What is the scientific method | विज्ञान-भान : वैज्ञानिक पद्धत म्हणजे काय? | Loksatta

मीरा-भाईंदर पालिका आयुक्तांची पुन्हा बदली
भाजप, विहिंपचे अध्यक्ष संघ मुख्यालयात
आमिर खान व किरण उमरेड-करांडला अभयारण्यात
मुंबईचा नवीन विकास आराखडा बिल्डर धार्जिणा - संजय निरुपम
जिल्हा परिषद शिक्षकांच्या ऑनलाइन बदल्या
वैज्ञानिक पद्धत म्हणजे काय
वैज्ञानिक पद्धत म्हणजे काय
माझ्या पाहण्यातली सारी माणसे शाकाहारी आहेत. म्हणून सर्व माणसे शाकाहारी आहेत.
आजच्या लेखात वैज्ञानिक प्रगतीचा आधार असणारी वैज्ञानिक पद्धत ‘पद्धतशीररीत्या,’ म्हणजे उदाहरणातून, नवे प्रश्न विचारून समजावून घेणार आहोत.
वैज्ञानिक पद्धतीचा उद्गाता म्हणून नाव घेतले जाते ते इराकमधील अल-हाजेन (इ.स. ९६५-१०३५) याचे. कोणत्याही क्षेत्रात नवे प्रश्न विचारणे, त्यांच्या सोडवणुकीसाठी प्रयोग करणे, त्याद्वारे नैसर्गिक घडामोडींची माहिती (डेटा) संकलित करणे व तो डेटा पुनरुत्पादनीय आहे (म्हणजे वारंवार, वेगवेगळ्या व्यक्तींनी, विविध ठिकाणी केलेल्या प्रयोगांची निरीक्षणे सारखीच असतील) याची खातरजमा करून घेणे, ही वैज्ञानिक पद्धतीची मूळ सूत्रे त्यानेच प्रतिपादन केली होती. याच सूत्रांच्या साह्य़ाने त्यानंतर सुमारे सातशे वर्षांनी गॅलिलिओने प्रयोग केले व आधुनिक विज्ञानाचा शुभारंभ केला. (म्हणजे आपण समजतो तितके विज्ञान ‘पाश्चात्त्य’ नाही.) या संदर्भात वारंवार वापरल्या जाणाऱ्या काही संज्ञांचा आपण परिचय करून घेऊ या.
ज्ञानशास्त्र / ज्ञानमीमांसा (Epistemology) – ज्ञान म्हणजे काय, आपण काही गोष्टींना सत्य म्हणून मान्यता कशी देतो व त्याचे कसे समर्थन करतो, अशा प्रश्नांचा विचार करणारी तत्त्वज्ञानाची उपशाखा. लोकसमजुती, परंपरा व लोकविद्या यांतील वैज्ञानिकतेचा शोध घेताना हिचा विचार करावा लागेल.
अनुभववाद (Empiricism) – ज्ञाननिर्मिती ही नैसर्गिक जगातील निरीक्षणाधारित पुराव्यांच्या आधाराने होते असे मानणाऱ्या तत्त्वज्ञानीय दृष्टिकोनांचा समूह. उदा. हळदीत जंतुनाशक व सूजरोधक गुणधर्म आहेत ही बाब आता आधुनिक विज्ञानाच्या निकषांवर सिद्ध झाली आहे. पण तिच्या मुळाशी होता शेकडो वर्षांच्या हळदीच्या वापराचा व गुण येण्याचा अनुभवसिद्ध पुरावा.
'ब्रह्मज्ञानी' माणसाने बलात्कार करणे पाप नाही - आसाराम बापू
या भारतीय कंपनीला कर्मचाऱ्यांची सर्वाधिक पसंती
अपघातस्थळावर योगींचा संयम सुटला, तुमची नौटंकी बंद करा, आंदोलकांना सुनावले
महिला अधिकाऱ्याच्या त्रासाला कंटाळून ज्यूनियर क्लार्कची आत्महत्या, पुण्यातील घटना
मनसेला रामराम करुन महेश मांजरेकर जाणार काँग्रेसमध्ये
आहेरात 'पार्सल बॉम्ब', पाचव्या दिवशी नवऱ्याचा मृत्यू; दोन महिन्यांनी हत्येचा उलगडा
प्रवर्तन (Induction) – वैयक्तिक उदाहरणे जर सत्य असतील, तर त्यांवर आधारलेले साधारणीकरण सत्य मानावे असा युक्तिवाद. त्यात सत्यासत्यतेच्या अनेक छटा असू शकतात. तसेच त्याद्वारे काढलेला निष्कर्ष हा व्यक्तिगत, सामूहिक व संख्याशास्त्रीय पूर्वग्रह यांमुळे दूषित झालेला, म्हणूनच अवैज्ञानिकदेखील असू शकतो.
उदा. १. मी जेव्हा जेव्हा केळ खाल्ले, त्यानंतर मला सर्दी झाली. त्या अर्थी मला केळ खाल्ल्यावर सर्दी होते.
२. माझ्या पाहण्यातली सारी माणसे शाकाहारी आहेत. म्हणून सर्व माणसे शाकाहारी आहेत.
तर्क/अनुमान (Deduction )- उपलब्ध सामग्रीवरून तर्कशुद्ध निष्कर्ष काढण्याची पद्धत. उदा. पृथ्वी, चंद्र व सूर्य जेव्हा एका सरळ रेषेत येतात, तेव्हा चंद्राची सावली सूर्यावर पडते, त्याला आपण सूर्यग्रहण म्हणतो. जर आपल्याला या तिघांची सध्याची स्थिती व परस्परांच्या तुलनेतील भ्रमणाचा वेग माहीत असेल, तर आपल्याला यानंतर सूर्यग्रहण केव्हा होईल व ते कोठे दिसेल याचे अनुमान गणिताच्या आधारे नक्की करता येईल.
कंजूषी (Parsimony) – इतर सर्व बाबी समान असता, आपण जटिल स्पष्टीकरणाऐवजी सोपे स्पष्टीकरण स्वीकारावे असे तत्त्व.
सीमांकनसमस्या (Demarcation problem) – विज्ञानाची सीमारेषा ठरविण्याची समस्या. अमुक एखाद्या गोष्टीला विज्ञान म्हणायचे की नाही असे ठरविण्याचा एकच निकष असू शकत नाही असे आता मान्य झाले आहे.
शास्त्रीय पुरावा – वैज्ञानिक कसोटीचा आधार पुरावा हाच आहे. कोणतेही प्रमेय पुराव्यानिशी सिद्ध झाल्यावरच त्याला सिद्धान्त म्हणून मान्यता मिळते आणि त्याविरुद्ध सबळ पुरावा मिळत नाही तोवरच त्याची मान्यता टिकून असते. एखाद्या सिद्धान्ताच्या सत्यतेसाठी कोणता पुरावा मिळणे आवश्यक आहे, हे त्या सिद्धान्तावर ठरते. तो पुरावा मिळविण्याशिवाय शास्त्रज्ञाला पर्याय नसतो.
वैज्ञानिक पद्धत एकरेषीय किंवा चक्रीय स्वरूपाची असू शकते. तिच्यात खालील पायऱ्यांचा समावेश होतो. कधी त्यांचा क्रम बदलू शकतो तर कधी एखाद्या पायरीची पुनरावृत्ती होतानाही दिसते.
१. अथातो ज्ञानजिज्ञासा अर्थात् प्रश्न विचारणे : प्रश्न पडणे हे विज्ञाननिर्मितीच्या दिशेने उचललेले पहिले पाऊल होय. आपण आपल्या आसमंताचे, विविध नैसर्गिक घडामोडींचे, ऋतुचक्रात घडून येणाऱ्या बदलांचे जे निरीक्षण करतो, त्यातून आपल्याला प्रश्न पडू शकतात. आपले या मार्गातील मित्र आहेत – काय, का
उदा. काही फुलांचे रंग का बदलत जातात, मधमाश्यांना मधाचा शोध कसा लागतो, मधमाश्यांना मधाचा शोध कसा लागतो मिरचीत तिखटपणा केव्हा निर्माण होतो मिरचीत तिखटपणा केव्हा निर्माण होतो
२. पूर्वपीठिका तपासणे : आपल्याला अगदी ‘अ’पासून सुरुवात करायची नसली तर आपण या क्षेत्रात आपल्या पूर्वसुरींनी काय काम केले आहे हे समजून घेतले पाहिजे. त्यामुळे आपला वेळ वाचतो व चुकाही कमी होतात. (उगाचच चाकाचा शोध आपणच पहिल्यांदा लावणार आहोत अशा भ्रमात आपण का राहावे) म्हणजे आता वाचनालयाचा किंवा गुगलबाबाचा आसरा घेणे आले.
३. गृहीतक तयार करणे : आपण या प्रश्नावर केलेला विचार, जमविलेले संदर्भसाहित्य आणि आपली आतापर्यंतची या विषयावरील निरीक्षणे यांच्या आधारावर आपल्याला एखादा अदमास बांधता येईल, जो आपल्याला तपासून बघता येऊ शकेल. म्हणजेच आपल्याला एखादे गृहीतक बनवावे लागेल, ज्यातून आपण हाती घेतलेल्या प्रश्नाचे संभाव्य उत्तर मिळू शकेल. त्याचे स्वरूप असे असेल-
जर मी ..असे केले, तर.. असे घडेल.
यापैकी आपण काय करणार आहोत व जे घडेल ते कसे मोजणार आहोत, या दोन्ही बाबी आपल्याला स्पष्ट असायला हव्या. जे मोजता येत नाही, त्याचा वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यास करता येत नाही.
४. प्रयोगाद्वारे आपल्या गृहीतकाची वैधता तपासणे : आपल्या अनुमानाची वैधता तपासण्यासाठी प्रयोग करावे लागतात. ते योग्य पद्धतीने केले आहेत का हे तपासण्याचेही काही मार्ग आहेत, उदा. वारंवार, वेगवेगळ्या व्यक्तींनी, वेगवेगळ्या वेळी, विविध ठिकाणी, उपकरणे वापरून रीिडग घेतल्यावरही त्यात फारसा (म्हणजे महत्त्वपूर्ण) फरक पडला नाही, तर ते रीिडग बरोबर आहे असे म्हणता येईल. हा फरक, तसेच आपले अनुमान व प्रत्यक्ष निष्कर्ष यांतील फरक महत्त्वपूर्ण आहे की नाही हे ठरविण्यासाठी आपल्याला संख्याशास्त्राचा (म्हणजे statistics, तथाकथित numerology हे काही शास्त्र नव्हे) आधार घ्यावा लागेल. भौतिकशास्त्रातील निष्कर्ष अधिक बिनचूक असतात. त्यामानाने जैविकशास्त्रात अधिक फरक आढळतो. त्याचसोबत निरीक्षणात कोणत्याही प्रकारचा पूर्वग्रह नसण्याची दक्षताही घ्यावी लागते. उदा. एखाद्या नव्या औषधाचा आपल्यावर प्रयोग होणार आहे या कल्पनेनेच रुग्णाला खूप बरे वाटू शकते. म्हणजे रुग्णात होणारा फरक हा औषधाचा गुण व त्याला वाटणारे मानसशास्त्रीय समाधान यांची गोळाबेरीज असते. म्हणून नव्या औषधाची चाचणी घेताना double blind नियंत्रित चाचणीचा वापर करण्यात येतो. त्यासाठी रुग्णांची वय, िलग, प्रकृतिमान इ. बाबतीत समान दोन गटांत विभागणी करण्यात येते. त्यांतील एका गटाला ‘नवे औषध’ तर दुसऱ्या गटाला तसेच दिसणारे पण औषधी द्रव्य नसणारे ‘कृतक्औषध’ देण्यात येते. रुग्ण व त्याला औषध देणारा या दोघांनाही औषध व कृतक्औषध यातील फरक माहीत नसल्यामुळे अशा चाचणीत मानसशास्त्रीय पूर्वग्रह प्रभाव टाकू शकत नाही. म्हणून रुग्णात झालेला बदल हा केवळ औषधामुळे आहे, असा निष्कर्ष आपल्याला काढता येतो.
५. डेटाविश्लेषण करून निष्कर्ष काढणे व ते गृहीतकानुसार आहेत का हे तपासून पाहणे : यासाठी अनेकदा संख्याशास्त्रीय पद्धतींचा अवलंब करावा लागतो. प्रयोगातील निरीक्षणे व त्यावरून काढलेले निष्कर्ष गृहीतकाशी सुसंगत नसल्यास संशोधन पद्धतीत बदल करून किंवा नवे गृहीतक मांडून, नव्या प्रयोगाची तयारी केली जाते. अनेकदा प्रयोगाचे नकारात्मक निष्कर्षदेखील प्रकाशित केले जातात. प्रयोग अयशस्वी झाला हे जाहीर करण्यात शास्त्रज्ञांना संकोच वाटत नाही. कारण या पद्धतीतूनच विज्ञानाची वाट प्रशस्त होत असते.
६. अधिक परीक्षणांनी आपल्या निष्कर्षांला पुष्टी देणे : आपल्या सिद्धान्ताला किंवा निष्कर्षांला अधिक बळकटी देण्यासाठी वैज्ञानिक अधिक प्रयोग करतात. कधी तज्ज्ञांच्या सूचनांनुसार प्रयोगात भर घालतात. एखाद्या शास्त्रज्ञाचे लिखाण शास्त्रीय नियतकालिकात प्रकाशित झाल्यावर इतर वैज्ञानिक त्या दिशेने नवे प्रयोग करतात. त्यांच्या सामूहिक प्रयत्नातून अधिक स्पष्टता येणे किंवा सत्याच्या अधिक जवळ जाणे साध्य होऊ शकते.
हे वाचल्यावर तुम्हाला काही प्रश्न पडले किंवा लेखमालेबद्दल काही सुचवावेसे वाटले तर नक्की कळवा.
लेखक समाज-विज्ञान यांच्या आंतर संबंधांचे अभ्यासक व कार्यकर्ते आहेत. ई-मेल :
रवींद्र रुक्मिणी पंढरीनाथ ravindrarp@gmail.com
ताज्या बातम्यांसाठी लोकसत्ताचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा.
Viral Video : पाण्यात ढकलणाऱ्या माणसाला माकडाचे जशास तसे उत्तर
एका सफरचंदासाठी तिला मोजावे लागले ३३ हजार
या सदरातील लेख माहितीपूर्ण असतात. या लेखात 'पृथ्वी, चंद्र व सूर्य जेव्हा एका सरळ रेषेत येतात, तेव्हा चंद्राची सावली सूर्यावर पडते, त्याला आपण सूर्यग्रहण म्हणतो. ' या वाक्यात 'चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडते' असे हवे. - सुरेशचंद्र म्हात्रे.
खालील बातम्या तुम्ही वाचल्या का
'ब्रह्मज्ञानी' माणसाने बलात्कार करणे पाप नाही - आसाराम बापू
या भारतीय कंपनीला कर्मचाऱ्यांची सर्वाधिक पसंती
अपघातस्थळावर योगींचा संयम सुटला, तुमची नौटंकी बंद करा, आंदोलकांना सुनावले
महिला अधिकाऱ्याच्या त्रासाला कंटाळून ज्यूनियर क्लार्कची आत्महत्या, पुण्यातील घटना
मनसेला रामराम करुन महेश मांजरेकर जाणार काँग्रेसमध्ये
आहेरात 'पार्सल बॉम्ब', पाचव्या दिवशी नवऱ्याचा मृत्यू; दोन महिन्यांनी हत्येचा उलगडा
#Sanju : येरवड्यातून बाहेर आलेला 'संजू' म्हणतोय, 'अपना लाइफ फुल सापसिडी का बोर्ड है'
अखेर लग्नाबाबत सोनम कपूरने सोडले मौन
मिलिंद सोमणच्या लग्नात का झाली अंकिता लोखंडेची चर्चा
Video : आलियाने अशी पूर्ण केली आपल्या चाहत्याची इच्छा
इरसाल चाहत्याने तेंडुलकरला दिला चक्क चित्रपट गिफ्ट
सिंचनाचे पाणी वीज प्रकल्पांना देण्याचा घाट
संभाजी ब्रिगेडच्या कार्यकर्त्यांकडून आसाराम बापूच्या आश्रमाची तोडफोड
औरंगाबादच्या समांतर पाणीप्रश्नी शिवसेनेची भूमिका दुटप्पी
साने गुरुजी यांच्या हस्तलिखितांचे जतन
‘लोकसत्ता लोकांकिका’ पुन्हा पाहण्याची संधी
राष्ट्रीय उद्यानातील आदिवासींचे स्थलांतर
एअरपोर्ट फनेल विभागातील रहिवाशांना अखेर दिलासा
भटक्या कुत्र्याचा चार जणांना चावा
परीक्षांचा काळ आणि विजेचा ‘दुष्काळ’


कला तपस्वी स्व.राजाभाऊ परांजपे ह्याना माझ्याकडून श्रद्धांजली…. | full2dhamaal

मला भारतीय संघ आवडतो….
← पहिले पान….पाहुणे येती घरा…
Positive Chain Reaction….(मला ह्याचा मराठीत अनुवाद करता आला नाही…कुणीतरी सांगितले तर बरे…) →
फेब्रुवारी 9, 2012 · 6:23 सकाळी
कला तपस्वी स्व.राजाभाऊ परांजपे ह्याना माझ्याकडून श्रद्धांजली….
पैसे जरूर कमवा पण ते कमवत असतांना आपल्यातील कलाकारावर अन्याय होऊ देवू नका अशी “लाखाची गोष्ट” हसत-खेळत शिकवणार्या आणि… “जगाच्या पाठीवर” सुखाच्या व समाधानाच्या शोधात असलेल्या माणसाच्या अंगावर नेहमीच एक धागा सुखाचा अन शंभर धागे दु:खाचे असलेलेच वस्त्र असते…ह्या दोन बहुमूल्य गोष्टी सांगणार्या
यावर आपले मत नोंदवा
← पहिले पान….पाहुणे येती घरा…
Positive Chain Reaction….(मला ह्याचा मराठीत अनुवाद करता आला नाही…कुणीतरी सांगितले तर बरे…) →
प्रतिक्रिया व्यक्त करा उत्तर रद्द करा.
एक अंकी नाटक “तेरी मेरी यारी तो…..”
आपले बुवा बरे आहे…


कळण्याची दृश्यं वळणे | Loksatta

मीरा-भाईंदर पालिका आयुक्तांची पुन्हा बदली
भाजप, विहिंपचे अध्यक्ष संघ मुख्यालयात
आमिर खान व किरण उमरेड-करांडला अभयारण्यात
मुंबईचा नवीन विकास आराखडा बिल्डर धार्जिणा - संजय निरुपम
जिल्हा परिषद शिक्षकांच्या ऑनलाइन बदल्या
फक्त एकच लक्षात ठेवायला हवं की चित्रं हे अनुभवायची वस्तू आहे.
भारतीय अर्थव्यवस्था १९९० च्या सुमारास काही प्रमाणात मुक्त झाली.
महाराष्ट्रात चित्र घडवण्याची कृती करण्याचे शिक्षण देण्याबाबत दोन विचारप्रवाह आहेत.
मेंदूच्या किमया आणि चित्रकला
मेंदूचा अभ्यास आपल्याला अनेक सूक्ष्म, तरल कार्यप्रणालीचं भान देत ज्या चित्रकलेशी निगडित आहे,
चित्रकला आणि मेंदूच्या प्रक्रिया
गेल्या वेळचा लेख वाचून कोणाचं असं मत झालंही असेल की मी सुप्त मन या संकल्पनेच्या विरुद्घ आहे
निर्मितीप्रक्रिया आणि फ्रॉईडचं भूत
आधुनिक विज्ञान मानवी मेंदू, त्याचं कार्य, त्याद्वारे घडणाऱ्या अनेक मानवी प्रक्रिया यांच्यावर नव्याने प्रकाश टाकत आहे.
मागील लेखात आपण ‘प्रतिमा लवचीकता’ या संकल्पनेची चर्चा केली.
प्रतिमांची लवचीकता आपला अनुभव पोहोचवण्याकरिता मदत करतात.
अदृश्य = अमूर्त (
बऱ्याच वेळा आपण अ‍ॅबस्ट्रॅक्ट म्हणून जे दृश्य पाहत असतो, ते कलाकाराला ती कलाकृती निर्माण करण्यापूर्वी माहीत नसलेलं, त्याने न पाहिलेलं, त्याला परिचित नसलेलं असं असतं.
कळण्याची दृश्य-वळणे : वेध अमूर्ताचा
चित्रातील प्रतिमा या मूर्त असतात व त्यामागील आशय हा ‘अमूर्त’ असतो. त्यामुळे एका अर्थी सर्व चित्रं ही अमूर्त आशय मांडण्यासाठी रंगवलेली असतात.
चित्रातली प्रतिमा कुठचीही असो ती एकच कार्य करते आपल्याला ही जाणीव करून देते की, आपण कसं पाहिलं, पाहात आहोत आणि त्यावरून आपली मानसिक स्थिती काय आहे
आपण आपल्या काही नैसर्गिक प्रक्रियांना ओळखून काही आचार विकसित करतो. हळूहळू हे आचार संस्कृतीचा भाग बनतात.
समरसून जगण्याच्या वृत्तीतून, जीवनानुभवातून स्मृतिकोष व त्यातून कलाकृती तयार होतात. कलाकृतींचं रसग्रहण करताना संवेदनानुभव, त्यांच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या भावना यांना विस्तारपूर्वक पाहता, समजता येतं.
स्वच्छतेबाबतची सार्वत्रिक जाणीव, भान, त्याबद्दलची खात्री, समाधान हे सौंदर्यजाणीव-समज याबाबतची पहिली पायरी असू शकते.
बुद्ध, गांधी व मोदी
मोदी सरकारला एक वर्ष झालंय. सत्ता इतकी र्सवकष आहे की, तुलनात्मक विचाराला तुल्यबळ विरोधी पक्षच अस्तित्वात नाही.
रुबाबदार, तडफदार.. सर्व समाजापेक्षा, लोकांपेक्षा वेगळे राज्यकर्ते किंवा, एक हात उंचावून दिशा दाखवणारे नेते..
कुंभार, विणकर, लोहार, सुतार, शिल्पकार, मूर्तिकार.. हे सर्व जण निसर्गचक्रावर आधारित त्याच्या सहकार्याने आपले कार्यचक्र, निर्मितिचक्र चालवणारे.
समग्र न पाहता येणं या गोष्टीने आपल्याला इतकं सतावलंय की, ग्रीक तत्त्ववेत्ता प्लेटो याने त्याच्या रिपब्लिकमध्ये जाहीर करून टाकलं की, चित्रकार वस्तूकडे एकाच बाजूने पाहून, त्या वस्तूच्या एकाच बाजूचं
पाश्चात्त्य चित्रकलेच्या इतिहासात इटलीमध्ये, प्रबोधनकाळात चित्रकारांनी पस्र्पेक्टिव्ह हे तंत्र वापरले.
पाहणे = विचार करणे = चित्रभाषा
चित्रं सुरुवातीला नुसत्या काही रेषा किंवा रंगाचे अस्पष्ट आकार असतात, ते आकार हळूहळू स्पष्ट होऊ लागतात.
दैनंदिन जीवनात जरी शब्दभाषा आणि चित्रभाषा या एकत्रित गुंफल्या गेल्या तरीही चित्रभाषेचं, दृश्यभाषेचं एक स्वतंत्र अस्तित्व आहे.
प्रसिद्ध इटालियन चित्रकार लिओनार्दो द विन्सी हा त्याच्या मोनालिसा या चित्रामुळे ओळखला जातो. त्याच्या सांगण्यामध्ये एक संयत हळुवारपणा व निरीक्षकाच्या वृत्तीने पाहिलेली, तपशिलांनी भरलेली संवेदनशीलता आहे.
जेव्हा चित्रं ‘कशाचं’ आहे ते कळत नाही तेव्हा आपल्यातला भाषिक प्राणी जागा होऊन लगेच प्रश्न विचारतो. चित्र कोणाचं आहे
चित्रकार वस्तूची ओळख-रूपं आपल्याला दाखवतो; पण ती दाखवताना त्यांच्या आभासी गुणाचा वापर करत, स्वत:चा अनुभव मांडण्याकरिता इतर संवेदना रूपंही त्यात मिसळतो.
#Sanju : येरवड्यातून बाहेर आलेला 'संजू' म्हणतोय, 'अपना लाइफ फुल सापसिडी का बोर्ड है'
अखेर लग्नाबाबत सोनम कपूरने सोडले मौन
मिलिंद सोमणच्या लग्नात का झाली अंकिता लोखंडेची चर्चा
Video : आलियाने अशी पूर्ण केली आपल्या चाहत्याची इच्छा
इरसाल चाहत्याने तेंडुलकरला दिला चक्क चित्रपट गिफ्ट
सिंचनाचे पाणी वीज प्रकल्पांना देण्याचा घाट
संभाजी ब्रिगेडच्या कार्यकर्त्यांकडून आसाराम बापूच्या आश्रमाची तोडफोड
औरंगाबादच्या समांतर पाणीप्रश्नी शिवसेनेची भूमिका दुटप्पी
साने गुरुजी यांच्या हस्तलिखितांचे जतन
‘लोकसत्ता लोकांकिका’ पुन्हा पाहण्याची संधी
राष्ट्रीय उद्यानातील आदिवासींचे स्थलांतर
एअरपोर्ट फनेल विभागातील रहिवाशांना अखेर दिलासा
भटक्या कुत्र्याचा चार जणांना चावा
परीक्षांचा काळ आणि विजेचा ‘दुष्काळ’
माझ्यासाठी गुजराती संस्कृती शिकणं थोडं कठीण होतं- कंगना रणौत


~ बालभारती - मराठी कविता ~: निर्झरास

श्रावण मासि हर्ष मानसी' म्हणत रिमझिम पावसात चिंब भिजलेले ते दिवस किंवा 'आनंदी आनंद गडे' म्हणत नाचत-बागडत मारलेल्या उड्या; 'पावसाच्या धारा येती झरझरा' म्हणत पाण्यात सोडलेल्या कागदी बोटी; 'छान किती दिसते.. फुलपाखरू' गुणगुणत बागेत बागडलेले ते क्षण. प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश' किंवा 'आमुचे.. चढवू गगनी निशाण' म्हणत पंधरा ऑगष्टच्या प्रभातफेरीत भरपावसात भिजत दिलेल्या घोषणा; 'लाडकी बाहुली होती माझी एक' म्हणत खेळलेले भातुकलीचे खेळ.. रम्य ते बालपण आणि रम्य ते शालेय जीवन वयं पुढे पुढे सरकत गेले तसे बालपण निघून गेलं. पण व्यक्ती वयाने किंवा कर्तृत्वाने कितीही मोठी झाली तरी प्रत्येकाच्या अंतःकरणात कुमार वयात शिकलेले धडे आणि कवितांसाठी एक छोटासा कोपरा राखून ठेवलेला असतो. कुमार वयात शिकलेले धडे आणि विशेषत: कविता यांचा बालमनावर उमटलेला विलोभनीय ठसा जीवनात कधीच पुसला जात नाही. शालेय अभ्यासक्रमातल्या कविता आजही विसरता येत नाहीत. किंबहूना, अगदी बालपणापासून त्या कविता कुठेतरी खोलवर आपल्या मनात घर करून बसलेल्या असतात. शालेय जीवनात शिकत असताना ज्या शिक्षकांनी अशा कविता आपल्या हृदयावर बिंबविल्या त्या गुरुजनांचे ॠण कसं व्यक्त करावं हे कळत नाही.
साधारणत: १९४० सालापासून अगदी अलीकडच्या शालेय अभ्यासक्रमातल्या म्हणजेच जवळजवळ तीन पिढ्यांनी अभ्यासलेल्या काही निवडक कविता इथे संग्रहीत करून त्या गुरुजनांना आणि सर्व मान्यवर कविंना हा मानाचा मुजरा...
महत्त्वाची सुचना: या ब्लॉगवरील प्रकाशित सर्व कविता ह्या बालभारती, युवकभारती, कुमारभारती या पाठ्यपुस्तकातील आणि १९७१-७२ पुर्वीच्या शालेय स्तरावरील क्रमिक पुस्तकातील असून, माझ्याकडून त्या कवितांचा कोणताही व्यवहारी वापर होत नाही. ह्या सर्व कविता वेगवेगळ्या माध्यमांतून संकलित करून हा केवळ एक संग्रह बनवलेला आहे. या सर्व कवितांचे हक्क महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, माध्यमिक व उच्य माध्यमिक शिक्षण मंडळ, संबंधित कवी किंवा त्यांच्या वारसदारांकडे सुरक्षित असून कोणत्याहि प्रकारे कॉपीराईट भंग करण्याचा अथवा कोणाच्या भावना दुखवण्याचा उद्देश नाही. केवळ मराठी काव्य-रसिक, वाचक आणि अभ्यासक यांना शालेय अभ्यासक्रमातील अनमोल कवितांचा खजिना एकत्र उपलब्ध करून देण्याचा हा एक प्रांजळ प्रयत्न आहे.
येथील कवितांच्या प्रकाशनाबद्दल संबंधितांना काही आक्षेप असल्यास किंवा कॉपीराईट हक्क भंग होत असल्यास त्या काढून टाकल्या जातील. प्रत्येक कवितेच्या खाली कवींची नावे दिली असून नजरचुकीने एखादे नाव राहिले असल्यास किंवा चुकीचे नाव दिलेले असल्यास कृपया लक्षात आणुन द्यावे ही विनंती. ह्या ब्लॉगवरील सहित्य Copy & Paste करु नका. कॉपी पेस्ट न करता ब्लॉगच्या लिंकचा उपयोग करा अथवा, तुमचा इ-मेल आयडी आम्हाला कळवल्यास आपल्याला हवी असलेली कविता मेलवरून जरुर पाठवू.
कृपया ह्या ब्लॉगवरील साहित्याचा कुणीही व्यवहारी वापर करू नये हि विनंती. सर्व वाचकांनी याची नोंद घ्यावी.
ब्लॉगला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद
गिरिशिखरें, वनमालाही ll दरीदरी घुमवित येई
कड्यावरुनि घेऊन उड्या ll खेळ लतावलयीं फुगड्या.
घे लोळण खडकावरतीं ll फिर गरगर अंगाभंवतीं;
जा हळुहळु वळसे घेत ll लपत-छपत हिरवाळींत;
पाचूंची हिरवीं रानें ll झुलव गडे, झुळझुळ गानें
वसंतमंडप-वनराई ll आंब्याची पुढतीं येई.
श्रमलासी खेळुनि खेळ ll नीज सुखें क्षणभर बाळ
हिं पुढची पिवळीं शेतें ll सळसळती-गाती गीतें;
झोप कोठुनी तुला तरी ll हांस लाडक्या
बालझरा तूं बालगुणी ll बांल्याचि रे
बालतरू हे चोहिंकडे ll ताल तुला देतात गडे
प्रेमभरें त्यांवर तूंही ll मुक्तमणि उधळुनि देई
बुदबुद-लहरी फुलवेली ll फुलव सारख्या भंवतालीं
सौंदर्ये हृदयांमधलीं ll दे विश्वी उधळून खुलीं
गर्द सावल्या सुखदायी ll वेलींची फुगडी होई
इवलालीं गवतावरतीं ll रानफुलें फुलती, हंसती.
झुलवित अपुले तुरे-तुरे ll निळीं लव्हाळीं दाट भरे.
जादूनेच तुझ्या बा रे  ll वन नंदन बनलें सारें
सौंदर्याचा दिव्य झरा ll बालवसंतचि तूं चतुरा;
या लहरीलहरींमधुनी ll स्फूर्ति दिव्य भरिसी विपिनीं.
आकाशामधुनी जाती ll मेघांच्या सुंदर पंक्ती;
इंद्रधनूची कमान ती ll ती संध्या खुलते वरतीं;
रम्य तारका लुकलुकती ll नीलारुण फलकावरतीं;
शुभ्र चंद्रिका नाच करी ll स्वर्गधरेवर एकपरी;
हिं दिव्यें येती तुजला ll रात्रंदिन भेटायाला
वेधुनि त्यांच्या तेजानें ll विसरुनियां अवघी भानें,
धुंद हृदय तव परोपरी ll मग उसळी लहरीलहरी
त्या लहरीमधुनी झरती ll दिव्य तुझ्या संगीततति
नवल न, त्या प्राशायाला ll स्वर्गहि जर भूवर आला
 तव गायन रे ll वेड लाविना कुणा बरें
पर्वत हा, ही दरीदरी ll तव गीतें भरलीं सारीं.
गाण्यानें भरलीं रानें ll वर-खाली गाणें
 ll गीतमय ब्रम्हांड डुलें
व्यक्त तसें अव्यक्तहि तें ll तव गीतें डुलतें-झुलतें
मुरलीच्या काढित ताना ll वृंदावनिं खेळे कान्हा;
धुंद करूनि तो नादगुणें ll जडताही हंसवी गानें;
दिव्य तयाच्या वेणुपरी ll तूंहि निर्झरा
गाउनि हें झुळझुळ गान ll विश्वाचे हरिसी भान
गोपि तुझ्या हिरव्या वेली ll रास खेळती भंवतालीं
तुझ्या वेणुचा सूर तरी ll चराचरावर राज्य करी
काव्यदेविचा प्राण खरा ll तूंच निर्झरा
या दिव्याच्या धुंदिगुणें ll दिव्याला गासी गाणें.
मी कवितेचा दास, मला ll कवी बोलती जगांतला,
परि न झरे माझ्या गानीं ll दिव्यांची असली श्रेणी
जडतेला खिळुनी राही ll हृदयबंध उकलत नाही
दिव्यरसीं विरणें जीव ll जीवित हें याचे नांव;
तें जीवित न मिळे मातें ll मग कुठुनी असलीं गीतें
दिव्यांची सुंदरमाला ll ओंवाळी अक्षय तुजला
तूंच खरा कविराज गुणी ll सरस्वतीचा कंठमणि
अक्षय तव गायन वाहे ll अक्षयांत नांदत राहे
शिकवी रे, शिकवी मातें ll दिव्य तुझी असलीं गीतें
फुलवेली-लहरी असल्या ll मम हृदयी उसळोत खुल्या
वृत्तिलता ठायींठायीं ll विकसूं दे सौंदर्याहीं
प्रेमझरी-काव्यस्फूर्ति ll ती आत्मज्योती चित्तीं
प्रगटवुनी चौदा भुवनीं ll दिव्य तिचें पसरी पाणी
 ll अविच्छिन्न मग चोहिंकडे
प्रेमशांतिसौंदर्याहीं ll वेडावुनि वसुधामाई
मम हृदयीं गाईल गाणीं ll रम्य तुझ्या झुळझुळ वाणी
आणि जसें सगळें रान ll गातें तव मंजुळ गान,
तेंवि सृष्टिची सतार ही ll गाईल मम गाणीं कांहीं
Labels: निर्झरास~, बालकवी (१८९० – १९१८)
या ब्लॉगला ‘आपलं’ मानून वेळोवेळी सल्ला देणार्‍या सर्व हितचिंतकांचे तसेच सर्व पाठीराख्यांचे आणि वाचकांचे येथे मनापासून आभार. आत्तापर्यंतच्या संकलन प्रवासात प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष अनेक प्रकारे मला सहकार्य केल्याबद्दल खालील व्यक्तींचा ऋणी आहे.
जेष्ठ साहित्यिक शं.ल. नाईक, देगलूर
श्री मिलिंद जोशी, पुणे
श्री नितिन करंदीकर, पुणे
श्री वसंत जोशी, बदलापूर
जेष्ठ कवी श्री उपेंद्र चिंचोरे, पुणे
जेष्ठ कवी श्री सुनील सामंत, ठाणे
श्री किरण राजे, मुंबई
श्रीमती नीता आंबेगांवकर, ठाणे
श्रीमती वनमाला पाटील, जालना
श्रीमती मृदुला तांबे, मुंबई
श्रीमती कांचन कराई, मुंबई
श्री सुनील देवरे, नवी मुंबई
श्री राजाराम म्हापदी, मुंबई
श्रीमती सुषमा मुणगेकर, मुंबई
श्रीमती चित्रा बारसकर, मुंबई
कु. भक्ती परब, मुंबई
श्रीमती अल्का विभस, दुबई (UAE)
श्रीमती सुप्रिया शिरोडकर, सावंतवाडी
सर्व कवींची सूची डाव्या आणि कवितांची वर्गवारी उजव्या बाजूच्या रकान्यात दिलेली आहे. तसेच काही निवडक कवींचा अल्प-परिचय वर्गीकरण करून खालील पट्टीत वेगवेगळ्या पानांवर दिलेला आहे. हवं ते पान उघडण्यासाठी डाव्या बाजूच्या रकान्यात योग्य ठिकाणी टिचकी मारावी आणि हवी ती कविता वाचण्यासाठी उजव्या बाजूच्या रकान्यात कवितेच्या शिर्षकावर टिचकी मारावी.
अ. ज्ञा. पुराणिक (2)
अनिल (१९०१ – १९८२) (5)
अरुण कांबळे (१९५३ – २००९) (1)
अरुण कोलटकर (१९३२ – २००४) (1)
अविनाश ओगले (१९५६ – २०१२) (1)
अशोक कौ. कोळी (१९७५ – हयात) (2)
आनंदराव कृ. टेकाडे (1)
आरती प्रभू (१९३० – १९७६) (1)
इंदिरा संत (१९१४ – २०००) (6)
इंद्रजीत भालेराव (– हयात) (1)
उत्तम कोळगांवकर (हयात) (1)
ए.पां. रेंदाळकर (१८८७ – १९२० ) (2)
कल्याण इनामदार(१९३९ – २००८) (1)
कवी गिरीश (१८९३ – १९७४) (2)
कवी बी (१८७२ – १९४७) (2)
काव्यविहारी (१८८४ — १९७५) (1)
कुंजविहारी (१८९६ – १९८१) (1)
कुसुमाग्रज (१९१२ – १९९९) (20)
के. ना. डांगे (1)
केशव मेश्राम (१९३७ – २००७) (1)
केशवकुमार (१८९८ – १९६९) (3)
केशवसुत (१८६६ – १९०५) (14)
खलील मोमीन (हयात) (1)
ग. दि. माडगुळकर (१९१९ – १९७७) (14)
ग. ल. ठोकळ (१९०९ – १९८४) (1)
ग.त्र्यं.माडखोलकर (१८९९ – १९७६) (1)
ग.ल. ठोकळ (१९०९ – १९८४) (1)
ग.ह. पाटील (१९०६ – १९८९) (6)
गजमल माळी (१९३५ - २०१७) (1)
गिरिश (१८९३ – १९७३) (1)
गोपीनाथ (१९०७ – २०००) (5)
गोविंद (१८७४ – १९२६) (2)
गोविंदाग्रज (१८८५ – १९१९) (7)
ग्रेस (१९४० – २०१२) (2)
चंद्रशेखर (१८७१ – १९३७) (2)
चोखामेळा (१३३८ – ) (1)
जोतिबा फुले (१८२७ – १८९०) (2)
डॉ. वसंत सावंत (१९३५ – १९९६) (1)
डॉ. सुरेश सावंत (१९६० – हयात) (2)
ताराबाई मोडक (१८९२ - १९७३) (1)
तुकाराम धांडे (– हयात) (1)
दत्त कवी (१८७५ – १८९९) (5)
दत्ता हलसगीकर (१९३४ – २०१२) (2)
दु. आ. तिवारी (1)
ना. के. बेहेरे (1)
ना. गं. लिमये (1)
ना. धों. महानोर (१९४२ - हयात) (4)
ना. वा. टिळक (१८६२ - १९७४) (7)
ना.घ. देशपांडे (१९०९ - २०००) (5)
नारायण कुलकर्णी कवठेकर ( १९५१ - हयात) (1)
नारायण सुर्वे (१९२६ – २०१०) (4)
निकुंब (१९१९ – १९९९) (1)
पद्मा विष्णू गोळे (१९१३ - १९९८) (5)
पांडुरंग श्रा. गोरे (1)
पु. शि. रेगे (१९१० - १९७८) (1)
प्रभा गणोरकर (१९४५) (1)
प्रवीण दवणे(– हयात) (1)
फ. मुं. शिंदे (१९४८) (3)
फादर स्टीफन्स (१५४९ - १६१९) (1)
बहीणाबाई चौधरी (१८८० - १९५१) (10)
बा. भ. बोरकर (१९१० – १९८४) (10)
बा. सी. मर्ढेकर (१९०९ – १९५६) (6)
बालकवी (१८९० – १९१८) (15)
बाळकृष्ण भिडे (१८७४ - १९२९) (1)
भा. दा. पाळंदे (1)
भा. रा. तांबे (१८७४ - १९४१) (14)
म. म. देशपांडे (१९२९ – २००५) (1)
मंगेश पाडगांवकर (१९२९ – २०१५) (13)
मनमोहन नातू (१९११ – १९९१) (3)
माधव (१८९२ – १९५८) (2)
माधव जूलियन (१८९४ – १९३९) (6)
मुकुंदराज (११२० - १२१०) (1)
मुक्तेश्वर (१६०९ -१६४५) (1)
मुक्तेश्वर (१६०९ – १६४५) (1)
मोरोपंत (१७२९ – १७९४) (2)
यशवंत (१८९९ – १९८५) (13)
रमेश तेंडुलकर (१९३० – १९९९) (1)
रवींद्र भट (१९३९ – २००८) (1)
रवींद्रनाथ टागोर (१८६१ – १९४१) (1)
लक्ष्मीकांत तांबोळी (१९३९ – हयात) (2)
वंदना विटणकर ( – २०११) (2)
वसंत बापट (१९२२ – २००२) (11)
वा. ना. आंधळे (1)
वा. रा. कांत (१९१३ – १९९१) (1)
वा.गो. मायदेव (१८९४ – १९६९) (7)
वामन निंबाळकर (१९४३ – २०१०) (1)
वामन पंडित (१६३६ – १६९५) (2)
वासुदेव बळवंत पटवर्धन (1)
वि. भि. कोलते (१९०८ - १९९८) (1)
वि. स. खांडेकर (१८८९ – १९७६) (1)
वि.दा. सावरकर (१८८३ – १९६६) (3)
वि.म. कुलकर्णी (१९१७ – २०१०) (9)
विठ्ठल वाघ (१९४५ – हयात) (3)
विंदा करंदीकर (१९१८ – २०१०) (6)
विनायक ओक (१८४० – १९१४) (1)
शं. ल. नाईक (हयात) (2)
शंकर रामाणी (१९२३ – २००३) (1)
शंकर वैद्य (१९२८ – २०१४) (1)
शरणकुमार लिंबाळे (१९५६ – हयात) (1)
शशिकांत शिंदे (१९६७) (1)
शांता शेळके (१९२२ – २००२) (9)
शिरीष पै (१९२९) (1)
श्री. दि. इनामदार (1)
श्री. बा. रानडे (१८९२ – १९८४) (3)
श्रीपाद कोल्हटकर (१८७१ – १९३४) (1)
संजीवनी मराठे (१९१६ – २०००) (2)
संत ज्ञानेश्वर (१२७५ – १२९६) (3)
संत तुकाराम (१६०८ – १६४९) (6)
संत नामदेव (१२७० – १३५०) (1)
सतीश काळसेकर (फेब्रुवारी १९४२) (1)
सदानंद रेगे (१९२३ – १९८२) (2)
समर्थ रामदास (१६०८ – १६८२) (2)
सरला देवधर ( – १९९१) (1)
सरिता पदकी (१९२८ – २०१५) (2)
साने गुरुजी (१८९९ – १९५०) (5)
सावित्रीबाई फुले (१८३१ – १८८७) (1)
सुरेश भट (१९३२ – २००३) (2)
सेनापती बापट (१८८० – १९६७) (1)
हरी स. गोखले (1)
हिरा बनसोडे (१९१९ – ) (1)
सुंदर माझी शाळा हो सुंदर माझी शाळा ll धृ ll शाळेभोवती सारी झाडं रक्षण करण्या आम्ही पुढं रोज आम्हाशी बोलतसे हा भिंतीवरचा फळा ll १ ll ...
ही आवडते मज मनापासुनी शाळा | लाविते लळा ही, जसा माउली बाळा || हास ऱ्या फुलांचा बाग जसा आनंदी | ही तशीच शाळा, मुले इथे स्वच्छंदी |...
चित्रकार : श्री. श्रीमंत होनराव, वाई शेतामधी माझी खोप तिला बोराटीची झाप तिथं राबतो, कष्टतो माझा शेतकरी बाप लेतो अंगावर चिंध्या खा...
छोटेसे बहिण-भाऊ, उद्याला मोठाले होऊ उद्याच्या जगाला, उद्याच्या युगाला, नवीन आकार देऊ ll धृ ll ओसाड उजाड जागा, होतील सुंदर बागा शेता...
मनिं धीर धरीं, शोक आवरीं जननी l भेटेन नऊ महिन्यांनीं ll धृ० ll या न्यायाची, रीत मानवी असते l खरि ठरते, केव्हां चुकते किति दुर्दैवी, प्...
~~ मान्यवरांच्या प्रतिक्रिया ~~
ज्येष्ठ कवयित्री सरिता पदकी यांची प्रतिक्रिया
जेष्ठ बालसाहित्यिक श्री शं. ल. नाईक यांची प्रतिक्रिया
"बालभारती आठवणीतील कविता" या ई-पुस्तकाबद्दल लोकसत्ता, मुंबई वृत्तांत मधील बातमी.
१७ ऑक्टोबर २०११ रोजी प्रसिद्ध झालेली महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे आवृत्ती मधील बातमी.
~~~ कवितांची वर्गवारी ~~~
अ आ आई~ अ आ ई~ अखंड~ अंगाई गीते~ अग्निपंख नभि फडफडु दे~ अजाण लेकरे~ अजुनि चालतोंचि वाट~ अढळ सौंदर्य~ अनंत-स्तोत्र~ अनंत~ अनामवीरा~ अमर हुतात्मे~ अरुण~ अरे संसार संसार~ असाच~ असो तुला देवा माझा~ अस्मान~ आइ~ आई मला दे ना~ आई~ आईपणाची भीती~ आईसारखे दैवत~ आकाशवेडी~ आकाशातील घारीस~ आजीचे घड्याळ~ आटपाट— नगरांतील काहणी~ आठवते ना~ आतां उजाडेल~ आता उठवू सारे रान~ आता~ आनंद~ आनंदाने नाचूया~ आनंदी - आनंद~ आपणच आपल्याला~ आभाळाची आम्ही लेकरे~ आमची मांजरी~ आमचे घर~ आम्ही कोण~ आम्ही तर जंगलची पांखरें~ आम्ही तिघे भाऊ~ आर्या आली बघ गाई~ आवाहन~ आव्हान~ आहे मनोहर तरी गमतें उदास~ इच्छा~ इंजिनदादा~ इथें~ इरलेवाली~
उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ
उगवले नारायण~ उघड उघड पाकळी~ उठा चिऊताई~ उतुंग आमुची उत्तर सीमा~ उदासीनता~ उद्यांचा काय नेम~ उद्योगी मुंग्या~ उपदेशपर आर्या~ उषा~ ऊठ गोपाळजी~ ऊन हिवाळ्यांतिल शिरशिरता~ ऋण~ ऋणाईत~ ऋणानुबंध~ एक खेडें~ एखाद्याचें नशीब~ ऐकव तव मधु बोल~ औदुंबर~
कणभर तीळाची मणभर करामत~ कणा~ कधीं पाहातों~ कळयांची फुलें कशी झाली~ कळीचे फुल कसे झाले~ कशासाठी पोटासाठी~ कां रे नाठविसी~ कादरखां~ कापणी~ कावळा व आणि बगळा~ किती तरी दिवसांत~ किमया~ कुणकूण~ कृतज्ञता~ केकावली~ केवढे हे क्रौर्य~ केवळ माझा सह्यकडा~ कोकण~ कोकिलान्योक्ति~ कोलंबसचे गर्वगीत~ कोळ्याचा प्रयत्न~ क्रांतीचा जयजयकार~ खचतो माझा धीर~ खंड्या~ खबरदार जर टाच मारुनी~ खरा धर्म~ खापराचे दिवे~ खेळणी~ खोपा~
गजान्योक्ती~ गढी~ गणपत वाणी~ गदड निळे~ गरगर गिरकी~ गवतफुला~ गवताचं पातं~ गाई घरा आल्या~ गाऊ त्यांना आरती~ गुराख्याचें गाणें~ गुलामाचें गाऱ्हाणें~ गे मायभू~ गोड हिवाळा~ गोदागौरव गोष्टी घराकडिल~ ग्रीष्मातल्या सकाळी~ घड्याळ~ घड्याळबाबा~ घन तमीं शुक्र बघ राज्य करी~ घननिळ~ घर कौलारू~ घर~ घरीं एकच पणती~ घाटातील वाट~ घाल घाल पिंगा वाऱ्या~ घे कुठार~ घेता~
चढवू गगनी निशाण~ चांदोबाची गंमत~ चाफेकळी~ चिऊताईचीं पिलें~ चिंतातुर जंतू~ चित्रवीण~ चिमणा वासुदेव~ चिमणीचा घरटा~ चिमण्यांस~ चुकलेलें कोंकरुं~ चैत्र पाडवा~ छोटेसे बहिण भाऊ~
जग-रहाटी जन पळभर म्हणतिल~ जनता अमर आहे~ जय जवान~ जयोस्तुते~ जरा अस्मान झुकले~ जलदाली~ जाईन दूर गावा~ जाग जाग भारता~ जालियनवाला बाग~ जिऊ जिकडेतिकडे पाणीच पाणी~ जिंकू किंवा मरू~ जीर्ण दुर्ग~ जीर्ण पाचोळा~ जे उरात उरते~ जो जो रे~ जोगिया~ ज्योत~ झप-झप चाललेत नाजुक पाय~ झपूर्झा झाडांचं मूल~ झाडे लावू~ झाल्या तिन्हिसांजा~ झांशिवाली~ झिणिझिणि वाजे बीन~ झुक झुक अगीनगाडी~ झुक झुक झुक गाडी~ झुळुक~
ट ठ ड ढ ण
टप टप टाकित टापा~ टप टप पडती अंगावरती~ डराव डराव~ डरांव डरांव~ डाव्या हाताचा अर्ज~ डोंगरी शेत~
तर मग गट्टी कोणाशी तळ्याकाठी~ तहान~ ताजी भाजी~ तांबियाचे नाणे~ ती शाळा~ तुतारी~ तुरुंगाच्या दारांत~ ते मर्‍हाटी बोलैन~ तेथें कर माझे जुळती~ तो श्रीकृष्णराओ जेथ~ थांब जरासा बाळ~ थांब पावसा ऊन पडूं दे~ थारा दे~ थेंबा थेंबा येतोस कोठून~ थोर तुझे उपकार~ दगडाची पार्थिव भिंत~ दान~ दास डोंगरी राहतो~ दिन दिन दिवाळी~ दिवाळी शके~ दीपज्योतीस~ दीपविसर्जन~ दुपार~ दूर दूर माझे घर~ दे~ देव अजब गारोडी~ देवा तुझे किती~ देवाचे घर~ देवाजीनें करुणा केली~ देह मंदिर चित्त मंदिर~ दोन दिवस~ द्वाड मनी~
धमाल सुट्टी~ धरत्रीले दंडवत~ धाव धाव गा श्रीपती~ धूळपेरणी~ नको नको रे पावसा~ नदी आणि कवी~ नदीचे गाणे~ नंदीबैल~ नदीमाय~ नलराजा आणि हंस - 1~ नलराजा आणि हंस - २~ नलराजा आणि हंस - ३~ नवी पिढी~ नसती उठाठेव~ नाच रे मोरा~ नाहीं निर्मळ जीवन~ निज माझ्या बाळा~ निजलेल्या मुलास~ निरोप~ निर्झरास~ निर्धार~ निवडुंगाच्या शीर्ण फुलाचे~ नीतिशतकांतील वेंचे~
पक्षी जाय दिगंतरा ~ पक्षी~ पंचारती~ पडुं आजारी~ पतंग उडवूं~ परमेश्वराची प्रार्थना~ पर्‍यांचे गाणे~ पलीकडे ओढ्यावर~ पसायदान~ पहा टाकले पुसुनी डोळे~ पाऊस कधीचा पडतो~ पाऊस खुळा~ पाऊस~ पाऊस~~ पाकोळी~ पाखरबोली~ पांखरा येशिल का परतून~ पांखरांची शाळा~ पाखरांनो तुम्ही~ पाणपोई~ पापाची वासना नको दावूं डोळां~ पारवा~ पाळींव पोपटास~ पावसाच्या धारा~ पाहुणचार~ पिंपळाचे पान~ पिसाट मन~ पीक खुशीत डोलतंया~ पुरे जाणतों मीच माझें बल~ पृथ्वीचे प्रेमगीत~ पेपर~ पैठणी पोटापुरता पसा पाहिजे~ पोपट~ प्रबोधन~ प्रभात~ प्रार्थना~ प्रेम कर भिल्लासारखं~ प्रेमस्वरूप आई~ फिर्याद~ फुंकर~ फुलपांखरू~ फुलपांखरूं~ फुलपांखरे~ फुलराणी~ फुलांची विनंति~ फुलात न्हाली पहाट ओली~
बघ आई~ बलसागर भारत होवो~ बाप~ बापा रे~ बापुजींची प्राणज्योती~ बाभळी~ बाभळीविषयीं अन्योक्ति~ बाभुळझाड~ बालगीत~ बालिश बहु बायकांत बडबडला~ बाळ जातो दूर देशा~ बाळाची बोली~ बिकट वाट वहिवाट~ बिनभिंतीची शाळा~ भक्तांचिया लोभा~ भंगु दे काठिन्य~ भय इथले संपत नाही~ भिल्लाचा पोर~ भुईनळ्यांचे झाड फुलांचे~ भूपाळी भेटेन नऊ महिन्यांनीं~ भोंवरा~
मंथर नाग~ मन~ मनीषा~ मयूरान्योक्ति~ मरणांत खरोखर जग जगतें~ मराठबाणा~ मराठी भाषेची प्रशस्ति~ मराठी माती~ महाराष्ट्र गीत~ महाराष्ट्रलक्ष्मी~ माझा गाव~ माझा भारत~ माझा हिंदुस्थान~ माझि शाळा~ माझी आई माझी आई~ माझी कन्या~ माझी बाहुली~ माझी माय सरसोती~ माझी मुक्ताई~ माझी शाळा~ माझें घड्याळ~ माझ्या गोव्याच्या भूमीत~ माझ्या छकुलीचे डोळे~ माझ्या जन्मभूमीचें नांव~ माझ्या शब्दांनो माणूस~ माणूसपण गारठलंय~ मातृभूमीस वंदन~ माधुकरी~ मानव म्हणावे का~ मामाची गाडी~ माय मराठी~ माय~ मायबोली~ मावळत्या सूर्याप्रत~ माहेर~ मित्र आमुचा नवा~ मी कोण मी फूल तृणांतिल इवलें~ मी वाचवतोय~ मीच माझा एककल्ली~ मुक्या जिवांचे दु:ख~ मुलांस बोध~ मृग~ मृगाचिये अंगीं~ मेंढपाळ~ मोगर्‍याचा हार~ या झोपडीत माझ्या~ या बालांनो~ या भारतात बंधुभाव~ या लाडक्या मुलांनो~ येवढे द्यावे~
राजहंस माझा निजला~ राजहंस~ राज्याभिषेक गीत~ राज्याभिषेक गीत~~ रानपांखरा~ रानवेडी~ रानांत पडलेले फूल~ रानातल्या बोरीला~ रायबा~ रिकामे मधुघट~ रुद्रास आवाहन~ लढा वीर हो लढा~ लमाणांचा तांडा~ लाडकी बाहुली~ लाला टांगेवाला~ लेझिम~ वनसुधा~ वाट ~ वाट~ वाढदिवस~ वारूळ~ वासरू~ वासुदेव आला~ विझता विझता~ विटीदांडूचा खेळ~ विद्याप्रशंसा~ विद्यार्थ्याप्रत~ विमान~ विवेक~ विवेकसिंधु~ विश्वास ठेव~ वेडं कोकरु~
शतकानंतर आज पाहिली~ शतदा प्रेम करावे~ शबरीगीत~ शब्द ~ शब्द~~ शहाणी बाहुली~ शांत बहरलेली रात्र~ शांत सागरी कशास~ शांताचेया घरा~ शांती (प्रार्थना) शांती~ शापित मी तगमगतो~ शाळेचा रस्ता~ शासन~ शिंग फुंकिले रणी~ शिशिर~ (हिवाळा) शुकान्योक्ति~ शूर शिपाई~ शेतकींतील सुख शेवटचा लाडू~ श्रावण~ श्रावणबाळ~ श्रावणमास~ श्री ज्ञानेश्वर समाधीवर्णन~ श्रीमहाराष्ट्रगीत~ श्रीरंग ~
स ह ळ क्ष ज्ञ
सकाळ~ सकाळ~~ सण एक दिन~ संतवाणी~ संताजींची घोडदौड~ सतारीचे बोल~ संथ निळे हें पाणी~ समतेचे हे तुफान उठले~ समाधी~ सरस्वतीची भूपाळी~ सरितेचें चरित~ सहानभूती~ सांग मला रे सांग मला~ सांग सांग भोलानाथ~ सागर~ सागरास~ सांगा कस जगायचं~ सात रंग~ सायंकाळची शोभा~ सारीं फुलेंच फुलें~ सिंहान्योक्ति~ सुंदर माझी शाळा~ सुंदर मी होणार~ सुंदरतेची भेट~ सूर्यान्योक्ति~ सैनिकाप्रत~ स्पर्शातून~ स्फूर्ति~ स्वर्ग~ स्वातंत्र्यलक्ष्मीस मुजरा~ हरिणान्योक्ती~ हा देश माझा~ हा हिंददेश माझा~ हिंमत द्या थोडी~ हिरकणी~ हिरवळ आणिक पाणी~ हिरवें तळकोंकण~ हिरीताचं देनं घेनं~ हे कोण गे आई हे राष्ट्र देवतांचे~ ह्या दु:खाच्या कढईची~ ह्या नभाने ह्या भुईला दान द्यावे~
अंगाईगीत (4) अभंग (9) आर्या (1) ओवी (8) ग्रामीण कविता (2) छंद-बद्ध (10) दशपदी (2) पोवाडा (1) प्रार्थना (3) फटका (1) बडबडगीत (2) बालगीत (35) भूपाळी (1) मुक्तछंद (5) शौर्यगीत (9) स्वदेशप्रेम (10)
मराठी कवी - अल्प-परिचय
विसाव्या शतकातील 'युगप्रवर्तक' - बा. सी. मर्ढेकर
बालभारती - फेसबुक पृष्ठ
बालभारती - फेसबुक पृष्ठ
मराठी ब्लॉग जगत् - विजेट कोड
बालभारती - वाचक (Followers)
"बालभारती - मराठी कविता" ह्या ब्लॉगवरील साहित्याचा कुणीही व्यवहारी वापर करू नये. . Watermark theme. Powered by Blogger.


Carry On Deshpande | Marathi Dhamaal

दिग्दर्शक : विजय पाटकर
निर्माता : गणेश हजारे
निर्मितीसंस्था : अथर्व फॉर यू रिक्रेयशन अॅण्ड मिडिया प्रा. लि.
कलाकार : पुष्कर श्रोत्री, हेमलता बाने, सागर कारंडे, संजय खापरे, मानसी नाईक, सीमा कदम, जयवंत वाडकर, विजय कदम
कथा : हेमंत एदलाबादकर
पटकथा : हेमंत एदलाबादकर
मराठी धमाल डॉट कॉम या वेबसाईटवर सिनेसृष्टीतील न्यूज, फीचर्स, इव्हेंट्स्, गॉसीप्स्, आगामी सिनेमे, सिनेमाचा फर्स्ट लूक, ट्रेलर्स, सिनेमा रिव्ह्यू, बॉक्स ऑफिस कलेक्शन या बरोबरच टी.व्ही मालिका, नाटक, संगीत हे सर्व काही फक्त एका क्लिकवर उपलब्ध आहे .
Marathi Dhamaal Recommendation आता ‘डोण्ट वरी बी हॅप्पी’ सिंगापूर


अश्या संकट काळी सर्व देश आपल्या पाठीशी आहे | mr.upakram.org

उपक्रम वाचनमात्र उपलब्ध आहे.
उपक्रम दिवाळी अंक २०१२
नवा परवलीचा शब्द मागवा.
अश्या संकट काळी सर्व देश आपल्या पाठीशी आहे
लेह ला ढग फुटीने जीवन उद्धवस्त झाले. अश्या नैसर्गिक आपत्तींना सामोरे जाण्यासाठी सरकारला अकस्मात मोठ्या प्रमाणात हजारो करोडो रुपये खर्च करावे लागतात. या खर्चास आपलाही हातभार लागावा आणि अश्या संकट काळी सर्व देश आपल्या पाठीशी आहे हे सांगत काश्मीर पासून कन्याकुमारी आणि मुंबई पासून थेट अरुणाचल पर्यंत लाखो करोडो भारतीय हात पुढे येत, पैश्या पाऊस पडतो इतक्या मोठ्या प्रमाणात पैसा नैसर्गिक आपत्ती फंडात जमा होत असे. सोने चांदी, कपडालत्ता,इतकेच काय स्त्रिया आपले सोभाग्य लेणे मंगळसूत्र सुद्धा या फंडात देत असत. पण कारगिल फंडातील नेत्यांच्या भ्रष्ट्राचारा मुळे सामान्य जनता आता अश्या फंडाना मदत करेनाशी झाली आहे आणि सामाजिक संस्था सुद्धा असे फंड गोळा करण्यास पुढे येत नाही. . बंद फ्लट च्या संस्कृती प्रमाणे मला काय मी मजेत आहेना बाकी बांधव गेले खड्यात ही देशवासीयांची प्रवृत्ती वाढत आहे.यामुळे गुन्हा कोणाचा शिक्षा कोणाला असा प्रकार झाला आहे. ज्यांनी गुन्हा केला त्यांना कोणतीही शिक्षा झाली नाही , पण गरजू,आपत्तीत सापडलेली होरपळून जात आहे. मेरा देश महान
एक दिवस अख्खा देशच खड्ड्यात जाणार आहे.
>> पैश्या पाऊस पडतो इतक्या मोठ्या प्रमाणात पैसा नैसर्गिक आपत्ती फंडात जमा होत असे
पैश्याचा पाऊस आजही पडतो पण तो फक्त खेळांसाठी (IPL CWG ), लोकांच्या जीवासाठी नव्हे.
>> इतकेच काय स्त्रिया आपले सोभाग्य लेणे मंगळसूत्र सुद्धा या फंडात देत असत.
आजकाल स्त्रिया मंगळसूत्र नाही तर कपडे मागा, लगेच काढून देतील (शक्यतो bollywood मधल्या)
>> बंद फ्लट च्या संस्कृती प्रमाणे मला काय मी मजेत आहेना बाकी बांधव गेले खड्यात ही देशवासीयांची प्रवृत्ती वाढत आहे.
एक दिवस अख्खा देशच खड्ड्यात जाणार आहे.
>> ज्यांनी गुन्हा केला त्यांना कोणतीही शिक्षा झाली नाही
ती होणे हे शक्य नाही.
वकील, न्यायाधीश, न्याय देवता, लक्ष्मी, सरस्वती, शक्ती इतकी अस्त्रे खिशात असताना कोणत्या राजकार्त्याला शिक्षा होणे शक्य आहे
>> मेरा देश महान
एक योगा गुरु मला नुकतेच म्हणाले कि हिंदू धर्म शिल्लक राहणार आहे पण तो भारतातल्या लोकांमुळे नव्हे तर जे भारताबाहेर गेले आहेत केवळ त्यांच्यामुळे.
भारतातले एक तर चीन कडून सपाटून मार खाणार आहेत किव्वा पाकिस्तान कडून मारले जाणार आहेत.
चीनचा धोका कोणाच कसे ओळखत नाहीये ह्याचा आश्चर्य वाटत आहे.
खरंच इच्छा असेल तर
ज्यांना खरंच काही करायची इच्छा असेल त्यांनी पंतप्रधानांच्या राष्ट्रीय मदत (रिलिफ) निधीमधे मदत द्यावी. हे पैसे थेट पंतप्रधानांच्या कार्यालयाकडून वापरले जात असल्याने भ्रष्टाचाराची शक्यता कमी वाटते.
याशिवाय असे सामाजिक संस्थांकडूनही घेतले जाणारे बरेच निधी आहेत. उदा. हा बघा
कधी कधी तुम्ही काय बोलताय हे तुम्हालाहि कळत नाहि, इतके तुम्ही हुशार आहात का
जालावरील मतभेद विसरून सगळ्यांनी सढळ हाताने लेह पीडितांना मदत करा
मी आत्ताच मनुष्य संसाधन विभागाशी ह्या बाबतीती बोललो.
आमची सगळी कंपनीचे कर्मचारी मिळून ह्यात मदत करतील अशी आशा आहे.
जालावरील मतभेद विसरून सगळ्यांनी सढळ हाताने लेह पीडितांना मदत करावी हि विनंती.


ओंजळीतली फुलपाखरे

माझ्या फुलपाखरांच्या मागे पळता पळता, माझा देश सोडून, साता-समुद्रापार कधी पोचले कळलंच नाही. मग याच फुलपाखरांच्या अभ्यासाच्या निमित्ताने नवनवीन देश, नवीन संस्कृती बघता आली, नवीन माणसे जोडता आली. या सगळ्या प्रवासात अनुभवता आलेले आंबट-गोड किस्से ओंजळीत भरून आणले आहेत, खास तुमच्यासाठी हीच ती, रंगी-बेरंगी अनुभवांच्या फुलपाखरांची ओंजळ
रविवार, २६ फेब्रुवारी, २०१७
कोस्टा रीका ....... दिल की नज़र से
तसं पाहायला गेलं तर, मी कोस्टा रीकाला जाण्याचा योग हा योगायोगानंच माझ्या भ्रमण क्षेत्रात आला असं म्हणावं लागेल. माझ्या संशोधन कार्याच्या निमित्ताने जर्मनी, स्वीडन आणि पनामा मध्ये बरीच फिरले. पनामामधे आणि कोस्टा रीकामधे UK student व्हिसा असल्यास सहा महिन्याचा On entry व्हिसा मिळतो. माझे पनामा मधले काम लांबले आणि म्हणून व्हिसा सुद्धा वाढवावा लागला. हातात वेळ कमी असल्यामुळे एक सोप्पा उपाय म्हणजे जवळच्या दुसऱ्या देशात जाऊन परत येणे; म्हणजे आठवडाभर राहून परत आल्यावर On entry परत नवीन व्हिसा मिळतो. आणि ह्याच निमित्ताने माझ्या पासपोर्टवर सुद्धा कोस्टा रीकाचा शिक्का बसला. तशी मी काही प्रवासावेडी व्यक्ती नाही आणि ट्रिप म्हंटलं की नातेवाईकांचा आणि मित्र-मैत्रिणींचा मोठ्ठा ग्रुप हेच डोक्यात येतं. मला एकटीने प्रवास करायला अजिबात आवडत नाही, पण गरज आहे आणि पर्याय नाही म्हटल्यावर ' आलिया भोगासी .. ' च्या वाटेवर चालू पडले. तिकडच्या काही स्थानिक मित्रांना विचारलं तेव्हा कळलं की Puerto Viejo ( पुएर्तो व्हिओ ) हे कोस्टा रिका मधील एकदा तरी पाहावं असं टुरिस्ट डेस्टिनेशन आहे. तिथे विद्यार्थ्यांना राहायला परवडतील अशी हॉस्टेल सारखी हॉटेल्स आहेत आणि मुळात सुरक्षित आहे. तशी, मी माझं आठवड्याचं काम सुद्धा एक दिवस बसून प्लॅन करणारी मुलगी आहे. पण तेव्हा काय मनात आलं कुणास ठाऊक; बसचं तिकिटंही आधी नं काढता बॅग भरली आणि निघाले....... Bag packing through Costa Rica
पनामामधे मी Gamboa ( गॅम्बोआ ) नावाच्या गावात राहत होते. Gamboa ते पनामा सिटी एक बस, पनामा सिटी ते पनामा बॉर्डर जवळच्या गावापर्यंत दुसरी बस, त्या गावापासून बॉर्डर पर्यंत टॅक्सी आणि क्रॉस केल्यावर पुएर्तो व्हिओ पर्यंत तिसरी बस.... असा जवळ जवळ २७ तासांचा प्रवास मी अनोळखी भाषा, नवीन लोक आणि सातासमुद्रापार असलेल्या देशांमध्ये कसा केला ह्याचं मला अजूनही कधी कधी आश्चर्य वाटतं  पण हे शक्य झालं ते केवळ त्या देशातल्या मोठं मन आणि दिलखुलास मिजास असलेल्या लोकांमुळे..... माझे तीनही बस प्रवास मी गप्पा मारत मारत म्हणजेच dumb-charades खेळत खेळत केले... आणि प्रत्येक ठिकाणी मला कुणी ना कुणी मदत करायला होतंच  पण हे शक्य झालं ते केवळ त्या देशातल्या मोठं मन आणि दिलखुलास मिजास असलेल्या लोकांमुळे..... माझे तीनही बस प्रवास मी गप्पा मारत मारत म्हणजेच dumb-charades खेळत खेळत केले... आणि प्रत्येक ठिकाणी मला कुणी ना कुणी मदत करायला होतंच  तसे त्या २७ तासांमधले ४ तास माझे बॉर्डर वरच्या ऑफिसरना माझी केस समाजवण्यातच गेले. भारतीय मुलगी, भारतीय पासपोर्ट, UK व्हिसा + युरोपियन व्हिसा + एक आधीच असलेला पानामाचा On entry व्हिसा ....
बॉर्डर वरील मोडकळीस आलेला ब्रिज
हे सगळं समीकरण त्यांना समजावून सांगता सांगता माझे ४ तास खर्ची पडले  त्या बॉर्डरवर पनामा आणि कोस्टा रीकाच्या मधे एक अत्यंत मोडकळीस आलेला लाकडी पूल आहे, जो फक्त चालत पार करता येऊ शकतो. तो क्रॉस केला की आपण दुसऱ्या देशात पोचतो. तो ब्रिज बघता कुणालाही वाटणार नाही की याच्या दोन टोकाला दोन वेगळे देश आहेत. पण पनामा नंतर कोस्टा रीका पाहताना मात्र मला प्रकर्षाने जाणवलं की पनामापेक्षाही कोस्टा रीका जास्तं सुंदर आहे. शहरीकरणाचा जो हात सध्या पानामावरून फिरू पाहतो आहे तो सुदैवाने अजूनतरी कोस्टा रीका पासून लांब आहे. पुएर्तो व्हिओ बॉर्डर पासून जरा लांबच आहे, म्हणजे बसने जवळ जवळ दोन-अडीच तास लागतात. Puerto viejo किंवा Puerto viejo de talamanca हे समुद्रकिनारी वसलेलं एक छोटंसं गावच आहे. मुळात कोस्टा रीका हा देशच इतका छोटा आहे की गाडीने एका दिवसात एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत सहज जात येईल.
Puerto Viejo मधील रम्य निळाशार समुद्र किनारा
बसमधून पुएर्तो व्हिओला उतरल्यावर माझ्या दोन छोट्या बॅगा सावरत सावरत हॉटेल शोधायला निघाले. बुकिंग तर केलंच नव्हतं आणि विद्यार्थी दशेत असल्याने पाकीट सुद्धा जरा हलकच होतं. सगळ्यात पहिल्यांदा स्टुडंट हॉस्टेल पाहिलं आणि गेल्या पावली बाहेर आले. तसं काही वाईट नव्हतं, पण तिथे शांतता मिळाली असती असं काही वाटलं नाही. मग वाटेत दिसेल त्या प्रत्येक हॉटेल मध्ये चौकशी करायला सुरुवात केली. पण एकही हॉटेल परवडेल अशा रेंजमधे येत नव्हतं. एक-दोन चकरा मारल्यावर एका हॉटेलच्या बाहेर विचार करत उभी होते. थोड्या वेळात एक आफ्रिकन काका बाहेर आले. त्यांनी मला माझा प्रॉब्लेम विचारला, आणि मीही सरळ सरळ सांगितलं, 'हॉस्टेलमध्ये राहण्याची इच्छा नाही आणि हॉटेलमध्ये राहण्याइतके पैसेही नाहीत ' त्यावर ते म्हणाले, "चल, मी तुला एक छोटी रूम देतो, तुला जितके जमतील तितके पैसे तू मला दे ' त्यावर ते म्हणाले, "चल, मी तुला एक छोटी रूम देतो, तुला जितके जमतील तितके पैसे तू मला दे ". मला खूप आश्चर्य वाटलं, माझ्याशी काहीही देणं-घेणं नसताना त्यांनी माझी मदत का केली". मला खूप आश्चर्य वाटलं, माझ्याशी काहीही देणं-घेणं नसताना त्यांनी माझी मदत का केली मनात आलेले नकोसे विचार मागे टाकल्यावर वाटलं, कदाचित आपल्याप्रमाणे त्यांच्याकडेही 'अतिथी देवो भव  मनात आलेले नकोसे विचार मागे टाकल्यावर वाटलं, कदाचित आपल्याप्रमाणे त्यांच्याकडेही 'अतिथी देवो भव ' ही म्हण प्रचलित असावी. सगळ्या सुविधा असलेली एक छोटीशी खोली त्यांनी मला बहाल केली. हॉटेलचं नाव होतं, हॉटेल अगापी
लाटा अंगावर झेलत उभा असलेला खडक
एक छोटं टुमदार हॉटेल, हॉटेलचं मागचं गेट ओलांडून गेलं की लगेच समुद्र  त्या समुद्रकिनाऱ्यावरून समुद्राच्या मधोमध तप करायला उभा राहिल्यासारखा एक भव्य खडक समुद्राच्या लाटा अंगावर झेलत उभा असलेला दिसायचा. ते पाहून शांता शेळकेंची कविता परत मनात उमटून गेली..
निळा निळा समुद्र आणि बेट पाचूचे मधे ..
तिथेच मी, तिथेच मी मनात कोणीसे वदे
त्याचं ते रूप पाहून आणि समुद्राची ती अथांग गाज ऐकून स्वतःच्या खुजेपणाची जाणीव प्रकर्षाने होत होती. बॅगा रूमवर टाकून मी समुद्रावर गेले आणि ती समुद्राची गाज ऐकत एका खडकावर बसून राहिले. समोरच्या खडकांवर लाटा आवेशाने आदळत होत्या आणि प्रत्येक लाटेचा आदळताना आवाजही वेगळा येत होता, जणू ती प्रत्येक लाट त्या अथांग सागराच्या पोटातलं एक नवीन गुपित माझ्या कानात सांगत होती  तो समुद्र, ती शांताता आणि मी असा पहिला दिवस कसा निघून गेला कळलंच नाही....
पुएर्तो व्हीओमधील Jaguar Rescue Centre म्हणजे जंगलवेड्या सर्व व्यक्तींसाठी एक पर्वणीच  माझ्या हॉटेलपासून जरा लांब असलं तरी मी चालत, हिंडत-फिरत, कोस्टा रीका बघत जायचं ठरवलं. चालता चालता मधूनच एक हाक ऐकू आली, "नमस्ते  माझ्या हॉटेलपासून जरा लांब असलं तरी मी चालत, हिंडत-फिरत, कोस्टा रीका बघत जायचं ठरवलं. चालता चालता मधूनच एक हाक ऐकू आली, "नमस्ते "..... मी चमकलेच .... कोस्टा रीकामधे "..... मी चमकलेच .... कोस्टा रीकामधे  नमस्ते  वळून पाहिलं तर एक गृहस्थ रस्त्यापलीकडून माझ्या दिशेने हसत चालत येत होते. माणूस तर गोरा होता, पण चेहऱ्यावर मला वर्षानुवर्षे ओळखत असल्यासारखे स्मित  मी पण सवयीने 'नमस्ते' म्हणाले.... माझं आश्चर्यात चिंब भिजलेलं 'नमस्ते' ऐकून आणि चेहऱ्यावर उमटलेली असंख्य प्रश्नचिन्हं बघून त्यांनीच खुलासा केला, "तुम्ही भारतीय ना  मी पण सवयीने 'नमस्ते' म्हणाले.... माझं आश्चर्यात चिंब भिजलेलं 'नमस्ते' ऐकून आणि चेहऱ्यावर उमटलेली असंख्य प्रश्नचिन्हं बघून त्यांनीच खुलासा केला, "तुम्ही भारतीय ना  मी लांबूनच ओळखलं तुम्हाला.. काय आहे, की मी कामानिमित्त अनेकदा भारतात राहून आलो आहे, त्यामुळे भारतीय व्यक्ती मी गर्दीतही अगदी सहज ओळखु शकतो  मी लांबूनच ओळखलं तुम्हाला.. काय आहे, की मी कामानिमित्त अनेकदा भारतात राहून आलो आहे, त्यामुळे भारतीय व्यक्ती मी गर्दीतही अगदी सहज ओळखु शकतो " त्यांचं नाव होतं ' इग्नाशिओ गिल ' ( Ignacio Gil ) " त्यांचं नाव होतं ' इग्नाशिओ गिल ' ( Ignacio Gil )  मुळचे कोस्टा रिकन असलेलं, चाळीशीच्या आत-बाहेरचं, एक दिलखुलास व्यक्तिमत्व  मुळचे कोस्टा रिकन असलेलं, चाळीशीच्या आत-बाहेरचं, एक दिलखुलास व्यक्तिमत्व  पहिली तोंडओळख झाल्यावर कळलं की त्यांची कोस्टा रीका आणि पनामामधे मिळून जवळ जवळ १०० एकरापेक्षा जास्त प्रॉपर्टी आहे. काही जागांवर डेस्टिनेशन स्पेशल हॉटेल्स बांधली आहेत आणि तरी कोस्टा रीका मधली ४० एकराएवढी जागा जंगल म्हणून राखीव ठेवली आहे. त्यांच्याकडे पाहून त्यांच्या श्रीमंतीचा अंदाजही कुणाला येणार नाही, उलट ते माझंच कौतुक जास्तं करत होते, की मी घरापासून इतकी लांब शिक्षणासाठी राहते आणि इतक्या वेगळ्या क्षेत्रात शिक्षण घेतेय. "तुला वेळ असेल तेव्हा सांग, मी तुला इकडचं जंगल दाखवतो  पहिली तोंडओळख झाल्यावर कळलं की त्यांची कोस्टा रीका आणि पनामामधे मिळून जवळ जवळ १०० एकरापेक्षा जास्त प्रॉपर्टी आहे. काही जागांवर डेस्टिनेशन स्पेशल हॉटेल्स बांधली आहेत आणि तरी कोस्टा रीका मधली ४० एकराएवढी जागा जंगल म्हणून राखीव ठेवली आहे. त्यांच्याकडे पाहून त्यांच्या श्रीमंतीचा अंदाजही कुणाला येणार नाही, उलट ते माझंच कौतुक जास्तं करत होते, की मी घरापासून इतकी लांब शिक्षणासाठी राहते आणि इतक्या वेगळ्या क्षेत्रात शिक्षण घेतेय. "तुला वेळ असेल तेव्हा सांग, मी तुला इकडचं जंगल दाखवतो " या बोलीवर ई-मेल ची अदलाबदल करून मी पुढे निघाले.
Jaguar Rescue Center ला पोचल्यावर कळलं कि तिथे हर प्रकारच्या प्राण्यांवरती उपचार केले जातात. अगदी ' स्लॉथ ' नावाच्या कासवापेक्षाही हळू चालणाऱ्या प्राण्यापासून ते वेगवेगळ्या प्रकारच्या सापांपर्यंत
कोस्टा रीका मधील प्रसिद्ध Golden eyelash viper
आणि एकदा का हे प्राणी बरे झाले की त्यांना परत जंगलात सोडून दिले जाते. तिथे उपचार घेऊन बरी झालेली हरणं, वेगवेगळ्या जातीची माकडं अगदी मुक्तपणे विहरत होती. एक Toucan ( टुकन ) नावाचा पक्षी तर टूर गाईड सारखा पूर्ण वेळ आमच्या ग्रुपबरोबर फिरत होता. गाईड म्हणाला , की त्याला उडता येत नसल्याने तो कायम इथेच राहतो आणि येणाऱ्या लहान मुलांच्या खोड्या पण काढतो  कोस्टा रीकाची संपूर्ण जैव-विविधता एकाच ठिकाणी पाहायची असेल तर या सेंटरला नक्की भेट द्यावी. माझा पूर्ण दिवस इथे कसा निघून गेला कळलंच नाही.
टूर गाईड म्हणून फिरणारा टूकन पक्षी
पुढचे दोन दिवस मात्र धो-धो पावसाने जाम गोची केली. बाहेर पडायची सोयच उरली नव्हती. मग काय, रूमवर तंगड्या पसरून पिक्चर बघत दोन दिवस काढावे लागले. तिसऱ्या दिवशी दुपारी मात्र देवाने फुंकर मारून ढग ढकलून द्यावेत तसे अचानक सगळे ढग संपावर गेले आणि अरुण महाराजांनी कृपा केली. ' आता आज फिरायला कुठे जावं ' या विचारात असतानाच हॉटेलचे काका आले, " तुला कुणीतरी भेटायला आलंय ' या विचारात असतानाच हॉटेलचे काका आले, " तुला कुणीतरी भेटायला आलंय "... मला इथे कोण येणार भेटायला "... मला इथे कोण येणार भेटायला  बाहेर आले तर समोर Ignacio दत्त म्हणून उभे  बाहेर आले तर समोर Ignacio दत्त म्हणून उभे  परवा बोलताना त्यांना कळलं होता मी कुठल्या हॉटेल मध्ये राहतेय, म्हणून ते सहज आले होते. म्हणाले, " जाऊया आज जंगल बघायला  परवा बोलताना त्यांना कळलं होता मी कुठल्या हॉटेल मध्ये राहतेय, म्हणून ते सहज आले होते. म्हणाले, " जाऊया आज जंगल बघायला "........ अचानक माझ्यावर एक "मुलगी" म्हणून करण्यात आलेले "संस्कार" डोकं वर काढू लागले..... मी एकटी "........ अचानक माझ्यावर एक "मुलगी" म्हणून करण्यात आलेले "संस्कार" डोकं वर काढू लागले..... मी एकटी .... अनोळखी देशात .... बरोबर फोन पण नाही.... अशा परिस्थितीत, एका पूर्णपणे अनोळखी "पुरुषा" बरोबर ... मी जावं का बाहेर  हे रिस्की नक्कीच होतं, पण लहानपणापासून आईने मनातल्या आतल्या आवाजावर जास्तं विश्वास ठेवायला शिकवलं होता. ती म्हणायची, "आधी माणूस ओळखायला, वाचायला शिका... सगळ्या अपेक्षित-अनपेक्षित प्रश्नांची उत्तरं शोधून ठेवा... आणि मारा बिनधास्त उडी  हे रिस्की नक्कीच होतं, पण लहानपणापासून आईने मनातल्या आतल्या आवाजावर जास्तं विश्वास ठेवायला शिकवलं होता. ती म्हणायची, "आधी माणूस ओळखायला, वाचायला शिका... सगळ्या अपेक्षित-अनपेक्षित प्रश्नांची उत्तरं शोधून ठेवा... आणि मारा बिनधास्त उडी " एक basic instinct होती आणि माणूस म्हणून Ignacio मला पटले होते. तरी, हॉटेलच्या काकांकडे Ignacio चा नंबर दिला, आई, ताई आणि परागला मेल करून कळवलं आणि निघाले. आणि माझा हा निर्णय अगदीच योग्य ठरला.
Ignacio च्या जंगलात आम्ही अनेक साप, Poison Dart Frogs ( एक प्रकारचे विषारी बेडूक ) आणि ज्यापासून चॉकलेट बनवतात ती Coco ची झाडे आणि फळे पहिली. तिथेच त्यांनी एक छोटंसं संगमरवरी मंदिर बांधलं होतं. आणि विचारत होते ... " बरोबर बांधलंय ना मी " हे ऐकून, एक भारतीय म्हणून माझा उर अभिमानाने भरून आला.
जंगलातील साप दाखवणारे Ignacio Gil
आपली संस्कृती इतकी समृद्ध आहे की साता-समुद्रापल्याडच्या कोस्टा रीकन नागरिकालाही त्याची भुरळ पडावी. Ignacio नी मला त्यांच्या जंगलात तर फिरवलंच, शिवाय तिकडची प्रसिद्ध chocolate brownie सुद्धा घेऊन दिली. गाडीतून कोस्टा रीकाच्या एका बॉर्डर पर्यंत नेऊन आणलं, कुठल्या जागांवर फिरणं सुरक्षित नाही हे देखील सांगितलं आणि मग सुखरूप घरी सोडलं. मी रूमवर पोचून घरी कळवेपर्यंत आई, ताई, पराग आणि ते हॉटेलचे काकासुद्धा जरा टेन्शन मधेच होते. आणि माझा अनुभव ऐकून मात्र घरच्यांनी हातच टेकले. चौथा आणि शेवटचा दिवस माझा सगळ्यांसाठी चॉकलेटची खरेदी करण्यातच गेला. मग हॉटेलच्या काकांचा निरोप घेतला, Ignacio ना Thank you चे मेल केलं आणि बॅक तो पॅव्हेलियन ... सॉरी सॉरी .. पनामा
हा संपूर्ण अनुभवच मला माणूस म्हणून समृद्ध करणारा ठरला. माणसांमधे माणूसपण अजूनही शिल्लक आहे, कदाचित माणूस म्हणून विश्वास ठेवायला आपणच कमी पडतो  रंग-रूप आणि भाषेपल्याडच्या ह्या नात्यांची वीण माझ्या या प्रवासादरम्यान आणखीनच घट्ट होत गेली  रंग-रूप आणि भाषेपल्याडच्या ह्या नात्यांची वीण माझ्या या प्रवासादरम्यान आणखीनच घट्ट होत गेली  हि वीण यापुढेही अशीच पक्की राहावी हीच सदिच्छा  हि वीण यापुढेही अशीच पक्की राहावी हीच सदिच्छा  सुदैवाने जर परत कोस्टा रीका पाहण्याची संधी मिळाली तर फिरण्यापेक्षा या जोडलेल्या माणसांना भेटायला मी आवर्जून जाईन.
द्वारा पोस्ट केलेले Sohini Vanjari येथे २:१५ म.पू. ७ टिप्पण्या:
Twitter वर शेअर कराFacebook वर शेअर कराPinterest वर शेअर करा
मंगळवार, ३ डिसेंबर, २०१३
होळीचे रंग …… की रंगांची होळी
आपण सगळेच कायम ऐकत आलो आहोत, की एखादी गोष्ट आपल्यापासून लांब गेली की त्या गोष्टीची खरी किंमत कळते. आणि सगळ्यांनी हे कधी ना कधी अनुभवलेलं असेलंच. त्यातलीच एक आता मी पण आहे. चोवीस वर्ष भारतात राहूनही आपल्या सण-वारांपासून मी लांबच होते. 'आपले सण' हा निबंध लिहायला सांगितला, की रुक्षपणे काही माहितीपर शब्द एका पानावर खरडले जायचे. आता वाईट वाटतं, संस्कृतीने इतकी सुंदर, उबदार शाल या सणांच्या रूपाने आपल्याला पांघरली होती, पण तिचं महत्व नवीन कपडे आणि एका निबंधाइतकंच उरलं होतं. आपला देश सोडला आणि या थंड प्रदेशात त्या शालीचं महत्व खऱ्या अर्थाने कळलं. मग मोजकेच का असेना, पण आपली माणसं गोळा करून गणपती, गुढी-पाडवा, संक्रांत, होळी, दिवाळी, असे सगळे सण साता-समुद्रापारदेखील रुजू लागले. Cambridge मध्ये गोळा झालेला सगळा नवीन गोतावळा सोडून, कामानिमित्त या वर्षी पनामा गाठलं आणि विणत आणलेली शाल पुन्हा उसवल्यासारखी वाटली. मग म्हटलं जाऊ दे , आपले सण या नव्या प्रदेशात नव्या अर्थाने शोधूया, नव्या चष्म्यातून पाहूया  चष्मा बदलला आणि निसर्गात लपून बसलेले आपले सण उठून दिसायला लागले. अशीच ही माझी पक्षा-प्राण्यांबरोबर, झाडांबरोबर आणि माझ्या फुलपाखरांबरोबरची पहिली-वहिली होळी
जांभळा रंग ल्यालेले कृष्णकमळ
रंग माझा वेगळा, ढंग माझा वेगळा
एकदा कामात मन रमलं की दिवस, आठवडे कसे निघून जातात कळतंच नाही. पानामामधे पहिले दोन महिने भुर्रकन उडून गेले. आजूबाजूला इतकं काही बघण्यासारखं होतं की 'कालनिर्णय' चाही विसर पडला होता. बघता बघता मार्च येउन ठेपला सुद्धा  घरापासून ग्रीन-हाउस पर्यंतचा रस्ता म्हणजे पर्वणीच असायची. रमत-गमत, फोटो काढत, कामाच्या ठिकाणी वेळेत पोचत यावं म्हणून कितीही लवकर घर सोडलं, तरी अजून वेळ हवा होता असंच वाटायचं. २६ मार्चची सकाळ…… नेहमीप्रमाणे आवरून घर सोडलं. थोडसं चालून पुढे आलं की दाट जंगलाचा एक पट्टा रस्त्याच्या दोन्ही कडांना लागून होता आणि या जंगलात हिरवीगर्द झाडे दाटीवाटीने उभी होती. जरासा रस्ता सोडून पायवाटेने जंगलात शिरलं की टळटळीत ऊन्हंही सावल्यांमधे हरवून जायची. पानांचा रंगही अगदी गडद हिरवा, इतका, की पोपटही आपला पोपटी रंग या पानांत दडवू शकणार नाही. त्या दिवशी मात्र त्या रस्त्याच्या वळणावर आले, आणि थबकलेच  घरापासून ग्रीन-हाउस पर्यंतचा रस्ता म्हणजे पर्वणीच असायची. रमत-गमत, फोटो काढत, कामाच्या ठिकाणी वेळेत पोचत यावं म्हणून कितीही लवकर घर सोडलं, तरी अजून वेळ हवा होता असंच वाटायचं. २६ मार्चची सकाळ…… नेहमीप्रमाणे आवरून घर सोडलं. थोडसं चालून पुढे आलं की दाट जंगलाचा एक पट्टा रस्त्याच्या दोन्ही कडांना लागून होता आणि या जंगलात हिरवीगर्द झाडे दाटीवाटीने उभी होती. जरासा रस्ता सोडून पायवाटेने जंगलात शिरलं की टळटळीत ऊन्हंही सावल्यांमधे हरवून जायची. पानांचा रंगही अगदी गडद हिरवा, इतका, की पोपटही आपला पोपटी रंग या पानांत दडवू शकणार नाही. त्या दिवशी मात्र त्या रस्त्याच्या वळणावर आले, आणि थबकलेच  त्या गर्द वनराईच्या मधोमध एक पिवळाजर्द मोठा ठिपका …… एक झाड आपल्या एकूणएका पानाचा त्याग करून, पिवळ्याधमक फुलांचा डोलारा सांभाळत उभं होतं… अगदी ऐटीत
बहरलेल्या Guayacan चं पाहिलं दर्शन
ह्या दृष्याचं पाहिलं दर्शनच एक स्मितलकेर चेहेऱ्यावर उमटवून गेलं आणि डोळ्यांनी टिपलेला तो प्रसन्न देखावा मनात खोलवर झिरपत गेला. मग अचानक आठवलं, कालपर्यंत तर या झाडाला एकही फुल नव्हतं …. मग एका रात्रीत असा काय चमत्कार घडला की संपूर्ण झाड फुलांनी बहरून गेलं.… जणू रात्री एखादी परी आपला पिवळा झगा या झाडाला घालून निघून गेली. थोडं पुढे चालून गेल्यावर असंच अजून एक झाड, गर्द हिरव्या वनराईत थाटात उभं होतं. जणू हळदीचा रंग ल्यालेली नवरी, हिरवा शालू नेसून, लाजत बोहल्यावर उभी आहे.
चौकशी केल्यानंतर कळलं, की हे Guayacan नावाचं झाड आहे, जे याच दिवसात बहरतं. असं म्हणतात, की हे झाड आपल्या फुलांबरोबर पावसाचा निरोप घेऊन येतं …… कारण, हे साधारणपणे पाऊस सुरु व्हायच्या एक महिना आधी बहरतं. आणि नुसतं बहरत नाही तर संपूर्ण जंगलाला दागिन्यांनी नटवल्यासारखं सजवतं  माझ्या तिथल्या मैत्रीणीच्याच शब्दात सांगायचं झालं तर, " Discovering a blooming Guayacan tree, is like finding a treasure in a forest
पुढचे दोन दिवस अशीच ठिकठिकाणी ही फुलं फुलत होती. जरा उंचावरून पाहिलं की हिरव्या युनिफॉर्म घातलेल्या मुलांच्या गर्दीतून, पिवळी टोपी घालून आलेली खोडकर मुले डोकं वर काढतायत की काय, असा भास व्हायचा  चौथ्या दिवशी अचानक हे पिवळे ठिपके त्या हिरव्या गर्दीत लुप्त झाले. जितके अचानक अवतरले, तितकेच अचानक गुडूप झाले.…. मागे उरलं …. एक ओकबोकं झाड  चौथ्या दिवशी अचानक हे पिवळे ठिपके त्या हिरव्या गर्दीत लुप्त झाले. जितके अचानक अवतरले, तितकेच अचानक गुडूप झाले.…. मागे उरलं …. एक ओकबोकं झाड  मी कधी बहरलो होतो हे सांगत……
पिवळी टोपी घातलेली खोडकर मुले… :)
त्या रात्री बोलता बोलता आई म्हणाली, "तुझी आठवण काढत, होळीसाठी पुरणपोळी आणि कटाचं सार केलं होतं." …. आणि माझी ट्यूब पेटली… अरेच्चा  काल होळी होती नाही का  काल होळी होती नाही का  आणि मग मनात विचार आला, निसर्गाला कसं कळलं, की बरोब्बर काल होळी होती आणि मग मनात विचार आला, निसर्गाला कसं कळलं, की बरोब्बर काल होळी होती जणू ती रंगांची उधळण 'होली मुबारक' म्हणतच झाली होती. या निसर्गाला कशी कळते अचूक वेळ जणू ती रंगांची उधळण 'होली मुबारक' म्हणतच झाली होती. या निसर्गाला कशी कळते अचूक वेळ मग माझा मलाच हसू आलं …. सण आपण निर्माण केले, निसर्गाकडे बघूनच केले, नाही का मग माझा मलाच हसू आलं …. सण आपण निर्माण केले, निसर्गाकडे बघूनच केले, नाही का होळीसाठीचे रंग आपण निसर्गाकडून घेतले …. हा, आता ही गोष्ट वेगळी, की या होळीच्या नावाखाली आपणच आपला निसर्ग प्रदूषित करत आहोत, पाण्याचा अपव्यय करतो आहोत. या निसर्गाची सण साजरी करायची पद्धत पहा ना, किती निरुपद्रवी, तरी अत्यंत बोलकी  होळीसाठीचे रंग आपण निसर्गाकडून घेतले …. हा, आता ही गोष्ट वेगळी, की या होळीच्या नावाखाली आपणच आपला निसर्ग प्रदूषित करत आहोत, पाण्याचा अपव्यय करतो आहोत. या निसर्गाची सण साजरी करायची पद्धत पहा ना, किती निरुपद्रवी, तरी अत्यंत बोलकी  हे जाणवलं मात्र, आणि निसर्गाने त्याच्या प्रत्येक अंशात केलेली रंगांची उधळण प्रकर्षाने दिसून आली. काजूचा लालचुटुक रंग, कैरीचा आंबट हिरवा रंग, मावळतीचा शेंदरी सूर्य, तर पनामा कालाव्यातलं निळशार पाणी. मातीचा तपकिरी सुवास तर सोनटक्कयाचा श्वेतगंध …. आणि माझी फुलपाखरं तर काय, पंखावर इंद्रधनुष्य घेऊनच बागडत असतात. यादी न संपणाऱ्यातलीच आहे
हे सगळं पाहता, एक प्रश्न मनात सतत घोळत राहतो…. जर आपण आपले सण निसर्गाकडून घेऊ शकतो, तर सण साजरा करायची पद्धत का नाही या रंगांसाठी आपण होळी साजरी करतो, की होळीसाठी 'रंग उधळतो' या रंगांसाठी आपण होळी साजरी करतो, की होळीसाठी 'रंग उधळतो' तुम्हाला तुमची खरी उत्तरं सापडली, तर बाकी कुणी जाऊ दे, पण स्वतःपाशी नक्की कबूल करा.
आणि या वेळी मला चक्क अजय-अतुलचं एक गाणं आठवलं ,
संपूर्ण जगाला तुझ्या रूपाचा रंग दिला देवा
जगण्याला प्रेमाच्या तुझ्या सुगंध दिला देवा
फुलाफुलांतून देतो, संदेश आम्हाला देवा,
ऋणी तुझे आम्ही फ़ुलराजा, धन्य झालो देवा
द्वारा पोस्ट केलेले Sohini Vanjari येथे ११:५४ म.पू. २ टिप्पण्या:
Twitter वर शेअर कराFacebook वर शेअर कराPinterest वर शेअर करा
शुक्रवार, २९ नोव्हेंबर, २०१३
पनामामधले पहिले पाउल …….
माझे सगळे मित्र-मैत्रिणी मला नेहमी म्हणतात, की ' तू खूप lucky आहेस '. कारण माझा शिक्षणाचं क्षेत्रच असं आहे की त्यानिमित्ताने मला खूप फिरता येतं … आणि मी ही त्यांच्याशी पूर्णपणे सहमत आहे. चार वर्षांपूर्वी जर मला कुणी सांगितल असतं, की मी माझं, माझ्याभोवती निर्माण केलेलं छोटंसं जग मागे सोडून, बाहेरच्या देशात जाणार आहे, आणि इतकंच नाही तर दोन वर्षांच्या कालावधीतच चार भिन्न संस्कृती असलेले, भिन्न विचारसरणीचे देश 'पादाक्रांत' करणार आहे, तर मी त्या व्यक्तीलाच मुर्खात काढून मोकळी झाले असते. पण हे घडलं खरं  कधी कधी अजूनही विश्वास बसायला वेळ लागतो. याबाबतीत मी नशीबवान ठरले, हे ही मला मान्य आहे. आमच्या प्रोजेक्ट मधले collaborators युरोपात ठिकठिकाणी विखुरलेले आहेत. शिवाय ज्या फुलपाखरांवर मी संशोधन करतेय ती मुळची मध्य-दक्षिण अमेरिकेत सापडतात. त्यामुळे कामानिमित्त मला फिरावं लागणार याची कल्पना होतीच. पण युरोपात फिराण्यापेक्षाही मला ओढ लागली होती ती पनामाची  कधी कधी अजूनही विश्वास बसायला वेळ लागतो. याबाबतीत मी नशीबवान ठरले, हे ही मला मान्य आहे. आमच्या प्रोजेक्ट मधले collaborators युरोपात ठिकठिकाणी विखुरलेले आहेत. शिवाय ज्या फुलपाखरांवर मी संशोधन करतेय ती मुळची मध्य-दक्षिण अमेरिकेत सापडतात. त्यामुळे कामानिमित्त मला फिरावं लागणार याची कल्पना होतीच. पण युरोपात फिराण्यापेक्षाही मला ओढ लागली होती ती पनामाची  माझ्याबरोबर काम करणारे सगळे कधी ना कधी पनामाला कामानिमित्त जाउन आले होते, आणि त्या सर्वांकडून मी इतकं काही ऐकलं होतं कि माझीही उत्सुकता शीगेला पोचली होती. एकदाचा २०१३ चा जानेवारी उजाडला आणि माझा निघायचं दिवसही नक्की ठरला. तीन महिन्यांसाठी पनामामधला मुक्काम नक्की झाला. Cambridge मधला संसार गुंडाळला आणि २१ जानेवारीला पनामाच्या दिशेने कूच केलं.
मी आणि प्रवास … आमचा अगदी ३६ चा आकडा आहे. आणि हेच सिद्ध करायला म्हणून कि काय, त्यादिवशी काळ्याकुट्ट ढगांनी संपूर्ण प्रदेश पांढराशुभ्र करायचा 'पण' केला. पाउस-वारा-गारा तर सोडाच हो …. ते परवडले असं म्हणावं लागेल, इतका त्यादिवशी हिमकणांनी थैमान घातला. अतिशय अद्ययावत समजली जाणारी UK ची दळण-वळणाची साधनेही त्या दिवशी ठप्प झाली. तशीही आपल्याकडे परंपराच आहे, एकतर प्रवासाला निघालेल्या माणसाला खूप सारे सल्ले आणि सूचना देऊन बेजार करायचं नाहीतर घाबरवून सोडायचं  माझे भारतातले नातेवाईक कमी होते म्हणून कि काय माझ्या Cambridge मधल्या मित्र-मैत्रिणीनी ही त्यात भर घातली. विमान दुसऱ्या दिवशी सकाळी निघणार होतं, पण माझा प्रवासाचा इतिहास बघता, घाबरून, मी आदल्या दिवशी दुपारीच Cambridge सोडलं. दोन ट्रेन आणि एक बस, अशी अदला-बदली करत, कसबसं लंडन गाठलं. रात्री दादाकडे राहायचं असं ठरलंच होतं, पण तिथे पोचेपर्यंत सुद्धा धीर निघत नव्हता. दोन अवजड bags आणि हिमकण साचून लाल झालेलं नाक सावरत सावरत जेव्हा मी त्याच्या घरी पोचले, तेव्हा माझी अवस्था बघण्यासारखी झाली होती. पांढऱ्याशुभ्र हिमाच्या गादीवरून ते सामान ओढत नेणं म्हणजे अगदी तारेवरची कसरत …. पण क्षणभर थांबून मागे वळून पाहिलं, तर त्या शुभ्रं गादीवर उमटलेले आपल्याच पायांचे ठसे आणि त्याला समांतर रुतलेले सामानाच्या चाकांचे tracks खूप लोभस दिसत होते. ही प्रवासाची तलवार डोक्यावर लटकत नसती ना, तर या थंड प्रदेशातला हा पांढरा उत्सवही खूप छान साजरा केला असता.…. पण असो  माझे भारतातले नातेवाईक कमी होते म्हणून कि काय माझ्या Cambridge मधल्या मित्र-मैत्रिणीनी ही त्यात भर घातली. विमान दुसऱ्या दिवशी सकाळी निघणार होतं, पण माझा प्रवासाचा इतिहास बघता, घाबरून, मी आदल्या दिवशी दुपारीच Cambridge सोडलं. दोन ट्रेन आणि एक बस, अशी अदला-बदली करत, कसबसं लंडन गाठलं. रात्री दादाकडे राहायचं असं ठरलंच होतं, पण तिथे पोचेपर्यंत सुद्धा धीर निघत नव्हता. दोन अवजड bags आणि हिमकण साचून लाल झालेलं नाक सावरत सावरत जेव्हा मी त्याच्या घरी पोचले, तेव्हा माझी अवस्था बघण्यासारखी झाली होती. पांढऱ्याशुभ्र हिमाच्या गादीवरून ते सामान ओढत नेणं म्हणजे अगदी तारेवरची कसरत …. पण क्षणभर थांबून मागे वळून पाहिलं, तर त्या शुभ्रं गादीवर उमटलेले आपल्याच पायांचे ठसे आणि त्याला समांतर रुतलेले सामानाच्या चाकांचे tracks खूप लोभस दिसत होते. ही प्रवासाची तलवार डोक्यावर लटकत नसती ना, तर या थंड प्रदेशातला हा पांढरा उत्सवही खूप छान साजरा केला असता.…. पण असो  तरी नशिबाने माझं विमान अगदी ठरल्या वेळी निघालं. 'Delayed' आणि 'Cancelled' च्या लाल यादीत माझ्या विमानासामोरचा 'On schedule' चा हिरवा दिवा मनातही हिरवळ निर्माण करणारा ठरला. पण अजूनही डोळ्यांसमोर पुढे २२ तासांचा प्रवास दिसत होता. विमानात असतानाही त्या जमिनीवरल्या मानवी दिव्यांच्या झगमगाटात मला पनामाची स्वप्न दिसत होती. कधी एकदा पोचतेय असं झालं होतं आणि या नादात धड झोपही लागली नाही. कप्तान साहेबांनी सूचना दिली, ' दोन तासांत आपण इष्टस्थळी पोचू तरी नशिबाने माझं विमान अगदी ठरल्या वेळी निघालं. 'Delayed' आणि 'Cancelled' च्या लाल यादीत माझ्या विमानासामोरचा 'On schedule' चा हिरवा दिवा मनातही हिरवळ निर्माण करणारा ठरला. पण अजूनही डोळ्यांसमोर पुढे २२ तासांचा प्रवास दिसत होता. विमानात असतानाही त्या जमिनीवरल्या मानवी दिव्यांच्या झगमगाटात मला पनामाची स्वप्न दिसत होती. कधी एकदा पोचतेय असं झालं होतं आणि या नादात धड झोपही लागली नाही. कप्तान साहेबांनी सूचना दिली, ' दोन तासांत आपण इष्टस्थळी पोचू ' …… खाली पाहिलं तर समुद्राच्या निळ्याशार पाण्याव्यतिरिक्त काहीच नजरेस पडेना. शिवाय विमानाच्या खिडकीतून वाकूनही बघता येत नाही, त्यामुळे वाट पाहण्याशिवाय पर्याय नव्हता. जेव्हा त्या ' हवाई सुंदरीने '…. त्या विमानातल्या सुंदऱ्या खरच कौतुक करण्या इतक्या सुंदर होत्या, म्हणून हे शब्दप्रयोजन  ' …… खाली पाहिलं तर समुद्राच्या निळ्याशार पाण्याव्यतिरिक्त काहीच नजरेस पडेना. शिवाय विमानाच्या खिडकीतून वाकूनही बघता येत नाही, त्यामुळे वाट पाहण्याशिवाय पर्याय नव्हता. जेव्हा त्या ' हवाई सुंदरीने '…. त्या विमानातल्या सुंदऱ्या खरच कौतुक करण्या इतक्या सुंदर होत्या, म्हणून हे शब्दप्रयोजन  असो … तर जेव्हा तिने seat belt लावण्याचा संकेत दिला, तेव्हा जाऊन कुठेतरी दूरवर, त्या समुद्राच्या मधोमध एक हिरवंगार बेट दृष्टीस पडलं आणि शांता शेळकेंची कविता आठवली ….
निळा निळा समुद्र आणि बेट पाचूचे मधे ,
तिथेच मी, तिथेच मी, मनात कोणीसे वदे
जसजसे आम्ही जमिनीच्या जवळ येऊ लागलो तसतशा त्या हिरवाईत दडलेल्या रंगछटाही आणखी ठळक होऊ लागल्या. विमान जमिनीला टेकलं आणि माझ्या चेहेऱ्यावर एक मोठ्ठ smile उमटलं … अगदी या टोकापासून त्या टोकापर्यंत  बाहेर पाऊल टाकलं मात्रं …. आणि फ्रीझर मधून भट्टीत आल्यासारखं वाटलं. अंगावरच्या कपड्यांच्या तीन थरांचा एक झाला, तो ही नाईलाजाने, लोकलाजेस्तव ठेवावा लागला. पण तरीही , का कुणास ठाऊक बाहेर पाऊल टाकलं मात्रं …. आणि फ्रीझर मधून भट्टीत आल्यासारखं वाटलं. अंगावरच्या कपड्यांच्या तीन थरांचा एक झाला, तो ही नाईलाजाने, लोकलाजेस्तव ठेवावा लागला. पण तरीही , का कुणास ठाऊक त्या हवेत श्वास घेतल्या क्षणी घरी आल्यासारखं वाटलं. पहिल्या नजरेतलं पनामा … खरतर पनामा सिटी म्हणजे दुसरी मुंबापुरीच वाटते. एका भागात अलिशान उंचच्या उंच इमारती, तर एका भागात गिरगावसारख्या चाळी, काही ठिकाणी पुलाच बांधकाम चालू, तर काही ठिकाणी मोठेच्या मोठे शॉपिंग मॉल …. मी Gamboa ला पोचेपर्यंत रात्र झाली होती. पण इतक्या २४ तासांच्या प्रवासानंतरही थकवा मात्र जाणवत नव्हता. पण तरी पाठ टेकल्या क्षणी इतकी शांत झोप लागली, जी मागच्या कैक महिन्यात मला मिळाली नव्हती.
Gamboa मधलं माझं घर
पानामामधे Smithsonian Tropical Research Institute (STRI) चे र्रिसर्च सेंटर आहे. तिथल्या Gamboa नावाच्या गावी एक मुख्य field research station आहे, जिथे आमच्या lab च्या स्वतःच्या insectaries आहेत. आजूबाजूला पसरलंय घनदाट जंगल, निरनिराळे रंग-बेरंगी जीव कुशीत घेऊन बसलेलं. हे Gamboa म्हणजे रानवेड्यांचं नंदनवनच जणू  सकाळी जाग येत असे, ती पक्षांच्या किलबिलाटाने …… नव्हे, तर पोपटांच्या कर्कश्य गोंगाटाने  सकाळी जाग येत असे, ती पक्षांच्या किलबिलाटाने …… नव्हे, तर पोपटांच्या कर्कश्य गोंगाटाने  Gamboa मधे राहायला मला छोटंसं टुमदार लाकडी घर मिळालं होतं. घराच्या मागच्या बाजूला संपूर्ण जंगल. तिथल्या एका झाडावर रोज संध्याकाळी हे पोपट झोपायला यायचे आणि उजाडता क्षणी अगदी आरडा-ओरडा करून उठवायचे. खिडकीत फक्त १० मिनिटं जरी उभं राहिलं, तरी किमान १० वेगवेगळ्या जातीचे प्राणी-पक्षी नजरेस यायचे. माझ्या घरापासून insectaries पर्यंत सकाळी चालत जाणे आणि रात्री उशिरा चालत परत येणे, हा माझ्या दिनक्रमातला अत्यंत आवडीचा भाग होता. कारण, दोन्ही वेळी मला रस्त्याच्या बाजूला किंवा रस्ता क्रॉस करताना अजब-गजब प्राणी, पक्षी, कीटक दिसायचे. सकाळी खूप पक्षी, Iguana (आकाराने मोठा असा एका प्रकारचा सरडा), फुलपाखरं दिसायची, तर रात्री घुबड, रातवा, विविध निशाचर, काजवे यांची पर्वणी असायची. काजव्यांची स्पर्धा एकदा का सुरु झाली की तासच्यातास कसे निघून जायचे कळायचंही नाही.
Insectary च्या कोपऱ्यावर एक मोठ्ठ आंब्याचं झाड होतं आणि त्यालाच खेटून एक बकुळीच झाड …. येत्या येत्या त्या झाडावरच्या कैऱ्या तोडून खायच्या आणि रोज जाताना ओंजळभर बकुळीची फुलं घरी न्यायाची …. ह्याच साऱ्या छोट्या छोट्या गोष्टींमुळे मी पनामाची कधी झाले ते माझं मलाच कळलं नाही. गेले होते तीन महिन्यांसाठी आणि परतले नउ महिन्यांनी , ह्यातच सगळं आलं , नाही का या नऊ महिन्यात अतिशय सुंदर आणि कायम गाठीशी ठेवावे असे इतके अनुभव गोळा झालेत की ते एका लेखात सांगणे अवघड आहे …… म्हणूनच ……
" ये तो सिर्फ़ ट्रेलर था , पिक्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त
द्वारा पोस्ट केलेले Sohini Vanjari येथे ३:०९ म.उ. २ टिप्पण्या:
Twitter वर शेअर कराFacebook वर शेअर कराPinterest वर शेअर करा
शुक्रवार, ८ नोव्हेंबर, २०१३
'पत्रास कारण की' ……. इतकी रुक्ष सुरुवात नाही करणार मी  कारण आपलं नातंच खूप वेगळं आहे. इतकं आपलंसं, इतकं जुनं आणि तरीही नवीन अंकुराइतकं टवटवीत  कारण आपलं नातंच खूप वेगळं आहे. इतकं आपलंसं, इतकं जुनं आणि तरीही नवीन अंकुराइतकं टवटवीत  या नात्याला नाव देण्याचा अट्टाहास मी ही सोडून दिलाय. आपल्या चिंब ओल्या सरींमधे सगळी नाती एकवटून बसलेल्या तुला, अशा फुटकळ 'tagline' ची गरजच काय…. आणि तसही , आपल्या माणसांची आठवण यायला कारण कशाला लागतं, हो ना
आठवतं, दरवर्षी भेटायला येण्यापूर्वी किती अधीर करायचास या मनाला …. ओढ , हुरहुर या शब्दांचे खरे अर्थ तू शिकवलेस, प्रेमात पडायच्याही आधी  आणि आता, दोन वर्ष झाली, आपली भेटच झाली नाही. खूप आठवण येते रे तुझी …. आणि त्या आठवणींतही तू पूर्ण चिंब करतोस. पण तरी तहान मात्र भागत नाही. तुझ्याबरोबर घालवलेले सगळे क्षण एखाद्या चित्रपटासारखे उलगडत जातात. आपली पहिली भेट आठवते तुला, मला पहिल्यांदा बोट धरून डबक्यापर्यंत नेलेलस , दोन्ही हात धरून पाण्यात थपाक थपाक करायला शिकवलस, जोरात वीज कडाडली तेव्हा गच्चं मिठीत घेतलस …… तेव्हा घाबरले, ती पहिली आणि शेवटची  आणि आता, दोन वर्ष झाली, आपली भेटच झाली नाही. खूप आठवण येते रे तुझी …. आणि त्या आठवणींतही तू पूर्ण चिंब करतोस. पण तरी तहान मात्र भागत नाही. तुझ्याबरोबर घालवलेले सगळे क्षण एखाद्या चित्रपटासारखे उलगडत जातात. आपली पहिली भेट आठवते तुला, मला पहिल्यांदा बोट धरून डबक्यापर्यंत नेलेलस , दोन्ही हात धरून पाण्यात थपाक थपाक करायला शिकवलस, जोरात वीज कडाडली तेव्हा गच्चं मिठीत घेतलस …… तेव्हा घाबरले, ती पहिली आणि शेवटची  नंतर मात्र हिरव्या निसर्गाचं माहेर झालं आणि काळ्याकुट्ट ढगातल्या पांढऱ्याशुभ्र विजेचा झाला …. घराच्या अंगणातला उत्सव  नंतर मात्र हिरव्या निसर्गाचं माहेर झालं आणि काळ्याकुट्ट ढगातल्या पांढऱ्याशुभ्र विजेचा झाला …. घराच्या अंगणातला उत्सव  यायचास तेव्हा सगळं कसं स्वच्छं, सुंदर करायचास, पाना-फुलांमधे असा मिसळायचास की त्यांच्यातलाच एक होऊन जायचास, मातीला भेटायला यायचास आणि मातीचं गुपित वाऱ्याच्या कानात अलगद सांगायचास ……. अजूनही तसाच आहेस ना
तुझे दूरचे नातेवाईक येतात मला Cambridge मधे भेटायला. पण कुणालाच तुझी 'सर' नाही रे  Cambridge मधला पाऊस म्हणजे अगदी इथल्या लोकांसारखाच , धीर-गंभीर  Cambridge मधला पाऊस म्हणजे अगदी इथल्या लोकांसारखाच , धीर-गंभीर  बरसतानाही अगदी विचार करून संयमाने पडणारा. तरीही इथे पूर येतो हे नवलंच  बरसतानाही अगदी विचार करून संयमाने पडणारा. तरीही इथे पूर येतो हे नवलंच  अल्लड सरी , उधाण वारा म्हणजे यांच्यासाठी नाविन्यपूर्ण गोष्टी आणि चर्चेचा विषय  अल्लड सरी , उधाण वारा म्हणजे यांच्यासाठी नाविन्यपूर्ण गोष्टी आणि चर्चेचा विषय  चिखलाच्या डबक्यात नाचणारी पोरं , हातात हात घालून आपल्याच धुंदीत चाललेलं नवतरुण जोडपं, स्वप्नाळलेल्या डोळ्यांवर, भरारी घेऊ पाहणाऱ्या हातांवर, अलगद थेंब झेलणारी अल्लद मनं, पाहिलीच नाहीत मी इथे  चिखलाच्या डबक्यात नाचणारी पोरं , हातात हात घालून आपल्याच धुंदीत चाललेलं नवतरुण जोडपं, स्वप्नाळलेल्या डोळ्यांवर, भरारी घेऊ पाहणाऱ्या हातांवर, अलगद थेंब झेलणारी अल्लद मनं, पाहिलीच नाहीत मी इथे  अर्थात, यात इथल्या पावसाचा तरी काय दोष म्हणा, ' जसा देश, तसा वेश' या म्हणीचं तो फक्त पालन करतो.
मागच्या वर्षीचा जून आठवतो तुला तुझ्याशिवायाचा माझा पहिला पावसाळा तुझ्याशिवायाचा माझा पहिला पावसाळा आणि पावसाळा कसला, इथे 'पावसाळा' असा ऋतू पण नाही. पण जून उजाडला आणि एक अनामिक हुरहुर लागली. लक्षात आलं , या वर्षी आपली भेट नाही आणि पावसाळा कसला, इथे 'पावसाळा' असा ऋतू पण नाही. पण जून उजाडला आणि एक अनामिक हुरहुर लागली. लक्षात आलं , या वर्षी आपली भेट नाही खूप कसनुसं झालं, आणि … आणि बाहेर बघते तर काय…. विजांचा लखलखाट आणि ढगांच्या गडगडाटासकट तू धो-धो कोसळत होतास. तुझ्या अशा रुपाची सवय नसलेल्या समस्त मंडळींची अगदी तारांबळ उडाली होती. BBC वर पण तुझीच चर्चा पुढे कित्येक दिवस चालू होती. त्यांना थोडीच माहिती होतं की तू फक्तं मला भेटायला आलेलास खूप कसनुसं झालं, आणि … आणि बाहेर बघते तर काय…. विजांचा लखलखाट आणि ढगांच्या गडगडाटासकट तू धो-धो कोसळत होतास. तुझ्या अशा रुपाची सवय नसलेल्या समस्त मंडळींची अगदी तारांबळ उडाली होती. BBC वर पण तुझीच चर्चा पुढे कित्येक दिवस चालू होती. त्यांना थोडीच माहिती होतं की तू फक्तं मला भेटायला आलेलास जेव्हा आई मला फोनवर म्हणाली की ' पाण्यावाचून तिथे सगळ्यांचे हालहाल होताहेत ' तेव्हा अथक मिन्नतवारीने तुला परत पाठवावं लागलं होतं
पण पुढच्या वर्षी असं करू नकोस हं  जितकी ओढ तुझी मला आहे , त्यापेक्षा कित्तीतरी जास्तं गरज तुझी माझ्या मातीला आहे. तिची जळजळ नाही बघवणार मला …… आणि तुलाही  जितकी ओढ तुझी मला आहे , त्यापेक्षा कित्तीतरी जास्तं गरज तुझी माझ्या मातीला आहे. तिची जळजळ नाही बघवणार मला …… आणि तुलाही  तूच मला निसर्गाच्या इतक्या जवळ नेलंस, ह्या निसर्गाने घातलेल्या कोड्यांची उत्तरं शोधायलाच मी साता-समुद्रापार आलेय. नवीन वाट धरली आहे, ती परतून येण्यासाठीच  तूच मला निसर्गाच्या इतक्या जवळ नेलंस, ह्या निसर्गाने घातलेल्या कोड्यांची उत्तरं शोधायलाच मी साता-समुद्रापार आलेय. नवीन वाट धरली आहे, ती परतून येण्यासाठीच  काही वर्षात परत भेट होईलच की आपली …. मग मला तू आहेस आणि तुला मी  काही वर्षात परत भेट होईलच की आपली …. मग मला तू आहेस आणि तुला मी  आणि या वर्षी तर मी तुझ्या पनामामधल्या भावाला सुद्धा भेटले. तो जरासा रागीट आहे , पण मन तुझ्याच सारखं आहे रे त्याचं …. तसं जमलं आमचं छान आणि यापुढेही नक्की जमेल  आणि या वर्षी तर मी तुझ्या पनामामधल्या भावाला सुद्धा भेटले. तो जरासा रागीट आहे , पण मन तुझ्याच सारखं आहे रे त्याचं …. तसं जमलं आमचं छान आणि यापुढेही नक्की जमेल  तू मात्र मी मागे सोडून आलेल्या माझ्या माणसांना आणि माझ्या मातीला वाट पाहायला लावू नकोस हं … शेवटी दर वर्षी , तुझ्या प्रत्येक थेंबातून मीच भेटते रे त्यांना
द्वारा पोस्ट केलेले Sohini Vanjari येथे ४:४५ म.पू. ५ टिप्पण्या:
Twitter वर शेअर कराFacebook वर शेअर कराPinterest वर शेअर करा
शनिवार, २ नोव्हेंबर, २०१३
घास घे रे फुलपाखरा
घास घे रे तान्ह्या बाळा,
घास वेड्या राघूचा …घास घे
लहानपणापासुनच 'बाळाचं जेवण' हा समस्त आई वर्गाच्या नाकी नऊ आणणारा आणि तरीही जिव्हाळ्याचा असा विषय लहानपणापासून - असं म्हणण्याचा कारण म्हणजे, हा विषय खरतरं बाळाच्या वयाशी निगडीत नसतोच मुळी …. तो बाळाचा 'बाळ्या' होऊन अगदी 'बाळोबा' होईपर्यंत तितकाच महत्वाचा राहातो. फक्त त्या काळजीच स्वरूप बदलत राहात. बाळाच्या जेवणात चिऊ-काऊ पासून सगळे प्राणीमात्र गोळा झालेले असतात, जे कालांतराने पुसट होत जातात. मला मात्र या प्राणिमात्रांची संगत पुन्हा मिळाली. पण यावेळी घास मी भरवत होते
 खरं सांगायचं तर मला कळल्यावर मी ही गडबडलेच जराशी …… त्याचं असं आहे ना, की मी सध्या फुलपाखरांवर संशोधन करायला, त्यांचा अभ्यास करायला Cambridge University मधे असते. इथे आल्यापासूनच प्रत्येक टप्प्यावर मी एक नवी गोष्ट शिकतेय. त्यातलीच ही एक…… 'फुलपाखरांना जेऊ घालणे' . संशोधनासाठी लागणारी फुलपाखरं आमची आम्हीच वाढवतो. त्यामुळे त्यांच्या गरजेनुसार त्यांना हवं नको ते बघणं, त्यांना खाऊ-पिऊ घालणं, त्यांची काळजी घेणं हे ओघाने आलंच  तसा या फुलपाखरांचा आमच्याकडे बराच राजेशाही थाट असतो बरं का तसा या फुलपाखरांचा आमच्याकडे बराच राजेशाही थाट असतो बरं का त्यांना राहायला साजेसं हवामान असलेली वेगळी खोली, अळ्यांच्या आवडीची झाडं आणि फुलपाखरांसाठी साखरेचं पाणी अगदी खास डीशमधे सजवून दिलं जातं. त्यांच्यासाठी रंगीत स्ट्रो चा गुच्छा, फुलांच्या आकारात सजवून दिला जातो. आम्ही त्याला 'feeders' म्हणतो. इतकच नाही तर पहिल्यांदा जेव्हा फुलपाखरू कोशातून बाहेर येतं, तेव्हा त्याला खायला कुठे ठेवलं आहे हे माहिती नसतं, त्यांना आम्हाला पहिला घास स्वतःच भरवावा लागतो. कधी कधी अगदी जबरदस्तीने त्यांना राहायला साजेसं हवामान असलेली वेगळी खोली, अळ्यांच्या आवडीची झाडं आणि फुलपाखरांसाठी साखरेचं पाणी अगदी खास डीशमधे सजवून दिलं जातं. त्यांच्यासाठी रंगीत स्ट्रो चा गुच्छा, फुलांच्या आकारात सजवून दिला जातो. आम्ही त्याला 'feeders' म्हणतो. इतकच नाही तर पहिल्यांदा जेव्हा फुलपाखरू कोशातून बाहेर येतं, तेव्हा त्याला खायला कुठे ठेवलं आहे हे माहिती नसतं, त्यांना आम्हाला पहिला घास स्वतःच भरवावा लागतो. कधी कधी अगदी जबरदस्तीने पण एकदा त्यांना कळलं कि नंतर स्वतःच शोधतात. तशी त्यांच्या मदतीला पिंजऱ्यातली इतर फुलपाखरं असतातंच…… एकमेकांचं बघून ही पटकन शिकतात, अगदी लहान मुलांप्रमाणेच
खरंच, ही फुलपाखरं लहान मुलांसारखीच असतात. त्यांचीही काळजी आपण आपल्या पिल्लांची घेतो तशीच घ्यावी लागते. ह्यांच्या तऱ्हा आणि नखरेही अगदी लहान मुलांसारखेच सांभाळावे लागतात. याची प्रचीती मला आधीच जरी आली असली तरी वेगवेगळे अनुभव अगदी आजपर्यंत येतातच आहेत. वर्षभरापूर्वी मला माझ्या supervisor ने सांगितलं की मला माझ्या कामाचा काही भाग पूर्ण करायला स्वीडनला जावं लागणार आहे. हे सांगताच त्याचा पुढचा प्रश्न आला, "किती फुलपाखर आहेत सध्या आपल्याकडे म्हणजे घेऊन जाण्याईतपत आहेत ना म्हणजे घेऊन जाण्याईतपत आहेत ना" मी चाटच पडले …… घेऊन जाण्याईतपत म्हणजे" मी चाटच पडले …… घेऊन जाण्याईतपत म्हणजे मी फुलपाखरं माझ्या बरोबर न्यायची मी फुलपाखरं माझ्या बरोबर न्यायची ती ही जिवंत ……. माझे प्रश्न माझ्या चेहऱ्याकडे पाहून त्यांना कळले असावेत. ते हसले, म्हणाले, " किती आहेत ते मोजून सांग, पुढच्या गोष्टी मी स्वतः येउन दाखवतो
प्रवासात फुलपाखरांना एका कागदी पाकिटात घेऊन जायचं होतं. पाकिटात खाली एक ओलसर कापसाचा बोळा ठेवला, उबदार ओलेपणा टिकवण्यासाठी आणि फुलपाखरं जशी फुलांवर बसतात, त्या स्थितीतच त्यांना आत ठेवलं. पाकिटात आतल्या-आत ती गोलगोल फिरतात आणि मग त्यांचे पंख खराब होतात. तसं होऊ नये, म्हणून पंखांवर नाही पण पंखांच्या अगदी वरती एक पिन लावली …… आणि फुलपाखरं विमानात बसायला तय्यार लहानपणी ऐकलेल्या कवितेच्या ओळी मनात एकदम चमकून गेल्या……
' एकदा एक फुलपाखरू नटून-थटून,
सफारीला निघाले विमानात बसून,
एवढ्याश्या फुलपाखराचे एवढेसे सामान,
दोन-चार फुलं आणि एकच-एक पान
ही माझ्या बालपणीची सगळ्यात आवडती कविता, आणि आज मी या ओळी प्रत्यक्षात जगात होते
स्वीडनला माझं सगळं काम फुलपाखरांवरच अवलंबून होतं. त्यामुळे, फुलपाखरे जगली तरच काम होणार. फुलपाखरांना राहायला ऐसपैस मोठी खोली नसेल तर पाकिटातच ती जास्त छान राहतात असं मला सांगितलं होतं, पण ते काही केल्या माझ्या मनाला पटत नव्हतं. पण स्वीडनला पोचले आणि याची प्रचीती मला स्वतःलाच आली. पाकिटात ती जास्तं खुश दिसत होती. मग त्यांना 'भरवणं' हा माझ्या दिनक्रमाचा एक महत्वाचा भाग झाला. रोज एकेका फुलपाखराला पाकिटातून बाहेर काढायचं आणि त्याची सोंड (proboscis) उलगडून साखरेच्या पाण्यात बुडवायची. मग त्यांना कळतं कि इथे खाऊ ठेवलाय. भूक लागली असेल तर ती स्वतःची स्वतः, फडफड न करता, उडून न जाता, शांत बसून पितात.
हे सगळ करताना प्रत्येक क्षणी मला हेच जाणवत होतं, की ही माझी फुलपाखरं, खरंच, अगदी लहान मुलं आहेत जशा लहान मुलांच्या स्वभावाप्रमाणे त्यांच्या निरनिराळ्या तऱ्हा असतात, तशा ह्यांच्याही आहेत. आपण म्हणतो, कि सामान्यपणे मुली जरा जास्त समंजस आणि स्थिर असतात. तर मुलं खोडकर आणि चुळ्बुळी  जशा लहान मुलांच्या स्वभावाप्रमाणे त्यांच्या निरनिराळ्या तऱ्हा असतात, तशा ह्यांच्याही आहेत. आपण म्हणतो, कि सामान्यपणे मुली जरा जास्त समंजस आणि स्थिर असतात. तर मुलं खोडकर आणि चुळ्बुळी  हे बहुतेक फुलपाखरांच्या बाबतीतही लागू असावं. कारण, बहुतेक female फुलपाखरं खायला कुठे आहे हे कळलं कि लगेच शांत व्हायची. पण male फुलपाखरांना शांत बसवून खाऊ घालताना प्रयत्नांची पराकाष्ठा करावी लागत होती. पण यातही अपवाद होतेच हे बहुतेक फुलपाखरांच्या बाबतीतही लागू असावं. कारण, बहुतेक female फुलपाखरं खायला कुठे आहे हे कळलं कि लगेच शांत व्हायची. पण male फुलपाखरांना शांत बसवून खाऊ घालताना प्रयत्नांची पराकाष्ठा करावी लागत होती. पण यातही अपवाद होतेच काही females इतक्या चंचल की दर वेळी जबरदस्तीने पकडून ठेवावं लागत होतं , जोपर्यंत त्यांचं पोट खरच भरत नाही तोपर्यन्त. तर काही males इतकी गुणी की जणू 'आआमु' (आईचा आज्ञाधारक मुलगा) असावा  काही females इतक्या चंचल की दर वेळी जबरदस्तीने पकडून ठेवावं लागत होतं , जोपर्यंत त्यांचं पोट खरच भरत नाही तोपर्यन्त. तर काही males इतकी गुणी की जणू 'आआमु' (आईचा आज्ञाधारक मुलगा) असावा  काही वेळा काही फुलपाखरे मेल्याचं नाटक करतात आणि पकड सोडताच उडून जातात. मग सुरु होतो पकडा-पकडीचा खेळ काही वेळा काही फुलपाखरे मेल्याचं नाटक करतात आणि पकड सोडताच उडून जातात. मग सुरु होतो पकडा-पकडीचा खेळ आता कळतंय, जेव्हा आई आपल्यामागे ताट घेऊन धावायची, तेव्हा तिची किती दमछाक होत असेल.
ह्यांच्या खाण्याच्या तऱ्हाही एकसे बढकर एक बरं का कुणी प्रत्येक घोट चवीचवीने घेतं , तर कुणी हावरटासारखं बकाबका पितं. कुणी कधी कधी ठसका लागल्यागत मधेच पितापिता गडबडतही , तर कुणी अगदीच गुणी बाळासारखं पोट भरल, की उडून बाजूला होतं. काहींना 'आपल्याला भूक लागली आहे' हे कळायलाच वेळ लागतो, तर काहींना 'आपलं पोट आता भरलंय' हेच मुळी कळत नाही. मग बसून राहतात उगाच सोंड बुडवून तशीच कुणी प्रत्येक घोट चवीचवीने घेतं , तर कुणी हावरटासारखं बकाबका पितं. कुणी कधी कधी ठसका लागल्यागत मधेच पितापिता गडबडतही , तर कुणी अगदीच गुणी बाळासारखं पोट भरल, की उडून बाजूला होतं. काहींना 'आपल्याला भूक लागली आहे' हे कळायलाच वेळ लागतो, तर काहींना 'आपलं पोट आता भरलंय' हेच मुळी कळत नाही. मग बसून राहतात उगाच सोंड बुडवून तशीच ……… पण जेव्हा त्यांना मनभरून पिताना बघते ना, तेव्हा तेच समाधान मिळतं जे एका आईला आपल्या पिल्लांना पोटभर जेऊ घातल्यावर मिळतं. नंतर नंतर तर माझ्या फुलपाखरांनाही मी खायला कधी देते हे कळायला लागलं होतं. मी पाकीट हातात घेतलं की ती जिभल्या चाटायला लागायची
हे सारे अनुभव मला फक्त आत्तासाठी नव्हे तर आयुष्यभर पुरे पडतील असेच आहेत. मी या सगळ्या गोष्टी इथे येउन, एका प्रचंड अनुभवी माणसाकडून, माझ्या supervisor कडून शिकू शकले याचा मला खूप आनंद आहे. …… आणि तुम्ही या गोष्टी घरी करण्याचा प्रयत्न करणार नाही... याची खात्रीही आपण सगळे तितके सुजाण आहातच, नाही का
द्वारा पोस्ट केलेले Sohini Vanjari येथे ५:२७ म.पू. ६ टिप्पण्या:
Twitter वर शेअर कराFacebook वर शेअर कराPinterest वर शेअर करा
याची सदस्यता घ्या: पोस्ट (Atom)
होळीचे रंग …… की रंगांची होळी
आपण सगळेच कायम ऐकत आलो आहोत, की एखादी गोष्ट आपल्यापासून लांब गेली की त्या गोष्टीची खरी किंमत कळते. आणि सगळ्यांनी हे कधी ना कधी अनुभव...
घास घे रे फुलपाखरा
घास घे रे तान्ह्या बाळा, घास चिऊ काऊचा, घास एक गाईचा, घास वेड्या राघूचा …घास घे लहानपणापासुनच 'बाळाचं जेवण' हा समस्त आई...
पनामामधले पहिले पाउल …….
माझे सगळे मित्र-मैत्रिणी मला नेहमी म्हणतात, की ' तू खूप lucky आहेस '. कारण माझा शिक्षणाचं क्षेत्रच असं आहे की त्यानिमि...
प्रिय पावसा, 'पत्रास कारण की' ……. इतकी रुक्ष सुरुवात नाही करणार मी  कारण आपलं नातंच खूप वेगळं आहे. इतकं आपलंसं, इतकं जुनं आण...
कोस्टा रीका ....... दिल की नज़र से
तसं पाहायला गेलं तर, मी कोस्टा रीकाला जाण्याचा योग हा योगायोगानंच माझ्या भ्रमण क्षेत्रात आला असं म्हणावं लागेल. माझ्या संशोधन कार...
कोस्टा रीका ....... दिल की नज़र से
मी आत्ताच Cambridge विद्यापीठातील प्राणिशास्त्र विभागातून M.Phil. करून मायदेशी परतले आहे. तिथे मी 'Olfactory communication in Butterflies ' अशा एका प्रकल्पावर कार्यरत होते. मला भारतातील विज्ञान शिक्षण क्षेत्रात काम करण्यात स्वारस्य आहे
माझे पूर्ण प्रोफाइल पहा.
वॉटरमार्क थीम. Blogger द्वारा समर्थित.