موضوع مقاله: زبان لری | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # زبان لری | مقدمه: زبان لُری یکی از زبان‌های ایرانی جنوب غربی است و همانند زبان فارسی مدرن به زبان فارسی میانه و فارسی باستان از شاخهٔ زبان‌های ایرانی غربی تعلق دارد. | ## بخش 1: زبان لری | این زبان توسط مردم لر در بسیاری از سرزمین‌های غربی و جنوبی ایران به‌کار برده می‌شود. مهم‌ترین نواحی عبارت‌اند از: استان لرستان استان کهگیلویه و بویراحمد استان چهارمحال و بختیاری نیمهٔ شمالی و نیمهٔ شرقی استان خوزستان شمال‌غرب استان‌های فارس و بوشهر نیمهٔ جنوبی استان همدان جنوب استان ایلام جنوب‌غرب استان اصفهان بخش‌هایی از استان مرکزی ریشه زبان لری و زبان‌های ایرانی، مانند زبان فارسی، به زبان پارسی میانه و پس از آن، به زبان پارسی باستان بازمی‌گردد؛ زبان‌شناسانی دیگر، لری را یک زنجیره گویشی از گویش‌های ایرانی جنوب غربی بین گونه‌های فرگشت‌یافتهٔ پارسی میانه و فارسی مدرن که تا حدودی در معرض واژگان کردی قرار گرفته، دانسته‌اند که میان مردم لر در غرب و جنوب غرب ایران رایج است که خود، از گویش‌های مختلف تشکیل شده است. 310.زبانها و لهجه‌های ایرانی/احسان یار شاطر، صفحه ۴۰ کتاب.تحلیل تطبیقی ساختاری، مفهومی مثل‌های زبان لکی و فارسی، صفحهٔ ۱۳۵ کتاب گویش‌ها زبان لری همانند زبان فارسی، نواده‌ای از زبان پارسی میانه است طوری‌که واژه‌های مشترک یا مشابه بسیاری بین آنها وجود دارد. همان‌طور که قوم لر، در دو گروه لر بزرگ و لر کوچک دسته‌بندی شده و هریک از این دسته‌ها، دارای زیرشاخه‌های قومی و طایفه‌ای بسیار می‌باشند، زبان لری نیز، در میان این زیرشاخه‌ها و گروه‌های قومی، با توجه به مکان‌های جغرافیایی متفاوت، دچار تغییراتی پایه‌ای و ماندگار شده است. بر اساس پژوهش‌های زبان‌شناسی، زبان لری به سه شاخه/گویش اصلی تقسیم می‌شود: گویش‌های لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده است. لری خرم‌آبادی و لری بختیاری ۷۸ درصد، لری بختیاری و لری جنوبی ۸۶ درصد شباهت دارند. لری شمالی (لری فیلی): رایج در استان لرستان، شمال استان ایلام و بخش‌هایی از استان همدان و استان مرکزی است. لری بختیاری: رایج در استان چهارمحال‌وبختیاری، استان خوزستان، و بخش‌هایی از استان اصفهان است که به‌طورمعمول به‌عنوان یک گویش مستقل از زبان لری شناخته می‌شود. با اینکه قوم بختیاری، یکی از گروه‌های قومی بزرگ در ایران بوده و به دو زیرشاخهٔ چهارلنگ و هفت‌لنگ تقسیم می‌شود، تفاوت خاصی میان گویش‌بختیاری مورداستفادهٔ این دو زیرشاخه وجود ندارد. لری جنوبی: رایج در استان کهگیلویه‌وبویراحمد، بخش‌هایی از استان خوزستان، جنوب استان فارس و شمال استان بوشهر می‌باشد و این شاخه نزدیک‌ترین پیوند را به زبان فارسی معیار دارد. خود گویش لری جنوبی، با توجه به استفاده در چهار منطقه متفاوت، شامل هشت زیرشاخهٔ گویشی می‌باشد: لری بهمئی: در شهرستان‌های دهدشت، یاسوج، کهگیلویه، بهمئی، رامهرمز، بهبهان، امیدیه، صیدون، هفتکل، باغ‌ملک، هندیجان، ماهشهر، اهواز، آغاجاری، دیلم، گناوه، بخش کمی از مرودشت، لردگان و ممسنی. لری بویراحمدی: در شهرستان‌های بویراحمد، دنا، گچساران، باشت، مارگون، چرام، نورآباد ممسنی، بخش‌هایی از سپیدان، کازرون و مرودشتpeople groupe لری ممسنی (یا لری لیراوی / بویراحمدی-ممسنی): قسمت‌های زیادی از غرب استان فارس و قسمت‌هایی اندک از استان‌های کهگیلویه‌وبویراحمد و بوشهر لری لیراوی: قسمت‌های زیادی از استان خوزستان و بوشهر و قسمت کمی از کهگیلویه و بویراحمد لری شولی لری لایزنگانی لری حیات‌داوودی لری کامفیروزی: ساخت دستوری و واژگانی این گویش نشان می‌دهد که از پارسی میانه (پهلوی ساسانی) که خود دنباله پارسی باستان است، منشعب شده است. پیشینه نام زبان لری در کتاب‌های تاریخی قدیمی نیامده است و درظاهر، زبان مردم این سرزمین‌ها، گویشی از زبان پهلوی در نظر گرفته شده بوده است. پیش از بررسی‌های زبان‌شناسی نوین، برخی نویسنده‌ها بر پایه حدس و گمان و به اشتباه، گویش‌های لُری را با زبان کردی و گویش‌های مختلف آن مربوط می‌دانستند. این سه زبان به قدری نزدیک هستند که ایجاد تمایز، چه در زبان‌شناسی کهن و چه در زبان‌شناسی نوین، بسیار دشوار است. آنچه لری و گویش‌هایش نشان می‌دهند، همچون سند محکمی در جهت گونه‌شناسی زبان فارسی غربی می‌باشد.همهٔ گویش‌های زبان لری، شباهت بسیاری به زبان فارسی معیار دارند.از نمونه‌های زبان‌شناسی که به اشتباه، لری را با کردی مرتبط می‌دانستند، می‌توان به لغت‌نامه دهخدا اشاره کرد که لر یا لور را به‌عنوان عشیره‌ای بزرگ از عشایر کرد معرفی می‌کند: همچنین دکتر پرویز ناتل خانلری، گویش‌های لری را نزدیک به زبان کردی گمان کرده بوده است و در این مورد می‌نویسد: «در کوهستان بختیاری و قسمتی از غرب استان فارس، ایل‌های بختیاری، بویراحمدی، بهمئی و ممسنی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچ‌یک از شاخه‌های آن درست یکسان نیست و میان خود آنها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز به‌طوردقیق، حدود و فواصل آنها مشخص نشده است. اما معمول چنین است که همه، گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.» بر پایه گمانی دیگر از میان تمام اقوام آریایی، لرها از نظر سازمان زبانی، رابطهٔ نزدیکی با کرد زبان‌ها و فارس‌زبان‌ها دارند. زبان و گویش‌های لری، آشکارا با زبان فارسی مرتبط هستند، اما کارشناس‌ها در این‌باره اختلاف‌نظر دارند که لری و فارسی، از زیرشاخه‌های فارسی باستان یا فارسی میانه هستند. دهخدا همچنین می‌گوید: دیدگاه‌ها دربارهٔ زبان لری عده‌ای از زبانشناس‌ها، لری را به عنوان یک زبان در نظر نگرفته و آن را گویشی از فارسی به‌شمار آورده‌اند همچنین از دیدگاه ایران کلباسی، گویش لری، از شاخه جنوب غرب زبان‌های ایرانی نو، و خواهر زبان فارسی است. از سوی دیگر اریک آنونبی، دانشنامه ایرانیکا، فهرست لینگوییست و سکندر امان‌الهی لری را زبانی مستقل از فارسی استاندارد امروزی معرفی می‌کنند، به‌هرصورت، نمی‌توان بین لری و فارسی میانه تفاوت چندانی پیدا کرد. | ## بخش 2: زبان لری | همچنین اتنولوگ، زبان لری را مستقل از زبان فارسی معیار معرفی کرده و بیش از ۸۰٪ واژه‌های زبان لری و فارسی معیار را، مشترک می‌داند. وضعیت کنونی زبان لری یکی از زبان‌هایی است که بقای آن، به‌دلایل مختلف درون و برون قومی، در معرض تهدید است. با توجه به استفادهٔ وافر و نسنجیده از واژه‌ها، این رفتار به مهم‌ترین عامل آسیب‌رسان به زبان لُری تبدیل شده است. امروزه تعامل اقوام و ملل به شکل عجیبی گسترش یافته است و این امر موجب تأثیرگذاری بیش از پیش بر روی یک‌دیگر در همه عرصه‌ها شده است. در این خصوص، تأثیر زبان‌ها بر یک‌دیگر برای بعضی از اقوام به فرصت و برای برخی دیگر به تهدیدی جدی تبدیل شده است. برخی از زبان‌ها به‌دلیل برخورداری از عوامل رشد زبان که بیش‌تر درون‌قومی است دارای فرصت و برخی دیگر به‌دلیل عدم برخورداری از این عوامل مورد تهدید روزافزون و خطر از دور خارج شدن هستند. به نظر می‌رسد لُری در زمرهٔ زبان‌های دستهٔ دوم یعنی زبان‌های مورد تهدید قرار می‌گیرد. این قوم به علت نداشتن رسم‌الخط مشخص و واحد و نیز به علت شرایط خاص زیستی خود، موفق به مکتوب نمودن آثار ادبی خود نشده و از سوی دیگر در سال‌های اخیر نسل جدید مردمان لرتبار به فارسی استاندارد صحبت کردن و دوری از زبان‌های بومی گرایش پیدا کرده‌اند که هر دوی این عوامل خطری برای ادامه حیات زبان‌های مردم لر هستند. پرهیز از لری صحبت کردن در میان قشر تحصیل کرده و به‌ویژه جامعه دانشگاهی لرها بیش از قشرها دیگر شدت یافته است. بیشترین جمعیت گویش‌وران لر در استان‌های لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان است ولی جمعیت قابل ملاحظه‌ای از لرزبان‌ها در مناطقی از جنوب استان ایلام، غرب استان فارس و اصفهان و استان بوشهر ساکن هستند. ولی برخی از لرزبان‌ها در مناطقی از ایران پراکنده‌اند که علت این پراکندگی به‌طور عمده مسائل سیاسی به‌ویژه در زمان حکومت رضاشاه پهلوی صورت گرفته و از آن جمله می‌توان به لرزبان‌هایی که به استان‌های قزوین، قم و کرمان تبعید شده و هم‌اکنون بخشی از گویش‌وران لر به‌شمار می‌آیند. جمعیت ایران بالغ بر ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ تن (سرشماری سال ۱۳۹۰) و ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ تن (سرشماری سال ۱۳۹۵) و وسعت ایران ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع است؛ بنابراین سه استان به‌طور عمده لر نشین در سال ۱۳۹۰ در حدود ۳٬۶۵ درصد وسعت ایران و در حدود ۴٫۴۰ درصد از جمعیت ایران در سال ۱۳۹۰ و ۴٫۲۸ درصد از جمعیت ایران در سال ۱۳۹۵ را تشکیل می‌دهد که نشان دهنده کاهش درصد جمعیت این چهار استان به جمعیت کل کشور طی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ می‌باشد (رشد کمتر جمعیت نسبت به بقیه مناطق و مهاجرت منفی داخلی یا خارجی). جمعیت کل این سه استان در سال ۱۳۹۵ بر اساس سرشماری ۱۱۳۳۰۹ نفر نسبت به سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است (به‌طور میانگین سالانه ۲۲۶۶۲ نفر). ردیفنام استانمرکزوسعت (کیلومتر مربع)جمعیت سال ۹۰جمعیت سال ۹۵۱لرستانخرم‌آباد ۲۸۲۹۴ ۱۷۵۴۲۴۳۱۷۶۰۶۴۹۲چهارمحال و بختیاریشهرکرد ۱۶۳۲۸ ۸۹۵۲۶۳۹۴۷٬۷۴۳۳کهگیلویه و بویراحمدیاسوج ۱۵۵۰۴ ۶۵۸۶۲۹۷۱۳۰۵۲کلبخش‌های لرنشین ایران- (۳٫۶۵٪) ۶۰۱۲۶ (۴٫۴۰٪) ۳۳۰۸۱۳۵(۴٫۲۸٪) ۳۴۲۱۴۴۴ بخش‌های لرنشین خوزستان و فارس و ایلام به‌دلیل نبود آمار دقیق در نظر گرفته نشده است. با اینکه دزفولی و شوشتری را به عنوان گویشی از زبان فارسی خطاب کرده‌اند، اما به زبان و گویش‌های لری شبیه‌تر هستند. هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویش‌های لری مورداستفادهٔ مردم، بیشتر به زبان فارسی نزدیک می‌شود و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص سرزمین‌های کردنشین حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویشوران لر و گویشوران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است. لرستان به معنی سکونتگاه مردم لر واژه‌ای است که به سرزمین‌های لرنشین نسبت داده می‌شود و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. لغت نامه دهخدا در کنار توصیف استان لرستان به عنوان یکی از تقسیمات کشوری جدید، از لرستان به معنای سرزمین محل سکونت لرها نام می‌برد: دانشنامه ایرانیکا جغرافیای گویشوران لر را از جنوب استان همدان (دست کم از نهاوند به سمت جنوب) تا خوزستان و استان فارس بیان می‌کند. جدا از تقسیم مردم لر به دو گروه لرهای بزرگ و لرهای کوچک، گویش لری را می‌توان به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم کرد و رودخانه دز را می‌توان به نوعی مرز دو دسته لری شمالی و جنوبی دانست که لری شمالی به زبان کردی نزدیکتر است اما در هر حال زبان لری و گویش‌های مختلف آن شاخه‌ای از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است. واج‌شناسی واکه‌ها و همخوان‌های زبان لری عبارتند از: واکه‌ها پیشینپسینبستهمیانهباز همخوان‌ها لبیدندانی/لثویلثوی‌کامیکامینرم‌کامیزبانکیچاکناییانسدادیبی‌واکواک‌دارانسایشیبی‌واکواک‌دارسایشیبی‌واکواک‌دارخیشومیزنشیناسوده نوشتار برای نوشتن زبان لری، در دهه‌های گذشته تلاش‌های بسیاری برای ویرایش و تعیین نوع نگارش به روش‌های مختلف انجام شده است، اما هیچ‌کدام کامیابی چندانی برای جلب نظر قشر فرهیخته و نویسندگان زبان لری را پیدا نکرده است. به نظر برخی از دست‌اندرکارانِ نگارش لری، علت اصلی این عدم موفقیت، کم‌کاری نخبه‌ها و افراد تحصیلکرده لر در زمینهٔ نگارش به زبان‌های لری بوده است. زبان لری از گذشته‌های دور، زبانی شفاهی بوده است و بیشتر گنجینه‌های ادبی این زبان، به‌شکل نانوشته می‌باشد. | ## بخش 3: زبان لری | بیشتر لر زبان‌ها، یا از زبان‌فارسی معیار برای نامه‌نگاری‌های رسمی استفاده می‌کنند، یا تنها به‌کمک خط‌فارسی و بدون پیروی از هیچ‌گونه استاندارد و قانون نگارشی خاصی، گویش لری را به‌رسم درمی‌آورند.مهرآموز، غلام‌رضا. به هر حال، از پیروزترین و تثبیت‌شده‌ترین خط‌های نگارش لری، خط «پاپَریک» می‌باشد، که از الفبای فارسی الهام گرفته شده، و حرف‌ها، علامت‌ها، و قاعده‌های خاصی برای بازتاب دادن گویش‌های مختلف لری به آن اضافه شده است. در سال ۱۳۹۴ ه‍.خ با همکاری آقای محمد موگویی، اصلاحات و ویرایش‌هایی روی این خط انجام شد و به شکل امروزی آن درآمد. نتایج این تلاش‌ها، در ویدیوها و تارنماها و مقاله‌های بسیار و البته در کتابی چاپ شده در سال ۱۳۹۶ ه‍.خ جمع‌آوری شده به دست آقای مهرآمز و آقای موگویی و با نام «ڤانومنیایٛن نیسٱنن و هٱنن ڤ لٛۏری (آموزش نوشتن و خواندن به لری)» عرضه شده است. اولین آن‌ها، رسم‌الخط ارائه شده برای گویش بختیاری می‌باشد که توسط آقای اشرف اسدی با همکاری با زبان‌شناس کانادایی اریک جان آنونبی در دانشگاه اوپسالا در سوئد در سال ۱۳۹۷ شمسی، در کتابی تدوین و ارائه شده است. مبلغین مسیحی موسسه‌ای در شهر البوکرکی، نیومکزیکو، از این رسم‌الخط برای ترجمهٔ تعدادی چند از فصول عهد جدید انجیل به بختیاری استفاده کردند.bible.is رسم‌الخط دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، خط «لورتین» (ترکیب دو واژهٔ «لاتین» و «لوری») است، که الفبای لاتین، با حروف و علامات برای نشان‌دادن گویش‌های لری می‌باشد. این رسم‌الخط کاربردی «کمکی» (یعنی برای برگردان‌های علمی و نه نوشتار روزمره) دارد. و نهایتاً، بعضی افراد، برای نوشتار گویش‌های لری، از رسم‌الخط کردی استفاده می‌کنند، که البته این امر نیز فراگیر نشده است. این الفبا دارای ۴۲ حرف است، به طوری که تمامی صداهای ممکنه در گویش‌های مختلف لری را پوشش دهد (بجز ۸ حرف «ث ح ذ ص ض ط ظ ع» که تنها در وام‌واژگان عربی به کار می‌روند). شمارهحرفمعادل لورتینآوانگارینمونهنکته۱ ā [a] آساراٛ ۲ a [ɑː] ٱفتوٛ معادل فتحه۳ e [æ] اٛنسان معادل کسره۴ ê [ə] زیرناْخیزبرار معادل شوآ (واکه بی‌رنگ)، بدون معادل در فارسی. در میان واژه، این حرف نوشته نمی‌شود۵ i [iː] ایرٱایمٱ ۶ b [b] بٱردبٱلگ ۷ p [p] پیلپٱلامار ۸ t [t] تٱشتیار۹ j [d͡ʒ] جٱمشیرجیا۱۰ č [t͡ʃ] چیچیل ۱۱ x [x] خومخورزمار ۱۲ d [d] دایادۊنسمٱند ۱۳ đ [ð] دوهڌٱرباڌ ذال معجم، در فارسی امروزی معادل ندارد.۱۴ r [ɾ] رٱهڌومریڤار ۱۵ rr [r] کڒ داڤۊد حرف «ر» مشدد، در فارسی معادل ندارد.۱۶ z [z] مٱزۊنمزۊما ۱۷ ž [ʒ] تٱژگارۊژ ۱۸ s [s] سامۊنسی‌مو ۱۹ š [ʃ] شانازیشیر ۲۰ ğ [ɢ] غٱریڤجٱرغاٛ ۲۱ f [f] فٱن بازفئرٱ ۲۲ q [q] قارنیڌنقٱپ ۲۳ v [ʋ] ڤولاتڤارگٱ ۲۴ w [w] سیۋگولاۋ۲۵ k [k] کالکار ۲۶ ķ [c/cʰ] کٛۊچۊکٛینی «ک» لری جنوبی، تلفظی خاص شبیه «چ» خفیف، مانند تلفظ حرف «ک» در لهجهٔ تبریزی ترکی آذربایجانی.۲۷ g [g] گۊلۊگرهڌن ۲۸ ńg [ɲ~ɟ] شنڳشٱنڳٱر حرف «گ» که تلفظ آن خفیف و خیوشمی شده و در حرف «ن» پیش از آن ادغام می‌گردد. در فارسی معادل ندارد.۲۹ l [l] لیڤٱلیر ۳۰ ł [ɫ] تولٛکیسلٛ حرف «لام» ثقیل یا زاگرسی، تلفظی مانند «ل+ی» دارد. در زبان فارسی معادل ندارد، در کردی با حرف «ڵ» نوشته می‌شود.۳۱ m [m] میمٱچم ۳۲ n [n] نازارنئها ۳۳ ň [∅] برارۊنٚنۊنٚ «نون پنهان»، نون که در آخر واژه می‌آید، اما در خواندن، تلفظ نمی‌شود. اما اگر پس از واژه، حروف مصوت بیایند، این حرف خوانده شده (مانند قانون پیوستگی آوایی در زبان فرانسه (لییِزون و در نوشتار نیازی به نوشتن علامت «۷» روی حرف نون نیست.۳۴ o [o] اورٱکگور معادل ضمه۳۵ u [u] اۊمامبۊشهر ۳۶ ow/aw [ow] شۉایمشۉ «واو غنه»، در فارسی معادل ندارد.۳۷ ö [œ] دۏتۏ «ضمه فیلی»، در فارسی معادل ندارد. در نوشتار کردی، از حرف «ۊ» برای آن استفاده می‌شود.۳۸ ü [y] مؤرم «ضمه مینجایی»، در فارسی معادل ندارد. پیش‌تر در نوشتار لری، حرف «ۋ» برای این صدا در نظر گرفته شده بود.۳۹ h [h] هۊناٛهومال ۴۰ - [ʔ] اۊمائندیئن همزه۴۱ î [e] هیٛلبیٛلشیٛر «یاء مجهول»، در فارسی امروزهٔ ایرانی معادل ندارد.۴۲ y [j] یو چناٛ؟یار در این رسم‌الخط، نقش‌نمای اضافه در زبان لری مانند فارسی می‌باشد، به این معنی که نقش‌نما نوشته نمی‌شود. ڤٱنو کاٛ پا تٱش بئین اۏ بیار بئین هٱمٱناٛ بیار کردن اۏ ڤ سۏرعٱت هٱمٱ خوشۊناٛ آمادٱ کردن سی حٱرکٱت ڤ طٱرٱف قولٱ. چۊنکاٛ ٱثاثیٱ زیادی داشتن کاٛ نمی‌تونساٛن ڤا خوشۊ بۏیارناٛشۊ، دۏ نٱفٱر مانن داٛ اٛشگٱفت کاٛ هٱم باٛئیسٱن تی ٱثاثیٱ ڤٱ هٱم ایٛناشتاناٛ حاضر کونن کاٛ مۉقع کاٛ اینۊ ڤرمیگردٱن بوخورٱن. آن‌هایی که پای آتش بودند و بیدار شده بودند، همه را بیدار کردند و همگی به سرعت خود را برای رفتن به سوی قله آماده کردند. اما قرار گذاشتند که یکی دو نفر در غار (شکاف) بمانند و بقیه به سوی قلهٔ کوه راهی شوند. | ## جمع‌بندی | دو نفر در غار ماندند که هم مراقب اثاث‌ها باشند و هم صبحانه‌ای آماده کنند که هنگام بازگشت گروه بخورند.