موضوع مقاله: مری بویس | مخاطب: عمومی | لحن: دانشنامه‌ای | ساختار: عنوان، مقدمه، 3 بخش، جمع‌بندی | مقاله: | # مری بویس | مقدمه: نورا الیزابت مری بویس (به انگلیسی: Mary Boyce) (۲ اوت ۱۹۲۰ – ۴ آوریل ۲۰۰۶) استاد دانشگاه و پژوهشگر در رشته مطالعات زرتشتی بوده است. | ## بخش 1: مری بویس | پدر او از قضات دستگاه حکومتی بریتانیا در هند، و مادرش نوهٔ مورخ انگلیسی بنام ساموئل راوسون گاردینر بوده است. پس از آن در دانشگاه کمبریج ادبیات انگلیسی و باستان‌شناسی و انسان‌شناسی آموخت و با درجهٔ ممتاز تحصیلات را به انجام رساند. در ۱۹۴۴ به تدریس ادبیات آنگلوساکسون در دانشگاه لندن پرداخت و هم‌زمان وارد مدرسه مطالعات مشرق زمین و آفریقا شد و به تحصیل در رشته زبان‌های ایرانی پرداخت. در آن روزها نام‌آورانی چون مینورسکی و والتر هنینگ و سید حسن تقی‌زاده در این مدرسه تدریس می‌کردند. پس از رفتن هنینگ به دانشگاه کالیفرنیا، بویس جانشین او شد و به مقام استادی در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی رسید. او تا سال ۱۹۸۶ استاد بود و پس از آن تا هنگام مرگ به‌عنوان استاد افتخاری و پژوهشگر کار می‌کرد. پژوهش‌های او دلباختگی او به ایران و به‌ویژه رخسارهٔ زرتشتی آن، آنگاه اوج گرفت که سال ۱۹۶۶ را در روستاهای زرتشتی‌نشین اطراف یزد، با کشاورزان تنگدست اما عمیقاً معتقد و متعصب در آیین خود به سر برد. اقامت در میان زرتشتیان یزد و کرمان سبب شد تا آراء و نظریات اکثریت قریب به اتفاق پژوهشگران را در زمینه کیش زرتشت زیر سؤال برد. مری بویس این پرسش را مطرح ساخت: «سه هزار و اندی سال پس از زرتشت، چه کسی صلاحیت بیشتر در تعبیر و تفسیر و شرح باورها و آموزه‌های زرتشت را دارد؟ پژوهشگران و دانشمندانی که در صندلی‌های راحت کتابخانه‌های خود لم داده و بر سر جزئیات دستوری گاتها و نیایش‌ها و دیگر ادبیات دینی زرتشتی قلم فرسایی می‌کنند، یا آن کشاورز قبا بر تن زرتشتی که در کوه‌ها و بیابان‌های خشک اطراف یزد و کرمان بیل می‌زند و کار می‌کند و عرق می‌چکاند و نیایش‌های زرتشت را زمزمه کرده و سفت و سخت، سنت‌ها و آیین‌های دین آبا و اجدادی خود را نگهبانی می‌کند؟» او بر آن بود که تنها با خواندن کتاب و مقاله نمی‌توان به چند و چون این کیش پی برد. او توانست با ژرف‌نگری در آیین‌ها و رسوم و باورها، که از سه هزار سال پیش تاکنون دست نخورده بود، به جزئیات زندگانی این پیامبر ایرانی و آموزه‌های او، حتی عقاید دینی پیش از ظهور زرتشت دسترسی پیدا کند. او نتیجه پژوهش‌های خود را در کتاب پایگاه ایرانی کیش زرتشت در سال ۱۹۷۸ عرضه نمود. | ## بخش 2: مری بویس | کار بزرگ او مجموعه کتاب‌های تاریخ کیش زرتشت است که به اکثر زبان‌ها از جمله زبان پارسی برگردانده شده است. مرگ مجال نداد که مری این کتاب را به پایان برد ولی خوشبختانه پیش از مرگ با آلبرت دو یونگ استاد دانشگاه لیدن به توافق رسید که کار به انجام رساندن را به عهده گیرد. خانم آلموت هینتز که اکنون به‌جای مری بویس استاد کرسی مطالعات زرتشتی دانشگاه لندن است در سوگنامه‌ای که در روزنامه دیلی تلگراف چاپ شد می‌نویسد: ترجمه نامه تنسر (از کتاب ابن اسفندیار)، یکی دیگر از کارهای مری بویس است. مری بویس سحرگاه روز ۴ آوریل ۲۰۰۶ در بخش عمومی بیمارستانی در لندن هنگام خواب در گذشت. جوایز و افتخارات علمی مری بویس در طول دوران فعالیت علمی خود افتخارات و مدال‌های ارزشمندی را از نهادهای آکادمیک جهان دریافت کرد. او برنده «مدال برتون» از انجمن سلطنتی آسیایی بریتانیای کبیر و ایرلند و همچنین «مدال سایکس» از انجمن سلطنتی امور آسیایی بود. وی علاوه بر عضویت در شورای انجمن سلطنتی آسیایی، به عنوان عضو افتخاری انجمن شرق‌شناسی آمریکا و عضو آکادمی علوم و ادبیات سلطنتی دانمارک انتخاب شد. او در هیئت تحریریه چندین نشریه معتبر آکادمیک از جمله نشریه Asia Major، دانشنامه ایرانیکا، بولتن مدرسه مطالعات مشرق‌زمین و آفریقای دانشگاه لندن (BSOAS) و مجله انجمن شرق‌شناسی آمریکا عضویت داشت و به توسعه این پژوهش‌ها کمک کرد. نظریه تأثیر مستقیم مزدیسنا بر الهیات معبد دوم مری بویس، از مدافعان سرسخت و پیشگام نظریه «تأثیرگذاری عمیق، مستقیم و ساختاری مزدیسنا بر الهیات یهودی» در دوران پسا-تبعید (عصر معبد دوم) است. بویس در آثار مرجع خود، به‌ویژه در کتاب‌های تاریخ کیش زرتشت و زرتشتیان: باورها و رفتارهای مذهبی آنها، استدلال می‌کند که پس از اسارت بابلی و در پی ادغام جامعه یهودی در قلمرو شاهنشاهی هخامنشی، کاتبان و مصلحان یهودی در معرض جهان‌بینی نظام‌مند زرتشتی قرار گرفتند. به باور او، دگرگونی‌های بنیادین کلامی در یهودیت این دوره به قدری عمیق است که نمی‌توان آن را ناشی از تحولات موازی درونی دانست، بلکه بازتابی از وام‌گیری فکری ساختاری از اندیشه‌های ایرانی است. بویس دیدگاه‌های خود را در چند حوزه محوری کلامی تبیین می‌کند: دگرگونی در فرجام‌شناسی و تکوین مفاهیم بهشت، جهنم و رستاخیز بویس نشان می‌دهد که در یهودیت کهن (پیش از تبعید)، مفهوم حیات پس از مرگ بسیار مبهم و تاریک بود؛ بر اساس متون اولیه عهد عتیق، همه انسان‌ها پس از مرگ فارغ از نیکوکار یا گناهکار بودن به قلمرویی زیرزمینی، ساکت و بی‌تفاوت به نام شئول (Sheol) یا سایه‌زار کوچ می‌کردند که در آن پاداش و کیفری در کار نبود. | ## بخش 3: مری بویس | اما پس از استقرار حکومت شاهنشاهی هخامنشی، الهیات آپوکالیپتیک (مکاشفه‌ای) یهودی به‌طور ناگهانی مفاهیم زرتشتی مربوط به فرشگرد (بازسازی غایی جهان)، رستاخیز جسمانی مردگان در پایان تاریخ، روز داوری نهایی کیهانی، و تفکیک ارواح در دو قلمرو مجزای پاداش (بهشت یا گن‌عدن) و عقاب (جهنم) را جذب کرد. بویس تأکید دارد که این مفاهیم قرن‌ها پیش از هخامنشیان در سروده‌های زرتشت (گاهان) وجود داشته و از طریق اتمسفر فرهنگی ایران به متون متأخر یهودی (مانند کتاب دانیال) راه یافته است. سازمان‌دهی سلسله‌مراتب فرشتگان و تجسم شر مطلق یکی دیگر از شواهد کلیدی بویس، واکاوی تحول شخصیت فرشتگان و دیوان است. در اسفار اولیه تورات، فرشتگان موجوداتی فرعی، بدون نام و صرفاً کارگزاران موقت الهی هستند و واژه «شَطَن» نیز نه به عنوان یک موجود شرور مستقل، بلکه به معنای یک «مانع، دادستان یا فرشته آزمون‌گر» در دربار خدا (مانند کتاب ایوب) عمل می‌کند. بویس استدلال می‌کند که در ادبیات پسا-تبعید و بین‌العهدین (مانند کتاب دانیال و کتب آپوکریفایی نظیر کتاب طوبیا)، تحت تأثیر مستقیم ساختار امشاسپندان (شبه‌فرشتگان مقرب شش‌گانه) و ایزدان زرتشتی، نظام فرشته‌شناسی یهودی به ناگاه دارای نام (میکائیل، جبرئیل، رافائل و…)، رده‌بندی نظامی و وظایف مشخص کیهانی می‌شود. از سوی دیگر، شخصیت شیطان از یک کارگزار الهی به فرمانروای قلمرو تاریکی، مظهر «شر مطلق» و دشمن جنگ‌افروز در برابر خداوند تبدیل می‌شود که کپی‌برداری آشکاری از تقابل میان سپنتا مینیو (خرد مقدس) و انگره‌مینو (اهریمن) در ثنویت مزدیسنا است. تحول مفهوم مسیحا و موعودخواهی غایی به باور بویس، ایده مشیح در یهودیت پیش از تبعید کاملاً زمینی و سیاسی بود و به هر پادشاه یا رهبر مسح‌شده با روغن مقدس (از جمله داوود و حتی خود کوروش بزرگ در اشعیا ۴۵) که قوم یهود را از بحران نظامی نجات می‌داد، اطلاق می‌شد. اما در اواخر دوره معبد دوم، این مفهوم تحت تأثیر باور زرتشتی به ظهور سوشیانت (منجی غایی جهان که از نسل پیامبر است، دگرگونی کیهانی ایجاد می‌کند و شر را برای همیشه شکست می‌دهد) ارتقا یافت. در این مقطع، مسیحای یهودی از یک پادشاه داوودی زمینی به یک مصلح ماوراءالطبیعه، آخرالزمانی و نجات‌بخش غایی تاریخ تبدیل شد که در پایان جهان برای برپایی ملکوت الهی ظهور خواهد کرد. پاک‌دینی، احکام طهارت و تأثیرات آیینی بویس علاوه بر مفاهیم کلامی، به شباهت‌های آیینی شدید میان فقه زرتشتی و یهودی پسا-تبعید اشاره می‌کند. او مطرح می‌کند که تأکید افراطی بر قوانین طهارت، دوری از نجاسات (مانند مردار و خون)، غسل‌های مکرر با آب، و جداسازی زنان در دوران قاعدگی (که به‌طور مفصل در کتاب لاویان تدوین شد) شباهت ساختاری عجیبی با احکام طهارت در فقه زرتشتی (متون وندیداد) دارد. به نظر او، وسواس مذهبی کاتبان یهودی در حفظ طهارت جسمانی برای تقرب به خدا، متأثر از سنت‌های جاری در جامعه مغان و موبدان ایرانی بوده است که در مجاورت جوامع یهودی بابل و بین‌النهرین زندگی می‌کردند. | ## جمع‌بندی | آثار ترجمه شده به فارسی کتاب‌ها تاریخ کیش زرتشت (مجموعه چندجلدی)، ترجمه همایون صنعتی‌زاده، تهران: توس.