Obiekt Herbiga-Haro

Obiekt Herbiga-Haro (HH) – mały, mgławicopodobny, aktywny obszar w kosmosie, powiązany z regionem gwiazdotwórczym. Obiekty Herbiga-Haro posiadają charakterystyczne widma, które umożliwiają odróżnienie ich od innych zjonizowanych światłem rejonów. Obiekty HH są wszechobecne w obszarach gwiazdotwórczych i wokół jednej gwiazdy można ich zaobserwować nawet kilka, ustawionych wokół osi obrotu.
Wykazano, że obiekty Herbiga-Haro to wysoko skolimowane dżety częściowo zjonizowanego gazu (plazmy), poruszającego się z prędkością 100-1000 km/s, wychodzące od młodej gwiazdy, z której się wywodzą. Obszary gwiazdotwórcze są wysoce zagęszczone i dlatego można w nich znaleźć nie tylko pojedyncze, odizolowane obiekty Herbiga-Haro, ale również ugrupowania blisko położonych obiektów tego typu.
Obiekty Herbiga-Haro są w skali kosmosu krótkotrwałymi zjawiskami – ich czas życia wynosi najwyżej kilka tysięcy lat. Ich obraz może zmienić się w bardzo krótkich przedziałach czasu, jako że poruszają się one w kierunku od swoich macierzystych gwiazd do obłoków gazu w przestrzeni międzygwiazdowej. Obserwacje Kosmicznego Teleskopu Hubble’a ujawniają bardzo skomplikowaną ewolucję obiektów Herbiga-Haro na przestrzeni kilku lat, spośród których jedne zanikają, a inne ulegają pojaśnieniu w wyniku zderzeń z większą ilością materiału ośrodka międzygwiezdnego.
Do połowy 2006 roku znanych było około 500 obiektów Herbiga-Haro występujących pojedynczo i w ugrupowaniach. Pierwsze z nich zostały zaobserwowane pod koniec XIX wieku przez Sherburne'a Wesleya Burnhama, ale nie zostały wyróżnione jako odrębny typ mgławic emisyjnych aż do lat 40. XX wieku. Nazwa Herbiga-Haro pochodzi od niezależnych odkrywców tych obiektów: George'a Herbiga i Guillermo Haro, którzy pierwsi rozpoznali je jako zwarte mgławice o szczególnych widmach.

context: Znanych jest około 500 obiektów HH występujących pojedynczo lub w grupach. Są one wszechobecne w gwiazdotwórczych regionach H II i często znajduje się je w większych grupach. Zwykle udaje się je zaobserwować niedaleko globuli Boka (ciemnych mgławic, które zawierają bardzo młode gwiazdy), z których często emanują. Często kilka obiektów HH jest widzianych blisko jednego źródła energii, tworząc sznur obiektów wzdłuż osi biegunowej gwiazdy źródłowej.
Liczba znanych obiektów HH wzrosła gwałtownie na przestrzeni ostatnich lat, ale uważa się, że nadal jest to niewielka część całkowitej liczby istniejących w naszej Galaktyce.
Szacunki sugerują, że istnieje ich 150 000, przy czym ogromna większość znajduje się poza zasięgiem możliwości rozdzielczych współczesnych technologii obserwacyjnych. Większość obiektów HH znajduje się w odległości nie większej niż 0,5 parseka od swojej gwiazdy źródłowej, a tylko niewielką liczbę można znaleźć w odległości większej niż 1 parsek. Mimo to, pewne obiekty są dostrzegane w odległości kilku parseków, co prawdopodobnie oznacza, iż ośrodek międzygwiazdowy nie jest zbyt zagęszczony w ich pobliżu, co pozwala im na przebycie większej odległości bez rozproszenia energii.
qas: question: Czy obiekty HH mogą pojawiać się razem?
answers: text: Znanych jest około 500 obiektów HH występujących pojedynczo lub w grupach
answer_end: 73
generative_answer: tak
is_impossible: no

question: Ile znanych człowiekowi obiektów HH występuje w kosmosie?
answers: text: około 500
answer_end: 22
generative_answer: około 500
is_impossible: no

question: Czym są globule Boka?
answers: text: ciemnych mgławic, które zawierają bardzo młode gwiazdy
answer_end: 286
generative_answer: ciemnymi mgławicami, które zawierają bardzo młode gwiazdy
is_impossible: no

question: W jakiej odległości od gwiazdy źródłowej znajdują się obiekty HH?
answers: text: nie większej niż 0,5 parseka
answer_end: 869
generative_answer: nie większej niż 0,5 parseka
is_impossible: no

question: Ile nowych obiektów HH udało się odkryć w ostatnim czasie?
is_impossible: yes

context: We wczesnych latach 80. XX w. po raz pierwszy obserwacje ujawniły podobną do dżetów naturę obiektów HH. Doprowadziło to do zrozumienia, że materiał wyrzucany z obiektów HH jest wysoce skolimowany (skoncentrowany w wąskich dżetach). W czasie pierwszych kilku tysięcy lat swojego życia gwiazdy są często otoczone przez dyski akrecyjne, które powstają, gdy opada na nie gaz, a szybkie obracanie wewnętrznych części tych dysków powoduje emisję wąskich dżetów plazmy, prostopadłych do dysku, znanych jako dżety biegunowe. Gdy dżety te zderzają się z ośrodkiem międzygwiazdowym, dają początek małym obszarom jasnych emisji, które zawierają obiekty HH.
qas: question: Kiedy rozpoczęto badania nad naturą obiektów HH?
is_impossible: yes

question: Jaką naturę mają tego typu obiekty?
answers: text: podobną do dżetów
answer_end: 83
generative_answer: podobną do dżetów
is_impossible: no

question: Kiedy tworzą się dyski akrecyjne?
answers: text: gdy opada na nie gaz
answer_end: 370
generative_answer: gdy opada na nie gaz
is_impossible: no

question: Co nazywamy dżetami biegunowymi?
answers: text: wąskich dżetów plazmy, prostopadłych do dysku
answer_end: 485
generative_answer: wąskie dżety plazmy, prostopadłe do dysku
is_impossible: no

question: W jaki sposób dżety biegunowe przyczyniają się do powstania obszarów zawierających tego typu obiekty?
answers: text: zderzają się z ośrodkiem międzygwiazdowym
answer_end: 571
generative_answer: zderzają się z ośrodkiem międzygwiazdowym
is_impossible: no