موضوع مقاله: لاک‌پشت | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # لاک‌پشت | مقدمه: لاک‌پُشت‌ها یا سنگ‌پشت‌ها (راستهٔ Testudines) گروهی از خزندگان هستند که مشخصهٔ آن‌ها، لاک ویژه‌ای است که عمدتاً از دنده‌های آن‌ها شکل گرفته است. | ## بخش 1: لاک‌پشت | لاک‌پشت‌های امروزی به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: کنارگردن‌سانیان و نهان‌گردن‌سانیان، که تفاوت آن‌ها در نحوهٔ جمع‌کردن سر به داخل لاک است. در مجموع، ۳۶۰ گونهٔ زنده و به‌تازگی منقرض‌شده از لاک‌پشت‌ها وجود دارد که شامل لاک‌پشت‌های خشکی‌زی و گونه‌های آبزی نیز می‌شود. این جانوران در بیشتر قاره‌ها، برخی جزایر و، در مورد لاک‌پشت‌های دریایی، در بخش‌های وسیعی از اقیانوس‌ها یافت می‌شوند. همانند دیگر آمنیوت‌ها (خزندگان، پرندگان و پستانداران)، آن‌ها هوا تنفس می‌کنند و تخم‌های خود را زیر آب نمی‌گذارند، هرچند بسیاری از گونه‌ها در آب یا در نزدیکی آن زندگی می‌کنند. لاک لاک‌پشت‌ها عمدتاً از استخوان تشکیل شده است؛ بخش بالایی آن «کاراپاس» (لاک پشتی) نام دارد که حالت گنبدی دارد، و بخش زیرین «پلاسترون» یا صفحهٔ شکمی است که مسطح‌تر است. سطح خارجی لاک با پولک‌هایی از جنس کراتن پوشیده شده است؛ همان ماده‌ای که در مو، شاخ و ناخن نیز وجود دارد. استخوان‌های کاراپاس از دنده‌هایی منشأ می‌گیرند که به‌صورت جانبی رشد کرده و به صفحات پهن و مسطح تبدیل می‌شوند و در نهایت به هم متصل شده و بدن را می‌پوشانند. لاک‌پشت‌ها جانورانی خون‌سرد هستند؛ به این معنا که دمای بدن آن‌ها با محیط اطرافشان تغییر می‌کند. آن‌ها عموماً همه‌چیزخواران فرصت‌طلب هستند و بیشتر از گیاهان و جانوران کم‌تحرک تغذیه می‌کنند. بسیاری از لاک‌پشت‌ها به‌صورت فصلی مسافت‌های کوتاهی را مهاجرت می‌کنند، در حالی که لاک‌پشت‌های دریایی تنها خزندگانی هستند که برای تخم‌گذاری در سواحل خاص، مسافت‌های طولانی را طی می‌کنند. برخی از گونه‌های خشکی‌زی و آب شیرین به‌طور گسترده به‌عنوان حیوان خانگی نگهداری می‌شوند. لاک‌پشت‌های دریایی نیز اغلب به‌طور تصادفی به‌عنوان صید جانبی در تورهای ماهیگیری کشته می‌شوند. زیستگاه‌های لاک‌پشت‌ها در سراسر جهان در حال تخریب است و در نتیجهٔ این فشارها، بسیاری از گونه‌ها منقرض شده یا در معرض خطر انقراض قرار دارند. دمای بدن لاک‌پشت‌های پوست چرمی دریایی به دلیل متابولیسم بدنی بالایشان به میزان قابل توجهی بیشتر از دمای آب اطرافشان در دریاها می‌باشد. لاکپشت‌ها توانایی یادگیری یک کلمه از زبان انسان را دارند، اما همان‌طور که سرعت پایینی در حرکت دارند، در یادگیری نیز بسیار کند می‌باشند. به‌طور مثال می‌توان با داشتن لاکپشت در منزل حس داشتن سگ خانگی را تجربه کرد به طوری که ۶ ماه و نیم با یک رادیو صوت هاپ هاپ را در کنار گوش حیوان در ساعات پایانی شب پخش کرد و بعد از شش ماه و نیم یک لاکپشت خانگی مانند سگی وفادار را در کنار خود داشت. لاک‌پشت‌ها به همراه دیگر خزندگان، پرندگان و پستانداران جزو آب پرده داران بوده و دارای شُش و بدون آبشش هستند و اکسیژن مورد نیاز خود را مستقیماً از هوا می‌گیرند. هر چند که بسیاری از آن‌ها در آب یا اطراف آب‌ها زندگی می‌کنند اما توانایی تخم‌گذاری در زیر آب را ندارند. گونه‌های کوچک‌تر حتی آن‌هایی که به عنوان حیوان خانگی در منازل نگهداری می‌شوند، مثل لاک‌پشت‌های جعبه‌ای در حدود ۴۰ تا ۵۰ سال و برخی از آن‌ها بیشتر عمر می‌کنند.مجموعهٔ واژه‌های مصوّب فرهنگستان زبان فارسی تا پایان سال ۱۳۸۹.اوستا جلیل دوستخواه صفحهٔ ۸۰۳ لاک‌پشت‌ها برحسب محیط زندگی به چند دسته تقسیم می‌شوند: لاک‌پشت‌های رودخانه‌ای و برکه‌ای لاک‌پشت‌های دریایی که پنجه نداشته و با کمک پاهای باله‌مانند خود در دریا شنا می‌کنند. لاک در لاک‌پشت از صفحه‌های شاخی تشکیل شده است که استخوان و نقاط نرم و آسیب‌پذیر بدن را می‌پوشانند. ستون مهره‌ها، دنده‌ها و چند استخوان دیگر لاک‌پشت به سطح داخلی لاک متصل بوده و به همین علت لاک‌پشت‌ها موجوداتی کندرو و نسبتاً سنگین‌وزن هستند. این دو بخش رویی و زیرین در نقاطی از جنس استخوان به نام «پُل‌ها» به یکدیگر متصل هستند. بخش درونی لاک متشکل از حدود شصت استخوان بوده و شامل استخوان‌های پشتی و دنده‌ها است. در بیشتر لاک‌پشت‌ها سطح بیرونی لاک آن‌ها با فلس‌های زبر و تیزی از جنس کراتین پوشیده شده که سپرچه scute نامیده می‌شوند. همه لاک‌پشت‌ها دارای این لایه‌های سخت نبوده و به عنوان مثال لاک‌پشت‌های چرمی و لاک‌پشت‌های نرم لاک به جای ساختارهای مستحکم کراتینی دارای لایه‌های چرمی هستند. لاک‌پشت‌های خشکی زی معمولاً دارای لاک‌های قطور و سنگین هستند و در مقابل، لاک‌پشت‌های آبزی معمولاً لاک‌های سبک تری دارند و این قابلیت باعث افزایش سرعت و ممانعت از غرق شدن جانور می‌شود. در برخی از لاک‌پشت‌ها به‌طور سالیانه یک لایه شاخی بر روی پوست ایجاد می‌شود و با بررسی تعداد و شکل و آرایش لایه‌های پوست می‌توان سن لاک‌پشت را تخمین زد که البته روش دقیقی نمی‌باشد. لاک‌پشت‌های نَر خشکی زی پنجه‌های بلندتری داشته و این پنجه جهت تحریک جنس ماده در جفت‌گیری کاربرد دارد. در لاک‌پشت‌های دریایی دست و پاها تغییر شکل پیدا کرده و تبدیل به ساختارهای پارویی شکل مناسب شنا شده‌اند. به نظر می‌رسد لاک‌پشت‌ها در حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰میلیون سال پیش دندان‌های خود را از دست داده‌اند و لاک‌پشت‌های امروزی آرواره‌های بدون دندان و قدرتمند دارند. در اطراف این آرواره‌ها استخوان‌ها و زوائد شاخی موجود هست که این زوائد در لاک‌پشت‌های گوشت‌خوار بسیار تیز بوده و برای شکار و تکه‌تکه کردن غذا مناسب است. | ## بخش 2: لاک‌پشت | در گونه‌های گیاه‌خوار این زوائد شاخی پهن‌تر و مسطح بوده که برای جویدن گیاهان مناسب تر است. این لاک‌پشت‌ها جهت بلعیدن غذا از زبان خود استفاده می‌کنند اما برخلاف بسیاری از خزندگان نمی‌توانند از زبانشان برای برداشتن و گرفتن غذا استفاده کنند. اندازه بزرگ‌ترین لاک‌پشت موجود در طبیعت لاک‌پشت پشت‌چرمی دریایی است که می‌تواند بیش از دو متر طول و ۹۰۰ کیلوگرم وزن داشته باشد. لاک‌پشت‌های آب شیرین معمولاً جثه ای کوچک دارند اما گونه ای از آن‌ها به نام لاک‌پشت لاک نرم غول‌پیکر آسیایی ممکن است تا دو متر طول داشته باشد. همچنین گونهٔ لاک‌پشت گازگیر الیگاتور به عنوان بزرگ‌ترین گونهٔ لاک‌پشت در آمریکای شمالی می‌تواند تا هشتاد سانتی‌متر طول و ۱۱۳ کیلوگرم وزن داشته باشد. در گذشته گونه‌هایی از لاک‌پشت‌های خشکی‌زی بسیار بزرگ و غول‌پیکر در نواحی مختلف در سراسر دنیا وجود داشته‌اند اما برخی از آن‌ها در دورانی همزمان با پیدایش انسان منقرض یا به نواحی خاصی محدود شده‌اند. به نظر می‌رسد شکار بی‌رویه توسط انسان‌ها دلیل اصلی انقراض و کاهش پراکندگی این گونه‌ها بوده است و امروزه برخی از آن‌ها تنها در نقاط معدودی مانند جزایر گالاپاگوس و سیشل یافت می‌شوند. بزرگ‌ترین گونهٔ منقرض‌شدهٔ لاک‌پشت‌ها موسوم به لاک‌پشت حاکم (Archelon) تا چهار متر طول و ۲۲۰۰ کیلوگرم وزن داشته و در دوره کرتاسه پسین می‌زیسته است. همچنین رنگ لاک‌پشت‌های نر در برخی از گونه‌ها در فصل جفت‌یابی تغییر کرده و به عنوان عاملی جهت جلب توجه ماده‌ها به کار می‌رود. عموماً لاک‌پشت‌ها جانورانی کاملاً خاموش و بدون صدا تصور می‌شوند اما در واقع لاک‌پشت‌ها توان تولید صداهای متنوعی را در هنگام برقراری ارتباط دارند. گونه‌های متعددی از لاک‌پشت‌های دریایی و لاک‌پشت‌های آب شیرین نیز از بدو تولد تا بزرگسالی و پیری قادر به تولید صداهایی عموماً کوتاه و با فرکانس پایین برای برقراری ارتباط با هم هستند. یکی از کاربردهای تولید این صداها حفظ یک پارچگی دستهٔ لاک‌پشت‌ها هنگام مهاجرت می‌باشد. گونه‌ای لاک‌پشت به نام لاک‌پشت سربزرگ در مواقعی که توسط انسان یا جانوران شکارچی از آب خارج می‌شود برای ترساندن شکارچی، تولید صدایی غرش‌مانند می‌کند. لاک‌پشت‌ها برای برقراری ارتباط با یکدیگر روش‌های دیگری به جز تولید صدا نیز دارند. برای نمونه؛ در هنگام معاشقه، لاک‌پشت گوش‌قرمز نر، با کشیدن پنجه‌های بلندش بر صورت لاک‌پشت ماده باعث تحریک جانور ماده و ادامهٔ جفت‌گیری می‌شود. با وجود اینکه نسبت وزن مغز به وزن بدن در لاک‌پشت‌ها پایین است اما لاک‌پشت‌ها هوش بالایی دارند. لاک‌پشت‌های جنگلی در مقایسه با موش صحرایی (رَت) سفید توانایی بیشتری در مسیریابی در هزارتو دارند. لاک‌پشت‌های دریایی بیشتر عمر خود را در دریا می‌گذرانند، ولی در فصل زادوولد برای جفت‌گیری به آب‌های کم‌عمق و به نزدیکی سواحل می‌آیند. بچه لاک‌پشت‌های تازه متولدشده دشمنان زیادی دارند و بسیاری از نوزادان پیش از آنکه به سن تولیدمثل برسند کشته می‌شوند.دانشنامهٔ آکسفورد، جلد ۲ ص ۵۷۱ تخم لاک‌پشت‌ها مشابه تخم اکثر خزندگان نرم و حالت چرمی دارد و در ساختار و ترکیبات با تخم پرندگان متفاوت است. دمای بالا باعث ایجاد نوزادان ماده شده و دماهای پایین باعث ایجاد نوزادان نر می‌شود. تخم‌ها معمولاً درون حفره‌های گِلی و ماسه‌ای گذاشته و دفن می‌شوند و جانور ماده پس از تخم‌گذاری تخم‌ها را به حال خود رها می‌کند. تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها ممکن است به‌طور سالیانه انجام نشده و فواصل چند ساله بین تخمگذاری‌ها وجود داشته باشد. میزان زیر آب ماندن در بین تنفس‌ها در انواع لاک‌پشت‌ها بسته به گونه بین یک دقیقه تا یک ساعت متغیر است. بعضی لاک‌پشت‌ها دارای مجرای کلواک بزرگی هستند و در این مجرا دارای برجستگی‌هایی هستند که مشابه آبشش ماهی‌ها عمل کرده و در جذب اکسیژن محلول در آب به لاک‌پشت کمک می‌کنند. لاک‌پشت‌ها بسته به گونه و محل زندگی رژیم غذایی متفاوتی دارند اما عموماً از گیاهان آبزی و بی‌مهرگانی همچون کرم‌ها و حلزون‌ها و حشرات و همچنین بقایای جانوران مرده تغذیه می‌کنند. به دلیل نیاز زیاد به پروتئین در مراحل رشد و نمو، لاک‌پشت‌های کوچک و در حال رشد و نابالغ تمایل بیشتری به غذاهای گوشتی نشان می‌دهند. لاک‌پشت‌های دریایی عمدتاً از غذاهای نرم همچون عروس دریایی و اسفنج‌های دریایی تغذیه می‌کنند. برخی از لاک‌پشت‌ها که دارای آرواره‌های قوی‌تری هستند ممکن است از صدف‌ها و غذاهای سخت‌تر نیز تغذیه کنند. البته بعضی از آن‌ها نیز مانند لاک‌پشت سبز دریایی تنها از گیاهان آبی و مخصوصاً جلبک‌ها تغذیه می‌کنند. تحقیقات نشان داده‌اند که این موجودات می‌توانند مسافتی تا ۲۰٬۰۰۰ کیلومتر را در اقیانوس‌ها طی کنند. آنها از توانایی منحصر به فردی برای جهت‌یابی با استفاده از میدان مغناطیسی زمین برخوردارند. | ## بخش 3: لاک‌پشت | دانشمندان معتقدند لاک‌پشت‌ها از نشانه‌های شیمیایی و ویژگی‌های مغناطیسی ساحل برای شناسایی محل تولد خود استفاده می‌کنند. خزندگان هم‌کمان (سیناپسید) که نیای اولیه پستانداران به‌شمار می‌رود می‌شوند و امروزه منقرض شده‌اند همگی دارای یک جفت سوراخ گیجگاهی در قسمت جانبی سر خود بودند.عسکری حصنی، مجید: احیاء و بازسازی زیستگاه‌های تخمگذاری لاک‌پشت‌های دریایی در جزیره لارک با تأکید بر فرهنگ‌سازی و آموزش جوامع محلی. خزندگان دوکمان (دیاپسید) که جد خزندگان و پرندگان معاصر می‌باشند علاوه بر یک جفت سوراخ در ناحیه گیجگاهی، دارای یک جفت منفذ پشت گیجگاهی در عقب جمجمه خود می‌باشند. گروه سوم یعنی خزندگان بی‌کمان (آناپسید) که ناحیه گیجگاهی جمجمه آنها بدون حفره است و تنها لاک‌پشت‌های معاصر از این گروه باقی مانده‌اند. فهم این تفاوت‌ها زمانی در گروه نافراگیر (پارافیلتیک) خزندگان اهمیت پیدا می‌کند که لاک‌پشت‌ها تنها در برخی صفات عمومی از جمله تخم پوسته‌دار آمنیونی، پوست فلس‌دار محکم، لقاح داخلی و برخی ویژگی‌های دیگر به خزندگان شباهت دارند، با این حال لاک‌پشت‌ها در مجموع گروه قدیمی از خزندگان محسوب می‌شوند که در اواخر پرمین از گروهی به نام پیش‌انجامگان (پروکولوفونیدها) جدا شده‌اند.عسکری حصنی، مجید: احیاء و بازسازی زیستگاه‌های تخمگذاری لاک‌پشت‌های دریایی در جزیره لارک با تأکید بر فرهنگ‌سازی و آموزش جوامع محلی. قدیمی‌ترین فسیل لاک‌پشت‌ها مربوط به ۲۰۰ میلیون سال پیش یعنی دورهٔ ژوراسیک است، محققان معتقدند که این گروه از جانوران تا به امروز تغییرات قابل ملاحظه ای نکرده‌اند. از نظر طبقه‌بندی زیست‌شناسی، لاک‌پشت‌ها به راسته لاک‌پشت‌سانانمجموعهٔ واژه‌های مصوّب فرهنگستان زبان فارسی تا پایان سال ۱۳۸۹. اولین اعضای شناسایی شده از این گروه، مربوط به دورهٔ ژوراسیک میانی هستند و این موضوع بیانگر قدمت بیشتر پیدایش لاک‌پشت‌ها در مقایسه با مارها و کروکودیل‌ها است. در حال حاضر ۳۵۶ گونه لاک‌پشت در چهارده خانواده در طبیعت زندگی می‌کنند که برخی از آن‌ها به شدت در خطر انقراض هستند. زیرراستهٔ کنارگردن و زیرراسته نهان‌گردن که نهان گردن‌ها در مقایسه با کنارگردن‌ها گروه بزرگ‌تری بوده و تعداد گونه‌ها و تنوع بیشتری دارند. این گونه‌ها شامل خانواده‌های لاک‌پشت‌های گازگیر، لاک‌پشت‌های دریایی، لاک‌پشت‌های زمینی، لاک‌پشت‌های نرم‌کاسه و لاک‌پشت برکه‌ای هستند. زیرراستهٔ کنارگردن‌ها دارای تعداد گونه‌های کمتری هستند و شامل برخی از لاک‌پشت‌های آب شیرین هستند. این گونه به خاطر لاک زیبایش که در ساخت وسایل تزئینی استفاده می‌شود، مورد تهدید شکار غیرقانونی قرار گرفته است. از محبوب‌ترین آن‌ها می‌توان به لاک‌پشت روسی، لاک‌پشت مهمیزدار و لاک‌پشت گوش‌قرمز اشاره کرد. در برخی مناطق رهاسازی لاک‌پشت‌های غیربومی در طبیعت باعث بروز عواقب زیست‌محیطی شده و لاک‌پشت‌های رها شده در طبیعت تکثیر و به صورت گونه ای مهاجم درآمده‌اند. همچنین زنده‌گیری و صید لاک‌پشت‌ها از طبیعت در برخی مناطق باعث تهدید نسل آن‌ها شده و به همین دلایل در کشورهای مختلف قوانینی در ممنوعیت خرید و فروش آن‌ها وضع شده است. در فرهنگ ایران این موجود در فرهنگ ایران کهن مورد احترام بوده و به نام «زیری‌میاک» شناخته می‌شده است. در برخی ترجمه‌های اوستایی این نام «خرامنده در سبزه» آمده است.اوستا جلیل دوستخواه صفحهٔ ۸۰۳ در ادبیات فارسی نام سنگ‌پشت نیز به کار رفته است. همچنین، باخه نام دیگر لاک‌پشت است.فرهنگ فارسی معین چون باخه‌ای به همت زادی ز بیضهٔ دین / دان خصم جان هوا را چون ماهیان هوا را (امیرخسرو: مجمع‌الفرس: باخه) لاک‌پشت در زبان فارسی از دو بخش «لاک» به معنای پوشش سخت و «پشت» تشکیل شده که به شکل ظاهری این موجود اشاره دارد. جالب اینکه در متون کهن فارسی مانند «برهان قاطع» از واژه «کشف» نیز برای اشاره به لاک‌پشت استفاده شده است. در فرهنگ عامه ایران، لاک‌پشت با نام‌های محلی مختلفی شناخته می‌شود؛ برای مثال در گیلان به آن «سِپِه» و در بلوچستان «کشپ» می‌گویند. چینی‌ها لاک‌پشت را نماد خرد و طول عمر می‌دانند و در باورهای سرخپوستان آمریکایی، لاک‌پشت حامل زمین است. این تنوع نام‌ها و باورها نشان‌دهنده اهمیت فرهنگی این خزنده در تمدن‌های مختلف است. در بعضی از کشورها به دلیل کاهش شدید جمعیت لاک‌پشت‌ها در طبیعت، مزارع پرورش لاک‌پشت تأسیس شده و به تولید صنعتی لاک‌پشت می‌پردازند. گوشت لاک‌پشت‌های وحشی فرهنگ‌های آسیایی خورده می‌شود، در حالی که سوپ لاک‌پشت زمانی یک غذای محبوب در غذاهای انگلیسی بود. تخم‌های لاک‌پشت به‌عنوان محرک جنسی یا خواص دارویی، تجارت بزرگی را برای آن‌ها در آسیای جنوب شرقی ایجاد کرده است. پلاسترون‌های لاک‌پشت سخت و کاراپاس‌های پوسته نرم به‌طور گسترده در طب سنتی چینی استفاده می‌شوند. تایوان سالانه نزدیک به ۲۰۰ تن پوستهٔ سخت از همسایگان خود از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶ شمسی وارد می‌کرد. املاح لاک‌پشت که به‌طورکل از لاک آن به‌دست می‌آید، برای قرن‌ها برای ساخت جواهرات، ابزار و زیور آلات در اطراف غرب اقیانوس آرام استفاده شده است. تجارت لاک لاک پشت در سال ۱۳۵۵ توسط کنوانسیون بین‌المللی تجارت گونه‌های جانوری و گیاهی وحشی در حال انقراض (CITES) ممنوع شد. | ## جمع‌بندی | برخی از فرهنگ‌ها از پوسته لاک پشت برای ساخت آلات موسیقی استفاده کرده‌اند: شمن‌های بومی آمریکایی آن‌ها را به شکل جغجغه‌های تشریفاتی می‌ساختند، در حالی که آزتک‌ها، مایاها و میکستک‌ها طبل‌های آیوتل را می‌ساختند.