Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Siemiatyczach

Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła – prawosławna cerkiew parafialna w Siemiatyczach. Należy do dekanatu Siemiatycze diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Pierwsza cerkiew w Siemiatyczach powstała w XV wieku, od początku była świątynią parafialną. Przeszła na własność Kościoła unickiego formalnie natychmiast po podpisaniu aktu unii brzeskiej, de facto zaś w 1614. Nową drewnianą cerkiew unicką w Siemiatyczach ufundował w tym samym stuleciu Lew Sapieha. Świątynia była ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym w dniu Świętej Trójcy (pierwotnie święto patronalne). Z czasem jej znaczenie w mieście malało, a unicka parafia stopniowo ubożała.
Parafia siemiatycka została zmuszona do powrotu do wyznania prawosławnego w 1839, na mocy postanowień synodu połockiego. Chociaż cerkiew z XVII w. była już wtedy w złym stanie, murowaną świątynię prawosławną wzniesiono w Siemiatyczach dopiero po stłumieniu powstania styczniowego, w znacznej części z rosyjskich funduszy państwowych. Obiekt był stale czynny do 1915, gdy prawosławni mieszkańcy miasta udali się na bieżeństwo. W dwudziestoleciu międzywojennym cerkiew została ponownie otwarta i pozostaje nieprzerwanie czynna.
We wnętrzu cerkwi zachował się ikonostas z 1908 oraz barokowe ikony Świętych Piotra i Pawła oraz św. Paraskiewy.
Cerkiew mieści się przy ulicy Powstania Styczniowego, na wzniesieniu nad rzeczką Muchawiec, dopływem Kamianki. Otoczony murem plac cerkiewny był równocześnie cmentarzem (przetrwała część zabytkowych nagrobków), na którym odbywają się obecnie pochówki prawosławnych duchownych.

context: Po utworzeniu eparchii grodzieńskiej cerkiew siemiatycka znalazła się w jej strukturach. W 1906 cerkiew wizytował ordynariusz administratury biskup Michał. W ciągu kolejnych siedmiu lat wyposażenie świątyni zostało uzupełnione o nowy ikonostas (wykonany w 1908), kolejne ikony oraz trzy dzwony. W 1905 do siemiatyckiej parafii należało 5177 osób. Po wydaniu ukazu tolerancyjnego dopuszczającego zmianę wyznania w tym samym roku konwersji na katolicyzm dokonało 70 dotychczasowych wiernych z Siemiatycz, a 340 z całego terenu parafii. W końcu XIX w. prawosławni stanowili mniej niż 10% mieszkańców Siemiatycz (zdecydowanie dominowali Żydzi – 75%). Tuż przed I wojną światową łączną liczbę parafian szacowano na 6625 osób – z Siemiatycz i 22 pobliskich miejscowości.
qas: question: Co spowodowało zmniejszenie liczby wiernych należących do tej parafii?
answers: text: wydaniu ukazu tolerancyjnego dopuszczającego zmianę wyznania
answer_end: 410
generative_answer: wydanie ukazu tolerancyjnego dopuszczającego zmianę wyznania
is_impossible: no

question: Ilu wiernych liczyła ta parafia w 1905 roku?
answers: text: 5177
answer_end: 340
generative_answer: 5177
is_impossible: no

question: Czy parafia ta obejmowała swoim zasięgiem jedynie Siemiatycze?
answers: text: w tym samym roku konwersji na katolicyzm dokonało 70 dotychczasowych wiernych z Siemiatycz, a 340 z całego terenu parafii
answer_end: 532
generative_answer: nie
is_impossible: no

question: Czy wyznawcy judaizmu stanowili pod koniec XIX wieku ponad połowę mieszkańców Siemiatycz?
answers: text: zdecydowanie dominowali Żydzi – 75%
answer_end: 644
generative_answer: tak
is_impossible: no

question: Co wzbogaciło wyposażenie cerkwi po 1906 roku?
answers: text: nowy ikonostas (wykonany w 1908), kolejne ikony oraz trzy dzwony
answer_end: 293
generative_answer: nowy ikonostas, kolejne ikony oraz trzy dzwony
is_impossible: no

context: Protokół wizytacji unickiej cerkwi w Siemiatyczach opisuje cerkiew jako drewnianą, z wolno stojącą dzwonnicą. Budowla posiadała dwie kopuły z krzyżami, które ze starości chyliły się ku upadkowi. Jako „porządne” opisano carskie wrota. Siedem lat później właściciel Siemiatycz Michał Sapieha zapowiedział wzniesienie nowej świątyni na miejscu dotychczasowej z uwagi na jej zły stan techniczny, nie zrealizował jednak swoich obietnic. W protokole wizytacji dokonanej w 1774 przez ks. Antoniego Karczewskiego zapisano, iż obiekt wymagał remontu kapitalnego. Piętnaście lat później w aktach konsystorza unickiej diecezji chełmskiej zapisano, iż do cerkwi w Siemiatyczach uczęszczało 2511 osób, w tym 458 mieszkańców samego miasta; pozostali pochodzili z 16 okolicznych wsi. W XVIII stuleciu znaczenie cerkwi w rozplanowaniu miasta jeszcze spadło.
qas: question: W jakim stanie znajdowały się kopuły cerkwi, według protokołu wizytacji?
answers: text: chyliły się ku upadkowi
answer_end: 193
generative_answer: chyliły się ku upadkowi
is_impossible: no

question: Jaki element konstrukcji cerkwi został pochwalony w protokole?
answers: text: carskie wrota
answer_end: 232
generative_answer: carskie wrota
is_impossible: no

question: Dlaczego Michał Sapieha oznajmił, że wybuduje nową cerkiew, która zastąpi obecną?
answers: text: z uwagi na jej zły stan techniczny
answer_end: 390
generative_answer: z uwagi na jej zły stan techniczny
is_impossible: no

question: W jakich dokumentach można odnaleźć informację, że do tej cerkwi uczęszczało 2511 wiernych?
answers: text: aktach konsystorza unickiej diecezji chełmskiej
answer_end: 626
generative_answer: aktach konsystorza unickiej diecezji chełmskiej
is_impossible: no

question: Ile osób odwiedzających cerkiew nie było mieszkańcami Siemiatycz?
is_impossible: yes