موضوع مقاله: مصعب بن زبیر | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مصعب بن زبیر | مقدمه: مصعب بن زبیر بن عوام اسدی (درگذشته ۶۹۱ میلادی) (عربی: مُصْعَبِ ٱبْن الزُّبَیْرِ ٱبْن الْعَوَّامِ الأَسَدِیّ) فرماندار بصره در سال‌های ۶۸۶ تا ۶۹۱ میلادی بود که از سوی برادرش، عبدالله بن زبیر — خلیفهٔ مخالف امویان در مکه — منصوب شده بود. | ## بخش 1: مصعب بن زبیر | پیش از اینکه به حکومت برسد، یک کارزار ناموفق علیه فلسطین تحت کنترل امویان را رهبری کرد. در سال ۶۸۷ میلادی، پس از چندین نبرد، انقلابی طرفدار علویان، مختار ثقفی، را شکست داد و کشت و بر تمام عراق تسلط یافت. شکایات مردم عراق باعث شد عبدالله بن زبیر او را از حکومت برکنار کند، اما مدت کوتاهی بعد دوباره او را به منصبش بازگرداند. چهار سال بعد، در نبرد دیرالجثالیق به دست نیروهای اموی به رهبری عبدالملک مروان کشته شد. کودکی و خانواده مصعب فرزند زبیر بن عوام، یکی از یاران برجستهٔ پیامبر اسلام محمد، بود. در سال‌های پایانی خلافت معاویه بن ابی‌سفیان (خلافت: ۶۶۱–۶۸۰ میلادی)، مصعب عضوی از گروهی در مسجد مدینه بود که احتمالاً برای مطالعهٔ مسائل دینی گرد هم می‌آمدند. این گروه شامل برادر ناتنی‌اش، عروه، و نیز عبدالملک بن مروان — خلیفهٔ بعدی اموی — می‌شد. مصعب، مانند بسیاری از برادرانش، املاکی از پدرشان در منطقهٔ بقیع مدینه به ارث برده بود و خانه‌ای در آنجا داشت. از همسرش فاطمه بنت عبدالله، پسرانش عیسی الکبیر، عُکاشه و دختری به نام سکینه متولد شدند. او همچنین با عایشه، دختر طلحة بن عبیدالله (از دیگر یاران برجستهٔ پیامبر)، ازدواج کرد و از او صاحب پسرانی به نام محمد و عبدالله شد. او همچنین پسرانی به نام‌های حمزه، عاصم، عمر، جعفر، مصعب (ملقب به خُضَیر)، سعد، منذر، عیسی الصغیر و دختری به نام سکینه داشت. زندگی سیاسی و حکومت عراق پس از مرگ یزید بن معاویه، خلیفهٔ اموی، در نوامبر سال ۶۸۳ میلادی، برادر ناتنی بزرگ‌تر مصعب، عبدالله بن زبیر، در بیشتر قلمرو خلافت — به‌جز بخش‌هایی از شام که در دست معاویه دوم و سپس مروان بن حکم از خاندان اموی بود — به‌عنوان خلیفه شناخته شد. مصعب در سال ۶۸۴ یا ۶۸۵ میلادی فرماندهی کارزاری را علیه فلسطین تحت کنترل امویان بر عهده گرفت، اما این حمله توسط عمرو بن سعید اشدق، شاهزادهٔ اموی، دفع شد. در سال ۶۸۵ میلادی، مختار ثقفی — انقلابی طرفدار علویان — پس از بیرون راندن فرماندار زبیری کوفه (عبدالله بن مطیع)، این شهر را به تصرف خود درآورد. برای بازپس‌گیری کوفه از مختار و سرکوب خوارج، عبدالله بن زبیر در سال ۶۸۶ میلادی، مصعب را به فرمانداری بصره منصوب کرد. او در خطبهٔ آغازین خود در مسجد گفت: «ای مردم بصره، شنیده‌ام که برای فرمانروایان خود لقب می‌گذارید. من خود را «الجزّار» (قصاب) نامیده‌ام.» خوارج گروهی از جدایی‌طلبان بسیار پرهیزکار بودند که تندروترین آن‌ها علیه هر کسی که با عقایدشان مخالفت می‌کرد، به شدت مسلحانه برخورد می‌کردند. آنان در زمان فتنهٔ اول از میان زاهدان کوفه در سپاه علی بن ابی‌طالب (خلافت: ۶۵۶–۶۶۱ میلادی) ظهور کردند. خوارج علیه حکومت‌های علی، امویان و زبیریان جنگیدند و همهٔ آن‌ها را نامشروع می‌دانستند. پس از بیرون رانده شدن توسط نیروهای زبیری، آن‌ها به مناطق شرقی فارس و کرمان — که از توابع بصره بودند — گریختند و به‌طور مکرر به شهر و حومهٔ آن حمله می‌کردند. مصعب برای مقابله با آن‌ها، باتجربه‌ترین فرمانده خود، مهلب بن ابی‌صفره، را به جنگ با آنان فرستاد. مصعب همچنین سپاهی را برای مقابله با خوارج نَجدات که بر بحرین سلطه داشتند، فرستاد، اما این عملیات‌ها ناکام ماند. | ## بخش 2: مصعب بن زبیر | در عراق، مصعب سدی ساخت تا از سیلاب‌های نواحی باتلاقی جلوگیری کند، اما زمین‌هایی را که از این طریق به‌دست آمدند، برای خود ضبط کرد. شکست مختار مُختار، که قبلاً متحد زبیر در حجاز (عربستان غربی) بود، پس از مرگ یزید به زبیرها پشت کرد و به زادگاهش کوفه بازگشت. او با حمایت‌های عرب و موالی (آزادشدگان غیرعرب مسلمان) خود، زبیری‌ها را شکست داد و کوفه را تصرف کرد. به زودی پس از آن، او شورشی را که توسط اشراف قبایل عرب به دلیل نفرت از موالی به راه افتاده بود، سرکوب کرد که منجر به فرار حدود ده هزار نفر از کوفیان به بصره شد. با تشویق پناهندگان برای اقدام فوری علیه مختار، مصعب کارزار خود را علیه خوارج متوقف کرد و به سمت کوفه حرکت کرد. در یک حمله پیشگیرانه، مختار ارتش خود را به بصره فرستاد، اما در نبرد مذار، که در شمال بصره واقع شده بود، شکست خورد. مصعب به تعقیب ادامه داد و در نبرد حرورا، که چند مایلی از کوفه بود، کوفیان در حال فرار را نابود کرد. بین ۶۰۰۰ تا ۸۰۰۰ نفر از حامیان مختار تسلیم شدند، اما مصعب به فشار اشراف قبایل انتقام‌جو تن داد و همه آن‌ها را اعدام کرد. به گفتهٔ شرق‌شناس هنری لامنس، مصعب «تعداد قابل توجهی از حامیان او [مختار] را اعدام کرد». در روایت تاریخ‌نگار ابومخنف (درگذشته ۷۷۴)، عبدالله بن عمر مصعب را به کشتار ۷۰۰۰ کوفی متهم کرد، در حالی که روایت الواقدی (درگذشته ۸۲۳) بیان می‌کند که از میان طرفداران مختار که تسلیم شدند، مصعب ۷۰۰ عرب و همهٔ ایرانیان را اعدام کرد و سپس ۶۰۰۰ حامی کوفی را کشتار کرد. این اعدام‌ها باعث نارضایتی در میان ساکنان کوفه شد که کشتارهای فراوان را عمل وحشیانه‌ای می‌دانستند. به گفتهٔ لامنس، این کشتار به مصعب «به اندازهٔ دشمنانی که قربانیانش خویشاوند داشتند، دشمن ساخت». او محلب را به عنوان فرماندار موصل و وابستگی‌های آن منصوب کرد تا از پیشروی‌های احتمالی امویان به عراق از سوریه جلوگیری کند. عبدالله بن زبیر به زودی مصعب را پس از دریافت شکایات از استان عزل کرد و پسرش حمزه را به عنوان جانشین او فرستاد. او در برابر مختار فعال بود و به آزار نمایندگان مالی او و غارت املاک حامیان مختار می‌پرداخت. سپس به مصعب پیوست و در کارزار او علیه مختار شرکت کرد و در محاصره کوفه حضور داشت. پس از آن، او با مصعب دچار اختلاف شد و به راهزنی خود با گروهی از حامیانش ادامه داد. عبیدالله بن حُرّ با شکست چندین نیرویی که علیه او فرستاده شده بودند، تکریت را اشغال کرد و مالیات جمع‌آوری کرد. پس از نبرد با ارتش ۱۵۰۰ نفری که علیه او بود، از تکریت فرار کرد و شهر کسکر در شرق عراق را اشغال کرد و خزانه آن را به تصرف درآورد. پس از نبرد و شکست چندین نیروی دیگر زبیر، او به سواد رفت و به غارت و راهزنی در شهرهای منطقه ادامه داد. سپس به خلیفه اموی، عبدالملک بن مروان، مراجعه کرد که او را به کوفه فرستاد تا حمایت جمع‌آوری کند. این ارتش موفق شد او را از همراهانش جدا کند و او پس از غرق شدن اسبش، با قایق فرار کرد. | ## بخش 3: مصعب بن زبیر | تقابل با عبدالملک بن مروان در تابستان سال ۶۸۹، عبدالملک به سمت عراق حرکت کرد و در بطن حبیب، یک پست مرزی بین شام و عراق اردو زد. مصعب در باجمیرا نزدیک تکریت منتظر او بود، اما عبدالملک پس از دریافت خبر شورش الاشداق در دمشق، این کمپین را رها کرد. در سال ۶۹۰، دوباره برای جنگ آماده شدند و هر دو در موقعیت‌های قبلی خود اردو زدند. اما این سال نیز هیچ نبردی صورت نگرفت و ورود زمستان آنها را مجبور به عقب‌نشینی کرد. با وعده‌های پاداش، عوامل عبدالملک توانستند حمایت قابل توجهی جلب کنند و با نیروهای حامی زبیر در جایی به نام جفرا درگیر شدند. این نبرد چندین هفته به طول انجامید، اما ورود نیروهای کمکی که توسط مصعب فرستاده شده بود، نتیجه را به نفع او تغییر داد. او به آنها صد ضربه شلاق زد، دستور داد سر و ریش آنها را بتراشند، خانه‌هایشان را ویران کنند، آنها را به مدت سه روز در معرض آفتاب قرار دهند. مرگ در سال ۶۹۱، عبدالملک دوباره به سمت عراق حرکت کرد و در مسکین، در عمق سرزمین عراق اردو زد. به دلیل شدت عمل مصعب در برخورد با حامیان مختار و عبدالملک، عراقی‌ها به‌طور کلی علیه او شورش کردند و نتوانست ارتش بزرگی جمع‌آوری کند. علاوه بر این، بسیاری از نیروهای او در بصره باقی مانده بودند تا از شهر در برابر خوارج دفاع کنند. عبدالملک به‌طور مخفیانه با فرماندهان مصعب تماس گرفت و بیشتر آن‌ها را با وعده‌های پول و حکومت فریب داد. ابراهیم بن اشتر، که او نیز توسط عبدالملک مورد تماس قرار گرفته بود، این موضوع را به مصعب گزارش داد و پیشنهاد کرد که فرماندهانی که با عبدالملک در ارتباط هستند، اعدام شوند. مصعب از ترس اینکه اعدام نجبای قبیله‌ای تأثیرگذار ممکن است در صفوف او شورش ایجاد کند، به هشدار توجه نکرد و فرماندهان خود را در سمت‌هایشان نگه داشت. مصعب از پسرش عیسی خواست که نبرد را ترک کرده و به مکه بازگردد، اما عیسی امتناع کرد و در حالی که در برابر چشمان مصعب می‌جنگید، کشته شد. با توجه به دوستی قدیمی‌اش با مصعب، عبدالملک به او عفو پیشنهاد کرد و وعده حکومت عراق را در صورت تسلیم و بیعت داد. او به شدت زخمی شد و توسط زعیدة بن قدامه الثقفی، یکی از پیروان مختار، کشته شد که فریاد زد: "انتقام مختار!". به گفتهٔ شرق‌شناس یولیوس ولهاوزن، او در زمان مرگ ۳۶ ساله بود، در حالی که به گفتهٔ تاریخ‌نگار قرون وسطی، خلیفة بن خیاط، او ۴۰ ساله بود. او در دیر الجثالیق دفن شد و بر روی قبرش مقبره‌ای ساخته شد که به یک مکان زیارتی تبدیل شد. به گفته لامنس، «[او] تنها در شجاعت و انفجارهای شدت در سرکوب، به برادر بزرگترش و خانواده زبیر شباهت داشت.» عبد الملک شجاعت مُصعب را ستایش کرد اما در مورد مهارت‌های جنگی او تردید داشت و گفت: «او هیچ دانشی از جنگ ندارد و به راحتی علاقه‌مند است.» به گفته تاریخ‌نگار مایکل فیشبین و تاریخ‌نگار قرون وسطی بلاذری، عنوان الجذّار (قصاب) که مُصعب به خود اطلاق می‌کرد، به عادت او در کشتن شترها برای پذیرایی از مهمانانش اشاره دارد. به گفته لامنس، برادر بزرگتر مُصعب، عبدالله، از مرگ او بی‌تفاوت بود و از عشق او به زنان، بی‌ادبی و رفتار او با رقبایش، مانند اعطای عناوین توهین‌آمیز، شکایت کرد. | ## جمع‌بندی | از سوی دیگر، روایت تاریخ‌نگار طبری (درگذشته ۹۲۳) و تفسیر فیشبین از آن، نشان می‌دهد که عبدالله به شدت از مرگ مُصعب ناراحت بود و به نوعی از افت خود به عنوان نتیجه این فقدان اشاره کرده است.