موضوع مقاله: گاه‌شماری هجری خورشیدی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # گاه‌شماری هجری خورشیدی | مقدمه: گاه‌شماری هجری خورشیدی بر پایهٔ گاه‌شماری جلالی با مبدأ سال منسوب به هجرت محمد است. | ## بخش 1: گاه‌شماری هجری خورشیدی | این گاه‌شماری برای اولین بار با نام تقویم «هجری شمسی» در ایران در دوره قاجار توسط عبدالغفار نجم الملک در سال ۱۳۰۱ هجری-قمری معادل با ۱۸۸۴ میلادی و ۱۲۶۳–۱۲۶۲ هجری شمسی در تقویم جیبی «وقت نامه» معرفی شد و استفاده از آن به تدریج در کنار تقویم هجری قمری رواج یافت. دلبر خاکزاد با تصویب مجلس شورای ملی در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴، گاه‌شمار رسمی ایران اعلام شد. نام دوازده ماه تقویم خورشیدی در ایران، نام‌های باستانی ساسانی امشاسپندان و دیگر ایزدان کیش زرتشتی است.نوروز، هویت ملی و دینی ایرانیان، بی‌بی‌سی فارسی ایجاد و مبدأ گاه‌شماری ایجاد طراحان گاه‌شماری جلالی، گروهی ریاضیدان و اخترشناس بودند که نامدارترین آنها حکیم عمر خیام ریاضیدان و شاعر ایرانی بود. اینان به سفارش ملکشاه سلجوقی و با اصلاح گاه‌شماری یزدگردی به این گاه‌شمار نوین دست یافتند. عبدالغفار نجم‌الملک در جریان تدوین تقویم سال ۱۳۰۹ هجری قمری، معادل با ۱۲۷۱ هجری شمسی، به نقد ساختار تقویم جلالی پرداخت. نقد او عمدتاً معطوف به ماه سیزدهم تقویم جلالی، موسوم به «خمسهٔ مسترقه»، بود که معمولاً پنج‌روزه در نظر گرفته می‌شد. نجم‌الملک ضمن حفظ نوروز به‌عنوان آغاز سال نو و طول سال شمسی در تقویم جلالی—که خود از سال‌های ۱۲۶۲–۱۲۶۳ هجری-شمسی آن را «تقویم هجری شمسی» می‌نامید—با تغییر مبدأ، نام‌ها و طول ماه‌های جلالی، دست به اصلاح این تقویم زد. او برای نام‌گذاری ماه‌ها از بروج دوازده‌گانه با نام‌های عربی، که در محاسبات نجومی متداول بود، استفاده کرد و برای نخستین‌بار ارکان تقویم هجری شمسی را به خوانندگان خود معرفی نمود. از این زمان، گاه‌شماری هجری شمسی در قالب بُرجی در تقویم رسمی دولت علیهٔ ایران رسمیت یافت. دلبر خاکزاد مبدأ گاه‌شماری مبدأ گاه‌شماری هجری خورشیدی مانند گاه‌شماری هجری قمری، سال منسوب به هجرت محمد در سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه است. آغاز هجرت محمد از مکه روز دوشنبه (۱ ربیع‌الاول/ ۲۴ شهریور سال ۱ هجری) برابر با ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۱۶ سپتامبر ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) و ورود محمد به مدینه روز ۸ ربیع‌الاول همان سال است. ساختار سرآغاز سرآغاز گاه‌شماری هجری خورشیدی روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» (۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت) برابر با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۲۲ مارس ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) است.گاه‌شماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۷۵. البته روز اول سال یک هجری خورشیدی (از ۱ فروردین تا ۲۴ شهریور) ۵ ماه و ۲۴ روز پیش از هجرت محمد (کمتر از یک سال) است. سال‌ها هر سال در این گاه‌شماری از ۳۶۵ روز در قالب ۱۲ ماه ۳۰ یا ۳۱ روزه تشکیل شده است و براساس گاه‌شماری جلالی سرآغاز آن اعتدال بهاری در نیمکرهٔ شمالی است. سال کبیسه در گاه‌شماری خورشیدی هر چهار سال (و به‌ندرت هر پنج سال) تعداد روزهای سال از ۳۶۵ روز به ۳۶۶ روز تغییر می‌کند که به آن سال کبیسه می‌گویند. میانگین حقیقی زمان سال اعتدالی خورشیدی برابر با ۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۷۸ روز است که برای جبران کسر اضافی سال‌ها، ضروری است هر چهار یا پنج سال یک روز به ۳۶۵ روز تقویم افزوده شود. به‌ترتیب بهار اولین فصل، تابستان دومین فصل، پاییز سومین فصل و زمستان آخرین فصل است. امروزه طول ماه‌ها در نیمه نخست سال ۳۱ روزه و در نیمه دوم سال ۳۰ روزه است با این تفاوت که ماه پایانی (اسفند) ۲۹ روزه است و تنها در سال‌های کبیسه ۳۰ روز خواهد داشت، به همین دلیل بهار و تابستان اکنون یک هفته طولانی‌تر از پاییز و زمستان هستند. طول ماه‌های این گاه‌شماری در طول تاریخ و در کشورهای مختلف متفاوت بوده است، ولی از حدود سال ۱۳۴۸ در ایران و افغانستان طول ماه‌ها یکسان بوده است.بیرشک، احمد. اما حرکت تقدیمی زمین موجب می‌شود در هر ۲۶۰۰۰ سال هم دوره‌هایی داشته باشیم که مانند امروز بهار و تابستان طولانی‌تر از پاییز و زمستان هستند و هم دوره‌هایی داشته باشیم که ماه‌های پاییز و زمستان ۳۱ روزه و ماه‌های بهار و تابستان ۳۰ روزه شوند که به این ترتیب طول پاییز و زمستان یک هفته بیش از بهار و تابستان خواهد شد. (برای توضیح بیشتر در این مورد نخستین شماره از مجله فیزیک دانشگاه شریف را ببینید) هفته‌ها و روزها هر ماه ۴ هفته و هر هفته ۷ روز با نام‌های شنبه، یکشنبه، دوشنبه، سه‌شنبه، چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه دارد. بلندترین روز سال در ۱ تیر و بلندترین شب سال در ۳۰ آذر (از غروب ۳۰ آذر تا طلوع آفتاب ۱ دی) رخ می‌دهد. تاریخچه گاه‌شماری هجری خورشیدی، تکامل‌یافته گاه‌شماری ایرانی در دوره اسلامی با مبدأ هجری است. گاه‌شماری ایرانی برگرفته از گاه‌شماری بابلی با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه می‌شده است. در زمان اردشیر اول، پادشاه ساسانی، گاه‌شماری ایرانی با تأثیرپذیری از گاه‌شماری جولیانی به سال ۳۶۵روزه درآمد و به پایان سال ۵ روز اضافه شد و در دوره یزدگرد سوم هم تغییراتی کرد. پس از شکست ایرانیان و تسلط اعراب، گاه‌شماری هجری قمری جایگزین گاه‌شماری خورشیدی ایرانی شد. اما به ضرورت تعیین سال فصلی و مالی برای زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم خورشیدی (از جمله: گاه‌شماری خراجی) کاربرد داشت، ولی از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب می‌افتاد.گاه‌شماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۴۷. در سال ۴۷۱ هجری قمری، گاه‌شماری جلالی، که صورتی کامل‌تر از گاه‌شماری ایرانی به‌شمار می‌رفت، ایجاد شد. این تقویم در پی چندین دوره اصلاح در قرن نوزدهم میلادی، از معرفی اولیهٔ آن در سال‌های ۱۲۶۲–۱۲۶۳ هجری-شمسی، سپس معرفی ساختار آن در قالب گاه‌شماری هجری-خورشیدی (برجی) در سال ۱۲۷۱ هجری شمسی، و پس از بازگشتی مجدد به ساختار پیشین تقویم جلالی، دلبر خاکزاد سرانجام در دوم اسفند ۱۲۸۹ هجری شمسی به‌عنوان گاه‌شماری مالی کشور رسمیت یافت. پس از آن با تغییراتی در عنوان‌های ماه‌ها و تعدیل آن‌ها در قالب گاه‌شماری هجری خورشیدی، در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ تقویم رسمی ایران تغییر کرد و تقویم جدید اعلام شد. در تقویم قدیم، هر ماه ۳۰ روز بود و ۵ روز پایانی سال جدا حساب می‌شد و مردم ۵ روز پایان سال را جشن می‌گرفتند و به آن پنجه (پنجه دزدیده)، پنجک، نوروز کوچک یا اندرگاه می‌گفتند. در سال ۱۳۰۴ با مشورت نمایندگان مجلس و جمعی از منجمان، گاه‌شماری هجری-شمسی با ماه‌های باستانی فارسی به عنوان تقویم رسمی ایران به تصویب مجلس شورای ملی رسید و از این زمان تقویم هجری-قمری به عنوان تقویم مذهبی در ایران مورد استفاده قرار گرفت. گاه‌شماری جلالی به دستور ملکشاه سلجوقی، بر اساس گاه‌شماری یزدگردی با تطبیق دقیق آغاز سال با اعتدال ربیعی شکل گرفت. مبدأ آن روز ۱۰ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، برابر با اول نوروز سال نخستین جلالی بود و طول ماه‌های آن مانند گاه‌شماری یزدگردی و نام‌های آن‌ها فارسی بوده است.تقویم جلالی مرکز تقویم نجم‌الملک برای نخستین‌بار عبارت ۱۲۶۳ «هجری شمسی» را در تقویم جیبی «وقت‌نامه» برای سال ۱۳۰۱ هجری قمری—معادل ۸۰۶ جلالی یا ۱۸۸۴ میلادی—به‌کار برد. عبدالغفار به‌صراحت علت معرفی این گاه‌شماری جدید در این سال را بیان نمی‌کند؛ بااین‌حال، به نظر می‌رسد با توجه به درخواست استفاده‌کنندگان تقویم برای دستیابی به تقویمی جیبی، ساده، کاربردی و مدرن جهت تسهیل امور روزمره، او تصمیم گرفت تقویم جدید جیبی خود با عنوان «وقت‌نامه» را همراه با یک گاه‌نامهٔ جدید مبتنی بر سال شمسی—که هم با فرهنگ ایران سازگار بود و هم با زمان‌سنجی خورشیدی جهان مدرن انطباق داشت—هم‌زمان با گذار سدهٔ قمری از سدهٔ سیزدهم به چهاردهم هجری-قمری معرفی کند؛ گذاری که خود دلالت بر نوعی نوزایی زمان داشت. دلبر خاکزاد اولین معرفی گاه‌شماری هجری خورشیدی اساس آن شمسی و مبدأ آن هجرت محمد از مکّه به مدینه بود. ماه‌های آن براساس اسامی عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی (حمل، ثور، جوزا … حوت) و طول آن‌ها برمبنای توقف نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. اما ابتکار تغییر گاهشمار رسمی کشور از هجری قمری به هجری شمسی را نخستین بار میرزا عبدالحسین وحیدالملک شیبانی، نماینده دور دوم مجلس شورای ملی پیشنهاد کرد. این پیشنهاد در ۳۱ فروردین ۱۲۸۹ در مجلس مطرح و قرار شد در طرح قانون محاسبات که در حال تدوین بود گنجانده شود. قانون محاسبات در ۲۱ آبان همان سال به تصویب مجلس رسید و ماده سوم آن مقرر می‌کرد: «مقیاس زمان بعد از این در محاسبات دولتی سال‌های شمسی و ماه‌های شمسی (بروج) خواهدبود». در سال ۱۳۰۴ در پنجمین دوره مجلس شورای ملی قانون گاه‌شماری هجری شمسی به تصویب رسید.گاه‌شماری در ایران از قرن نهم هجری قمری تاکنون مرکز تقویم ماه‌های گاه‌شمار هجری خورشیدی برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماه‌ها در هر سال بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده است. طول ماه‌ها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ۳۰روزه).تقویم، تقویم هجری شمسی برجی هفت آسمان «دانشنامه ستاره‌شناسی» استفاده در ایران تقویم هجری-شمسی، بر اساس مبانی تقویم جلالی (ایجاد شده در ۴۷۱ هجری قمری) و پس از تغییراتی در تقویم جلالی در قالب تقویم هجری خورشیدی برجی در سال ۱۲۸۹ خورشیدی برای امور مالی کشور و سپس با تغییراتی در سال ۱۳۰۴ در قالب تقویم هجری خورشیدی به‌عنوان گاه‌شماری رسمی کشور، رسمیت یافت. به تدریج تا سالهای پایانی دوره قاجار، تقویم خورشیدی (برجی) جایگزین هجری قمری شد اما نام‌های ماه‌ها، نامهای بروج فلکی (حمل، ثور، جوزا …) بود. در ۲۱ دی ۱۳۰۳ بیش از چهل نماینده طرحی به مجلس دادند و خواهان آن شدند که از سال آینده، نامهای ایرانی برای ماه‌ها به کار رود. در این طرح آمده بود: «ایرانیان با وجود داشتن بهترین تاریخ خورشیدی که معنی هر یک از آن ماه‌ها کاملاً موافقت به مقتضیات فصل موجوده مملکت می‌نماید، متأسفانه به مرور ایام، قهراً یا به علل غیر معلوم دیگر، از صورت اصلی خارج و گاهی به اسامی بی‌تناسب حیوانات یا بروج آمیخته شده است». | ## بخش 2: گاه‌شماری هجری خورشیدی | این طرح در قالب ماده واحده‌ای در مجلس شورای ملی تصویب شد و دولت را مکلف کرد که از آغاز نوروز ۱۳۰۴ سال‌های خورشیدی از ماه فروردین شروع شود و به اسفند خاتمه یابد. کاربرد نام سالهای ترکی و بروج فلکی نیز کنار گذاشته شود.تقویم هجری شمسی مرکز تقویم باید توجه داشت ترتیب استفاده از اسامی ماه‌های ایرانی یعنی قرار گرفتن فروردین به عنوان اولین ماه تا اسفند به عنوان آخرین ماه، از قرن‌ها قبل رایج بود به گونه ای که مسعودی در مروج الذهب دقیقاً به همین ترتیب از ماه‌های ایرانی نام می‌برد. بر اساس این قانون استفاده از گاه‌شماری خَتا و اویغور (گاه‌شماری دوازده حیوانی) منسوخ شد و گاه‌شماری هجری خورشیدی با مبدأ هجرت محمد از مکه به مدینه و با طول سال خورشیدی و با نام ماه‌های فارسی میانه مورد استفاده قرار گرفت. مبدأ این گاه‌شماری، اول فروردین سال اول هجرت محمد است؛ یعنی، ۱۱۹ روز پیش از مبدأ گاه‌شماری هجری قمری و ۱۷۹ روز پیش از هجرت. در عمل بین کبیسه‌های اعمال شده در این گاه‌شماری با گاه‌شماری جلالی اختلاف‌هایی وجود دارد. آنزمان برای رفع چنین اختلافاتی در گاه‌شماری هجری خورشیدی، هیئت اصلاح تقویم تشکیل شده. این هیئت همان روش کلی کبیسه‌گیری گاه‌شماری میلادی گرگوری را پیشنهاد کرد و علاوه بر آن آرایه جدیدی برای تعدیل کبیسه‌گیری عرضه شد که هیچ‌کدام به تصویب نرسید و مهم‌ترین رکن یک تقویم واگذاشته شده و تعیین کبیسه‌ها بلاتکلیف و به رصد نجومی سالانه تحویل سالها واگذار شد. امروزه روش سهل ممتنعی برای استخراج دوره‌های‌کبیسه در گاه‌شماری هجری خورشیدی ابداع شده است. طول ماه‌های آن در نیمه نخست سال ۳۱روزه و در نیمه دوم سال ۳۰روزه است که در سال‌های غیر کبیسه ماه آخر ۲۹روزه است. تنها در یک وقفه زمانی بین ۲۴ اسفند ۱۳۵۴ تا ۵ شهریور ۱۳۵۷، تقویم شاهنشاهی تقویمی جدید با مبدأ تقریبی آغاز حکومت کوروش، فقط با مبدأ متفاوت (۱۱۸۰ سال افزوده) نسبت به تقویم هجری خورشیدی، به‌جای آن تقویم رسمی ایران اعلام شده بود.گاهشماری در ایران - گاهشماری هجری شمسی مرکز تقویم کبیسه‌های تقویم هجری خورشیدی از طریق قاعده نوروز تحویلی محاسبه لحظه تحویل سال و مقایسه آن با لحظه ظهر حقیقی را برای نصف النهار رسمی ایران تعیین می‌شود. در اینجا یکی از دو حالت زیر ممکن است اتفاق بیفتد: اگر لحظه تحویل سال، بین بعد از ظهر سیصد و شصت و پنجمین و قبل از ظهر سیصد و شصت و ششمین روز سال واقع شود، سیصد و شصت و ششمین روز سال را نوروز، و سال تمام شده را عادی به حساب می‌آورند اگر لحظه تحویل سال، در بعد از ظهر سیصد و شصت و ششمین روز سال واقع شود، سیصد و شصت و هفتمین روز سال را نوروز، و سال تمام شده را کبیسه به حساب می‌آورند. در افغانستان در ۱۳۴۰ هجری قمری/ ۱۳۰۱ ش، در پی اصلاحاتی که امان‌الله‌خان در جامعه افغانستان صورت داد و بر اساس یکی از نظامنامه‌هایی که دولت او صادر کرد، گاهشماری رسمی افغانستان هجری شمسی شد و برای نام ماه‌های سال نام‌های عربی برج‌های فلکی که تا پیش از آن روی منطقةالبروج گذاشته می‌شد، در نظر گرفته شد. در سال ۱۳۳۷ خورشیدی مجلس ملی وقت افغانستان طول ماه‌های تعریف شده برای گاهشماری هجری خورشیدی ایران را ملاک قرار داد و آرایه طول ماه‌های سال در گاه‌شماری هجری شمسی افغانستان همانند گاه‌شماری هجری خورشیدی ایران تعیین شد. پیش از آن دوره‌های کبیسه‌های گاه‌شماری هجری خورشیدی افغانستان بر اساس ۸ کبیسه در هر ۳۳ سال، به ترتیب یک کبیسه ۵ ساله و ۷ کبیسه ۴ساله تثبیت گردیده بود و طول ماه‌ها طبق توقف ظاهری خورشید در برج‌ها بین ۲۹ تا ۳۲ روز محاسبه می‌شد.قاسملو، ف. اکنون تقویم رسمی ایران و افغانستان فقط با تفاوت اسامی ماه‌ها از هر جهت گاهشماری یکسان به حساب می‌آیند.گاهشماری در افغانستان مرکز تقویم گاهشماری کردی گاه‌شماری هجری شمسی ام‌القری گاه‌شماری اُم‌القُری، در اصل هجری قمری و گاه‌شماری رسمی کشور عربستان سعودی است که گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن است. این گاه‌شماری سال ۱۳۴۶ قمری آغاز شد و از سال ۱۴۰۰ قمری زیر نظر گروه نجومی استخراج می‌شد و از سال ۱۴۲۰ قمری، آغاز ماه‌های قمری آن براساس محاسبه نجومی تولد ماه (مقارنه ماه)، با توجه به غروب خورشید قبل از افول ماه، طبق موقعیت و افق کعبه در شهر مکه محاسبه می‌شود. در گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن، ماه‌ها با عنوان عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی است.سایت تقویم ام‌القری در دیگر مکان‌ها در زمان حکومت اکبرشاه (حکومت: ۹۶۳ تا ۱۰۱۴ قمری)، سومین پادشاه امپراتوری بابری هند، در کنار دیگر گاه‌شماری‌های مرسوم، گاه‌شماری فصلی که گونه‌ای گاه‌شماری شمسی با مبدأ گاه‌شماری هجری بود. برخی مورخان در زمان او در کتب خود در کنار استفاده از گاه‌شماری هجری قمری، کلیه تاریخ‌های مورد نظر خود را، در محدوده زمانی ۸۵۰ تا ۹۸۴ هجری، با گاه‌شماری با مبدأ مرگ محمد نیز تاریخ گذاری کرده‌اند.گاه‌شماری‌های اسلامی در شبه‌قاره هند مرکز تقویم در ۱۳۰۷ هجری قمری/ ۱۸۸۹ میلادی، (۱۲۶۸ خورشیدی) غازی احمد مختار پاشا، صدراعظم و محقق ترک، گونه‌ای از گاه‌شماری هجری شمسی را پیشنهاد نمود. ارکان این گاه‌شماری از نظر مبدأ و تطبیق نسبی آن با فصول، مانند گاه‌شماری هجری شمسی ایران است، با این تفاوت که در این گاه‌شماری پیشنهادی آرایه کبیسه‌ها مانند گاه‌شماری میلادی گریگوری است. این گاه‌شماری پیشنهادی در دوره معاصر نیز در کنار گاه‌شماری‌های میلادی و مالی و هجری قمری، بر روی گاه‌شماری‌های سالانه چاپ ترکیه ذکر می‌شود.گاه‌شماری در آسیای صغیر، ترکیه مرکز تقویم گاه‌شماری حیوانی نیز گاه‌شماری شمسی - قمری، به نوعی با مبدأ هجری بوده است که پس از حمله مغول در ایران، افغانستان و بعضی سرزمین‌های تحت تصرف آن‌ها کاربرد داشت.گاه‌شماری دوازده‌حیوانی مرکز تقویم تطبیق گاهشماری هجری خورشیدی با میلادی سالهای گاه‌شماری هجری خورشیدی از میلادی کمتر است و ۶۲۱ یا ۶۲۲ سال تفاضل دارد. چون هر دو تقویم خورشیدی هستند در روزها هماهنگی نسبی دارند و نوسان‌های محدود در این هماهنگی در نتیجه تمایز شیوه کبیسه‌گیری در دو گاهشماری است و به تبع ماه‌های خورشید معمولاً با روزهای خاص میلادی آغاز می‌شود و در بعضی سالها نوسان محدودی دارد. در بیشتر سالها ماه‌های هجری خورشیدی با این روزهای میلادی آغاز می‌شود: فروردین:——————> ۲۱ مارس اردیبهشت:—————> ۲۱ آوریل خرداد:———————> ۲۲ مه تیر:————————> ۲۲ ژوئن مرداد:———————> ۲۳ ژوئیه شهریور:——————> ۲۳ اوت مهر:————————> ۲۳ سپتامبر آبان:————————> ۲۳ اکتبر آذر:—————————> ۲۲ نوامبر دی:————————> ۲۲ دسامبر بهمن:———————> ۲۱ ژانویه اسفند:———————> ۲۰ فوریه گاه‌شماری هجری خورشیدی حسابی گاه‌شماری هجری خورشیدی حسابی، الگوریتمی است که برای محاسبه دقیق آغاز، تقسیمات و کبیسه‌گیری گاه‌شماری هجری خورشیدی یا گاه‌شماری جلالی تدوین شده است. یکی گاه‌شماری حسابی قراردادی یا جدولی است که توسط احمد بیرشک ارائه شده و در کنار گاه‌شماری رسمی ایران مشهور بوده و به‌علت خطی بودن کاربرد آن آسانتر است. دیگری گاهشماری حسابی ریاضی یا رایانه‌ای که به‌وسیلهٔ موسی اکرمی با محاسبه ریاضی رایانه‌ای منظم و تدوین شده است. اینان به سفارش ملکشاه سلجوقی و با اصلاح گاه‌شماری یزدگردی به این گاه‌شمار نوین دست یافتند. عبدالغفار نجم‌الملک در جریان تدوین تقویم سال ۱۳۰۹ هجری-قمری، معادل با ۱۲۷۱ هجری-قمری، به نقد ساختار تقویم جلالی پرداخت. نقد او عمدتاً معطوف به ماه سیزدهم تقویم جلالی، موسوم به «خمسهٔ مسترقه»، بود که معمولاً پنج‌روزه در نظر گرفته می‌شد. نجم‌الملک ضمن حفظ نوروز به‌عنوان آغاز سال نو و طول سال شمسی در تقویم جلالی—که خود از سال‌های ۱۲۶۲–۱۲۶۳ هجری-شمسی آن را «تقویم هجری قمری» می‌نامید—با تغییر مبدأ، نام‌ها و طول ماه‌های جلالی، دست به اصلاح این تقویم زد. او برای نام‌گذاری ماه‌ها از بروج دوازده‌گانه با نامهای عربی، که در محاسبات نجومی متداول بود، استفاده کرد و برای نخستین‌بار ارکان تقویم هجری-شمسی را به خوانندگان خود معرفی نمود. از این زمان، گاه‌شماری هجری-شمسی در قالب بُرجی در تقویم رسمی دولت علیهٔ ایران رسمیت یافت. دلبر خاکزاد مبدأ گاه‌شماری مبدأ گاه‌شماری هجری قمری مانند گاه‌شماری هجری قمری، سال منسوب به هجرت محمد در سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه است. آغاز هجرت محمد از مکه روز دوشنبه (۱ ربیع‌الاول/ ۲۴ شهریور سال ۱ هجری) برابر با ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۱۶ سپتامبر ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) و ورود محمد به مدینه روز ۸ ربیع‌الاول همان سال است. ساختار سرآغاز سرآغاز گاه‌شماری هجری قمری روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» (۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت) برابر با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۲۲ مارس ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) است.گاه‌شماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۷۵. البته روز اول سال یک هجری خورشیدی (از ۱ فروردین تا ۲۴ شهریور) ۵ ماه و ۲۴ روز پیش از هجرت محمد (کمتر از یک سال) است. سال‌ها هر سال در این گاه‌شماری از ۳۶۵ روز در قالب ۱۲ ماه ۳۰ یا ۳۱ روزه تشکیل شده است و براساس گاه‌شماری جلالی سرآغاز آن اعتدال بهاری در نیمکرهٔ شمالی است. سال کبیسه در گاه‌شماری قمری هر چهار سال (و به‌ندرت هر پنج سال) تعداد روزهای سال از ۳۶۵ روز به ۳۶۶ روز تغییر می‌کند که به آن سال کبیسه می‌گویند. میانگین حقیقی زمان سال اعتدالی خورشیدی برابر با ۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۷۸ روز است که برای جبران کسر اضافی سالها، ضروری است هر چهار یا پنج سال یکروز به ۳۶۵ روز تقویم افزوده شود. به‌ترتیب بهار اولین فصل، تابستان دومین فصل، پاییز سومین فصل و زمستان آخرین فصل است. امروزه طول ماه‌ها در نیمه نخست سال ۳۱ روزه و در نیمه دوم سال ۳۰ روزه است با این تفاوت که ماه پایانی (اسفند) ۲۹ روزه است و تنها در سال‌های کبیسه ۳۰ روز خواهد داشت، به همین دلیل بهار و تابستان اکنون یک هفته طولانی‌تر از پاییز و زمستان هستند. طول ماه‌های این گاه‌شماری در طول تاریخ و در کشورهای مختلف متفاوت بوده است، ولی از حدود سال ۱۳۴۸ در ایران و افغانستان طول ماه‌ها یکسان بوده است.بیرشک، احمد. اما حرکت تقدیمی زمین موجب می‌شود در هر ۲۶۰۰۰ سال هم دوره‌هایی داشته باشیم که مانند امروز بهار و تابستان طولانی‌تر از پاییز و زمستان هستند و هم دوره‌هایی داشته باشیم که ماه‌های پاییز و زمستان ۳۱ روزه و ماه‌های بهار و تابستان ۳۰ روزه شوند که به این ترتیب طول پاییز و زمستان یک هفته بیش از بهار و تابستان خواهد شد. (برای توضیح بیشتر در این مورد نخستین شماره از مجله فیزیک دانشگاه شریف را ببینید) هفته‌ها و روزها هر ماه ۴ هفته و هر هفته ۷ روز با نام‌های شنبه، یکشنبه، دوشنبه، سه‌شنبه، چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه دارد. بلندترین روز سال در ۱ تیر و بلندترین شب سال در ۳۰ آذر (از غروب ۳۰ آذر تا طلوع آفتاب ۱ دی) رخ می‌دهد. تاریخچه گاه‌شماری هجری قمری، تکامل‌یافته گاه‌شماری ایرانی در دوره اسلامی با مبدأ هجری است. گاه‌شماری ایرانی برگرفته از گاه‌شماری بابلی با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه می‌شده است. | ## بخش 3: گاه‌شماری هجری خورشیدی | در زمان اردشیر اول، پادشاه ساسانی، گاه‌شماری ایرانی با تأثیرپذیری از گاه‌شماری جولیانی به سال ۳۶۵روزه درآمد و به پایان سال ۵ روز اضافه شد و در دوره یزدگرد سوم هم تغییراتی کرد. پس از شکست ایرانیان و تسلط اعراب، گاه‌شماری هجری قمری جایگزین گاه‌شماری خورشیدی ایرانی شد. اما به ضرورت تعیین سال فصلی و مالی برای زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم خورشیدی (از جمله: گاه‌شماری خراجی) کاربرد داشت، ولی از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب می‌افتاد.گاه‌شماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۴۷. در سال ۴۷۱ هجری قمری، گاه‌شماری جلالی، که صورتی کامل‌تر از گاه‌شماری ایرانی به‌شمار می‌رفت، ایجاد شد. این تقویم در پی چندین دوره اصلاح در قرن نوزدهم میلادی، از معرفی اولیهٔ آن در سال‌های ۱۲۶۲–۱۲۶۳ هجری-شمسی، سپس معرفی ساختار آن در قالب گاه‌شماری هجری-خورشیدی (برجی) در سال ۱۲۷۱ هجری شمسی، و پس از بازگشتی مجدد به ساختار پیشین تقویم جلالی، دلبر خاکزاد سرانجام در دوم اسفند ۱۲۸۹ هجری شمسی به‌عنوان گاه‌شماری مالی کشور رسمیت یافت. پس از آن با تغییراتی در عنوان‌های ماه‌ها و تعدیل آن‌ها در قالب گاه‌شماری هجری خورشیدی، در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ تقویم رسمی ایران تغییر کرد و تقویم جدید اعلام شد. در تقویم قدیم، هر ماه ۳۰ روز بود و ۵ روز پایانی سال جدا حساب می‌شد و مردم ۵ روز پایان سال را جشن می‌گرفتند و به آن پنجه (پنجه دزدیده)، پنجک، نوروز کوچک یا اندرگاه می‌گفتند. در سال ۱۳۰۴ با مشورت نمایندگان مجلس و جمعی از منجمان، گاه‌شماری هجری-شمسی با ماه‌های باستانی فارسی به عنوان تقویم رسمی ایران به تصویب مجلس شورای ملی رسید و از این زمان تقویم هجری-قمری به عنوان تقویم مذهبی در ایران مورد استفاده قرار گرفت. گاه‌شماری جلالی به دستور ملکشاه سلجوقی، بر اساس گاه‌شماری یزدگردی با تطبیق دقیق آغاز سال با اعتدال ربیعی شکل گرفت. مبدأ آن روز ۱۰ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، برابر با اول نوروز سال نخستین جلالی بود و طول ماه‌های آن مانند گاه‌شماری یزدگردی و نام‌های آن‌ها فارسی بوده است.تقویم جلالی مرکز تقویم نجم‌الملک برای نخستین‌بار عبارت ۱۲۶۳ «هجری قمری» را در تقویم جیبی «وقت‌نامه» برای سال ۱۳۰۱ هجری قمری—معادل ۸۰۶ جلالی یا ۱۸۸۴ میلادی—به‌کار برد. عبدالغفار به‌صراحت علت معرفی این گاه‌شماری جدید در این سال را بیان نمی‌کند؛ بااین‌حال، به نظر می‌رسد با توجه به درخواست استفاده‌کنندگان تقویم برای دستیابی به تقویمی جیبی، ساده، کاربردی و مدرن جهت تسهیل امور روزمره، او تصمیم گرفت تقویم جدید جیبی خود با عنوان «وقت‌نامه» را همراه با یک گاه‌نامهٔ جدید مبتنی بر سال شمسی—که هم با فرهنگ ایران سازگار بود و هم با زمان‌سنجی خورشیدی جهان مدرن انطباق داشت—هم‌زمان با گذار سدهٔ قمری از سدهٔ سیزدهم به چهاردهم هجری-قمری معرفی کند؛ گذاری که خود دلالت بر نوعی نوزایی زمان داشت. دلبر خاکزاد اولین معرفی گاه‌شماری هجری قمری اساس آن شمسی و مبدأ آن هجرت محمد از مکّه به مدینه بود. ماه‌های آن براساس اسامی عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی (حمل، ثور، جوزا … حوت) و طول آن‌ها برمبنای توقف نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. اما ابتکار تغییر گاهشمار رسمی کشور از هجری قمری به هجری شمسی را نخستین بار میرزا عبدالحسین وحیدالملک شیبانی، نماینده دور دوم مجلس شورای ملی پیشنهاد کرد. این پیشنهاد در ۳۱ فروردین ۱۲۸۹ در مجلس مطرح و قرار شد در طرح قانون محاسبات که در حال تدوین بود گنجانده شود. قانون محاسبات در ۲۱ آبان همان سال به تصویب مجلس رسید و ماده سوم آن مقرر می‌کرد: «مقیاس زمان بعد از این در محاسبات دولتی سال‌های شمسی و ماه‌های شمسی (بروج) خواهدبود». در سال ۱۳۰۴ در پنجمین دوره مجلس شورای ملی قانون گاه‌شماری هجری شمسی به تصویب رسید.گاه‌شماری در ایران از قرن نهم هجری قمری تاکنون مرکز تقویم ماه‌های گاه‌شمار هجری قمری برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماه‌ها در هر سال بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده است. طول ماه‌ها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ۳۰روزه).تقویم، تقویم هجری شمسی برجی هفت آسمان «دانشنامه ستاره‌شناسی» استفاده در ایران تقویم هجری-قمری، بر اساس مبانی تقویم جلالی (ایجاد شده در ۴۷۱ هجری قمری) و پس از تغییراتی در تقویم جلالی در قالب تقویم هجری خورشیدی برجی در سال ۱۲۸۹ خورشیدی برای امور مالی کشور و سپس با تغییراتی در سال ۱۳۰۴ در قالب تقویم هجری خورشیدی به‌عنوان گاه‌شماری رسمی کشور، رسمیت یافت. به تدریج تا سالهای پایانی دوره قاجار، تقویم قمری (برجی) جایگزین هجری قمری شد اما نام‌های ماه‌ها، نامهای بروج فلکی (حمل، ثور، جوزا …) بود. در ۲۱ دی ۱۳۰۳ بیش از چهل نماینده طرحی به مجلس دادند و خواهان آن شدند که از سال آینده، نامهای ایرانی برای ماه‌ها به کار رود. در این طرح آمده بود: «ایرانیان با وجود داشتن بهترین تاریخ خورشیدی که معنی هر یک از آن ماه‌ها کاملاً موافقت به مقتضیات فصل موجوده مملکت می‌نماید، متأسفانه به مرور ایام، قهراً یا به علل غیر معلوم دیگر، از صورت اصلی خارج و گاهی به اسامی بی‌تناسب حیوانات یا بروج آمیخته شده است». این طرح در قالب ماده واحده‌ای در مجلس شورای ملی تصویب شد و دولت را مکلف کرد که از آغاز نوروز ۱۳۰۴ سال‌های خورشیدی از ماه فروردین شروع شود و به اسفند خاتمه یابد. کاربرد نام سالهای ترکی و بروج فلکی نیز کنار گذاشته شود.تقویم هجری شمسی مرکز تقویم باید توجه داشت ترتیب استفاده از اسامی ماه‌های ایرانی یعنی قرار گرفتن فروردین به عنوان اولین ماه تا اسفند به عنوان آخرین ماه، از قرن‌ها قبل رایج بود به گونه ای که مسعودی در مروج الذهب دقیقاً به همین ترتیب از ماه‌های ایرانی نام می‌برد. بر اساس این قانون استفاده از گاه‌شماری خَتا و اویغور (گاه‌شماری دوازده حیوانی) منسوخ شد و گاه‌شماری هجری خورشیدی با مبدأ هجرت محمد از مکه به مدینه و با طول سال خورشیدی و با نام ماه‌های فارسی میانه مورد استفاده قرار گرفت. مبدأ این گاه‌شماری، اول فروردین سال اول هجرت محمد است؛ یعنی، ۱۱۹ روز پیش از مبدأ گاه‌شماری هجری قمری و ۱۷۹ روز پیش از هجرت. در عمل بین کبیسه‌های اعمال شده در این گاه‌شماری با گاه‌شماری جلالی اختلاف‌هایی وجود دارد. آنزمان برای رفع چنین اختلافاتی در گاه‌شماری هجری خورشیدی، هیئت اصلاح تقویم تشکیل شده. این هیئت همان روش کلی کبیسه‌گیری گاه‌شماری میلادی گرگوری را پیشنهاد کرد و علاوه بر آن آرایه جدیدی برای تعدیل کبیسه‌گیری عرضه شد که هیچ‌کدام به تصویب نرسید و مهم‌ترین رکن یک تقویم واگذاشته شده و تعیین کبیسه‌ها بلاتکلیف و به رصد نجومی سالانه تحویل سالها واگذار شد. امروزه روش سهل ممتنعی برای استخراج دوره‌های‌کبیسه در گاه‌شماری هجری خورشیدی ابداع شده است. طول ماه‌های آن در نیمه نخست سال ۳۱روزه و در نیمه دوم سال ۳۰روزه است که در سال‌های غیر کبیسه ماه آخر ۲۹روزه است. تنها در یک وقفه زمانی بین ۲۴ اسفند ۱۳۵۴ تا ۵ شهریور ۱۳۵۷، تقویم شاهنشاهی تقویمی جدید با مبدأ تقریبی آغاز حکومت کوروش، فقط با مبدأ متفاوت (۱۱۸۰ سال افزوده) نسبت به تقویم هجری خورشیدی، به‌جای آن تقویم رسمی ایران اعلام شده بود.گاهشماری در ایران - گاهشماری هجری شمسی مرکز تقویم کبیسه‌های تقویم هجری قمری از طریق قاعده نوروز تحویلی محاسبه لحظه تحویل سال و مقایسه آن با لحظه ظهر حقیقی را برای نصف النهار رسمی ایران تعیین می‌شود. در اینجا یکی از دو حالت زیر ممکن است اتفاق بیفتد: اگر لحظه تحویل سال، بین بعد از ظهر سیصد و شصت و پنجمین و قبل از ظهر سیصد و شصت و ششمین روز سال واقع شود، سیصد و شصت و ششمین روز سال را نوروز، و سال تمام شده را عادی به حساب می‌آورند اگر لحظه تحویل سال، در بعد از ظهر سیصد و شصت و ششمین روز سال واقع شود، سیصد و شصت و هفتمین روز سال را نوروز، و سال تمام شده را کبیسه به حساب می‌آورند. در افغانستان در ۱۳۴۰ هجری قمری/ ۱۳۰۱ ش، در پی اصلاحاتی که امان‌الله‌خان در جامعه افغانستان صورت داد و بر اساس یکی از نظامنامه‌هایی که دولت او صادر کرد، گاهشماری رسمی افغانستان هجری شمسی شد و برای نام ماه‌های سال نام‌های عربی برج‌های فلکی که تا پیش از آن روی منطقةالبروج گذاشته می‌شد، در نظر گرفته شد. در سال ۱۳۳۷ خورشیدی مجلس ملی وقت افغانستان طول ماه‌های تعریف شده برای گاهشماری هجری خورشیدی ایران را ملاک قرار داد و آرایه طول ماه‌های سال در گاه‌شماری هجری شمسی افغانستان همانند گاه‌شماری هجری خورشیدی ایران تعیین شد. پیش از آن دوره‌های کبیسه‌های گاه‌شماری هجری خورشیدی افغانستان بر اساس ۸ کبیسه در هر ۳۳ سال، به ترتیب یک کبیسه ۵ ساله و ۷ کبیسه ۴ساله تثبیت گردیده بود و طول ماه‌ها طبق توقف ظاهری خورشید در برج‌ها بین ۲۹ تا ۳۲ روز محاسبه می‌شد.قاسملو، ف. اکنون تقویم رسمی ایران و افغانستان فقط با تفاوت اسامی ماه‌ها از هر جهت گاهشماری یکسان به حساب می‌آیند.گاهشماری در افغانستان مرکز تقویم گاهشماری کردی گاه‌شماری هجری شمسی ام‌القری گاه‌شماری اُم‌القُری، در اصل هجری قمری و گاه‌شماری رسمی کشور عربستان سعودی است که گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن است. این گاه‌شماری سال ۱۳۴۶ قمری آغاز شد و از سال ۱۴۰۰ قمری زیر نظر گروه نجومی استخراج می‌شد و از سال ۱۴۲۰ قمری، آغاز ماه‌های قمری آن براساس محاسبه نجومی تولد ماه (مقارنه ماه)، با توجه به غروب خورشید قبل از افول ماه، طبق موقعیت و افق کعبه در شهر مکه محاسبه می‌شود. در گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن، ماه‌ها با عنوان عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی است.سایت تقویم ام‌القری در دیگر مکان‌ها در زمان حکومت اکبرشاه (حکومت: ۹۶۳ تا ۱۰۱۴ قمری)، سومین پادشاه امپراتوری بابری هند، در کنار دیگر گاه‌شماری‌های مرسوم، گاه‌شماری فصلی که گونه‌ای گاه‌شماری شمسی با مبدأ گاه‌شماری هجری بود. برخی مورخان در زمان او در کتب خود در کنار استفاده از گاه‌شماری هجری قمری، کلیه تاریخ‌های مورد نظر خود را، در محدوده زمانی ۸۵۰ تا ۹۸۴ هجری، با گاه‌شماری با مبدأ مرگ محمد نیز تاریخ گذاری کرده‌اند.گاه‌شماری‌های اسلامی در شبه‌قاره هند مرکز تقویم در ۱۳۰۷ هجری قمری/ ۱۸۸۹ میلادی، (۱۲۶۸ خورشیدی) غازی احمد مختار پاشا، صدراعظم و محقق ترک، گونه‌ای از گاه‌شماری هجری شمسی را پیشنهاد نمود. ارکان این گاه‌شماری از نظر مبدأ و تطبیق نسبی آن با فصول، مانند گاه‌شماری هجری شمسی ایران است، با این تفاوت که در این گاه‌شماری پیشنهادی آرایه کبیسه‌ها مانند گاه‌شماری میلادی گریگوری است. این گاه‌شماری پیشنهادی در دوره معاصر نیز در کنار گاه‌شماری‌های میلادی و مالی و هجری قمری، بر روی گاه‌شماری‌های سالانه چاپ ترکیه ذکر می‌شود.گاه‌شماری در آسیای صغیر، ترکیه مرکز تقویم گاه‌شماری حیوانی نیز گاه‌شماری شمسی - قمری، به نوعی با مبدأ هجری بوده است که پس از حمله مغول در ایران، افغانستان و بعضی سرزمین‌های تحت تصرف آن‌ها کاربرد داشت.گاه‌شماری دوازده‌حیوانی مرکز تقویم تطبیق گاهشماری هجری خورشیدی با میلادی سالهای گاه‌شماری هجری خورشیدی از میلادی کمتر است و ۶۲۱ یا ۶۲۲ سال تفاضل دارد. چون هر دو تقویم خورشیدی هستند در روزها هماهنگی نسبی دارند و نوسان‌های محدود در این هماهنگی در نتیجه تمایز شیوه کبیسه‌گیری در دو گاهشماری است و به تبع ماه‌های خورشید معمولاً با روزهای خاص میلادی آغاز می‌شود و در بعضی سالها نوسان محدودی دارد. در بیشتر سالها ماه‌های هجری خورشیدی با این روزهای میلادی آغاز می‌شود: فروردین:——————> ۲۱ مارس اردیبهشت:—————> ۲۱ آوریل خرداد:———————> ۲۲ مه تیر:————————> ۲۲ ژوئن مرداد:———————> ۲۳ ژوئیه شهریور:——————> ۲۳ اوت مهر:————————> ۲۳ سپتامبر آبان:————————> ۲۳ اکتبر آذر:—————————> ۲۲ نوامبر دی:————————> ۲۲ دسامبر بهمن:———————> ۲۱ ژانویه اسفند:———————> ۲۰ فوریه گاه‌شماری هجری خورشیدی حسابی گاه‌شماری هجری خورشیدی حسابی، الگوریتمی است که برای محاسبه دقیق آغاز، تقسیمات و کبیسه‌گیری گاه‌شماری هجری خورشیدی یا گاه‌شماری جلالی تدوین شده است. یکی گاه‌شماری حسابی قراردادی یا جدولی است که توسط احمد بیرشک ارائه شده و در کنار گاه‌شماری رسمی ایران مشهور بوده و به‌علت خطی بودن کاربرد آن آسانتر است. | ## جمع‌بندی | دیگری گاهشماری حسابی ریاضی یا رایانه‌ای که به‌وسیلهٔ موسی اکرمی با محاسبه ریاضی رایانه‌ای منظم و تدوین شده است.