Izabela Czartoryska

Izabela (właściwie: Elżbieta) Dorota z Flemmingów Czartoryska (ur. 3 marca 1746 w Warszawie, zm. 17 czerwca 1835 w Wysocku) – polska arystokratka doby oświecenia, żona księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego, przez którego weszła do stronnictwa politycznego Familii, w okresie Sejmu Czteroletniego związana ze Stronnictwem Patriotycznym. W młodości znana ze swobody obyczajów, wśród jej kochanków byli m.in. król Stanisław August Poniatowski i Nikołaj Repnin, poseł rosyjski w Warszawie. W późniejszym okresie życia czynnie zaangażowana w życie polityczne schyłkowego okresu I Rzeczypospolitej i pierwszych lat XIX wieku. Pisarka, mecenaska sztuki, kolekcjonerka pamiątek historycznych, które gromadziła zarówno w Polsce jak i podczas swoich licznych podróży po Europie. Po utracie przez Polskę niepodległości utworzyła pierwsze polskie muzeum w Świątyni Sybilli w Puławach, które wraz ze zbiorami również założonego przez nią w Puławach Domu Gotyckiego stały się zaczątkiem obecnego Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Matka m.in. polityka księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i pisarki Marii Wirtemberskiej.

context: Kiedy w 1830 wybuchło powstanie listopadowe, Adam Jerzy Czartoryski, chociaż był przeciwnikiem powstania, został prezesem Rządu Tymczasowego a później Rządu Narodowego. Działania wojenne wkrótce ogarnęły też Puławy. W lutym 1831 rosyjski generał Cyprian Kreutz wkroczył ze swoimi oddziałami w Lubelskie, zajmując również Puławy. Kiedy po drugiej stronie Wisły do Góry Puławskiej zbliżyły się wojska polskie pod dowództwem pułkowników Łagowskiego i Kozakowskiego, przekradła się do nich Aleksandra Zaborowska, panna z dworu księżnej, informując ich o położeniu i liczebności garnizonu. Doszło do bitwy zakończonej zwycięstwem Polaków, którzy wzięli do niewoli 170 dragonów, potem jednak wycofali się z powrotem za Wisłę. Ściągnęło to odwet nieprzyjaciela – Rosjanie splądrowali Puławy, omijając jedynie pałac, w którym księżna udzieliła schronienia mieszkańcom. Kiedy z odsieczą nadciągnął gen. Józef Dwernicki, doszło do kolejnej, o wiele bardziej zaciętej bitwy, w czasie której ostrzeliwano też pałac, kule przelatywały przez pokoje, zagrażając życiu domowników. Gorycz sytuacji pogłębiał fakt, że wojskami rosyjskimi szturmującymi Puławy dowodził wtedy Adam Wirtemberski, syn Marii Wirtemberskiej i wnuk Izabeli, który podczas powstania przeszedł na stronę rosyjską. Rosjan wreszcie wyparto w stronę Kurowa, stało się jednak jasne, że dalsze przebywanie Czartoryskich w pałacu zagrożonym ciągłym bombardowaniem przez Rosjan jest niemożliwe. W nocy z 5 na 6 marca 1831 księżna Izabela z córkami Marią Wirtemberską i Cecylią Beydale na prośbę syna Adama Jerzego zdecydowała się pieszo opuścić Puławy i schronić się w Górze Puławskiej na lewym brzegu Wisły. Ostatecznie schronienie znalazła w należącym do córki Marii Wysocku w Galicji. Po przegranym powstaniu wszystkie majątki Czartoryskich w zaborze rosyjskim zostały skonfiskowane.
qas: question: Czy na Puławach również rozgrywały się walki?
answers: text: Działania wojenne wkrótce ogarnęły też Puławy
answer_end: 214
generative_answer: tak
is_impossible: no

question: Kto zajął z wojskami Lubelskie i Puławy?
answers: text: generał Cyprian Kreutz
answer_end: 260
generative_answer: generał Cyprian Kreutz
is_impossible: no

question: Jakiej narodowości był Kreutz?
answers: text: rosyjski
answer_end: 237
generative_answer: rosyjskiej
is_impossible: no

question: Kto dowodził polskimi siłami?
answers: text: pułkowników Łagowskiego i Kozakowskiego
answer_end: 461
generative_answer: pułkownik Łagowski i Kozakowski
is_impossible: no

question: Jaka kobieta zdradziła Polaków?
is_impossible: yes