موضوع مقاله: ابن ادریس حلی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # ابن ادریس حلی | مقدمه: محمد بن احمد بن ادریس بن حسین بن قاسم بن عیسی حلی عجلینسبت ابن ادریس به عجل بن لجیم حی بن بکر بن وائل بن ربیعه می‌رسد. | ## بخش 1: ابن ادریس حلی | فقیه و محدث شیعی ملقب به فخرالدین و کنیه ابوعبدالله و مشهور به ابن ادریس حلی در سال ۵۴۳ در حله به دنیا آمد. وی به دلیل استفاده فراوان از دلایل عقلی در استنباط احکام مذهبی و فتاوای شاذ و خلاف مشهور فراوان خود مشهور است. او بسیار بسیار فقیه متبحری بوده و تشرفات عدیده ای داشته منزلت فقهی شجاعت علمی ابن ادریس در شکستن سنت تقلید از آرای شیخ طوسی، تحرک بخشیدن به فقه امامیه و خارج کردن آن از رکود و جمود و تشویق ابتکار و اندیشه آزاد، بیان‌گر ارزش اوست. تا یکصد سال پس از درگذشت شیخ طوسی، همه دانشمندان شیعه امامیه از فتاوای او پیروی کرده و چه بسا اظهار نظر در قبال فتاوای او را اهانت بدو تلقی می‌کردند. در چنین وضعی، ابن‌ادریس پا را از دایره تقلید بیرون نهاد و به احیای اجتهاد و اظهار نظر آزاد پرداخت. وی گاه در نقد آرای شیخ طوسی بسیار سرسختی به خرج داد و شیخ را به صورت مستقیم و غیرمستقیم به تبعیت و پیروی از شافعی متهم کرد و گاه لحنش بسیار تند می‌شد، اما به هر حال احترام به شیخ را فرو نمی‌نهاد و با عبارتی چون «الشیخ السعید الصدوق …» از او یاد می‌کرد.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۲، ص ۷۱۹. از فقیهان و متکلمان مشهور قرن ششم است که نسبش با ۸ واسطه به جعفر بن محمد (ع) می‌رسد. محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانیاز بزرگ‌ترین دانشمندان شیعه در نیمه دوم سده ششم هجری است. عبدالله بن جعفر دوریستیاز شاگردان شیخ مفید، سید مرتضی و سید رضی است و از آن‌ها نقل روایت می‌کند. عمادالدین محمد بن القاسم طبریاز شیخ ابوعلی بن شیخ الطائفه و قطب رواندی روایت می‌کند. (فوائد الرضویة، ص ۵۴.) راشد بن ابراهیم بحرانی سید عزالدین شرف‌شاه بن محمد افطسی ابوالحسن علی بن ابراهیم علوی سید نظام الشرف ابن عریضی شاگردان نجیب‌الدین محمد ابن نما حلیاز فرزانگان و دانشوران نامی شهر حله است. کتاب «مثیر الاحزان» و «شرح الثار فی احوال المختار» راجع به انتقام از کشندگان حسین بن علی (ع) از تألیفات اوست. کتاب معروف او، «الحجة الذاهب الی تکفیر ابی طالب» دربارهٔ ایمان ابی‌طالب، پدر علی بن ابی‌طالب (ع) است. | ## بخش 2: ابن ادریس حلی | محی‌الدین محمد بن عبدالله بن علی بن زهره علی بن یحیی خیاط احمد ابن مسعود اسدی علی بن ابراهیم علوی عریضی شیخ جعفر بن نما حسن بن یحیی بن سعید حلیادوار اجتهاد، ص ۲۸۵؛ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۲، ص ۷۱۹؛ تاریخ فقه و فقهاء، ص۲۲۲. وی پدر محقق ابوالقاسم جعفر است و پسر عموی محقق حلی و نوه دختری ابن ادریس حلی می‌باشد و محقق حلی از او روایت می‌کند. او از مشایخ روایتی علامه حلی است و از محقق حلی، سید محی‌الدین محمد بن عبدالله بن زهره و نجیب‌الدین محمد بن نما روایت می‌کند. آثار چاپی السرائر الحاوی لتحریر الفتاویاین کتاب مهم‌ترین کتاب ابن ادریس است که ارزش و اعتبار آن پس از قرن‌ها، هنوز به قوت خود باقی است سرائر افزون برارزش فقهی آن، ارزش حدیثی قابل توجهی دارد؛ زیرا آخرین باب آن (باب‌النوادر) شامل گزیده‌ای از کتاب‌های مَشیخه و رُوات است. یکی از عواملی که باعث شد ابن ادریس این کتاب را به رشته تحریر درآورد، شکستن جو تقلیدی بود که از زمان شیخ طوسی به وجود آمده بود. عظمت علمی شیخ طوسی سبب شد حوزه علمیه شیعه یک قرن به تقلید از آرای شیخ طوسی بپردازد. در چنین شرایطی، ابن ادریس به نقد فتواهای شیخ طوسی پرداخت و به نوآوری در فقه همت گماشت. مختصر التبیان من تفسیر القرآن و النکت المستخرجة من کتاب التبیاناین کتاب را در سال ۵۸۲ ه‍.ق نوشته و نسخه‌های زیادی از آن موجود است. این کتاب در سال ۱۴۰۹ ه‍.ق از سوی کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، در دو جلد چاپ و منتشر شد و شامل تفسیر قرآن از سوره بقره تا سوره زلزال است. خطی رساله‌ای در معنی ناصب مناسک رساله‌ای در تکلیف رساله‌ای در مضایقه و مواسعه در فقه اجوبة المسائلالامل الآمل، ج ۲، ص ۲۴۴. شیوه طرح مباحث فقهی وی در کتاب سرائر، ضمن مطرح کردن مباحث فقهی، نظر اجتهادی خود و دیگران را مطرح و به نظرات مجتهدان دیگر مذاهب اسلامی نیز اشاره می‌کند و مورد بررسی قرار می‌دهد. مسئله‌ای را که مطرح می‌کند، ابعاد مختلف آن را به گونه‌ای کامل مورد بررسی قرار می‌دهد و برای اثبات نظریه خود، به ادله اجتهادی مانند کتاب، سنت متواتر، اجماع و ادله فقاهتی مانند اصول عملیه و قاعده احتیاط، تمسک می‌کند. روشش در تنظیم برخی عناوین فقه اجتهادی همانند روش عالمان ما قبل خود بوده‌است.ادوار اجتهاد، ص ۲۷۴ و ۲۷۵. | ## بخش 3: ابن ادریس حلی | پیروان مکتب فقهی او ابوالقاسم جعفر بن حسن (معروف به محقق حلی) یحیی بن سعید هذلی ابومنصور جمال‌الدین حسن بن سعید بن سدیدالدین یوسف بن علی بن طالب حلی جمال‌الدین مقداد بن عبدالله سیوری حلی زین‌الدین جبعی عاملی (معروف به شهید ثانی) ابومنصور جمال الدین حسن بن زین‌الدین (فرزند شهید ثانی) شیخ بهایی علامه عبدالله بن محمد بُشروی خراسانی (معروف به فاضل تونی) علامه سید جمال‌الدین، فرزند سید حسین خوانساریهمان، ص ۲۷۸–۲۸۱. عمل نکردن به خبر واحد ابن ادریس به خبر واحد عمل نمی‌کرد و خبر متواتر را ملاک عمل می‌دانست. تعداد زیادی از فقیهان او را به خاطر عمل نکردن به خبر واحد، مورد سرزنش قرار داده‌اند. «ابن ادریس حلی نخستین کسی بوده از فقهای امامیه که در حجیت اخبار کتب اربعه تردید و تشکیک روا داشته است. وی یک از مشاهیر فقهای شیعه است که به «علم اصول فقه» عمل کرده و ادله عقلیه را در فقه امامیه بکار برده و اخبار کتب اربعه را اخبار آحاد دانسته است …. ابن ادریس اخبار عامه و خاصه را خبر آحاد می‌دانسته و به عقیده او این گونه اخبار برای مجتهد موجب حداقل «ظن» نمی‌شوند؛ بنابراین عمل به موجب آن‌ها را جایز نمی‌دانسته است…. وی فتاوای فقهی خود را بر اصول عقلیه بنیاد نهاده و به همین سبب، فتاوای زیادی دارد که با آراء و فتاوای جمهور فقهای امامیه مخالفت دارد.»هزاره شیخ طوسی، علی دوانی، ص ۳۹۹. در دائرةالمعارف تشیع آمده است: «وی (ابن ادریس) مانند سید مرتضی و ابن زهره و ابن قبه رازی در شمار دانشمندانی است که خبر واحد را نپذیرفته و به اخبار واحد عمل نکرده‌اند.»دائرةالمعارف تشیع، ج ۱، ص ۳۰۱. آب چاه در صورت تماس نجاست، نجس می‌شود، گرچه تغییر در رنگ، بو و مزه آن پیدا نشود. در صورتی که روز آخر ماه رمضان هنگام غروب خورشید در خانه میزبان باشد.ادوار اجتهاد، ص ۲۸۲؛ ریحانة الادب، ص ۳۷۸؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ابن جعفر بن منصور بن احمد بن ادریس حلی، ص ۲۷. از نگاه دیگران اظهارنظرهای مختلفی دربارهٔ ابن ادریس وجود دارد؛ عده‌ای وی را به خاطر نپذیرفتن خبر واحد و مخالفت با آرای شیخ طوسی، مورد سرزنش قرار داده‌اند و عده‌ای دیگر او را به خاطر این شهامت که اجتهاد را دوباره احیاء کرد، مورد ستایش قرار داده‌اند. قاضی نورالله شوشتری: محدث نوری: یوسف بحرانی: سید محمدباقر صدر: مرتضی مطهری: وی شجاعت ابن ادریس در نقد آرای شیخ طوسی را می‌ستاید و می‌گوید: درگذشت ابن ادریس در روز جمعه هجدهم شوال سال ۵۹۸ در ۵۵ سالگی در شهر حله از دنیا رفت.نامه دانشوران، ج ۱، ص ۲۴۶؛ ریحانة الادب، ص ۳۷۸. | ## جمع‌بندی | حسینیه‌ای نیز به نام او در شهر حله وجود دارد.امل الآمل، ج ۲، ص ۲۴۳؛ مراقد المعارف، ج ۱، ص ۵۲؛ تاریخ الحلة، ج ۲، ص ۵۵؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ص ۳۰.