Zamach stanu na Litwie (1919)

Zamach stanu na Litwie w roku 1919 – planowany przez Polską Organizację Wojskową (POW) nieudany zamach mający na celu obalenie litewskiego rządu Mykolasa Sleževičiusa i utworzenie w jego miejsce przychylnego Warszawie gabinetu, który byłby skłonny do zawarcia unii z Polską. Strona polska planowała przeprowadzić zamach stanu w sierpniu 1919 r. w taki sposób, aby wyglądał on jak spontaniczny wybuch niezadowolenia samych Litwinów, którzy chcą uwolnić swój rząd spod wpływów niemieckich. POW liczyła przy tym na faktyczne poparcie lokalnych, sympatyzujących z Polakami litewskich aktywistów. Próba zamachu została jednak udaremniona ze względu na brak współpracy oraz chęci wsparcia sprawy polskiej przez wystarczającą liczbę Litwinów.
Po sukcesie powstania sejneńskiego, litewski wywiad nasilił działania zmierzające do inwigilacji środowiska polskiego na Litwie oraz sympatyzujących z Polakami Litwinów, co przyczyniło się do wykrycia spisku. Litwini, którzy nie posiadali listy członków Polskiej Organizacji Wojskowej, zadecydowali o aresztowaniu znacznej liczby lokalnych polskich aktywistów, czym zdestabilizowali struktury POW na Litwie na tyle, aby zapobiec planowanemu zamachowi. Niedługo potem władze litewskie weszły w posiadanie pełnej listy członków POW, co przyczyniło się do rozbicia lokalnej gałęzi tej organizacji. Nieudana próba zamachu wpłynęła na znaczne pogorszenie się stosunków polsko-litewskich w okresie międzywojennym.

context: Planowany zamach stał się tematem krytyki wielu historyków jako niemożliwy do zrealizowania z następujących powodów. Plan Piłsudskiego opierał się na fałszywych założeniach i niedokładnych informacjach wywiadowczych, które sugerowały, że rząd Sleževičiusa miał niskie poparcie, a także, że naród litewski jest przyjaźnie nastawiony do Polski, co było niezgodne z prawdą. Żaden z istotnych polityków litewskich, niezwiązanych w żaden sposób z Polską, nie okazał poparcia dla planu zamachu. Sam plan zakładał poparcie gen. Žukauskasa, choć on sam nigdy oficjalnie tego poparcia nie udzielił. Z kolei Narutowicz, który miał stanąć na czele nowego rządu, był Polakiem. Ponadto struktury POW na Litwie były na tyle słabe, że ewentualny opór ze strony Litwinów, musiałby się wiązać z interwencją wojsk polskich, a co za tym idzie z niekontrolowanym rozlewem krwi, co podkopywałoby prawdziwość idei dobrowolnego zjednoczenia się Litwy z Polską. Jedyną grupą, która wspierała pomysł przeprowadzenie zamachu stanu była polska mniejszość etniczna na Litwie, coraz bardziej izolowana przez politykę rządu w Kownie. Jednakże, według spisu ludności na Litwie przeprowadzonego w 1923 r., mniejszość polska w tym kraju stanowiła, poza obszarem Wileńszczyzny jedynie około 3,2% całości populacji. Na polu organizacyjnym sukces spisku został zaprzepaszczony przez złą komunikację oraz zbytnią pewność siebie niektórych działaczy POW.
qas: question: Jakie błędne tezy postawił Piłsudski chcąc realizować swój plan?
answers: text: rząd Sleževičiusa miał niskie poparcie, a także, że naród litewski jest przyjaźnie nastawiony do Polski
answer_end: 341
generative_answer: rząd Sleževičiusa miał niskie poparcie, a także, że naród litewski jest przyjaźnie nastawiony do Polski
is_impossible: no

question: Według planu Piłsudskiego kto miał zostać poparty?
answers: text: gen. Žukauskasa
answer_end: 531
generative_answer: gen. Žukauskas
is_impossible: no

question: Jakiej narodowości był Narutowicz?
answers: text: był Polakiem
answer_end: 663
generative_answer: polskiej
is_impossible: no

question: Kto popierał plan zamachu stanu Piłsudskiego? 
answers: text: polska mniejszość etniczna na Litwie
answer_end: 1046
generative_answer: polska mniejszość etniczna na Litwie
is_impossible: no

question: Ile obecnie procent Polaków mieszka na Litwie?
is_impossible: yes

context: Ze względu na fakt, że Litwini nie posiadali listy członków POW, zatrzymań uniknęli główni przywódcy organizacji. Aresztowania nie dotknęły także regionalnych oddziałów POW. Dlatego też, 17 września 1919 r., wydano nowe rozkazy, zgodnie z którymi na koniec września zaplanowano przeprowadzenie drugiego zamachu. Jednakże ten spisek również został wykryty. Pewnej Litwince udało się przekonać Petrasa Vrubliauskasa, zastępcę dowódcy POW w Wilnie, do przekazania archiwum dokumentów organizacji w ręce strony litewskiej. 21 września Litwini uzyskali dostęp do pełnej listy członków i zwolenników POW, którą wykorzystali do przeprowadzenia kolejnej fali aresztowań w następnych dniach.
qas: question: Dlaczego najważniejsi przywódcy Polskiej Organizacji Wojskowej uniknęli aresztowania?
answers: text: Litwini nie posiadali listy członków POW
answer_end: 63
generative_answer: Litwini nie posiadali listy członków POW
is_impossible: no

question: Jakie działania zostały zaplanowane w ramach rozkazów wydanych 17 września 1919 roku?
answers: text: przeprowadzenie drugiego zamachu
answer_end: 310
generative_answer: przeprowadzenie drugiego zamachu
is_impossible: no

question: W jaki sposób powstrzymano drugi zamach stanu?
answers: text: Pewnej Litwince udało się przekonać Petrasa Vrubliauskasa, zastępcę dowódcy POW w Wilnie, do przekazania archiwum dokumentów organizacji w ręce strony litewskiej
answer_end: 517
generative_answer: Pewnej Litwince udało się przekonać Petrasa Vrubliauskasa, zastępcę dowódcy POW w Wilnie, do przekazania archiwum dokumentów organizacji w ręce strony litewskiej
is_impossible: no

question: Jakie dokumenty trafiły w ręce Litwinów 21 września 1919 roku?
answers: text: pełnej listy członków i zwolenników POW
answer_end: 597
generative_answer: pełna lista członków i zwolenników POW
is_impossible: no

question: Kiedy doszło do drugiego zamachu stanu?
is_impossible: yes