موضوع مقاله: نایژه | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # نایژه | مقدمه: نایژه یا برونش (از فرانسوی: Bronche) مجرایی در بخش پایینی دستگاه تنفسی است که هوا را به درون شش‌ها هدایت می‌کند. | ## بخش 1: نایژه | نایژه گذرگاه هوایی شش‌ها، پس از نای است و دیوارهٔ آن دارای ۵ تا ۷ نیم‌غضروف و غده‌های مخاطی است. نایژه‌های اصلی که از نای در محل دوشاخه‌شدن آن موسوم به کارینا منشعب می‌شوند، شامل نایژهٔ اصلی راست و نایژهٔ اصلی چپ هستند. این نایژه‌ها پهن‌ترین نایژه‌ها هستند و به‌ترتیب از طریق ناف ریه وارد شش راست و شش چپ می‌شوند. نایژه‌های اصلی به نایژه‌های فرعی باریک‌تر یا نایژه‌های لوبی منشعب می‌شوند و این‌ها نیز به نایژه‌های بخشی) باریک‌تر تقسیم می‌شوند. نایژه‌ها از آن‌جا که هنوز قطر کافی دارند، توسط غضروف پشتیبانی می‌شوند، اما زمانی که قطر آن‌ها چنان کاهش یابد که دیگر غضروفی آن‌ها را نگه ندارد، به نایژک تبدیل می‌شوند. نایژک‌ها (یا برونشیول‌ها) با تقسیمات متوالی باریک‌تر شده و در نهایت به کیسه‌های هوایی (یا آلوئول‌های) ریه ختم می‌شوند. در فارسی میانه نیز ناییزگ (nayizag) گفته می‌شده است.زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن، ص ۸۵، ژاله آموزگار، احمد تفضلی ساختار نای در محل کارینا به دو نایژهٔ اصلی، یعنی نایژهٔ راست و نایژهٔ چپ تقسیم می‌شود. کارینای نای در سطح زاویهٔ جناغی و در سطح مهرهٔ پنجم پشتی (در حالت استراحت) قرار دارد. این نایژه در سطح تقریبی مهرهٔ پنجم پشتی وارد ریشهٔ شش راست می‌شود و به سه نایژهٔ فرعی (لوبی) تقسیم می‌شود که اکسیژن را به سه لوب شش راست (فوقانی، میانی و تحتانی) می‌رسانند. سیاهرگ تَکی (آزیگوس) از پشت روی این نایژه قوس می‌زند و سرخرگ ریوی راست در ابتدا در زیر و سپس در جلوی آن قرار دارد. نایژهٔ اصلی چپ نسبت به راست باریک‌تر ولی بلندتر است و طولی حدود ۵ سانتی‌متر دارد. مسیر آن از زیر قوس آئورت می‌گذرد، از جلوی مری، مجرای لنفی سینه‌ای و آئورت نزولی عبور می‌کند، و در ابتدا سرخرگ ریوی چپ بالای آن و سپس در جلوی آن قرار می‌گیرد. نایژهٔ چپ شاخهٔ فراسرخرگی ندارد و از این رو برخی بر این باورند که لوب بالایی در شش چپ وجود ندارد و آنچه به‌عنوان لوب فوقانی شناسایی می‌شود، در واقع معادل لوب میانی در شش راست است. نایژهٔ اصلی چپ به دو نایژهٔ فرعی (لوبی) تقسیم می‌شود که هوا را به دو لوب شش چپ (فوقانی و تحتانی) می‌رسانند. این بخش‌ها با تیغه‌هایی از بافت پیوندی از هم جدا شده‌اند و همین ویژگی اجازه می‌دهد تا در جراحی، یک بخش بدون آسیب‌زدن به دیگر بخش‌ها برداشته شود. در آغاز، در هر شش ۱۰ بخش وجود دارد، ولی در شش چپ به‌دلیل داشتن تنها دو لوب، دو جفت از این بخش‌ها با هم ادغام شده‌اند و در نتیجه هشت بخش (چهار برای هر لوب) تشکیل می‌شود. نایژه‌های بخشی در سه شاخهٔ دیگر به‌ترتیب به نایژه‌های ردهٔ چهارم، پنجم و ششم یا همان نایژه‌های زیربخشی تقسیم می‌شوند. | ## بخش 2: نایژه | این نایژه‌ها به نایژک‌های کوچک‌تری منشعب می‌شوند که خود به نایژک‌های پایانی تقسیم می‌شوند. هر نایژک پایانی به چند نایژک تنفسی منشعب می‌شود که به‌نوبهٔ خود به دو تا یازده مجرای هوایی آلوئولی تقسیم می‌شوند. نایژه‌های اصلی دارای مجرای نسبتاً پهنی هستند که با لایه‌ای از بافت پوششی تنفسی پوشیده شده‌اند. این پوشش سلولی دارای مژک‌هایی است که به سمت دهان حرکت می‌کنند و ذرات گردوغبار و سایر ذرات ریز را خارج می‌سازند. زیر این پوشش لایه‌ای از ماهیچهٔ صاف قرار دارد که به‌شکل دو نوار عضلانی در جهت‌های مخالف پیچیده شده‌اند. این لایهٔ عضلانی دارای غدد مخاطی‌سرومی نیز هست که در دیوارهٔ خود مخاط ترشح می‌کنند. در نایژه‌های اصلی، غضروف به‌شکل حلقه‌های C-شکل مانند نای وجود دارد، در حالی که در نایژه‌های کوچک‌تر، غضروف به‌شکل صفحه‌های نیم‌دایره‌ای و نامنظم دیده می‌شود. این صفحات غضروفی از نایژه‌ها پشتیبانی ساختاری می‌کنند و راه هوایی را باز نگه می‌دارند. ضخامت دیوارهٔ نایژه به‌طور معمول حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از قطر کلی نایژه را تشکیل می‌دهد. این نایژه‌ها با بافت پوششی تنفسی پوشیده شده‌اند که در ردهٔ بافت پوششی مطبق کاذب جای می‌گیرد. بافت پوششی نایژه‌های اصلی دارای سلول جامی است، که نوعی غدهٔ تغییرشکل‌یافته از بافت پوششی ساده به‌شمار می‌رود و موسین تولید می‌کند که مادهٔ اصلی مخاط است. مخاط در فرایند پاک‌سازی مخاطی-مژکی نقش مهمی در پاک نگه‌داشتن راه‌های هوایی دارد. با ادامهٔ شاخه‌زایی در درخت نایژه‌ای، میزان غضروف شفاف (هیلاین) در دیواره‌ها کاهش می‌یابد تا جایی که در نایژک‌ها دیگر وجود ندارد. غشای مخاطی نیز دگرگونی‌هایی را تجربه می‌کند؛ از بافت پوششی استوانه‌ای مطبق کاذب مژک‌دار، به بافت پوششی مکعبی سادهٔ مژک‌دار، و در نایژک‌های انتهایی و آلوئول‌ها به بافت پوششی ساده تغییر می‌کند. گوناگونی ساختاری در حدود ۰٫۱ تا ۵٪ از مردم، نایژه‌ای از لوب فوقانی شش راست پیش از محل کارینا از نایژهٔ اصلی منشعب می‌شود. این حالت ممکن است اشکال گوناگونی داشته باشد و اگرچه معمولاً بی‌نشانه است، می‌تواند علت زمینه‌ای بیماری‌های ریوی مانند عفونت مکرر باشد. نایژهٔ قلبی شیوعی در حدود ۰٫۳٪ دارد و به‌صورت نایژهٔ فرعی‌ای ظاهر می‌شود که از نایژهٔ میانیintermedius میان نایژهٔ لوبی بالایی و محل منشأ نایژه‌های لوبی میانی و تحتانی نایژهٔ اصلی راست منشعب می‌شود. | ## بخش 3: نایژه | 2006, در حدود نیمی از موارد مشاهده‌شده، نایژهٔ قلبی به‌صورت یک بن‌بست کوتاه دیده می‌شود، و در نیمی دیگر منشعب شده و با پارانشیم هوادار همراه است. کارکرد کار نایژه‌ها انتقال هوای جو زمین استنشاق‌شده به بافت‌های عملکردی شش، یعنی آلوئول‌ها، است. تبادل گاز میان هوای درون شش و خون در مویرگها از طریق دیواره‌های مجراهای آلوئولی و آلوئول‌ها انجام می‌شود. کیسهٔ هوایی و آلوئول‌ها عمدتاً از بافت پوششی ساده ساخته شده‌اند که امکان انتشار سریع اکسیژن و کربن دی‌اکسید را فراهم می‌کند. ضخیم‌شدن دیوارهٔ نایژه، که می‌تواند در سی‌تی اسکن مشاهده شود، معمولاً (اما نه همیشه) نشان‌دهندهٔ التهاب نایژه‌ها (برونشیت) است. به‌طور معمول نسبت ضخامت دیوارهٔ نایژه به قطر آن، بین ۰٫۱۷ تا ۰٫۲۳ است.Page 112 in: التهاب نایژه برونشیت به التهاب نایژه‌ها گفته می‌شود که می‌تواند حاد یا مزمن باشد. بسیاری از مبتلایان به برونشیت دچار بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) نیز هستند که معمولاً با دود کردن یا تماس بلندمدت با تحریک همراه است. آسپیراسیون نایژهٔ اصلی چپ با زاویهٔ بیشتری نسبت به نای از آن جدا می‌شود، در حالی‌که نایژهٔ راست پهن‌تر است. این تفاوت‌ها باعث می‌شود شش راست بیشتر در معرض آسپیراسیون ریوی (ذات‌الریهٔ ناشی از ورود مواد به شُش) قرار گیرد. اگر غذا، مایعات یا اجسام خارجی آسپیره شوند، احتمال بیشتری دارد که در نایژهٔ راست گیر کنند. اگر لولهٔ تراشه برای لوله‌گذاری در نای بیش‌ازحد فرورود، معمولاً وارد نایژهٔ راست می‌شود و تنها تهویهٔ شش راست را امکان‌پذیر می‌کند. آسم آسم با برانگیختگی بیش‌ازاندازهٔ نایژه‌ها با مؤلفهٔ التهابی مشخص می‌شود، که معمولاً در پاسخ به آلرژن‌ها رخ می‌دهد. در آسم، تنگ‌شدن نایژه‌ها می‌تواند باعث دشواری در تنفس و ایجاد تنگی نفس شود، که ممکن است به کم‌اکسیژنی در بدن بینجامد. افشانه نوعی برونکودیلاتور (نایژه‌گشا) را وارد راه‌های هوایی می‌کند که نایژه‌های تنگ‌شده را آرام کرده و مسیر تنفسی را باز می‌کند. بندآمدگی نایژه بندآمدگی نایژه‌ای یک اختلال مادرزادی نادر است که می‌تواند نمودهای گوناگونی داشته باشد. در این حالت، یکی یا چند نایژه (معمولاً نایژه‌های بخشی و گاه نایژه‌های لوبی) به‌شکل ناقص شکل می‌گیرند و به‌صورت نایژه‌ای بن‌بست ظاهر می‌شوند. پارانشیم (نرم‌آکنه) پیرامون به‌طور طبیعی مخاط ترشح می‌کند، اما به‌دلیل بندآمدگی، ترشحات انباشته و متسع می‌شوند. | ## جمع‌بندی | مخاط انباشته‌شده ممکن است به تشکیل توده‌ای مخاطی یا برونکوسل (کیست نایژه‌ای)، یا هر دو منجر شود.