موضوع مقاله: زبان مادی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان مادی | مقدمه: این زبان از نظر باستانی با پارتی اشکانی از خانواده‌ی زبان‌های ایرانی شمال غربی محسوب می‌شده‌است. | ## بخش 1: زبان مادی | امروزه این شاخه از زبان‌های ایرانی شامل: آذری قدیم، تالشی، گیلکی، مازندرانی، کردی، بلوچی و تاتی است و در زیرخانواده‌ی ایرانی شمال غربی طبقه‌بندی می‌شود. این دسته‌بندی به معنای آنکه آنها از زبان مادی‌اند نیست، بلکه به معنای تأثیرات احتمالی گرفته از زبان مادی است و برخی از زبان‌ها به دلیل موقعیت جغرافیایی کنونی در این دسته قرار دارند، نه تأثیرات زبانی مادی. این زبان، به همراه زبان‌های سکایی، اوستایی و پارسی باستان از جمله زبان‌های باستانی ایرانی بودند. زبان مادها زبان مادی بود و هیچ سندی در دست نیست که بتوان با آن صحت زبان مادی را تأیید کرد. اما زبان‌شناسان، با استفاده از ساختار کلمات و علم واژه‌شناسی، واژگانی در نوشته‌های سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان، ایلامی و بابلی که با دستور زبان خود سازگار نیست را شناسایی کردند و آن را در دسته‌بندی زبان مادی قرار دادند. آنها ممکن است مادی نبوده باشند، تنها واژگانی که از دید دستوری متفاوت می‌آمدند را در زبان مادی قرار دادند، بیشتر این واژگان نام‌های ویژه‌ای (نام قبایل، نام افراد و مکان‌ها) بودند که شناسایی شده‌اند. ایگور دیاکونف تأکید می‌ورزد بقایای تاثیر باستانی زبان مادی در تاتی و تالشی امروز محفوظ مانده‌است. یارشاطر نیز گویش‌های مرکزی ایران از جمله ابوزیدآبادی را به گروه گویش‌های مرکزی یا مادی مربوط می‌داند.رزاقی طیب_ جستاری در دستور زبان گویش ابوزیدابادی ۱۳۹۵ آوانگاری لاتینآرامیلاتینآرامیbبșصpپțطtتɤغθثfفjجqقçچkکḥحgگxخlلdدmمḑذnنrرvوzزhهẓژyیsسaفتحهšشâدر «شاد»əکسره در «سه»āا در «شاعر» ادبیات هیچ اثر مکتوبی از زبان مادی در دست نیست و مشخص نیست که این زبان اصولاً به رشتهٔ تحریر درآمده یا نه؛ اما در نوشته‌های مورخان یونانی، مانند کتسیاس و دیونون و هرودوت به داستان‌ها، قصه‌ها و اشعار این دوره اشاره شده‌است. برای نمونه، عشق استریانگایوس به زَرینایا، ملکهٔ سکاها و ناکام ماندن وی و داستان غنایی «زَریادْرِس و اُداتیس» را می‌توان نام برد که در مآخذ متعددی دیده می‌شود که به نظر مری بویس اصل مادی دارد و بعدها به‌صورت داستان گشتاسپ و کتایون در شاهنامه بازتاب یافته‌است. از دیگر آثار ادبی مادی می‌توان از داستان‌های حماسیِ مادی یاد کرد که به پایه‌گذاری دولت ماد انجامیده و در آثار کتزیاس نقل شده‌است. به‌گفتهٔ هرودوت، در زمان پادشاهی دیاکو، دعاوی‌ای را که می‌نوشتند، نزد وی می‌فرستادند. سپس او دربارهٔ آنچه نزدش آورده شده‌بود، داوری می‌کرد و داوری‌هایش را بازپس می‌فرستاد. تنها شاهد مستقیمی که نشان می‌دهد مادها خط را می‌شناختند، تکه‌ای سیمین است که در تپهٔ نوشیجان کشف شده و بخش‌هایی از دو نشانهٔ خط میخی بر آن به‌جا مانده‌است، اما شناسایی نوع خط میخی و زبان آن ناممکن است. به باور دیاکونف، خط میخی پارسی باستان (خطی که برای کتیبه‌هایشان به‌کار می‌بردند)، در اصل نوآوری مادها بوده، درحالی‌که رودیگر اشمیت احتمال می‌دهد مادها از خط میخی آشوری بهره می‌بردند. strabo (15.2.8) کتاب مقدس (کتاب عزرا، باب ۶، آیهٔ ۲) نیز روایت می‌کند که در زمان داریوش یکم هخامنشی، طوماری در کاخ اکباتان در سرزمین ماد یافت شد که فرمان‌هایی بر آن نوشته شده بود. خط مادی درباره اینکه آیا مادها زبان خود را به کتابت درآورده بودند یا نه، بین ایرانشناس‌ها اختلاف نظر وجود دارد. هرودوت می‌گوید که در زمان دهیوکه، نخستین پادشاه ماد، «دعاوی را نوشته، نزد شاه می‌فرستادند. سپس او درباره آنچه نزدش آورده شده بود، داوری می‌کرد و داوری‌هایش را بازپس می‌فرستاد». در نوشته‌های مورخ‌های یونانی اشاره‌هایی به داستان‌ها و اشعار حماسی و عاشقانه مادی دیده می‌شود. به باور دیاکانوف، خطی که اکنون خط میخی فارسی باستان خوانده می‌شود و در کتیبه‌های شاهنشاه‌های هخامنشی به کار رفته، در اصل نوآوری مادها بوده است. واژگان میه و بنونیست، نخستین کسانی بودند که برخی از واژه‌های به کار رفته در کتیبه‌های فارسی باستان را که از قوانین آوایی این زبان پیروی نمی‌کرد، عناصر دخیل مادی نامیدند. پس از آن نیز به تدریج، واژه‌های مادی دیگری در کتیبه‌های آشوری و بابلی، الواح ایلامی، اسناد آرامی و متون یونانی شناسایی شد. بیشتر واژه‌های شناسایی شدهٔ مادی نام‌های خاص (اسامی اشخاص، قبایل و مکان‌ها) و اصطلاحات لشکری و کشوری است. نخستین کسی که به‌طور جدی با بهره‌گیری از اصول زبان‌شناسی تاریخی و تطبیق به بازسازی زبان مادی پرداخت، مایرهوفر بود. اگرچه واژه‌هایی که مادی به‌شمار آمده‌اند، اغلب دگرگونی‌های آوایی را نشان می‌دند که دیگر زبان‌ها یا گویش‌های ایرانی نیز دیده می‌شود، با این حال مهم‌ترین دلیل برای فرض پذیرش واژه‌های مادی در فارسی باستان، تأثیر ژرف و انکارناپذیر الگوهای نهادینهٔ مادی بر فرهنگ پارسی است. از یک چنین هستهٔ ثابت و مشخصی می‌توان با استفاده از «جفت‌های معادل»، برابرهای آوایی هم‌ارزش را در دو زبان ایرانی مادی و فارسی باستان منظم کرد. در موارد خاص توسط گرشویچ، تنها ویژگی اندکی (tsv/*> sp/ ایرانی؛ hv/> f/* ایرانی؛ نیز از روایت‌های فرعی: مواردی از قلب برای مثال در nz؛ ترکیبات فعلی با -t-*) مادی به‌شمار آمده و بقیه، گونه‌های درون‌فارسی شمرده شده‌اند. برای هر واژهٔ منفرد یا صورتی اسمی — بر پایهٔ روند پژوهش، این‌گونه می‌توان خلاصه کرد — باید کاملاً محتاطانه و دقیق روشن ساخت که آیا مادی دانستن آن مسلم است یا نه؛ نباید هر صورتی را که به عنوان «فارسی باستان غیر اصیل» مورد تردید است، به راحتی «مادی دانست»، چرا که مادی مفهومی کلی برای تمامی دیگر زبان‌های ایرانی نیست، در واقع این زبان ایرانی شمال‌غربی در بر گیرندهٔ همهٔ آن‌ها نیست. این موضوع به خوبی از پارتی (میانه) بر می‌آید، اما پارتی میانه را نمی‌توان دنبالهٔ مادی دانست، بلکه حتی مانند فارسی میانه و باستان اختلافاتی را با آن نشان می‌دهد. درواقع از صورت باستانی زبان پارتی اثری به دست نیامده است.حسن رضایی باغ‌بیدی: دستور زبان پارتی (پهلوی اشکانی)، تهران: نشر آثار، ص ۱۴. م در نام اشخاص دیده شده‌است)، به‌تازگی کاملاً مادی بودن آن مردود دانسته شده یا این‌که باید جزو یکی از گویش‌های گوناگونِ مادی به‌شمار آید. مایرهوفر، تنها تعدادی واژه درزمینهٔ اصطلاحات حقوقی، سپاهی‌گری و نام‌های خاص از قلمرو پادشاهی هخامنشی را مادی دانسته‌است. درعین‌حال، اشمیت دربارهٔ برخی از آن‌ها تردید دارد؛ برای مثال، xšāyaθiya به‌معنی شاه، دارای /θiy/ (به‌جای /ti/ ایرانی> /šiy/ پارسی باستان) نیست، بلکه بیشتر thii هندوایرانی> /θiy/ پارسی باستان است، و بنابراین، لزوماً نباید مادی شمرده شود. اینکه تا چه اندازه، واژه‌ها و به‌ویژه نام‌جای‌هایی را (که داده‌های ریشه‌شناختی آن‌ها را به‌درستی ازلحاظ معنایی و منطقی پذیرفت) که در روایات فرعی یونانی، ایلامی، بابِلی و غیرهٔ دوران هخامنشی ثبت شده‌اند، تنها برپایهٔ معیارهای زبانی، ازجمله sp, z مادی و مانند آن، می‌توان به‌طور قطع مادی دانست، مطلبی است که باید در جزئیات آن تصمیم‌گیری شود. تفسیر رودیگر اشمیت زبان مادها زبان مادهای باستان بود که بر بخش‌های بزرگی از کوه‌های زاگرس و شمال غربی ایران (احتمالاً به شکل کنفدراسیونی از دولت‌شهرهای کوچک‌تر) قبل از هخامنشیان حکومت می‌کردند. از آنجایی که هیچ متن مادی برای دوره مورد بحث باقی نمانده است، به طور قطع مشخص نیست که آیا مادها از زبان مادی به صورت نوشتاری یا زبان دیگری (مثلاً اکدی) برای متون اداری یا اقتصادی، سالنامه‌ها، قراردادها و مکاتبات استفاده می‌کردند. بنابراین، زبان مادی فقط به صورت پراکنده از شواهد موجود در زبان‌های مختلف دیگر، عمدتاً نام‌های خاص، شناخته شده است، اما برخی از کلمات که به صراحت به عنوان "مادی" توصیف می‌شوند، در یک بافت مادی قرار گرفته‌اند یا با ویژگی‌های واجی خاصی مشخص می‌شوند. در دوره اولیه مطالعات ایران، این ناآگاهی از واقعیت باعث استفاده خودسرانه از اصطلاح "مادی" برای زبان‌های مختلف دیگر، به ویژه برای ایلامی و اوستایی شد. بر اساس ویژگی‌های واج‌شناسی، زبان مادی به زبان‌های ایرانی شمال غربی تعلق دارد، اما تنها بخشی از این گروه است و نباید به عنوان یک اصطلاح جمعی برای کل آن اشتباه گرفته شود. | ## بخش 2: زبان مادی | سایر زبان‌های ایرانی شمال غربی باید در دوران باستان وجود داشته‌اند، همانطور که می‌توانیم از نام‌های تایید شده قبایل و کشورها و از شواهد ایرانی میانه، که در کتیبه‌های سه یا دو زبانه ساسانی و متون چند زبانه مانوی آن زمان دیده می‌شود و توسط داده‌های ایرانی مدرن تأیید می‌شود، استنباط کنیم. از طریق این مطالب همچنین مشخص می‌شود که تفاوت‌های گویشی بین ماد (باستان) و پارتی (قرون وسطی) وجود داشته است. برای اولین بار، نام مادها در امپراتوری نئوآشوری بر روی ستون معروف به اوبلیسک سیاه پادشاه شلمانسر سوم (۸۳۵ پیش از میلاد) ذکر شده است، زیرا در زمان سلطنت او (۸۵۸-۸۲۴ پیش از میلاد) آشوری‌ها با مردمان ایرانی غربی تماس پیدا کردند و مادها به مهمترین مخالفان آنها تبدیل شدند که دائماً شورش می‌کردند. به مدت دو قرن نام‌های ایرانی در کتیبه‌های آشوری (به ویژه شمشی-ادد پنجم [۸۲۳-۸۱۱ پیش از میلاد]، تیگلات-پیلسر سوم [۷۴۴-۷۲۷ پیش از میلاد] و سارگون دوم [۷۲۱-۷۰۵ پیش از میلاد ذکر شده است، که عمدتاً نام‌های شاهزادگان کوچک ("حاکمان شهر") و نام‌های محلی متعلق به آنها بوده است. ریشه‌های مادی این نام‌های انسانی از دلایل زمانی و جغرافیایی آشکار است، اما بازیابی اشکال قابل اعتماد نام‌های مادی تنها از طریق کتیبه‌های سلطنتی هخامنشی در پایان قرن ششم پیش از میلاد امکان‌پذیر است. نسخه‌های بابلی و (تا آنجا که حفظ شده‌اند) آرامی کتیبه بزرگ بیستون داریوش اول (DB; q.v.) در نتیجه و بدون استثنا، صورت‌هایی از نام‌ها را نشان می‌دهند که وقتی حاوی برخی تحولات خاص فارسی باستان هستند، با صورت‌های اصیل فارسی باستان (که در متن عیلامی نیز منعکس شده‌اند) مطابقت ندارند و بنابراین باید از گویش ایرانی دیگری آمده باشند که بدیهی است فقط زبان مادی را می‌توان برای آن در نظر گرفت. این صورت‌های «مادی» گواهی بر تأثیر مادها بر سنت کاتبان بین‌النهرین هستند و باید در زمینه وسیع‌تری دیده شوند، زیرا همین نسخه‌ها در موارد دیگر نیز سنت‌های اکدی قدیمی‌تر را منعکس می‌کنند و نه معادل فارسی باستان (مثلاً Bab. از این تشابهات، ویژگی‌های متمایز زیر در زبان مادی قابل تشخیص است: کلمه مدیترانه‌ای sp در مقابل کلمه‌های اپرای s < کلمه PIE. در غیر این صورت، تعدادی از کلمات که در کتیبه‌های سلطنتی فارسی باستان گواهی شده‌اند، اما به شکلی متفاوت از روند معمول واج‌شناسی فارسی باستان، به زبان مادی نسبت داده می‌شوند، عمدتاً به این دلیل که ایرانیان از زمان کوروش بزرگ، با کنار گذاشتن یوغ حکومت مادها، خود را وارث مادها می‌دانستند. با این وجود، مادها و مادها جایگاه برجسته‌ای در امپراتوری پارس و بدیهی است که زبان مادی نیز به عنوان تأمین‌کننده‌ی وام‌واژه‌ها داشتند. دلیل انتخاب چنین صورت‌هایی، تمایل به باستانی‌سازی است که به طرز چشمگیری آشکار می‌شود، زمانی که متن فارسی باستان یک صورت خارجی، یعنی صورت مادی را نشان می‌دهد (مثلاً DNa 10f. اما نکته بسیار مهم این واقعیت است که هر انتساب یک کلمه یا نام، در هر صورت، از ویژگی‌های متمایزی که به صراحت به عنوان «ماد» تأیید شده‌اند، شروع می‌شود و در زمینه تاریخی-جغرافیایی، پایه‌های محکمی دارد و باید محتمل دانست که به نوعی سنت قدیمی یا باستانی وابسته است (و به هیچ وجه نوآوری نیست). نمونه‌هایی از زبان مادی در گویش امروزی زبان کاشانی گویش‌های روستایی راجی اگرچه خود شهر کاشان اکنون کاملاً فارسی‌زبان است، بسیاری از سکونتگاه‌های مجاور آن، گویش‌های مرکزی بومی خود را حفظ کرده‌اند. گویش‌های مرکزی کاشان، که ما در اینجا آنها را گویش‌های کاشان به طور کلی می‌نامیم، اغلب توسط گویشورانشان راجی یا دی (دهی) می‌نامند. روستاها و شهرهای راجی‌زبان که از نظر تاریخی با کاشان مرتبط هستند، تا دلیجان در غرب، میمه در جنوب غربی و نطنز در جنوب امتداد دارند، اگرچه این مناطق ذکر شده اکنون حوزه‌های اداری مستقل از کاشان را در استان اصفهان تشکیل می‌دهند. در واقع، تقسیمات اداری فعلی هیچ چارچوب مرجع خوبی برای تعیین گویش‌های آنچه که زیرگروه کاشانی از گویش‌های مرکزی نامیده می‌شود، ارائه نمی‌دهد. بیشتر روستاها تا حدی یا کاملاً فارسی‌زبان شده‌اند و عملاً همه گویشوران راجی دوزبانه هستند . توزیع مکان‌های راجی‌زبان از یک نظرسنجی انجام شده در دهه ۱۹۷۰ برای مناطق روستایی استان اصفهان مشخص شده است. داده‌های مربوط به کاشان، که در جدول ۱ محاسبه و خلاصه شده‌اند، نشان می‌دهد که ۳۸ مورد از کل ۹۶ مورد، یا ۴۰ درصد، از سکونتگاه‌ها، گویشوران بومی راجی داشته‌اند. در کویرات، از توابع گرمسیر به مرکزیت ابوزیدآباد، هر نه سکونتگاه به راجی صحبت می‌کردند، در حالی که در میان هشت سکونتگاه تابع آران، تنها دو مورد، یعنی آران و بیدگل، گویش‌های خود را، هرچند فقط تا حدی، حفظ کرده‌اند. در سردسیر یا کوهستانی جنوب و غرب شهرستان کاشان، قهرود و نیاسر تغییر زبانی قابل توجهی را نشان می‌دهند، در حالی که جوشقان و میمه محافظه‌کار بوده‌اند. این بررسی، شهرستان نطنز در جنوب کاشان، به همراه چندین روستای راجی‌زبان در اطراف قله کرکس، مانند هنجن، یارند، ابیانه، بیدهند، فریز(ه)ند، سو(ه)، طرق، طار، کشا، و همچنین دهستان باد(رود) در گرمسیر را شامل نمی‌شود. با وجود توزیع تصادفی سکونتگاه‌های راجی و فارسی‌زبان، و تأثیر عمیق فارسی بر گویش‌های راجی، هیچ پیوستگی زبانی بین این دو وجود ندارد، به عنوان مثال، زبان خزری با حرکت به سمت جنوب از البرز مرکزی به سمت فلات در فارسی ادغام می‌شود. این گسست گویشی زمانی آشکار می‌شود که روستاهای مجاور، مانند روستای خونبِ راجی زبان و روستای لثورِ فارسی زبان (جنوب شهر کاشان) و روستای ونداده راجی زبان و روستای خسروآبادِ فارسی زبان (جنوب میمه)، به ترتیب در شمال و جنوب استان زبانی کاشان را با هم مقایسه کنیم. برای «برف»، «پسر» و «سگ»، لتوری و برای «خسروآبادی» برف، پسر، سگ، خونبی وفر، پیرا، اسپا و برای «وندادی ورف، پور، کووه» داریم. (1) دو گونه فارسی، اگرچه از روستاهای نسبتاً دورافتاده‌ای هستند، عملاً با یکدیگر و با فارسی محاوره‌ای تهران یکسان هستند. (2) گونه‌های فارسی از نظر واژگان، صرف و نحو و واج‌شناسی تاریخی با گویش‌های راجی به شدت در تضاد هستند. (3) گویش‌های راجی اساساً از نظر صرف و نحو مشابه هستند؛ برای مثال، افعال متعدی گذشته ساخت ارگاتیو (-m bedi) نشان می‌دهند و اسم مفعول دارای پیشوند وجهی (bo /bi-šta) است. همانطور که در متن هم‌تراز شماره 2 در زیر نیز نشان داده شده است، نزدیکی جغرافیایی تضمین‌کننده هویت یا شباهت هم‌تراز در میان گویش‌های راجی کاشان نیست. برای گویش‌های ضعیف در دهستان مرکزی، کاذی در دهستان کویرات، نیاسر، ازور، برزوک، ویجا و ویدوج در دهستان نیاسر و توتماج و جوینان در دهستان قهرود، هیچ اختصاری به کار نمی‌رود. مطالعات تطبیقی بیش از یک قرن است که محققان گویش‌شناسی ایرانی تلاش‌های متعددی برای طبقه‌بندی گویش‌های مرکزی به گروه‌های معنادار، جدا از مجاورت جغرافیایی، انجام داده‌اند. (1) والنتین ژوکوفسکی (1888)، یکی از پرکارترین گردآورندگان گویش‌های مرکزی، در مطالعه پیشگام خود، آنها را به دو گروه تقسیم کرد: کاشانی، شامل قوه، کش، ون و زف، و اصفهانی، شامل غازی، سدهی و کفرانی. (2) در آغاز قرن، زمانی که اطلاعات کافی برای بررسی گسترده زبان‌های ایرانی در دسترس بود، ویلهلم گایگر گویش‌های مرکزی را به عنوان یک گروه مجزا در زبان‌های ایرانی غربی تعریف کرد و آنها را به زیرگروه‌های کاشانی (قوه، نات، ون، ماه و نای)، کش-زف و زرتشتی یزدی طبقه‌بندی کرد. (3) کارل هادانک (در کتاب مان و هادانک) به تحلیل تطبیقی دقیقی از گویش‌های مرکزی پرداخت، اما همپوشانی‌های متعدد خطوط هم‌معنا مانع از رسیدن او به طبقه‌بندی مشخصی شد. ایوانف عاری از تحلیل صریح زبان‌شناختی است، اگرچه ظاهراً او زبان‌شناسی اجتماعی را که در تعریف زیرگروه کاشان که شامل JKāš، Qoh، Far، Yār، Keš و Soh بود، در نظر گرفته است، در حالی که نات در زیرگروه یزد و خان، وان و ماه در زیرگروه اصفهان قرار دارند. (5) هارولد بیلی در مقاله‌ای در دانشنامه، بررسی کلی از زبان‌های مدرن ایرانی انجام داد و گویش‌های مرکزی را به پنج زیرگروه تقسیم کرد که با طبقه‌بندی‌های بعدی مطابقت نزدیکی دارند، اگرچه اصول تطبیقی او صریح نیست. دو مورد از این زیرگروه‌ها شامل گویش‌های کاشان هستند: یار، فر و نات در مقابل قوه، می، سوه، کش و زف. (6) طبقه‌بندی اصلی بعدی زبان‌های ایرانی متعلق به گئورگ مورگنستیرن (1958) است که مطالعه خود را بر اساس واج‌شناسی تاریخی و تا حد کمتری، ریخت‌شناسی بنا نهاد. او بیش از هشتاد زبان و گویش ایرانی را در بیست و سه گروه طبقه‌بندی می‌کند که هشت مورد از آنها مربوط به گویش‌های مرکزی است. | ## بخش 3: زبان مادی | مورگنستیرن، مانند بیلی، گویش‌های کاشان را به دو گروه مجزا یعنی یار، فر، نات و ارد در مقابل قوه، کش، سوه و می اختصاص می‌دهد، در حالی که زف با گویش‌های اصفهان گروه‌بندی می‌شود. (7) یک گام مهم به جلو در مطالعه گویش‌های مرکزی، رساله دکترای کارل کرانک با عنوان «روابط زبانی در ایران مرکزی» بود. از بیست و هشت گویشی که او در مطالعه خود گرد آورده است، دوازده گویش به منطقه کاشان تعلق دارند: ابو، قوه، جو، می، ابی، یار، فار، سوه، باد، نات، کش و ترک. سی و نه نقشه ایزوگلوتیک او بر اساس ویژگی‌های واج‌شناختی و ریخت‌شناسی-واژگانی است. مطالعه تطبیقی حاضر مدیون یافته‌های کرانکه است، اما با گنجاندن مکان‌های بیشتر (JKāš، Ārā، Bdg، Del، Naš، Tār) و ارائه ایزوگلوهای جدید که عمداً برای مرتبط بودن با منطقه کاشان انتخاب شده‌اند، یافته‌های کرانکه را اصلاح و گسترش می‌دهد. (8) یک طبقه‌بندی پذیرفته‌شده از گویش‌های مرکزی متعلق به پیر لکوک (1989) است که منطقه کاشان-نطنز را به عنوان گروه شمال شرقی مشخص می‌کند، در حالی که اردستانی و زفره‌ای به همراه یزدی در گروه جنوب شرقی قرار می‌گیرند. (9) در یک مطالعه معتبر، گرنوت ویندفور (1992) یک گروه بزرگ شمالی-مرکزی را در منطقه کاشان و نطنز تعریف می‌کند که اردستانی و زفره‌ای را که هر دو به گروه جنوبی نسبت داده شده‌اند، مستثنی می‌کند. (10) راستورگوئوا و موشکالو تحلیل گسترده‌ای از گویش‌های مرکزی انجام دادند، اما بدون هیچ طبقه‌بندی صریحی. (11) دونالد استیلو گویش‌های مرکزی را به طور کلی در چهار ربع جغرافیایی گروه‌بندی می‌کند و گویش‌های اصفهان را با ترسیم دسته‌های یازده خط هم‌معنی تعریف می‌کند (همان، شکل 5). برخی از گویش‌ها دارای صامت سایشی حلقی /ḥ/ [ħ] و مصوت انسدادی /ʿ/ [ʕ] هستند، اما هیچ‌کدام واجی نیستند. این صداها عمدتاً در کلمات عربی ظاهر می‌شوند، از این رو به وضوح تحت تأثیر عربی قرار گرفته‌اند؛ اما هیچ توضیح قانع‌کننده‌ای در مورد چگونگی اقتباس این صامت‌ها توسط گویش‌ها ارائه نشده است. سیستم صوتی بسیار توسعه‌یافته‌ی طاری یکی از غنی‌ترین سیستم‌های صوتی در جهان است که بیست مصوت متمایز دارد، اگر پنج مصوت خیشومی را که لکوک (2002) جفت‌های حداقلی برای آنها تعیین می‌کند، در نظر بگیریم. به همین ترتیب، طول مصوت ثبت‌شده توسط گردآورندگان اولیه، به ندرت در سطح واج‌شناسی در مطالعات دقیق‌تر و بعدی توجیه می‌شود. اسم‌ها اسم‌ها عمدتاً با -a و/یا -e صرف می‌شوند که در هر گویش راجی نقش‌های متعددی ایفا می‌کنند. (8) علامت جمع در ابیانه‌ای –a است (مثلاً meša به معنای میش)، در بادرودی –e است (مثلاً bāle به معنای بیل)؛ در گویش‌های دیگر از –(h)ā یا –un استفاده می‌شود. در واقع، مرز مشخص بین این کارکردها گاهی مبهم است و تداخل آنها درک ریخت‌شناسی گویش‌ها را دشوار می‌کند. علاوه بر این، یک دسته کامل از کلمات در هر گویش دارای مصوت‌های پایانی /-a/، /-e/ یا هر دو هستند که از پسوند ایرانی باستان *-aka گرفته شده‌اند. ضمایر در مورد ضمیر مستقل اول مفرد، دوتایی مستقیم/مورب تاریخی فقط در ابی از/مان، بدآ/من حفظ شده است (رجوع کنید به بدرودی؛ ر.ک. ضمایر سوم مفرد شخصی و اثباتی با حرف اول بینی مشخصاً کاشانی هستند (نگاه کنید به ایزوگلاس شماره 3، زیر). –y، در حالی که سایر گویش‌های استانی اصفهان یا –ž یا –š دارند.) توزیع دلخواه انواع در /š/، /ž/ و /y/ در میان گویش‌های مرکزی، خط تاریخی تغییر š > ž > y را نشان می‌دهد که در آن š اصلی ابتدا به ž تبدیل می‌شود و حرف به صورت جانبی به y تبدیل می‌شود. این نویسنده این تحول در زمانی را به عنوان روندی فعال در حال حاضر در میان نسل‌های مختلف گویشوران خورزوقی و گزی مشاهده کرده است (به جزی مراجعه کنید). روند مشابهی را می‌توان در šm > žm > ym، همانطور که در زیر، ذیل ایزوگلس شماره 1 نشان داده شده است، و همچنین در j > ž > y در «woman» مشاهده کرد. (برای توضیح جایگزین، که فرض می‌کند سوم شخص مفرد –y و –š به ترتیب از OIran مشتق شده‌اند. افعال نقش مهم متعدی بودن، همراه با ساخت ثانویه اکثر بن‌های گذشته (با افزودن پسوند –ā به بن زمان حال)، لکوک (2002) را بر آن داشته است که بن‌های گذشته را به چهار دسته تقسیم کند. برخی از گویش‌ها قادر به تشکیل یک مجهول صرفی هستند و همه با افزودن پسوند –(V) n به ریشه فعلی، ریشه سببی تشکیل می‌دهند، مثلاً Ārā bə–m–tej–ən–ād–a «من باعث دویدن شده‌ام». –u که به وضوح در گویش یهودی کاشان متفاوت است، نشان دهنده تأثیر از گویش‌های استانی اصفهان است. ایزوگلاس‌ها چهارده ویژگی که در ادامه آمده است برای تعریف منطقه کاشان در کل منطقه گویش‌های مرکزی انتخاب شده‌اند. انتخاب ایزوگلس‌ها بر اساس در دسترس بودن داده‌ها برای اکثر گویش‌ها و همچنین اختصاصی بودن آنها برای منطقه کاشان است. کمبود داده‌ها و همپوشانی ایزوگلس‌ها مانع از گنجاندن برخی از ویژگی‌های شناسایی شده در مطالعات قبلی شد. ایزوگلس‌های ما را می‌توان به ویژگی‌های واج‌شناختی (1)، ریخت‌شناسی (2-6) و واژگانی (7-14) تقسیم کرد. برای اختصار، وقتی کلمه‌ای با حروف کوچک و بزرگ نوشته می‌شود، نشان می‌دهد که طیف وسیعی از اشکال در گویش‌های مختلف وجود دارد. اگرچه داده‌های کافی در گویش‌های دیگر برای مقایسه گسترده وجود ندارد، داده‌های موجود نشان‌دهنده خط تغییر صدا –šm– > žm > (y)m هستند (ر.ک. در گویش‌هایی که هیچ نشانه‌ی جنسیتی رسمی در اسم‌ها نشان داده نمی‌شود، تمایز با تطابق صفت‌ها و فعل آشکار می‌شود. به نظر می‌رسد فریزندی فقط در برخی از توافق‌های فعل سوم شخص که فاعل به طور طبیعی مؤنث است، جنسیت را نشان می‌دهد، مثلاً pür/dot–äm ko–šo / štä? «پسرم/دخترم کجا رفت؟» همانطور که یارشاطر (1985) نشان داده است، میمایی و اردستانی نیز بقایای کمی از جنسیت را در عبارت فعلی نشان می‌دهند. بررسی دقیق‌تر گویش‌های کاشان بدون در نظر گرفتن مقوله جنسیت نشان می‌دهد که برخی از اسم‌های آنها دارای پسوند بدون تأکید –a یا –e هستند که می‌توان آن را به نشانگر مؤنث ایرانی باستان *-ā نسبت داد (به جای *-aka، منشأ –a/-e در Qoh espá، JKāš esbé < *spaka- «سگ» و بیشتر اسم‌های دیگر در ایرانی غربی که به این مصوت‌ها ختم می‌شوند). تحقیقات مورگنستیرن نشان می‌دهد که تمایز جنسیتی، حداقل در اسم‌ها، یک ویژگی باستانی است که زمانی در تمام گویش‌های کاشان و همچنین در تاتی شمال وجود داشته است. او نشان می‌دهد که از نظر جنسیت دستوری، گویش‌های کاشان انتهای جنوبی یک پیوستار زبانی بزرگتر را تشکیل می‌دهند که با کمی وقفه به سمت شمال به آمورایی، وفسی و الویری، سپس به تاتی جنوبی قزوین و طارم علیا و در شمال تا کجالی امتداد می‌یابد. علاوه بر این، استیلو این ایده را مطرح می‌کند که برخی از گویش‌های تاتی نه تنها در حفظ تمایز جنسیتی قدیمی‌تر محافظه‌کار بوده‌اند، بلکه آن را از طریق ارجاع متقابل به جنسیت اسم در جایگاه‌های مختلف در عبارت اسمی یا فعلی، به حوزه‌های جدیدی گسترش داده‌اند. | ## جمع‌بندی | استیلو سپس با تمرکز بر گویش‌های تاتی همسایه کفتجی و کلاسی در شرق طارم، توضیح می‌دهد.