موضوع مقاله: بز | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # بز | مقدمه: گاهی برای تفکیک میان دو جنسیت این جانور جنس ماده آن را «بُز» و جنس نر آن را «کَل»، «یوور»، «تَکّه» یا «پازن» می‌گویند. | ## بخش 1: بز | نخستین نشانه‌های اهلی‌سازی بز در ایران یافت شد که مربوط به حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد است. اهلی‌سازی بزها حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش در اطراف رشته‌کوه زاگرس در غرب ایران اهلی شدند و بعد از سگ‌ها از نخستین حیوانات اهلی به‌شمار می‌آیند. تحلیل‌های ژنتیکی شواهد باستان‌شناسی را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد بز کوهی بزوار وحشی که امروزه در رشته‌کوه زاگرس یافت می‌شود و در گذشته در آناتولی گسترده بوده، به‌احتمال زیاد جد اصلی تمام یا اکثر بزهای اهلی امروزی است. کشاورزان دوره نوسنگی (نئولیتیک) شروع به نگهداری از بزهای وحشی کردند، عمدتاً برای دسترسی آسان به شیر و گوشت آنها، همچنین به‌خاطر کودشان که به‌عنوان سوخت استفاده می‌شد؛ و از استخوان، مو و زردپی آنها برای ساخت لباس، سازه و ابزار بهره می‌بردند.Hirst, K. قدیمی‌ترین بقایای بزهای اهلی مربوط به ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از زمان حال در تپه گنج‌دره ایران کشف شده‌اند. بقایای بز در محوطه‌های باستانی اریحا، چوغامامی، جایتون و چایونو یافت شده که قدمت اهلی‌سازی بز در آسیای غربی را بین ۸٬۰۰۰ تا ۹٬۰۰۰ سال پیش نشان می‌دهد. به‌طور تاریخی، پوست بز برای ساخت بطری‌های آب و شراب هم در سفر و هم برای حمل و فروش شراب، و برای تولید پوست‌نوشت (پرگامنت) به‌کار رفته است. بررسی دی‌ان‌ای بقایای بز از تپه‌های گنج‌دره نشان می‌دهد بزها به دو گروه تقسیم می‌شدند: یکی شبیه بزهای اهلی امروزی و دیگری شبیه بزهای وحشی، که نشان از آغاز فرایند اهلی‌سازی ژنتیکی دارد. این قدیمی‌ترین شواهد ژنتیکی از اهلی‌سازی بز است و نشان می‌دهد زاگرس یا اطراف آن خاستگاه اصلی اهلی‌سازی بزها بوده است. | ## بخش 2: بز | آغاز سن زادآوری بز معمولاً از ۷ ماهگی تا ۱۹ ماهگی است، اما اغلب بزها تقریباً در یک سالگی قادر به تولیدمثل هستند. دوره آبستنی تقریباً پنج ماه است و بزغاله‌ها معمولاً در اسفند، فروردین و اردیبهشت متولد می‌شوند. بزغاله بسیار چالاک و بازیگوش است و چند ساعت پس از تولد می‌تواند به همراه مادرش بدود. روند تولید مثل برای بز تا زمانی ادامه‌دار است که این حیوانات از نظر ژنتیکی و سلامتی در وضعیت مناسبی قرار داشته باشند. امروزه بیش از ۳۰۰ نژاد بز اهلی، با ویژگی‌های مختلف، در سراسر جهان دیده می‌شوند، که شماری از آنها از نظر اقتصادی و زندگی انسان اهمیت فراوان دارد؛ مثلاً نژادهای آنقره و کشمیر را برای تولید کرک و موی آنها و نژادهای سانن، توگن بورگ و چند نژاد اصلی دیگر را برای تولید شیر فراوان و بعضی نژادها را برای تولید گوشت پرورش می‌دهند. گونه‌ای نژاد بسیار کوچک بز را در آفریقا، برای گوشت آن و در آمریکای شمالی به عنوان حیوان دست‌آموز خانگی پرورش می‌دهند و دانشمندان برای تحقیقات آزمایشگاهی از آن استفاده می‌کنند. در بخشهایی از آسیا و آفریقا طبق سنتهای رایج، نگهداری گله‌های بزرگ بز را نشانه برکت و ثروت می‌دانند. بز تقریباً هر نوع گیاه، حتی گیاهان تلخ مزه و خارهای بیابان را می‌خورد و زندگی در کوهستان و صخره‌نوردی برای این جاندار آسان و ایده‌آل است. از این‌رو گله‌داران بزرگ از بز برای پاکسازی مراتع خود از این گونه گیاهان بهره می‌گیرند. | ## بخش 3: بز | بز در اوستا یاشت ۱۴٫۲۵ به عنوان یکی از اشکالی که Vərəθraγna اختیار می‌کند ذکر شده؛ در وندیداد ۵٫۵۲ شیر بز در زمره غذاهایی که زنانی که بچه مرده می‌زایند ممکن است مصرف کرده باشند آمده است. دو لفظ دیگر اوستایی، ازه «بز نر» و اسچانی «-بچه» در نیرنگستان و در دادستان ایک دنیگ در فهرست حیواناتی که قربانی می‌شوند و در پوندهیشن که گفته می‌شود کوجمترین گوسپند است ذکر شده. گونه‌های اهلی بز در جهان ایرانی در کل به‌طور سازمان یافته مورد مطالعه قرار نگرفته‌اند، و تلاشی در جهت بهبود ژنتیکی آنها هم صورت نگرفته است. به نظر می‌رسد همگی به یک نوع تعلق داشته باشند، و شاخ‌های شمشیر گونه داشته باشند. واریاسیون‌های اصلی منطقه‌ای، که بازتاب دهندهٔ محیط زیست آن‌ها (استپ یا کوه) هستند، درازی مو رنگ‌بندی سر و سم و فرم و درازی گوش‌ها و الی آخر هستند. وجود بزهای گونهٔ آنکارا در ایران و افغانستان محتمل است ولی جایی ثبت نشده، مثالهای منزوی را ممکن است بتوان در نتیجهٔ موتاسیون‌ها یافت ولی نه آن طور که در ترکیه رخ می‌دهد، از طریق تولید مثل گزینشی. جمعیت بزها در جهان حدود یک میلیارد رأس و در ایران حدود ۱۶ میلیون رأس تخمین زده شده است. در واقع، گرچه این حیوان در بازار ایران کمتر از گوسفند ارزش دارد، در تمامی نواحی که از دامداری امرار معاش می‌کنند به دلیل گسترهٔ محصولاتش و آسانی نگهداری بسیار مورد توجه است. بزها چیزهایی را می‌خورند که گوسفند نمی‌تواند بخورد، حتی در اراضی تعریف نشدهٔ حومهٔ شهرها، و نقش غیرقابل انکاری در مسیر سازی دارند. | ## جمع‌بندی | بدین ترتیب برای فقرا در ایران و افغانستان و بسیاری دیگر از مناطق خشک مانند آفریقا، بز نقشِ هم گاو و هم گوسفند را ایفا می‌کند.