Betsaida

Betsaida (hebr. בֵּית צַידָאּ, beth-tsaida; grec. Βηθσαϊδά, pol. Dom rybaka, Dom polowania lub Dom polowania/dziczyzny), Liwias, Julias (być może Bet-Ramta(?)) – biblijne miasto, obok Jerozolimy i Kafarnaum najczęściej wymieniana miejscowość w Ewangeliach. Położona była na terytorium Filipa Tetrarchy (jeden z synów Heroda Wielkiego), w pobliżu ujścia Jordanu do jeziora Genezaret. Betsaida wraz z Kafarnaum i Korozain zwane często są przez współczesnych uczonych „trójkątem ewangelicznym”, gdzie Jezus był najbardziej aktywny (Mt 11, 20–24; Łk 10, 13–15).
Ewangelie wspominają Betsaidę jako miejsce pobytu Jezusa i Apostołów, oraz miejsce uzdrowienia niewidomego. Według Ewangelii Łukasza (Łk 9, 10–11) w okolicy Betsaidy Jezus miał dokonać cudu rozmnożenia chleba i ryb, oraz nakarmienia nimi zgromadzonych tłumów. Ewangelia Jana określa, że Betsaida była miastem rodzinnym Apostołów: Piotra, Andrzeja i Filipa. Betsaida jest wymieniana jako jedno z trzech miast (obok Korozain i Kafarnaum) przeklętych przez Jezusa, jako niechętnych do przyjmowania jego nauk.
Na przestrzeni wieków wiedza o lokalizacji biblijnego miasta uległa zatarciu. Już w okresie krzyżowców identyfikacja lokalizacji Betsaidy stała się niejasna. Po trzynastym wieku pielgrzymi udający się do Betsaidy odwiedzali miejsce w pobliżu Khirbet Al-Minje. Dyskusja nad lokalizacją biblijnej Betsaidy rozpoczęła się dopiero po wizycie anglikańskiego duchownego i antropologa Richarda Pococke w Palestynie w 1738.
Od XIX wieku do uznania za lokalizację biblijnej Betsaidy pretendowały trzy miejsca: beduińska wioska Messadiye, mała, opustoszała osada Al-Aradż (Beit Habek) i stanowisko archeologiczne (tell) At-Tall. Z czasem pod uwagę brano jedynie dwie ostatnie lokalizacje – dzisiejszą małą osadę Al-Aradż, oraz At-Tall. Messadiye i Al-Aradż zdawały się mieć przewagę w tej rywalizacji, bowiem bezpośrednio przylegają do linii brzegowej Jeziora Tyberiadzkiego, co winno pasować do miejscowości rybackiej. Z kolei At-Tall jest zlokalizowane w odległości 2 km od brzegu, ale regularne prace sondażowe i wykopaliska archeologiczne prowadzone na tym terenie od 1987 ujawniły istnienie śladów ufortyfikowanych murów miejskich, budowli pałacowej, budynku o przeznaczeniu sakralnym oraz liczne pozostałości domów mieszkalnych, w których odnaleziono, między innymi, liczne fragmenty wyposażenia rybackiego: haczyki, sieci, żelazne kotwy i igły. W związku z tym, od lat 90. XX wieku utrwalił się pogląd lokalizujący biblijną Betsaidę na tellu At-Tall.
Po nieoczekiwanym znalezieniu w Al-Aradż (2014–2019) ruin bizantyńskiej budowli identyfikowanej jako kościół chrześcijański – prawdopodobnie kościoła Apostołów, o którym wspominali średniowieczni podróżnicy, a – na niższym poziomie – starszych ruin budynku łaźni i zajmujących rozległy teren pozostałości po domach mieszkalnych, archeolodzy skłaniają się do uznania, że to jednak ta lokalizacja jest silniejszym kandydatem do uznania za miejsce istnienia biblijnej Betsaidy. Podczas prac archeologicznych okazało się, że zabudowania z okresu rzymskiego były posadowione na znacznie niższych rzędnych od zakładanych, co sprawia, że rewizji podlegają ugruntowane przez lata oceny ukształtowania terenu i poziomu jeziora w okresie rzymskim oraz możliwych granic lokalizacji zabudowań na tym terenie.
Prace archeologiczne – zarówno w At-Tall, jak i Al-Aradż – są kontynuowane.

context: W 1985 roku archeolog i biblista Bargil Pixner OSB użył stwierdzenia, że współcześnie trzy miejsca pretendują do uznania za lokalizację starożytnej Betsaidy: beduińska wioska Messadiye, Al-Aradż i At-Tall. Z czasem pod uwagę brano jedynie dwie ostatnie lokalizacje – dzisiejszą małą osadę Al-Aradż, oraz tell At-Tall. Przebieg dysputy na temat lokalizacji Betsaidy relacjonował artykuł prof. Ilony Skupińskiej-Løvset, dr. Przemysława Nowogórskiego, archeologów z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Archeolodzy skupili się na badaniach At-Tall i odnaleźli tam wiele artefaktów, które pozwoliły na datowanie istniejącej w tym miejscu osady na wczesny brąz. Lokalizacja ta zdała się zyskiwać w opiniach archeologów znaczącą przewagę nad konkurującymi miejscami.
qas: question: Czy Messadiye zostało później wykluczone z kręgu prawdopodobnych lokalizacji Betsaidy?
answers: text: Z czasem pod uwagę brano jedynie dwie ostatnie lokalizacje – dzisiejszą małą osadę Al-Aradż, oraz tell At-Tall
answer_end: 316
generative_answer: tak
is_impossible: no

question: Na jakie prawdopodobne lokalizacje Betsaidy wskazywał Pixner?
answers: text: beduińska wioska Messadiye, Al-Aradż i At-Tall
answer_end: 204
generative_answer: beduińską wioskę Messadiye, Al-Aradż i At-Tall
is_impossible: no

question: Ku jakiej lokalizacji Betsaidy skłaniali się m.in. archeolodzy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego?
answers: text: At-Tall
answer_end: 553
generative_answer: At-Tall
is_impossible: no

question: W jakiej epoce, według części naukowców, założona została osada w miejscu, gdzie znajduje się At-Tall?
answers: text: wczesny brąz
answer_end: 664
generative_answer: wczesnego brązu
is_impossible: no

question: Na jakiej podstawie naukowcy określili czas powstania w miejscu, gdzie znajduje się At-Tall osady?
answers: text: artefaktów
answer_end: 586
generative_answer: artefaktów
is_impossible: no