موضوع مقاله: فهرست وام‌واژه‌های ترکی در فارسی | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # فهرست وام‌واژه‌های ترکی در فارسی | مقدمه: نخستین تأثیر زبان ترکی بر پارسی، در زمان حضور سربازان تُرک در ارتش سامانیان روی داد. | ## بخش 1: فهرست وام‌واژه‌های ترکی در فارسی | پس از آن، در زمان فرمان‌روایی غزنویان، سلجوقیان و پس از حملهٔ مغول، تعداد بیشتری وام‌واژهٔ ترکی به زبان فارسی راه یافت؛ اما بیشترین راه‌یابی واژه‌های ترکی به زبان فارسی در زمان فرمانروایی صفویان، که ترکمانان قزلباش در تأسیس آن نقش اساسی داشتند، و قاجاریان بر ایران بود. پسوندها باشی چی وام‌واژه‌های ترکی رایج در فارسی کنونی آ آبجی خواهر اتاق؛ سراچه، چهاردیواری آچار دست ابزار آچمز موقعیتی در شطرنج که مهره ای مانع از کیش شدن مهره شاه می شود آذوقه توشه آقا سرور، کیا آلاچیق سایبان اَپهمنبع برای اثبات رایج بودن (اشتباه نشود؛ در الفبای سیریلیک "п" با p"" مساوی است): منبع برای ریشهٔ واژه (اشتباه نشود؛ در الفبای لاتینِ ازبکی "O" با "آ" مساوی است): در فارسی تاجیکی، خواهر بزرگ‌تر اُتراق توقف موقت در مسیر مسافرت اتو اجاق آتشدان و خاندان اردک گونه‌ای مرغابی الاغ خر اردو لشکرگاه، جمع شدن گروهی ورزشکار به منظور ارمغان پیشکش، رهاورد اَکهمنبع برای اثبات رایج بودن: منبع برای ریشهٔ واژه: در فارسی تاجیکی، برادر بزرگ‌تر اوکهمنبع برای اثبات رایج بودن (اشتباه نشود؛ در الفبای سیریلیک "Y" با "U" مساوی است): منبع برای ریشهٔ واژه: در فارسی تاجیکی، برادر کوچک‌تر اوماج آش آرد گندم ایل قوم و طایفه ب باقرقره باتلاق مرداب، تالاب باجناق؛ همریش، شوهرهای خواهران بزک؛ آرایش بقچه؛ بسته ای که پیچیده در پارچه باشد بلدرچین پرنده‌ای از ماکیان سانان بنچاق ؛ سند، سند مالکیت بیات قدیمی، مانده، کهنه بی‌بی؛ مادربزرگ، ملکه در ورق بازی. ت تپه تسمه دوال تلاشکوشش؛ کوشش توتون/تُتُن گونه‌ای گیاه مخدر توشک/تشک بستر توی یا طوی؛ در متون فارسی ایران به معنی جشن وضیافت و عروسی) و در فارسی دری تاجیکستان، عروسیریشه کلمه: اثبات برای رایج بودن واژه: تغار ظرف بزرگ سفالی که برای ذخیره مواد استفاده می شود. واحد اندازه گیری غلات در قدیم ث ج جار بانگ جقه زیورآلات تاج پادشاهی جلو پیش‌رو چ چاپار برید، قاصد چاپیدنترکی+ف؛ تیغیدن چاتمه چند تفنگ را صلیبی بهم پیوسته در زمین نصب کردن ؛ توقف قراول ها در یک محل چاخان لاف‌زن چاق فربه چالش کشمکش چپق ابزار مصرف توتون چخماقفرهنگ سخن؛ سنگ آتش چریک پیشمرگ چقر صفحه 36 استفاده شده بدبدن چکمه موزه چلاق/چولاق لنگ چماق/چوماق گرز چوبی چمباتمه نشستن که کف پا تنها روی زمین باشد. چمچه< کفگیر؛ ملاقه؛ قاشق بزرگ چیچکریشه: گل ح خ خان سالار خانم بانو د داداش برادر داغان از مصدر داغُلماق = فروریختن؛ از هم پاشیده درنا اسم ترکی کرکی است. | ## بخش 2: فهرست وام‌واژه‌های ترکی در فارسی | دکمه وسیله‌ای برای بستن رخت دُلمه خوراک تو پر دنج خلوت و آرام دوزاز مصدر دؤزماق به معنی چیدن اشیائی بر روی زمین یا چیزی مسطح گونه‌ای بازی دوقلو فرزندان همزاد دیلاق دراز و نزار دیلماج ترجمان و مترجم ذ ر ز ژ س ساچمه سربک، گلوله ریز سراغ؛ پِی، دنبال، پرسش سقّز ژد، صمغ سُقُلمه ضربتی که با مشت به پهلوی کسی زنند. سنجاق گونه‌ای سوزن ته گرد سورتمه گردونه برف سورچی گردونه ران سورسات سوگلی برگزیده ش شیشلیک گونه‌ای کباب شلوغ ازدحام جمعیت. بی مبالات ص ض ط طرلان پرنده شکاری از گروه بازها و بزرگ‌تر از قرقی، شاه‌باز ظ ع غ ف فنر فلز ارتجاع‌پذیر ق قابلمه دیگ، کماجدان قاپو در دروازه. قاپیدن قاپ زدن؛ ربودن قاچ برش قاچاق فروش و حمل غیرقانونی قاشق کفچک قاق ؛در فارسی افغانستان به معنی خشک کاربرد دارد. قانغوزک رایج در فارسی افغانستان، سوسک قاطی درهم قایق ناوچه قبراق از مصدر قبردماق=جنبش؛ چابک/چالاک قبرغه در صفحه 23 و 24 استفاده شده استخوان پهلو، دنده، در فارسی افغانستان رایج است. | ## بخش 3: فهرست وام‌واژه‌های ترکی در فارسی | قدغن/قدغن/غدغن ممنوع قرامساق گونه‌ای دشنام قرقی گونه‌ای پرنده باز قرمه گونه‌ای خورش قره قوروت کشک سیاه قره‌نی گونه‌ای نی بزرگ قروتی گونه‌ای آش قشقرق آشوب قشلاق گرمسیر قشون سپاه، لشگر قلچماق گردن‌کلفت قلاش نیرنگباز قلاووز سواران دیدبان قلدر زورگو قنداق چوب تفنگ، رخت نوزاد قمچی/قمچیندر صفحه 5 استفاده شده به معنی شلاق یا تازیانه در فارسی افغانستان کاربرد دارد. قو از تیره مرغابیان قوچ راک قورباغه وزغ، غوک قورت دادن بلعیدن قوروت/قُروت کشک قوش باز شکاری قمه قوطی گونه‌ای ظرف قیچی دوکارد قیماق: به معنی خامه در فارسی افغانستان رایج است قیمه گوشت‌ریزه ک کاکوتی آویشن کرنش سرفرود آوردن کشیک نگهبانی کمک؛ یاری کوچ جابه‌جایی عشایر کولاک؛ طوفان شدید کول صفحه 11 استفاده شده ؛ در فارسی افغانستان به معنی دریاچه گ گزمه؛ شبگرد گلَنگِدن بخشی از تفنگ که فشنگ را نگه می‌دارد. ل م ن و ولسوال: در فارسی افغانستان، فرماندار شهرستان ترکی+پشتو (واژه "ولس" یا "اولوس" برگرفته از ترکی قدیم در مغولی می‌باشد (طبق منبع) که وارد پشتو شده و با پسوند "وال" پشتو که معادل آن در فارسی پسوند "دار" می‌باشد یکجا شده معنی "مردم‌دار" یا "حاکم شهرستان" را پیدا کرده و وارد فارسی افغانستان شده) ولسوالی: در فارسی افغانستان، شهرستان ترکی+پشتو (واژه "ولس" یا "اولوس" برگرفته از ترکی قدیم در مغولی می‌باشد (طبق منبع) که وارد پشتو شده و با پسوند "والی" پشتو که معادل آن در فارسی پسوند "داری" می‌باشد یکجا شده معنی "مردم‌داری" یا" شهرستان" را پیدا کرده و وارد فارسی افغانستان شده) ه ی یاتاقان بستر، جایگاه یاغی سرکش، نافرمان یدک دنباله، پالاد یساول (درجه نظامی) ملازم سواره یغما تاراج یقه/یخه لبه پیراهن، گریبان ینگه در فارسی افغانستان، خانم‌برادر یواش؛ آهسته یورتمه چارگامه یورش حمله یونجه گونه‌ای گیاه ییلاق سردسیر، تابستانگاه وام‌واژه‌های ترکی در لهجهٔ گفتاری تهرانی بیشتر این واژه‌ها از زمان فرمانروایی قاجارها در ایران و به ویژه در لهجه تهرانی راه یافته‌است و در فارسی دری افغانستان و تاجیکستان ناآشناست. آ اُغور/اوغور: دولت/وقت/خیر/برکت ال و بل از اِله و بِله: چنین و چنان ایز: رد پا آیزنه/یزنه: شوهر خواهر ب باسلق پ ت تپق تُخماق: جامه کوب گازران ث ج جیک و بوک: در اصل به معنای حالت قرار گرفتن قاپ بر پشت در قمارکاشغری چ ح خ د دگنک: چماق دیرَک/تِراک/تِراکوکاشغری دیشلمه ذ ر ز ژ س سپور: رفتگر سرتق: مُصِر/لجوج ش شلتاق: نزاع/غوغا ص ض ط ظ ع غ غازغان: دیگ بزرگ مسی ف ق قاتق: چاشنی از قبیل سرکه یا ماست که به طعام توتماج درآمیزند/آمیزه قاتی قالتاق: زین اسب قاوت/قاووت/قاغُت: نوعی خوردنی قاین: برادر شوهر/برادر زن قرت: جرعه قرق/قریغ/قُرغ: محل محافظت شده قشو قلق: ک گ ل م مُشتلق: مژدگانی از مژده فارسی+ لق ترکی منجوق: سنگ‌های زینتی که بر گردن آویزند ن و ی یالقوز: تنها/مجرد یزنه/یزنا: شوهر خواهر بزرگتر یغُر/یغور ینگه دنیا/ینگی دنیا: دنیای جدید/قاره آمریکا نام‌ها آ آغاسی/آقاسی: سرور، مهتر آقا/آغا: بزرگ/برادر بزرگ‌تر/عمو/رئیس آقاجری آنقوت آیدا: مثل ماه آیدین آیسان آیلین آیناز ا اتابک ارسلان ازبکاز اغوزبیگ افشاراووشار الناز اوزون‌برون: نام نوعی ماهی ب بایقوش بایندر بکتاش بلدرچین بیات: در اصل به معنی کهنه/قدیمی پ ت تِیمور ث ج چ ح خ خان‌جانترکی+فارسی خان‌محمدترکی+عربی خزر/خُزار: نام سرزمینی از ترکانکاشغری خلجکاشغری د دلیجه ذ ر ز ژ س سنجر: پرنده شکاری سنقر سوگل: عشق سولماز: همیشه شاداب ش ص ض ط طغرل ظ ع عم‌قزی: دختر عمو غ غزلاغ ف ق قاآن قرقاول:اسم یک نوع پرنده قرقی: نوعی پرنده شکاری قره‌غاز قره‌قل: یک نوع گوسفنددر زبان ترکی «قره» به معنای سیاه و «قل» به معنای جوی است. قزل قزل‌آلا قوش‌بید: نام تیره‌ای از ابریشمی‌واران ک گ گَلین: عروس ل لاچین م ن نازلی («ناز» فارسی و «لی» ترکی) و ه ی یاشار: زیستن یخن‌قاق: رایج در فارسی افغانستان، پیراهنیخن (فارسی)+قاق (ترکی). | ## جمع‌بندی | سوم، انتشارات بدیهه، ۱۳۷۴ حسن بیگ روملو، احسن‌التواریخ (۲ جلد)، به تصحیح عبدالحسین نوایی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹.