Hatteria

Hatteria, tuatara, łupkoząb (Sphenodon) – rodzaj gada z rodziny hatteriowatych (Sphenodontidae) występującego endemicznie na Nowej Zelandii.
Mimo iż wyglądem najbardziej przypomina jaszczurkę, w rzeczywistości reprezentuje odrębną linię ewolucyjną lepidozaurów – sfenodonty. Hatterie są jedynymi współczesnymi przedstawicielami tej grupy. Ich najbliżsi krewni to łuskonośne (jaszczurki, amfisbeny i węże). Z tego powodu hatteria wzbudza zainteresowanie naukowców badających ewolucję jaszczurek i węży oraz rekonstruujących wygląd i zwyczaje najwcześniejszych diapsydów.
Hatteria ma zielono-brązowe ubarwienie i dorasta do około 60 cm od głowy do koniuszka ogona. Wzdłuż grzbietu biegnie kolczasty grzebień, szczególnie widoczny u samców. Uzębienie, w którym dwa rzędy zębów w szczęce zachodzą na jeden w żuchwie, jest wyjątkowe wśród współczesnych zwierząt. Inna niezwykła cecha to obecność wyraźnego oka ciemieniowego, którego funkcja stanowi przedmiot toczących się badań. Mimo braku małżowin usznych hatterie są zdolne słyszeć. Ich szkielet wykazuje wiele unikatowych cech, spośród których niektóre stanowią ewolucyjną pozostałość po rybach. Mimo iż hatterie bywają określane jako „żywe skamieniałości”, badania paleontologiczne dowodzą, że gady te znacznie zmieniły się od ery mezozoicznej.
Hatterię uznaje się za zagrożoną wyginięciem od 1895. Jak wielu nowozelandzkim zwierzętom, zagraża jej utrata siedlisk oraz introdukcja drapieżników, jak np. szczur polinezyjski. Hatterie wyginęły na dwóch największych wyspach Nowej Zelandii, a zasięg pozostałych populacji ograniczył się do 32 okolicznych wysp, jednak w 2005 roku na terenie ogrodzonego i monitorowanego Karori Wildlife Sanctuary w Wellington odtworzono ich populację.

context: Czubek szczęki przypomina dziób, od zębów oddziela go niewielki wzgórek. W szczęce znajdują się dwa rzędy zębów, podczas gdy w żuchwie jeden – znajdujący się dokładnie pomiędzy rzędami zębów szczękowych, gdy szczęki są zamknięte. Układ ten stanowi wyjątek wśród współczesnych gadów – mimo iż większość węży ma w szczęce dwa rzędy zębów, pełnią one inne funkcje niż u hatterii. Szczęki, łączone więzadłem, są w stanie wykonywać zarówno żujące ruchy na boki, jak i gryzące, wertykalne. Siła ugryzienia wystarcza do przebijania chityny i przebijania skorupek jaj, jednak jest stosunkowo niższa niż u innych współczesnych lepidozaurów – według analizy Curtisa i in. (2011) wynosi ona około 140 N. Siła zacisku szczęk różni się jednak w zależności od płci i pozycji w jamie gębowej – samce gryzą silniej niż samice, a siła nacisku jest największa z tyłu szczęk. U samic wynosi ona maksymalnie 163,5 N (z przodu 81,8 N), a u samców 238,3 N (z przodu 119,1 N). Istotną rolę w chwytaniu pożywienia i manipulowaniu nim odgrywa również duży, mięsisty język. Mimo iż liczne aspekty odżywiania hatterii są zaawansowane, występuje również wiele cech prymitywnych. Sugerują one, iż anatomia języka hatterii może być przydatna przy rekonstruowaniu cech występujących u wczesnych tetrapodów. Język hatterii ma wiele potencjalnych wspólnych cech prymitywnych z językiem jaszczurek z rodziny legwanowatych. Badania przeprowadzone na komputerowym modelu czaszki hatterii sugerują, że określona grupa mięśni kontroluje konkretne ruchy szczęk, a podczas danego momentu ukąszenia niektóre mięśnie wykazują wysoką aktywność, podczas gdy inne pozostają nieaktywne. Analizy te przynoszą podobne rezultaty, co wcześniejsze badania przeprowadzone na żywych tuatarach przy wykorzystaniu elektromiografii. Różnice wytłumaczyć można twardością pożywienia, jego rozmiarem i położeniem w szczękach oraz ruchami żuchwy. Czaszka hatterii jest optymalnie przystosowana do wytrzymywania działających na nią sił: niektóre jej rejony – sił rozciągających, a inne – ściskających. Hatteria ma uzębienie akrodontyczne, jej zęby są przyrośnięte do kości szczęk, dlatego ich zastępowanie nowymi w razie uszkodzeń jest utrudnione. U dorosłych zęby żuchwy mają kształt piramidalny, z wierzchołkiem zwróconym ku przodowi i zgrubieniami na stronie przednio-przyśrodkowej i przednio-wargowej, zęby szczęki są stożkowate z niewielkim zgrubieniem z tyłu, natomiast u młodych zęby żuchwy są stożkowate i lekko spłaszczone wargowo-językowo. W trakcie ontogenezy hatterii powiększa się obszar zaoczodołowy, staw żuchwowy przemieszcza się ku stronie brzusznej oraz rozwija się grzebień ciemieniowy. Samce mają większe głowy i większą siłę zgryzu niż samice.
qas: question: Dlaczego trudno jej zastąpić zęby nowymi w przypadku zepsucia?
answers: text: ma uzębienie akrodontyczne, jej zęby są przyrośnięte do kości szczęk
answer_end: 2118
generative_answer: ma uzębienie akrodontyczne, jej zęby są przyrośnięte do kości szczęk
is_impossible: no

question: Jaki kształt mają zęby szczęki u dojrzałych przedstawicieli gatunku Hatteria?
answers: text: są stożkowate z niewielkim zgrubieniem z tyłu
answer_end: 2403
generative_answer: są stożkowate z niewielkim zgrubieniem z tyłu
is_impossible: no

question: Jakie zmiany zachodzą w ciele osobnika tego gatunku podczas jego rozwoju?
answers: text: powiększa się obszar zaoczodołowy, staw żuchwowy przemieszcza się ku stronie brzusznej oraz rozwija się grzebień ciemieniowy
answer_end: 2643
generative_answer: powiększa się obszar zaoczodołowy, staw żuchwowy przemieszcza się ku stronie brzusznej oraz rozwija się grzebień ciemieniowy
is_impossible: no

question: Czy głowa samicy gatunku hatteria jest mniejsza niż głowa samca?
answers: text: Samce mają większe głowy i większą siłę zgryzu niż samice
answer_end: 2702
generative_answer: tak
is_impossible: no

question: Jak można wyjaśnić różnicę w aktywności poszczególnych mięśni w momencie ukąszenia?
answers: text: twardością pożywienia, jego rozmiarem i położeniem w szczękach oraz ruchami żuchwy
answer_end: 1885
generative_answer: twardością pożywienia, jego rozmiarem i położeniem w szczękach oraz ruchami żuchwy
is_impossible: no