسید. هانیبال همچنین پیشنهاد داد که یک ناوگان تجهیز شده و نیرویی در جنوب ایتالیا پیاده شود، و خود او فرماندهی این عملیات را بر عهده بگیرد. در سال ۱۹۰ پیش از میلاد، پس از شکست‌های متعددی که آنتیوخوس در جنگ روم-سلوکی متحمل شد، او برای نخستین بار فرماندهی مهمی به هانیبال سپرد، پس از پنج سال حضور هانیبال در دربار سلوکی. اگرچه مناطقی مانند صور و صیدا در فینیقیه دارای مواد اولیه لازم، تخصص فنی، و نیروی انسانی مجرب بودند، ساخت این ناوگان به دلیل کمبودهای جنگی بیشتر از حد انتظار طول کشید.Graigner, John (2002). در ژوئیه ۱۹۰ پیش از میلاد، هانیبال دستور داد که ناوگان او از بندر سلوکیه پیرئا به سمت سواحل جنوب آسیای صغیر حرکت کنند تا به بقیه نیروی دریایی سلوکی در افسوس بپیوندند. 70 هرچند هانیبال بخش عمده‌ای از ناوگان خود را حفظ کرد، اما به دلیل نیاز کشتی‌هایش به تعمیرات طولانی، او قادر به پیوستن به ناوگان پولیکسِنیداس در افسوس نبود. نبرد بعدی در میونِسوس به پیروزی رومی‌ها و رودی‌ها انجامید که کنترل آنها بر دریای اژه را مستحکم کرد و به آنها اجازه داد که به آسیای صغیر سلوکی حمله کنند. 83–84 طبق گفته‌های استرابو و پلوتارک، هانیبال همچنین در دربار سلطنتی آرتاکسیاس اول، پادشاه ارمنستان، مورد مهمان‌نوازی قرار گرفت. این نویسندگان داستانی از چگونگی برنامه‌ریزی و نظارت هانیبال بر ساخت پایتخت جدید سلطنتی آرتاکساتا را نیز اضافه می‌کنند که احتمالاً افسانه‌ای است. با این حال، هنگامی که هانیبال متوجه شد که آنتیوخوس احتمالاً قصد دارد او را به رومی‌ها تسلیم کند، به کرت گریخت. اما او به زودی به آناتولی بازگشت و به پروسیاس اول، پادشاه بیتینیه، پناه برد که در جنگ با اومِنِس دوم، متحد روم و پادشاه پرگامون، درگیر بود. در جریان یکی از پیروزی‌های دریایی که او بر اومِنِس به دست آورد، دستور داد که دیگ‌های بزرگی پر از مارهای سمی بر روی کشتی‌های اومِنِس پرتاب کنند. مرگ (۱۸۳ پیش از میلاد) در این مرحله، رومی‌ها وارد عمل شدند و بیتینیه را تهدید کردند تا هانیبال را تسلیم کند. پروسیاس با این درخواست موافقت کرد، اما هانیبال مصمم بود که به دست دشمنانش نیفتد. پاوسانیاس می‌نویسد که مرگ هانیبال پس از زخمی شدن انگشتش توسط شمشیر خود هنگام سوار شدن بر اسب رخ داد، که این زخم باعث تب و سپس مرگ او در سه روز بعد شد. آنها می‌گویند که پس از کشف اینکه هانیبال در بیتینیه است، تیتوس کوینکتیوس فلامینینوس، کنسول سابق روم، به عنوان سفیر به بیتینیه رفت تا از پادشاه پروسیاس تسلیم او را درخواست کند. هانیبال، پس از اینکه فهمید قلعه‌ای که در آن زندگی می‌کرده توسط سربازان رومی محاصره شده و راه فراری ندارد، تصمیم گرفت سم بخورد. پلینیوس بزرگ و پلوتارک در زندگی‌نامه فلامینینوس اشاره کرده‌اند که مقبره هانیبال در لیبیسا، در ساحل دریای مرمره، قرار داشته است. هانیبال در نامه‌ای پیش از مرگش می‌گوید: «بگذارید رومی‌ها را از نگرانی‌ای که برای مدت طولانی تحمل کرده‌اند خلاص کنیم، چون به نظر می‌رسد که صبرشان را برای مرگ یک پیرمرد از دست داده‌اند.» آپپیان همچنین از پیشگویی‌ای دربارهٔ مرگ هانیبال می‌نویسد که می‌گفت: «زمین لیبیسا هانیبال را خواهد پوشاند.» این پیشگویی باعث شده بود هانیبال فکر کند که در لیبی خواهد مرد، اما در نهایت، در لیبیسای بیتینیه جان باخت. در آنال‌های خود، تیتوس پومپونیوس آتیکوس گزارش می‌دهد که مرگ هانیبال در سال ۱۸۳ پیش از میلاد رخ داده و لیوی نیز تلویحاً همین سال را بیان کرده است. | ## جمع‌بندی | پولیبیوس که نزدیک‌ترین مورخ به این رویداد بود، سال ۱۸۲ پیش از میلاد را ذکر کرده، و سولپیکیوس بلیتو مرگ هانیبال را در سال ۱۸۱ پیش از میلاد ثبت کرده است.