موضوع مقاله: شیلات | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # شیلات | مقدمه: شیلات به معنای بنگاه یا کنش برداشت یا پرورش ماهی و دیگر آبزیان است و همچنین به جایگاهی که این کنش در آن انجام می‌شود (زیستگاه ماهیگیری) گفته می‌شود. | ## بخش 1: شیلات | شیلات بازرگانی دربرگیرندهٔ ماهیگیری در زیستگاه طبیعی و مزارع پرورش ماهی است که هم در آب‌های شیرین (در حدود ۱۰ درصد کل صید) و هم در اقیانوس‌ها (در حدود ۹۰ درصد) انجام می‌گیرد. در سال ۲۰۱۶ میلادی ۱۷۱ میلیون تن ماهی تولید شد، اما ماهیگیری بی‌رویه مشکلی فزاینده است که سبب کاهش برخی جمعیت‌ها شده‌است. به دلیل اهمیت اقتصادی و اجتماعی شیلات، این بخش با شیوه‌های پیچیدهٔ مدیریت ماهیگیری و نظام‌های حقوقی گوناگونی اداره می‌شود که در کشورهای مختلف بسیار متفاوت‌اند. از دیدگاه تاریخی، شیلات با رویکرد «هرکه زودتر برسد» اداره می‌شد، اما تهدیدهای ناشی از برداشت بی‌رویه و مسائل زیست‌محیطی، نیاز به قانون‌گذاری بیشتر را ایجاب کرده‌است. حاکمیت نوین بر شیلات اغلب با ترکیبی از پیمان‌های بین‌المللی و قوانین محلی برقرار می‌شود. کاهش جمعیت ماهیان، آلودگی دریایی و ویرانی زیست‌بوم‌های ساحلی، بی‌ثباتی فزاینده‌ای را در شیلات مهم جهان پدیدآورده و امنیت اقتصادی و امنیت غذایی بسیاری از مناطق جهان را تهدید می‌کند. این چالش‌ها با دگرگونی‌هایی که تغییر اقلیم بر اقیانوس‌ها وارد می‌سازد پیچیده‌تر نیز می‌شوند. این تعریف اغلب ترکیبی از ماهیگیران یک منطقه را دربرمی‌گیرد که گونه‌های همانند را با ابزارهای همانند صید می‌کنند. برخی سازمان‌های دولتی و خصوصی، به‌ویژه آنهایی که بر ماهیگیری تفریحی تمرکز دارند، در تعریف‌های خود نه‌تنها ماهیگیران بلکه ماهیان و زیستگاه‌هایی که ماهیان به آنها وابسته‌اند را نیز می‌گنجانند. واژهٔ «ماهی» در زیست‌شناسی — واژهٔ «ماهی» به‌طور دقیق به هر مهره‌دار آبزی گفته می‌شود که در سراسر زندگی آبشش دارد و ممکن است اندام‌های حرکتی (در صورت وجود) یا برآمدگی‌هایی به شکل بالهٔ ماهی داشته باشد. بسیاری از جانوران آبزی که به‌طور عامیانه «ماهی» خوانده می‌شوند، در این معنای دقیق ماهی نیستند؛ نمونه‌هایش حلزون صدف‌دار، سپیداجان، ستاره دریایی، خارچنگ و عروس دریایی هستند. از دیدگاه تبارشاخه‌شناسی، همهٔ مهره‌داران ماهی به‌شمار می‌آیند، اما در زبان روزمره «ماهی» اصطلاحی پیراتباری است و تنها به مهره‌داران غیرچهاراندامان اشاره دارد. در دوران‌های پیشین، حتی زیست‌شناسان نیز تمایزی قائل نمی‌شدند؛ برای نمونه، طبیعی‌دانان سده شانزدهم میلادی اغلب فک‌ها، نهنگ‌ها، دوزیستان، تمساحان و حتی اسب‌های آبی و نیز شمار زیادی از بی‌مهرگان دریایی را ماهی رده‌بندی می‌کردند.Cleveland P Hickman Jr. ماهی حقیقی — تعریف زیست‌شناختی ماهی (یادشده در بالا) گاه «ماهی حقیقی» خوانده می‌شود که اکثریت بزرگ آن‌ها پیوسته‌استخوانان هستند. ماهیان حقیقی را «ماهی باله‌دار» (finfish) نیز می‌نامند تا از دیگر آبزیان بی‌مهره‌ای که در شیلات یا آبزی‌پروری برداشت می‌شوند متمایز گردند. در حدود ۸۵ درصد تولید شیلات دریایی، ماهی باله‌دار بوده که عمدتاً موتوماهی پرویی (۴٫۹ میلیون تن)، زغال‌ماهی آلاسکا (۳٫۴ میلیون تن) و هوور مسقطی (۳٫۱ میلیون تن) را دربرمی‌گیرد. نمونه‌هایی از شیلات مهم جهان عبارت‌اند از شیلات ماهی آزاد آلاسکا، شیلات روغن‌ماهی اطلسی در نزدیکی جزایر لوفوتن، شیلات ماهی تن در شرق اقیانوس آرام و در چین. | ## بخش 2: شیلات | نزدیک به ۹۰ درصد صید شیلاتی جهان از اقیانوس‌ها و دریاها به دست می‌آید و صید دریایی از اواسط دههٔ ۱۹۹۰ میلادی نسبتاً پایدار مانده‌است (بین ۸۰ تا ۸۶ میلیون تن). بیشتر شیلات دریایی در نزدیکی ساحل قرار دارند؛ نه تنها به این دلیل که برداشت از آب‌های کم‌ژرفا آسان‌تر است، بلکه چون فراوانی ماهی در نزدیکی فلات ساحلی به سبب مواد مغذی ناشی از فراچاهش ساحلی و رواناب سطحی بیشتر است. با این حال، شیلات وحشی بارآور در اقیانوس‌های باز، به‌ویژه در نزدیکی دریاکوه‌ها و نیز در دریاچه‌ها و رودخانه‌های درون‌خشکی نیز وجود دارد. شیلات بازرگانی در سراسر جهان برای ماهیان باله‌دار، نرم‌تنان، سخت‌پوستان و خارپوستان و نیز گیاهان آبزی مانند کتانجک وجود دارد. برخی از این‌گونه‌ها عبارت‌اند از شاه‌ماهی، ماهی روغن، آنچوی، ماهی تن، کفشک، کفال، ماهی مرکب، میگو، ماهی آزاد، ، شاه‌میگو، صدف و شانه‌گونان. در سال ۲۰۲۲ میلادی شیلات خرده‌مقیاس در حدود ۴۰ درصد صید جهانی را تأمین کرده و ۹۰ درصد نیروی کار صید را پشتیبانی می‌کند؛ زنان ۴۰ درصد این نیروی کار را تشکیل می‌دهند. ۵۰۰ میلیون نفر برای گذران زندگی به شیلات خرده‌مقیاس وابسته‌اند که از این میان ۵۳ میلیون نفر به ماهیگیری معیشتی مشغول‌اند و ۴۵ درصدشان زنان هستند. در سال ۲۰۲۲ شیلات آب‌های درون‌خشکی ۱۱٫۳ میلیون تن تولید داشت که عمدتاً در آسیا (۶۳٫۴ درصد) و آفریقا (۲۹٫۴ درصد) برداشت شد. پیشتازان تولید عبارت بودند از هند (۱٫۹ میلیون تن)، بنگلادش (۱٫۳ میلیون تن)، چین (۱٫۲ میلیون تن)، میانمار (۰٫۹ میلیون تن) و اندونزی (۰٫۵ میلیون تن). اهمیت اقتصادی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، معاش بیش از ۵۰۰ میلیون نفر در کشورهای در حال توسعه به شیلات و آبزی‌پروری وابسته است. ماهیگیری بی‌رویه، شامل برداشت فراتر از سطوح پایدار، ذخایر ماهی و اشتغال را در بسیاری از مناطق جهان کاهش داده‌است.C. در سال ۲۰۱۴ برآورد شد که شیلات جهانی سالانه ۲۷۰ میلیارد دلار آمریکا به تولید ناخالص داخلی جهان می‌افزاید و با اجرای کامل ماهیگیری پایدار، این رقم می‌تواند تا ۵۰ میلیارد دلار افزایش یابد. در سال ۲۰۲۲، ۷۷ درصد نیروی کار جهانی شیلات در آسیا، ۱۶ درصد در آفریقا و ۵ درصد در آمریکای لاتین و کارائیب قرار داشت. افزون بر ماهیگیری بازرگانی و معیشتی، ماهیگیری تفریحی (ورزشی) نیز در بسیاری از مناطق رواج دارد و از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. هرچند رشد سالانهٔ آبزی‌پروری در سال‌های اخیر کاهش یافته، رشد دورقمی چشمگیری هنوز در برخی کشورها، به‌ویژه در آفریقا و آسیا ثبت می‌شود. فائو در سال ۲۰۱۸ روندهای اصلی زیر را برای دورهٔ تا سال ۲۰۳۰ پیش‌بینی کرد: تولید، مصرف و بازرگانی جهانی ماهی افزایش می‌یابد، اما با نرخ رشدی که به‌تدریج کند می‌شود. گسترش تولید آبزی‌پروری جهانی، هرچند با رشدی کندتر از گذشته، پیش‌بینی می‌شود شکاف عرضه و تقاضا را پر کند. | ## بخش 3: شیلات | قیمت‌ها به ارزش اسمی افزایش اما به ارزش واقعی کاهش خواهند یافت، هرچند بالا باقی می‌مانند. عرضهٔ ماهی خوراکی در همهٔ مناطق افزایش می‌یابد، اما سرانهٔ مصرف ماهی در آفریقا کاهش خواهد یافت که نگرانی‌هایی را از نظر امنیت غذایی برمی‌انگیزد. بازرگانی ماهی و فرآورده‌های ماهی کندتر از دههٔ گذشته رشد خواهد کرد، اما سهم تولید صادرشده پایدار خواهد ماند. پیشینه گردآوری صدف‌های دریایی از دوران پارینه‌سنگی (پالئولیتیک) و از راه تپه‌های صدفی (کوکن‌مودینگ) ثابت شده‌است. کهن‌ترین تپه‌های صدفی شناخته‌شده که ابزارهای سنگی نیز در آنها یافت شده، در غار در کرانهٔ اقیانوس هند در آفریقای جنوبی قرار دارند و قدمتشان ۱۶۴٬۰۰۰ سال تخمین زده شده‌است. کهن‌ترین مدرک ماهیگیری با ابزار در «کاتاندا» در کنار رود سملیکی در درهٔ شکاف بزرگ آفریقا در زئیر یافت شده‌است. در اینجا افزون بر نیزه‌های شکار، استخوان‌های گربه‌ماهی دومتری نیز کشف شده که قدمتشان ۹۰٬۰۰۰ سال است. در دوران میان‌سنگی، نشانه‌های آشکاری از ماهیگیری با قلاب، نیزه، سالیک و تور پدیدار شد. در غار جریمالای در تیمور شرقی بقایای ماهیان صیدشده‌ای یافت شده که قدمتی تا ۴۲٬۰۰۰ سال دارند و نیمی از گونه‌ها متعلق به دریای آزاد بودند که نشان می‌دهد انسان‌ها در آن دوران توانایی ماهیگیری دور از ساحل را داشتند. همچنین تکه‌های کهن‌ترین قلاب ماهیگیری شناخته‌شده نیز در آنجا کشف شده که از صدف یک حلزون دریایی ساخته شده و بین ۱۶٬۰۰۰ تا ۲۳٬۰۰۰ سال قدمت دارد.Sue O'Connor u. در سال ۲۰۲۴ با بهره‌گیری از فناوری تصویربرداری بازتابی (RTI)، بر روی لوحه‌های سنگی ۱۵٬۸۰۰ سالهٔ گونرسدورف در آلمان، حکاکی‌های ریزنقش ماهیان آشکار شد که با الگوهای شبکه‌ای پوشانده شده بودند و نشان‌دهندهٔ کاربرد تورهای ماهیگیری در عصر پارینه‌سنگی بالایی هستند.Jérôme Robitaille et al. ماهیگیری بی‌رویه یکی از جدی‌ترین این تهدیدهاست که به کاهش جمعیت بسیاری از گونه‌ها انجامیده‌است. ویرانی زیستگاه‌های ساحلی، آلودگی دریایی و صید ضمنی از دیگر مشکلات مهم به‌شمار می‌روند. تغییر اقلیم دگرگونی‌هایی که تغییر اقلیم بر اقیانوس‌ها وارد می‌سازد، ممکن است گسترهٔ برخی شیلات را افزایش دهد اما پایداری برخی دیگر را به‌شدت کاهش دهد. گرم شدن آب‌ها، اسیدی شدن اقیانوس‌ها و دگرگونی الگوهای جریان‌های دریایی، همگی بر پراکنش و فراوانی گونه‌های شیلاتی پیامد دارند. گروه‌های جانوری در شیلات فرآورده‌های شیلاتی را می‌توان به‌طور کلی چنین دسته‌بندی کرد: ماهیان رودخانه‌ای و دریایی (که ماهیان خوراکی و صدفداران را دربرمی‌گیرند)، نرم‌تنان (شامل صدف، ماهی مرکب و دیگر نرم‌تنان)، سخت‌پوستان (شامل شاه‌میگو، میگو و ) و خارپوستان. صید نهنگ‌ها نیز از دیدگاه تاریخی بخشی از شیلات بوده اما امروزه تنها در مقیاس بسیار محدود انجام می‌شود. | ## جمع‌بندی | کوشش‌های اصلی شیلات دریایی بر شمار نسبتاً اندکی از خانوادهٔ ماهیان استخوانی متمرکز است، مانند شاه‌ماهیان و ماهیان روغنی.