موضوع مقاله: زاموآ | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زاموآ | مقدمه: زاموآ در بخش علیای رود زاب کوچک قرار داشت که خود یکی از شعبه‌های دجله بشمار می‌رفت، شعبه‌هایی که در مسیر سفلای آن خاک اصلی آشور را قطع می‌کنند. | ## بخش 1: زاموآ | سراسر زمین‌هایی که از دریاچهٔ ارومیه تا بخش‌های علیای رود دیاله ممتد بودناحیهٔ شهرهای کنونی میاندواب، بانه، سلیمانیه، سرپل ذهاب و سنندج به معنی بسیط بنام ماننا موسوم بود ولی به‌طور محدود زاموآ نامیده می‌شده. تاریخچه زاموآ در آغاز هزارهٔ‌یکم پیش از میلاد از میان دولت‌های ایرانی که نخست در سرزمین ماد تشکیل شدند نقش رهبری را دولت‌های کوچک نواحی زاموآ که مسکن لولوبیان و کوتیان بود بازی می‌کردند. م.) به نام زاموآ یا مازاموآ خوانده شد بخش شمالی زاموآ را مننا و بخش جنوبی را پارسوآ خواندند. مننا (زاموای داخلی) در وقایع سال ۸۸۲ (پیش از میلاد) برای نخستین بار به اصطلاح حاکم‌نشین مازاموا برمی‌خوریم؛ ولی ایالت مزبور شامل بخش‌های جنوبی آن نمی‌گردید و ظاهراً چیزی از لشکرکشی ۸۸۰ (پیش از میلاد) نگذشت که مردم آن بخش‌ها استقلال خویش را باز پس گرفتند. باری شلمنسر سوم در سال ۸۵۹ (پیش از میلاد) به سرزمین مزبور لشکر کشید و در سال ۸۵۵ (پیش از میلاد) ناحیهٔ حاکم‌نشین مازاموا به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده بود.بخش شمالی زاموای داخلی یا ماننا نامیده شد که فقط نام یکی از قبایل چندگانه ماننا چنین بود پارسوآ (زاموای خارجی) زاموای خارجی یا «زاموای جنوبی» واقع در جنوب کشور ماننا قرارداشت و ناحیه مزبور به سمت جنوب و جنوب شرقی نامحدود بوده و شاید تا سرزمین پارسیان امتداد می‌یافت؛ زاموای خارجی احتمالاً محل اسکان قبایل پارسی بوده‌است.ممکن است قبایل لر، بختیاری، قشقایی، لک، کرمانشاهی و بسیاری که بزبان هندواورپایی متکلم‌اند منشأ پارسوایی داشته باشند. | ## بخش 2: زاموآ | باید اضافه نمود پارسوآ و ماننا دو قبیله با دو زبان، آیین، و فرهنگ متمایز بودند که هر دو تحت انقیاد آشوریان قرار داشتند و قبایل ماننا برای کسب استقلال خویش ظاهراً از پارسوآ پیشی گرفت.هم اکنون اقوام کرد و آذری ساکن در شهرهای بانه، نقده، بوکان، پیرانشهر اخلاف مانناییان و پارسواییان هستند بخش شمالی:ماننا یا زاموآی‌ داخلی به مرکزیت دژ ایزیرتوزاموآشاکنّو یا حاکم‌نشین مـازامــوآ در سال ۸۵۰ (پیش از میلاد) به ۲ ایالت آشوری تقسیم شد. بخش جنوبی:پارسوآ یا زاموآی‌ خارجی به مرکزیت دژ نیککور جامعهٔ زاموآ جامعهٔ زاموآ آنچنانکه در سالنامه‌های آشور ناسیراپال وصف شده جامعه‌ای بود طبقاتی واجد پیشه‌های حرفه‌ای که در آشور بدان ارج می‌نهادند و بسیار ترقی کرده بود. بالضروه پیشه‌ها از کشاورزینقاط مسکونی یا دهکده‌های ویژهٔ پیشه‌وران (آهنگران و درودگران) در نواحی مجاور غرب و شمال غربی ایلام در زمان این‌شوشی‌ناک تجزیه شده و بدین سبب تولیدات کالایی نیز محتملاً تا اندازه‌ای رونق داشت؛ ولی این جامعه در دوران بدوی پیدایش طبقات قرار داشت، دولت در آن ضعیف بود و اینجا و آنجای آن سرزمین دولت‌های کوچک وجود داشتند که قادر به پایدری و مقابله با تجاوزات آشور نبودند. تأسیس جامعهٔ طبقاتی را در اینجا باید در نیمهٔ دوم هزارهٔ دوم پیش از میلاد دانست. محتملا جریان پیدایش طبقات بر اثر سلطهٔ موقتی بابل در عهد کاسیان، در سرزمین مزبور تسریع شد. | ## بخش 3: زاموآ | سال‌نامه‌های آشور ناسیراپال دوم از نقاط مسکونی فوق یاد می‌کنند ولی ظاهرً موفق به تصرف دور لولومه نشدند زیرا که سال‌نامه‌ها فقط از تسخیر و نابودی نقاط مسکونی غیر مستحکم که جزء بخش‌های لاربوسا و بار و بی‌نوسا و همچنین دور لولومه بوده‌است صحبت می‌دارند و دربارهٔ نقطهٔ اخیرالذکر بخصوص سخنی نرفته‌است. Dur Lulume پیشوایان مهم زاموآ نخستین شاهکان زاموای‌داخلی آتا در بخش زاموآ مکتیارا در بخش زاموآی داخلی نور آداد در بخش داگارا پیریشاتی در بخش گیزیلبوندا نخستین شاهکان زاموای‌خارجی آمکا … مرکز دژ زامرو آمّالی … مرکز دژ آراشتوا مسو ... مرکز دژ کاسی خارتیش نواحی و اراضی مسکونی در زاموآ ناحیه کیرّوری ناحیه سمسی ناحیه سیمره ناحیه اولمانیا ناحیه آداعوش ناحیه خارگا ناحیه خارماسا ناحیه لاربوسا کشور گیلزان نواحی مجاور زاموای جنوبی (پارسوآ) امارت موساسینا … مرکز دژ بوناسی یا بونائیس … امارت کی‌یرتیارا … مرکز دژ لاربوسا امارت کیّروری … مرکز دژ بارا (دژ) امارت سابینا … مرکز دژ خودون ... قلاع و دهکده‌های متروک دیگر: قلعه آمارو قلعه پارسیندواین دژ شاید به پارسیان تعلق داشته باشد به هر حال تجزیهٔ پارسیندو شامل پارس و یندو است. | ## جمع‌بندی | قلعه ایریتو قلعه سوریتو قلعه خارتیش دهکدهٔ اوزه دهکدهٔ بیرتو دهکدهٔ لالاگا دهکدهٔ بارا دهکدهٔ دور- لولومه دهکدهٔ بی‌نوسا (بوناسی) نگارخانه جامعه زاموآ واجد پیشه‌های حرفه‌ای بود که در آشور بدان ارج می‌نهادند.