موضوع مقاله: آذر کیوان | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # آذر کیوان | مقدمه: آذر کیوان (زادهٔ ۱۵۳۳ میلادی در فارس - در گذشتهٔ ۱۶۱۸ میلادی در هند) اندیشمند و فیلسوف زردشتی بود که در شیراز زندگی می‌کرد و در اوایل سده ۱۱ قمری با تعدادی از یارانش در زمان اکبر شاه هندی به هندوستان رفت. | ## بخش 1: آذر کیوان | دلیل رفتن آذر کیوان به هند را سیاست دینی اکبر شاه و کوشش‌های او برای تفاهم فکری و دینی او می‌دانند. در کتاب دبستان مذاهب دربارهٔ صفات اخلاقی او آمده که مردی منزوی و کم‌ سخن بود، به ریاضت و قناعت زندگی می‌کرد و گوشت نمی‌خورد. آذرکیوان بنیان‌گذار آیینی نوین موسوم به آذرکیوانیان یا دساتیریان است که حقیقت همهٔ ادیان را یکی می‌دانستند و زبانی به نام زبان دساتیری ساخته‌اند. به گفته‌ی هانری کربن، اندیشه‌های آذرکیوان بر عرفای شیعه که در اصفهان در دوران صفویه (مکتب اصفهان) ظهور کرد، تأثیر گذاشت. طبق روایت شخصی فرزانه بهرام «کوچک»، شیخ بهایی به‌طور اتفاقی با آذرکیوان آشنا شد و این ملاقات را چنان پربار یافت که خود را یکی از شاگردان او دانست. میرفندرسکی، که او نیز تحت تأثیر آذرکیوان بود، روی ترجمه متون یوگای سانسکریت به فارسی کار کرد. بر اساس یک فرضیه، ماهیار رانا، نخستین کسی که عنوان دستور به او اعطا شد، شاگرد آذر کیوان بوده است. سرگذشت آذرکیوان معاصر شاه‌ عباس صفوی و اکبرشاه هندی بود؛ فردی با گرایش‌های اشراقی ایرانی و باورمند به شکوه و عظمت گذشتۀ باستانی ایران و ایرانی؛ که شاگردانش در هند بعد از او جریان فلسفی و اشراقی گسترده‌ای را به زبانی ساده با تأسی از تعالیم آذرکیوان و شیخ شهاب‌الدین سهروردی (شیخ اشراق) پدید آوردند. دربارۀ شخصیت درآمیخته با افسانه، زندگی خارق‌العاده، زمانه و باورهای قلبی و اعتقادی شخص آذرکیوان سند و اثر مستقلی در دست نیست. یگانه اثر در دسترس که آگاهی‌هایی عرضه می‌کند جام جم یا رسالۀ مکاشفات آذرکیوان است به نظم که ابیاتی چند، اما محکم و ساده در توحید، سیر روحانی، معراج روحی و خلع جان از کالبد بیان داشته است. این رساله را یکی از شاگردان آذرکیوان با نام موبد خداجوی و به دستور کیخسرو اسفندیار، جانشین و فرزند تنی آذرکیوان، شرح کرد و به جام کیخسرو موسوم گشته است. آذرکیوان، پسر آذرگشسب، تبار او را به ساسان پنجم و سپس از طریق ساسان اول به کیانیان، گیومرت، و در نهایت به مهاباد، شخصیتی که در همان آغاز چرخه بزرگ نبوت، طبق «کتاب مقدس پیامبران ایران باستان»، ظاهر شد و به نظر می‌رسد کسی جز آدم ازلی نیست، می‌رساند. او از طریق رؤیاها، تعالیم حکمای باستانی را دریافت کرد که به او امکان داد تا به پرسش‌هایی که در مدرسه‌ای که در آن تحصیل می‌کرد از او پرسیده می‌شد، پاسخ‌های خارق‌العاده‌ای بدهد و همین امر باعث شد که لقب ذوالعلوم (استاد علوم) را به او بدهند. حدود سال ۱۵۷۰ میلادی، تحت تأثیر احیای مذهبی که در هند در دوران اکبرشاه در حال وقوع بود، او به همراه آنها به پتنه رفت و تا زمان مرگش در حدود هشتاد و پنج سالگی در آنجا زندگی کرد. عباس کیوان قزوینی می‌نویسد: صاحب دبستان مذاهب می‌نویسد: همو نسب‌نامه‌ای برای وی فراهم کرده و به طرز عجیبی او را به هوشنگ پیشدادی، هفتمین وخشور در دساتیر نبی یا پیامبر، و سلاسل مختلف و پادشاهان گوناگون متصل ساخته و سپس می‌نویسد: نسب او بدین ترتیب است: «آذرکیوان» ابن «آذرگشسب» ابن «آذر زردشت» ابن «آذربرزین» ابن «آذرخورین» ابن «آذرآیین» ابن «آذربهرام» ابن «آذرنوش» ابن «آذرمهتر» بن «کهتر آذرساسان» - که او را پنجم‌ساسان گویند - بن «مهتر آذرساسان» - که چهارم‌ساسانش می‌خوانند - بن «کهین آذرساسان» - که مشهور به سوم‌ساسان - بن «مهین آذرساسان» - که او را ساسان نخست خوانند - بن «کوچک‌داراب» بن «بزرگ‌داراب» بن «بهمن» ابن «اسفندیار» بن «گشتاسب» بن «لهراسب» بن «اروند» بن «کی‌نشین» بن «کی‌قباد» بن «زاب» بن «نوذر» بن «منوچهر» بن «ایرج» بن «فریدون» بن «آبتین» بن «جمشید» بن «تهمورس» بن «پیشداد هوشنگ» بن «سیامک» بن «کیومرث» بن «یاسان آجام» از نژاد «یاسان» بن «شای‌مهبول» از نژاد «شای‌کلیو» بن «جی‌آلاد» از نژاد «جی‌افرام» بن «آباد‌آزاد» از نژاد «مه‌آباد» که در آغاز مهین چرخ روشن گشت. صد البته شجره‌نامۀ غریبی است و ایراداتی فراوان به آن وارد کرده‌اند، چنان‌که محمد معین پنج‌ گونه اشکال بر شجره‌نامۀ تدوینی در دبستان مذاهب ذکر کرده است. پیش از این در اصطخر، شخصیت‌های بسیار متنوعی، از جمله برخی از چهره‌های مسلمان، برای پرسیدن نصیحت معنوی از او آمده بودند: برای مثال، روزی شخصی از شنیدن اینکه شیعیان به دو شخصیت برجسته مانند ابوبکر و عمر، دو خلیفه اول که مورد احترام همه اهل سنت بودند، حمله کرده و آنها را بدنام می‌کنند، به او ابراز تعجب کرد. آذرکیوان پاسخ داد که اگرچه ایرانیان با گنجاندن بسیاری از عناصر آیین زرتشتی باستانی خود، مذهب شیعه خود را شکل داده‌اند، اما هنوز نمی‌توانند فراموش کنند که اعراب به دین اجدادشان حمله کرده و بناهای آن را ویران کرده‌اند. از نوشته‌های کیوانیان چنین دریافت می‌شود که آذرکیوان در ابتدا شروع به فراگیری حکمت و فلسفه و دروس رایج روزگار خود کرد، چنان‌که صاحب دبستان مذاهب از قول بهرام پور فرهاد، صاحب شارستان چهارچمن، می‌نویسد: آذرکیوان همزمان با یادگیری علوم روزگار خود به صورت عملی نیز تعلیمات خاصی در ریاضت تن و سلوک روحی را در خفا از کس یا کسانی فرا می‌گرفت. صاحب دبستان می‌نویسد: گویا این ریاضت‌ها به جد ادامه داشت، چندان‌که ”آذرکیوان جوان نشانه‌هایی می‌دید که او را به زندگی مکاشفه‌ای می‌خواند. از طریق رویاهای مکاشفه‌ای تعالیم حکمای باستان را دریافت که به او اجازه می‌داد به پرسش‌هایی که در مدرسه پرسیده می‌شد پاسخ‌های فوق العاده‌ای بدهد.‌“ می‌گویند ۸۵ سال زندگی دنیوی و عنصری مادی داشته و دقیقه‌ای از ریاضت و تهذیب نفس فروگذار نکرد. سال‌ درگذشت او را نویسنده دبستان‌ مذاهب‌ ۱۰۲۷ قمری/۱۶۱۸ میلادی و نویسنده‌ی‌ شارستان‌ ۱۰۲۸ قمری/۱۶۱۹ میلادی گفته‌اند. شاگردان نویسنده دبستان اطلاعات دست اول و مفصلی در مورد این شاگردان به ما می‌دهد که چندین نفر از آنها را شخصاً می‌شناخته است. از این گروه اخیر، نویسنده ما به هفت مسلمان، دو خاخام یهودی، یک مسیحی و یک برهمن اشاره می‌کند. دبستان شرح مفصلی از حدود دوازده زرتشتی که نویسنده شخصاً می‌شناخته ارائه می‌دهد و از دوازده نفر دیگر نام می‌برد. در زیر فهرستی از نویسندگان کتاب‌های فارسی که تا به امروز باقی مانده‌اند، آمده است. اینها نویسندگان «ادبیات اشراقی زرتشتی» هستند و نویسنده دبستان (کتاب ۱۱) اظهار می‌کند که هر آنچه اشراقیان می‌گویند با آنچه او (در کتاب ۱) در مورد دین باستانی ایرانیان توضیح داده است، کاملاً مطابقت دارد. ابتدا نام و اطلاعات زندگینامه‌ای آنها و سپس عناوین و محتوای آثار آنها فهرست شده است: کیخسرو بن اسفندیار، اگرچه پسر آذرکیوان نبود، جانشین معنوی او در رأس مکتبش بود و الهام‌بخش تألیف یا «ترجمه» چندین کتاب بود. فرزانه بهرام بن فرهاد بن اسفندیار تبار خود را به گودرزکشواد، وزیر کیخسرو، می‌رساند. | ## بخش 2: آذر کیوان | او زبان‌های فارسی میانه، فارسی نو و عربی را می‌دانست، در فلسفه، کلام، عرفان و کیمیاگری تبحر داشت و نویسنده‌ی اثری مهم با عنوان شارستان است ... او می‌گوید که آذرکیوان بود که برای اولین بار راه جهان‌های فرشتگان را برای او گشود. پیش از آن، در ایران، او با خواجه جمال‌الدین محمود، شاگرد جلال‌الدین دوانی، مفسر مشهور کتاب هیاکل النور سهروردی، ارتباط نزدیکی داشت. موبد سروش بن کیوان بن کامگار، که نسب پدری خود را به زرتشت پیامبر و نسب مادری خود را به جاماسپ می‌رساند، شاگرد آذرکیوان و فرزانه بهرام بود که علوم اسلامی را به او آموخت. او نویسنده‌ی زرِ دست‌ افشار و دو کتاب دیگر است که امروزه فقط با عناوینشان برای ما شناخته شده‌اند. او در سال ۱۶۳۱ در کشمیر درگذشت، همان سالی که نویسنده‌ی دبستان او را در آنجا ملاقات کرده بود. موبد خوشی سال‌های زیادی در میان بزرگان ادیان مختلف به دنبال راهنمایی گشت؛ هر یک از آنها در پی آن بودند که او را به راه خود بگشایند. سرانجام فرشته سروش در خواب به او هشدار داد که تا آن زمان فقط جویبارهای کوچک و نهرهای فرعی را بررسی کرده است؛ اکنون باید منتظر رودخانه بزرگ، یا بهتر بگوییم، خود اقیانوس باشد. این اقیانوس آموزه معنوی آذرکیوان بود که او به همراه موبد خداجوی برای ملاقات با او رفت. فرزانه بهرام بن فرشاد، که بهرام کوچک نامیده می‌شد، تا با فرزانه بهرام که پیش از این به آن اشاره شد، اشتباه گرفته نشود. او که به زبان‌های عربی، فارسی، هندی و حتی فرنگی تسلط داشت، تمام آثار عربی سهروردی را به فارسی ترجمه کرد. موبد هوش، که نویسنده دبستان نیز او را در سال ۱۶۲۲ در کشمیر ملاقات کرد، خود نویسنده‌ی خوشتاب بود. این احتمال وجود دارد که او شاگرد بلافصل آذرکیوان نبوده، اما به مکتب او تعلق داشته است. دو نفر که اصالتاً شیرازی هستند و در دبستان (کتاب نهم) از آنها نام برده شده است، حکیم الهی هیربد، یک زرتشتی، و حکیم میرزا، یک سید شیرازی هستند. آثار سهروردی برای آنها به همان اندازه که برای فرزانه بهرام «کوچک» آشنا بود، آشنا بود و آنها «کتاب ساعات» سهروردی را به عنوان کتاب مقدس برای تمرین معنوی شخصی خود قرار داده بودند. یادداشت‌های زندگینامه‌ای و کتابشناختی، بیش از همه، به شاگردان زرتشتی آذرکیوان مربوط می‌شود. ما همچنین به طور خلاصه در بالا به برخی از شاگردان غیرزرتشتی او اشاره کردیم که حضورشان نشان دهنده‌ی ماهیت غیر اعترافی مکتب اوست. در میان این شاگردان غیر زرتشتی، اشاره به حداقل نام دو شخصیت برجسته‌ی ایران شیعه مهم است. یکی از آنها میر ابوالقاسم فندرسکی، معاصر میرداماد و ملاصدرا شیرازی، و از چهره‌های برجسته‌ی مکتب اصفهان بود که به خاطر جسارتش در متافیزیک و همچنین رفتار اجتماعی‌اش شهرت داشت. دیگری، مجتهد برجسته و چهره بزرگ تشیع امامیه در دوره صفویه، شیخ بهایی، دوست نزدیک میرداماد و مانند او، یکی از استادان فکری بسیاری از شاگردان مکتب اصفهان بود. طبق روایتی که فرزانه بهرام کوچک مستقیماً به نویسنده دبستان ارائه داده است، ملاقات شیخ بهایی با آذرکیوان چنان موفقیت‌آمیز بود که شیخ خود را متعلق به حلقه آذرکیوان می‌دانست. بنابراین می‌توانیم خطوط کلی یک چرخه فرهنگی قابل توجه را درک کنیم، چرا که ایران‌گرایی، که ابتدا در خود ایران حفظ شده بود، در زیارتی به سوی کسانی که شعله آن را در آنجا زنده نگه می‌دارند، به هند می‌رود و سپس در وجود این استادان مکتب اصفهان به قلب ایران بازمی‌گردد. آثار آذرکیوانیان این آیین ادبیاتی وسیع داشته و نام شماری از آثار مربوط بدان در کتاب دبستان مذاهب بدین شرح آمده استفرزانه گشتاسب، میراث گمشده آذرکیوان: ۱. علاوه بر این کتابها، نویسنده دبستان مذاهب به نام بعضی کتاب‌های دیگر نیز که به گفتۀ او به مذاهب و آیینهای باستانی ایران تعلق داشته‌اند، اشاره میکند و مدعی است که این کتب را دیده است، و حتی از برخی از آنها عباراتی نیز نقل میکند. این کتابها که وی نام میبرد عبارتند از: «باستان‌نامه»؛ «راز آباد» از شیداب مشهور به شمس‌الدین از گروه اخشیان؛ «پیمان فرهنگ» (یا هیربدسار)؛ «اندرز جمشید به آتبین» از فرهنگ دستور جمشاسپی؛ «سمرادنامه کامکار» از سمرادیان؛ «آمیغستان» و «اخترستان» از آثار سپاسیان.از آثار مربوط به آذرکیوانیان چند کتاب دیگر نیز در دست است که در دبستان مذاهب ذکری از آنها نیست. در کتاب شارستان چهارچمن نیز به کتابهای دیگری از این نوع چون «نهاد موبدی»، «فرهاد کرد»، «اورندنامه پیشداد»، «طهمورس‌نامه»، «نامه آیین داد»، «جاودان خرد»، «نسب‌نامه شاهان»، «نامه شیدستان» از آذر پژوه، «شکوه‌ فزا»، «فرهاد نامه» و «نامۀ فرهاد» (که شاید همان فرهاد کرد باشد)، «آیینۀ آیین» از جاماسب حکیم، «فر آزادگان» از آزاد سرو، «نصایح‌الملوک» از آذرمهر، «داراب‌نامه»، «دانش‌افزای نوشیروانی» از بوذرجمهر، «خراد نامه»، «دانش‌فروز»، «گلستان دانش» از آذرپژوه بن آذرآیین، «گلستان بینش» از خراد بن آیین گشنسپ، «رهبرستان» از خرداد برزین، «جاماسپی»، «کارنامه» و چند کتاب دیگر اشاره رفته است که جز جاودان خرد که ترجمه‌ای است از الحکمة الخالده ابوعلی مسکویه و جاماسپی و کارنامه (که شاید کارنامه اردشیر بابکان باشد) عنوان‌های دیگر یکسر ناشناخته است و دارابنامه او نیز غیر از داراب‌نامه معروف است. گلچینی از نامه های دساتیر؛ ۱۳ رساله‌ای دربارۀ نویسنده دبستان مذاهب؛ ۱۴ مقولات بهمنی به (زبان گجراتی). آذرکیوان دساتیر را به پیامبری به نام «ساسان پنجم» به روزگار خسرو پرویز نسبت داده ‌که به زبانی می‌باشد که به نظر ساخته خود اوست. او خود را از نوادگان او می‌داند و مدعی می‌شود که یک نسخهٔ منحصر به فرد کتاب به او ارث رسیده‌ است. | ## بخش 3: آذر کیوان | وی این کتاب را به پارسی برگردانده و برای شماری از واژگان عربی که برابر پارسی آنها را نمی‌دانسته، واژگانی را بر پایه بنیادهای زبان‌شناسی و ریشه‌شناسی ساخته است که به آنها واژگان دساتیری گفته می‌شود. آذرکیوان با عقاید و آرای فلسفی زمان خود آشنا بود و منظومهٔ مکاشفات از نوشته‌های اوست که در کتاب جام کیخسرو از آثار این آیین باقی مانده‌ است. به نوشتهٔ شارستان چهارچمن، کتاب‌های آیینهٔ اسکندر، تخت طاقدیس و پرتو فرهنگ از دیگر آثار آذرکیوان است. میراث آذرکیوان میراث آذرکیوان را از چند جهت می‌توان بررسی کرد: ۱- از لحاظ سلوکی و سیر معنوی از باب احیای قوائد و قانون سلوک نوریۀ اشراقی که سالکین با قدم صدق می‌توانند به علم حضوری و دریافت‌های اشراقی و در نهایت انسلاخ و معراج روحی دست یابند. این مورد مختص هیچ‌کدام از آراء و عقاید نیست، بلکه غایت و دریافت و رهیافت سالکین راستین است. به قول بزرگی، در این دیدگاه خداوند رب العالمین است و نه رب و خدای اختصاصی قوم، نژاد، و طایفه‌ای خاص و می‌توان ضمن حفظ اعتقاد خویش با سیر و سلوک به ساحت معرفت و کمال انسانی دست یافت و به سرمنزل رسید. فرزانه گشتاسب معتقد است: از آموزه‌های مهم آذرکیوان اعتقاد به وحدت ادیان و تبیین نوعی کثرت‌گرایی دینی است. وی با تأکید بر یکی بودن راه همۀ ادیان بر این باور است که در همۀ ادیان می‌توان خداوند را جستجو کرد و از راه همۀ ادیان می‌توان به او رسید. آذریان معتقدند همۀ ادیان در حقیقت یکی‌اند، چون همۀ پیامبران از سوی خدایی واحد برگزیده شده‌اند و نیز اعتقاد به همۀ ادیان می‌تواند راه نجات و سعادت را پیش روی آدمی قرار دهد. فرزانه گشتاسب،”نگاهی تطبیقی به صلح کل اکبری و آموزۀ وحدت ادیان در مکتب آذرکیوان،“ مطالعات فرهنگ و هنر آسیا، سال 1، شمارۀ 1 (بهار و تابستان 1396)، 111 ۲- از باب اینکه تفکر آذرکیوان و کیوانیان موجب تطبیق اسطوره‌شناسی با برهه‌های تاریخی و ایجاد تاریخی مبتنی بر هویت و فرهنگ ایرانیان از ادوار کهن تا روزگار خود شده است. چنان‌چه آنان ضمن توجه به ظواهر اسطوره‌ای و تاریخی ایران‌زمین، اعتقاد داشتند که در پس پردۀ آن معانی ژرف عرفانی و معنوی نهفته است که باید مفتوح شود. فرزانه گشتاسب می‌نویسد: ”آذریان بیش از آنکه به اسامی و ظاهر داستان‌های تاریخی توجه داشته باشند، به رمز و راز پشت آن می‌نگرند و این اسامی را صورت ظاهری یک حقیقت واحد می‌دانند که در هر مکانی و زمانی رنگ و شکلی متفاوت می‌تواند داشته باشد.‌“گشتاسب،”نگاهی تطبیقی به صلح کل اکبری و آموزۀ وحدت ادیان در مکتب آذرکیوان،“ 113. دستاورد حدود ۸۵ سال زندگی همراه با ریاضت آذرکیوان چنان بر فرهنگ، زبان، ادبیات و تاریخ اندیشۀ ایران‌برجایی که تلاش یک هزار سالۀ نظام دستوران زرتشتی شریعت‌مدار هرگز چنان نکرد . آذرکیوان که خود را وارث میراث کهن می‌دید، بنا بر نیاز زمان و گفتمان‌های فرهنگی و عقیدتی روزگار خود آن میراث را شکل بخشید. آنچه پدید آورد رگه‌هایی از حقیقت دین و عرفان کهن ایرانی دارد و هم بسیاری از آموزه‌های دیگر ادیان را گرفته و یا میراث زرتشتی را با دیگر آموزه‌ها پیوند زده است.حمید دالوند، ”میراث فرقۀ آذرکیوان،“ در جشن‌نامۀ دکتر زهره زرشناس (تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1397)، ۹۲. توکلی طرقی می‌نویسد:‌” از میان نشانه‌های دیگر کوشش آذریان برای نوزایی ایران باید از توجه بی‌نظیر آنان به متون تاریخی اسلام دربارۀ ایران باستان و تطبیق شخصیت‌ها و اسطوره‌های قرآنی با اسطوره‌های کهن نام برد.‌“محمد توکلی طرقی، ”تاریخ‌پردازی و ایران‌آرایی: بازسازی هویت ایرانی در گزارش تاریخ،“ ایران‌نامه، سال 12، شمارۀ 48 (پاییز 1373)، 593. در واقع، می‌شود چنین گفت که آذرکیوان و کیوانیان اولین بنیادگذاران علم تطبیق ادیان و آرای مختلف با چنان گستردگی بودند که حتی زبان‌شناسی را هم در بر می‌گیرد. ۳- نحوۀ نگرش شاگردان آذرکیوان به آیین و تطبیق آن با تاریخ ایران و به‌خصوص ایران باستان سبب شد تا موجودیت هویت ایرانیان باستان به دور از ترس و تکفیر و ارتداد به مرور و به صورت روشن در آثار کیوانیان نمود پیدا کند و این امر موجب موضوعیت یافتن قضیۀ ایران، هم در حوزۀ تاریخ و اندیشه و عرفان و معنویت و هم در حوزۀ جغرافیای فرهنگی و سیاسی، شد. این نگرش و تدوین کتب موجب توجه به تاریخ در دورۀ قاجاریه و نمود آن در دورة بعدی و باعث ایجاد حس ایران‌دوستی شد. شاید محدودیت‌های زمان هیچ‌گاه برای فقیهان و دستوران زرتشتی که نمایندگان رسمی دین بودند فرصتی فراهم نمی‌کرد تا حقیقت میراث باستانی و دینی ایران کهن را به جامعۀ اسلامی ایران عرضه کنند، اما صوفی‌گری آذرکیوان و پیروانش بسیاری از حساسیت‌ها را از میان برد. در این رهگذر، هم صورتی هرچند ناقص و تار، ولی غرورآفرین از دین کهن در دسترس مردم قرار گرفت و هم مردم مسلمان ایران بدون احساس خطر لغزش به ارتداد با آسودگی خاطر به مطالعه و استفاده از آنچه عرضه شده بود پرداختند. می‌توان گفت همین میراث‌داران و هویت‌بخشان میهن پرست باطنی در طول ادوار مختلف تاریخی موجب حفظ موجودیت فرهنگی نظام‌مند ایرانیان از گذشته تا حال شده‌اند. اما حافظان فرهنگ و تمدن ایران با تطبیق هویت و فرهنگ گذشتگان با امروز پیوستگی فرهنگی را با کم‌و‌کاستی‌هایی فراهم آورده‌اند. بنابراین، می‌توانیم خطوط انجمن فرهنگی مشهوری را ببینیم که به عنوان ‌”ایرانی‌گرا‌“ نخست در ایران و پس از آن به هند رهسپار گردید، به سوی کسانی که شعله آن را در آنجا زنده نگه داشته بودند و سپس به قلب ایران بازگشت و در وجود استادان مکتب اصفهان جای گرفت.کربن، ”آذرکیوان و اشراقیان زرتشتی هند،“ 279-‌280. با مراجعه به آثار ایران‌مداران و آزادیخواهان اولیۀ دوران روشنفکری، به‌خصوص در دوره قاجار، به افرادی برمی‌خوریم که تحت تأثیر اندیشه و آثار آذرکیوانیان بودند. فتحعلی آخوندزاده در مکتوبات می‌نویسد: ”در عهد سلاطین فرس نظر به احکام پیمان و فرهنگ . داشتند؛“میرزافتحعلی آخوندزاده، مکتوبات، به اهتمام علی‌اصغر حقدار (نشر الکترونیک، 1384)، 29. ”از نتایج احکام پیمان و فرهنگ می‌بود که سلاطین فرس در عالم نامداری داشتند.‌“آخوندزاده، مکتوبات، 31. آذرکیوانیان در بعضی از نوشته‌های خود از اثری با نام ”پیمان فرهنگ“ و از احکامی تحت همین نام بهره برده، قوانین و قواعدی را بر شمرده و مدعی‌اند احکامی مندرج از پیمان فرهنگ است. | ## جمع‌بندی | صاحب دبستان می‌نویسد: ”سیومین نظر در باز نمودن احکام پیمان فرهنگ هیربدسار یعنی پیمان فرهنگ و آن نامه‌هایی است.‌“آذر ساسانی، دبستان مذاهب، 49 میرزا آقاخان کرمانی نیز در سه مکتوب می‌نویسد: در عهد سلاطین پادشاهان فُرس از قرار قوانین و احکام پیمان و فرهنگ در هر شهری محاسبان توانا و مستوفیان دانا می‌بوده‌اند.