موضوع مقاله: دین‌شناسی تطبیقی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # دین‌شناسی تطبیقی | مقدمه: دین‌شناسی تطبیقی ، مطالعات تطبیقی ادیان یا دین‌شناسی همسنجشی شاخه‌ای از مطالعات دین‌شناسی است که به مقایسهٔ نظام‌مند آموزه‌ها، مناسک، موضوعات و تاثیر و تاثرات ادیان در سرتاسر جهان می‌پردازد. | ## بخش 1: دین‌شناسی تطبیقی | به طور کلی مطالعهٔ این رشته به فهم بهتر و عمیق‌تر بنیادهای فلسفی ادیان مانند اخلاقیات، متافیزیک، طبیعت و اشکال متفاوت رستگاری کمک می‌کند. از دیگر مسائل مورد توجه این رشته، می‌توان به بررسی و مقایسه ریشه‌ها و تشابهات موجود در میان ادیان مختلف جهان اشاره کرد. تاریخچه ابوریحان بیرونی (۳ ذیحجه ۳۶۲ – بعد از سال ۴۴۲ ه‍.ق) و ابن حزم (رمضان ۳۸۴ –۲۲ شعبان ۴۵۶ قمری)، که هر دو در دوران طلایی اسلام زیست می‌کردند، به عنوان «پدران دین‌شناسی تطبیقی» شناخته می‌شوند.Ibn Hazm. آن‌ها با مطالعه تکثر و تنوعی که در ادیان وجود دارد، تاثیر شگرفی بر رشته‌های الهیات و فلسفه گذاشته‌اند. ابوریحان بیرونی ایدهٔ خودش دربارهٔ تاریخ را در کتاب مشهورش، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة (به فارسی: آثار باقی‌مانده از قرون گذشته) تشریح می‌کند؛ این کتاب توسط ادوارد زاخائو در قرن نوزدهم به انگلیسی ترجمه شد. این کتاب همچنین شامل اطلاعات ریاضیاتی، نجومی و تاریخی بوده و به کاوش‌هایی دربارهٔ سنن و باورهای مذهبی و دینی ملل مختلف می‌پردازد.M. نیکولاس دلانگ، استاد مطالعات عبری و یهودیت در دانشگاه کمبریج می‌گوید:رشتهٔ مطالعات تطبیقی ادیان، رشته‌ای آکادمیک است که در دانشکده‌های الهیات مسیحی رشد و پرورش یافته است؛ و به همین دلیل هر آن می‌تواند به ورطه‌ای بیافتد که تمام پدیده‌های مختلف‌الشکل را به نوعی دست‌‌وپا بسته و با الگویی مسیحی بفهمد و تاویل کند. این دو گروه ادیان در طول تاریخ خود را غیر قابل جمع با یکدیگر ندانسته‌اند و با ترکیب شدن با یکدیگر ادیان دیگری مانند بوداگرایی پاک‌بوم را شکل داده‌اند. این مثال نشان می‌دهد که انگاره‌های غربی از پدیدهٔ دین چقدر می‌تواند با انگاره‌هایی که دیگر جوامع از دین دارند، متفاوت باشد؛ انگارهٔ غربی، برخلاف مثال ذکر شده، باورمندی به یک نظام اعتقادی را مانعةالجمع با باورمندی به دیگر نظام‌های اعتقادی می‌داند.Yong, A. هندوئیسم و بودیسم، در رستگاری‌شناسی‌شان، مثال‌های دیگری برای فهم این موضوع هستند. مطالعات تطبیقی ادیان، با این پیش‌فرض ادیان مختلف را مطالعه می‌کند که گویی رستگاری لزوما در زندگی پس از مرگ حاصل می‌شود؛ این در حالی است که ادیانی مانند هندوئیسم و بودیسم لزوما این تعریف از رستگاری را نمی‌پذیرند. در عوض، هندوئیسم و شاخهٔ خاصی از بودیسم به نام ترواده‌، هر دو معقتدند که رستگاری، نه با زندگی ابدی پس از مرگ، بلکه زمانی حاصل می‌شود که انسان از وجود دنیوی خود فرا رفته و از چرخهٔ تناسخ خارج شود.Batchelor, S. طبقه‌بندی جغرافیایی ادیان به عقیدهٔ چارلز جوزف آدامز، در حوزهٔ دین‌پژوهی تطبیقی، یک طبقه‌بندی جغرافیایی رایج، گروه‌های اصلی دینی را به‌صورت زیر دسته‌بندی می‌کند: ادیان خاورمیانه‌ای، شامل یهودیت، مسیحیت، اسلام، زرتشتی‌گری و مجموعه‌ای از نظام‌های اعتقادی باستانی؛ ادیان آسیای شرقی‌ای، شامل جوامع دینی چین، ژاپن، کره و ویتنام، از جمله کنفوسیوس‌گرایی، تائوئیسم، شاخه‌های مختلف بودیسم مهایانه («ناقل بزرگ»)، و شینتو؛ ادیان هندی، شامل بودیسم اولیه، هندوئیسم، جینیسم، آیین سیک، و گاهی نیز بودیسم تراوادا («تعالیم بزرگان») و دیگر ادیان متاثر از هندوییسم و بودیسم در جنوب و جنوب‌شرقی آسیا؛ ادیان آفریقایی، شامل نظام‌های اعتقادی باستانی مردم بومی آفریقا، به‌جز دین مصر باستان که در زمرهٔ ادیان باستانی خاورمیانه‌ای دسته‌بندی می‌شود؛ ادیان آمریکایی، شامل باورها و آیین‌های مردمان بومی قاره‌های آمریکای شمالی و جنوبی؛ ادیان اقیانوسیه، شامل نظام‌های دینی مردم جزایر اقیانوس آرام، استرالیا و نیوزیلند؛ ادیان یونان و روم باستان و بازماندگان هلنیستی آن‌ها. ادیان خاورمیانه‌ای ادیان ابراهیمی یا ادیان آسیای غربی در مطالعات دین‌پژوهی تطبیقی، دستهٔ ادیان ابراهیمی شامل سه دین یکتاپرست مسیحیت، اسلام و یهودیت است که همگی ابراهیم (به تلفظ: اَوْراهام؛ به ) را بخشی از تاریخ مقدس خود می‌دانند. یهودیت از دیدگاه یهودیان مذهبی، بیانگر پیمانی است که خدا با فرزندان اسرائیل (بنی‌اسرائیلیان) بسته است؛ آنان معتقدند تورات بخشی از متن وسیع‌تری به نام تنخ یا کتاب مقدس عبری است و همچنین به سنت شفاهی‌ای معتقدند که در متونی مانند میدراش و تلمود بازتاب یافته است. آن‌ها باور دارند که عیسی (به تلفظ: یِشوع) همان مسیح موعودی است که در پیش‌گویی‌های عهد عتیق آمده و ایمان دارند که اناجیل عهد جدید هم ادامه‌دهندهٔ همان آموزه‌هاست. آموزه‌های اصلی و مشترک شاخه‌های مختلف مسیحی دربارهٔ این است که تولد، زندگی، رنج، تصلیب، و رستاخیز عیسی در اصل به‌منظور رستگاری انسان‌ها رخ داده است. اسلام معتقد است که متون مقدس یهودیان و مسیحیان در طول زمان دچار تحریف شده و دیگر همان وحی اصیل الهی نیستند. قرآن به عقیدهٔ مسلمانان آخرین و کامل‌ترین وحی خدا (الله) است که تنها به محمد نازل شده؛ محمد از نگاه مسلمانان آخرین پیامبر و «خاتم‌النبیین» است. با تکیه بر باور مسلمانان دربارهٔ مهدی (منجی نهایی بشریت و دوازدهمین امام شیعه)، شخصی به نام علی‌محمد شیرازی (باب) جنبش بابیه را آغاز کرده و خود را بابی (به معنی دروازه‌ای، مدخلی) به امام دوزادهم معرفی می‌نمود. در مقایسه با سه دین اصلی ابراهیمی (یعنی یهودیت، مسیحیت و اسلام)، شمار پیروان آیین بهایی و دیگر ادیان ابراهیمی خرد، چندان قابل توجه نیست. | ## بخش 2: دین‌شناسی تطبیقی | از میان سه دین اصلی ابراهیمی، مسیحیت و یهودیت بیشترین تفاوت را از منظر الهیاتی و مناسکی دارند. تعامل تاریخی اسلام و یهودیت از قرن هفتم میلادی، با پیدایش و گسترش اسلام آغاز شد. اشتراکات زیادی میان اسلام و یهودیت وجود دارد و اسلام از بسیاری جهات، دینی نزدیک به یهودیت محسوب می‌شود. اسلام بسیاری از جنبه‌های مسیحیت را، هرچند با تفاوت‌هایی در تفسیر، به عنوان بخشی از ایمان خود می‌پذیرد و برخی دیگر را رد می‌کند (مانند اختلاف اسلام با مسیحیت در تفسیر واقعهٔ تصلیب عیسی). از دیدگاه اسلام، قرآن آخرین وحی الهی و تکمیل‌کننده تمامی وحی‌های پیشین از جمله کتاب مقدس است. مندائی‌گری، که گاهی با نام صابئیت شناخته می‌شود (برگرفته از نام اسرارآمیز آمده در قرآن، صابئین، که گروه‌های مختلف آن را به خود نسبت داده‌اند) p. یحیی تعمیددهنده پیامبر اصلی آن‌ها بوده و انجام غسل‌های مکرر از آموزه‌های اساسی آن است. هرچند نمی‌توان آن را دقیقا یک دین جهانی به حساب آورد، اما در قلمروی فرهنگی ایران، به‌ویژه از طریق امپراتوری‌های هخامنشی و ساسانی، به‌شدت گسترش یافت. با پیدایش اسلام و تشکیل خلافت‌های اسلامی، این دین هم همانند بسیاری از دیگر ادیان ایرانی رو به افول رفت. با این حال، زرتشتی‌گری هنوز هم اقلیتی از باورمندان به خود را حفظ کرده است؛ برای مثال جوامع پارسیان ساکن در هند و پاکستان.Elfenbein, J. پژوهشگران بارها به شباهت‌های میان زرتشتی‌گری و ادیان ابراهیمی، به‌ویژه مسیحیت، اشاره کرده‌اند. آن‌ها این شباهت‌ها را به رابطهٔ تاریخی یهودیان با امپراتوری‌های زرتشتی ایران و نیز پیوندهای فلسفهٔ یونان، ایران و مسیحیت مرتبط می‌دانند. این پرسش مطرح شده است که آیا زرتشتی‌گری در شکل‌گیری این ادیان تأثیرگذار بوده است یا خیر. از موضوعات مهم این مقایسه، می‌توان به وجود درکی مشترک از دوگانگی میان نیروهای خیر و شر یا نور و تاریکی در میان زرتشتیان و ادیان مذکور اشاره کرد. همچنین باور مشترک به رستاخیز مردگان و تأکید بر ارادهٔ آزاد و مسئولیت اخلاقی انسان‌ها، از دیگر نقاط اشتراک به‌شمار می‌روند. از جمله، این دین پیامبری زرتشت را پذیرفته و در عین حال پیامبری بودا و عیسی مسیح را نیز تأیید می‌کند. مانی‌گری هم دارای کیهان‌شناسی‌ای دوگانه است که خیر و نور را در برابر شر و تاریکی قرار می‌دهد و خدایی خیرخواه را در مقابل دشمن شریر او قرار می‌دهد.KRONEN, J. علاوه بر این‌ها، مانی‌گری و مندائی‌گری در باور به بسیاری از شخصیت‌ها و داستان‌های ادیان ابراهیمی مشترک‌اند، و این موضوع باعث شده که پژوهش‌هایی دربارهٔ تأثیرات و خاستگاه‌های این ادیان صورت گیرد.Yamauchi, E. ادیان هندی در مطالعات تطبیقی دین، اصطلاح «ادیان هندی» به همهٔ ادیانی گفته می‌شود که در جنوب آسیا شکل گرفته‌اند. آدی شنکره، فیلسوف و الهی‌دان قرن هشتم میلادی، آموزهٔ ویدانته ادویته را تثبیت و تقویت کرد. عموم هندوها باور دارند که بودا بسیاری از اصول هندوئی را در آموزه‌های خود پذیرفت و به‌کار گرفت. | ## بخش 3: دین‌شناسی تطبیقی | اصلاح‌طلبان برجستهٔ مدرن هندویی مانند مهاتما گاندی و سوامی ویوکاناندا نیز تحت تأثیر بودیسم بودند. گاندی، همانند بسیاری از هندوها، باور نداشت که بودا دینی مستقل از هندوئیسم بنیان نهاده است. او می‌نویسد: «من جینیسم یا بودیسم را جدا از هندوئیسم نمی‌دانم.» ادیان شرق آسیایی یا تائویی دین‌های تائویی یا تائویک، فلسفه‌هایی مذهبی هستند که بر مفهوم «تائو» به معنی راه، در شرق آسیا تمرکز دارند. این گروه، تعداد زیادی از ادیان شرقی را دربر می‌گیرد از جمله: تائوئیسم، کنفوسیوسیسم، جونگ سان دو، شینتو، ییگاندائو، چئوندوئیسم و چن تائو. تائو را می‌توان مسامحتاً به‌عنوان جریان کیهانی یا نیروی پشت نظم طبیعی جهان تعریف کرد. تائو نقشی اساسی در تعادل و نظم کیهان و پیوندی بسیار نزدیک با طبیعت دارد؛ زیرا طبیعت، خود تبلور تائو تلقی می‌شود. این مفهوم بسیار نزدیک به ایدهٔ پیچیدهٔ «ده» است؛ که به‌معنای «فضیلت» یا «قدرت» است. تائوئیسم و بودیسم چان قرن‌ها در چین، ژاپن، کره و تایوان بر یکدیگر تأثیر متقابل داشتند. تائوئیسم و بودیسم چان (که بعدها در ژاپن به ذن تبدیل شد) قرن‌ها در چین، ژاپن، کره و تایوان بر یکدیگر تأثیر متقابل داشتند. با وجود فاصلهٔ جغرافیایی زیاد، برخی پژوهشگران در طول تاریخ شباهت‌هایی میان باورهای سنتی چین و مسیحیت یافته‌اند. آنان باور داشتند که چینیان باستان، حقیقت مکاشفهٔ مسیحی را می‌دانستند و بسیاری از شخصیت‌های متون چینی، درواقع شخصیت‌ها و مفاهیمی برگرفته از مسیحیت‌اند. شباهت‌هایی از جمله اسطورهٔ سیل چینی، شباهت فو هسی و خنوخ، و نیز تشابه میان «راه» در تائو و عیسی مسیح که خود را «راه» می‌نامد، ذکر شده‌اند. اگرچه امروزه این دیدگاه از سوی محافل علمی رد شده، اما زمانی در تاریخ مطالعات تطبیقی دین تأثیرگذار بوده است. ورود مسیحیت نسطوری به چین در دورهٔ دودمان تانگ نیز باعث شکل‌گیری شباهت‌های فزاینده‌ای میان بودیسم چینی و مسیحیت نسطوری شد. در این دوران، متون جینگ‌جیائو نگاشته شدند که گاه به آن‌ها «سوتراهای مسیحی» گفته می‌شود، و نشان‌دهندهٔ آمیزش مفهومی میان مسیحیت و بودیسم هستند. مسیحیان نسطوری و بوداییان، سنتی رهبانی را پایه‌گذاری کردند که این نزدیکی را تشدید نمود. این آمیزش تا جایی پیش رفت که زمانی که امپراتور ووزونگ در قرن نهم میلادی به آزار بوداییان پرداخت، اعلام کرد که مسیحیت، صرفاً انحرافی از بودیسم است و نه دینی مستقل. این اشتباه در تشخیص، یکی از عوامل فروپاشی مسیحیت نسطوری در چین در جریان آزارهای بوداییان بود. مقایسه ادیان و سنت‌ها ایدئولوژی‌های دینی را می‌توان به‌صورت نظام‌مند به‌عنوان مجموعه‌هایی بزرگ با ده‌ها هزار شاخهٔ فرعی در نظر گرفت. این فرایند شکلی از تکامل فرهنگی است که می‌توان آن را به‌صورت شهودی با نمودارهایی شبیه به درخت، که روابط تاریخی و گوناگونی سنت‌ها را در طول زمان نشان می‌دهند، تصویر کرد. | ## جمع‌بندی | برخی از موفق‌ترین ادیان، آن‌هایی بوده‌اند که در مراحل ابتدایی با امپراتوری‌ها، پادشاهی‌ها یا خلافت‌ها هم‌راستا شدند (برای مثال: مسیحیت، اسلام، هندوئیسم، بودیسم).