موضوع مقاله: سازمان حفاظت محیط زیست | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # سازمان حفاظت محیط زیست | مقدمه: سازمان حفاظت محیط زیست، سازمانی دولتی است که بر نگهداری محیط زیست ایران نظارت دارد. | ## بخش 1: سازمان حفاظت محیط زیست | این سازمان زیرنظر ریاست‌جمهوری ایران است که شینا انصاری مسئولیت و ریاست آن را بر عهده دارد. تاریخچه تا دهه ۱۹۵۰ هیچ تلاش سازمان‌یافته دولتی برای حفاظت از حیات وحش در ایران وجود نداشت. تلاش‌های حفاظت از حیات وحش تحت تأثیر جنگ جهانی دوم شکل گرفت، زیرا این جنگ نیروهای اشغال‌گر را با تفنگ‌های مدرن و جیپ‌هایی که برای شکار غزال در دشت‌ها استفاده می‌شد، به ایران آورد. همچنین از نورافکن‌ها برای شکار شبانه حیوانات و از دینامیت برای صید ماهی استفاده شد. برخی از ورزشکاران ایرانی به شدت نگران شدند و شاه محمدرضا پهلوی را متقاعد کردند تا مفاهیم مدرن حفاظت و مدیریت شکار و ماهیگیری را معرفی کند.LAYLIN, D. اولین تلاش در این زمینه منجر به تشکیل شورای شکار ایران در سال ۱۹۵۷ شد که عمدتاً نتیجه تلاش‌های منوچهر ریاحی، یک تاجر ثروتمند، با همکاری شاهزاده عبدالرضا، برادر ناتنی شاه، بود. مردم در ابتدا با این برنامه مخالف بودند، زیرا شکار، پرندگان، و ماهی‌ها را مانند هوا و آب نعمات خداوندی می‌دانستند و بنابراین، قابل تنظیم و محدودسازی نمی‌دیدند. کوشش دست‌اندرکاران در سال ۱۳۳۵ (قانون شکار، مصوب ۱۳۳۵/۷/۴) منجر به تشکیل دستگاهی مستقل به نام کانون شکار ایران، با هدف حفظ نسل شکار و نظارت بر اجرای مقررات مربوط به آن شد. در ابتدا، دولت از نظر مالی از شورای شکار حمایت نکرد؛ بیشتر بودجه توسط ریاحی تأمین شد و مدیران استانی به صورت داوطلبانه فعالیت می‌کردند. ریاحی با کمک اسکندر فیروز فعالیت‌های شورا را تا سال ۱۹۶۷ مدیریت کرد، زمانی که مجلس ایجاد اداره شکار و ماهی ایران را تصویب کرد. در سال ۱۳۴۶ در پی تصویب قانون شکار و صید (قانون شکار و صید، مصوب ۱۳۴۶/۳/۱۶)، سازمان شکاربانی و نظارت بر صید جایگزین کانون فوق شد. بر اساس قانون اخیر، سازمان شکاربانی و نظارت بر صید، مرکب از وزیران کشاورزی، دارایی، جنگ و شش نفر از اشخاص با صلاحیت بود. بر اساس ماده ۶ قانون فوق، وظایف سازمان شکاربانی و نظارت بر صید از محدوده نظارت و اجرای مقررات ناظر بر شکار فراتر رفته و امور تحقیقاتی و مطالعاتی مربوط به حیات وحش ایران، تکثیر و پرورش حیوانات وحشی و حفاظت از زیستگاه آنها و تعیین مناطقی به عنوان پارک وحش و موزه‌های جانورشناسی را نیز دربر گرفت. تلاش‌های اسکندر فیروز، باعث شد کانون شکار به سازمان شکاربانی و نظارت بر صید بدل شود که نقشی مهم در حفاظت از طبیعت ایران داشت؛ سازمانی که برگزاری کنوانسیون رامسر از دستاوردهای فعالیت‌های آن است. شورا نه تنها ساختار اداری اولیه و مقررات ملی شکار و ماهی را پایه‌گذاری کرد، بلکه ۱۶ پارک حیات وحش و مناطق حفاظت‌شده مهم ایران را نیز تأسیس کرد که اکنون تعداد آن‌ها به بیش از دویست مورد رسیده است. اجرای قوانین و مقررات بسیار سختگیرانه بود و در نتیجه، جمعیت حیات وحش در این مناطق به سرعت افزایش یافت. در سال ۱۹۷۱، اداره شکار و ماهی در اداره حفاظت از محیط زیست ادغام شد که در سال ۱۹۷۴ به سازمان حفاظت محیط زیست (DOE) تبدیل شد. | ## بخش 2: سازمان حفاظت محیط زیست | وظایف این سازمان تقریباً شامل تمام وظایف سازمان‌های مشابه در ایالات متحده مانند خدمات ماهی و حیات وحش، آژانس حفاظت محیط زیست و خدمات پارک‌های ملی بود. در سال ۱۳۵۰ نام سازمان شکاربانی و نظارت بر صید به سازمان حفاظت محیط زیست و نام شورای عالی شکاربانی و نظارت بر صید به شورای‌عالی حفاظت محیط زیست تبدیل شد و امور زیست‌محیطی از جمله پیشگیری از اقدام‌های زیانبار برای تعادل و تناسب محیط زیست نیز به اختیارات قبلی آن افزوده شد. در سال ۱۳۵۳ پس از برپایی کنفرانس جهانی محیط زیست در استکهلم و با تصویب قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست در ۲۱ ماده، این سازمان از اختیارات قانونی تازه‌ای برخوردار شد (قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، مصوب ۱۳۵۳/۳/۲۸) و از نظر تشکیلاتی نیز تا اندازه‌ای از ابعاد و کیفیت سازگار با ضرورت‌های برنامه‌های رشد و توسعه برخوردار شد. در دهه ۱۹۷۰، وزارت انرژی ایالات متحده (DOE) با دانشگاه ایالتی کلرادو (CSU) روی مسائل مختلف حفاظت از محیط زیست همکاری کرد، از جمله مواردی که مشاوران آمریکایی به پرسنل ایرانی در انجام وظایف مدیریتی کمک می‌کردند. تکنیک‌های سرشماری هوایی برای پایش حیوانات بزرگ در مناطق حفاظت‌شده و تعیین جمعیت‌هایی که از کاهش تعدادشان (کنترل جمعیت) سود می‌بردند، توسعه یافت.در اواخر دهه ۱۹۶۰ و دهه ۱۹۷۰، سازمان محیط زیست (DOE) با کمک دانشمندان دانشگاه ایالتی کلرادو (CSU)، سهمیه‌هایی برای کنترل جمعیت بیش از حد حیوانات در پارک‌های حیات‌وحش و مناطق حفاظت‌شده تعیین کرد. این سهمیه‌ها بین شکارچیان محلی و شرکتی به نام "ایران سافاری" (که بعدها به "ایران شکار" تغییر نام داد) تقسیم می‌شد. برنامه‌های شکار از کیفیت بالایی برخوردار بودند و ایران در میان حفاظت‌گران حیات‌وحش بین‌المللی و شکارچیان ورزشی شهرت برجسته‌ای کسب کرد. ورزشکاران خارجی پول‌هایی به همراه داشتند که به تأمین هزینه‌های حفاظت از محیط زیست کشور کمک می‌کرد. گوشت حیوانات شکارشده به روستاییان محلی داده می‌شد که برخی از آن‌ها نیز در برنامه‌های شکار و سایر برنامه‌ها مشغول به کار بودند. شکارچیان محلی ایرانی نیز برای دریافت مجوزها و هزینه‌های روزانه استفاده از مناطق حفاظت‌شده پول پرداخت می‌کردند. در اواخر دهه ۱۹۷۰، ایران به داشتن بهترین مدیریت حیات وحش و مناطق طبیعی در آسیا شهرت داشت و برنامه‌ای داشت که با برنامه‌های اروپایی رقابت می‌کرد. فیروز، مدیر سازمان محیط زیست، همچنین بر موضوعاتی نظیر فرسایش ناشی از چرای بی‌رویه دام‌ها در مراتع و شیوه‌های ضعیف کشاورزی تمرکز داشت. بیابان‌زایی در اطراف بیابان‌های شمالی (دشت کویر) و جنوبی (دشت لوت) نیز مایه نگرانی بود. اسکندر فیروز، مرداد سال ۱۳۵۶ از ریاست سازمانی که بنیان‌گذار آن بود، کناره‌گیری کرد. پس از آن تا پاییز سال بعد منوچهر فیلی ریاست دستگاه محیط زیست ایران را بر عهده داشت. با توجه به چالش‌های داخلی و منطقه‌ای ایران، این سازمان به‌شدت از بودجه‌های ناچیز و همچنین مدیریت ناکارآمد و گاهی فاسد رنج برد. دانشگاه‌های ایران که برنامه‌های زیست‌شناسی حیات وحش ارائه می‌دهند، نظریه حفاظت را آموزش می‌دهند، بدون توجه به مدیریت عملی حفاظت. | ## بخش 3: سازمان حفاظت محیط زیست | بنابراین، پارک‌های حیات وحش و سایر مناطق حفاظت‌شده که زمانی در سطح بین‌المللی مورد تحسین قرار می‌گرفتند، رو به زوال گذاشته‌اند. گله‌های گوسفند داخلی وارد این مناطق شده و بیش‌چرانی می‌کنند، که منجر به فرسایش خاک، بیابان‌زایی، کاهش حاصلخیزی خاک و گسترش گونه‌های گیاهی مضر می‌شود. یوزپلنگ‌ها که در مناطق حفاظت‌شده غذا نمی‌یابند، مجبور به سفرهای طولانی شده و توسط کامیون‌ها یا چوپان‌ها کشته می‌شوند. محافظان حیات وحش (محافظان شکار) حقوق کمی دریافت می‌کنند و پرداخت حقوق آن‌ها به تعویق می‌افتد. علاوه بر این، محافظان از بیمه‌ای که به دیگر نیروهای مجری قانون ارائه می‌شود، برخوردار نیستند. بنابراین، اگر یکی از آن‌ها در دفاع از خود یک شکارچی غیرقانونی را به قتل برساند، اغلب به زندان می‌افتد یا حتی ممکن است به دلیل ناتوانی در پرداخت دیه به خانواده قربانی، اعدام شود. اهداف و وظایف مهم‌ترین اهداف سازمان به ترتیب اهمیت عبارتند از: تحقق اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به منظور حفاظت از محیط زیست و تضمین بهره‌مندی درست و مستمر از محیط زیست و همسو با توسعه پایدار. در حال حاضر شینا انصاری ریاست سازمان حفاظت محیط زیست را در دولت مسعود پزشکیان بر عهده دارد. این ۵ منطقه به شرح زیر دسته‌بندی شده است:سازمان حفاظت محیط زیست جمهوری اسلامی ایران: منطقه‌بندی استان‌ها براساس ظرفیت‌های زیستی مشترک، نوشته‌شده در ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۱؛ بازدید در ۲۸ آبان ۱۴۰۴. منطقۀ ۱: بوشهر، خوزستان، سیستان و بلوچستان، گلستان، گیلان، مازندران، هرمزگان منطقۀ ۲: آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، زنجان، قزوین، کردستان منطقۀ ۳: خراسان جنوبی، خراسان رضوی، خراسان شمالی، سمنان، کرمان، یزد منطقۀ ۴: اصفهان، البرز، تهران، فارس، قم، مرکزی منطقۀ ۵: ایلام، چهارمحال و بختیاری، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان، همدان طی جلساتی که با عنوان «گردهمایی مدیران کل حفاظت محیط زیست استان‌ها» به صورت دوره‌ای برگزار می‌شود، در هر منطقه یک استان به عنوان رئیس و یک استان دیگر نیز به عنوان دبیر برای مدت معین انتخاب می‌شوند. پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، یک مؤسسه پژوهشی وابسته به سازمان حفاظت محیط زیست و تابع قوانین و مقررات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است. پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار در سال ۱۳۹۳ مجوز قطعی فعالیت را با سه گروه پژوهشی اقتصاد محیط زیست، ارزیابی و مخاطرات محیط زیست، ایمنی زیستی و تنوع زیستی دریافت نمود. یگان حفاظت یگان حفاظت محیط زیست یکی از زیرمجموعه‌های پلیس پیشگیری نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران است که بودجه آن توسط سازمان حفاظت محیط زیست تأمین می‌شود. هدف از تشکیل این یگان، پیشگیری و ممانعت از تخریب و آلودگی محیط زیستی، حفاظت از انواع گونه‌های گیاهی و جانوری کشور و مقابله با صید و شکار غیرمجاز و صدور مجوزهای شکار عنوان شده است. حواشی ایجاد ممنوعیت ورود زنان در اواخر دهه ۱۳۹۰ در سال ۱۳۹۹، همزمان با فرارسیدن فصل جفتگیری مَرال‌ها (گوزن‌های ایران)، سازمان حفاظت محیط زیست ایران، بخشنامه‌ای صادر کرد که حضور زنان فعال محیط زیست و خبرنگاران زن را در مناطق چهارگانه محیط زیست این کشور، ممنوع کرد. | ## جمع‌بندی | هرچند بعداً این موضوع تکذیب شد، اما فرد تکذیب‌کننده، به نحوی موضوع را تأیید کرد و گفت: «حراست یک استان با این ماجرا سلیقه‌ای برخورد کرده است…».