जर्मनीतले अरण्यपुराण | Loksatta

दाभोलकर, पानसरे हत्या तपासात पोलिसांवर दबाव
किनाऱ्यांची सुरक्षा शिकायला ‘बेवॉच’ पाहा
वर्दी देणाराच तपास अधिकारी असल्याबद्दल तेजपाल यांचा आक्षेप
वादाच्या मुद्दय़ांबाबत भारत-चीन संवेदनशील
मरिन ड्राइव्ह स्वच्छतेसाठी जादा कुमक
दिवाळी अंक २०१५ »
जर्मनीतील विमानतळांवर उतरताना घनदाट, नीटस वृक्षराजींमधून शहरीपणाच्या खाणाखुणा दिसायला अंमळ वेळ लागतो.
१९६२ मध्ये अमेरिकेत रेशेल कार्सन या लेखिकेच्या ‘सायलेंट स्प्रिंग’ या पुस्तकाने एकच खळबळ उडवून दिली. जगात पहिल्यांदाच औद्योगिकीकरणाविरुद्ध आणि त्याच्या विविध दुष्परिणामांची पर्यावरण, परिसंस्था या दृष्टिकोनातून दक्ष कार्यकर्त्यांच्या आवेगाने व शास्त्रीय पद्धतीने त्यात मांडणी केली गेली होती. सर्व रसायन उद्योगजगत या पुस्तकाविरुद्ध खळवळून उठलं; तर विविध स्वयंसेवी संस्था, पर्यावरण शास्त्रज्ञ लेखिकेच्या बाजूने उभे ठाकले. यानिमित्ताने निसर्ग व पर्यावरण संवर्धनासंबंधीची आस्था प्रथमच सामान्य जनतेसमोर आली.
..या पाश्र्वभूमीवर जगभरातील अशी हिरवी कवचकुंडले लाभलेल्या निरनिराळ्या शहरांचा वेध घेणारा विशेष विभाग..
फ्रँकफर्ट असो, नाहीतर बर्लिन; इवलेसे ड्रेस्डेन असो किंवा चिमुकले हॅनोव्हर- जर्मनीतील विमानतळांवर उतरताना घनदाट, नीटस वृक्षराजींमधून शहरीपणाच्या खाणाखुणा दिसायला अंमळ वेळ लागतो. सूचीपर्ण, रुंदपर्ण वृक्षांची अथांग हिरवाई, त्यातून डोकावणारी आरस्पानी सरोवरे आणि घनदाट केशसंभारातून मधोमध रेखलेल्या भांगासारख्या अरण्यातल्या त्या वाटा.. सुरुवाती सुरुवातीला याचं भारीच अप्रूप वाटे.
पहाटे विमानतळावर उतरल्या उतरल्या पहिली मीटिंग जर दुपारी तीनला असेल तर जर्मन सहकारी म्हणत, ‘आता असं करू- प्रथम जरा अरण्यात फेरफटका मारू. तिथेच लंच घेऊ आणि मग जाऊ मीटिंगला.’ मनात प्रश्न उठे- ‘इथे फ्रँकफर्टसारख्या अवाढव्य विमानतळाजवळ कुठलं आलं बुवा अरण्य’ जर्मन सहकारी अपूर्वाईने माहिती देत- ‘ही बघ, ही र7 क्रमांकाची एस्बान (ट्रॅम) कोणालाही २५ मिनिटांत थेट विमानतळावरून अरण्याच्या वेशीशी पोहोचवते.’
त्यावेळी सिटी फॉरेस्ट- जर्मन भाषेत ‘स्टाटवाल्ड’- या संकल्पनेची झालेली ती पहिली ओळख. आणि मग हे कवतिक जर्मनीतल्या छोटय़ा-मोठय़ा सर्वच शहरांत कायम भेटत राहिलं. या सिटी फॉरेस्ट्सचा लळा लागू लागला. प्रत्येक शहराची त्याच्या त्याच्या अरण्याशी कशी वेगळीच अनुबंधांची रेशीमगाठ त्याच्यामागचा विचारांचा पीळ, इतिहासाचे धागे आणि समाजभानाचे रंग.. त्यांचीच ही चित्तरकथा
जर्मनी या देशाचा एक-तृतीयांश भूभाग अरण्यांनी व्यापलेला आहे. वृक्षांची एकूण संख्या- सात अब्ज. जर्मनीची लोकसंख्या आठ कोटी सव्वीस लाख. म्हणजे एका जर्मन नागरिकासाठी पंच्याऐंशी वृक्ष शुद्ध प्राणवायूच्या उत्सर्जनाची जबाबदारी निभावतात. जर्मन घरांच्या परसातली झाडेझुडपे म्हणजे वृक्ष नव्हे बरं का जर्मन स्वभावातल्या काटेकोरपणाने ‘वृक्ष’ या शब्दाची रोखठोक व्याख्याही केली आहे. उंची, रुंदी याचबरोबर तीस वर्षे वयोमानाच्या वर असणारी हिरवी संपदा म्हणजे वृक्ष. जर्मन वनखात्याने वृक्षतोडणी, वृक्षलागवड आणि लाकूड उत्पादन यासाठी काळावेळाची जी शंृखला बसवली आहे ती ४० ते ३०० वर्षांच्या वृक्षांचे सर्वेक्षण करून आणि त्यासंबंधीचे काटेकोर नियम व कायदे बनवून जर्मन स्वभावातल्या काटेकोरपणाने ‘वृक्ष’ या शब्दाची रोखठोक व्याख्याही केली आहे. उंची, रुंदी याचबरोबर तीस वर्षे वयोमानाच्या वर असणारी हिरवी संपदा म्हणजे वृक्ष. जर्मन वनखात्याने वृक्षतोडणी, वृक्षलागवड आणि लाकूड उत्पादन यासाठी काळावेळाची जी शंृखला बसवली आहे ती ४० ते ३०० वर्षांच्या वृक्षांचे सर्वेक्षण करून आणि त्यासंबंधीचे काटेकोर नियम व कायदे बनवून त्यामुळे जर्मनीवरील वृक्षछत्र विरून जाणे हे केवळ असंभव
जर्मनीतील प्रत्येक शहर आपापल्या संकेतस्थळांवर मोठय़ा दिमाखाने आपली अरण्यसंपदा प्रदर्शित करते. सिटी सेंटर, रेल्वे स्टेशन किंवा विमानतळावरून किती मिनिटांत कुठची सार्वजनिक वाहतूक सेवा तुम्हाला स्टाटवाल्डपाशी घेऊन जाईल, हे आर्जवाने सांगते. फ्रँकफर्ट हे शहर ३८६६ हेक्टर अरण्यसंपदा मिरवते. तर बर्लिनचे स्टाटवाल्ड २८,५०० हेक्टर भूभाग व्यापते. सरतेशेवटी राजधानीच ती इवलेसे ड्रेस्डेन- पण तेही ६१३३ हेक्टर वनसंपदा राखून आहे. लाईपत्सीगची जनसंख्या जेमतेम पाच लाख; पण या शहराने आपले वनक्षेत्र २५०० हेक्टर इतक्या भूभागावर जोपासले आहे. हॅनोव्हरचे सिटी फॉरेस्टचे नाव- आयलनरीऽऽ. ‘आयलन्’ हे त्या भागात पारंपरिक वाढणाऱ्या वृक्षजातीचे नाव. आणि ‘रीऽऽ’ म्हणजे दलदलीसारखा तेथील जमिनीचा प्रकार. आल्बरेश्ट फॉन झाक्सन या उमरावाने १३७१ साली त्याच्या प्रजेला हे ६७५ हेक्टरचे अरण्य नजराणा म्हणून देऊन टाकले. मात्र अट एकच : या अरण्याचे संवर्धन आणि जपणूक सर्व नागरिकांनी मिळून करायची. आज साडेसहाशे वर्षे उलटलीत; पण हॅनोव्हरवासी हे वचन विसरलेले नाहीत. समस्त जर्मन प्रजाजन असंच इतिहासातलं खूप काही विसरलेले नाहीत. भाषेचीसुद्धा कशी गंमत असते पाहा. भाषेतून विचार होतो, तशीच विचारांच्या जमिनीतून भाषा उगवते. स्टाटवाल्ड- सिटी फॉरेस्टचे मराठी भाषांतर करू पाहावे तर ‘शहरातली जंगले’ असे करावे लागेल. हे शब्दद्वय उच्चारताच डोळ्यांपुढे क्राँक्रिटचे जंगल उभे राहते. शहर आणि अरण्य हे आपल्या अनुभवांत, विचारांत आणि पर्यायाने भाषेत विरोधाभासी शब्द आहेत. अरण्यात शहर असू शकत नाही, आणि शहरात अरण्य असू शकत नाही- असे काहीसे. आपल्या देशात नागरी जीवनाची अरण्याशी नाळ केव्हाचीच तुटलीय. रोजच्या अस्तित्वाशी त्याचा संबंधच राहिलेला नाही.
जर्मनीत तसे झाले नाही. त्यांच्या सांस्कृतिक इतिहासाचे प्रत्येक पाऊल अरण्याशी निगडित राहिले. जर्मन असण्याशी त्याचा घनदाट संबंध राहिला. जर्मन आत्मभानाचे अत्यंत महत्त्वाचे प्रतीक अशी अरण्याची ओळख राहिली. जर्मन राज्यघटनेतले चौदावे कलम जर्मन नागरिकांना अरण्य-सान्निध्याचा मूलभूत हक्क बहाल करते, ते उगाच नव्हे. जर्मनी या देशाच्या जीवनप्रवासात कधी आणि कसे सुरू झाले हे आरण्यक
त्याचं असं झालं.. काळ आहे ख्रिस्तोत्तर नववे वर्ष. म्हणजे सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वीचा. त्यावेळी संपूर्ण युरोप खंड रोमन साम्राज्याच्या अधिछत्राखाली होता. फक्त ऱ्हाईन आणि डॅन्यूब नदीच्या पश्चिमेकडील जंगलपट्टीत या रोमनांची डाळ काही केल्या शिजत नव्हती. या निबीड अरण्यात गेर्मान भाषा बोलणाऱ्या रानटी टोळ्यांचा संचार होता. या टोळ्यांनी रोमनांना अगदी जेरीला आणले होते. या विस्कळीत टोळ्यांचा उपद्रव भारीच वाढला म्हणतात. रोमन सम्राटाने वारूस नावाच्या पराक्रमी सरदाराला या टोळ्यांना वठणीवर आणण्यासाठी धाडले. वारूसने ऐन हिवाळ्याच्या तोंडावर या गेर्मानांचे अन्नसाठे आणि इंधनसाठे नष्ट करण्याचा सपाटा चालवला. मग या उपाशी गेर्मान टोळ्याही चवताळल्या. हेरमान (लॅटिनमध्ये ‘आरमेनियुस’) या मुखियाने सर्व गेर्मान टोळ्यांची जमवाजमवी केली आणि एक भीषण डाव रचला. त्याने वारूसलाा ‘सर्व गेर्मान टोळ्यांची वसतीस्थाने मी दाखवतो,’ असे आमिष दाखवले. त्यावर भाळून वारूसने आपली संपूर्ण कुमक हा निबीड अरण्यात घातली. वरून धोधो पाऊस कोसळत होता. प्रदेश दलदलीचा. आणि एकच घात झाला. चहूबाजूंनी गेर्मान टोळ्यांनी रोमन सैन्यावर भीषण हल्ला चढवला. २३ हजार रोमन सैनिक कापले गेले. त्यांना पळताही आले नाही. कारण हा भूप्रदेश त्यांना नवीन होता. या खूँखार गेर्मानांनी वारूसचे मुंडके सम्राट आगुस्टुसला भेट म्हणून पाठवून दिले. तत्कालीन रोमन इतिहासकारांनी बलिष्ठ रोमनांचा या टिनपाट गेर्मानांनी केलेला हा दारुण पराभव इत्थंभूतपणे वर्णन करून ठेवला आहे. पुढे बाराव्या शतकात ही सर्व वर्णने जगापुढे आली. हा निबीड अरण्याचा, गेर्मान भाषा बोलणाऱ्या टोळ्यांचा प्रदेश ‘जर्मनी’ नावाने ओळखला जाऊ लागला. कालक्रीझऽ या जंगलातले निर्णायक युद्ध ही जर्मन लोकांची ओळख बनली. अरण्यप्रदेशाने त्यांना दिलेली साथ ही जणू एका जन्मखुणेसारखी जर्मन मनात कायम राहिली.
गेर्मानांच्या या निर्णायक विजयामुळे आणखी एक गोष्ट झाली. तत्कालीन युरोप खंडात प्रोटो इंडो- युरोपिअन भाषासमूहातील अनेक छोटय़ा-मोठय़ा भाषा नावारूपाला येऊ पाहत होत्या. रोमन साम्राज्याची भाषा लॅटिन. या ज्ञानभाषेचा दरारा असा काही, की त्याच्या प्रभावात त्यातल्या बहुसंख्य भाषा पुसल्या गेल्या. प्रोटो इंडो- युरोपिअन भाषासमूहातली जर्मन ही एकुलती एक भाषा तेवढी वाचली, रुजली, पुढे फळाफुलाला आली. कालक्रीझऽ या अरण्यभूमीमुळे जर्मन समूहाला आणि जर्मन भाषेला जीवदान मिळाले, ओळख मिळाली, आत्मभान मिळाले.
त्यानंतर अवतरले जर्मनीतील अंधारे मध्ययुग. इसवी सन सहावे ते पंधरावे शतक. या काळात जर्मन समाजात एक घट्टमुट्ट सरंजामशाही व्यवस्था उभी राहिली. जर्मन राजे, उमराव, सरदार आणि चर्चचे बिशप्स या मूठभर पंधरा टक्क्य़ांच्या हातात सर्व सत्ता राहिली. जर्मनीतील सर्व अरण्ये आणि शेतजमिनी या पंधरा टक्क्यांच्या हातात. बाकी पंच्याऐंशी टक्के श्रमिक, दलित, पीडित, अक्षरश: चरकात पिळले जात होते. अरण्यांची मालकी हा अभिजन वर्गाच्या प्रतिष्ठेचा व मानमरातबाचा अविभाज्य भाग होता. पुढे मार्टनि ल्यूथर या शेतकरीपुत्राने बंडाचा झेंडा उभारला. श्रमिकांना विवेकवादाच्या धर्माचे बाळकडू पाजले. जर्मनीतील ही पंधरा टक्के अन्याय्य सत्ताकेंद्रे वितळत चालली. फ्रेंच राज्यक्रांतीने समानतेचे वारे आणले. अठराव्या-एकोणिसाव्या शतकातील लेखक-कवींनी जर्मन मनाला अरण्यभूमीची ओढ लावली. युद्धांनी पोळलेल्या जिवांना चंदनाचा लेप लावणारी अरण्यातली शांतता हा तत्कालीन जर्मन साहित्यातून उमटणारा हुंकार तळागाळात पोहोचला.
समाजशास्त्र असे सांगते की, कुठल्याही समाजातले निम्न स्तर जेव्हा वर येण्याची धडपड करत असतात तेव्हा त्या समाजातल्या अभिजन वर्गाने पाडलेल्या प्रथा, सवयी, परंपरा यांचे अजाणते अनुकरण सतत होत राहते. जर्मनीत एकोणिसाव्या शतकात जसजशी जर्मन समाजातली सरंजामशाही अस्त पावू लागली आणि जनसामान्यांच्या हातावर सुबत्तेची खिरापत पडू लागली, तसतशी या वर्गात आपल्या मालकीची अरण्ये असण्याची गरज आणि स्पर्धा वाढू लागली.
‘आजच्या जर्मनीतील अरण्यांचे मालक कोण’ या प्रश्नाचा मागोवा घेताना जी उत्तरे मिळतात ती यासंदर्भात पुरेशी बोलकी आहेत. जर्मनीतील फक्त चार टक्के अरण्ये केंद्र सरकारच्या मालकीची आहेत. २९ टक्के अरण्यांची मालकी विविध राज्यांकडे आहे. १९ टक्के अरण्ये नगरपालिकांच्या ताब्यात आहेत. तर बाकीची सर्व- म्हणजे ४८ टक्के अरण्ये ही खाजगी मालकीची आहेत.
निसर्गसंपत्ती ही जेव्हा तिथल्या रहिवाशांच्या निगराणीत राहते तेव्हा तिचे आपसूक जतन होते असा आजवरचा मानवेतिहास सांगतो. कारण सरळ आहे. या रहिवाशांचे भरणपोषण त्यावर अवलंबून असते. आपल्याकडील जलसाठय़ांची देखरेख ही पूर्वी गावठाणांकडे होती. ब्रिटिशांनी ती आपल्या ताब्यात घेतली. सरकारी मालकी झाली म्हणताना त्याकाठी राहणाऱ्या समूहांची नाळ जलसाठय़ांपासून तुटून गेली. मग त्यांचे संवर्धन ही तर दूरचीच गोष्ट.
प्रत्येक जर्मन नागरिकाला अरण्याचे सान्निध्य उपलब्ध करून देणे हे जर्मन सरकारला घटनेद्वारा बंधनकारक राहिले, यामागे भावनिक, सांस्कृतिक आणि समाजशास्त्रीय विचार तर होताच; त्याचबरोबर त्यात एक अर्थकारण आले आणि मागोमाग येणाऱ्या कायदेशीर तरतुदीसुद्धा आल्या.
जर्मनीतील अरण्ये ही काही आदिम अरण्ये नाहीत. तिथे देवराईसारख्या संकल्पना नाहीत. आजच्या जर्मनीतील बहुतांश अरण्ये ही मानवनिर्मित आहेत. उत्तम लाकडाचे उत्पादन हा जर्मन अर्थव्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. कागदाचे उत्पादन, घरबांधणी, जळाऊ इंधन असे त्याचे अनेक उपयोग आहेत. येथील हिवाळा कडक आणि वर्षांतले नऊ महिने त्याचा संचार. लाकूड उष्णतेचे मंद वाहक. त्यामुळे हिवाळ्यात उबदार आणि उन्हाळ्यात शीतल घरे शीतल राहणे आवश्यक. त्यामुळे घरबांधणीत उत्तम लाकडाचा वापर आलाच. निसर्गसंपत्तीचा शिस्तशीर आणि आखणीबद्ध उपभोग हा जर्मन विचारसरणीचा गाभा राहिला आहे. अल्प भूभाग; तोही तसा भाकड. त्यामुळे या संस्कृतीमध्ये एक भविष्यवेधी वृत्ती आली. उद्याचा विचार आजच केला पाहिजे, हे उपजत शहाणपण आले. जी काही निसर्गसंपत्ती आहे ती जपून, साठवून वापरली पाहिजे, हे आंतरिक बंधन तयार झाले. अरण्यशास्त्र शिकवणारे पहिले विद्यापीठ जर्मनीत १८२१ साली स्थापन झाले. शास्त्रशुद्ध पद्धतीने जंगल संवर्धन करण्याच्या दृष्टीने संशोधन सुरू झाले. इंजिनीअरिंग क्षेत्रातल्या ज्ञानाने या संशोधनाला उपयुक्ततेचे कोंदण दिले. या शास्त्रशाखेचे नाव मोठे बोलके आहे- ‘रॅशनल फॉरेस्ट्री’ जर्मनीत नऊ विद्यापीठे वर्षांकाठी सात-आठशे पदवीधरांचे मनुष्यबळ ‘अरण्ये’ नावाच्या या उत्पादन केंद्रासाठी पुरवतात. याशिवाय जर्मनीतील आठ स्वायत्त संशोधन संस्थांमध्ये हजारभर संशोधक भविष्याचा वेध सतत घेत असतात. अरण्यांमधून दरवर्षी तेरा लाख लोकांना रोजगार मिळतो. लाकूड व्यवसायाची जर्मनीतील उलाढाल वार्षिक १७० अब्ज यूरोंची आहे. जर्मनीतील जंगलांचा भूभाग ११४ लाख हेक्टर्स. आणि दर हेक्टरी लाकडाचे उत्पादन आहे-३३६ घनमीटर. उत्पादनवाढीचा दर २०% प्रतिवर्ष. लाकूड उत्पादनाला लागणारा कच्चा माल म्हणजे वृक्ष. त्यांचे आयुष्यमान किमान चाळीस वर्षे व कमाल ३०० वर्षे. म्हणजे उत्पादनवाढीचा हा दर राखण्यासाठी जमीन, पाणी, लागवड आणि काळाचे किती चोख नियोजन या देशाने साधले असले पाहिजे
जर्मनीचे उदरभरण निर्यातीवर होते. त्यामुळे मालाचे प्रमाणिकरण आले. लाकडाचा दर्जा अमुक एक राखण्याचे बंधन जंगल संवर्धकांवर राहिले. रसायने व कीटकनाशकांचा वापर वृक्षराजीवर झाला, किंवा वातावरणातील प्रदूषणामुळे वृक्ष आजारी झाले त्यावेळी नगरपालिका, राज्ये, खासगी मालक यांना वठणीवर आणणारे कायदे झाले. कायदेपालन झाले नाही तर त्यांचा लाकूडमाल नाकारला जाण्याची भीती राहिली. वृक्षांच्या आरोग्यावर करडी नजर ठेवणाऱ्या ५,४०० स्वायत्त संस्था आपापल्या परिसरात अरण्य कायदे काटेकोर पाळले जातात वा नाही, यासंबंधीची माहिती सरकार आणि नागरिकांना पाठवतात. जर्मन कायद्याने अरण्य संवर्धनाची पाच मार्गदर्शक तत्त्वे दिली आहेत. १) सामान्य नागरिकाला सहज जंगलात जाता येण्याची सोय करणे. २) जैववैविध्य राखणे. ३) जागतिक पातळीवर मोजल्या जाणाऱ्या कार्बन फूटप्रिंट्सच्या तुलनेत जर्मन अरण्यांची कामगिरी जोखणे. ४) लाकडाकडे पुनरोपयोगी इंधन (रीन्यूएबल रिसोर्स) यादृष्टीने पाहण्याचे महत्त्व ओळखणे. ५) ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे.
‘अरण्ये मरतात तेव्हा पाठोपाठ मानवजातही मरते..’ असा जर्मन भाषेत एक वाक्प्रचार आहे. तो अगदी ज्याच्या-त्याच्या तोंडी ऐकायला मिळतो. जर्मनीत ऐंशीच्या दशकात एक धोक्याची घंटा वाजली. ‘वाल्ड स्टेर्बन’- म्हणजे अरण्ये आजारी पडणे आणि मृतवत होणे. त्याला दोन प्रमुख कारणे होती. एकतर समृद्धीच्या आलेखाबरोबरच वाढलेला वाहनांचा सुळसुळाट आणि दुसरे कारण जर्मनीतील औषध आणि रसायन कारखान्यांनी ओकलेला धूर. त्यामुळे पर्यावरणरक्षणासाठी कटिबद्ध असलेल्या नागरिकांच्या संस्था चवताळून उठल्या. कायदेपंडित खडबडून जागे झाले. मोटारी, रसायने व औषधांची निर्मिती आणि निर्यात ही तर हवीच; कारण त्यावर जर्मनीचे पोट अवलंबून. परंतु जनमताचा रेटा असा जबरदस्त, की अरण्यांच्या आजारपणावर सरकारला तातडीची पावले उचलावीच लागली. कारखान्यातले सांडपाणी, वायूची धुरांडी यांनी स्वच्छ आणि निर्धोक केलेले पाणी आणि वायूच फक्त वातावरणात सोडण्याची सक्ती आली. कागद व काचेचा पुनर्वापर कायद्याने बंधनकारक झाला. जर्मनीत औषधनिर्मिती करणाऱ्या कारखान्यांनी माल विकला की त्यांची जबाबदारी संपत नाही. त्या औषधांसाठी वापरलेले पॅकिंग गोळा करणे आणि ते रिसायकल करणे, हीसुद्धा या कारखान्यांचीच जबाबदारी. या नियमावल्या पाळता पाळता जर्मन उत्पादने प्रचंड महाग ठरतात, हेही ओघाने आलेच. उगाच नाही जर्मन रसायन आणि मोटार कंपन्या जगभरात जाऊन उत्पादन केंद्रे उभारतात. विशेषत: आशियाई देशांत पर्यावरणवादी विचार फारच अशक्त आहे. कायद्यांत पळवाटा आहेत. आपल्या घरातला कचरा नाही का आपण दुसऱ्याच्या परसात ढकलत त्याचेच हे जागतिक उदाहरण
दुसऱ्या महायुद्धानंतर जर्मनीने मारलेली औद्योगिक भरारी सर्वश्रुत आहे. औद्योगिक क्षेत्रात जसजसे ऑटोमेशन आले, संगणकीकरण आले, तसतसे शारीरिक श्रम कमी कमी होत गेले. कामाच्या ठिकाणी एकाग्रपणे आणि स्वयंशिस्तीने काम करण्याची पूर्वापार सवय जर्मनांना होतीच. त्यामुळे ‘मनुष्यबळ विकास’ या संज्ञेअंतर्गत कामाचे तास कमी करत जाणे आणि प्रत्येकाला स्वत:च्या विकासासाठी फावला वेळ उपलब्ध करून देणे, हे उद्योगजगताने स्वत:चे जणू लक्ष्य ठरवले. इतर देश आठवडय़ाला ४० ते ४८ तास काम करण्याची सक्ती करतात. हे प्रमाण जर्मनीत ३५ ते ३८.५ तास इतकेच आहे. शुक्रवारी सकाळी अकरा वाजल्यापासून जणू प्रत्येकजण मनाने वीकएंड मोडवर जातो. आबालवृद्ध आपापले छंद जोपासतात. अरण्यात चालायला वा धावायला जाणे हे आठवडय़ातले दोन-तीन दिवस ठरलेलेच. याव्यतिरिक्त सायकलवरून जंगलात दिवसाकाठी ४०-५० कि.मी.ची सायकलसैर हा सर्वाचाच फावल्या वेळचा उद्योग आहे. ‘वाल्ड-वांडरूंग’ म्हणजेच ‘अरण्यातली भ्रमंती’ या शब्दाला इथे सांस्कृतिक परिमळ आहे. शहरापासून दूर, माणसांपासून दूर नीरव अरण्याची संगत ही जर्मन मनाची आस आहे. ठसठशीत नकाशांवर या अरण्यवाटा रेखून दाखवलेल्या असतात. अगदी दीड कि.मी.पासून ते शंभर-दोनशे कि.मी.पर्यंत ज्याला जसे अंतर झेपेल ती वाट प्रत्येकाने पकडावी. कोणी पायी, कोणी सायकलवर, तर कोणी घोडय़ावर. विशेषत: उत्तर जर्मनीत- एकेकाळच्या प्रशियन प्रदेशात अरण्यातली घोडदौड हा मनस्वी लाडका शौक आहे.
जर्मन जंगलात सापाकिरडाचे भय नाही. वाघरू येण्याची शक्यता नाही. कधीतरी दूरवर एखादा लांडगा क्वचित दिसतो. रानडुकरे असतात. पण ती माणसांपासून चार हात दूर राहणे पसंत करतात. ससे मात्र खूप. वाटेत लागणाऱ्या जलाशयांमध्ये हंसपक्ष्यांचा विहार सुरू असतो. अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांची किलबिल मात्र ऐकू येत नाही. जर्मन कायद्याने त्यांनाही ‘अरण्यात शांतता पाळा’ असे शिकवून ठेवले आहे की काय कोण जाणे. शनिवार-रविवार स्टाटवाल्डमध्ये असे मुक्त हिंडल्यावर, शुद्ध हवेत श्रमाचा घाम गाळल्यावर जर्मन शहरातला नागरिक जणू पुन्हा भानावर येतो. मनापासून कामाला जुंपून घेतो.
जर्मन अरण्यांवर अधिराज्य करतो तो जर्मनीतला ओकवृक्ष. तो जर्मनीचा राष्ट्रीय वृक्ष आहे. त्याखालोखाल बीच वृक्षाचा क्रमांक लागतो. त्याची फळे डुकरांच्या खाद्यात वापरतात. पाईन आणि स्प्रूस ही सूचीपर्णी झाडे लष्करी सैनिकांच्या ओळीत शिस्तशीर उभी असतात. जर्मन अरण्ये अक्राळविक्राळ नाहीत. सभ्य, सुसंस्कृत गुणीजनांसारखी ती आज्ञाधारी वाटतात. हेमंत ऋतूत ती पिवळाजर्द, नारिंगी शालू परिधान करतात. उग्र हिवाळी वारे त्यांच्या पर्णसंभाराचे पूर्ण वस्त्रहरण करून टाकतात. बर्फाची चादर थोडेफार लज्जारक्षण करते कधीमधी पण हिवाळ्यातली वृक्षांची ही भयाण नग्नता मानवी मनाला निराशाग्रस्त करण्याची क्षमता राखून असते, एवढे मात्र खरे
जर्मन ललित लेखक एलियास कानेटींनी एके ठिकाणी म्हणून ठेवलंय, ‘जर्मन मनात जणू अव्याहत अरण्यभूमीला शोधण्याचा प्रयास चालू असतो. याच अरण्यात एकेकाळी राहिलेल्या त्यांच्या पूर्वजांचा हा शोध असतो का कोण जाणे. पण वृक्षांशी तादात्म्य पावणे, त्यात अद्वैत शोधणे हा जर्मनीचा स्थायीभाव आहे.’
ताज्या बातम्यांसाठी लोकसत्ताचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा.
१२ लाखात अनुभवा रेल्वे प्रवासाचा राजेशाही थाट
खालील बातम्या तुम्ही वाचल्या का
काँग्रेस नेते गुरुदास कामत यांचे निधन
Ind vs Eng : चौथ्या दिवसाच्या खेळात झालेले हे ११ विक्रम तुम्हाला माहिती आहेत...
'आप'ला दुसरा धक्का, आशीष खेतान यांची पक्षाला सोडचिठ्ठी
केरळसाठी परकीय मदत नकोच, केंद्र सरकारची भूमिका
जाणून घ्या बकरी ईदचे महत्त्व
Video : अंगावर रोमांच उभा करणारा 'तुंबाड'चा टीझर
आजाराशी झुंज देणारा इरफान पुनरागमनाच्या तयारीत
Paltan song Raat Kitni : 'हे' गाणं पाहून तुम्हाला 'बॉर्डर' आठवला की 'LOC कारगिल'
हृतिकसोबत पुन्हा काम करायला प्रियांकानं दिला हिरवा कंदील
Viral Memes : नेटकरी जोमात, अनुष्का कोमात
मरिन ड्राइव्ह स्वच्छतेसाठी जादा कुमक
नेरुळमध्ये अनधिकृत बांधकामांवर कारवाई
केरळमधील पूरग्रस्तांना मुंबईतील सामाजिक संस्थांकडून मदतीचा हात
दारूचा मोह टाळून मोहाचे लाडू
२० तासांच्या अथक प्रयत्नांनंतर ‘भाग्यलक्ष्मी’ किनाऱ्यावर
उद्यान विभागाला प्रायोजकांचे वावडे
महिलांची लोकसंख्या १४ लाख अन् शौचालय फक्त ४७२
सटाणा शहरातील जलकुंभ धोकादायक


khayal singing | एक सदारंग ‘खयाल’ | Loksatta

दाभोलकर, पानसरे हत्या तपासात पोलिसांवर दबाव
किनाऱ्यांची सुरक्षा शिकायला ‘बेवॉच’ पाहा
वर्दी देणाराच तपास अधिकारी असल्याबद्दल तेजपाल यांचा आक्षेप
वादाच्या मुद्दय़ांबाबत भारत-चीन संवेदनशील
मरिन ड्राइव्ह स्वच्छतेसाठी जादा कुमक
दिवाळी अंक २०१६ »
ख्यालाच्या माध्यमाने हे रागसंगीत अखंड भारताच्या किमान दोन-तृतीयांश प्रदेशात गायले जात आहे.
वैदिक ऋचा, सामगान, गंधर्वगान, जातिगायन, गीती, प्रबंध, ध्रुपद अशा आकारबंधांतून संगीत आत्माविष्काराची वाट शोधत राहिले. गेली किमान दीडशे वर्षे तरी या संगीताने बाळसे धरले. आणि ते शरीर कमावून आहे ते मात्र ख्यालगायनात. ख्याल हा सूरतालबंध नव्या-जुन्या स्वच्छंद गायकांच्या स्वरांनी स्पंदित झालेली विविध रागकमळांची नित्यनूतन उमलण अंतरी बाळगत राहणारा एक असंतुष्ट आत्मा आहे. सामूहिक वंदनेसाठी राबविलेल्या संगीतविचारापासून ज्यात संगीताच्या वैयक्तिक आत्माविष्काराचा परमोत्कर्ष साधता येऊ लागला त्या ख्यालापर्यंतचा हा प्रवास ही संगीताच्या उत्क्रांतीने घेतलेली लक्षणीय झेप आहे..
उत्तर भारतीय कलाजगतात सुमारे दीडशे वर्षांपूर्वी सदारंग या रचनाकाराने ज्याची प्रामुख्याने रुजुवात केली तो ‘ख्याल’ आजही फ्यूजनच्या चकाचौंध करणाऱ्या प्रकाशलोळात तेवत राहिला आहे. ख्याल हा सूरतालबंध नव्या-जुन्या स्वच्छंद गायकांच्या स्वरांनी स्पंदित झालेली विविध रागकमळांची नित्यनूतन उमलण अंतरी बाळगत राहणारा एक असंतुष्ट आत्मा आहे. त्यावरून एक शेर आठवला..
‘मैं खयाल हू किसी और का, मुझे सोचता कोई और है
तर ख्याल या सूरतालबंधावर काही भाष्य करण्याआधी ‘ख्याल’ हा असा निपजला कसा, हे जाणून घेण्यासाठी आपल्या संगीताची ख्यालापर्यंतची उत्क्रांती- म्हणण्यापेक्षा संक्रमणाचा आढावा घेणे क्रमप्राप्त ठरावे.
ऋषीचं कूळ आणि नदीचं मूळ शोधू नये असा सदुपदेश कुणी, कुणाला, कशासाठी आणि केव्हा केला असावा हे अज्ञात आहे. पण जगभरच्या संगीतज्ञांनी वैदिक ऋचांना आपल्या संगीताचे उगमस्थान कल्पिलेले आहे. उगमस्थानापेक्षा या ऋचांना संगीताचा सर्वात प्राचीन उपलब्ध पुरावा म्हणणे जास्त सयुक्तिक ठरेल. या ऋचापठणाचा संगीताशी संबंधित भाग म्हणजे या ऋचा उदात्त, अनुदात्त आणि स्वरित अशा तीन स्वरांत गायल्या गेल्या. कशासाठी.. तर निसर्गातल्या पंचमहाभूतांच्या लीला आणि अगाध सामर्थ्यांच्या तुलनेत मानवी मनाला आपल्या जीवनाच्या नगण्यतेचे आणि नश्वरतेचे भान आले, आणि ते या अनाकलनीय दिव्य शक्तींची पूजा बांधते झाले. या शक्तींना वंदन करताना ऋषीमुनींच्या वाणीतून जे सहजोद्गार.. सहजगान उमटले असावे, त्याच या वैदिक ऋचा तर निसर्गातल्या पंचमहाभूतांच्या लीला आणि अगाध सामर्थ्यांच्या तुलनेत मानवी मनाला आपल्या जीवनाच्या नगण्यतेचे आणि नश्वरतेचे भान आले, आणि ते या अनाकलनीय दिव्य शक्तींची पूजा बांधते झाले. या शक्तींना वंदन करताना ऋषीमुनींच्या वाणीतून जे सहजोद्गार.. सहजगान उमटले असावे, त्याच या वैदिक ऋचा या ऋचा म्हणजे पंचमहाभूतांना देवता कल्पून त्यांना केलेले आवाहन आहे, वंदन आहे. वंदनेमागचा उद्देश म्हणजे निसर्गातल्या या दिव्य शक्तींचा कोप होऊ नये, त्या प्रसन्न व्हाव्यात, सगळे ऋतू अनुकूल ठरून धरती सुजलाम् सुफलाम् व्हावी, यज्ञयाग सुरळीत आणि निर्विघ्न पार पडावेत, या उदात्त इच्छेपोटी देवतांना वश करणे. याचबरोबर शत्रूंच्या टोळ्यांतील पुरुष मरोत आणि त्यांच्या स्त्रिया व गुरं आपल्या टोळीला मिळोत, अशा आदिम आणि अनुदात्त अभिलाषेसाठीही या ऋचांत देवतांना आवाहित केलेले आढळते. आजच्या भाषेत बोलायचे तर ‘वेदमंत्रांचा ध्वनी’ देवतांशी ‘कनेक्ट’ होण्यासाठी लागणारा ‘पासवर्ड’ मानला गेला असावा. पण हे सगळं स्वरित निश्चितच होतं. कारण ते गायलं गेलं. (ख्यालात राबविल्या जाणाऱ्या सास, ननद, सौतन या काव्यविषयांपेक्षा वैदिक ऋचांतले हे विषय अनवट आहेत, म्हणून हे थोडंसं विषयांतर.)
या ऋचांनाच भारतीय संगीतातील आद्य उपलब्ध बंदिश म्हणता येईल.
आपल्या संगीताचा ऋचापठणापासून ते ख्यालापर्यंतच्या उत्क्रांतीचा विचार करू पाहता मला लक्षणीय वाटणाऱ्या महत्त्वाच्या गोष्टी म्हणजे- या ऋचांचे तेव्हा आणि आजही झाल्यास सामूहिक पठणच होते. हे पठण म्हणजे देवतांना केलेले सामूहिक आवाहन, दिलेली सामूहिक मानवंदना होय. एखादा शेर, सुनीत अथवा बंदिश जशी ‘ये हृदयीचे ते हृदयी’ जावं म्हणून आपल्या सृहृदाला आपण ऐकवतो, तसं वैदिक ऋचांचं होत नाही. त्यांचं सामूहिक पठणच होतं.
तीन स्वरांच्या वेदघोषांपासून संगीताची पुढे उत्क्रांती होत लोकधुनांत आढळणाऱ्या तीन-चार स्वरांच्या धुनेला सात स्वरांचं सप्तक मिळालं आणि यामुळेच रागनिर्माणाची शक्यता निर्माण झाली. याला समांतर अशी उत्क्रांती तालशास्त्रातही झाली. लोकसंगीतातल्या दादरा, केरव्यासारख्या ६ आणि ८ मात्रांच्या दुडक्या ठेक्यांच्या (टेम्पो) दुप्पट मात्रांचे-म्हणजे १२ आणि १६ मात्रांचे अनुक्रमे एकताल आणि त्रिताल हे ताल ख्यालगायनात अस्तित्वात येऊ लागले आणि त्यातल्या लयक्रीडेचे जटिल तालशास्त्र निर्माण झाले.
सामगान, गंधर्वगान, जातिगायन, गीती, प्रबंध, ध्रुपद अशा आकारबंधांतून संगीत आत्माविष्काराची वाट शोधत राहिले, कात टाकत राहिले. गेली किमान दीडशे वर्षे तरी या संगीताने बाळसे धरले. आणि ते शरीर कमावून आहे ते मात्र ख्यालगायनात. सामूहिक वंदनेसाठी राबविलेल्या संगीतविचारापासून ज्यात संगीताच्या वैयक्तिक आत्माविष्काराचा परमोत्कर्ष साधता येऊ लागला त्या ख्यालापर्यंतचा हा
प्रवास ही संगीताच्या उत्क्रांतीने घेतलेली एक लक्षणीय झेप आहे.
वैयक्तिक आत्माविष्काराच्या या गुणधर्मामुळेच ‘ख्याल’ या भारतीय संगीतातल्या- आकारबंध म्हणण्यापेक्षा- सूरतालबंधाला भारतवर्षांतल्या वेगवेगळ्या प्रांतांचे, पिंडांचे लोक आपल्या पद्धतीने गाऊन वंदन करू धजत आहेत. पंचमहाभूतांप्रमाणे अनाकलनीय असणाऱ्या ख्यालातल्या अव्याख्यांतरणीय सशक्त सौंदर्यमूल्यांना गायक समजू बघत आहेत, उलगडू बघत आहेत, वश करू बघत आहेत, शृंगारू बघत आहेत. आणि या गायनक्रियेचे शास्त्र निर्माण करून त्याचीही कसोटी लावू बघत आहेत. तरीही ख्याल दशांगुळे उरतोच आहे
यासाठीच सूर, ताल, राग, शब्द आणि भावना या पंचकलामूल्यांना पंचमहाभूते समजून त्यांची पंचारती गायक आळवत राहिले आहेत.. राहणार आहेत. या पंचकलामूल्यांची आपल्या पद्धतीने मोट बांधून गानप्रवाहातलं पाणी पुन्हा गानप्रवाहातच टाकून ते वाहते ठेवत राहिले आहेत.. आणि नश्वराला स्वर देत राहिले आहेत. गंगाजलाचा गडू घरच्या देव्हाऱ्यात ठेवून त्याची रोज पूजा करण्याची रूढी एरवी आहेच.
‘माया महा ठगनी हम जानी
पंडा के मूरत व्है बैठी, तीरथ में भई पानी
या ठिकाणी सामगान, गंधर्वगान, जातिगायन, गीती, प्रबंध, ध्रुपद यांच्याबद्दल फारशी ठोस माहिती नसल्याने इथे मी आपल्या संगीताच्या ख्यालाआधीच्या ध्रुपदापासून ते ख्यालापर्यंतच्या स्थित्यंतरांबद्दल काही सांगू इच्छितो आहे.
मंदिरातून दरबारात प्रविष्ट झालेल्या धृपद गायनात केवळ ईशस्तुतीपर आणि शब्दबंबाळ काव्याची होणारी अंकगणिती दुगुन, चौगुन आदी प्रकार रूढ होऊन आणि त्यामुळे समूहगानाच्या सुमार अ-कलात्मक पातळीवर आलेल्या धृपदाची आकर्षकता कालौघात ओसरली असावी. (धृपदाच्या कलात्मक प्रस्तुतीचं जेवढं रोचक आणि भारावून टाकणारं वर्णन र. वा. दिघ्यांच्या ‘गानलुब्धा मृगनयना’ या कादंबरीत वाचलं होतं, तेवढं म्या पोक्त पामराच्या प्राक्तनात प्रत्ययास येणे नाही.)
या पाश्र्वभूमीवर सदारंगप्रणीत ख्यालात प्रथमच व्यक्तिगत संवेदनांना, भावस्थितींना वाव मिळू लागला. ख्यालाच्या बंदिशींच्या काव्यात सोप्या शब्दात नवीन आशय आले, विषय आले. मानवी जीवनातल्या लहान-मोठय़ा सुख-दु:खांच्या कहाण्या आल्या. शब्दांच्या भाषिक अर्थापुढे जाऊन त्यांच्यात दडलेल्या मृदु, कठोर, महाप्राण व्यंजनातील आघातक्षमतेचा, नृत्यमयतेचा, नादमयतेचा, उच्चारांतील सुप्त अभिनयाचा कलात्मक उपयोग जाणता-अजाणता ख्यालगायनात होऊ लागला.
यासंदर्भात एक किस्सा सांगावासा वाटतो.
एकाने अली अकबर खांसाहेबांना त्यांच्या एका सृजनशील प्रस्तुतीचं रहस्य विचारलं.
उत्तरादाखल खांसाहेब म्हणाले, ‘‘शुरू में मैं सरोद बजाता हूँ बाद में सरोद मुझे बजाती है बाद में सरोद मुझे बजाती है
ख्यालाच्या माध्यमाने हे रागसंगीत अखंड भारताच्या किमान दोन-तृतीयांश प्रदेशात गायले जात आहे. त्यात विविध सांस्कृतिक, भौगोलिक, भाषिक विशिष्टतांची आणि वैविध्यांची भर पडत गेली आहे. या वैशिष्टय़ांमुळेच तोच ख्याल, त्यातली तीच बंदिश वेगवेगळे मिजाज, स्वभाव असणाऱ्या गायकांकडून वेगवेगळ्या पद्धतीने उलगडली जाऊ लागली. यामुळे ‘ख्याल’ हा आकारबंध समृद्ध होत राहिला व राहणार आहे.
कुठल्याही गायकाच्या सांगीतिक संवेदनांना, भावस्थितींना आणि व्यक्तिमत्त्वाला आपलंसं करून घेणाऱ्या ख्यालाच्या सर्वसमावेशक वृत्तीला कारणीभूत ठरणारे (आणि परिणामी विभिन्न शैलींना, घराण्यांना जन्म देणारे) प्रमुख तांत्रिक कारण माझ्या मते, उत्तर भारतीय संगीताची तालक्रिया हे आहे. जगाच्या पाठीवर केवळ या ख्याल संगीताच्या तालपद्धतीत जागतिक लोकसंगीतातल्या दादरा (६ मात्रा) व कहरवा (८ मात्रा) सारख्या दुडक्या ठेक्यांच्या, मात्रांच्या दुप्पट मात्रांचे अनुक्रमे एकताल (१२ मात्रा) व त्रिताल (१६ मात्रा) सारखे परिष्कृत ताल गायले, वाजवले जातात. केवळ या संगीताच्या तालक्रियेत तालाच्या आवर्तनाचा पहिला व दुसरा असे दोन भाग मानले जातात. यालाच संगीताच्या परिभाषेत ‘खाली-भरी’ म्हणतात. ख्यालगायनात यामुळे आवर्तनाच्या दुप्पट झालेल्या अवकाशात बंदिशींचा मुखडा घेऊन समेवर येणे आणि पुढच्या आवर्तनातील मुखडा पकडण्यापर्यंतच्या उपलब्ध जागेत स्वरविस्तार करणे शक्य होते. नवीन उपजेला आवश्यक प्रतिभेची स्वरझेप घेण्यासाठी लागणारा टेकू उपलब्ध करून देणारे तसेच विविध प्रकारच्या मांडणीच्या शक्यता जिथे अजमावून पाहता येतात, ते हेच क्षेत्र आहे. बंदिशीच्या मुखडय़ाचा भोज्या धरून, वारंवार त्याची आवृत्ती करून, त्याभोवती स्वरवाक्य बांधून कलावंत राग गुंफत जातो आणि उलगडतही. रागतालाच्या व्याकरणाची चौकट सांभाळून स्वरवाक्यांची नवी मांडणी इथे संभवते. (सुगम संगीताप्रमाणेच दाक्षिणात्य संगीतातील ‘कृती’मध्ये तसेच धृपदामध्ये खाली-भरी नाही. यामुळे या संगीतात आवर्तन बांधून, मुखडा पकडून अवतरत नाहीत, तर गीताचा मुखडाच समेहून उठतो. म्हणून आपले संगीत श्रेष्ठ असा माझा बिलकूल दावा नाही. दाक्षिणात्य संगीताची बलस्थानं वेगळी आहेत, एवढेच इथे नमूद करणे पुरेसे आहे.) हा स्वरविस्तार बरावाईट, योग्यायोग्य कसाही असो- तो चालूच ठेवावा लागतो. एखाद्या नऊ वर्षांच्या मुलाला भूपासारखा साधा राग गाताना आपला स्वरविस्तार पुढच्या आवर्तनात कसा होईल याची जशी चिंता वाटते, तशी ती पं. रविशंकर यांना नव्वदाव्या वर्षीही वाटत असते. मग असे हे त्रासदायक शास्त्रीय संगीत कशासाठी आणि कुणाकरता तर- ज्याच्याकडे गायनात तेच तेच पुन्हा पुन्हा करत राहण्याचा लवकर कंटाळा आणणारे मानसिक आरोग्य आहे, निर्मितीचा लुत्फ उठवण्यासाठी, सृजनाचे क्लेश सहन करण्यासाठी ज्याच्याकडे बळ आहे, आत्मपीडेचा ज्याला शौक आहे, त्याच्यासाठी. अन्यथा सुगम संगीतही दर्जेदार असतं. पुढच्या आवर्तनात काय करायचं, ही आत्मपीडाकारी चिंता त्यात नसते. वेगवेगळ्या प्रतिभावंतांनी लिहिलेला, स्वरबद्ध केलेला, अत्यंत सुंदर गायलेला असा तो सुनिश्चित कलाविष्कार आहे. त्याचं फक्त आपण जमेल तसं अनुकरण करावं आणि सुखात राहावं.
आवर्तनांच्या अशा मालिकेतून कलाकाराच्या स्वभावानुसार, त्यावेळच्या त्याच्या भावस्थितीनुसार (ही भावस्थिती बहुधा निवड नसते, तर अपरिहार्यता असते.), कंठाच्या अनुकूल आणि प्रतिकूलतेनुसार रागरूप एका घोटीव निबंधासारखे सिद्ध होत जाते. या प्रक्रियेत कलावंताच्या नेणिवेत स्थिर झालेले संस्कार आणि त्याची तात्कालत्स्फूर्तता हे दोन्ही घटक कार्यरत असतात.
कलाकाराच्या स्वभावातील किंवा मनोवृत्तीतील वैविध्यांचा पल्ला फार मोठा आहे. काही गायक नव्या मांडणीत समेवर नीट येण्याचा धोका पत्करूनही ते करण्यात यशस्वी ठरतात, तर काही तो धोब्यासारखा वापरून राग धुतात. कुणी स्वरालंकारांची उधळण करतो, तर कुणी स्वर जपून खर्च करतो. काही मुमुक्षू कलाकार मोक्षप्राप्तीसारखी मुश्कील गोष्ट संगीताद्वारे कशी साध्य होते, अथवा ती त्यांनी कशी साधली, याचे प्रदर्शन म्हणजे कला समजतात. गायन ही एक परिपूर्ण कला आहे. गायन केवळ कलात्मक अनुभवासाठी त्यांना पुरेसे वाटत नाही. संगीताचा आध्यात्मिक अनुभूतीसाठी वापर केला तर ते ‘अ‍ॅप्लाइड म्युझिक’ होऊन ते अ-कलात्मक ठरेल असे काही द्वंद्व त्यांच्या स्वभावातच नसते. पण अशा कलाकारांना मी दूषण देत नाही अथवा त्यांच्यावर टीकाही करीत नाही. आपल्या भावस्थितीच्या अभिव्यक्तीसाठी रागरूप राबवणंसुद्धा ‘अ‍ॅप्लाइड म्युझिक’ ठरू शकतं.
निवांतपणे जरा विचार करायला हवा, की स्वरबद्ध होण्याखेरीज सुरांना काही स्वत:चं सांगायचं असतं का आणि ते आपल्याला किंवा काही अनुग्रहित कलाकारांना कळावं, अशी त्या स्वरांची इच्छा असते का आणि ते आपल्याला किंवा काही अनुग्रहित कलाकारांना कळावं, अशी त्या स्वरांची इच्छा असते का आणि समजा- असं असलं, तर त्या स्वरांना हेच म्हणायचं आहे, असं छातीठोकपणे कुणाला सांगता येईल का
परंतु निश्चितच हे संगीत पाश्चिमात्य सिम्फनी संगीतासारखं पूर्वनिश्चित नाही. ते एक सुनिश्चित ‘प्रॉडक्ट’ नाही, तर रागाचे अंतरंग उलगडत, तो रंगवत राहण्याची ‘प्रोसेस’ (प्रक्रिया) आहे. यामुळे या संगीतात त्याच गायकाचा तोच राग ऐकायला तेच श्रोते पुन्हा पुन्हा जातात आणि त्या गायकालाही तो राग पुन्हा पुन्हा गावासा वाटतो.
या सदारंगप्रणीत ‘ख्याला’चे बलस्थान म्हणजे यातील गानक्रियेत समूहगायनापासून फारकत घेऊन एकल, व्यक्तिगत संवेदनांची अभिव्यक्ती करण्यासाठी तसेच आवर्तनांची वैविध्यपूर्ण मांडणी करून राग फुलवण्यासाठी त्यात मिळणारा वाव, हे आहे. यामुळेच एखाद्या वेळी राग जमणं किंवा न जमणं या ‘ह्य़ुमन क्वालिटीज्’ आपल्या संगीतात कधी नाही एवढय़ा आता अवतरल्या आहेत. आणि ती एक शुष्क, शिस्तबद्ध, बौद्धिक, परवचा म्हणण्याची पवित्र () प्रक्रिया न राहता मानवी मनाच्या सुखदु:खांची, गुणविकारांची, यशापयशाची चालती-बोलती आवर्तनांची शृंखला ठरली. रागतालाच्या व्याकरणाला चिकटून असणाऱ्या कलेच्या गूढरम्य प्रदेशांच्या सीमारेषांवर ही आवर्तनांची शृंखला प्रतिभावान कलाकारांद्वारे हिंदोळत राहते.. हेलकावे घेत राहते.
या ख्यालाचे दुसरे बलस्थान सामाजिक आहे. हा एकपात्री प्रयोग अजाण बालकापासून ते सुजाण गवयापर्यंत कुणीही आपापल्या स्तरावर, आपल्या मगदुराप्रमाणे गाऊन निर्मितीचा आनंद देऊ-घेऊ शकतात. म्हणूनच हे ख्यालगायन घराघरांत पोहोचले. नाटय़प्रयोगात किंवा सिम्फनी संगीतात हे संभवत नाही. भारतासारख्या विस्तीर्ण देशातल्या विविध सांस्कृतिक, भौगोलिक, प्रांतीय वैशिष्टय़ांमुळे अस्तित्वात आलेल्या, वेगवेगळ्या मिजाजांच्या, स्वभावांच्या लोकांच्या संवेदना आणि अभिव्यक्तीची विविधता या ख्यालाला श्रीमंत करती झाली. रागातल्या साध्या स्वराकृतीतून सच्च्या स्वराचा शोध घेणाऱ्या अब्दुल करीम खांसाहेबांनी या स्वराच्या नादाच्या गुंजनाला दुखापत होऊ नये म्हणून बंदिशीतल्या स्वरव्यंजनांचे उच्चारदेखील गुळगुळीत, नादमय केले आणि स्वरांची एक मयसभा निर्माण केली. या मूल्यांना अनुगामित्व लाभले आणि किराणा घराणे निर्माण झाले.
आफताब-ए-मौसिकी फैयाजखांनी ख्याल-गायनातील बंदिशीत वापरलेला शब्द आग्रा-वृंदावन परिसरातील मातीचं मनोगत सांगतो. ख्यालातील आवर्तनं भरताना शब्दांतल्या भाषिक सौंदर्याचा उपयोग आपल्या नखरेदार उच्चारांनी त्यांनी करून घेतलाच; खेरीज त्या शब्दांतील व्यंजनांचा वादकाच्या नखीप्रमाणे आघातनिर्मितीसाठीही उपयोग केला. कधी मृदु तरंग उमटविणाऱ्या, तर कधी टणात्कारसदृश आघातांचा उपयोग म्हणण्यापेक्षा उपभोग घेऊन त्यांनी आशयघन स्वरवाक्यांची आपल्या ख्यालगायनाद्वारे ‘लय’लूट केली. कहन, पुकार, आर्तता, आवाजातला ‘मेलोड्रामा’ ही त्यांची ख्याल रंगतदार करण्याची आयुधं होती. या कलामूल्याला लाभलेल्या अनुगामित्वामुळे आग्रा रंगीले घराणे प्रस्थापित झाले.
जयपूर घराण्याचे उद्गाते अल्लादिया खांसाहेबांनी प्रस्थापित केलेल्या गायकीचे एक वैशिष्टय़ म्हणजे ख्यालात मुखडा घेऊन समेवर येण्याची जागा निश्चित असणे आणि अत्यंत मेहनतीने कमावलेल्या घुमारदार, निर्गुण, निराकार आकारात (शब्दक्रीडा पूर्णपणे टाळून) आवर्तनातल्या उरलेल्या जागेत रागाचे बांधकाम केले जाणे. ख्यालात त्या स्थायीमध्ये असलेल्या रागरूपानुसार आलाप आणि नंतर पेचदार तानक्रिया होते. द्रुत बंदिशीचा छछोरा शंृगार इथे मंजूर नाही.
रागरूपावर आरूढ होऊन, त्यातल्या स्वरांचे एकमेकांशी मेरूखंड पद्धतीचे संवादित्व राबवणारे अमीरखाँ आपल्या विलंबित गायनात एक वेगळाच गूढ भुलभुलय्या निर्माण करतात. अल्लादिया खांच्या अनुगाम्यांनी ‘प्रेडिक्टेबल’ स्तरावर आणलेल्या तानेला आपल्या कूट तानेने जवाब देणाऱ्या रजबअली खांचा अमीर खांवर असर होता. रजबअलींची तानक्रिया अल्लादिया खांच्या तानक्रियेला जवाब म्हणून लयीच्या पटीत नसणारी, पण आपली आंतरिक अनुस्यूत लय कायम ठेवून लयीच्या पटींना छेद देत जाणारी अशी होती. ही तानक्रिया अमीर खांनी अधिक समृद्ध आणि व्यामिश्र केली. ‘नगमा वो नगमा है, जिसे रूह सुनाये और रूह सुने’ असं म्हणत स्वरांची मंद ज्योत (खरं तर ‘शमा’ म्हटलं पाहिजे.) तेवत ठेवणारे अमीर खां त्या प्रकाशात, काळोखाच्या गूढ डोहात उतरून त्या गाभाऱ्याचा ठाव घेऊ पाहत आहेत असं वाटतं. खऱ्या अर्थाने अमीर खांच्या ख्यालातील कलाविचाराला अनुगामित्व लाभलं नाही, हेच खरं.
सांगीतिक आशयापेक्षा तो व्यक्त करणाऱ्या आवाजाला, त्या माध्यमालाच एक उच्च कलामूल्य म्हणून प्रस्थापित करणाऱ्या बडे गुलाम अली खांची एक वेगळीच चमत्कृतीप्रधान गायकीची दुनिया आहे. आवाज हे कलामूल्य असू शकतं, हे सिद्ध करणारा हा एकमात्र गवय्या. आवाजदेखील खाली खर्जात कुतुबमिनारासारखा चौडा घेरघुमार असणारा, तर तारसप्तकात पातळ, निमुळता होत जाणारा.
मुद्दामच सर्व घराण्यांची गंगोत्री समजल्या जाणाऱ्या ग्वाल्हेर घराण्याचा उल्लेख शेवटी येऊ घातला आहे. कारण या घराण्याच्या ख्यालगायनात एकदम अस्ताई अंतरा सुरुवातीलाच एकापाठोपाठ एक म्हणून संपूर्ण सप्तकाला कवेत घेऊन त्याचे सातत्य राखले जाते. बढतीसाठी उपयुक्त अशा आलाप, बोलआलाप, बोलतान आदी अष्टांगांपैकी एकूण एक अंगांचा विचार करणाऱ्या या घराण्याच्या सर्वस्पर्शी कलाविचारामध्ये जी समग्रता आहे, ती तिच्या व्याप्तीइतकीच लवचीक आहे. वेगवेगळ्या तालांत, वेगवेगळ्या लयींत एकाच रागातल्या अनेक बंदिशी याच घराण्यात सापडतात. हे घराणं उलगडण्याच्या ज्या शक्यता आहेत, त्यात जे सामावलं आहे, ते सर्व साधणं एकाच गायकासाठी असंभव आहे. म्हणूनच या घराण्यात कृष्णराव शंकर पंडितही आहेत, ओंकारनाथ ठाकूरही आहेत, वझेबुवाही आहेत.. आणि विष्णु दिगंबर पलुस्करांकडे टप्पा न शिकता एक सुगम, सुबोध गायकी शिकून उत्तरेकडे संगीताचा प्रचार करण्यासाठी वेगात दौडलेले वीर मराठी सातही आहेत.
पुन्हा अधोरेखित करून सांगण्याची गोष्ट अशी की, या सर्व घराण्यांनी आणि घराण्यांत काटेकोरपणाने न बसणाऱ्या अनेक प्रतिभावान कलाकारांनी (ज्या सर्वाचा नामोल्लेख करणं अशक्यप्राय आहे-) गायला तो सदारंगप्रणीत ख्यालविचार.. बांधले ते सदारंगाच्या धर्तीवरचे ख्याल. जे विकसित केले, फुलवले ते सदारंगाच्या ख्यालातलेच कलाविचार होते. अष्टांगांपैकी ज्या ज्या विशिष्ट अंगांचे विकसन आणि उत्कर्ष वेगवेगळ्या कलाकारांनी साधले, त्यासाठी पायाभूत ठरला तो सदारंगाच्या ख्यालातलाच कलाविचार.
वाग्गेयकार म्हणून सदारंगाचे काव्याचे मूल्यमापनही आवश्यक आहे. गाण्यातील सुवर्णाला सदारंगाचे शब्द सुगंध देतात आणि ती बंदिश त्या रागाचा अलंकार होतो. रागाला नटवतो. सदारंगाच्या बंदिशीतील गायनाला अडचण न ठरणारी व जड न करणारी काव्याची गेयता, सुबोधता आणि नेमक्या व सोप्या शब्दांत केलेले प्रसंगाचे वा घटनेचे हृद्य चित्रण हा एक वेगळाच काव्यप्रकार ठरतो. ख्यालगायनासाठी पर्याप्त अशा बंदिशींची रचना करणं हे सदारंगच करू जाणे. महाकाव्य अथवा हायकू लिहिणाऱ्यांना ते झेपेल, जमेलच असं नाही. ती एक वेगळीच चुनौती.. आव्हान आहे.
‘मंदिरी मना तव गान भरे’ म्हणून गानअवस्थेचे वर्णन करताना कवी भा. रा. तांबे पुढे म्हणतात :
‘अवघडे न ते जड शब्दातून
अडखळे न ते जड शब्दातून’
सदारंगाच्या ख्यालातील काव्याला हे अगदी चपखलपणे लागू पडते.
महाकाव्य किंवा विविध भावस्थितींना कवटाळणारे महाकवींचे मन असणे व त्यानुसार ख्याल वाकवता येणे हा कलाकाराच्या कुवतीचा, कौशल्याचा आणि निवडीचा भाग आहे. मात्र, आजच्या कलाकाराला सदारंगप्रणीत ख्यालातील कलाविचारांशी प्रामाणिक राहायचे असेल तर ख्यालाच्या पारंपरिक कलामूल्यांची आपल्या अंदाजाने उपज, आपल्या पद्धतीची मांडणी, त्या मूल्यांचे स्वत:च्या देशकालस्थितीनुसार ‘इंटरप्रिटेशन’ करणे अनिवार्य आणि अपरिहार्य आहे. हे जरा स्पष्ट करायला हवं. उदाहरणार्थ (नेमाडय़ांची क्षमा मागून) आवर्तनाची उत्तम बांधणी करून छान समेवर येणं, हे पारंपरिक कलामूल्य आहे. विशिष्ट गायकाप्रमाणे किंवा घराण्याप्रमाणे हे केलं की ते उत्तम, हे बरोबर नाही. किशोरीताई काय किंवा कुमारजी काय, रविशंकर किंवा विलायत खां काय, हे सर्व त्यांच्या त्यांच्या परीनं आवर्तनाच्या बांधणीतले उत्तम काय ते एकाच वेळी शोधत, ठरवत आणि गात, वाजवत राहिले. या कलाकारांच्या पुढच्या पिढय़ाही हेच करतील आणि ख्याल हा ‘सूरतालबंध’ ही रामकमळांची उमलण आपल्या उरी, अंतरी साठवतच राहील. ख्यालाला निश्चित जाण आहे, की कमळं सांघिक उमलत नाहीत. त्या उमलण्याला शिस्त लावता येत नाही. एकासारखं दुसरं उमलत नाही. प्रत्येक कमळाच्या पाकळ्यांचा उमलण्याचा आपला असा छंद असतो. सूर लागला नाही की ते कोमेजतं.
सदारंगाचा ख्याल आणि अभिजात्य यावर काही म्हणायला हवं. पुलंच्या ‘देशपांडे’ आणि ‘उपदेशपांडे’ या कोटीप्रमाणे मला वाटतं, ऑल इंडिया रेडिओने आपल्या संगीताचे शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय अशा दोन कोटय़ा आणि अवयव केले. पाश्चात्त्य संगीतात ज्याला ‘क्लासिकल’ म्हणतात त्याचा स्वैर आणि गैर अनुवाद ‘शास्त्रीय’ असा झाला. पुलंनी क्लासात शिकवलं जातं ते ‘क्लासिकल’.. असं फार्सिकल विधानही केलं आहे. आजकाल क्लासिकल म्युझिकला ‘अभिजात’ किंवा ‘कलासंगीत’ म्हणतात. विकिपीडिआमध्ये या नामाभिधानांचा विस्तृत ऊहापोह केलेला आहे. पोहे म्हणा किंवा पवं- सदारंगप्रणीत ख्याल संगीतामधील अभिजात काय, यापेक्षाही मुळात अभिजात्य काय, याचं माझ्यापुरतं समर्थन देऊन हा शिलालेख नसलेला ख्यालाचा लांबलेला लेखाजोखा आवरता घेतो. मला वाटतं, पूर्वनिश्चित (प्रीकम्पोज्ड), स्वरलिपीबद्ध संगीताला अभिजात म्हणू नये. तर विशिष्ट स्वरवाक्यात, संकेतरूपात दडलेला रागविचार, त्या स्वरवाक्याला आपल्या संवेदनांचा ध्वनी देऊन आवर्तनांच्या ‘कॅनव्हास’वर त्या स्वरवाक्याची वेगवेगळ्या ठिकाणी ‘प्लेसमेंट’ करून, अनेक उपजांनी त्या स्वरविधानाचे पदर उलगडत राहून, जिथे त्याला निरंतर तपासत, पडताळत राहता येणे शक्य आहे, त्या सदारंगप्रणीत ख्यालाला ‘अभिजात’ म्हणावे. स्वरवाक्य पडताळत राहण्याची ही प्रवाही प्रक्रियाच नव्या उपजांसाठी आवश्यक सामग्री आणि कलाविचाराची कर्मभूमी आहे.
माझ्या जवळपास सध्या असलेल्या साहित्याचा संदर्भ देऊन असेही म्हणता येईल, की एखाद्या ख्यालातील स्वरवाक्यांचा क्रम मे. पुं. रेग्यांच्या टीकालेखांप्रमाणे साध्या-सोप्या शब्दांतील तर्कशुद्ध आणि मर्मभेदक मांडणीचा आल्हाद देऊ शकतो, तर एखाद्या ख्यालात हीच स्वरवाक्यं कधी ग्रेसच्या ‘बुडे चंद्र माझ्या सखीच्या कलाने’ या काव्यपंक्तीच्या धर्तीचीही असू शकतात. या काव्यपंक्तीमधल्या ‘कला’ कुणाच्या आणि ‘कला’ कुठली, आणि कवीचा कल नक्की कशाकडे आहे, हे कलात्मक कोडं सोडवताना मनाची अवस्था विकलही करतात आणि बुद्धीला विस्मितही करतात.
सोच अपनी अपनी.. खयाल अपना अपनाङ्घ
ताज्या बातम्यांसाठी लोकसत्ताचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा.
१२ लाखात अनुभवा रेल्वे प्रवासाचा राजेशाही थाट
खालील बातम्या तुम्ही वाचल्या का
काँग्रेस नेते गुरुदास कामत यांचे निधन
Ind vs Eng : चौथ्या दिवसाच्या खेळात झालेले हे ११ विक्रम तुम्हाला माहिती आहेत...
'आप'ला दुसरा धक्का, आशीष खेतान यांची पक्षाला सोडचिठ्ठी
केरळसाठी परकीय मदत नकोच, केंद्र सरकारची भूमिका
जाणून घ्या बकरी ईदचे महत्त्व
Video : अंगावर रोमांच उभा करणारा 'तुंबाड'चा टीझर
आजाराशी झुंज देणारा इरफान पुनरागमनाच्या तयारीत
Paltan song Raat Kitni : 'हे' गाणं पाहून तुम्हाला 'बॉर्डर' आठवला की 'LOC कारगिल'
हृतिकसोबत पुन्हा काम करायला प्रियांकानं दिला हिरवा कंदील
Viral Memes : नेटकरी जोमात, अनुष्का कोमात
मरिन ड्राइव्ह स्वच्छतेसाठी जादा कुमक
नेरुळमध्ये अनधिकृत बांधकामांवर कारवाई
केरळमधील पूरग्रस्तांना मुंबईतील सामाजिक संस्थांकडून मदतीचा हात
दारूचा मोह टाळून मोहाचे लाडू
२० तासांच्या अथक प्रयत्नांनंतर ‘भाग्यलक्ष्मी’ किनाऱ्यावर
उद्यान विभागाला प्रायोजकांचे वावडे
महिलांची लोकसंख्या १४ लाख अन् शौचालय फक्त ४७२
सटाणा शहरातील जलकुंभ धोकादायक


Mothers day | International Mothers Day | Jagtik Matrudin | मातृ दिन | जागतिक मातृदिन

बुधवार, 22 ऑगस्ट 2018
सेक्स लाईफसखीयोगलव्ह स्टेशनमराठी साहित्यमराठी कविता
मातृशक्ती जिजाऊ- आदर्श माता
मदर्स डे शुभेच्छा संदेश
आई ही एकच व्यक्ती आहे, जी तुम्हाला इतरांपेक्षा नऊ महिने जास्त ओळखत असते...
आई म्हणजे आई असते...
आई म्हणजे आई असते तिला सर्वां गोष्टींची घाई असते
" आई " आई साठी काय लिहू आई साठी कसे लिहू आई साठी पुरतील एवढे शब्द नाहीत कोठे आई वरती लिहिण्यैतपत नाही ...
एका आईचं मुलाला पत्रं...
वेबदुनिया| शनिवार,मे 13, 2017
 खरं तर हे विचारायलाच नको. तू नेहमी प्रमाणेच आनंदीच असशील. आम्ही इथे सुखरूप पोहचलो. येताना वाटेत बाबांना थोडा ...
मातृदिन विशेष : माय
पहाटे मायेचं माझ्या फिरत होत जातं ओठावरल्या ओव्यांनी तिची फुलत होती पहाट
आईसारखे दैवत सार्‍या जगतामध्ये नाही.
या आईला तर काही, काही कळत नाही
या आईला तर काही, काही कळत नाही ओरडत असते सदानकदा.. जरा ब्रेक नाही.. झोपेतून उठवून नेते.. खाण्यासाठी मागे ...
निबंध – माझी आई
 झाला गृहपाठ. ‘माझी आई’ या विषयावर बाईंनी नीबंध लिहून आणायला सांगीतला होता. माझी आई मला लवकर उठवते. गृहपाठ करुन ...
जेव्हा फुटत होती प्लेट बालपणी तुमच्या कडुन आता आई कडुन फुटली तर तिला काहीही बोलु नका जेव्हा मागत होते ...
आताची पिढी भाग्यवंतच म्हटली पाहिजे. मातृदिन, पितृदिन यासारखे वार्षिकोत्सव आमच्यावेळी नव्हते. कारण प्रत्येक दिवस हा ...
माझ्या मनाचा आरसा आहे 'माझी आई'
वेबदुनिया| सोमवार,मे 8, 2017
'देव देव्हाऱ्यात नाही देव नाही देवालयी' हे गाणं ऐकलं होतं. सुरुवातीला गाण्याचा अर्थ मला लवकर कळला नाही. पण मी जेव्हा ...
असे म्हटल्या जाते, की 'स्वामी तिन्ही जगाचा आईविना भिकारी' आपल्याजवळ खुप पैसा आहे, धन आहे, पण मायेन डोक्यावरून हात ...
मराठी कविता : झूलाघर
वेबदुनिया| सोमवार,मे 8, 2017
सायंकाळ झाली पक्षी जाती घरा माजी गाय वासरे हंबरती सांगती झाली वेळ आईची आले हसु मजला, हे पण माझे सखी सोबती मी पण ...
वेबदुनिया| शनिवार,मे 7, 2016
सकाळी ऊन पाण्याने मला जी घालिते न्हाऊ चिऊचे काऊचे प्रेमाने सुखाचे घास दे खाऊ उठूनी हट्ट मी घेतो, कधी चेंडू कधी बाजा
आई गा ना अंगाई
वेबदुनिया| शनिवार,मे 7, 2016
निद्रेच्या त्या करूनी विनवण्या आज जरी मी मिटे पापण्या नीज न ती येई आई, गा ना अंगाई
वेबदुनिया| शनिवार,मे 7, 2016
आई, तू आहेस म्हणूनचं माझ्या अस्तित्वाचं इथे नांदणं आहे संस्कारांच्या असंख्य चांदण्यांनी हृदयाच्या आभाळभर गोंदणं आहे
वेबदुनिया| शनिवार,मे 7, 2016
जीवन तुमचे घडविते बाळा कोर्‍या कागदावरची कृति मनोरम रे आपल्या अनुवांच्या रेषेनी जीवन मधल्या वर्तुळानी
वेबदुनिया| शनिवार,मे 7, 2016
रुक्मिणी नऊ महिने पूर्ण होताच अचानक पोट दुखू लागल्याने प्रसूती गृहात दाखल झाली. प्रत्येक सेकंद सेकंदाला तिला मरणांतिक ...
वेबदुनिया| शनिवार,मे 7, 2016
तू पाखरू माझ्या घरकुलाचे घे आता भरारी या नभांगणी दोन दिवसाचे बालपण गेले बाळा सरूनी आता काऊ चिऊचा घास संपला ओवी संपली ...
मुख्यपृष्ठ आमच्याबद्दल फीडबॅक जाहिरात द्या घोषणापत्र आमच्याशी संपर्क साधा


The Duo Of Bhushan Pradhan And Pallavi Patil Will Be Seen In The Film 'Thou Are There' | ‘तू तिथे असावे’ चित्रपटात झळकणार भुषण प्रधान आणि पल्लवी पाटीलची जोडी | Lokmat.Com

बुधवार २२ ऑगस्ट २०१८
KBC च्या दहाव्या सिझनची आहे ही थिम
आपचे नेते आशिष खेतान यांचा राजीनामा
'स्त्री'मध्ये साधलाय हॉरर व कॉमेडीचा छान समतोल : राजकुमार राव
आजचे राशीभविष्य - 22 ऑगस्ट 2018
प्रभू श्रीरामांच्या डोक्यावरही भगवी पगडी घाला, उद्धव ठाकरेंचा पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना टोला
प्रभू श्रीरामांच्या डोक्यावरही भगवी पगडी घाला, उद्धव ठाकरेंचा पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना टोला
विधिमंडळातील उपस्थितीसह प्रश्नांत घट; प्रजा फाउंडेशनचा अहवाल
एका घरासाठी फक्त सहा ते सात अर्ज; म्हाडा कोकण विभागीय लॉटरीला अत्यल्प प्रतिसाद
अटक होण्याची नाहक भीती वाटत असल्यास नामजप, प्रार्थना करा
अखेर भातसा धरण ओव्हरफ्लो; मुंबईकरांना दिलासा
DDLJच्या क्लायमॅक्स सीनबद्दल काजोलची गोड तक्रार ऐकून शाहरूखलाही येईल हसू
'उंच माझा झोका' पुरस्कार सोहळ्यात अभिनेत्रींनी लावले चार चांद
‘क्राईम पेट्रोल’नंतर अनुप सोनीचा मेकओव्हर, एकदा बघाच
सहा वर्षांनंतर रिलीज होणार ‘तुम्बाड’ पाहा अंगावर रोमांच उभा करणारा टीजर
सनी देओल बनवणार पापा धर्मेन्द्रचे बायोपिक
Perspective: भारताच्या महानतेचं गमक सांगणारा 'परस्पेक्टिव्ह'
Martyred Kaustubh Rane : 'तो' देशासाठी शहीद झाला, यांनी दणक्यात वाढदिवस केला
Maharashtra Bandh : राज्याच्या कानाकोपऱ्यात मराठा समाजाचं आंदोलन सुरू
Maharashtra Bandh : संभाजी चौकात मराठा क्रांती आंदोलकांकडून रक्ताभिषेक
कुरडयांची रसरशीत भाजी पाहून तुम्हाला भूक आवरणार नाही
shocking... स्वत:वर गोळी झाडल्यानंतरही 'तिला' मिळाले फेस सर्जरीमुळे जीवदान
बांबू राफ्टिंगचा थरारक अनुभव घेण्यासाठी बेस्ट डेस्टिनेशन
भारतातील सर्वात उंच गाव; अॅडव्हेंचरसाठी सर्वात बेस्ट डेस्टिनेशन
'या' ठिकाणी मिळतेय भारतातील सर्वात महाग मिठाई
सातारा- कोयना, महाबळेश्वर भागात पावसाचा जोर कायम, कोयना धरणातून पाण्याचा विसर्ग सुरू, प्रशासनाकडून नदीकाठच्या गावांना सतर्कतेचा इशारा
कर्नाटक- सकलेशपूर-मंगळुरू रेल्वे रुळावर दरड कोसळली, दरड हटवण्याचं काम सुरू
पॅराशूटशिवाय विमानातून उडी मारण्याचा नवा विश्वविक्रम, हॉलिवूड स्टंटमॅन ल्युक ऐकिन्सचा पराक्रम, गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये नोंद
मराठवाडा, विदर्भात मुसळधार पाऊस, नागपूर-भंडारा मार्ग बंद.
नवी मुंबई : शिवसेना नगरसेवक नामदेव भगत विरोधात छेडछाडीचा गुन्हा दाखल.
आपचे नेते आशिष खेतान यांचा राजीनामा
निळवंडे धरणातून मंगळवारी रात्री नऊ वाजता ११ हजार २७४ क्यूसेकने पाणी सोडण्यास सुरुवात
भोपाळ - मध्य प्रदेशमधील मंदसौर येथे पुराच्या पाण्यात गाडी वाहून गेली. गाडीतील चार जणांचा बुडून मृत्यू
रत्नागिरी : राजकीय वादातून रत्नागिरीतील शिवसेनेचे उपशहरप्रमुख बावा चव्हाण यांचे केशकर्तनालय फोडले, राजकीय वर्तुळात तणाव.
नवी मुंबई - कामोठेमध्ये घराच्या बाल्कनीच्या अकराव्या मजल्यावरून पडल्याने कॉलेज तरुणीचा मृत्यू.
Asian Games 2018: भारतीय महिला हॉकी संघाचा 21-0 असा दणदणीत विजय
नवी दिल्ली - बिहारचे राज्यपाल सत्यपाल मलिक यांची जम्मू-काश्मीरच्या राज्यपालपदी नियुक्ती, तर लालजी टंडन यांची बिहारच्या राज्यपालपदी नियुक्ती
नवी दिल्ली - नीटची परीक्षा वर्षातून एकदाच होणार, केंद्रीय मनुष्यबळ विकास मंत्रालयाचा निर्णय
सोलापूर - उजनी धरण व्यवस्थापनाकडून भीमा नदी काठच्या लोकाना सतर्कतेचा इशारा
उल्हासनगर - उल्हासनगरात सराईत घरफोडी करणारा गजाआड, 8 चोरीचे गुन्हे उघड, साडे पाच कोटींचा ऐवज हस्तगत
सातारा- कोयना, महाबळेश्वर भागात पावसाचा जोर कायम, कोयना धरणातून पाण्याचा विसर्ग सुरू, प्रशासनाकडून नदीकाठच्या गावांना सतर्कतेचा इशारा
कर्नाटक- सकलेशपूर-मंगळुरू रेल्वे रुळावर दरड कोसळली, दरड हटवण्याचं काम सुरू
पॅराशूटशिवाय विमानातून उडी मारण्याचा नवा विश्वविक्रम, हॉलिवूड स्टंटमॅन ल्युक ऐकिन्सचा पराक्रम, गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये नोंद
मराठवाडा, विदर्भात मुसळधार पाऊस, नागपूर-भंडारा मार्ग बंद.
नवी मुंबई : शिवसेना नगरसेवक नामदेव भगत विरोधात छेडछाडीचा गुन्हा दाखल.
आपचे नेते आशिष खेतान यांचा राजीनामा
निळवंडे धरणातून मंगळवारी रात्री नऊ वाजता ११ हजार २७४ क्यूसेकने पाणी सोडण्यास सुरुवात
भोपाळ - मध्य प्रदेशमधील मंदसौर येथे पुराच्या पाण्यात गाडी वाहून गेली. गाडीतील चार जणांचा बुडून मृत्यू
रत्नागिरी : राजकीय वादातून रत्नागिरीतील शिवसेनेचे उपशहरप्रमुख बावा चव्हाण यांचे केशकर्तनालय फोडले, राजकीय वर्तुळात तणाव.
नवी मुंबई - कामोठेमध्ये घराच्या बाल्कनीच्या अकराव्या मजल्यावरून पडल्याने कॉलेज तरुणीचा मृत्यू.
Asian Games 2018: भारतीय महिला हॉकी संघाचा 21-0 असा दणदणीत विजय
नवी दिल्ली - बिहारचे राज्यपाल सत्यपाल मलिक यांची जम्मू-काश्मीरच्या राज्यपालपदी नियुक्ती, तर लालजी टंडन यांची बिहारच्या राज्यपालपदी नियुक्ती
नवी दिल्ली - नीटची परीक्षा वर्षातून एकदाच होणार, केंद्रीय मनुष्यबळ विकास मंत्रालयाचा निर्णय
सोलापूर - उजनी धरण व्यवस्थापनाकडून भीमा नदी काठच्या लोकाना सतर्कतेचा इशारा
उल्हासनगर - उल्हासनगरात सराईत घरफोडी करणारा गजाआड, 8 चोरीचे गुन्हे उघड, साडे पाच कोटींचा ऐवज हस्तगत
All post in लाइव न्यूज़
‘तू तिथे असावे’ चित्रपटात झळकणार भुषण प्रधान आणि पल्लवी पाटीलची जोडी
वेगवेगळ्या कथाविषयांच्या चित्रपटांमुळे आणि हटके जोड्यांमुळे अनेक मराठी चित्रपट लक्षवेधी ठरले आहेत. अशीच एक हटके जोडी तू तिथे असावे या मराठी चित्रपटातून प्रेक्षकांच्या भेटीला येणार आहे. अभिनेता भुषण प्रधान आणि अभिनेत्री पल्लवी पाटील हे दोघे तू तिथे असावे या चित्रपटाच्या निमित्ताने एकत्र काम करणार आहेत. नात्यांची सुरेख सांगड घालत प्रेमाचा, विश्वासाचा, जगण्याचा अर्थ उलगडून दाखवणारा तू तिथे असावे हा चित्रपट लवकरच प्रेक्षकांच्या भेटीला येणार आहे. जी कुमार पाटील एन्टरटेन्मेंटची प्रस्तुती असलेल्या या चित्रपटाचे निर्माते गणेश पाटील आणि दिग्दर्शक संतोष गायकवाड आहेत. नुकताच या चित्रपटाचा मुहूर्त संपन्न झाला असून लवकरच चित्रपटाच्या चित्रीकरणाला सुरुवात होणार आहे.
जगण्याची प्रेरणा देणारा तू तिथे असावे हा सिनेमा प्रेक्षकांना नक्कीच भावेल असा विश्वास निर्माता आणि दिग्दर्शकांनी यावेळी व्यक्त केला. आयुष्यात कधी कोणत्या अडथळ्यांना आपल्याला सामोरे जावे लागेल हे सांगता येत नाही. अशावेळी हताश न होता आयुष्य कसे जगावे यावर भाष्य करणारा तू तिथे असावे हा एका वेगळ्या विषयाचा चित्रपट आहे. भुषण प्रधान, पल्लवी पाटील यांच्यासोबत मोहन जोशी, अरुण नलावडे, विजय पाटकर, जयवंत वाडकर, समीर धर्माधिकारी, सुनील तावडे, मास्टर तेजस पाटील हे कलाकार या चित्रपटात आहेत. चित्रपटाची कथा आशिष-दिपक यांची आहे. संगीत दिनेश अर्जुना तर छायांकन बाशालाल सय्यद यांचे आहे. चित्रपटाचे सहनिर्माते आकाश कांडूरवार, प्रशांत ढोमणे, शरद अनिल शर्मा असून कार्यकारी निर्माते रोहीतोष सरदारे आहेत.
भुषण प्रधानने घे भरारी या त्याच्या मालिकेपासून त्याच्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. संस्कृती या मालिकेतील त्याच्या भूमिकेचे चांगलेच कौतुक झाले होते. या मालिकेमुळे भुषणाला प्रचंड प्रसिद्धी मिळाली. मालिकेशिवाय सतरंगी रे, टाईमपास, कॉफी आणि बरंच काही, टाइम बरा वाईट यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्याने खूप चांगल्या भूमिका साकारल्या आहेत.
पल्लवी आणि भुषण यांची जोडी प्रेक्षकांना नक्कीच आवडेल अशी तू तिथे असावे या चित्रपटाच्या टीमला खात्री आहे.
Also Read : भुषण प्रधानची व्यायामाची नवी स्टाइल तुम्ही पाहिलीत का
मराठी सिनेमा अधिक बातम्या
या कारणामुळे रॉमकॉम या चित्रपटाचे चित्रीकरण होतेय मराठवाडामध्ये
‘स्वप्नं’ साकारण्यासाठी ‘दिग्गज’ एकत्र
‘टेक केअर गुड नाईट’ ही आजच्या पिढीची कथा – पर्ण पेठे
'टेक केअर गुड नाईट' या चित्रपटात पाहायला मिळणार या गोष्टी
स्मिता गोंदकरचे नवे गाणे लवकरच प्रेक्षकांच्या भेटीला
रिंकू राजगुरू म्हणते की 'ह्या' सिनेमातील माझी भूमिका खूप वेगळी
आशियाई स्पर्धाप्रियांका चोप्राकेरळ पूरभारत विरुद्ध इंग्लंडदीपिका पादुकोणसोनाली बेंद्रेशिवसेनाश्रावण स्पेशल
डोळ्याची पारणे फेडणारे 7 पर्यटन स्थळ
जगातील सर्वात धोकादायक पूल, जीव मुठीच धरून चालतात लोक
hajj yatra 2018: हज यात्रेला सुरुवात, अनेक भागांतून भाविक रवाना
दुबईमध्ये करीना कपूरची गर्ल गँगसोबत मस्ती
लुधियानाच्या 'या' विमान हॉटेलची सफर एकदा तरी नक्की करा
हृतिक रोशनचं आलिशान घर आतून कसं दिसतं, बघा फोटो
नेमबाज सौरभची अविश्वसनीय भरारी
'उंच माझा झोका पुरस्कार' प्रेक्षकांच्या भेटीला
श्रावण स्पेशल - शिवलिंगासारखे दिसणारे शहर
तापसी पन्नू साडीमध्ये अशी दिसते सुंदर
एक राखी सीमेवरील जवानांसाठी, विद्यार्थिनींनी जवानांना पाठवल्या राख्या
नाशिकच्या 'गोदावरी'ची पातळी वाढली
Asian Games 2018 : काय म्हणाला वीरधवल खाडे, पाहा हा व्हिडीओ
Asian Games 2018 : ... अन् इंडोनेशियामध्ये घुमले 'सारे जहाँसे अच्छा' चे सूर
बंदीच्या मागणीविरोधात सनातनकडून पुण्यात मोर्चा
उमा प्रकल्प ओव्हर फ्लो
Asian Games 2018: बॅडमिंटनमध्ये भारत कसे करेल पुनरागमन सांगत आहेत प्रशिक्षक गोपीचंद
Asian Games 2018: सुवर्णपदकानंतर बजरंगने दिलेला पहिली प्रतिक्रीया पाहा
Asian Games 2018: बजरंग पुनियाची सुवर्णकमाई, आशियाई स्पर्धेत भारताला पहिले 'गोल्ड'
Asian Games 2018 Opening Ceremony: जकार्ताच्या खेलनगरीची सफर, इथेच होणार आशियाई स्पर्धेचं उद्घाटन
आपचे नेते आशिष खेतान यांचा राजीनामा
'स्त्री'मध्ये साधलाय हॉरर व कॉमेडीचा छान समतोल : राजकुमार राव
आजचे राशीभविष्य - 22 ऑगस्ट 2018
प्रभू श्रीरामांच्या डोक्यावरही भगवी पगडी घाला, उद्धव ठाकरेंचा पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना टोला
या कारणामुळे रॉमकॉम या चित्रपटाचे चित्रीकरण होतेय मराठवाडामध्ये
प्रभू श्रीरामांच्या डोक्यावरही भगवी पगडी घाला, उद्धव ठाकरेंचा पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना टोला
नीरव मोदीचा अलिबागमधील बंगला पाडणार
आपचे नेते आशिष खेतान यांचा राजीनामा
टोलमुक्तीच्या बदल्यात १० कोटींची भरपाई; एमईपी कंपनीचा पवित्रा
Kerala Floods: केरळला हवे २६०० कोटी रुपयांचे विशेष आर्थिक साहाय्य
अखेर भातसा धरण ओव्हरफ्लो; मुंबईकरांना दिलासा


कार्लोस चौथा, स्पेनला जोडलेली पाने - विकिपीडिया

कार्लोस चौथा, स्पेनला जोडलेली पाने
← कार्लोस चौथा, स्पेन
येथे काय जोडले आहे पान: नामविश्व: सर्व (मुख्य) चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा विभाग विभाग चर्चा Gadget Gadget talk Gadget definition Gadget definition talk निवडीचा क्रम उलटा करा
गाळण्या लपवा आंतर्न्यास | लपवा दुवे | लपवा पुनर्निर्देशने
खालील लेख कार्लोस चौथा, स्पेन या निर्देशित पानाशी जोडले आहेत.
पाहा (पूर्वीचे ५०) (पुढील ५०) (२० | ५० | १०० | २५० | ५००).
नोव्हेंबर ११  (← दुवे | संपादन)
स्पेनचा चौथा कार्लोस (पुनर्निर्देशित पान)  (← दुवे | संपादन)
पाहा (पूर्वीचे ५०) (पुढील ५०) (२० | ५० | १०० | २५० | ५००).


Prem Kavita- प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........

प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
हे प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
तुझ्याशी खुप खुप बोलावेसे वाटते...........
पण शब्द चुकण्याची भीती वाटते............
तुझ्या खुप खुप जवळ यावेसे वाटते.........
पण विरहाची भीती वाटते.....................
तुझ्या सोबत चालावेसे वाटते.................
पण रस्ता चुकण्याची भीती वाटते............
तुझ्या नजरेला नजर द्यावीशी वाटते.....
पण पापण्या मिटण्याची भीती वाटते......
तुला बाहुपाशात घ्यावेसे वाटते.......
पण मिठी चुकण्याची भीती वाटते.....
प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
तुला बाहुपाशात घ्यावेसे वाटते.......
पण मिठी चुकण्याची भीती वाटते.....
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
Re: प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
हे प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........
तुझ्याशी खुप खुप बोलावेसे वाटते...........
पण शब्द चुकण्याची भीती वाटते............
तुझ्या खुप खुप जवळ यावेसे वाटते.........
पण विरहाची भीती वाटते.....................
तुझ्या सोबत चालावेसे वाटते.................
पण रस्ता चुकण्याची भीती वाटते............
तुझ्या नजरेला नजर द्यावीशी वाटते.....
पण पापण्या मिटण्याची भीती वाटते......
तुला बाहुपाशात घ्यावेसे वाटते.......
पण मिठी चुकण्याची भीती वाटते.....
प्रेम आहे की मॆत्री..... तुला काय वाटते........


Articles & Lekh | मराठी लेख-आय क्वीट, नक्की वाचा आणि विचार करा

आय क्वीट, नक्की वाचा आणि विचार करा
Author Topic: आय क्वीट, नक्की वाचा आणि विचार करा (Read 2107 times)
हसते हसते कट जाये रस्ते, जिन्दगी यूही चलती रहे....
आय क्वीट, नक्की वाचा आणि विचार करा
आय क्वीट, नक्की वाचा आणि विचार करा
Re: आय क्वीट, नक्की वाचा आणि विचार करा
आय क्वीट, नक्की वाचा आणि विचार करा


खटासी पाहिजे खट | इतिहासातील सत्याच्या मागावर...

 महाराष्ट्राच्या पराक्रमी इतिहासातील सत्याचा संदर्भासहित मागोवा घेण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न
… आम्ही केवळ निमित्य
← महाराजांचे सतर्क जासूद आणि प्रजाप्रेमी महाराज
थोरल्या बाजीरावांची दिल्ली धडक →
फेब्रुवारी 8, 2017 by raigad यावर आपले मत नोंदवा
गोवेकर फिरंगी अत्यंत कडवे धर्मप्रसारक होते.
शिवाजी महाराजांनी गोवेकर फिरंग्यांना चांगलाच धडा शिकवला होता.
महाराजांनी काय केले ह्याचे वर्णन असणारी एक डाक इंग्रजांना आली जी त्यांनी त्यांच्या रेकॉर्ड मध्ये नमूद करून ठेवली.
तीच इथे प्रस्तुत करत आहोत. हे वाचून एक पक्के समजते की ज्याला ज्या भाषेत समजते त्याला त्याच भाषेत उत्तर द्यावे लागते.
गोव्याच्या व्हाइसरॉयने रोमन कॅथलिक धर्म वगळून इतर धर्माच्या माणसांना हाद्दपारीचा हुकूम काढल्यामुळे क्रुद्ध होऊन शिवाजीने गोव्यानजीक बारदेशच्या हद्दीवर स्वारी केली.
तेथील चार पाद्री लोकांनी स्वधर्मीयांव्यतिरिक्त इतरांचा प्राणनाश करण्याचा सल्ला दिला होता.
हे लक्षात ठेवून त्यांनी स्वतः शिवाजीचा हिंदू धर्म नाकारल्यामुळे शिवाजीने त्यांचा शिरच्छेद केला, त्यामुळे घाबरून जाऊन व्हाइसरॉय ने आपला क्रूर व कडक हुकूम परत घेतला.
शिवाजी ने आसपासच्या सर्व मुलखात जाळपोळ करून १५० लक्ष होनांची लूट केली.
गोव्यासंबंधी इंग्रजांना आलेली डाक
आपली प्रतिक्रिया आम्हाला जरूर कळवा - उत्तर रद्द करा.
Follow इतिहासातील सत्याच्या मागावर… on WordPress.com
नवीन लेखांची इमेल द्वारे सूचना
ब्लॉगवर पोस्ट केले जाणारे लेख आणि ऐतिहासिक नोंदी मिळवा थेट आपल्या इ-मेल आय-डी वर. येथे आपला इ-मेल आय-डी Enter करून Subscribe बटन दाबा
 महाराष्ट्राच्या पराक्रमी इतिहासातील सत्याचा संदर्भासहित मागोवा घेण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न
ताज्या ऐतिहासिक नोंदी –
सिंहगडचा खंदकडा आणि बुरुजाचे दुर्गशास्त्र डिसेंबर 5, 2017
गोब्राह्मणप्रतिपालक शिवाजी महाराज.. जून 22, 2017
गोब्राह्मणप्रतिपालक छत्रपती शिवाजी महाराज…
दुर्गसाहीत्य: प्र. के. घाणेकर जून 15, 2017
गुरुवर्य निनाद गंगाधर बेडेकर – द्वितीय पुण्यस्मरण मे 10, 2017
वासुदेव हरी चापेकर पुण्यस्मरण ८ मे १८९९ मे 8, 2017
किल्ले कसे पहावेत – प्र के घाणेकर एप्रिल 10, 2017
कविराज भूषण यांचे अपरिचित छंद एप्रिल 4, 2017
गुढीपाडवा इतिहासाच्या पानातून मार्च 28, 2017
शिवमहोत्सव २०१७ – असा घडला रायगड (प्रतिकृती) मार्च 27, 2017
अपरिचित इतिहास भाग ९ संताजी घोरपडे यांचा पराक्रम मार्च 27, 2017
खुनशी औरंगजेब आणि गज़िउद्दिन मार्च 4, 2017
थोरल्या बाजीरावांची दिल्ली धडक फेब्रुवारी 12, 2017
खटासी पाहिजे खट फेब्रुवारी 8, 2017
महाराजांचे सतर्क जासूद आणि प्रजाप्रेमी महाराज फेब्रुवारी 3, 2017
‘समरधुरंधर’ वाचकांच्या चरणी अर्पण फेब्रुवारी 1, 2017
फिरंगी याजवर शह देऊन त्याचा प्रांत मारीत चाललो फेब्रुवारी 1, 2017
प्रतापसूर्य बाजीराव – श्री निनाद बेडेकर यांचे दुर्मिळ व्याख्यान जानेवारी 30, 2017
शिवाजी महाराजांचे सर्जेराव जेधे यांना पत्र जानेवारी 24, 2017
आमची नवीन पुस्तके – इतिहासाच्या पाऊलखुणा : भाग २ – शौर्य – पुरंदरे – रणझुंजार जानेवारी 18, 2017
अपरिचित इतिहास – भाग ६ – छत्रपती संभाजी महाराजांनी नेतृत्व केलेल्या १० लढाया ऑक्टोबर 6, 2016
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वतनाविषयी धोरण सप्टेंबर 28, 2016
शिवाजी महाराजांचे कान्होजी जेधे यांना घरगुती पत्र ऑगस्ट 23, 2016
अपरिचित इतिहास – भाग ४ – छत्रपतींचे पेशवे – पूर्वार्ध ऑगस्ट 17, 2016
वीर खुदिराम बोस ऑगस्ट 11, 2016
अपरिचित इतिहास – भाग तीन – शिवाजी महाराजांचे एक महत्वपूर्ण पत्र ऑगस्ट 11, 2016
गुलाम कादर जेरबंद ऑगस्ट 9, 2016
भगतसिंह यांचे बटुकेश्वर दत्त यांना पत्र ऑगस्ट 3, 2016
बटुकेश्वर दत्त यांचे किशनसिंग यांना पत्र ऑगस्ट 3, 2016
“वासुदेव बळवंत फडके यांना अटक…….” ऑगस्ट 3, 2016
आम्ही कशासाठी लढत आहोत
समस्या समाधान – १ – शंभूराजे आणि तारापूर ऑगस्ट 1, 2016
अपरिचित इतिहास – भाग दोन – १० महत्वाच्या घडामोडी – पेशवा माधवराव जुलै 27, 2016
अपरिचित इतिहास – भाग एक – १० अपरिचित पैलू – छत्रपती शिवाजी महाराज जून 16, 2016
खरे जंत्री – संपूर्ण शिवकालीन शकावली जून 9, 2016
मलिक-ए-मैदान तोफेतून नाण्यांचा बार मे 20, 2016
इतिहासाच्या पाऊलखुणा मराठी Podcast – भाग १ – “पालखेडची मोहीम” – १७२८ मे 16, 2016
श्री. निनाद बेडेकर – एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्व मे 12, 2016
शिवभूषण निनादजी बेडेकर – एक आठवण मे 10, 2016
अभ्यास शिवभारताचा – ५ – “महाराष्ट्र धर्म राहिला तुम्हाकारणे” मे 4, 2016
तैसा शिवाजी नृप जिंकवेना मे 3, 2016
ब्लॉगच्या निमित्ताने थोडं आमच्याविषयी … मे 1, 2016
मुहंमद कुली खान / नेतोजी पालकर याचा औरंगजेबाला अर्ज एप्रिल 29, 2016
छत्रपती संभाजीराजे आणि गुढीपाडवा एप्रिल 7, 2016
शिवाजीराजांची अंतर्गत व्यापारावर करडी नजर मार्च 18, 2016
जेष्ठ नागरिक वाचकांच्या सोयीकरिता
कंट्रोल बटन दाबून माउस स्क्रोल केल्यास वेबपेज झूम होऊन अक्षरे मोठी दिसतात व वाचनास सुलभ होते.
इतर अभ्यासकांची उपयुक्त संकेतस्थळे
आमची ऐतिहासिक टिव-टिव s s
English अभ्यास करावा 'नेट'का इतिहासाच्या पाऊलखुणा दृक-श्राव्य पेशवाई भारतीय स्वातंत्र्यसमर महत्वाच्या ऐतिहासिक नोंदी शिवशाही समस्या समाधान … आम्ही केवळ निमित्य


एक मराठी (EK MARATHI): शिवचरित्रमाला - भाग ४२ - सुरत संपली; उरले फक्त इंग्रजी शहाणपण

लाभले अम्हास भाग्य बोलतो मराठी  जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ॥ धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी  जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ॥ धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी  एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ॥-सुरेश भट माझी मराठीची बोलु कौतुके एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ॥-सुरेश भट माझी मराठीची बोलु कौतुके परि अमृताते ही पैजा जिंके परि अमृताते ही पैजा जिंके ऐसी अक्षरे रसिके मेळविण॥ - श्री संत ज्ञानेश्वर.
शिवचरित्रमाला - भाग ४२ - सुरत संपली; उरले फक्त इंग्रजी शहाणपण
सुरत बंदरात अनेक युरोपियन व्यापारी कंपन्या होत्या. त्यातच इंग्लीश ईस्ट इंडिया कंपनी होती. त्यांची फार मोठी वखार होती. जॉर्ज ऑक्झींडेन हा त्यांचा यावेळी (इ. १६६४ ) प्रमुख होता. सर्व युरोपियन व्यापारी कंपन्यांनी , महाराजांचा हा अचानक हल्ला आलेला पाहून महाराजांपुढे पटकन नमते घेतले आणि ते खंडण्या देऊन मोकळे झाले. पण जॉर्ज ऑक्झींडेनने अजिबात ' खंडणी देणार नाही ' असा निर्धार केला. हे त्याचे धाडस भयंकरच होते. मराठ्यांच्यासारख्या कर्दनकाळ शत्रूला असा कडवा निर्धारी नकार देणे म्हणजे मरण ओढवून घेणेच होते. महाराजांनी तीन वेळा या जॉजॅकडे माणूस पाठवून खंडणीची मागणी केली. त्याचा ठाम नकारच. लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट आहे , इंग्रजांची खास इंग्लीश माण्से येथे किती होती  फक्त ४० अधिक १६० स्थानिक सुरतवाली नोकरमंडळी. सर्व मिळून दोनशे. तरीही जॉर्ज वाघासारखा वागत होता. त्याची वखार म्हणजे बळकट किल्ला नव्हता. वखारीला कंपाऊंड वॉल होती. लढावू तर नव्हता. तरीही जॉर्जचे एवढे बळ  फक्त ४० अधिक १६० स्थानिक सुरतवाली नोकरमंडळी. सर्व मिळून दोनशे. तरीही जॉर्ज वाघासारखा वागत होता. त्याची वखार म्हणजे बळकट किल्ला नव्हता. वखारीला कंपाऊंड वॉल होती. लढावू तर नव्हता. तरीही जॉर्जचे एवढे बळ  ते बळ त्याच्या मनात होते. म्हणूनच मनगटातही होते. दोनशे लोकांच्यानिशी तो वखारीच्यारक्षणाकरिता युद्धाला सज्ज होता.
महाराजांनी जॉर्जला निर्वाणीचा खंडणीसाठी खलिता पाठविला आणि मुकाट्याने खंडणी न द्याल तर राजापुरात दीड वर्षापूवीर् आम्ही तुमच्या इंग्रजी वखारीची काय अवस्था करून टाकली तेआठवा असा इशारा दिला. तरीही जॉर्जने निर्धार सोडला नाही. उलट जबाब दिला की , ' पुन्हा तुमचा वकील खंडणीसाठी आमच्याकडे आला , तर त्याला ठार मारू. '
अखेर महाराजांनी आपली एक सैनिकी तुकडी हल्ला करण्यासाठी इंग्रजांवर पाठविली. जॉर्जनेकडवा प्रतिकार केला. काही मराठे ठार झाले आणि महाराजांनी हल्ला थांबविला. चक्क माघार घेतली. ते ही योग्यच होते. कारण महाराज सुरतेत युद्ध करायला आलेले नव्हते. त्यांचे उद्दिष्टस्पष्ट आथिर्क होते. तसं पाहिलं तर दोनशे (त्यात बिनलढावू माणसेच जास्त) वखाररक्षकांचा बिमोड करायला महाराजांपाशी सैन्य नव्हतं का  पण आत्ता लढाईत वेळ आणि बळ खर्च करून किती नफा वा तोटा होईल याचा विचार महाराजांनी केला. इंग्रजांचे बळ होते , निश्चय आणि निष्ठा.
महाराजांना सुरतेत प्रत्येक तास आणि क्षण महत्त्वाचा आणि अपुरा वाटत होता. इंग्रज खंडणी न देता विजयी ठरले. जॉर्ज ' हिरो ' ठरला.
सुरत शहराच्या उत्तर दिशेस गस्तीवर ठेवलेल्या मराठी स्वारांनी अचूक बातमी महाराजांना सुरतेत पोहोचविली की , ' मोगलांचा सरदार महाबतखान हा मोठी फौज घेऊन पाटणहून सुरतेवर तडफेने येत आहे. महाराजांना ही बातमी समजताच त्यांनी लूट सुरक्षित नेण्यासाठी ताबडतोब सुरतेतून निघण्याची आज्ञा दिली. कारण महाबतखानाशी यावेळी युद्ध करणेपरवडणारेही नव्हते आणि उद्दिष्टही नव्हते. उद्दिष्ट होते , लूट सहीसलामत स्वराज्यात नेण्याचे. महाराज इंग्रजांपुढंही भित्रे नव्हते. आता महाबतखानापुढेही भित्रे नव्हते. ते हिशेबी आणि धोरणी होते.
दि. १० जाने. १६६४ या दिवशी सकाळी सुमारे साडेदहा वाजता महाराजांची सेना आणि सुरतेची संपत्ती सुरत सोडून निघाली आणि स्वराज्याच्या वाटेस लागली. सुरतेतून बाहेर पडतानाबऱ्हाणपूर दरवाजापाशी महाराज घोड्यावरून क्षणभर सुरत शहराकडे वळले आणि म्हणाले , 'बहुता दिवसांची इच्छा किती होती की , औरंगजेब बादशाहांची सुरत वसूल करावी. ती आज पूर्ण झाली. ' यावेळी इस्ट इंडिया कंपनीतील एक इंग्रज अँथनी स्मिथ हा ( याला मराठ्यांनी कैद केले होते , नंतर सोडून दिले.) बऱ्हाणपूर वेशीपाशी उभा होता. त्याने हे सर्व पाहिले आणि नंतरलिहून ठेवले.
महाराज स्वराज्याच्या मार्गाला लागले. महाबतखान पाटण्याहून वेगाने येत होता. पण तो ,महाराज निघून गेल्यानंतर सात दिवसांनी (दि. १७ जाने. १६६४ ) सुरतेला पोहोचला. या सातदिवसांत सुरतेची भयंकर बदसुरत झाली होती. आता सुरतेचा मोगली संरक्षक सुभेदार इनायतखान हा निर्धास्त झाला होता. तो महाबतखानच्या स्वागतास गेला. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला खूप गदीर् होती. कोणी दु:खाने व्याकूळ होते , बहुतेक सारे इनायतवर संतापलेले होते.त्यानेच शहर वाऱ्यावर सोडून सुरतेच्या किल्ल्यात दडी मारली होती. तोच खान आता महाबतखानाच्या स्वागतास सामोरा चालला होता. त्याच्या वागण्याबोलण्यात वा चेहऱ्यावरअपराधीपणाचा लेशही नव्हता. पूर्ण निर्लज्ज. याचवेळी इंग्रज जॉर्ज ऑक्झींडेन हाही महाबतखानास सामोरा आला. महाबतखानास सुरतेत घडलेल्या एकूण सर्व हकीकती तपशीलवार समजलेल्या होत्या. हा खान इनायतनावर कमालीचा नाराज झाला होता. पण साफसाफ बोलावे अशी ती वेळ नव्हती. त्याने इनायतला काहीच न बोलता , जॉर्जचे हादिर्क कौतुक केले , ' तुम्ही इंग्रजांनी एवढ्या मोठ्या शत्रूशी ताठ मानेने जाबसाल केला याचे खरोखच आश्चर्य आणि कौतुक वाटते ' अशा आशयाचा शब्दात जॉर्जचे गुणगौरव करीत खानाने त्याला एक उत्कृष्ट घोडा आणि एक अत्यंत मौल्यवान रत्नजडीत तलवार भेट म्हणून देऊ केली. तेव्हा जॉर्ज अतिशय नम्रतेने म्हणाला की , ' मी काय विशेष केले  मी माझे कर्तव्य केले. माझ्या राष्ट्राकरिता (इस्ट इंडिया कंपनीकरिता) अत्यंत दक्षतेने आणि कठोरपणे वागलो. '
महाबतखानाने तरीही त्याचे कौतुक करीत आपल्या मौल्यवान आहेराचा स्वीकार करण्याची जॉर्जला विनंती केली. तेव्हा जॉर्ज म्हणाला , ' मला स्वत:ला काहीही नको. माझ्यासाठी काहीकरणारच असाल , तर एकच करा. आपले वजन दिल्ली दरबारात आहे. तर आपण औरंगजेब बादशहांस शब्द टाकून आमच्या इस्ट इंडिया कंपनीला जरूर त्या सवलती मिळवून द्या.
यावर अधिक काही बोलण्याची गरज आहे का  हे कंपनीवाले इंग्रज याच सुरत शहराचे ,यानंतर फक्त ९० वर्षांनी ( इ. १७५५ सुमारास) पूर्ण मालकी हक्काचे सत्ताधीश झाले.
इथे असलेले सगळे लेख महाजालावर भ्रंमती करत असताना वेगवेगळ्या कम्युनिटीज आणि फोरम मधून घेतली अन एका ठिकाणी एकत्र केली गेली आहेत.. यामध्ये ब्लॉग ओनर चा काहीही संबंध नसून यातला कुठलाही भाग सार्वजनिक रित्या प्रसिद्ध करण्यास काहीही हरकत असेल तर कृपया सांगावे.. तो भाग डिलीट करण्यात येईल...


एक मराठी (EK MARATHI): शिवचरित्रमाला - भाग ६५ - मधात पडलेल्या माशीसारखी महाराजांची अवस्था

लाभले अम्हास भाग्य बोलतो मराठी  जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ॥ धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी  जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ॥ धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी  एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ॥-सुरेश भट माझी मराठीची बोलु कौतुके एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ॥-सुरेश भट माझी मराठीची बोलु कौतुके परि अमृताते ही पैजा जिंके परि अमृताते ही पैजा जिंके ऐसी अक्षरे रसिके मेळविण॥ - श्री संत ज्ञानेश्वर.
शिवचरित्रमाला - भाग ६५ - मधात पडलेल्या माशीसारखी महाराजांची अवस्था
राजकारणाचा खेळ हा आट्यापाट्यांच्याखेळाइतकाच सावधपणानं खेळावा लागतो. शिवाजीराजे आता आग्ऱ्याच्या कैदेतला हा खेळ आट्यापाट्यासारखाच अत्यंत सावधपणे आणि बुद्धिबळाइतक्याच प्रतिभेने खेळत होते. त्यांचे चौफेर सर्व क्षितिजांपर्यंत लक्ष आणि कान टवकारलेले होते.
महाराजांना आता पहिला मोठा प्रेमाचाअडसर आडवा येत होता तो रामसिंहाचा.कारण रामसिंहाने जमानपत्र बादशाहाला लिहून दिलं होतं. त्यामुळे जोपर्यंत जमानपत्र अस्तित्त्वात आहे तोपर्यंत रामसिंहाच्या जिवाच्या सुरक्षिततेची काळजी आता महाराजांना वाटत होती. पण स्पष्ट शब्दांत ते बोलूही शकत नव्हते. ते स्वत:ही रामसिंहाला वचन देऊन बसले होते. या काळात मिर्झाराजाचीही मुलाला म्हणजे रामसिंहाला दोन-तीन पत्रे आलीच की , ' तू काळजी घे. '
औरंगजेबाने एके दिवशी अगदी सहज सुभेदार फिदाई हुसेन खान याला म्हटले की , ' फिदाई ,तुझ्या हवेलीचे जे बांधकाम चालू आहे ते लवकर पुरे कर. '
फिदाई हुसेन खान हा एक अतिशय सरळ सज्जन पण कर्तबगार माणूस होता. तो आग्रा सुभ्याचा सुभेदार होता. त्याची स्वत:ची एक भव्य हवेली यावेळी तो बांधत होता. औरंगजेबाच्या डोक्यातअसा डाव घाटत होता की , ही त्याची हवेली बांधून पूर्ण झाली की , त्या हवेलीत अचानक शिवाजी-संभाजीराजे यांना चांगल्या जागी राहण्यासाठी नेऊन ठेवायचे. अगदी कडक बंदोबस्तात. अन् मग तिथेच खोटी नाटी कारणे सांगून राजांना मारून टाकायचे. हा पाताळयंत्री डाव इतर कोणालाही माहिती नव्हता. खुद्द फिदाईलाही तो माहित नव्हता. औरंगजेबाने आता एकमेव लक्ष केंदित केले होते या हवेलीच्या बांधकामावर. ते बांधकामही झपाट्याने चालू होते.
इथेच औरंगजेब चुकला. आपल्या या हवेलीतील हवेशीर राजकारणाच्या पलिकडे तो सीवा आणखीन काही भयंकर डावपेच आखीत असेल याची पुसटशीही कल्पना औरंगजेबाला आलीनाही. राजकारण कधी आखलेल्या फुटपट्टीच्या रेघेने होत नसते. चाणक्यासारखी माणसे वळसे घेत घेत शेवटी शत्रूचा गळा अचूक आवळतात. महाराजांचं राजकारण नागीणीसारखे वळसे घेत चालू होते.
महाराजांनी पहिले प्यादे अडीच घरं हलविले. ' दक्षिणेतील माझे सर्व किल्ले ( म्हणजे सर्व स्वराज्यच की) मी बादशाहांच्या स्वाधीन करून बादशाह सांगतील ती कामगिरी करणार आहे ,'असा साळसूद आव ते आणीत होते. बोलूनही दाखवत होते.
आणि अचानक एके दिवशी महाराजांची तब्येत बिघडली. कसंसच होऊ लागलं. खरं म्हणजे काहीही होत नव्हतं. हे ढोंग होतं. आपण आजारी असल्याचे ते उत्तम अभिनयाने येणाऱ्या-जाणाऱ्या सरदारांना आणि सिद्दी फुलादखानलाही दाखवत होते. महाराजांचे दुखणे हळूहळू वाढतच होते. म्हणजेच पसार होण्याची बळकट तयारी चालू होती. वैद्य , हकीम आणि औषधे यांचीही रहदारी सुरू झाली होती. एकेका दिवसाने नाटक पुढे सरकत होते.
एके दिवशी महाराजांनी बादशाहाकडे आपला अर्ज पाठवला की , ' औषधोपचार चालू आहेत. पण बरे वाटत नाही. तरी गोरगरिबांस व फकिर- गोसाव्यांस दानधर्म करण्याकरिता मिठाईवाटण्याची मला परवानगी असावी. मी मिठाईच्या डाल्या हस्तस्पर्श करून येथून बाहेर पाठवीन. ती मिठाई बाहेर वाटली जाईल. फकीर , साधुसंतांचा मला दुवा मिळेल. त्याने तरी मला बरे वाटेल. तरी आपली परवानगी असावी. '
येथे एक आश्चर्याचा धक्का देणारी गोष्ट सांगतो. मिठाईचे पेटारे येणार आणि ती मिठाई पुढे वाटली जाणार ही एक अगदी साधी सरळ कल्पना होती. हा अर्ज बादशाहाकडे गेला. आश्चर्य असे की कोतवाल सिद्दी फुलादखानाने या कल्पनेबद्दल शंका व्यक्त केली आणि बादशाहास नम्रतेची सूचना केली की , ' या सीवाला ही मिठाईची परवानगी देऊ नका. मला धोका वाटतो. '
म्हणजे फुलादखानालाही यांत चुकचुकल्यासारखे काही वाटलेले दिसते. पण औरंगजेबाला त्यात काहीच वाटले नाही. त्याला शंभर टक्के खात्री होती की सीवा माझ्या कडेकोट कैदेत आहे. अन्लवकरच त्याची रवानगी फिदाईच्या हवेलीत व्हायचीच आहे. बादशाहाचे लक्ष अगदी पोपटाच्या डोळ्याप्रमाणे हवेलीच्या पूर्णतेकडे लागलेले होते.
एके दिवशी महाराजांनी रामसिंहाकडे ६५ हजार रुपये कर्जाऊ मागितले. औरंगजेबाने या कर्ज देण्या-घेण्याला मुळीच आक्षेप घेतला नाही. कारण त्यात औरंगजेबाचे काहीच जाणार नव्हते. त्याचे लक्ष होते फक्त हवेलीकडे. तो हवेलीतली हवा किल्ल्यात बसून खात होता.
मिठाईच्या पेटाऱ्यांची ये-जा सुरू झाली. महाराज हात लावीत होते. पेटारे बाहेर जाऊन मिठाई वाटली जात होती. रामसिंहाकडून घेतलेले कर्ज महाराज अचूक वापरीत होते.
एक दिवस महाराजांनी रामसिंहाला म्हटले की , ' भाईजी , माझ्याकरिता तुम्ही जमानतीतअडकलेले. तुम्हाला किती त्रास होतोय. आता तुम्ही बादशाहांना सांगून ही सर्व जबाबदारी काढून घेण्यासाठी जमानतीचा अर्ज रद्द करून घ्या. ' रामसिंहाला यातील गुप्त डावाची शंकासुद्धा आली नाही. उलट तो ' नाही , नाही महाराज. तुमची सर्वस्वी जबाबदारी माझ्यावर आहे. म्हणून मीजामीन अर्ज रद्द करून घेणार नाही ' असे निक्षून म्हणाला. त्यामुळे महाराजच अडचणीत अडकले. आता या भोळ्या बिचाऱ्याला मी कसं काय समजावून सांगू  खरं बोलायची सोय नव्हती. कारण हा रामसिंह बादशाहाशी निष्ठावंत होता ना खरं बोलायची सोय नव्हती. कारण हा रामसिंह बादशाहाशी निष्ठावंत होता ना त्या निष्ठेपाई त्यानी उलटाच काही प्रकार केला तर  त्या निष्ठेपाई त्यानी उलटाच काही प्रकार केला तर  महाराज मधात पडलेल्या माशीसारखे अडकले होते. उडताही येत नव्हते अन् बुडताही येत नव्हते.
इथे असलेले सगळे लेख महाजालावर भ्रंमती करत असताना वेगवेगळ्या कम्युनिटीज आणि फोरम मधून घेतली अन एका ठिकाणी एकत्र केली गेली आहेत.. यामध्ये ब्लॉग ओनर चा काहीही संबंध नसून यातला कुठलाही भाग सार्वजनिक रित्या प्रसिद्ध करण्यास काहीही हरकत असेल तर कृपया सांगावे.. तो भाग डिलीट करण्यात येईल...


एक मराठी (EK MARATHI): पाठीवरचा तो हात! Pathivaracha To Hat

लाभले अम्हास भाग्य बोलतो मराठी  जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ॥ धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी  जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी ॥ धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी  एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ॥-सुरेश भट माझी मराठीची बोलु कौतुके एवढ्या जगात माय मानतो मराठी ॥-सुरेश भट माझी मराठीची बोलु कौतुके परि अमृताते ही पैजा जिंके परि अमृताते ही पैजा जिंके ऐसी अक्षरे रसिके मेळविण॥ - श्री संत ज्ञानेश्वर.
"आले, आले बरं का" गर्दीत कोणीतरी म्हणाले.
"कुठे आहेत, कुठे आहेत
"ते काय, अँबेसिडर मधून उतरताहेत."
गुरुशर्टावर बिल्ले लावलेली काही स्वयंसेवक मंडळी पुढे सरसावत, "तुम्ही जरा बाजूला सरका हो, त्यांना यायला सुध्दा रस्ता नाहीये नाहीतर असं करा ना, तुम्ही सगळे आत का नाही जाऊन बसत नाहीतर असं करा ना, तुम्ही सगळे आत का नाही जाऊन बसत ते तिथंच येणार आहेत."
कोणीही फारसं मनावर घेतलं नाही. ते स्वाभाविकच होतं.
सगळ्या गर्दीच्या टाचा उंच झाल्या मिळेल तिथून पुढे घुसून, मान ताणून लोकांची त्यांना बघण्याची धडपड सुरु होती.
मलाही उत्सुकता होतीच पण हे सगळे लोक इतके पराकोटीचे उत्सुक होते की मी जरा भांबावलोच.
मी "बाबा, मलाही थोडं उंच करा ना
बाबांनी मला दोन्ही हातांना धरुन थोडं उचललं आणि ते मला दिसले मंडळी, ते माझं पुलंचं साक्षात पहिलं दर्शन
१९८० चा सुमार असेल, मी आठवीत असावा. अहमदनगरच्या 'महावीर कलादालना'च्या उद् घाटन सोहळ्यासाठी पुलं आलेले होते.
नुकतीच त्यांची साठी झाली होती. 'पुलं एक साठवण' हे प्रकाशनपूर्व नोंदणी वगैरे करुन घरपोच आलेलं मला आठवत होतं.
(पोस्टातून घरपोच आलेल्या पार्सलातून कोरे पुस्तक बाहेर काढून, त्याच्या पानांचा छान वास घेत घेत आपण आधी न वाचताच ते घरातील सर्वात ज्येष्ठ व्यक्ती म्हणून प्रथम आजोबांना द्यावे लागले होते हे ही लक्षात होते:)
तशी 'व्यक्ती आणि वल्ली', 'पूर्वरंग', 'अपूर्वाई' ह्या पुस्तकांची मोहिनी मनावर आरुढ होतच होती पण हे विख्यात साहित्यिक आहेत वगैरे कल्पनांना डोक्यात अजून स्थान नव्हते.
असो. तर उभ्या महाराष्ट्राच्या मनावर गारुड करणार्‍या ह्या वल्लीचं पहिलं दर्शन कसं होतं
अहो, ते पांढरेशुभ्र केस, जणू त्यांच्या कर्तृत्वाची हिमालयाच्या उंचीची साक्ष देणारे (असं अर्थात मला नंतर वाटू लागलं, पण ते केस त्यावेळीही मला भावले होते) हे पांढरे केस फार थोड्या लोकांना खर्‍या अर्थाने शोभून दिसतात बरं का, त्यातले एक भाईकाका होते; अंगात साधा खादीचा झब्बा, फार इस्त्री बिस्त्री असली भानगड नव्हती, त्यावर फिकट हिरवं-पिवळसर जाकीट तेही खादीचंच आणि पांढरा पायजमा असा वेष; चेहर्‍यावर आताच फर्मास कोटी करुन आल्यासारखे मिश्किल भाव, त्यांचा तो खास भाईकाका ष्टाईल चष्मा आणि त्यामागचे ते, लहान मुलाची अपार उत्सुकता आणि जिज्ञासा यांनी भरलेले, डोळे ते अजूनही माझ्या मनात घर करून आहेत. तुम्हाला सांगतो ह्या मोठ्या माणसांच्या डोळ्यात अशी काही एक वेगळीच चमक असते की बस ते अजूनही माझ्या मनात घर करून आहेत. तुम्हाला सांगतो ह्या मोठ्या माणसांच्या डोळ्यात अशी काही एक वेगळीच चमक असते की बस ते डोळे तुम्हाला पहात नसून तुमच्या आत कुठेतरी बघताहेत असे तुम्हाला जाणवते ते डोळे तुम्हाला पहात नसून तुमच्या आत कुठेतरी बघताहेत असे तुम्हाला जाणवते मी अनिमिष नेत्रांनी त्यांना बघत होतो. ते चालत आत सभागृहात गेले आणि सगळी गर्दी हिप्नॉटाईज झाल्यासारखी मागोमाग गेली
आत छोट्या स्टेजवर सगळी मंडळी स्थानापन्न झाली. हारतुरे प्रास्ताविक झालं. बोलणार्‍या मंडळींपेक्षा माझं (आणि बहुदा सर्वांचंच;) सारं लक्ष पुलं कडेच होतं ते मधूनच असे काही मिश्किल भाव चेहर्‍यावर दाखवायचे की मला मोठी गंमत वाटत होती (त्यावेळी कदाचित ते वक्त्याच्या बोलण्यातल्या अशा काही जागा हेरुन ठेवत असावेत की त्याचा वापर ते त्यांच्या भाषणात करुन लोकांना हसवतील असे आपले मला वाटले.) झालं पुलं बोलायला उभे राहिले. तोपर्यंत कानोकानी खबर पसरुन गर्दी इतकी वाढली की लोकांना जागा पुरेना, सभागृहाचे दरवाजे बंद करु का म्हणून विचारणा झाली. आणि इथे भाईकाका खरंच का मोठे ते मला समजलं ते मधूनच असे काही मिश्किल भाव चेहर्‍यावर दाखवायचे की मला मोठी गंमत वाटत होती (त्यावेळी कदाचित ते वक्त्याच्या बोलण्यातल्या अशा काही जागा हेरुन ठेवत असावेत की त्याचा वापर ते त्यांच्या भाषणात करुन लोकांना हसवतील असे आपले मला वाटले.) झालं पुलं बोलायला उभे राहिले. तोपर्यंत कानोकानी खबर पसरुन गर्दी इतकी वाढली की लोकांना जागा पुरेना, सभागृहाचे दरवाजे बंद करु का म्हणून विचारणा झाली. आणि इथे भाईकाका खरंच का मोठे ते मला समजलं अहो माणूसवेडाच आसामी तो, ते संयोजकांना म्हणाले "अहो असं करुयात का, आपणच सगळे बाहेर हिरवळीवर जाऊयात का अहो माणूसवेडाच आसामी तो, ते संयोजकांना म्हणाले "अहो असं करुयात का, आपणच सगळे बाहेर हिरवळीवर जाऊयात का लोकांना हिरवळीवर बसायला चालत असेल तर मी तिथे व्हरांड्यात उभा राहून बोलेन. माझी काहीच हरकत नाही लोकांना हिरवळीवर बसायला चालत असेल तर मी तिथे व्हरांड्यात उभा राहून बोलेन. माझी काहीच हरकत नाही" क्या बात है" क्या बात है (अहो हिरवळीवरच काय काट्याकुट्यात बसून ऐका म्हणले असते तरी सर्व लोक बसले असते (अहो हिरवळीवरच काय काट्याकुट्यात बसून ऐका म्हणले असते तरी सर्व लोक बसले असतेSmile लोकांनी टाळ्यांच्या कडकडाटात हिरवळीवर धाव घेतलीSmile लोकांनी टाळ्यांच्या कडकडाटात हिरवळीवर धाव घेतली मिळेल तिथे जागा पकडून लोक बसले. आतली टेबलं खुर्च्या व्हरांड्यात आल्या. पुलं बोलायला लागले.
त्यावेळी ते काय बोलले ते मला फारसं आठवत नाहीये कारण माझ्या मनात त्या वेळी वेगळ्याच विचारांनी थैमान घातलं होतं. मला पुलंचं रेखाचित्र काढायचं होतं त्यामुळे मी सोयिस्कर जागा शोधत होतो की जिथून मला ते नीट दिसू शकतील शेवटी महत्प्रयासाने व्हरांड्याशेजारच्या जिन्यात जागा मिळाली. हातातल्या कागदावर माझं चितारणं सुरु होतं. पुलं बोलत असल्यामुळे सहाजिकच हालत होते त्यामुळे त्यांचे विशिष्ठ कोनातले भाव चित्रात पकडताना माझी तारांबळ होत होती. शेवटी एकदाचं ते पूर्ण झालं शेवटी महत्प्रयासाने व्हरांड्याशेजारच्या जिन्यात जागा मिळाली. हातातल्या कागदावर माझं चितारणं सुरु होतं. पुलं बोलत असल्यामुळे सहाजिकच हालत होते त्यामुळे त्यांचे विशिष्ठ कोनातले भाव चित्रात पकडताना माझी तारांबळ होत होती. शेवटी एकदाचं ते पूर्ण झालं पुलंचं भाषण संपताच त्याच्या भोवती स्वाक्षर्‍यांसाठी गराडा पडला. एकेकाला ते हसून स्वाक्षरी देत होते. मी भीत भीतच सामोरा गेलो. मला जवळ बोलावून, पाठीवरुन हात फिरवून, डोळे मोठे करुन माझ्या हातातल्या चित्राकडे बघून म्हणाले "वा, छान काढलं आहेस रे पुलंचं भाषण संपताच त्याच्या भोवती स्वाक्षर्‍यांसाठी गराडा पडला. एकेकाला ते हसून स्वाक्षरी देत होते. मी भीत भीतच सामोरा गेलो. मला जवळ बोलावून, पाठीवरुन हात फिरवून, डोळे मोठे करुन माझ्या हातातल्या चित्राकडे बघून म्हणाले "वा, छान काढलं आहेस रे मला ठाऊक नव्हतं मी एवढा चांगला दिसत असेन मला ठाऊक नव्हतं मी एवढा चांगला दिसत असेन:)". आणि त्यांनी चित्रावर स्वाक्षरी केली
महाराजा, त्यावेळी काय वर्णावी माझ्या मनाची अवस्था 'अवघेचि झाले देह ब्रम्ह' म्हणजे काय असते त्याचा प्रत्यय आला 'अवघेचि झाले देह ब्रम्ह' म्हणजे काय असते त्याचा प्रत्यय आला मी तरंगतच घरी आलो. एरवी ज्या गोष्टी करायला मी साफ नकार देत असे त्या सहजा सहजी ऐकताना पाहून माझे आई-बाबा गोंधळून गेले मी तरंगतच घरी आलो. एरवी ज्या गोष्टी करायला मी साफ नकार देत असे त्या सहजा सहजी ऐकताना पाहून माझे आई-बाबा गोंधळून गेले ही काय जादू झाली
आल्या गेलेल्याला पुलंची ती स्वाक्षरी पुढचे कितीतरी दिवस मी दाखवीत असे. तो माझा आनंदाचा ठेवा मी नीट जपून ठेवलाय
अशीच अनेक वर्षे गेली. पुलं नंतर भेटतच गेले, पुस्तकातून , कथाकथनातून, संवादिनीतून, चित्रपटातून, नाटकातून, लेखांमधून आयुष्य समृध्द करत गेले. नंतरही पुण्यात वसंतव्याख्यान मालेच्या निमित्ताने म्हणा कुठल्याशा भाषणाच्या निमित्तने म्हणा बर्‍याचदा त्यांना प्रत्यक्ष पहाण्याचा योग आला. पण पहिली भेट ती पहिली भेट त्याचा ठसा अमिट असतो हेच खरे
असाच काही कामाने हैद्राबादला गेलो होतो. पुलं पुण्यात 'प्रयाग' मधे अतिदक्षता विभागात आहेत हे माहीत होतेच. हैद्राबादला जाताना मनात शंकेची पाल चुकचुकली होती.
१२ जून २०००. माझं काम संपवून मी हॉटेलवर आलो. दूरदर्शवर संध्याकाळच्या बातम्या लावल्या पुलं गेले एवढंच कळलं. पुढच्या बातम्या ऐकू आल्या नाहीत. कितीतरी वेळ सुन्न बसून होतो.
छातीत खूप खूप जड वाटत होतं. दु:खावेग अति झाल्यावर डोळ्यांतून पाण्याच्या धारा सुरु झाल्या. मनाच्या आत खोल कुठेतरी काहीतरी ओरबाडल्यासारखी घायाळ अवस्था झाली होती.
माझ्या पाठीवरुन प्रेमाने फिरलेला तो हात परमेश्वराने त्याच्या हातात धरला होता आणि मी पोरका झालो होतो
इथे असलेले सगळे लेख महाजालावर भ्रंमती करत असताना वेगवेगळ्या कम्युनिटीज आणि फोरम मधून घेतली अन एका ठिकाणी एकत्र केली गेली आहेत.. यामध्ये ब्लॉग ओनर चा काहीही संबंध नसून यातला कुठलाही भाग सार्वजनिक रित्या प्रसिद्ध करण्यास काहीही हरकत असेल तर कृपया सांगावे.. तो भाग डिलीट करण्यात येईल...


Mehta Publishing House: भारत ( खरंच) माझा देश आहे? - मेघना शहा

भारत ( खरंच) माझा देश आहे
भारत ( खरंच) माझा देश आहे
भारत माझा देश आहे, सारे भारतीय माझे बांधव आहेत. माझे माझ्या देशावर प्रेम आहे. हल्ली हि आपली प्रतिज्ञा आपण शाळेतच ठेऊन बाहेर पडतो की काय असे वाटते. कारण आपण आपले घर, आपली माणसे यापलीकडे ़फारसे पाहतच नाहीत. सार्वजनिक ठिकाणे, मैदाने, रस्ते, वाहने का कधी आपल्याला आपली वाटत नाहीत अर्थात याला अपवाद देखील नक्कीच असतील नाही असे नाही, पण हे प्रमाण नक्कीच कमी आहे.
असाच मला आलेला एक अनुभव. एकदा बसमधून मी आणि आमच्या संकुलातील काकी प्रवास करीत होतो. काकी खिडकीजवळ बसल्या होत्या. त्यांनी दोघींसाठी चॉकलेट काढले. चॉकलेट खाऊन झाल्यावर मी नेहमीप्रमाणे त्यांची चांदी (ैraज्ज्ी)पर्समध्ये ठेवले. ते पाहून त्या म्हणाल्या 'अरे बापरे, पर्यावरणवाली शेजारी असल्यामुळे मला देखील चांदी पर्समध्ये ठेवावी लागेल'. मी त्यांना म्हणाले 'कुणासाठी तरी नको, तर मनापसून करा' गोष्ट साधी आहे पण आपली मानसिकता दर्शवणारी आहे. गंमत म्हणजे काकीच थोड्या वेळापूर्वी मला आपल्याकडे कशी अस्वच्छता असते हे तावातावाने सांगत होत्या आणि आपल्या देशाची
तुलना परदेशाशी करत होत्या. कारण त्यांची मुलगी लंडनला राहत होती. खरंच, अशी तुलना होऊ शकते का
असाच दुसरा अनुभव एका छोट्या मुलीचा आहे. शेजारी राहणाNया मैत्रिणीची N.R.घ् भाची पहिल्यांदाच लंडनहून भारतात येत होती. वय साधारण साडेचार पाच वर्ष. मैत्रिणीने सांगितले विमानतळापासूनच तीची कटकट सुरु झाली होती. आमचं लंडन असं आहे आणि तुमचा भारत असा आहे. रस्त्त्यावरील खड्डे, अस्वच्छता, नियम न पाळणे याने ती इतकी वैतागली होती की शेवटी तिने सांगितले, '' आमच्या लंडनला येऊन बघा किती छान आहे आमचे लंडन
मैत्रीण मला म्हणाली 'खरं तर ती खुपच छोटी आहे,पण तिने सांगितलेले मुद्दे अगदीच काही चुकीचे नव्हते.
या आणि अश्या कितीतरी सवयी आपल्या अंगवळणी पडल्या आहेत. वाईट याच गोष्टीचे वाटते की याची साधी दखल देखील आपण घेत नाहीत. इतर देशात ़िफरायला गेल्यावर आपण तेथील नियम पाळतो, मग आपल्या देशात का नाही
यासाठी प्रथम देश 'आपला' वाटला पाहिजे. मी एकट्याने करुन करुन काय मोठा फरक पडणार आहे असा विचार करुन चालणार नाही. विंâवा नियम तोडण्याची सुरुवात तरी आपल्यापासून करु नये. कारण चांगल्या गोष्टींचे अनुकरण आपण सहज करत नाहीत पण वाईट गोष्टी मात्र सहज आपल्या अंगवळणी पडतात. जसे सार्वजनिक ठिकाणी कचरा हा कचरापेटीच्या बाहेरच दिसतो. कारण कुणीतरी एकाने सुरुवात केलेली असते आणि बाकीचे त्याचेच अनुकरण करतात. नंतर कुणाला कचरा कचरापेटीत जरी टाकावा असे वाटले तरी त्या
कचरापेटीपर्यंत पोहोचणे अशक्य अशक्य होते.
अजून एक उदाहरण देता येईल ते वाहतूकीचे नियम न पाळण्याचे. कितीतरी वेळा आपण पाहतो कि लाल सिग्नल असतानासुध्दा गाड्या सिग्नल तोडून पुढे जातात. एक प्रसंग आठवतो.
एकदा लाल सिग्नल असल्यामुळे गाड्या थांबल्या होत्या. हिरवा सिग्नल होण्यास अजून १५ सेवंâद बाकी होते. तेवढ्यात काही गाड्या पुढे जाण्यास सुरुवात झाली. एक काका झेब्राक्रॉसिंगवरुन रस्ता क्रॉस करत होते. ते अध्र्या रस्त्यात असतानाच गाड्या सुरु झाल्या ते एवढे चिडले कि रस्त्यावर थांबूनच त्यांच्या जवळ येऊन थांबलेल्या बसच्या चालकाशी भांडू लागले. त्यांचा संताप अगदी खरा होता. पण तो पहायला, ऐकायला, समजून घ्यायला वेळ होता कुणाला
यामुळे होते काय कि ज्यांना सिग्नल पाळायचा असेल त्यांना देखील जबरदस्तीने सिग्नल तोडावा लागतो विंâवा मागील गाड्यांचा कर्वâश्य आवाज तरी सहन करावा लागतो. गाडीतून कचरा बाहेर पेâकणे हे देखील नेहमी आढळणारे दृश्य. मग ती गाडी आपली असो विंâवा रेल्वेची असो. वरील घटना प्रतिनिधिक स्वरुपाच्या आहे. या सारखे अनेक अनुभव आपण जवळपास रोजच घेत असतो.
सामाजिक जाणीव तसेच पर्यावरण रक्षणाचा विचार करताना वरील मुद्दे देधील लक्षात घेणे आवश्यक आहे. या सगळ्यांसाठी प्रथम हा देश माझा आहे ही जाणीव होणे महत्वाचे आहे.
इट्स नॉट अबाउट द बाइक - माय जर्नी बॅक टू लाइफ
भारत ( खरंच) माझा देश आहे
चिकन सूप फॉर द सिस्टर्स सोल
द थ्री मिस्टेक्स ऑफ माय लाईफ
आगामी पुस्तके: 'चिकन सूप फॉर द फादर्स सोल'


agrowon news jalyukt shivar 'जलयुक्त'मुळे ६ लाख हेक्टर क्षेत्र सिंचनाखाली | eSakal

'जलयुक्त'मुळे ६ लाख हेक्टर क्षेत्र सिंचनाखाली
गुरुवार, 28 सप्टेंबर 2017
मुंबईः मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या महत्त्वाकांक्षी जलयुक्त शिवार अभियानाच्या माध्यमातून यंदा राज्यातील सुमारे सव्वासहा लाख हेक्टर क्षेत्र सिंचनाखाली आले आहे. या वर्षी या कामांवर दोन हजार कोटी रुपये खर्च झाले असले तरी नद्या-नाल्यांतील गाळ काढणे, खोलीकरण आणि रुंदीकरणासाठीचा एक हजार कोटींचा निधी अद्यापही अखर्चित राहिला आहे. जलयुक्तच्या अंमलबजावणीत यंदा पुणे विभाग राज्यात आघाडीवर असून पाठोपाठ औरंगाबाद आणि नाशिक विभागात जलयुक्तची सर्वाधिक कामे झाली आहेत. कोकणात मात्र सर्वात कमी कामे झाली असून संपूर्ण कोकण विभागात फक्त ७२ कोटी रुपये खर्च झाले आहेत.
मुंबईः मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या महत्त्वाकांक्षी जलयुक्त शिवार अभियानाच्या माध्यमातून यंदा राज्यातील सुमारे सव्वासहा लाख हेक्टर क्षेत्र सिंचनाखाली आले आहे. या वर्षी या कामांवर दोन हजार कोटी रुपये खर्च झाले असले तरी नद्या-नाल्यांतील गाळ काढणे, खोलीकरण आणि रुंदीकरणासाठीचा एक हजार कोटींचा निधी अद्यापही अखर्चित राहिला आहे. जलयुक्तच्या अंमलबजावणीत यंदा पुणे विभाग राज्यात आघाडीवर असून पाठोपाठ औरंगाबाद आणि नाशिक विभागात जलयुक्तची सर्वाधिक कामे झाली आहेत. कोकणात मात्र सर्वात कमी कामे झाली असून संपूर्ण कोकण विभागात फक्त ७२ कोटी रुपये खर्च झाले आहेत.
जलयुक्तने गेल्या दोन वर्षांत चांगलीच गरुडभरारी घेतली आहे. अभियानातील कामे विशेषतः दुष्काळी भागासाठी दिलासादायी ठरली आहेत. यंदा हे अभियान ५ हजार २९१ गावांमध्ये राबविण्यात येत आहे. या गावांमध्ये जलसंधारणाची एकूण १ लाख ६५ हजार ७६९ कामे हाती घेण्यात आली. पावसाळ्याअखेर त्यापैकी १ लाख ४५ हजार ८४२ कामे पूर्ण झाली तर पावसाळ्यानंतर उर्वरीत १९ हजार ९२७ कामे
हाती घेण्यात येणार आहेत. अभियानाअंतर्गत नदी, नाले, ओढ्यातील गाळ काढणे, पात्रांचे खोलीकरण, रुंदीकरण करणे तसेच आवश्यकतेनुसार साखळी सिमेंट नालाबांध बांधण्यात येतात. गाळ काढणे, खोलीकरण आणि रुंदीकरणासाठी यावर्षी घसघशीत २ हजार १७५ कोटी रुपये देण्यात आले. मात्र, आतापर्यंत त्यापैकी १ हजार १५४ कोटी रुपयेच खर्च झाले आहेत. उर्वरीत एक हजार कोटी रुपये अजूनही अखर्चित आहेत. पुढील काळात वेळेत हा निधी खर्च करण्याचे आव्हान विभागापुढे राहणार आहे.
अभियानाअंतर्गत गाळ काढण्याची सुमारे १० हजार ३०० कामे करण्यात आली. खोलीकरण, रुंदीकरणाची सुमारे ८७१ किलोमीटरची कामे झाली. सरकारी आणि लोकसहभागातून ही कामे झाली. साखळी सिमेंट नालाबांधांची ७ हजार २६९ कामे हाती घेण्यात आली. आतापर्यंत त्यापैकी ४ हजार २३१ कामे पूर्ण झाली आहेत. या कामांवर ४७१ कोटी रुपये खर्च झाले आहेत. या अंतर्गत जलसंधारणाच्या इतर कामांवरही सुमारे ६८३ कोटी रुपये खर्च झाले आहेत. एकंदर यावर्षी आतापर्यंत २ हजार ५२ कोटी रुपयांचा निधी खर्च झाला आहे. या कामांच्या माध्यमातून ६ लाख २७ हजार हेक्टर क्षेत्रावर सिंचनाची सुविधा झाली आहे.
यंदा ५ हजार २९१ गावांपैकी २ हजार ४७७ गावातील कामे १०० टक्के पूर्ण झाली आहेत. म्हणजेच उद्धिष्टपूर्तीसाठी अजून उर्वरीत अडीच हजार गावांमधील जलसंधारणाची कामे ३१ मार्चअखेर पूर्ण करण्याचे आव्हान खात्यापुढे असणार आहे.
जलयुक्त शिवारच्या अंमलबजावणीत पुणे विभाग या वर्षी राज्यात आघाडीवर आहे. त्यापाठोपाठ मराठवाडा, नाशिक, नागपूर आणि अमरावती विभागाचा क्रमांक लागतो. विभागनिहाय अनुक्रमे पुणे ४९२ कोटी, औरंगाबाद ४७४ कोटी, नाशिक ४२४ कोटी, नागपूर ३०४ कोटी, अमरावती २८५ कोटी आणि कोकण ७२ कोटींची कामे झाली आहेत. यावरून जलसंधारणाची कामे राबविण्यात कोकण विभाग उदासीन दिसून येतो.
मुंबई - डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येचा तपास करत असलेल्या केंद्रीय अन्वेषण विभागाने (सीबीआय) दहशतवाद विरोधी पथकाच्या मदतीने औरंगाबाद येथे...
नागपूर - गेल्या दोन दिवसांपासून विदर्भ आणि मराठवाड्यात कोसळत असलेल्या पावसामुळे अकरा नागरिकांचा मृत्यू झाला आहे. या मुसळधारेमुळे जनजीवन विस्कळित झाले...
'शिक्षणाच्या गुणवत्तेसाठी टास्क फोर्स'
पुणे - ‘‘राज्यातील शैक्षणिक गुणवत्तेचे अहवाल पाहिले, तर फार चांगली परिस्थिती नाही. त्याचे कारण शिक्षकांना शिक्षणेतर काम सांगितले जाते. ही कामे करून...
कुणी अनुदान देता का अनुदान
बिजवडी - माजी पंतप्रधान (कै.) अटलबिहारी वाजपेयी यांनी 1999 मध्ये राज्यात मागासवर्गीय मुला-मुलींसाठी अनुसूचित जाती निवासी आश्रमशाळा सुरू करण्यास...
#RentIssues भाडेकरूंना नोंदणी वाऱ्यावर
पुणे - सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून भाडेकरूंची नोंदणी पोलिसांकडे करणे अनिवार्य आहे. मात्र ऑनलाइन नोंदणीसाठी पोलिसांनी सुरू केलेली "टेनंट' ही सुविधा...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


Street Dogs Issue कुत्र्यांचा चावा 3 कोटींचा | eSakal

कुत्र्यांचा चावा 3 कोटींचा
शनिवार, 19 मे 2018
- भटक्या कुत्र्यांबाबत सूचना पाठवा.. फेसबुक आणि ट्विटरवर
पुणे : राज्यातील एखाद्या "क' दर्जाच्या नगर परिषदेच्या अर्थसंकल्पाइतका खर्च पुणेकरांनी श्‍वानदंशाच्या उपचारांवर गेल्या चौदा वर्षांत केला आहे. या वर्षांमध्ये एक लाख 54 हजार 792 जणांना कुत्र्याने चावा घेतला असून, त्यांच्या उपचारांचा खर्च सुमारे 46 कोटी रुपये होतो.
शहर आणि उपनगरांमध्ये गेल्या काही महिन्यांपासून मोकाट कुत्र्यांची संख्या झपाट्याने वाढत असल्याचे दिसते. मध्यरात्रीपासून ते पहाटेपर्यंत पुण्यातील रस्त्यांवर सगळीकडे ही कुत्री झुंडीने फिरत असतात. येणाऱ्या-जाणाऱ्यांच्या अंगावर धावून जातात. माणसावर हल्ला करून त्यांना चावण्याच्याही घटना वाढत असल्याचे चित्र समोर येत आहे. श्‍वानदंशानंतर सर्वाधिक धोका रेबिजचा असतो. त्यामुळे स्वतःवर उपचार करण्यासाठी हे रुग्ण अखेर खासगी रुग्णालयाची पायरी चढतात. या रुग्णालयांमध्ये किमान पाच ते सहा इंजेक्‍शनांचा किमान खर्च तीन हजार रुपयांच्या दरम्यान होतो. त्यातच श्‍वानदंश गंभीर असेल, चेहऱ्याच्या, डोक्‍याच्या जवळ असेल तर तो खर्च चाळीस हजार रुपयांपर्यंत वाढण्याची शक्‍यता असते.
सरकारी रुग्णालयांमधून श्‍वानदंशाचे इंजेक्‍शन मोफत दिले जाते. त्यामुळे रुग्ण तातडीने महापालिका किंवा ससूनसारख्या सरकारी रुग्णालयात जातो. पण, या दोन्ही ठिकाणी उपचारांसाठी गेलेल्या पुणेकरांचे अनुभव अत्यंत वाईट आहेत. त्यामुळे श्‍वानदंशावरील खर्च वाढला असल्याचे मत या क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी व्यक्त केले.
असा झाला पुणेकरांचा खर्च
- शहरातील खासगी रुग्णालयात श्‍वानंदशाच्या उपचारांचा किमान खर्च ः तीन हजार रुपये
- गेल्या चौदा वर्षांत श्‍वानदंशाच्या घटना ः एक लाख 54 हजार 792
- श्‍वानदंशाच्या उपचारांचा सुमारे खर्च ः 46 कोटी 43 लाख 76 हजार
वर्ष ............. श्‍वानदंश झालेल्यांची संख्या
पुण्यात श्‍वानदंशाच्या प्रश्‍नाची तीव्रता कमी करण्यासाठी महापालिकेने प्रथमच "रेस्क्‍यू टीम' तयार केली आहे. लवकरच हे पथक सक्रिय करण्यात येणार आहे. तसेच, शहरातील भटक्‍या कुत्र्यांची नसबंदी शस्त्रक्रिया व लसीकरणाच्या कामास मुदतवाढ देण्यात आली आहे.
शहरांमधील मोकाट कुत्र्यांचा प्रश्‍न ही डोकेदुखी झाली आहे. कुत्र्यांच्या नसबंदीला मर्यादा घालण्यात आल्याने हा प्रश्‍न अधिक गंभीर स्वरूप धारण करत आहे. त्याबाबत केंद्रीय महिला व बालविकासमंत्री मनेका गांधी यांच्याशी पत्रव्यवहार करून पुण्यात श्‍वानदंशाच्या प्रश्‍नाकडे त्यांचे लक्ष वेधण्यात आले आहे.
- मंजूषा नागपूर, नगरसेविका
ससून रुग्णालयात व्यवस्थित माहिती तर मिळाली; पण या विभागातून त्या विभागात नुसत्या चकरा माराव्या लागल्या. पण, श्‍वानदंशाच्या इंजेक्‍शनापर्यंत काही केल्या पोचता आले नाही. अखेर, सरकारी रुग्णालयाचा नाद सोडला आणि खासगी रुग्णालयातून तीन हजार रुपये खर्च करून रेबिजची सहा इंजेक्‍शने घेतली.
- अरविंद मुठे, नागरिक
- भटक्या कुत्र्यांबाबत सूचना पाठवा.. फेसबुक आणि ट्विटरवर
सायकल ट्रॅकचा प्रस्ताव केंद्राकडे
पुणे - सायकल ट्रॅक आराखड्यांतर्गत शहराच्या विविध भागांत 824 किलोमीटरचे सायकल ट्रॅक निर्माण करण्याचा प्रस्ताव महापालिकेने केंद्र सरकारकडे नुकताच सादर...
कुणी अनुदान देता का अनुदान
बिजवडी - माजी पंतप्रधान (कै.) अटलबिहारी वाजपेयी यांनी 1999 मध्ये राज्यात मागासवर्गीय मुला-मुलींसाठी अनुसूचित जाती निवासी आश्रमशाळा सुरू करण्यास...
बीसीसीआयकडून नव्या घटनेची नोंदणी
मुंबई : सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेल्या निर्देषानुसार भारतीय क्रिकेट मंडळाने (बीसीसीआय) नव्या घटनेची नोंदणी चेन्नईतील रजिस्ट्रार ऑफ सोसायटी, तमिळनाडू...
पिंपरी - खड्डेच खड्डे चोहिकडे
पिंपरी - अनेक दिवसांपासून विश्रांती घेतलेल्या पावसाने सोमवारी रात्रीपासून शहरात जोरदार हजेरी लावली. सतत सुरू असणाऱ्या पावसामुळे नागरिकांची तारांबळ...
गणेशोत्सवाच्या संदर्भातील अनेक नियमांना यंदा सवलत देण्यामागे आपली मतपेढी शाबूत ठेवण्याचा हेतू स्पष्ट दिसतो. तोंडावर आलेल्या निवडणुकांमुळे सणांच्या...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


सोनाली कुलकर्णी - विकिपीडिया

सोनाली मनोहर कुलकर्णी याच्याशी गल्लत करू नका.
सोनाली कुलकर्णी ह्या एक मराठी चित्रपट अभिनेत्री आहेत. त्यांचा जन्म पुणे येथे झाला. त्यांनी मराठी आणि हिंदी चित्रपटांमध्ये काम केलेले आहे. दोघी, देऊळ, दिल चाहता है, सिंघम, आणि टॅक्सी नं. ९२११ मधल्या त्यांच्या भूमिका प्रसिद्ध आहेत.
८ इंग्रजी आणि इटालियन
सोनाली कुलकर्णी यांनी सो कुल या पुस्तकाचे लेखन केले आहे.
इंग्रजी, इटालियन, बंगाली, मराठी, तामीळ, तेलगू, हिंदी भाषांतील सुमारे ८० चित्रपटांत सोनाली कुलकर्णी यांनी कामे केली आहेत.
अगं बाई अरेच्या २
कितने दूर कितने पास
जहाँ तुम ले चलो
दिल विल प्यार व्यार
प्यार तूने क्या किया
सायलेन्स प्लीज ... द ड्रेसिंग रूम
द वृंदावन फिल्म स्टुडिओ
फायर अॅ माय हार्ट
पुण्याच्या प्रियंका महिला उद्योग संस्थेतर्फ स्व. राजीव गांधी कला गौरव पुरस्कार (२१-५-२०१६)
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.
इ.स. १९७४ मधील जन्म
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल १३ जुलै २०१८ रोजी २२:३२ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


Journalist Vimla Patil Article on life experience | माझे विश्व, माझे शब्द.. | Loksatta

दाभोलकर, पानसरे हत्या तपासात पोलिसांवर दबाव
किनाऱ्यांची सुरक्षा शिकायला ‘बेवॉच’ पाहा
वर्दी देणाराच तपास अधिकारी असल्याबद्दल तेजपाल यांचा आक्षेप
वादाच्या मुद्दय़ांबाबत भारत-चीन संवेदनशील
मरिन ड्राइव्ह स्वच्छतेसाठी जादा कुमक
माझे विश्व, माझे शब्द..
माझे विश्व, माझे शब्द..
एका मैत्रीपूर्ण जगात राहण्याचे स्वप्न आपण सगळेच बघत आहोत
‘‘माध्यमांमध्ये चाळीस वर्षांहून अधिक काळ केलेल्या कामाने मला अनुभवांचा, आठवणींचा मोठा खजिना तर मिळवून दिलाच; शिवाय अनेक कर्तृत्ववान लोकांशी माझी मैत्री झाली. या मैत्रीने माझे आयुष्य समृद्ध केले. अशा प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वांबद्दल लिहिण्याच्या निमित्ताने मला खूप काही शिकण्याची संधी प्राप्त झाली. या लोकांच्या काही आठवणींना उजाळा देण्याचा प्रयत्न मी या लेखमालिकेच्या माध्यमातून करणार आहे. एका मैत्रीपूर्ण जगात राहण्याचे स्वप्न आपण सगळेच बघत आहोत याची जाणीव करून देणारी काही अनोखी स्थळे, संस्कृती, भाषा, सामाजिक संस्था याबद्दलही मी लिहिणार आहे. मी आयोजित केलेल्या आणि मला स्वत:ला अभिमानास्पद वाटणाऱ्या काही कार्यक्रमांबद्दलही मी लिहिणार आहे. हे कार्यक्रम आयोजित करण्याच्या, भारतीय संस्कृतीचा प्रसार करण्यासाठी जगप्रवास करण्याच्या संधी मला चौकस वृत्ती आणि अनुभवाच्या जोरावर कशा प्राप्त झाल्या हेही वाचकांना सांगायला मला आवडेल. दर पंधरवडय़ाने प्रसिद्ध होणारी ही लेखमाला म्हणजे ‘माझं जग’ माझ्या दृष्टीतून बघण्याचे माध्यम आहे.’’
विमला पाटील यांचे शिक्षण मुंबई आणि युनायटेड किंगडममध्ये झाले. इंग्रजी साहित्य, प्राचीन इतिहास आणि संस्कृती यात पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी मुंबईतून एलएलबीही पूर्ण केले. लंडन विद्यापीठातून पत्रकारितेचा अभ्यास पूर्ण केल्यानंतर ‘द टेलिग्राफ’मध्ये त्यांनी प्रशिक्षार्थी म्हणून काम केले. त्यानंतर बिझनेस जर्नल ‘द ऑफिस मॅगझिन’मध्ये काम केले. भारतात परतल्यानंतर देशभरात आणि परदेशातही वाचक असलेल्या ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’च्या ‘फेमिना’ या स्त्रीविषयक नियतकालिकाच्या त्या वीस वर्षे संपादक होत्या. स्त्रियांचा समाजातला दर्जा उंचावण्याच्या आणि त्यांना अनेकविध संधी खुल्या करून देण्याच्या उद्देशाने त्यांनी नियतकालिकाच्या माध्यमातून प्रयत्न केले. कला, फॅशन, पर्यटन आणि खाणे-पिणे आदी विषयांवर त्यांनी विपुल लेखन केले आहे.
मी युनायटेड किंगडममध्ये पत्रकारितेचा अभ्यास करण्याचा निर्णय घेतला आणि अपार मेहनत घेऊन या क्षेत्रात पाय रोवले, तेव्हा या व्यवसायात फार कमी स्त्रिया होत्या. देशभरात आणि परदेशातही वाचक असलेल्या नियतकालिकामध्ये सर्वोच्च पदावर पोहोचण्यासाठी मी घेतलेल्या कष्टांचा मला नेहमीच अभिमान वाटत आला आहे. ‘फेमिना’ नियतकालिकाच्या संपादकाच्या खुर्चीत बसण्याची संधी मला सलग वीस वर्षे लाभली त्यामुळे स्त्रिया आणि त्यांच्या स्वप्नांमध्ये परिवर्तन घडवून आणण्याचे काम मला त्या माध्यमातून करता आलं. शिक्षणाच्या आणि उद्दिष्टपूर्तीच्या सगळ्या संधी प्रथम पुरुषाला मिळणार, कारण शेवटी कमावणार तोच, या वसाहतवादी मानसिकतेतून बाहेर पडण्याचे आवाहन आमच्या नियतकालिकाने वाचकांना केले. त्या काळातली प्रस्थापित नियतकालिके स्त्रियांना केवळ पुरुषांवर अवलंबून असलेल्या गृहिणींच्या रूपात बघत होती.
अर्थात दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात या प्रस्थापित व्यवस्थेमध्ये बदल घडायला सुरुवात झाली होती. लष्कराला आघाडीवर लढता यावे म्हणून स्त्रियांना नागरी पुरवठय़ासारखी पिछाडीवरची कामे या काळात करावीच लागली. ही संधी भले लहानशी असेल, पण ब्रिटिश अमलाखालच्या भारतामध्ये राहणाऱ्या भारतीय स्त्रियांसाठी ही ‘स्वत:चा पैसा स्वत: कमावण्या’ची संधी होती. ब्रिटिश देश सोडून गेले ते किती तरी कल्पना आणि शक्यता मागे ठेवून. कोणत्याही रक्तपाताशिवाय युद्ध जिंकता येते आणि हे युद्ध जिंकून स्त्रिया जगात त्यांची स्वत:ची जागा मिळवू शकतात, ही कल्पना म्हणा किंवा शक्यता म्हणा, यातली सर्वात महत्त्वाची.
काहीसा गमतीशीर योगायोग म्हणजे मी पत्रकार झाले आणि नंतर वीस वर्षे ‘फेमिना’चे संपादकपद सांभाळले. स्त्रियांच्या जगात किती तरी अनोखे बदल आपण घडवून आणू शकतो या संधीची जाणीव मला म्हणूनच झाली. नवनव्या कल्पनांच्या शोधात मी जगभर फिरले. जरमाइन ग्रीअर, केट मिलेट आणि सिमॉन द बुवांची पुस्तके वाचली. त्या आधारावर आपल्या कायद्यांमध्ये बदल घडवण्याची मागणी लावून धरली. या माझ्या अभ्यासाच्या निमित्ताने जागतिक स्तरावरच्या अनेक सेलेब्रिटीजशी माझा संपर्क आला. महत्त्वाचे म्हणजे, माझ्या प्रयत्नांमुळे स्त्रियांच्या हक्कांसंदर्भातल्या कायद्यांमध्ये अनेक सुधारणा झाल्या. स्त्रियांचे आयुष्य बदलण्यात माझा हातभार लागला याचे खूप समाधान आहे. दुसऱ्या बाजूला माझे संगीतप्रेम आणि कलाप्रेम माझ्या आयुष्यात संगीत, वास्तुरचना, कला आदी क्षेत्रांतल्या असंख्य सेलेब्रिटीज घेऊन आले.
माझ्या आयुष्यातल्या त्या कालखंडाबद्दलच्या अनेक आठवणी मी येत्या काही महिन्यांत तुम्हाला सांगणार आहे. या लेखमालेचे शीर्षक अगदी समर्पक आहे : माझे जग. या मालिकेतल्या माझ्या लेखनाचे सार हेच आहे. स्त्रियांना शिक्षण देण्याचे, त्यांना आर्थिकदृष्टय़ा स्वयंपूर्ण करण्याचे महत्त्व मी संपादकाच्या खुर्चीतून देशातल्या अशा कुटुंबांना पटवून देऊ शकले. त्यानंतरच्या काही दशकांत हे नियतकालिक स्त्रियांची मैत्रीण झाले. नियतकालिकाच्या माध्यमातून मला जगभरातल्या सहसा कोणाला माहीत नसलेल्या, पण अनोख्या स्थळांना भेटी देण्याची आणि कला, फॅशन, पर्यटन आदी विषयांवर लिहिण्याची संधी मिळाली. आज माझी संपादक म्हणून अधिकृत कारकीर्द संपल्यानंतरही माझ्या कामामुळे माझे आयुष्य उजळून जातेय हे नक्की.
प्रवास- नवीन शोध आणि लेखन : मी नियतकालिकासाठी अनेक निमित्तांनी प्रवास केला. यातले एक निमित्त म्हणजे आंतरराष्ट्रीय महिला वर्ष. १९७५ हे आंतरराष्ट्रीय महिला वर्ष म्हणून जाहीर झाल्यानंतर अनेक पाश्चिमात्य देशांना भारत नावाच्या सुप्त अजगरामध्ये रस वाटू लागला. ब्रिटनशी आपली असलेली अदृश्य नाळ आता तुटलेली होती. अमेरिका आणि युरोपातल्या स्त्रिया भारताकडे वेगळ्या दृष्टीने बघू लागल्या होत्या. भारतातल्या स्त्रियांनाही स्वत:कडे आधुनिक जगातल्या नागरिक म्हणून बघण्याच्या संधी खुल्या झाल्या होत्या. बऱ्याच गोष्टी स्वत: बघणे आणि लेखांच्या माध्यमातून वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक झाले होते. स्त्रियांचे जीवनमान बदलल्यानंतर जग बदलून गेले होते. भारतातही जगण्याच्या प्रत्येक अंगात या बदलाचे प्रतिबिंब दिसत होते.
भारताचे दर्शन जगाला : भारताची माहिती सर्वाना करून देण्याच्या अनेक नवनवीन संधी वेगाने बदलणाऱ्या आधुनिक जगाने आपल्याला देऊ केल्या. भारतात तयार होणारी असामान्य वस्त्रे जगाला दाखवण्यासाठी आम्ही ‘टेक्स्टाइल शो’ केले. भारतात डिझाइन केले जाणारे स्त्रियांचे पोशाख सोबत घेऊन मी जगभर प्रवास केला आणि त्या माध्यमातून भारतीय पोशाखांना एक बाजारपेठ मिळवून दिली. आम्ही किंवा अन्य यजमानांनी आयोजित केलेल्या प्रत्येक सोहळ्यात भारतीय स्त्रिया सौंदर्य आणि दिमाखाच्या बळावर ठसा उमटवत होत्या. या सोहळ्यांच्या आयोजनाचा माझा अनुभव बघून मी सेवानिवृत्त झाल्यानंतर भारत सरकारने ध्वनिप्रकाश (साऊंड अ‍ॅण्ड लाइट) सोहळे आयोजित करण्याची तसेच भारताबद्दलच्या माहितीचा प्रसार करण्याची जबाबदारी माझ्यावर सोपवली. वेगाने फोफावलेल्या इंटरनेटच्या जाळ्यामुळे मला परदेशातही काम करण्याची संधी प्राप्त झाली. कोणाला फारशा माहीत नसलेल्या, चमत्कृतीपूर्ण स्थळांना भेटी देण्याचे योग आल्याने त्यावर मला लिहिता आले.
बुद्धिवंत, संशोधक आणि प्रवासी : आजूबाजूचे विस्तीर्ण जग अनेक बुद्धिवंतांच्या, संशोधकांच्या, अवलिया प्रवाशांच्या नजरेतून बघण्याच्या अनेक संधी मला माझ्या तीस वर्षांच्या कारकीर्दीत लाभल्या. मला अनेक महान संशोधक, गाढे ज्ञानी, चौकस प्रवाशांना भेटून त्यांच्याशी संवाद साधता आला. त्यांच्यामुळे मी इतिहासातल्या अनेक आश्चर्याचा शोध घेऊ शकले. त्यांनी प्रेरणा दिली नसती, तर भूतकाळाच्या पोटात शिरून वर्तमानाचा नव्याने शोध घेण्याचा अनुभव आणि आनंद मला कधीच घेता आला नसता.
महान वास्तुरचनाकारांनी स्थापिलेली जागतिक स्मारके मी बघितली आहेत. भारावून टाकणाऱ्या जीवनशैली मी बघितल्या आहेत. जगातल्या अप्रतिम स्मारकांना भेट देण्यासाठी मोठमोठय़ा बुद्धिवंतांचे मार्गदर्शन मला लाभले. यातले काही प्रसिद्धीच्या झोतात चमकत होते, तर काही प्रसिद्धीपासून दूर शांत आयुष्य जगणारे होते. एक पत्रकार म्हणून तर माझी कारकीर्द जादूई म्हणावी अशीच राहिली. हा माझ्या आयुष्यातला अनमोल ठेवा आहे. म्हणूनच आता, मी पाठीमागे वळून माझ्या भूतकाळाकडे बघते आहे. या काळाच्या काही तुकडय़ांना मी तुमच्यासोबत- वाचकांसोबत, उजाळा देणार आहे.
भाषांतर – सायली परांजपे
ताज्या बातम्यांसाठी लोकसत्ताचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा.
१२ लाखात अनुभवा रेल्वे प्रवासाचा राजेशाही थाट
खालील बातम्या तुम्ही वाचल्या का
काँग्रेस नेते गुरुदास कामत यांचे निधन
Ind vs Eng : चौथ्या दिवसाच्या खेळात झालेले हे ११ विक्रम तुम्हाला माहिती आहेत...
'आप'ला दुसरा धक्का, आशीष खेतान यांची पक्षाला सोडचिठ्ठी
केरळसाठी परकीय मदत नकोच, केंद्र सरकारची भूमिका
जाणून घ्या बकरी ईदचे महत्त्व
Video : अंगावर रोमांच उभा करणारा 'तुंबाड'चा टीझर
आजाराशी झुंज देणारा इरफान पुनरागमनाच्या तयारीत
Paltan song Raat Kitni : 'हे' गाणं पाहून तुम्हाला 'बॉर्डर' आठवला की 'LOC कारगिल'
हृतिकसोबत पुन्हा काम करायला प्रियांकानं दिला हिरवा कंदील
Viral Memes : नेटकरी जोमात, अनुष्का कोमात
मरिन ड्राइव्ह स्वच्छतेसाठी जादा कुमक
नेरुळमध्ये अनधिकृत बांधकामांवर कारवाई
केरळमधील पूरग्रस्तांना मुंबईतील सामाजिक संस्थांकडून मदतीचा हात
दारूचा मोह टाळून मोहाचे लाडू
२० तासांच्या अथक प्रयत्नांनंतर ‘भाग्यलक्ष्मी’ किनाऱ्यावर
उद्यान विभागाला प्रायोजकांचे वावडे
महिलांची लोकसंख्या १४ लाख अन् शौचालय फक्त ४७२
सटाणा शहरातील जलकुंभ धोकादायक


DavidUnthank.com - Page 2 of 13 - On The Journey

पुच्छ Equina सिंड्रोम माहिती
तीन वर्षे – CES येत वळून वळून पाहात
फेब्रुवारी 17, 2016 by डेव्हिड Unthank
सारखे लोड करीत आहे ...
Filed Under: पुच्छ घोड्याचा सिंड्रोम, जीवन, स्वातंत्र, & उद्योगधंदा, अध्यात्मिक
आम्ही परत आलो आहोत
सप्टेंबर 14, 2015 by डेव्हिड Unthank
सारखे लोड करीत आहे ...
Filed Under: पुच्छ घोड्याचा सिंड्रोम, अध्यात्मिक
ख्रिसमस ग्रीटिंग आणि वार्षिक व्हिडिओ अद्यतनित करा – 3 माझे & 30 से
डिसेंबर 22, 2014 by डेव्हिड Unthank
 आनंददायी ख्रिसमस & आपण सर्व धन्य नवीन वर्ष. दावीद & किम
सारखे लोड करीत आहे ...
Filed Under: पुच्छ घोड्याचा सिंड्रोम, Diversions
आपल्या शरीरात भाग मोडतात कोणत्या स्तंभ
डिसेंबर 22, 2014 by डेव्हिड Unthank
सारखे लोड करीत आहे ...
Filed Under: पुच्छ घोड्याचा सिंड्रोम
मुलभूत भाषा सेट करा
ईमेल द्वारे ब्लॉग सदस्यता घ्या
या ब्लॉग सदस्यता आणि ईमेलद्वारे नवीन पोस्ट सूचना प्राप्त करण्यासाठी आपला ईमेल पत्ता प्रविष्ट करा.
ओहायो हवामान आनंद & सूर्यास्त
तीन वर्षे – CES येत वळून वळून पाहात
आम्ही परत आलो आहोत
ख्रिसमस ग्रीटिंग आणि वार्षिक व्हिडिओ अद्यतनित करा – 3 माझे & 30 से
आपल्या शरीरात भाग मोडतात कोणत्या स्तंभ
पुच्छ Equina सिंड्रोम असलेल्या माझ्या अनुभव वर्णन शब्द
Twitter वर मला अनुसरण
DKU इंटरनेट सेवा आयोजन
ईमेल पत्त्यावर पाठवा आपले नाव आपला ईमेल पत्ता रद्द करणे
पोस्ट पाठवला गेला नाही - आपल्या ईमेल पत्ते तपासा
ईमेल तपास अयशस्वी, कृपया पुन्हा प्रयत्न करा
केविलवाणा, आपल्या ब्लॉग ईमेलद्वारे पोस्ट सामायिक करू शकत नाही.


डिअर बिझनेस

हजारो उद्योगधंदे दरवर्षी सुरू होतात. काहींची वाढ होत नाही, काहींची वाढ अतिशय मंद गतीने होते, मोठे यश कधीच मिळत नाही आणि काही उद्योगधंदे चांगल्या सुरुवाती नंतरही कोसळतात... आणि उद्योजक एका चक्रव्यूहात सापडतो आणि त्याची वाढ खुंटते. नवीन मार्ग आणि प्रगती करण्याची विचार प्रवृत्ती संपते...
मुंबईच्या चाळीत राहणा-या राहुल नार्वेकरने उभी केली 5 अब्ज रुपयांची कंपनी...
बिझनेसमन आनंद महिंद्रा यांच्या यशाचे रहस्य...
हैदराबादच्या IKEA स्टोअरमध्ये पहिल्याच दिवशी 40,000 ग्राहकांची झुंबड... काय आहे नक्की मामला
८६ वर्षांपासून बॉडीबिल्डींगचा प्रसार करणा-या 'तळवळकर्स जीम्स'ची सक्सेस स्टोरी...
आशियाला मिळाला नवा श्रीमंत व्यक्ती आणि तो आहे भारतीय
मुंबईच्या चाळीत राहणा-या राहुल नार्वेकरने उभी केली 5 अब्ज रुपयांची कंपनी...
बिझनेसमन आनंद महिंद्रा यांच्या यशाचे रहस्य...


Charolya-सखे तुझ्या सहवासात

शब्द हा बाणा प्रमाणे तिक्ष्ण असतो.....
सखे तुझ्या सोबती ग
काटे सुद्धा फुले वाटे
फुले सुद्धा मला बोचे
मला जगणे मान्य होते
मला मरणे भाग होते
Re: सखे तुझ्या सहवासात
Re: सखे तुझ्या सहवासात
Re: सखे तुझ्या सहवासात
सखे तुझ्या सोबती ग
काटे सुद्धा फुले वाटे
फुले सुद्धा मला बोचे
Re: सखे तुझ्या सहवासात
मला जगणे मान्य होते
मला मरणे भाग होते...
मन माझे तुफान वारा, अश्रू माझे पाऊसधारा...
Re: सखे तुझ्या सहवासात