موضوع مقاله: بلک فرایدی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بلک فرایدی | مقدمه: بِلَک فرایدِی به معنای جمعه سیاه، حراج جمعه در آمریکا بعد از روز شکرگزاری است که عملاً آخرین جمعهٔ ماه نوامبر به‌شمار رفته و آغاز آیین خرید برای کریسمس حساب می‌شود. | ## بخش 1: بلک فرایدی | اما بیشتر شرکت‌ها این اجازه را به کارکنان خود می‌دهند که این روز را مرخصی گرفته و به خرید سال نو بپردازند. هر چند آمریکای شمالی محل اصلی رخداد این سنت است، اما همچون بسیاری از سنت‌های دیگر این منطقه، این سنت نیز به کشورهای دیگر سرایت کرده‌است. این روز به قدری اهمیت دارد که فروشگاه‌ها پیش از ساعت ۴ صبح کار خود را آغاز کرده و مردم از همان زمان برای خرید به فروشگاه هجوم می‌آورند و باید تا پیش از آغاز شب خرید کرده باشند.<ref> در سال ۲۰۲۲ فروش جهانی جمعه سیاه ۳۱/۲ میلیارد دلار بود. این رقم در سال ۲۰۲۳ به ۳۷/۲ میلیارد دلار (۱۰ میلیارد دلار در آمریکا) رسید که بیشتر آن از خریدهای آنلاین بود. تاریخچه سده‌ها است که صفت سیاه در فرهنگ‌های مختلف برای توصیف رویدادی بدشگون استفاده می‌شد. در تاریخ آمریکا عبارت «جمعه سیاه» به رسوایی بازار طلا در ۲۴ سپتامبر ۱۸۶۹ اشاره دارد. پس از پایان جنگ داخلی آمریکا بین ایالات متحده آمریکا و ایالات مؤتلفه آمریکا نوبت به دوران دوازده ساله بازسازی آمریکا رسید. بدین ترتیب ایالت‌های شکست خورده جنوبی، مورد بازسازی ایالت‌های شمالی پیروز قرار گرفتند. دولت وقت که به‌موقع متوجه این سوءاستفاده نشد، حجم طلای بالایی را روانه بازار کرد تا قیمت از دست رفته ثابت شود. در آن دوران کارگران به صورت دسته جمعی با همدیگر توافق می‌کردند و به بهانه‌های مختلف مرخصی می‌گرفتند. بدین ترتیب، فردای روز عید شکرگزاری (روز جمعه) به کارخانه‌ها نمی‌رفتند و تعطیلاتی چهار روزه (پنجشنبه، جمعه، شنبه و یکشنبه) داشتند. در اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، حسابداران همیشه فردای روز عید شکرگزاری، حساب‌های خود را مشکی رنگ می‌دیدند. از این رو، بین خود آن را «بلک فرایدی» به معنای جمعه {جوهر} مشکی نام‌گذاری کردند. در سال ۱۹۶۱ پلیس فیلادلفیا پنسیلوانیا، و راچستر نیویورک به خاطر شلوغی و ترافیک خیابان‌ها در این روز، آن را بلک فرایدی خواندند. به نظر کارشناسان روابط عمومی آن دوران، استفاده از عبارت بلک فرایدی یا جمعه سیاه کاربرد مناسبی نبود. آنان به رسانه‌ها و مردم پیشنهاد کردند، به‌جای «جمعه سیاه» یا «شنبه سیاه» از عباراتی مثل «جمعه بزرگ» یا «شنبه بزرگ» استفاده کنند. شلوغی خیابان‌ها باری دیگر در سال ۱۹۷۵ میلادی در روزنامه نیویورک تایمز به عبارت بلک فرایدی اشاره شد. در اینجا نیز منظور شلوغ‌ترین روز و سنگین‌ترین ترافیک جاده‌ها بابت خرید مردم بود. تا اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی همچنان برخی از شهرها و ایالت‌های آمریکا از این عبارت استفاده نمی‌کردند. اما کسانی که آن عبارت را شنیده بودند، مفهومی یکسان «فرصتی طلایی برای خرید» و آغاز فصل خریدهای عید کریسمس و روزی شاد در ذهنشان تداعی می‌شد. حراج پنج شنبه رقابت افراطی مغازه داران به جایی رسید که این حراجی، در صبح عید شکرگزاری آغاز شد. در سال ۲۰۰۹ فروشگاه کی‌مارت به بهانه اینکه خریداران در ترافیک جمعه سیاه نمانند حراجی بلک فرایدی را از ساعت ۷ صبح پنجشنبه آغاز کرد. پس از آن فروشگاه‌های زیادی از این تغییر ساعت پیروی کرده و در ساعات ۸ و ۹ صبح پنجشنبه به جنس‌های خود چوب حراج زدند. رسانه‌ها برای عدم استفاده از عبارت بدشگون «سیاه» و برای توجیه این روز آن را «پنجشنبه طوسی» یا «پنجشنبه قهوه‌ای» هم نامیدند. اما شاید در آینده این عبارات هم در زبان انگلیسی رواج پیدا نکنند، و عبارتی جدید به نام بلک ترزدی (پنج‌شنبه سیاه) وارد فرهنگ واژگان انگلیسی شود. دوشنبه مجازی رفته‌رفته با جا افتادن خریدهای اینترنتی، فروشگاه‌های آنلاین نیز در رویداد بلک فرایدی حضور یافتند. همان‌طور که مردم برای فیلم‌های سینمایی معروف، از چند ساعت قبل با صندلی و تجهیزات کاملِ گذرانِ وقت حاضر می‌شوند، در مورد بلک فرایدی نیز این امر بسیار پررنگ‌تر بود. بسیاری از مردم فرصت ایستادن در صف‌های طولانی را نداشتند و ترجیح می‌دادند که روز عید شکرگزاری در کنار خانواده خود باشند. فروشگاه‌های آنلاین، در دوشنبه بعد از شکرگزاری (پایان تعطیلات چهار روزه عید) پیشنهادهای آنلاین جذاب خود را ارائه می‌دادند. بدین‌صورت، کسانی که موفق به حضور در بلک فرایدی نشده بودند یا دیر به پیشنهاد موردنظر خود رسیدند هم، شانسی دوباره پیدا می‌کردند. انتقادها خشونت و جرایم خشونت، جرم و درگیری در جمعه سیاه یکی از دلایلی است که پلیس این نام را برای این روز در نظر گرفته‌است؛ که ریشه در قتل‌ها و درگیری‌های این روز در فروشگاه‌های مختلف دارد. بدترین جمعه سیاه مربوط به سال ۲۰۰۸ است که یک نگهبان فروشگاه وال‌مارت با وجود قد ۱۹۵ سانتی و وزن ۱۲۲ کیلویی در زیر پای هجوم بیش از ۲۰۰۰ نفر به دلیل خفگی جان سپرد و یک زن باردار نیز صدمه جدی دید در سال ۲۰۰۹ پلیس به دلیل خشونت زیاد وارد فروشگاه وال‌مارت شد در سال ۲۰۱۰ هجوم مردم در ساعت ۵ صبح چاره‌ای برای خروج اضطراری کارمندان فروشگاه نگذاشت در سال ۲۰۱۱ زنی در فروشگاه وال‌مارت برای خرید یک دستگاه وی به سمت جمعیت اسپری فلفل پاشید در سال ۲۰۱۲ در بیرون فروشگاه وال‌مارت به دلیل درگیری برای جای پارک دو نفر به همدیگر شلیک کردند در سال ۲۰۱۳ پلیس به یک دزد فروشگاه شلیک کرد در سال ۲۰۱۶ سه نفر در شهرهایی در ایالت‌های تنسی، نیوجرسی و نوادا مورد شلیک قرار گرفتند که یکی از آنان درگذشت در سال ۲۰۱۷ پنج نفر از اهالی آلاباما در طی درگیری زخمی شدند و پلیس این شهر فروشگاه برلوس را در آن روز تعطیل کرد از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۳ مجموعا ۱۷ مرگ و ۱۲۵ جراحت گزارش شده است. بلکه گران‌فروشی نیز یکی دیگر از جرم‌های این روز است که فروشگاه‌های مختلف مرتکب این کلاهبرداری می‌شوند. بر پایه بررسی وبگاه WalletHub چهارده درصد از کالاهای فروش رفته در این روز قیمتی برابر با روزهای عادی دارند و هفده درصد فروش جمعه سیاه نیز حتی قیمتی بالاتر از قیمت این روز دارند. محیط زیست خرید بی‌رویه مردم به‌ویژه پوشاک در این روز انتقاد فعالان محیط زیست را به همراه داشته است. تخفیفی که باعث ترغیب مشتریان برای رفع نیازهای خود با هزینه کمتر در آستانه سال نو و خالی شدن انبار فروشگاه‌ها با حاشیه سودی کمتر است. | ## بخش 2: بلک فرایدی | زیرا این کالاها باعث صف کشیدن مردم پشت درهای فروشگاه شده و حتی در بسیاری از موارد نیز تراکم جمعیت مشتریان باعث شکسته شدن در فروشگاه شد. کالاهای با تخفیف ویژه در واقع یکی از کاتالیزورهای حراج جمعه بوده و افراد زیادی را به خود جلب می‌کنند. این کالاها عموماً از محصولات بسیار جذاب بازار نظیر گوشی‌های پرچم‌دار، تلویزیون‌های بزرگ، آخرین نسل دوربین‌ها یا آخرین و گران‌قیمت‌ترین لباس‌ها هستند که با تخفیفی باورنکردنی حتی تا ۷۰ درصد زیر قیمت اصلی خود عرضه می‌شوند. طبیعی است که فروشنده برخی از این کالاها را با ضرر عرضه می‌کند و فروش انبوه آن‌ها کار غیرعقلانی است. ساعت شروع حراج جمعه به‌طور معمول، ساعت ثابتی را نمی‌توان به شروع رویداد بلک فرایدی نسبت داد. در سال‌های گذشته، مغازه‌ها رأس ساعت ۱۲ بامداد، در فروشگاه‌های خود را باز می‌کردند. در سال ۲۰۱۰، فروشگاه‌های زنجیره‌ای (Toys "R" Us) ساعت ۱۰ شب روز عید شکرگزاری، حراجی بلک فرایدی را آغاز کردند. بسیاری باعرضه نمونه محصولات رایگان، مثل مداد شمعی و کتاب‌های نقاشی مشتری‌ها را جذب می‌کردند. بسیاری از برندهای معتبر، نظیر ویکتوریا سیکرت، نایکی و پوما از ساعات اولیه صبح عید شکرگزاری بلک فرایدی را شروع می‌کنند؛ و تا ۱۱ شب جمعه ادامه می‌دهند. برعکس آنها مغازه‌هایی هم بودند که در ساعات عادی روز جمعه حراجی را شروع و تا ۲ بامداد شنبه ادامه می‌دادند. فروشگاه‌های آنلاین با جا افتادن خریدهای اینترنتی فروشگاه‌های آنلاین در بلک فرایدی سال ۲۰۰۵ شیوه جدیدی از حراجی‌ها در تاریخ ثبت شد. در سال ۲۰۱۳ سود حاصل از فروش در روز دوشنبه آنلاین نسبت به سال قبل ۱۸٪ بیشتر بود. در سال ۲۰۱۷ دوشنبه آنلاین رکورد فروش اینترنتی در آمریکا را شکست و ۱۶٪ بیشتر از سال قبل فروخت و به رکورد ۶٫۵۹ میلیارد دلار رسید. برنده واقعی این حراج کسی جز جف بیزوس رئیس وبگاه آمازون نبود که توانست با فروش فوق‌العاده در دوشنبه آنلاین ثروت خود را به ۹۹٫۶ میلیارد دلار یرساند و به عنوان ثروتمندترین فرد روی جهان معرفی شود. فروشگاه‌های شرکت آمازون، eBay و علی‌بابا از اصلی‌ترین برگزارکننده‌های حراج جمعه در سراسر جهان هستند. آمریکا از آنجا که آمریکا اصلی‌ترین برگزارکننده حراج بلک فرایدی و خاستگاه آن است، آخرین جمعه ماه نوامبر در آن حال و هوایی ویژه‌ای دارد. تقریباً می‌توان گفت هیچ‌یک از فروشگاه‌های آفلاین و آنلاین آمریکا نیست که در این روز کالاهای خود را با تخفیف به فروش نرساند. زیرا اگر فروشگاهی با موج و شلوغی تخفیف‌های این روز همراه نشود باید قید فروش محصولات خود را زده و دست‌کم یک هفته‌ای را با ضرر و زیان سر کند. فروشگاه‌هایی که در آمریکا به حراج بلک فرایدی می‌پردازند را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد. دسته اول فروشگاه‌های خرده‌فروش و نمایندگی‌های برندها، دسته دوم فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ و در آخر فروشگاه‌های آنلاین هستند. در فروشگاه‌های حقیقی از ایالت‌هایی که بهترین پیشنهادها را ارائه می‌دهند می‌توان به تگزاس (هیوستون)، نوادا (لاس وگاس)، کالیفرنیا (لس آنجلس)، مینه سوتا (مینیاپولیس) و فلوریدا (اورلاندو) اشاره کرد. در این بین ایالت نیویورک با نزدیک به ۷۶ هزار مغازه خرده‌فروشی و ۹ فروشگاه زنجیره‌ای و همچنین ایالت تگزاس با بیش از ۳۰ هزار فروشگاه خرده‌فروشی و بیش از ۶۰ فروشگاه زنجیره‌ای که از بزرگ‌ترین مراکز خرید آمریکا هستند. در سال ۲۰۲۳ نزدیک به ۱۸۲ میلیون نفر در هفته منتهی به بلک فرایدی خرید کرده‌اند که ۷۲٪ این خریدهای به صورت حضوری بوده‌اند. به‌طور معمول، آخرین جمعه پیش از کریسمس از سوی پلیس و سرویس سلامت همگانی، بلک فرایدی لقب گرفته بود. در آن روز، نیروهای دولتی خود را برای مقابله با باری آماده می‌کنند که بر روی دوش مراکز اورژانسی قرار می‌گیرد. از جمله اقدامات آنها می‌توان به برپایی مراکز سیار اورژانس در مناطق پر رفت‌وآمد شهری اشاره کرد. در بریتانیا حراج جمعه سیاه معمولا در تعطیلات آخر هفته و نه روز جمعه برگزار می‌شود و تا روز دوشنبه هفته بعد آن که روز دوشنبه مجازی است به اوج می‌رسد. با اوج گرفتن و افزایش چشمگیر فروش در روز بلک فرایدی در آمریکا این حراجی در سایر کشورها نیز شکل گرفت. برخی از فروشگاه‌های آنلاین هم به این موج پیوستند و این اتفاق هر روز فراگیرتر می‌شود. رفته‌رفته خرده‌فروش‌های بیشتری به این موج پیوستند، و برچسب تخفیف‌های ویژه خود را روی محصولات چشمگیر زدند. موارد بی‌شماری از آسیب‌های جزئی گرفته تا سرقت از مغازه‌ها در این روز اتفاق می‌افتاد. در سال ۲۰۱۵ میزان خرید محصولات از فروشگاه‌های حقیقی و آنلاین مرز ۲ میلیون پوند را رد کرد. در همین سال بلک فرایدی پرمنفعت‌ترین روز خرید در بریتانیا لقب گرفت و در رتبه اول ایستاد. روسیه روسیه از کشورهایی است که بلک فرایدی در سال‌های اخیر به آن وارد شده‌است و به دلیل تقویمی که دارد همواره یک روز پس از کشورهای دیگر این حراجی را برگزار می‌کند. البته این کشور با مساحتی بالغ بر ۱۷ میلیون کیلومترمربع را نمی‌توان تنها یک کشور دانست. در روسیه نیز همانند اکثر کشورهای دنیا بلک فرایدی کم‌کم رونق گرفته و وارد فرهنگ آن‌ها شد. | ## بخش 3: بلک فرایدی | در سال‌های ۲۰۱۰ میلادی بود که برخی از مغازه‌دارها علی‌الخصوص فروشگاه‌های لوازم الکترونیکی، کالاهای خود را در جمعه آخر ماه نوامبر با تخفیف ویژه و تحت عنوان تخفیف پایان سال به فروش می‌رساندند. مغازه‌دارهایی که در کشورهای غربی دیده بودند مشتریان برای خرید محصول با یکدیگر دعوا می‌کنند، تنها از اسم این حراجی استفاده کردند. فروشگاه‌های روسیه بر روی همه ویترین محصولات خود برچسب حراجی را زدند اما هیچ‌یک از کالاها با تخفیف عرضه نشده و حتی بر خی فروشندگان کالاهای خود را با قیمتی بالاتر از روزهای عادی عرضه می‌کردند. رفته‌رفته باگذشت تنها چند سال فرهنگ بلک فرایدی در بین فروشندگان کوچک و بزرگ روسیه نیز جا افتاد و کالاها با تخفیف‌های چشمگیرتری عرضه شدند. البته تأثیر فروشگاه‌های آنلاینی همچون آمازون در ترویج درست فرهنگ خرید در روسیه را نیز نباید نادیده گرفت. در سال ۲۰۱۵ تب بلک فرایدی به حدی بالا رفت که طبق نظرسنجی صورت گرفته بیش از ۹۰ درصد فروشندگان برای شرکت در بلک فرایدی ۲۰۱۶ اظهار علاقه‌مندی کردند. حال بلک فرایدی در روسیه به‌جایی رسیده که کارشناسان و تحلیل گران احتمال رکورد زنی آن را می‌دهند. سال گذشته مشتریان روسی تنها در یک روز جمعه بیش از ۶۸۰ میلیون دلار پول خود را صرف خرید کردند که برای کشوری که تنها چند سال است بافرهنگ بلک فرایدی آشنا شده رقم بسیار بالا و قابل‌توجهی است. در روسیه برندها و فروشگاه‌های متعددی در حال فعالیت هستند اما نخستین فروشگاهی که فرهنگ حراج جمعه را در این کشور پهناور پیاده کرد، فروشگاه آنلاین Promokodabra بود. این فروشگاه کار خود را ابتدا در اتریش آغاز کرده و سپس مدل کسب‌وکار خود را در روسیه نیز پیاده کرد و هم‌اکنون در ۱۲ کشور فعالیت دارد. پیش‌بینی کارشناسان در حراجی جمعه سال جاری این است که هر یک از مشتریان این حراجی بیش از ۴۵۰۰ روبل یعنی معادل ۱۳۴ دلار خرید کنند. فرانسه صرف یک کشور توسعه یافته بودن، دلیل نمی‌شود سنتی مثل بلک فرایدی چندین دهه در فرانسه قدمت داشته باشد. غول‌هایی مانند اپل و آمازون هم در همین سال با تخفیف‌های ۸۵ درصدی مردم را به فروشگاه‌های خود می‌کشیدند. کانادا همسایه سردتر و شمالی آمریکا سال‌ها بود که اسم بلک فرایدی به گوشش خورده بود. در دورانی که ارزش دلار کانادایی از آمریکایی بیشتر بود، آنها برای خرید به آمریکا سفر می‌کردند. مردم این کشور، نه تنها برای حراجی بزرگ بلک فرایدی بلکه برای خریدهای جزئی خود هم همسایه گرم‌تر خود را انتخاب می‌کردند. در سال‌های اخیر که تفاوت ارزش این دو دلار کمتر شد، فروشگاه‌های کانادایی دست به کار شده تا از مهاجرت مردم به جنوب جلوگیری کنند. رویداد سه روزه دیگری به نام جشنواره بزرگ فروش‌های آنلاین (GOSF) در ماه دسامبر در این کشور رواج دارد. اما برای متمرکزسازی فرصت‌های طلایی خرید در روز بلک فرایدی، شرکت‌هایی نظیر گوگل حضور خود را در این جشنواره قطع کردند. میل به برگزاری بلک فرایدی بین جمعیت یک میلیاردی این کشور روز به روز بیشتر می‌شود. ۹٫۳ میلیارد در سال ۲۰۱۴ خرید در وبگاه‌های آنلاین و ۱۴٫۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ از جمله رکوردهای فروش آنلاین در این روز به حساب می‌آید. امروزه فروشگاه (Jumia) با فروش تی‌شرت‌های بلک فرایدی، هیجان این روز را زنده نگه می‌دارد. خاورمیانه پاکستان در پاکستان نخستین بار سنت بلک فرایدی توسط فروشگاه آنلاین Daraz.pk معرفی شد. در سال ۲۰۱۵ این فروشگاه محصولات خود را به مدت سه روز با تخفیف‌های ویژه در اختیار مشتریان خود قرارداد. امارات متحده عربی در امارات متحده عربی نخستین بار فروشگاه آنلاین قدرتمند Souq این روز را برگزار کرد. در سال ۲۰۱۴ این فروشگاه ادعا کرد که به لطف ۱۰ هزار پیشنهاد ویژه خود توانسته میلیون‌ها کاربر اینترنتی را به وبگاه خود جذب کند. با وجود معروف بودن این روز به بلک فرایدی، Souq صفت سفید را متناسب فرهنگ مردم محلی دانست. امروزه در کنار عبارت جهانی بلک فرایدی، در حوضه خلیج فارس عبارت وایت فرایدی یا جمعه سفید رسمیت بیشتری یافته است. به نوشته روزنامه اعتماد نخستین بار در سال ۱۳۹۴ فروشگاه اینترنتی بامیلو حراجی مشابه بلک فرایدی را برگزار کرد و نام «حراجمعه» را بر آن گذاشت. حراج جمعه سیاه با انتقاد ایدئولوژیک برخی فعالان سیاسی و رسانه‌ای در ایران مواجه شده است. اما برخی از فروشگاه‌های اینترنتی و نیز فروشگاه‌های کوچک و خرده‌فروشی‌ها شروع به ارائۀ تخفیف‌هایی برای این مناسبت کرده‌اند. جمعۀ سیاه در شرایطی در ایران بروز یافته که معمولاً در روزهای منتهی به نوروز مناسبت ویژه‌ای برای ارائۀ‌ تخفیف از سوی فروشگاه‌ها وجود ندارد. این پدیده توسط جامعه‌شناسان و صاحب‌نظران مسائل اجتماعی و فرهنگی به‌عنوان رواج مصرف‌گرایی مورد انتقاد قرار گرفته است. خرید آنلاین مردم در این روز به جایی می‌رسد که پهنای باند اینترنت در ایران با چالش‌هایی مواجه شده و حتی برخی از وبگاه‌ها دچار اختلال یا قطعی می‌شوند. | ## جمع‌بندی | برای نمونه در جمعه سیاه سال ۱۴۰۲ فروشگاه اینترنتی دیجی‌کالا چهار میلیون و ۹۶۷ هزار کالا فروخت و ۹۷۵ هزار سفارش ثبت کرد.