Knee pain Treatment info in Marathi

महाहेल्थ APP (आरोग्य माहिती मराठीतून)
महाहेल्थ APP (आरोग्य माहिती मराठीतून)
Home Diseases Info गुडघेदुखी व त्यावरील उपचार
गुडघेदुखी व त्यावरील उपचार
गुडघेदुखी माहिती : कारणे, लक्षणे आणि उपचार –
बदललेली जीवनशैली, व्यायामाचा अभाव यांमुळे आज उतारवयात प्रामुख्याने होणारा गुडघेदुखी सारख्या विकाराने आज अगदी तरुण वयामध्ये गुडघा कुरकूर करू लागल्याची तक्रार वाढलेली आहे. मात्र, व्यस्त जीवनामुळे, रोग अंगावर काढण्याच्या सवयीमुळे गुडघेदुखीवर सुरुवातीपासूनचं दुर्लक्ष केल्याने अखेर शेवटच्या टप्प्यातील गुडघ्याचा आर्थ्रायटिस जडल्याचे निष्पन्न होते. मगं आर्थ्रायटिस जडल्यानंतर डॉक्टरांकडून सांधे बदलाचे ऑपरेशन करण्याचा सल्ला दिला जातो. सांधे बदलाचे ऑपरेशन ही आता नवीन बाब राहिलेली नाही. पण तरीही अनेकजण माहितीअभावी या ऑपरेशनबाबत साशंक असतात. यासाठी येथे आर्थ्रायटिसमधील सांधे बदलाच्या उपचार पध्दतीची माहिती देण्याचा प्रयत्न केला आहे.
दररोजची धावपळ-व्यस्तपणा, घरच्या जबाबदाऱ्या अशी असंख्य कारणे पुढे करून सुरवातीच्या काळात होणाऱ्या गुडघेदुखीकडे अनेकजन दुर्लक्ष करतात. परस्पर गुडघेदुखीवर घरच्या घरी उपचार सुरु करतात. नानाविध तेले गुडघेदुखीवर लावली जातात. वेदनाशामक गोळ्या (पेनकिलर्स) घेतात. आणि तरिही वेदना वाढत गेल्यावर मगं डॉक्टरकडे धाव घेतात. अनेकदा तोपर्यंत खूप उशीर झालेला असतो. तोपर्यंत शेवटच्या टप्प्यातील आर्थ्रायटिस जडलेला असतो. अशा वेळेस पेशंटनी ऑपरेशन करून घेणे हिताचे ठरते.
गुडघ्याचा आर्थ्रायटिस लक्षणे :
गुडघ्यामध्ये प्रचंड वेदना होतात.
रुग्णाला दररोजची कामे करतानाही त्रास होतो.
सांधे दुखावणे, सांध्याची हालचाल मंदावणे, सांध्यावर सूज निर्माण होणे,
चालल्यावर गुडघेदुखी वाढणे व आराम केल्यास बरे वाटणे,
उठायला बसायला त्रास होणे,
शेवटच्या टप्प्यात पेशंटचे गुडघे वाकडे झालेले असतात.
गुडघेदुखी व संधिवात हा आजार वयोमानानुसार होणारा आजार आहे. जसे व्यक्तीचे वय वाढत जाते त्याप्रमाणे सांध्यातील कुर्चांची झीज होत जाते त्यामुळे गुडघेदुखी होते.
व्यायामाचा अभाव, बैठी जीवनशैली आणि लठ्ठपणा ही कारणे गुडघेदुखी होण्यास सहाय्यक ठरतात.
लठ्ठ व्यक्तींच्या वजनामुळे गुडघ्यावर अतिरिक्त भार निर्माण होऊन कुर्चांची झीज वाढते.
तसेच गुडघ्याच्या ठिकाणी आघात झाल्यामुळे गुडघे दुखू लागतात.
संधिवात हा आजार स्त्रियांमध्ये पुरुषांपेक्षा जास्त प्रमाणात दिसून येतो.
गुडघेदुखीच्या वेदनांपासून कायमस्वरूपी मुक्ती मिळण्यासाठी ऑपरेशनचा सल्ला दिला जातो. सांधेबदलाचे ऑपरेशन आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे सहजसोपे झाले असून ऑपरेशन यशस्वी होण्याचे प्रमाण खूपच चांगले झाले आहे. त्यामुळे पेशंटना खूप फायदा होतो. वेदनांपासून कायमची मुक्ती मिळते आणि दैनंदिन जीवन खूपच सुकर होते.
ऑपरेशनसाठी हॉस्पिटलमध्ये किती दिवस राहावे लागते..
जर एकाच गुडघ्यावरील सांधेबदलचे ऑपरेशन असेल, तर पेशंटला फक्त चार ते पाच दिवस हॉस्पिटलमध्ये राहावे लागते.
ऑपरेशननंतर गुडघ्यात थोडी वेदना व सूज जाणवते. वेदना सहन करण्याजोग्या असतात. गोळ्या घेऊनही वेदनांपासून आराम मिळवता येतो. एका महिन्यानंतर पेशंटला कोणत्याच गोळ्या घेण्याची गरज भासत नाही.
ऑपरेशन झाल्यावर पेशंटला दुसऱ्या दिवसापासूनच चालायला सांगितले जाते. शौचाला जाणे व इतर कामे स्वतः करू शकतो आधुनिक ऑपरेशनमुळे पेशंट हॉस्पिटलमधून बाहेर जाईपर्यंत काठीच्या आधाराने चालायला लागलेला असतो.
या प्रकारच्या ऑपरेशनमध्ये झिजलेल्या कुर्च्यासोबत(कार्टिलेज) हाडाचा काही भाग काढून टाकला जातो. त्याजागी धातूची प्लेट व प्लॉस्टिक बसवण्यात येते. या ऑपरेशननंतर गुडघ्याचे आयुष्य वाढते. पण या ऑपरेशनंतर खूप काळजी घ्यावी लागते.
सांधेबदल ऑपरेशनची तंत्रे :
(1) कम्प्युटर असिस्टेट सर्जरी (सीएएस) –
यात सांधेबदलाचे ऑपरेशन करण्यासाठी कम्प्युटरची मदत घेतली जाते. यामुळे ऑपरेशनमध्ये अचूकता येते आणि पेशंटला लवकर आराम मिळतो. मुख्य म्हणजे, या तंत्रामुळे बदललेल्या गुडघ्याचे आयुर्मान वाढत असल्याने हे ऑपरेशन तरुण पेशंटसाठी फायद्याचे ठरते.
(2) टिश्यू स्पेअरिंग सर्जरी –
यात स्नायू कापला जात नाही. त्याऐवजी स्नायू आत ओढला जातो. या तंत्रामुळे पेशंटला क‌मीतकमी वेदना सहन कराव्या लागतात.
रूग्णाच्या गरजेनुसार विविध प्रकारच्या गुडघ्यांचे रोपण करता येते. सर्वसाधारण गुडघे रोपणातून 120 अंशापर्यंत आणि हाय फ्लेक्स रोपणातून 150 अंशापर्यंत गुडघ्याची हालचाल करता येते. आपल्या डॉक्टरांशी चर्चा करून कोणत्या प्रकारचे रोपण कराययचे याचा निर्णय घेता येतो.
ही सर्व माहिती 'महाहेल्थ' ह्या स्मार्टफोन अॅपमध्ये दिली आहे. या मोफत अॅपमध्ये सर्व आरोग्यविषयक माहिती ऑफलाईनसुध्दा वाचता येईल. हे अॅप डाउनलोड करण्यासाठी खलील बटन क्लिक करा.
आपणास वरील माहिती कशी वाटली ते आम्हाला कळवा किंवा आपली आरोग्यविषयक समस्या किंवा प्रश्न असल्यास येथे लिहा.
Previous articleप्रेग्नन्सी मराठी पुस्तक आजचं डाउनलोड करा
Next articleमहिलांसाठी आवश्यक वैद्यकीय तपासण्या
लिव्हर सिरॉसिस : कारणे, लक्षणे, निदान आणि उपचार माहिती
फिट येणे, फेफरे येणे किंवा अपस्मार (Epilepsy) आजाराची माहिती
जल प्रदूषण : कारणे, दुष्परिणाम, उपाययोजना
मुळव्याध – कारणे, लक्षणे, प्रकार आणि उपचार
वायू प्रदूषण : कारणे, परिणाम आणि उपाययोजना
लोकांमध्ये आरोग्यविषयक जागृकता निर्माण आरोग्याचा दर्जा सुधारावा यासाठी ह्या 'हेल्थ मराठी' वेबसाईटच्या माध्यमातून आम्ही प्रयत्न केला आहे.


Vitamin-A general info in Marathi

महाहेल्थ APP (आरोग्य माहिती मराठीतून)
महाहेल्थ APP (आरोग्य माहिती मराठीतून)
◦ वानस्पतीज – हिरव्या पालेभाज्या, गाजर, पालक, कोथिंबीर, बीट, शेवगा
◦ प्राणीज – लोणी, अंडी, दूध, तुप, मासे, प्राण्यांच्या यकृतातून आपणास ‘अ’ जीवनसत्वाचा पुरवठा होतो.
‘अ’ जीवनसत्वाच्या अभावाने त्वचा आणि डोळ्यांवर विपरीत परिणाम होतो,
◦ बुबुळावर व्रण होणे,
◦ डोळा लाल होऊन त्याला सुज येणे,
◦ त्वचा रुक्ष होणे,
◦ पायाच्या त्वचेवर खर जाणवते,
◦ व्याधिक्षमत्व कमी होते.
प्रौढ स्त्री व पुरुषांस दररोज 5000 IU इतकी ‘अ’ जीवनसत्वाची गरज असते.
विविध आहारातील प्रमाण –
100 ग्रॅम लोणी 2499 IU
100 ग्रॅम प्राणिज यकृत 23000 IU
100 ग्रॅम गाजर 5000 IU
100 ग्रॅम कोथिंबीर शेवगा पालक 10000 IU
100 ग्रॅम मेथी 3500 IU
ही सर्व माहिती 'महाहेल्थ' ह्या स्मार्टफोन अॅपमध्ये दिली आहे. या मोफत अॅपमध्ये सर्व आरोग्यविषयक माहिती ऑफलाईनसुध्दा वाचता येईल. हे अॅप डाउनलोड करण्यासाठी खलील बटन क्लिक करा.
आपणास वरील माहिती कशी वाटली ते आम्हाला कळवा किंवा आपली आरोग्यविषयक समस्या किंवा प्रश्न असल्यास येथे लिहा.
कावीळ : लक्षणे, कारणे निदान आणि उपचार
जल प्रदूषण : कारणे, दुष्परिणाम, उपाययोजना
मुळव्याध – कारणे, लक्षणे, प्रकार आणि उपचार
वायू प्रदूषण : कारणे, परिणाम आणि उपाययोजना
लोकांमध्ये आरोग्यविषयक जागृकता निर्माण आरोग्याचा दर्जा सुधारावा यासाठी ह्या 'हेल्थ मराठी' वेबसाईटच्या माध्यमातून आम्ही प्रयत्न केला आहे.


भारत - बांगलादेश आमनेसामने,कोण मारणार बाजी ? - तरुण भारत | तरुण भारत

You are here: Home » Top News » भारत – बांगलादेश आमनेसामने,कोण मारणार बाजी
भारत – बांगलादेश आमनेसामने,कोण मारणार बाजी
ऑनलाईन टीम / बर्मिंगहॅम :
चॅम्पियन्स ट्रॉफीत भारत आणि बांगलादेश संघांमध्ये आज उपांत्य सामना होणार आहे.चॅम्पियन्स टाफीच्या रणांगणात बलाढय़ न्यूझीलंडवर मिळवलेल्या विजयानश बांगलादेशचा आत्मविश्वास शिगेला पोहोचला आहे. आता विराट कोहिलाच्या टीम इंडियाला बांगलादेशचा सामना करायचा आहे. त्यामुळे आता या काटे की टक्करमध्ये कोण बाजी मारणार याकडे सगळय़ांचे लक्ष लागून आहे.
हा सामना आज दुपारी तीन वाजता सुरूवात होणार आहे. भारताने जर आज बांगलादेशला हरवले तर भारत विरूद्ध पाकिस्तान अशी ड्रीम फायनल येत्या रविवारी प्रेक्षकांना पहायला मिळेल. त्यामुळे आता क्रिकेट प्रेमींची उत्सुकता शिगेला पोहचली आहे.
‘विराट हा तर क्रीडा वर्तुळाचा डोनाल्ड ट्रम्प’
सनसनाटी विजयासह सायना फायनलमध्ये
‘सिरींज’ सापडल्याने भारतीय पथक चिंतेत,
मेरी कोम, गौरव, विकासचा ‘गोल्डन’ पंच
आण्विक चाचणी करणार नाही : किम
सिंधुदुर्ग किनारपट्टीवर वादळसदृश स्थिती
बदल न झाल्यास रस्त्यावर उतरणार
दक्षिण गुजरातला भूकंपाचा धक्का, जीवितहानी नाही
पुन्हा मंदी आल्यास स्थिती अवघड : आयएमएफ
यशवंत सिन्हांचा भाजपला रामराम
वाहनाच्या धडकेने तरुणाचा मृत्यू
उपराष्ट्रपतींच्या भूमिकेकडे लक्ष, निर्णयाला लागू शकतो वेळ
केंद्र सरकारची प्रतिमा मलीन करण्याचा होतोय प्रयत्न : गृहमंत्री
Categories Select CategoryAutomobilesleadingnewsTop NewsVideoआवृत्तीउद्योगकोल्हापुरक्रिडागोवापुणेबेळगांवभविष्यमनोरंजनमाहिती / तंत्रज्ञानमुंबईरत्नागिरीराष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीयविविधाविशेष वृत्तसंपादकिय / अग्रलेखसांगलीसातारासिंधुदुर्गस्थानिक


Jalgaon City Municipal Corporation

ईन्क्वायरी | फीडबॅक | साईट मॅप
महानगरपालिका गाळ्यांचे मूल्‍यांकन २०१४
महानगरपालिका गाळ्यांचे मूल्‍यांकन २०१४
महानगरपालिका गाळ्यांचे मूल्‍यांकन २०१४
मूल्‍यांकन २०१४ डाउनलोड करा
जुने महात्‍मा फुले व्‍यापारी संकुल मूल्‍यांकन २०१४ . PDF Download
नवीन महात्‍मा फुले व्‍यापारी संकुल मूल्‍यांकन २०१४. PDF Download
महानगरपालिका गाळ्यांचे मूल्‍यांकन २०१४
ई -प्रशासन (ऑन-लाईन सर्विसेस)
स्‍थानिक संस्‍था कर दरसुची २०१३
स्‍थानिक संस्‍था कर दरसुची २०१४
मे. उच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार प्रभाग स्तरावरील जाहिरात नियंत्रण समिती
ऑनलाईन पेमेंटच्या अटी व शर्ती


दूध भरून आणणाऱ्या चार बेटांवरच्या नावा

दूध भरून आणणाऱ्या चार बेटांवरच्या नावा
आसामच्या ब्रह्मपुत्रेतल्या चालाकुरा बेटावर राहणाऱ्या लोकांसाठी दुग्ध व्यवसाय हाच उपजीविकेचा मार्ग आहे – पण वैरण आणि पशुखाद्याचं सरकारी अनुदान काढून टाकल्यामुळे त्यांची आयुष्यातील अनिश्चितता वाढली आहे
रोज पहाटे, एक मशीनवर चालणारी देशी नाव ब्रह्मपुत्रेतील चालाकुरा चार बेटावरून निघते. दुधाने भरलेले प्लास्टिक आणि अॅल्युमिनियमचे कॅन घेऊन या बोटी तासाभराच्या अंतरावर असणाऱ्या धुबरी शहरात रोज पोचतात.
चालाकुरा चार ब्रह्मपुत्रेतल्या अनेक अस्थायी आणि रेतीने तयार झालेल्या बेटांपैकी एक. (चार बेटांसंबंधी पारीवर अधिक वाचा वाळूचा किल्ला,‘चार’-निवासींचा संघर्ष) ही बोट दुपारी परत येते आणि अजून दूध घेऊन परत धुबरीच्या दिशेने निघते.
हे सगळं दूध दक्षिण आसामच्या धुबरी जिल्ह्यातल्या चार बेटावरच्या मोंडल कुटुंबाच्या डेअरीतनं येतंय. त्यांच्याकडे ५० दुभती जनावरं आहेत. रोज या डेअरीत १००-१२० लिटर दूध निघतं. “जेव्हा आमच्या दुभत्या गायी आणि म्हशी भरपूर दूध देत असतात तेव्हा तर दिवसाला १८०-२०० विटर दूध निघतं,” ४३ वर्षांचे तमेझुद्दिन मोंडल सांगतात. धुबरी शहरात दुधाला लिटरमागे ४० रुपये भाव मिळतो.
धुबरीचा दुग्ध व्यवसाय सरकारतर्फे एक यशोगाथा म्हणून नावाजला गेला आहे. प्रत्यक्षात मात्र या दुग्ध व्यावसायिकांची उपजीविका धोक्यात आली आहे, कारण – वैरणीची/पशुखाद्याची टंचाई
चालाकुरा चारच्या ७९१ कुटुंबांसाठी दुग्ध व्यवसाय हीच सर्वात मोठी उपजीविका आहे. जवळ जवळ प्रत्येक कुटुंबाकडची दुभती जनावरं दिवसाला ३०-४० लिटर दूध देतात. तमेझुद्दिनला या व्यवसायाचा प्रणेता म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही – १० वर्षांपूर्वी ५,१५६ लोकसंख्या असणाऱ्या या छोट्या बेटावर सर्वप्रथम त्यानेच जास्त दूध देणाऱ्या संकरित गायी आणल्या. आता या बेटावर दुधाचा धंदा करणाऱ्या बहुतेकांकडे संकरित गायी आहेत. ही जनावरं शक्यतो बिहारच्या बाजारांमधून खरेदी करून आणली जातात आणि पशुवैद्यकांच्या मते बहुतेक वेळा जर्सी गाय आणि देशी गायींच्या संकरातून यांची निर्मिता झालेली असते.
“संकरित गायी आल्यामुळे दूध उत्पादन वाढलं आहे,” चारवरचे एक दूध उत्पादक, अन्वर हुसेन सांगतात. “संकरित गायी दिवसाला १३-१४ लिटर दूध देतात तर देशी गायी केवळ ३-४ लिटर. एका म्हशीचं दिवसाला १२-१६ लिटर दूध येतं [चारवरच्या अनेकांनी म्हशीदेखील पाळल्या आहेत].”
संकरित गायींना आसामच्या काही भागांमधूनच मागणी आहे – आसामच्या २०१५-१६ आर्थिक पाहणीनुसार २०१४-१५ साली राज्यात संकलित झालेल्या ८७ कोटी ३० लाख लिटर दुधापैकी संकरित गायींपासून मिळालेल्या दुधाचा वाटा केवळ २४ कोटी ६० लाख लिटरच्या आसपास होता (राज्याला असणारी दुधाची आवश्यकता २४५ कोटी लिटर इतकी आहे).
रोद सकाळी चालाकुरा चारवरचे दुग्ध व्यावसायिक धुबरीला दूध विकायला जातात. दुधाच्या धंद्यावर या बेटांवरची ७९१ कुटुंबं चरितार्थ भागवत आहेत
तमेझुद्दिन आता धुबरीचे प्रथितयश दूध उत्पादक म्हणून प्रसिद्ध झाले आहेत आणि इतर शेतकऱ्यांसाठी दुधाचा धंदा सुरू करण्याबाबत कार्यशाळांमध्ये जिल्हा प्रशासनातर्फे त्यांना आमंत्रित केलं जातं. ते ‘चालाकुरा मिलोन दुग्ध उत्पादक समोबय समिती’ या ५१ दुग्ध उत्पादकांच्या सहकारी संघाचे अध्यक्ष आहेत. चार बेटांवर असे इतर पाच संघ आहेत.
धुबरी जिल्ह्यातला दुग्ध व्यवसाय म्हणजे, निसर्गाने घर-दार धुऊन नेलं तरी त्यावर मात करणाऱ्या लोकांची यशोगाथा आहे, अशा रितीने सरकारतर्फे या व्यवसायाची भलामण केली जाते. मात्र या यशोगाथेमागचं वास्तव हे आहे की या व्यावसायिकांची उपजीविकाच धोक्यात आलेली आहे आणि कारण आहे – पशुखाद्य/वैरणीची टंचाई.
२०१६ पर्यंत केंद्राकडून रेशनवर राज्याला येणारा गहू स्थानिक पातळीवर कांडला जात होता आणि दुग्धव्यावसायिकांना ६०० रुपये क्विंटल अशा माफक दरात पशुखाद्य उपलब्ध करून दिले जात होते असं धुबरीचे जिल्हा पशुवैद्यकीय अधिकारी दिनेश गोगोई सांगतात. उदा. तमेझुद्दिनच्या कुटुंबाला दर महिन्याला २५ क्विंटल गव्हाचा कोंडा माफक दरात मिळत असे.
२०१५ च्या डिसेंबरमध्ये आसाम सरकारच्या विनंतीवरून अन्न व नागरी पुरवठा मंत्रालयाने राज्याच्या अन्न वाट्यामध्ये पुढीलप्रमाणे बदल केले. अंत्योदय अन्न योजनेखाली (‘प्राधान्य’ विभागात) केवळ तांदूळ आणि राष्ट्रीय अन्न अधिकार कायद्याअंतर्गत (‘टाइड ओव्हर’  ‘अतिरिक्त’ विभागात) केवळ गव्हाची मागणी नोंदवण्यात आली. त्यानंतर आसामला ६१० रु प्रति टन दराने दर महिन्याला ८,२७२ टन आणि जुलै २०१६ नंतर ५,७८१ टन गहू मिळाला.
मात्र २०१६ डिसेंबरनंतर राज्याला राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायद्याखाली काहीच गहू मिळालेला नाही. मंत्रालयाने राज्य सरकारला ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी पाठवलेल्या पत्रात असं म्हटलं आहे की “केंद्राच्या साठ्यामध्ये गव्हाची कमतरता असल्यामुळे भारत सरकारने असा निर्णय घेतला आहे की अतिरिक्त विभागातल्या राज्यांना डिसेंबर २०१६ ते मार्च २०१७ या काळात गव्हाच्या ऐवजी तितकाच तांदूळ पाठवण्यात येईल.”
राज्य सरकारचं अनुदान मिळत नसल्यामुळे दूध उत्पादकांना बाजारात महाग किंमतीला पशुखाद्य विकत घ्यावं लागत आहे. “आत दुधाचे दर वाढले तरच आम्ही तग धरू शकू,” तमेझुद्दिन मोंडल म्हणतात.
तेव्हापासून चारवरच्या दूध उत्पादकांना अनुदानित पशुखाद्य मिळालेलं नाही, ऑगस्ट २०१७ मध्ये पुरादरम्यान मदत म्हणून मिळालेली काही वैरण एवढाच अपवाद. त्यामुळे आता ते खुल्या बाजारात थेट २००० रुपये क्विंटल इतक्या चढ्या भावाने विकल्या जाणाऱ्या पशुखाद्यावर अवलंबून आहेत.
यामुळे दुधाचा उत्पादन खर्च प्रचंड वाढला आहे. पण दुधाचा बाजारभाव मात्र ४० रुपये इतकाच आहे. “सध्याचे पशुखाद्याचे भाव पाहता दुधाचा दर ५० किंवा त्यापेक्षा जास्त वाढला तरच आम्ही तग धरू शकू,” तमेझुद्दिन म्हणतात.
तमेझुद्दिनचं ३५ सदस्यांचं एकत्र कुटुंब आहे. ते जमीर अली, ओमर अली, अब्दुल रहीम, अब्दुल कासम आणि नूर हुसेन या त्यांच्या पाच भावांसोबत डेअरीचं काम बघतात. या सगळ्यांची चूल आजही एकच आहे. त्यांची २ एकर शेतजमीन आहे जिथे घरच्या स्त्रिया वेगवेगळी पिकं घेतात. कुटुंबाचं रोजचं उत्पन्न दिसताना बरंच दिसतं पण त्यानं मिळणार नफा सहा कुटुंबांमध्ये विभागला जातो हे लक्षात घेतलं तर तो फारसा नाही हे कळून येतं.
“डेअरीच्या कामात फार कष्ट आहेत,” तमेझुद्दिन सांगतात. “संकरित गायींना नियमितपणे खायला घालावं लागतं. त्यांना पटकन रोग होऊ शकतात त्यामुळे त्यांची देखभाल करायला एक माणूसच त्यांच्यासाठी लागतो.” तमेझुद्दिन सांगतात की या भागात जनावराच्या डॉक्टरची मदत लगेच मिळत नाही कारण सरकारी पशुवैद्यकीय दवाखान्यांमध्ये पुरेसे कर्मचारी नाहीत. जर रात्रीच्या वेळी तातडीने डॉक्टरांना बोलवायला लागलं तर २५०० ते ३००० रुपये देऊन बोट भाड्यावर घ्यावी लागते.
मोंडल कुटुंबाच्या डेअरीचं दिवसाचं दूध उत्पादन १००-१२० लिटर इतकं आहे. मात्र येणारा नफा ३५ सदस्यांच्या ६ कुटुंबांमध्ये विभागला जातो हे लक्षात घेता हाती फार काही लागत नाही
ब्रह्मपुत्रेतली सगळीच बेटं नाजूक स्थितीत आहेत आणि धूप होण्याचा त्यांना मोठा धोका आहे. पण चालाकुरावर (त्याचा अर्थच ‘स्थित्यंतर - हालता’ असा आहे) जमिनीची धूप जास्तच वेगाने होते. रेतीच्या बेटांची मजा अशी आहे की ती पाण्याने धुऊन गेली तर लगेचच जवळच नवीन बेट तयार होतं आणि लोक लगेचच नव्या बेटावर वस्ती करू शकतात. चालाकुरा चार चे आता पाच वेगवेगळे भाग आहेत. प्रत्येक भागाची लोकसंख्या १३५ ते १,४५२ इतकी आहे. इथल्या रहिवाशांना दर तीन किंवा चार वर्षांनी विस्थापित व्हावं लागतं. तमेझुद्दिनने आतापर्यंत १५ वेळा तरी आपला बिस्तरा इकडून तिकडे हलवला आहे.
चार च्या रहिवाशांचं आयुष्य अगदी भटक्यांसारखं आहे आणि कित्येक पिढ्या गेल्या दुधाचा धंदा त्यांच्या आयुष्याचं एक अविभाज्य अंग बनला आहे. “एवढ्या अनिश्चित आणि अस्थिर आयुष्यामुळे आणि सततच्या विस्थापनामुळे आमच्या पूर्वजांनी उपजीविकेसाठी दुग्ध व्यवसायाची निवड केली,” तमेझुद्दिन सांगतात. “शेतातलं उभं पीक दर वर्षीच्या पुरात किंवा मातीची धूप झाल्यामुळे हातचं जाऊ शकतं. पण जनावरं अशी संपत्ती आहे की जी इकडून तिकडे नेता येऊ शकते. जेव्हा केव्हा आम्हाला आहे ते बेट सोडून जावं लागतं आम्ही नव्या चारवर जाताना सोबत घरची भांडीकुंडी आणि जनावरं घेऊन जातो. हे आपला ठिकाणा बदलत राहणं आमच्या आयुष्याचा भाग बनलंय.”
आधीच्या साली झालेल्या दुधाच्या कमाईतून कित्येक कुटंबांनी त्यांची गवताच्या छपरांची घरं बदलून नव्या पद्धतीची घरं घेतली आहेत. या घरांना पत्र्याच्या भिंती आणि छतं आहेत जी लाकडाच्या चौकटीत बसवली आहेत आणि ती इथून तिथे हलवायला सोपी असतात.
व्हिडिओ पहाः ‘धुबरीत दुधाला जो दर मिळतो त्याच्याहून जास्त पैशाला आम्हाला पशुखाद्य विकत घ्यावं लागतं,’ दूध उत्पादक सुकुरुद्दिन सांगतात
आजूबाजूच्या चारवरदेखील दुधाचा धंदा कमाईचं मुख्य साधन झाला आहे. दररोज प्रत्येक बेटावरून दुधाचे कॅन घेऊन एक तरी मशीन बोट धुबरीला दूध घालायला जाते. मात्र आता पशुखाद्याच्या, वैरणीच्या टंचाईमुळे दूध उत्पादकांना त्यांचा व्यवसाय चालू ठेवणं मुश्किल झालं आहे.
जिल्हा वशुवैद्यकीय अधिकारी गोगोई सांगतात की पशुधन आणि पशुवैद्यक खात्याने पशुखाद्याला पर्याय म्हणून हिरव्या चाऱ्याचं महत्त्व सांगण्यासाठी शेतकऱ्यांबरोबर बैठका घ्यायला सुरुवात केली आहे. जनावरांच्या छोट्या मोठ्या आजारांवर उपचार करू शकणाऱ्या काही स्थानिकांनाही ‘गोपाल मित्र’ – दूधउत्पादकांचे मित्र म्हणून प्रशिक्षित करायचं ठरवलं आहे. “चालाकुरा चार वरच्या वेगवेगळ्या भागातून पाच जणांची निवड केली गेली आहे आणि त्यांचं प्रशिक्षण लवकरच पूर्ण करण्यात येईल,” गोगोई सांगतात.
दरम्यान बेटांवरून दुधाने भरलेल्या बोटींचा वेग जरा मंदावला आहे आणि चालाकुराचे शेतकरी त्यांच्या परिस्थितीत काही सुधारणा होईल याकडे डोळे लावून बसले आहेत.
Medha Kale मेधा काळे यांना स्त्रिया आणि आरोग्याच्या क्षेत्रात कामाचा अनुभव आहे. कुणाच्या गणतीत नसणाऱ्या लोकांची आयुष्यं आणि कहाण्या हा त्यांचा जिव्हाळ्याचा विषय आहे.
रत्ना भराली तालुकदार २०१६-१७ च्या पारी फेलो आहेत. भारताच्या उत्तर-पूर्वेशी संबंधित nezine.com या ऑनलाइन पत्रिकेच्या त्या कार्यकारी संपादक आहेत. त्या सर्जनशील लेखिका असून, स्थानांतर, विस्थापित, शांतता आणि संघर्ष, पर्यावरण आणि लिंगाधारित भेद या समस्या कव्हर करण्यासाठी व्यापक प्रमाणावर प्रवास करतात.


Marathi Greetings: मराठी ग्रिटींग्ज

मराठी ग्रिटींग्ज दिनविशेषग्रिटींग्जसंदेशरिंगटोन्सवॉलपेपर्स	मोफत एप्लिकेशन
मराठी ग्रिटींग्ज मराठी ग्रिटींग्ज दिनविशेषग्रिटींग्जसंदेशरिंगटोन्सवॉलपेपर्स
मुख्य पान / मराठी ग्रिटींग्ज
प्रेम, शुभ सकाळ, शुभ दिवस, शुभ रात्री, असं वाटतंय, टाईमपास, काय चाललंय
सण - समारंभ, जयंती, जागतिक दिन इ. शुभेच्छापत्रे
देव, अध्यात्म इ. शुभेच्छापत्रे
वाढदिवस, अभिनंदन, वाङ्निश्चय, बरे व्हा, लग्न, बाळाचे आगमन, नवीन घर, माफी, साठी इ. शुभेच्छापत्रे


रसग्रहण : सुन्या सुन्या मैफलीत माझ्या.

माझी भटकंती आणि गद्य लेखन
किती जणांनी भेट दिली आजवर.....
काहीच्या काही कविता (8)
बालभारती : मराठी कविता (श्री.सुरेश शिरोडकर)
रसग्रहण : सुन्या सुन्या मैफलीत माझ्या.
चांगले, समृद्ध करणारे, ऐकावे असे काही मध्ये सुन्या – सुन्या मैफिलीत माझ्या …ऐकण्याचा योग आला. वाचून अगदीच राहवेना.
गाणं ऐकून कधी समाधी लागली तेच कळलं नाही सुरेश भटांची सुरेख शब्दरचना, पं. हृदयनाथ मंगेशकरांचं संगीत, स्मिता पाटीलचा जिवंत अभिनय आणि दीदींच्या सुरांचे नक्षीदार कोंदण सुरेश भटांची सुरेख शब्दरचना, पं. हृदयनाथ मंगेशकरांचं संगीत, स्मिता पाटीलचा जिवंत अभिनय आणि दीदींच्या सुरांचे नक्षीदार कोंदण केवळ अप्रतिम.हजार ऑस्कर एका पारड्यात नि हे गीत एका पारड्यात केवळ अप्रतिम.हजार ऑस्कर एका पारड्यात नि हे गीत एका पारड्यात समाजातील उपेक्षीतांसाठी झटणार्‍यांच्या वैयक्तीक आयुष्यात जेव्हा वादळ उठते,
तेव्हाच्या मनोवस्थेचं वर्णन भटसाहेबांनी अचूक पकडलेय. पहा.
सुन्या-सुन्या मैफिलीत माझ्या, तुझेच मी गीत गात आहे,
अजूनही वाटते मला की अजूनही चांदरात आहे.
उगीच स्वप्नात सावल्यांची कशास केलीस आर्जवे तू
दिलेस का प्रेम तू कुणाला तुझेच जे अंतरात आहे
कळे न पाहशी कुणाला कळे न हा चेहरा कुणाचा
पुन्हा पुन्हा भास होत आहे, तुझे हसू आरश्यात आहे
उगीच देऊ नकोस हाका, कुणी इथे थांबणार नाही,
गडे, पुन्हा दुरचा प्रवास कुठेतरी दूर जात आहे
सख्या तुला भेटतील माझे, तुझ्या घरी सूर ओळखीचे,
उभा तुझ्या अंगणी स्वरांचा अबोल हा पारिजात आहे
एकीकडे प्रगल्भ सामाजिक जाणीवा आणि जात्याच बंडखोरपणा यांचं वारं पिऊन, प्रवाहाविरुद्ध मार्गक्रमण करणारी नायिका- स्मिता पाटील. अंतर्बाह्य कोलमडून पडते, जेव्हा स्वत:चं लेकरू तिच्या आईपणाचा दर्जा हिरावून घेते. यातून येते एक प्रकारची उद्विग्नता. मनाला भूतकाळात रमवणे हाच एकमेव उपाय. आठवणींचा स्मृतीपट अल्बमच्या रुपाने उलगडला जातो. आयुष्य तरी किती वळणावळणाचं स्मृतिपट निदान उलट फिरवता तरी करता येतो. आयुष्याचं काय स्मृतिपट निदान उलट फिरवता तरी करता येतो. आयुष्याचं काय वास्तवाचे कालचक्र कुणाला उलट फिरवता आलंय म्हणा वास्तवाचे कालचक्र कुणाला उलट फिरवता आलंय म्हणा कुटूंबाबरोबरचे साठवलेले चार क्षण आठवून स्वत:शीच कसंनुसं हसते. अर्थात तिथे असतंच कोण तिच्याशिवाय कुटूंबाबरोबरचे साठवलेले चार क्षण आठवून स्वत:शीच कसंनुसं हसते. अर्थात तिथे असतंच कोण तिच्याशिवाय आपला निर्णय चुकलाय याची तिला आताशा पुसटशी जाणीव होऊ घातलीय. सुखाने ओतप्रोत भरलेल्या संसाराला – नव्हे एका सजलेल्या मैफिलीला आपण मुकलोय याची कल्पना आहे. मात्र बंडखोर व अहंकारग्रस्त मन काही बधत नाही.
दुसरीकडे, अभिनयाच्या आघाडीवर, मानसिक द्वंद्वाचं स्मिता पाटीलने नितांतसुंदर अभिनय-दर्शन घडवले आहे. स्वत: निवडलेल्या मार्गावरून चालताना लागलेल्या खाचखळग्यांना, काट्याकुट्यांना तोंड देण्याशिवाय तिच्या हाती तरी काय होते म्हणा आणि त्यासाठी दोष तरी कुणाला देणार आणि त्यासाठी दोष तरी कुणाला देणार गतकाळाच्या आठवणीत रमणे इतकेच हाती उरते. सशक्त कथानक , सुरेश भटांचे अर्थवाही शब्द, सोबतीला पं.हृदयनाथांची भावस्पर्शी चाल आणि लतादिदींचा काळीज चिरणारा स्वर. गाण्याचा शेवट होताना स्मिता पाटीलचे पाण्याने भरलेले डोळे काही केल्या पिच्छा सोडत नाहीत गतकाळाच्या आठवणीत रमणे इतकेच हाती उरते. सशक्त कथानक , सुरेश भटांचे अर्थवाही शब्द, सोबतीला पं.हृदयनाथांची भावस्पर्शी चाल आणि लतादिदींचा काळीज चिरणारा स्वर. गाण्याचा शेवट होताना स्मिता पाटीलचे पाण्याने भरलेले डोळे काही केल्या पिच्छा सोडत नाहीत हे पाणी भरले डोळे पाहून ज्याच्या डोळ्याच्या कडा पाणावत नाहीत , तो माणूसच नव्हे हे पाणी भरले डोळे पाहून ज्याच्या डोळ्याच्या कडा पाणावत नाहीत , तो माणूसच नव्हे एकदोन मोडणारे संसार या गाण्याने नक्कीच सांधले असणार, निदान माझा तरी तसा ठाम विश्वास आहे


गझलकार: मराठी गझल : तंत्रशुद्धता की तंत्रशरणता?

गझल हा जसा कवितेचा सशक्‍त आकृतीबंध आहे तसाच तो गायनशैलीचा विशेषप्रकारही आहे. फारसीतून उर्दूत आणि त्यानंतर अनेक भारतीय भाषांमधे हा काव्यप्रकार आला.प्रत्येक भाषेत गझलने आपले स्वतंत्र राज्य निर्माण केले.आवडीने गझल ऐकणार्‍या चाहत्यांची संख्या जगात फार मोठी आहे.मराठी मुलुखालाही गझलने चांगलेच वेड लावले आहे.उर्दूच्या ख्यातनाम शायरांचे गझलसंग्रह आज देवनागरी लिपीत उपलब्ध आहेत. अशा गझलच्या कला आणि कौशल्यासंबंधी सबकुछ देण्याचा हा एक प्रयत्‍न.
वाचलेली पृष्ठे : ब्लॉगर स्टॅटस नुसार
दुनिया जिसे कहते है :
गझल गंधर्व सुधाकर कदम विशेषांक
डॉ.अविनाश सांगोलेकेर : श्रीकॄष्ण राऊत ह्यांची मराठी गझल
लता मंगेशकर : गझलांची खासियत
अशोक दामोदर रानडे : गझल
सुरेश भट : मराठी गझलगायन
पुरुषोत्तम पाटील : ‘आम्ही’
डॉ.श्रीकृष्ण राऊत : गझलतंत्र
सुरेशकुमार वैराळकर : खंत एका कलंदर झंझावाताची
सदानंद डबीर : सुरेश भटांच्या गझलांमधील तरल भावकाव्य
सदानंद डबीर : सुरेश भटांच्या गझलांमधील तत्वचिंतन
मराठी गझल : तंत्रशुद्धता की तंत्रशरणता
मराठी गझल : तंत्रशुद्धता की तंत्रशरणता
मोगलांनी दोन सौंदर्यशाली गोष्टी भारताला दिल्या. एक गझल. दुसरी ताजमहल. अरबी-फारसी भाषा ही गझलची मूळ जननी आहे. तेथून ती उर्दूत आली. उर्दूतून हिंदीत आणि नंतर एकेक सुभा काबीज करीत पंजाबी, सिंधी, गुजराती, व्रज पासून तर दक्षिण भारतातल्या मराठी आणि इतर अनार्य भाषांमध्ये गझलने आपली अधिसत्ता स्थापन केली. एका अर्थाने संपूर्ण भारतवर्ष गझलमय झाले. धर्मांधतेच्या दबावाखाली किंवा अत्याधुनिक रासायनिक अण्वस्त्रांच्या धाकाखाली हा इतिहास घडला नाही; तर आपल्या अंगभूत आविष्कार सामर्थ्याने गझलने अखंड भारत जोडला आहे. एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभी भारतीय साहित्यविश्वात केवळ लेखणीच्या बळावर घडलेली ही गझलक्रांती जागतिक वाङ्मयाच्या इतिहासालाही नोंदवावी लागेल इतकी थोर आहे. भारतीय छंदमुक्त कवितेतून हरवत चाललेल्या निखळ काव्यानंदाविषयीची ही स्वाभाविक प्रतिक्रिया आहे.
गझल हा मूलत: कवितेचाच एक प्रकार आहे. कविता ह्या ललितकलेचे माध्यम आहे भाषा. भाषेचा सर्वात लहान घटक म्हणजे शब्द. कविता छंदात असो की छंदमुक्त, ती शब्दांनी विविध आकारात रचलेली असते. कवितेला शब्दरचना म्हणतात ते या अर्थाने. शब्दरचनेच्या विविध आकारानुसार ओवी, अभंग, गीत, गझल असे वेगवेगळे काव्यप्रकार आपल्याला स्वतंत्रपणे ओळखू येतात. त्यांनाच आपण आकृतिबंध असे म्हणतो.
रचनेने सिद्ध केलेल्या प्रत्येक आकृतिबंधाचे काही नियम, काही कायदे असतात. ह्या नियमांनाच आपण त्या त्या काव्यप्रकाराची लक्षणे, किंवा त्या आकृतिबंधाचे तंत्र म्हणतो. तंत्र कोणत्याही कवितेचे असो;जोवर ते आशयाशी एकजीव झालेले असते तोवर ते स्वतंत्रपणे आपले अस्तित्व जाणवू देत नाही. तीच ख-या अर्थाने त्या तंत्राची शुद्धता असते. आणि ज्यावेळी कवितेत तंत्राचे अस्तित्व स्वतंत्रपणे जाणवण्याइतके ठळकपणे उमटते.तेव्हा अर्थातच त्याने आशयावर मात करून ते कवितेवर हावी झालेले असते. तंत्र जिंकले आणि हारलेला आशय फरफटत तंत्राच्या मागेमागे चाललेला कवितेत जेव्हा दिसून येतो तेव्हा आशय तंत्राला शरण गेला असे आपण म्हणतो.
तात्पर्य, तंत्रशुद्धता किंवा तंत्रशरणता ह्या दोन्ही गोष्टी कोणत्याही कवितेच्या बाबतीत आशयसापेक्षच असतात. गझलही त्यातून सुटलेली नाही. कवितेत आशयसापेक्ष असलेली तंत्रशुद्धता म्हणजे काव्यकला होय, तर आशयाच्या अधिष्ठानाला दुय्यम लेखणारी तंत्रशरणता म्हणजे काव्यकौशल्य होय. संगीताच्या एका उदाहरणाने ही गोष्ट आणखी स्पष्ट करता येईल. गायकाच्या गळ्यातून निघालेल्या सुरावटीला तबला, पेटी आणि इतर वाद्ये साथ करीत असतात. म्हणजेच गायकाच्या गळ्यातून उमटणा-या गाण्याच्या सोबत सोबत चालत असतात; तोपर्यंत गाणे श्रुतिमधुर वाटते. ह्याच अवस्थेला आपण म्हणू तंत्रशुद्धता. पण वाद्यांचा ऑर्केस्ट्रा गायकाच्या स्वरासोबत न चालता आपला ध्वनी वाढवत पुढे पुढे जातो, तेव्हा आपल्या कानाला ते गाणे कर्कशा वाटते. ही कर्कशता म्हणजेच तंत्रशरणता होय. तंत्रशुद्धता आणि तंत्रशरणता ह्या आशयनिष्ठ संकल्पना आहेत. आशयनिष्ठतेच्या संदर्भात आपल्याला त्या मराठी गझलला लावून पाहता येतील. समीक्षेच्या तथाकथित भाषेत तंत्राची व्याख्या मांडावयाची झाल्यास मराठी गझलच्या आकृतिबंधाचे अंगभूत घटक म्हणजेच मराठी गझलचे तंत्र होय. अगदी सोप्या भाषेत सांगावयाचे झाल्यास मराठी गझलचे तंत्र म्हणजे मराठी गझलच्या शब्दरचनेचे नियम.
ह्या ठिकाणी एक गोष्ट आवर्जून सुस्पष्ट केली पाहिजे की, केवळ वृत्ताची निर्दोषता म्हणजे मराठी गझलची तंत्रशुद्धता नव्हे  उर्दू-हिंदी गझलेच्या तुलनेने मराठी गझलांची वृत्ते अधिक शुद्ध स्वरूपात आढळतात. सुरुवातीच्या काळातील मराठी गझलरचनेतील शैथिल्य ध्यानात आल्याने अरबी-फारसी वृत्ते शुद्ध स्वरूपात मराठीत आणण्यासाठी 1922 ते 1933 या काळात माधव जूलियनांनी ‘गज्जलांजली’ लिहिली. त्यानंतरही अनेक वर्षे गझल हा वृत्ताचा प्रकार आहे की कवितेचा प्रकार आहे, या संभ्रमात अनेक मराठी कवी होते. मराठी मासिकांचे काही जुने अंक पाहिले तर त्यातील कवितांच्या शीर्षभागी ‘वृत्त-गझल’ अशी नोंद आढळते, म्हणजे गझल हा वृत्ताचा प्रकार असल्याचा समज त्याकाळी मराठी कवींचा होता. मराठी कवितेच्या परंपरेतील मराठी गझलची ही नोंद ऐतिहासिक आहे.
१९७४ साली प्रसिद्ध झालेल्या ‘रंग माझा वेगळा’ च्या प्रास्ताविकात पु. ल. देशपांडे लिहितात - ‘सुरेश भटांना गझलेचे फार आकर्षण आहे. कारण गझल हे केवळ वृत्त नसून ती एक वृत्ती आहे’. पु. लं. च्या विधानात ‘केवळ’ या शब्दाने काय घोळ केला, ते लक्षात घेण्याजोगे आहे. त्या एका शब्दाने गझल हे वृत्त तर आहेच पण त्यासोबत ती एक वृत्ती आहे असा अर्थ ध्वनित केला. पु. लं. चे हे विधान खरं तर ‘केवळ’ या शब्दाला वगळून ‘गझल हे वृत्त नसून ती एक वृत्ती आहे’ असे असायला हवे होते.
पुढे पु. ल. लिहितात - ‘गझलेमध्ये नाट्याचा मोठा अंश असतो. तसे या गीतप्रकाराचे नाटकातल्या स्वगताशी फार जवळचे नाते आहे. एखादी अकल्पित कलाटणी श्रोत्याला मजेदार धक्का देऊन जाते. गीतातल्या ओळींच्या डहाळ्यांना अनपेक्षित रीतीने मिळणारे झोके धुंदी आणत असतात’. या विधानांमध्ये पु. लं. नी गझलला ‘गीतप्रकार’ म्हटले आहे. गझल वृत्तबद्ध असल्याने ती गायनसुलभ असते. तसेच गझलगायकीची स्वतंत्र शैली आहे. परंतु एवढया साधर्म्याने आपण गझलेला गीताचा प्रकार म्हणू शकत नाही. कारण आकृतिबंधाच्या दृष्टीने गझलेची रचना गीतापेक्षा तंत्रदृष्ट्या वेगळी असते. प्रत्येक गझलेचा मतला एकाच वृत्तातल्या दोन ओळींचा आणि सयमक असतो. परंतु प्रत्येक गीताचे धृपद दोन सारख्या चरणांचे असतातच असे नाही. गझलचा प्रत्येक शेर दोन ओळींचा असतो तर गीताच्या अंत-यात कमीत कमी तीन चरण आढळतात. त्यातील दोन चरण सारख्या यमकाचे तर तिसरा यमकाच्या दृष्टीने धृपदाशी जुळणारा असतो.
एखाद्या रचनेला गझलच का म्हणावे आणि ती रचना इतर काव्यप्रकारांपेक्षा कशी वेगळी आहे आणि ती रचना इतर काव्यप्रकारांपेक्षा कशी वेगळी आहे हे विवक्षितपणे ठरविण्यासाठी आपल्याला मराठीत थोरा-मोठयांनी अगोदर काय रूढ करून ठेवले होते हे त्यांच्याविषयी मनात असलेल्या नितांत आदराला धक्का न लागू देता अभ्यासणे जरुरी आहे. कारण त्याशिवाय कोणत्याही शास्त्राची प्रगती शक्य नसते. स्थितिशीलता हा शास्त्राच्या विकासातला सर्वात मोठा अडसर असतो कालानुरूप प्रवाहित आणि गतिशील राहिल्यानेच कोणतीही कला आपले अस्तित्व टिकवून ठेवते. मराठी गझलरचनेची कला आणि तंत्र हे दोन्ही त्याला अपवाद नाहीत.
गझल या संकल्पनेची मराठीतली स्थिती कविवर्य सुरेश भटांनी ‘गझलेची बाराखडी’ लिहीपर्यंत वरीलप्रमाणे होती. 1983 साली प्रसिद्ध झालेल्या ‘एल्गार’ या त्यांच्या गझलसंग्रहात ‘कैफियत’ म्हणून याच बाराखडीमधील काही भाग पुन्हा उद्धृत करून अधिक विस्ताराने संग्रहाच्या प्रारंभी अंतर्भूत करण्यात आली. ‘रंग माझा वेगळा’च्या नंतरच्या आवृत्यांमध्येही ‘गझलेची बाराखडी’ समाविष्ट करण्यात आली. जानेवारी 2002 मध्ये ‘एल्गार’च्या पाचव्या आवृत्तीत ‘अलामत’च्या बाबतीत आणखी काही भाग वाढवून ती समाविष्ट करण्यात आली. हे एवढे तपशीलाने सांगावयाचे कारण असे की मराठी गझलरचनेचे नियम कविवर्य सुरेश भटांनी जे ‘गझलेच्या बाराखडी’त मांडलेत तेच मराठीत गझलेचे तंत्र म्हणून सध्या प्रचलित आहेत. अर्थात सुरेश भटांच्या गझल लेखनाच्या दीर्घ व्यासंगाने संस्कारित होत गेलेल्या तंत्राचे परिष्कृत स्वरूप आपल्यासमोर आहे. ‘कसे’ लिहावे यासाठी ‘तंत्र’ या शब्दाचा उपयोगही ‘गझलेच्या बाराखडी’तलाच आहे. ‘गझलेच्या बाराखडी’तल्या त्या ओळी अशा - ‘उत्तम लिहिण्यासाठी How पेक्षा What जास्त महत्वाचे असते. तंत्रापेक्षा मंत्र जास्त महत्वाचा. पण आधी साधना करून तंत्रावर ताबा मिळविल्याशिवाय, तसेच यशस्वी तांत्रिक झाल्याशिवाय मंत्र कसा बरे अवगत होईल म्हणूनच आधी गझलेचा आकृतिबंध किंवा शरीरशास्त्र माहीत करून घेतले पाहिजे. मगच पुढच्या गोष्टी. गझलचा आकृतिबंध म्हणजेच गझलेचे तंत्र होय, हे वरील उता-यावरून सुस्पष्ट होते.
‘गझलेच्या बाराखडी’त आणि ‘कैफियत’मध्ये ‘गझल म्हणजे काय’ या ठळक शीर्षकाखाली जाड टाइपात दिलेली व्याख्या अशी - ‘एकाच वृत्तातील एकच यमक (काफिया) व अंत्य यमक (रदीफ) असलेल्या प्रत्येकी दोन-दोन ओळींच्या किमान पाच किंवा त्यापेक्षा अधिक कवितांची बांधणी म्हणजे गझल’.
ह्या गझलच्या व्याख्येत सांगितलेले मुद्दे म्हणजे गझलच्या तंत्राचे घटक आहेत.
२) एकच यमक (काफिया)
३) एकच अन्त्य यमक (रदीफ)
४) प्रत्येक कविता दोन-दोन ओळींची (शेर)
५) दोन-दोन ओळींच्या किमान पाच कविता (शेर)
पाच कलमी असलेली मराठी गझलेची ही घटना होय. ह्या पंचकलमी मराठी गझलतंत्राच्या प्रत्येक कलमाचा विचार तंत्रशुद्धता की तंत्रशरणता - ह्या निकषांवर करावा लागेल.
कलम पहिले : एकच वृत्त
वृत्तांचे दोन प्रकार आहेत. पहिला अक्षरगणवृत्ते, दुसरा मात्रावृत्ते. अक्षरगणवृत्तात लघु-गुरूचा एक विशिष्ट क्रम सांगितलेला असतो. त्याच क्रमाने प्रत्येक ओळीत लघु-गुरू आले पाहिजेत. छंदशास्त्रात लघूची एक मात्रा आणि गुरूच्या दोन मात्रा समजल्या जातात. मात्रा म्हणजे शब्दातील प्रत्येक अक्षर उच्चारण्यासाठी लागणारा कालावधी. अ, इ, उ हे स्वर समाविष्ट असलेल्या अक्षरांना उच्चारणासाठी जो कालावधी लागतो, त्याला एकपट समजून त्याची एक मात्रा मोजली जाते. तर आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अ: हे स्वर समाविष्ट असलेल्या अक्षरांना उच्चारणासाठी दुप्पट कालावधी लागतो, असे समजून त्या अक्षरांच्या दोन मात्रा मोजल्या जातात. उदा. ‘क’ ह्या अक्षराला हे खालीलप्रमाणे लावून पाहता येईल.
(अक्षरात समाविष्ट स्वर - अ, इ, उ)
व्यंजन + स्वर = अक्षर
क् + अ = क
क् + इ = कि
क् + उ = कु
(अक्षरात समाविष्ट स्वर - आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अ:)
व्यंजन + स्वर = अक्षर
क् + आ = का
क् + इ = की
क् + ऊ = कू
क् + ए = के
क् + ऐ = कै
क् + ओ = को
क् + औ = कौ
क् + अं = कं
याशिवाय जोड अक्षरातील आघाताने अगोदरचे अक्षर ‘गुरू’ होते.
उदा. ‘अश्रू’ ह्या शब्दात ‘अ’ या अक्षरावर ‘श्रू’ मधील ‘श’ चा आघात होऊन त्याचा उच्चार
असा होतो आणि त्यामुळे ‘अश्रू’ या शब्दातील दोन्ही अक्षरांना उच्चारण्यासाठी दुप्पट कालावधी लागत असल्याने दोन्ही अक्षरे ‘गुरू’ होतात.
‘रक्त’ ह्या शब्दात ‘क्’ ह्या अक्षराचा आघात ‘र’ ह्या अक्षरावर होऊन त्याचा उच्चार रक् + त असा होतो. ह्यामुळे ‘रक्त’ ह्या शब्दातील पहिले ‘र’ हे अक्षर ‘गुरू’ तर दुसरे ‘त’ हे अक्षर ‘लघू’ होते.
आपल्या भाषेत शब्दातील अक्षरांच्या उच्चारण्याची मूळ पद्धत काय आहे हे महत्वाचे तत्त्व ह्या ‘लघू-गुरू’ मात्रेच्या मुळाशी आहे, हे आपण समजून घेतले पाहिजे. उदा. ‘कण्हाया’ या शब्दातील ‘ण्हा’ या जोड अक्षराचा आघात उच्चारण पद्धतीनुसार ‘क’ या अक्षरावर पडत नाही. म्हणून ‘कण्हाया’ या शब्दाच्या मात्रा
क + ण्हा + या
याप्रमाणे लघू + गुरू + गुरू अशा मोजल्या जातात.
यावरून एकच तत्त्व सिद्ध होते की वृत्ताच्या मुळाशी असलेले मात्रांचे नियम हे प्रत्येक अक्षरांच्या उच्चारण पद्धतीवर आधारलेले आहेत.
‘अश्रू’, ‘रक्त’ आणि ‘कण्हाया’ हे तिन्ही शब्द कविवर्य सुरेश भटांच्या ‘एल्गार’ मधल्या ‘निष्कर्श’ या गझलेतून घेतलेले आहेत. त्या ओळी अशा -
‘भुकेलेल्या, तुझी पूजाच खोटी
हवे अश्रू तिच्या दैवी स्मितांना’
‘दिसे हे रक्त साध्या माणसांचे
(कुणी मारी न चाकू प्रेषितांना)
कण्हाया लागती दारू पितांना
(एल्गार, प्र. आ. पृ. ७०)
अक्षरगणवृत्तात रचना करताना ओळीतील प्रत्येक अक्षरांचा ‘लघू-गुरू’ क्रम सांभाळणे बरेचदा कठीण होते. म्हणून काही वेळा एका गुरूऐवजी दोन लघूंचा उपयोग कवी करतात.
उदा. ‘आनंदकंद’ ह्या वृत्तात प्रस्तुत लेखकाने लिहिलेल्या ओळी अशा -
‘सांगू कशी फुलाचा देठास भार झाला;
हा बहर यौवनाचा देहास फार झाला’
(गुलाल आणि इतर गझला पृ. १३)
‘प्राणापल्याड जपते निवडुंग जागजागी
अन् टाकती फुलांची मोडून मान वस्ती’
(गुलाल आणि इतर गझला पृ.२२)
‘बहर’ आणि ‘जपते’ ह्या शब्दांचे गद्यातले उच्चारण आणि वृत्तबद्ध कवितेत येणा-या त्याच शब्दांचे उच्चारण यातील फरक अगोदरच्या पिढीतले ख्यातनाम कवी ना. घ. देशपांडे यांनी प्रस्तुत लेखकाला पत्रातून कळविला होता. ते लिहितात - ‘मराठीच्या पारंपरिक उच्चारांवर याचा परिणाम होईल की काय अशी शंका येते. काय ते काळच ठरवील. गती तेथे क्रांती असते असेवाटते’. उच्चाराधिष्ठित छंदशास्त्रीय विचार अभ्यासकांनी पुढे न्यावा ह्यासाठी ‘गुलाल आणि इतर गझला’ या संग्रहात प्रस्तुत लेखकाने ते पत्र सहेतुक समाविष्ट केले आहे. उच्चारांच्या शुद्धतेबाबतचा आपला आक्षेप नोंदवत ना. घं. नी त्यासंबंधीचे आपले उत्तरही त्याच विधानात नोंदविले आहे. - ‘गती तेथे क्रांती असते’.
वृत्तबद्ध कवितेतील ‘लघू-गुरू’ क्रमातील उच्चाराच्या शुद्धतेचा आग्रह हा एक प्रकारे गझलच्या तंत्राच्या शुद्धतेचाच आग्रह होय. ना. घं. चे त्याबाबतीतले मत आपण पाहिले. ‘गज्जलांजली’च्या प्रस्तावनेत माधव जूलियन यांनी व्यक्त केलेले मत मात्र अधिक ग्राह्य वाटते. ते लिहितात - ‘‘या सा-या अरबी वृत्तांना जातिरूप द्यावे की नाही पूर्णपणे जातिरूप दिल्यास रचना सुकर होईल, पण लगक्रमाच्या वैशिष्ट्यामुळे म्हणण्याला आपोआप जे वळण येते ते नष्ट होईल. ‘रसने न राघवाच्या’ हे मोरोपन्ती पद्य वा क्रमांक 28-33 व 51 या चुटक्यांतील रचनेप्रमाणे वृत्तांस मर्यादित जातिरूपत्व दिले तर ते इष्ट होईल.’’ माधव जूलियन यांनी अरबी-फारसी वृत्ते शुद्ध स्वरूपात मराठीत उपलब्ध करून दिली. हे त्यांचे मराठी गझलला फार मोठे योगदान आहे. इतकेच नव्हे तर छंदशास्त्राच्या अत्यंत सूक्ष्मभेदांसह तपशीलवार मांडणी करणारा त्यांचा ‘छंदोरचना’ हा ग्रंथ मराठीत एकमेवाद्वितीय असा. त्यांच्या वरील विधानाची नोंद गंभीरपणे घेतली पाहिजे. मर्यादित प्रमाणात का होईना गझलांच्या वृत्तांना जातिरूप देण्याची एक सवलत माधव जूलियनांनी वरीलप्रमाणे मान्य केली.
‘शक्यतोवर गणवृत्तात लिहावे. अगदी आवश्यक असल्यासच मात्रावृत्तांचा (जातीचा) उपयोग करावा’ असे सुरेश भटांनी आपल्या ‘गझलेच्या बाराखडी’त ‘महत्वाचे’ या शीर्षकाखाली नोंदविले आहे. म्हणजे वृत्तांच्या बाबतीत सुरेश भटांनी माधव जूलियनांच्या पुढे दोन पावलं टाकत गझलेतील शब्दरचनेच्या सहजतेचा विचार पुढे नेला आहे. सुरेश भटांनी स्वत: दहाबारा गझला मात्रावृत्तात लिहिल्या आहेत. म्हणजे मराठीतील गझललेखनाची प्रवृत्ती आशयाच्या सहज अभिव्यक्तीसाठी अक्षरगणवृत्तांकडून मात्रावृत्तांकडे वळत चालल्याचे दिसते. मनातला आशय शब्दांतून अभिव्यक्त होताना तंत्राच्या शुद्धतेने गुदमरून जात असेल तर ती तंत्रशुद्धता काही कामाची नाही हे नव्या गझलकारांच्या लक्षात आले आहे. गझलेतील काव्य वाचविण्याच्या दृष्टीने ही अतिशय चांगली गोष्ट आहे. उर्दू-हिंदी, गुजराती भाषेतील गझला वाचताना शब्दयोजनेची जी सहजता जाणवते त्याचे कारणही हेच आहे.
‘मराठी गझल : १९२०-१९८५’ या पुस्तकातील पृ. क्र. ९३ वरील प्रा. डॉ. अविनाश कांबळे यांच्या पुढील उद्धरणाने तर त्याला पुष्टीच मिळते. ते लिहितात - ‘अरबी फार्सी वृत्तांमध्ये उर्दू गझल रचताना उर्दू गझलकारांनी त्या वृत्तांमधील लघु-गुरूचा विशिष्ट क्रम व संख्या ह्याकडे काटेकोरपणे लक्ष दिले नाही; तर शब्दोच्चार आणि उच्चाराचे वजन इकडेच फक्त लक्ष दिले. त्यामुळे मुळातील अक्षरगणवृत्तांना मात्रावृत्तांचे स्वरूप प्राप्त झाले. अशाप्रकारे उर्दूतीलच काय, पण हिंदी व गुजरातीतीलही गझल मात्रावृत्तात्मक झालेली आहे.’ (जाड ठसा आणि अधोरेखांकन प्रस्तुत लेखकाचे आहे.)
रचना सहज होण्याच्या दृष्टीने वृत्तांच्या तीन पद्धती आहेत.
१.एका गुरूच्या ऐवजी दोन लघूंचा उपयोग करून मर्यादित प्रमाणात अक्षरगणवृत्तांना जातिरूप करणे.
२.लघू-गुरूंचा विशिष्ट क्रम आणि त्यांची संख्या यांचा विचार न करणा-या मात्रावृत्तांत रचना करणे.
३.अक्षरगणवृत्तांत कविता लिहिणा-या पूर्वीच्या कवींना शब्दातील -हस्व स्वरयुक्त अक्षरे दीर्घ लिहिण्याची आणि दीर्घ स्वरयुक्त अक्षरांना -हस्व लिहिण्याची जी मोकळिक होती तिचा अवलंब करणे.
.ही मोकळिक कोणत्या स्वरांच्या बाबतीत किती प्रमाणात घेता येईल याचेही तारतम्य अर्थातच आशयसापेक्ष अपरिहार्यतेवर अवलंबून आहे.
-हस्व स्वरांचे दीर्घ रूपांतर :
अ, इ, उ, ह्या स्वरांनी युक्त अक्षरे दीर्घ करणे.
उदा. ‘कळले’ या शब्दाचे ‘कळाले’ असे रूप अनेक गझलांत आढळते.
‘दर्यात झोपलेल्या लाटांस ना कळाले
(माझिया गझला मराठी, खावर पृ. ३८)
‘अंतिम’ ह्या शब्दाचे उच्चारण रूप ‘अंतीम’
‘रे दु:ख माणसांचे अंतिम सत्य आहे.
बाकी मवाळ सा-या आहेत जाहिराती.
(गुलाल आणि इतर गझला, पृ. ६०)
शुद्धलेखनानुसार ‘अंतिम’ या शब्दामधील ‘ति’ या अक्षरातील ‘इ’ स्वराचे वरील ओळीतील वृत्तात उच्चारण रूप ‘ई’ असे होते. आणि ‘अंतिम’ शब्दाचे उच्चारण रूप ‘अंतीम’ असे होते.
‘परंतु’ ह्या शब्दाचे रूप ‘परंतू’
‘झालो महाग एका थेंबास मी परंतू
माझी चढे रिकाम्या पेल्यास धुंद यंदा’
(एल्गार, प्र. आ. पृ. ५१)
अशात-हेने प्रमाण मराठीच्या शुद्धलेखनानुसार गद्यात -हस्व येणारी अक्षरे कवितेत दीर्घ स्वरूपात स्वीकार्ह समजली जातात.
दीर्घ स्वराचे -हस्व रूपांतर
या दीर्घ स्वरांपैकी आ, ई, ऊ या दीर्घ स्वरांनी युक्त शब्दांची -हस्व रूपांतरे रूढ आहेत. ती अशी-
‘आता’ या शब्दाचे रूप ‘अता’
‘माझा अखेरीचा अता घेऊ कसा घोट मी
हातातला पेला पुन्हा खाली पडाया लागला’
(एल्गार, प्र. आ. पृ. ७३)
‘उगीच’ या शब्दाचे रूप ‘उगिच’
‘उगिच बोलायचे उगिच हासायचे
उगिच कैसेतरी दिवस काढायचे’
(एल्गार, प्र. आ. पृ. ७३)
‘चुकून’ शब्दाचे रूप ‘चुकुन’; ‘धरून’ शब्दाचे रूप ‘धरुन’
‘चुकुन अपुली कधी हाक ऐकायची
मन पुन्हा बावरे धरुन बांधायचे’
(एल्गार, प्र. आ. पृ. ७६)
एक काना कमी करून ‘आता’ ह्या शब्दाचे रूप ‘अता’ करता येईल. वेलांटी आणि उकार -हस्व दाखविता येतील. परंतु आ, ई, ऊ, या तीन स्वरांना सोडून उरलेल्या ए, ऐ, ओ, औ,अं, अ: या दीर्घ स्वरांना -हस्व दाखविण्यासाठी कुठलीही चिन्हे देवनागरी लिपीत उपलब्ध नाहीत. याचा अर्थ दीर्घ स्वरांचे -हस्व रूपांतर करणारी उदाहरणे गझलांमध्ये नाहीतच असे नाही; फक्त त्यासाठी आपल्याला हिंदी गझलकडे वळावे लागेल.
‘ये सारा जिस्म झुककर बोझसे दुहरा हुआ होगा
मै सजदे में नही था आपको धोका हुआ होगा’
(साये में धूप - पृ. १५)
हिंदीतील प्रसिद्ध विद्रोही गझलकार दुष्यंतकुमार यांची वरील गझल ‘वियद्गंगा’ या वृत्तात आहे. या वृत्ताचा ‘लघु-गुरू’ क्रम पुढील प्रमाणे -
त्याचे चिन्ह लेखन :
वरील गझलेत ‘ये’ आणि ‘मै’ ही दोन्ही अक्षरे -हस्व स्वराइतक्या एका मात्रेच्या कालावधीत उच्चारावी लागतात. आणि या उच्चारण पद्धतीमुळे ‘ये’ आणि ‘मै’ ही अक्षरे मराठीतील रूढ वृत्तपद्धतीनुसार ‘गुरू’ असली तरी हिंदीतील उच्चाराधिष्ठित वृत्तपद्धतीनुसार ‘लघू’च ठरतात.
‘कोई पास आया सवेरे सवेरे
मुझे आजमाया सवेरे सवेरे’
प्रसिद्ध गझलगायक जगजितसिंग यांनी गायिलेली सैय्यद राही यांची वरील गझल ‘भुजंगप्रयात’ या वृत्तात आहे. या वृत्ताचा ‘लघु-गुरू’ क्रम पुढीलप्रमाणे-
त्याचे चिन्ह लेखन :
वरील गझलेत ‘को’ हे अक्षर -हस्व स्वराइतक्या एका मात्रेच्या कालावधीत उच्चारावे लागते. आणि या उच्चारण पद्धतीमुळे ‘को’ हे अक्षर मराठीतील रूढ वृत्तपद्धतीनुसार ‘गुरू’ असले तरी हिंदीतील उच्चाराधिष्ठित वृत्तपद्धतीनुसार ‘लघू’च ठरते.
औ, अं, अ: ह्या दीर्घ स्वरांना उच्चारानुसार लघुत्व देणारी उदाहरणे शोध घेतला तर उर्दू- हिंदी-गुजरातीत सापडू शकतील. उर्दू आणि गुजराती भाषेचे एकवेळ बाजूला ठेवले तरी हिंदी आणि मराठीची एकच देवनागरी लिपी असल्याने वृत्ताच्या बाबतीतली जी सवलत हिंदीत निर्दोष समजली जाते ती मराठीत तंत्राची अशुद्धता मानली जाऊ नये. कारण सुरुवातीला सांगितल्याप्रमाणे छंदशास्त्रातील लघुगुरूचे मूलतत्व प्रत्येक अक्षराचा ‘उच्चारण कालावधी’ हेच आहे आणि उच्चारण कालावधीला जरासे लवचिक ठेऊन एखाद्या शब्दातील एखाद्या अक्षराला आशयसापेक्ष सवलत दिली तर हिंदी भाषेसारखी मराठीतही गझलरचना अधिक सहज होईल. अर्थात त्यातील अपवादात्मकता मराठी शुद्धलेखनाच्या नियमांचे सर्रास उल्लंघनही करणार नाही, याचे भान ठेवावे लागेल. याच संदर्भात सुधीर रसाळ यांचे पुढील विधान अधिक बोलके आहे :
‘लघू व गुरू यांच्या उच्चारांचा काळ सापेक्ष असतो. लघू उच्चाराला जो काळ लागतो, त्याच्या दुप्पट काळ गुरू उच्चाराला लागतो, असे मानले जाते. लघुगुरू उच्चारांच्या विशिष्ट प्रकारे होणा-या आवर्तनांनी ही लय निश्चित केली जाते. ही लय शब्दांच्या नैसर्गिक उच्चारांशी निगडित नसते. एकही शब्दोच्चार न करता शार्दूलविक्रीडित, पृथ्वी, नववधू, प्रणयप्रभा, घनाक्षरी, दिंडी हे व असे छंद गुणगुणुन दाखविता येतील म्हणून सर्व छंदांचा कल शब्दोच्चारांच्या नैसर्गिक उच्चारांतून जाणवणा-या लयबद्धतेऐवजी संगीतातील लयबद्धतेकडे झुकलेला आहे.’ (कविता आणि प्रतिमा, प्र. आ. पृ. ४५५) (जाड ठसा आणि अधोरेखांकन प्रस्तुत लेखकाचे आहे.)
‘गझल लेखनासाठी नेहमी फक्त एकाच वृत्ताचा उपयोग करू नये. वेगवेगळी वृत्ते वापरावीत. त्यामुळे आपली शब्दांवरील पकड अधिक मजबूत होते’. ‘रंग माझा वेगळा’च्या सातव्या आवृत्तीत (जाने.२००२) समाविष्ट असलेल्या ‘गझलेची बाराखडी’मधे ही ‘महत्वाची’ टीप दिली आहे.
गझलसंग्रहात एकाच वृत्तात असलेल्या अनेक गझला लागोपाठ वाचताना किंबहुना मोठ्याने वाचताना वृत्तातल्या उच्चारणसिद्ध लयीचा एकसुरीपणा जाणवतो. नित्य नव्याची आवड असलेल्या चोखंदळ रसिक मनाला तो खटकतोही. त्यासाठी वृत्तांच्या विविधतेची निकड जाणवते. वेगवेगळया वृत्तांची लय शब्दवळणी पडली तर कवीला वेगवेगळया वृत्तात गझल लिहिणे फारसे कठीण नसते; पण अशा वृत्तांच्या विविधतेला कवीसापेक्ष मर्यादा असणारच. कवीने किती प्रकारच्या वृत्तात गझला लिहिल्या हा प्रश्न महत्वाचा नसून त्याच्या गझलांत प्रतिमांचे नावीन्य किती हा प्रश्न महत्वाचा नसून त्याच्या गझलांत प्रतिमांचे नावीन्य किती हा प्रश्न खरे तर त्या कवीच्या काव्यकर्तृत्वाविषयी अधिक मोलाचा असतो. वृत्तांच्या विविधतेमुळे फार तर उच्चारणसिद्ध लयीचा एकसुरीपणा टाळता येऊ शकेल. परंतु केवळ वृत्तवैविध्यामुळे गझलेतील काव्यात नावीन्य येणार नाही म्हणून वृत्तांची विविधता गझल किंवा इतर कवितांच्या बाबतीत काटेकोर तारतम्याने विचारात घेतली पाहिजे.
अक्षरगणवृत्तात व गझलेच्या ‘देवप्रिया’ आणि ‘व्योमगंगा’ वृत्तांत अधून मधून कविता रचणारे मर्ढेकर नंतर ‘पादाकुलक’ या मात्रावृत्तातच आपल्या जास्तीत जास्त कविता का लिहितात, याचा शोध आपण घेतला तर आपल्या लक्षात येईल की त्यांना आपल्या कवितेतले संगीत हरवू द्यायचे नाही आणि शब्दरचनेची आशयनिष्ठ अकृत्रिमता काव्यकलेच्या पातळीवर न्यायची आहे. उद्याची मराठी गझल कदाचित मर्ढेकरांसारखी मात्रावृत्तात अधिक रमेल अशी चिन्हे आज दिसू लागली आहेत.
वृत्तांच्या संदर्भात आता एक शेवटचा मुद्दा. रचना अधिक सुकर, अधिक सहज करण्यासाठी आक्षरछंदात गझल रचता येईल का काफिया, रदीफ, दोन दोन ओळींची स्वतंत्र कविता असे बाकीचे नियम पाळले जात असतील तर आक्षरछंदातील कवितेला गझलच म्हणायला पाहिजे.आक्षर छंदात अक्षरगणवृत्तासारखा ‘लघु-गुरू’ क्रम नसतो. मात्रावृत्तासारखे मात्रांचे मापन नसते. केवळ अक्षरसंख्याच मोजली जाते.
छंदशास्त्राच्या नियमानुसार आक्षरछंदातील प्रत्येक अक्षर दीर्घोच्चारी असते. म्हणजे प्रत्येक अक्षरांच्या दोन मात्रा मोजल्या जातात. उदा. ‘आनंदाचे डोही आनंद तरंग’ ह्या तुकारामांच्या अभंगातील चरणात - ‘द’ ‘त’ आणि ‘ग’ ही तिन्ही अक्षरे ‘अ’ ह्या -हस्व स्वरांची असली तरी त्यांचा उच्चार दीर्घ स्वराइतक्या दोन मात्रांच्या कालावधीत करावयाचा असतो. म्हणजे आक्षर छंदाचा छंदशास्त्रीय आधार देखील अक्षरगणवृत्त आणि मात्रावृत्ताप्रमाणे उच्चाराधिष्ठितच आहे. आठ-आठ अक्षरांची दोन आवर्तने एकाच ओळीत असतील. प्रत्येक अक्षर दोन मात्रांचे मोजून १६-१६= ३२मात्रा होतात. या आक्षर छंदात प्रस्तुत लेखकाची व-हाडी बोलीतली एक गझल-
तुह्या डोयात बसावं माह्या जिवाले वाटते;
नाही जगाले दिसावं माह्या जिवाले वाटते.
तोंड लपवण्यासाठी मले नाही कुठी जागा;
तुह्या मनात लपावं माह्या जिवाले वाटते.
तुह्या मुचूक जगणं वाटे जह्यराची पुडी;
तुह्या संगंच मरावं माह्या जिवाले वाटते.
माह्या मनातलं गूज कसं मोठयान मी बोलू;
तुह्या कानात सांगावं माह्या जिवाले वाटते.
माह्या नावापुढे मले लावू वाटे तुहं नावं;
तुहं नावं मिरवावं माह्या जिवाले वाटते.
(‘यक्ष’ दिवाळी २००४, पृ. १०४)
रचना अधिक सहज होण्यासाठी अक्षरगणवृत्तातून गझल जर मात्रावृत्तात येऊ शकते, तर तिला आक्षरछंदात प्रवेश करण्यासाठी कोणाच्याही मान्यतेची वाट पहावी लागणार नाही. भलेही ती आक्षरछंदात फारशी रमणार नाही, परत मात्रावृत्ताकडे आपला मोर्चा वळवेल, कारण चांगली कविता जेव्हा काही मोजकी बंधने स्वत:हून स्वीकारते तेव्हा त्या तिच्या पायात रुमझुमणा-या तोरडया असतात, तर छंदशास्त्राने बाहेरून लादलेले जाचक नियम ह्या तिच्या लालित्यपूर्ण पदन्यासाला अवरूद्ध करणा-या बेड्या असतात.
दुसरे कलम : एकच यमक (काफिया)
काफिया म्हणजे यमक. यमक जुळविणे ही आपल्या बोलण्याच्या भाषेतील स्वाभाविक क्रिया आहे. उदा. ‘काखेत कळसा गावाला वळसा’. मुक्तछंदाच्या आजच्या जमान्यात यमकाचे कवितेतील महत्व कमी झालेले असले तरी ‘यमकाला कमी लेखू नका, ती कवितेची देवता आहे’. असे एके ठिकाणी म्हटले आहे. यमक हा कवितेचा प्राण आहे. मुक्तछंदातल्या कवितेचे आयुष्य कमी का आहे याचे उत्तरही त्या कवितेच्या निर्यमकीपणात आहे.गझल हा काव्यप्रकार यमकप्रधान आहे. एकाच कवितेत इतकी यमके असण्याचे दुसरे उदाहरण कोणत्याच काव्यप्रकाराचे नाही.
काफिया म्हणजेच यमक. हे गझलचे शक्तिस्थळ आहे. आवडलेले शेर आपल्या नेहमीच्या बोलण्यात सहजपणे ओठावर येतात. आणि अशा त-हेने वारंवार दिल्या गेलेल्या दाखल्याने एक दिवस त्यांना सुभाषिताचा दर्जा प्राप्त होतो. आणि त्यामुळेच गझल ही लोकभाषा होते. अभंगानंतर भाषेचं एवढं सामर्थ्य मराठीत फक्त गझलच्या शेरातच आढळतं. आणि गझलेतील यमक हे त्या सामर्थ्याचं गमक आहे. गझल तंत्रातील काफियाचा विचार गझल लिहिणा-या कवीने अत्यंत दक्षतापूर्वक करणे म्हणूनच निकडीचे आहे. बुद्धिबळाच्या खेळात वजीराचे जे स्थान आहे तेच गझलमध्ये यमकाचे आहे. बुद्धबिळात जसा वजीर पडला की राजा वाचवणं कठीण होतं तसंच गझलात काफिया कृत्रिमतेला फितूर झाला की शेराची अर्थसत्ता धोक्यात येते.
मतल्याच्या पहिल्या दोन ओळीत काफिया स्थापित झाला की त्या काफियाचे म्हणजे त्या यमकाचे इतर शब्द शोधणे, आणि मग त्यातील एकेका यमकाचा धागा पकडून एकेक शेर बांधणे अशी शेरांची निर्मितीप्रक्रिया आहे. यमकाचा शब्द त्या भाषेतल्या आपल्या विशिष्ट अर्थच्छटेच्या परिघात कल्पनाविस्तार करण्यासाठी कवीला ओळी सुचवतो. मग कवीचा जीवनानुभवाचा प्रत्यय काव्यात्म प्रतिक्रियेच्या रूपाने शेर होऊन अवतरतो. बोलभाषेच्या अंगाने त्यात प्रतिमांचे नावीन्य आले की तो शेर त्या कवीला आणि नंतर त्याच्या वाचकालाही नवीन वाचल्याचे समाधान देतो. प्रत्येक भाषेत यमकांचे शब्द मर्यादित असल्याने त्या यमकाच्या शब्दाला योजून आधीच्या कवीने लिहिलेल्या शेरापेक्षा आपला शेर ‘वेगळा’ होणे महत्वाचे असते.
अंगभूत प्रतिभाधर्मानुसार प्रत्येक कवीला ते कमी अधिक प्रमाणात साधते. वृत्त, काफिया, रदीफ अशी सर्व बंधने सांभाळताना बरेचदा कवींना ते अत्यल्प प्रमाणात साधते किंवा मुळीच साधत नाही आणि मग तोच तो आशय, तेच ते काफिये आणि तेच ते रदीफ घेऊन येऊ लागतो. हे उर्दू-हिंदी गझलांत फार मोठया प्रमाणावर झाल्याचे दिसते. मराठी गझलसुद्धा त्यातून सुटली नाही. मराठीच्या बाबतीतच नाही तर कोणत्याही भाषेतील गझल अशी तंत्रशरणता पत्करताना दिसते, ती देखील या काफियाप्राधान्यामुळेच.
सुरेश भटांची पुस्तके उघडणे, त्यातून रफीदसह - काफिये जसेच्या तसे उचलणे आणि कधी कधी तर वृत्त न बदलता शब्दांत थोडीफार फेरफार करून गझल लिहिणे हा प्रकार मराठीत सर्रास सुरू असल्याचे दिसते. देवनागरी लिपीतून उपलब्ध उर्दू-हिंदी गझला वाचल्याचा संस्कारही अशा मराठी गझलांवर फारसा दिसत नाही. जेथे दिसतो तेथे सरळ सरळ कल्पनाचौर्य आढळते. काफियांचा विचार गझलतंत्रात महत्वाचा विचार आहे. काफिया हा गझलेच्या शरीरातला पाठीचा कणा आहे, म्हणून त्याची अधिक तपशीलवार माहिती आपण करुन घेऊ या.
काफियाचे तीन प्रकार आहेत :
यमकाच्या शब्दांत आवृत्त होणा-या समान अक्षरांच्या पूर्वी जो स्वर येतो तो कायम राखणारा काफिया म्हणजे एकस्वरी काफिया होय.
‘माझी भकास शिल्पे शोधीत काल होता;
तो देखण्या व्यथेचा ऐनेमहाल होता.
(गुलाल आणि इतर गझला, पृ. १२)
या गझलेमध्ये मतल्यात येणा-या ‘काल’ आणि ‘ऐनेमहाल’ या काफियांत ‘ल’ हे समान अक्षर आहे. त्यापूर्वी येणा-या ‘का’ आणि ‘हा’ या अक्षरांत ‘आ’ हा स्वर कायम आहे. त्याच गझलेत पुढे येणा-या ‘दलाल’, ‘हमाल’, ‘निकाल’, ‘रुमाल’, ‘गुलाल’ अशा यमकांमध्येही ‘ल’ या समान अक्षराअगोदर ‘आ’ हा एकच स्वर कायम आहे. म्हणून अशा प्रकारच्या यमकांना एकस्वरी काफिया असे म्हणतात.
काफियातील समान अक्षरांपूर्वी येणा-या स्वराला उर्दूत हर्फे-रवी किंवा अलामत (स्वर चिन्ह) असे म्हणतात.
यमकांच्या शब्दांत आवृत्त होणा-या समान अक्षरांपूर्वी एकच स्वर कायम राहत नाही तेव्हा त्या काफियांना बहुस्वरी काफिया म्हणतात. उदा. सुरेश भटांची ‘दंश’ ही गझल.
‘येणारा दिवस मला हेटाळत हसणारच
जाणारा दिवस मला जाताना डसणारच’
या गझलेत मतल्यात येणा-या ‘हसणारच’ ‘डसणारच’ या काफियात ‘सणारच’ या समान अक्षरांपूर्वी येणा-या ‘ह’ ‘ड’ या अक्षरांत ‘अ’ स्वर आहे. या गझलेत पुढे ‘पुसणारच’, ‘फसणारच’, ‘पिसणारच’, ‘दिसणारच’, ‘नसणारच’ अशी यमके येतात. त्यातील ‘सणारच’ या समान अक्षरांपूर्वी ‘पु’ ‘फ’ ‘पि’ ‘दि’ ‘न’ अशा अक्षरात उ, अ, इ, इ, अ असे अनेक स्वर येतात. म्हणून अशा काफियांना बहुस्वरी काफिया असे म्हणतात. मतल्यातील काफियात येणारा ‘अ’ स्वर कायम राहिला नाही म्हणून याला अलामतीची चूक असे असे सुरेश भटांनी आपल्या ‘गझलेच्या बाराखडी’त म्हटले आहे. उर्दूत हा दोष दूर करण्यासाठी मतल्यातच ‘फसणारच’ आणि ‘पुसणारच’ असा बहुस्वरी काफिया स्वीकारण्याची सवलत दिली आहे.
म्हणजे सवलतीने का होईना पण काफियाचा बहुस्वरी काफिया हा एक प्रकार आहे. एकीकडे प्रत्येक शेराच्या स्वतंत्रतेचा आग्रह धरायचा आणि दुसरीकडे प्रत्येक शेरात काफियातील स्वरचिन्हाला घट्ट चिकटून राहायचे ही देखील एक प्रकारची तंत्रशरणताच होय. मराठी गझलात ही तंत्रशरणता टाळायची असेल तर अशा प्रकारच्या बहुस्वरी काफियांना मतल्यातील सवलतीविना स्वीकारले पाहिजे.
३) केवळ स्वराचा काफिया
ज्या यमकातील शब्दामध्ये कोणतीही अक्षरे समान नसतात आणि फक्त शेवटच्या अक्षरातील स्वर कायम असतो, त्या काफियाला ‘केवळ स्वराचा काफिया’ असे म्हणतात. उर्दूत त्याला ‘अलिफ का काफिया’ असे म्हटले जाते. उदा. खावर यांची गझल पहा-
‘ठेवू नको वेड्या असे स्मरणामधे, विसरून जा
स्मरणात असलेले तुझ्या, हे मागचे विसरून जा
(गझलांत रंग माझा-खावर, पृ. ५)
या गझलेच्या मतल्यात ‘स्मरणामध्ये’ आणि ‘मागचे’ हे शब्द काफिया म्हणून आले आहेत. त्यांच्यामधे शेवटून कोणत्याच समान अक्षरांची पुनरावृत्ती नाही. ‘धे’ आणि ‘चे’ ह्या शेवटच्या अक्षरांमध्ये ‘ए’ स्वर आला आहे. आणि तो स्वरच येथे काफिया झाला आहे. पुढे या गझलेत - ‘गुन्हे’, ‘पदे’, ‘सांगायचे’, ‘ते’, ‘माणसे’, ‘जुने’ असे शब्द काफिया म्हणून येतात. त्यातील ‘न्हे’ ‘दे’ ‘चे’ ‘ते’ ‘से’ ‘ने’ या शेवटच्या अक्षरांत ‘ए’ हाच स्वर येतो. अशा प्रकारच्या काफियाला केवळ स्वराचा काफिया असे म्हणतात. अशा काफियाची मराठीत सगळयात जास्त उदाहरणे खावर यांच्या गझलांतच सापडतात. खावर यांच्या गझलसंग्रहातून एकूण चौदा गझलांत असा स्वराचा काफिया आढळतो. उर्दू-हिंदीत तर जवळपास चाळीस टक्के गझलांत असा स्वराचा काफिया आढळतो. मराठी गझल अधिक सहज होण्यासाठी काफियांच्या वरील तीन प्रकारांपैकी केवळ पहिल्या एकस्वरी काफियावर अवलंबून न राहिल्यास मराठी गझलेला तंत्रशरणता टाळता येईल.
तुकाराम, बहिणाबाई चौधरी आणि मर्ढेकरांच्या कवितेतल्या यमकांचा जाणीवपूर्वक अभ्यास गझल लिहिणा-यांनी जरूर केला पाहिजे. सहज जुळणारी यमके तुकाराम-बहिणाबाई यांच्या कवितेत लोकभाषेतील म्हणींच्या वाटेने जात त्या ओळींना सुभाषितांचा दर्जा बहाल करतात तर मर्ढेकरांच्या कवितेतील यमके अभिव्यक्तीला आशयनिष्ठ काटेकोरपणा प्रदान करतात.
तिसरे कलम : एकच अंत्य यमक(रदीफ)
काफिया आणि रदीफ या दोन्ही संकल्पनांसाठी मराठीत यमक हा
एकचशब्द चुकीने वापरला जातो.रदीफला अंत्य यमक आणि त्याच्या अगोदर येणा-या काफियाला उपांत्य यमक म्ह्टले जाते किंवा काफियाला नुसतेच यमक म्हतले जाते.
रदीफ म्हणजे यमक नव्हे :
काफियाला यमक म्हणणे अगदी बरोबर आहे. पण रदीफला यमक का म्हटले जाते हेच कळत नाही. शास्त्रामध्ये प्रत्येक संकल्पनांचे अर्थ काटेकोर असतात. कारण त्याशिवाय विशिष्ट संकल्पनांची विवक्षितता स्पष्ट होत नाही. माळलेस, गाळलेस, ढाळलेस, चाळलेस, जाळलेस या शब्दांमध्ये ‘ळलेस’ अशा तीन अक्षरांची पुनरावृत्ती तर होतेच पण त्याशिवाय ह्या पुनरावृत्तीपूर्वी मा, गा, ढा, जा, ह्या अक्षरांतला ‘आ’ हा स्वर देखील आवृत्त होतो. म्हणजेच ज्या शब्दांत समान अक्षरे अगोदरच्या स्वरांसह आवृत्त होतात त्या शब्दांना आपण यमक म्हणतो.
परंतु ‘मला’ हा शब्द जसाच्या तसा पुन्हा पुन्हा आवृत्त होत असेल तर त्याला यमक म्हणत नाहीत. ‘माळलेस’ या शब्दाचे यमक ‘गाळलेस’ असे होईल पण ‘मला’ या शब्दाचे यमक ‘मला’च कसे होईल म्हणून रदीफसाठी अंत्ययमक असा शब्द योजू नये. उदाहरणार्थ :
‘चराग़-ओ-आफ़्ताब ग़ुम, बड़ी हसीन रात थी
शबाब की नक़ाब ग़ुम, बड़ी हसीन रात थी’
सुदर्शन फाकिर यांच्यावरील गझलेत ‘बड़ी हसीन रात थी’ एवढे एक पूर्ण वाक्य रदीफ म्हणून पुनरावृत्त होते. तेव्हा ह्या वाक्याला अंत्य यमक म्हणणे कितपत संयुक्तिक होईल म्हणून आपण रदीफला मराठीत अंत्य न म्हणता रदीफ हाच शब्द स्वीकारावा. तसेच काफियासाठी ‘यमक’ आणि शेरसाठी ‘द्विपदी’ आणि तसेच मतलासाठी शीर्ष-द्विपदी’ वगैरे आग्रही मराठी शब्द न स्वीकारता रूढ असलेले काफिया, शेर, मतला असेच शब्द स्वीकारणे योग्य होईल.
‘गझल’साठी हिंदीत गीतकार नीरज यांनी, ‘गीतिका’ मोहन अवस्थी यांनी ‘अनुगीत’ आणि खतौलीहून प्रकाशित विशेषांकात ‘तेवरी’ असे पर्यायी शब्द दिले (‘शामियाँने कांच के’ डॉ.कुँअर बेचैन पृ. ९) तरी ते शब्द रूढ न होता ‘गझल’ हाच शब्द कायम राहिला ह्या गोष्टीची नोंद घेण्यासारखी आहे. म्हणून ‘रदीफ’ला आपण मराठीत ‘रदीफ’च म्हणणे योग्य होईल. गझलेतील काफियानंतर पुनरावृत्त होत जाणारा शब्द किंवा शब्दसमूह म्हणजे रदीफ होय. हा रदीफ गझलेत मतल्याच्या दोन ओळीत आणि नंतर प्रत्येक शेरच्या दुस-या ओळीत पुनरावृत्त होतो. प्रत्येक गझलेत रदीफ असतोच असे नाही. रदीफ नसलेल्या गझलांना गैरमुरद्दफ गझल म्हणतात.
चौथे कलम : प्रत्येक कविता दोन दोन ओळींची (स्वतंत्र शेर)
व्याख्येबरहुकूम आपले अस्तित्व उत्तम कवितेने कधीही संकुचित केले नाही, तर आपल्या लवचिक अस्तित्वाच्या वारंवारतेने व्याख्येला बदलण्यास भाग पाडले आहे. गझलच्या संदर्भात याचे सगळयात चांगले उदाहरण म्हणजे गझलतंत्रातील चौथे कलम : दोन-दोन ओळींच्या स्वतंत्र कवितांची बांधणी. पूर्वीच्या काळी गझलचे सर्व शेर एकाच विषयावरचे असायचे. नंतर नंतर मूळ विषयाशी फटकून वागणा-या शेरांची संख्या गझलमध्ये वाढत गेली. अशा गझलांची संख्या एवढी वाढली की शेवटी व्याख्येला बदलावे लागले. गझलमध्ये प्रत्येक शेरचा संबंध अगोदरच्या वा नंतरच्या शेरांशी असतोच असे नाही (म्हणजेच असूही शकतो) - अशी सकारात्मक व्याख्या, नंतर मात्र प्रत्येक शेर स्वतंत्रच असला पाहिजे, त्यांचा एकमेकांशी संबंध असता कामा नये अशी संपूर्ण नकारात्मक झाली. एकाच विषयावर सर्व शेर असलेल्या गझलला मुसलसल गझल आणि विषय-वैविध्य असलेल्या गझलला गैरमुसलसल गझल असे म्हणतात. मराठी गझलने आपले तंत्र उर्दूतून जसेच्या तसे स्वीकारले असल्याने अर्थात मराठीत देखील अशा गैर मुसलसल गझलांची संख्या वाढत आहे.
एका शेरच्या अगदी मितभाषी अवकाशात आशयाची उत्कट अभिव्यक्ती करणे हे उत्तम कवितेचेच लक्षण आहे. परंतु एखाद्या गझलेत काही किंवा सर्व शेर एकच भावना तेवढ्याच उत्कटपणे मांडणारे असतील तरी तिला आपण गझल म्हटले पाहिजे. उर्दूची संकल्पना स्वीकारून तिला मुसलसल गझल म्हणता येईल. कारण आकृतिबंधाची पृथगात्मता सिद्ध करणारे वृत्त, काफिया, रदीफ असे नियम तर तिने पाळलेलेच असतात. शिवाय अशा प्रकारच्या गझलातील सुटा शेर मागचा पुढचा संदर्भ न घेताही संपूर्ण
अभिव्यक्ती वाटते. उदा. -
‘कालचा तुझा माझा चंद्र वेगळा होता
हे उन्हात आलेले चांदणे बरे नाही.’
(एल्गार, प्र. आ. पृ.६)
‘चुंबिलास तू माझा शब्द शब्द एकांती
ओठ नेमके माझे टाळलेस का तेव्हा.’
(एल्गार, प्र. आ. पृ. ८)
आता गझलतंत्राच्या शेवटच्या कलमाकडे वळूया.
पाचवे आणि शेवटचे कलम : दोन दोन ओळींच्या किमान पाच कविता (पाच शेर)
गझलेतील शेरांच्या संख्येची किमान मर्यादा सुरेश भटांनी पाच सांगितली तर माधव जूलियनांनी कमाल मर्यादा सतरा सांगितलेली आहे. पाचपेक्षा कमी शेरांच्या स्वत:च्याच गझलांना सुरेश भटांनी अपूर्ण गझला म्हटले आहे. त्यामुळे शेरांची संख्या किती असावी, याचे उत्तर देखील कवी किती शेर उत्तम लिहू शकतो असेच आहे. कवीच्या मनातला आशय उत्कटपणे केवळ तीन शेरांतच मांडला गेला असेल तर व्याख्येच्या पूर्ततेसाठी त्याने आणखी दोन शेर लिहून त्याच गझलेत घातले तर ते दुधात पाणी घालण्यासारखेच होईल. काफिये उपलब्ध आहेत म्हणून कवीने सुचतील तेवढे शेर गझलेत लिहून आपले पांडित्यप्रदर्शन करण्यापेक्षा उत्कट जमलेले शेर संपादन करून गझलेत ठेवल्यास कलाकृती म्हणून गझल घाटदार होईल. अन्यथा तिचा बांधा सुघड न दिसता तो सुजलेला वाटेल आणि सूज म्हणजे काही अंगभूत सौंदर्य नव्हे.
गझलेतील किमान शेरांची संख्या मात्र तीन पेक्षा कमी होता कामा नये. कारण दोन शेरांची गझल म्हणजे चार ओळींची गझल आणि चार ओळींची रुबाई सारख्याच होतील. एक मतला आणि एक शेर यातील काफिया जसा पहिल्या, दुस-या आणि चौथ्या ओळीत येतो तसाच तो रुबाईतही येतो. म्हणून गझल आणि रुबाई हे दोन वेगवेगळे आकृतिबंध सिद्ध होण्यासाठी गझलमध्ये कमीत कमी तीन शेर असले पाहिजेत. गझलच्या आकृतिबंधाची पृथकता जपणारी ती मर्यादा आहे. उदा. ‘सत्कार’ गझलमधील दोन शेर-
‘पापण्यांनी खोल केले वार तू;
सात माझे जन्म केले ठार तू.
हासुनी तू प्राण माझा घेतला;
चुंबुनी केले किती सत्कार तू
(गुलाल आणि इतर गझला, पृ. ३७)
रामाची सीता उपवासी आहे,
राणी भुकेची तर दासी आहे;
मोक्षाची चर्चा भरल्या पोटाची;
रोटी काबा, भाकर काशी आहे
(काही रुबाया - ‘हंस’, दिवाळी२००२ पृ. ७८)
अरबीत गझलांची सुरुवातीला जशी ठराविकच वृत्ते होती परंतु नंतर अनेक वृत्तांमध्ये गझला लिहिल्या गेल्या. तशीच प्रारंभी रुबायांची म्हणून काही ठराविक वृत्ते होती, पण आता मात्र विविध वृत्तांत रुबाया लिहिल्या जातात.
वृत्त, काफिया, रदीफ, स्वतंत्र शेर आणि त्यांची संख्या या गझलतंत्राच्या पाच कलमांचे विवेचन येथे संपते. गझलच्या संदर्भातल्या आणखी तीन महत्वाच्या मुद्यांची चर्चा तंत्राच्या अनुषंगाने होणे आवश्यक आहे.
१)गझलेला शीर्षक असावे का
सुरेश भटांनी त्यांच्या गझलांना दिली तशी शीर्षके दिली तरी आकृतिबंधावर त्या शीर्षकांचा काहीच परिणाम होत नसल्याने तंत्राच्या दृष्टीने शीर्षक हा काही महत्वाचा मुद्दा नाही. ‘रंगारंग शायरी’ ह्या प्रातिनिधिक गझल संग्रहात हिंदीत शीर्षके दिली आहेत. पण बहुतांश वेळा एक तर शीर्षके दिलेली नसतात, किंवा मतल्याची पहिली ओळ किंवा तिचा काही अंश शीर्षक म्हणून दिलेला असतो.शीर्षक दिले अथवा दिले नाही किंवा कोणतेही दिले तरी आशयाची उत्कटता त्यामुळे उणावत-दुणावत नाही. उर्दू-हिंदीत शीर्षक नसतात म्हणून मराठी गझलेला शीर्षके नसावीतच हा आग्रह व्यर्थ आहे. ‘लकीर के फकीर’ ठरविणारा आहे.
गझलच्या शेवटच्या शेरात कवीने आपले नाव किंवा टोपण नाव घालण्याची पद्धत सुरुवातीला उर्दू-हिंदीत होती. ती आजकाल काही फारशी आढळत नाही. मराठीत खावर, इ. कवींनी आपली नावे गझलच्या शेवटच्या शेरामध्ये गुंफली आहेत. मराठीत ‘गझलचे छंदशास्त्र’ लिहिणा-या आनंदकुमार आडेंचाही या संदर्भात फार आग्रह होता. परंतु सुरेश भटांच्या एकाही गझलेत असा मक्ता आढळत नाही. मुद्रण कलेचा प्रसार होण्याअगोदर मौखिक परंपरेत तसा मक्ता किंवा शिक्का असणे गरजेचे होते पण आज त्याची काहीच आवश्यकता वाटत नाही. गझलच्या शेवटच्या शेरातील तेवढी जागा आशयसापेक्ष शब्दासाठी वापरणे अधिक चांगले ही सुरेश भटांची भूमिका ग्राह्य वाटते.
गझलेची भाषा नाजुक साजुक असावी असाही एक नियम उर्दूत काही काळपर्यंत रूढ होता. आज उर्दू-हिंदीत तोही पाळल्या जात नाही. कारण प्रेमभावनांपासून सामाजिक भानापर्यंत प्रवास करणा-या गझलला केवळ गोंडस भाषेवर विसंबून राहता येणारे नव्हते. प्रत्येक काळात लिहिणारा कवी त्या काळात लोकांच्या तोंडी असलेल्या बोलभाषेत लिहीत असेल तर त्याची कविता वाचणा-याला आपली वाटते. उर्दू-हिंदी-इंग्रजी भाषेतले अनेक शब्द लोकभाषेने स्वाभाविकपणे स्वीकारलेले असतात. अशा दैनंदिन व्यवहाराच्या
भाषेत कवी लिहीत असतो. तेव्हा अमुक शब्द आपल्या भाषेतला नाही म्हणून त्याला अस्पृश्य ठरविणारा भाषिक शुद्धतेचा आग्रह कवीने मानता कामा नये. मग ती कविता छंदमुक्त असो की गझल. कवितालेखनाची वापरून वापरून चोपडीगीर झालेली पुस्तकी भाषा आणि बोलणा-यांच्या जिभेवर आपले अनघडपण जपणारी कंगोरेदार बोलभाषा यांतील अंतर मिटविणे हे श्रेष्ठ कवितेचे लक्षण होय. कविता रचणे हे कौशल्य आहे; तर ती रचलेली आहे हे ओळखू येऊ न देणे ही कला आहे. तंत्राची शरणता आणि शुद्धता ही या संदर्भातच जोखली पाहिजे.
(अमरावती येथे दि. ७-८ फेब्रुवारी २००४ला संपन्न झालेल्या तिस-या अखिल भारतीय मराठी गझल संमेलनातील परिसंवादात वाचलेला निबंध.)
(डॉ. श्रीकृष्ण राऊत, शंकरनगर, जठारपेठ, अकोला - ४४४००५)
(पूर्वप्रसिद्धी ‘कविता-रती’ दिवाळी २००४)
नवीनतम पोस्ट थोडे जुने पोस्ट मुख्यपृष्ठ
याची सदस्यता घ्या: टिप्पणी पोस्ट करा (Atom)
मराठी गझलकार डॉ.श्रीकृष्ण राऊत यांना जीवन-गौरव, गझल गौरव पुरस्कार
मुंबईच्या बांधण जनप्रतिष्ठान तर्फे मराठी गझल लेखनातील प्रदीर्घ आणि मौलिक योगदानाबद्दल दरवर्षी ज्येष्ठ मराठी गझलकाराला जीवन-गौरव पुरस्कार देण्यात येतो. हा प्रतिष्ठेचा पुरस्कार ख्यातनाम मराठी गझलकार डॉ.श्रीकृष्ण राऊत यांना ९ जानेवारी २०११ ला अमरावती येथे झालेल्या गझलोत्सवात मा.सुशीलकुमारजी शिंदे यांचे हस्ते प्रदान करण्यात आला. तसेच यू.आर.एल.फाउंडेशनचा गझल गौरव २०१४ चा पुरस्कार नामवंत समाजसेविका सिंधुताई सपकाळ यांच्या हस्ते १५ एप्रिल २०१४ ला पुणे येथे प्रदान करण्यात आला. मागील चाळीस वर्षापासून डॉ.राऊत यांनी मराठीतील दर्जेदार नियतकालिकातून गझल लेखन केले आहे.‘गुलाल आणि इतर गझला’ हा त्यांचा गझलसंग्रह प्रसिद्ध आहे. पु.ल.देशपांडे,कुसुमाग्रज,ना.घ.देशपांडे,मंगेश पाडगावकर ह्या दिग्गजांनी राऊतांच्या गझलांना वाखाणले आहे.नागपूर येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनातील ‘सुरेश भट स्मृति गझल वाचन’ सत्राचे अध्यक्षपद डॉ.राऊत यांनी भूषविले आहे. दशरथ पुजारी,सुरेश वाडकर,सुधाकर कदम,भीमराव पांचाळे,स्वाती पोहनकर,राजेश उमाळे,रफिक शेख,मदन काजळे,दिनेश अर्जुना इ.गझल गायकांनी त्यांच्या गझला गायिल्या आहेत. ‘मराठी गझल : तंत्रशुद्धता की तंत्रशरणता’ हा त्यांचा गाजलेला लेख ‘विकिपिडिया’ वर सुरेश भटांच्या‘बाराखडी’सोबत समाविष्ट करण्यात आला आहे. ‘माझी गझल मराठी’ या राऊतांच्या ब्लॉगची इंटरनेटवर तीस हजाराहून अधिक पृष्ठे जगभर वाचल्या गेलीत. त्यांनी संपादित केलेल्या ‘गझलकार’ब्लॉगवरील सुरेश भट विशेषांक,सुधाकर कदम विशेषांकाला संपूर्ण विश्वातून भरभरून प्रतिसाद मिळाला आहे.
गझलगंधर्व सुधाकर कदम यांचा ब्लॉग :
माझी मराठी गझल गायकी
हिन्दी गझलांची वृत्ते (बहर) :
॥ भारतीय ग़ज़ल विशेषांक ॥
‘शब्दसृष्टि’चा ॥ भारतीय ग़ज़ल विशेषांक ॥
उर्दू गझलांची वृत्ते (बहर) :
गझलकारांच्या नावानुसार शोध :
गझलकार :सुरेश भटस्व.उ.रा.गिरी डॉ.श्रीकृष्ण राऊतवसंत केशव पाटीलप्रल्हाद सोनेवानेतुळशीदास खराटेडी.एन.गांगणअविनाश सांगोलेकरखलील मोमीनचंद्रशेखर सानेकरसदानंद डबीरकलीम खानअनंत ढवळेललित सोनोनेअनंत भीमनवारस्व.व्यंकट देशमुखश्रीराम गिरीवंदना पाटील अशोक थोरातसमीर चव्हाणकमलाकर देसलेसुरेशकुमार वैराळकरअभिषेक उदावंत अमित वाघ अमोल शिरसाट गणेश धामोडकर रुपेश देशमुख रविप्रकाशसिद्धार्थ भगतगौरवकुमार आठवलेमनोज सोनोनेशरद गावंडेदुष्यंतकुमार
‘‘सध्या मुक्तछंदाच्या वापराने मराठी कवितेला दारिद्र्य आले आहे. म्हणूनच एकाचवेळी विविध विषय समर्थपणे पोहोचवणा-या व वृत्तसौंदर्याने नटलेल्या गझल प्रकाराचा स्वीकार-अंगिकार मराठी भाषेला आवश्यकच ठरणार आहे’’ - असे उद्गार सुप्रसिद्ध साहित्यिक भालचंद्र नेमाडे यांनी मुंबई विद्यापीठात गझल प्रकारावर झालेल्या परिसंवादाच्या अध्यक्षपदावरून काढले. (वृत्त - महाराष्ट्र टाइम्स, दि.७-४-२००४)
डॉ.श्रीकृष्ण राऊत : गझल सादर करताना
तुझ्या गुलाबी ओठांवरती : रफिक शेख
नामवंत सिने दिग्दर्शक राजदत्तजी ‘गझलकार’ सीमोल्लंघन विशेषांकाबद्दल बोलताना :
प्रख्यात समाज सेविका सिंधुताई सपकाळ
सीमोल्लंघन २०११ चे प्रकाशन करताना


माठ (भाजी) - विकिपीडिया

येथे जा:	सुचालन, शोधयंत्र
हा लेख माठ नावाची पालेभाजी याबद्दल आहे. या शब्दाच्या इतर उपयोगांसाठी पाहा, माठ (निःसंदिग्धीकरण).
माठ याच्याशी गल्लत करू नका.
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.
माठ ( वनस्पतीशास्त्रीय नाव : Amaranthus palmeri ; कुळ: Amaranthaceae ; इंग्लिश: carelessweed ;) जगभरात उगवणारी एक वनस्पती आहे. याच्या देठ तसेच पानांची भाजी केली जाते.
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल २९ ऑक्टोबर २०१४ रोजी १५:०६ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


लक्झरी हॉटेल चीन दृष्टीस शॉवर संच निर्माता, चीन हॉटेल स्नानगृह शॉवर संच पुरवठादार

आपल्या ब्राउझरमध्ये JavaScript अक्षम आहे असे दिसते.
आपण JavaScript या वेबसाइटची कार्यक्षमता वापर आपल्या ब्राउझरमध्ये सक्षम असणे आवश्यक आहे.
Armati लक्झरी हॉटेल पिंपाला बसविलेली तोटी
प्रणाली & शॉवर डोक्यावर वर्षाव
प्रणाली & शॉवर डोक्यावर वर्षाव
वक्रनलिकाबाथटब निचराशॉवर कचराइलेक्ट्रॉनिक तोटी
आपण आपल्या हे खरेदी सूचीत टाका मध्ये कोणतेही आयटम नाहीत.
लक्झरी हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच निर्माता, चीन हॉटेल स्नानगृह शॉवर सेट पुरवठादार PVD सोने --Armati 546 565.080
लक्झरी हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच निर्माता, चीन हॉटेल स्नानगृह शॉवर सेट पुरवठादार PVD सोने --Armati 546 565.080
दृष्टीस शॉवर हेअर ड्रायर सेट 1 / 2 "--Armati 546 565.080
कुंभारकामविषयक काडतूस सह एकच तरफ शॉवर समाजात मिसळणारा, यात जा अंतर्भूत ...
गाडी जोडण्यासाठी आयटम तपासा किंवासर्व निवडा
उच्च शेवटी हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच कारखाना चीन --Armati 448 166.080
हाय एंड लक्झरी चीन प्रसाधनगृह पिंपाला बसविलेली तोटी निर्माता, कारखाना - Armati 546 130.080
हॉटेल लक्झरी शॉवर कचरा पिंजरा, शॉवर ट्रे कचरा शॉवर कचरा फिटिंग्ज चीन - Armati 254 121.000
PVD गोल्ड upscale हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच पुरवठादार चीन - Armati 448 645.080
Armati 546 236.080 - उच्च शेवटी तोटी चीन, डिझायनर स्नानगृह हार्डवेअर उत्पादक
PVD गोल्ड लक्झरी दृष्टीस शॉवर समाजात मिसळणारा निर्माता घाऊक --Armati 448 656.080
प्रणाली & शॉवर डोक्यावर शॉवर
लक्झरी हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच निर्माता, चीन हॉटेल स्नानगृह शॉवर संच पुरवठादार
Armati आहे हाय एंड स्नानगृह तोटी ब्रँडकयेथे नदीतील मासे पकडण्याची चौकटArmati तोटी मानक यादीआम्ही OEM आहेत
Grohe / Hansgrohe / Gessi सारखे जर्मनी आणि इटालिया ब्रँड निर्माता /Zucchetti इ
समावेश 59 + पितळ / ऑस्ट्रेलिया झिंक धातूंचे मिश्रण, Kerox काडतूस, neoperl संयोग घडवण्यासाठी वापरलेला साधन Armati उत्तम कच्चा माल वापर
आणि बरेच काही कनदीतील मासे पकडण्याची चौकट खालील आमचे उत्पादन आणि उत्पादन वनस्पती तपशील मला माहीत आहे.
Armati आता लक्झरी 5 मधील तारांकित हॉटेल उत्पादन अर्पण सारखे Kempinski, Sheraton, एके दिवशी, Shangri-लाआणि बरेच काही,
क्लिक कराचित्र आणि अधिक माहित.
Armati नेहमी आम्ही सानुकूल आपल्या अद्वितीय निर्माण करण्यास सक्षम, हॉटेल आणि आतील डिझायनर म्हणून उत्कृष्ट भागीदार सेवा
आपल्या हॉटेल प्रकल्प शैली तोटी बेस, तू अगदी आमच्याप्रमाणे प्रदान करू शकतातोटी नमुना, फोटो,रेखाटन किंवा अगदी उग्र कल्पना,
आम्ही मि 10days प्रत्यक्षात तोटी मध्ये आपल्या प्रेरणा करू शकता, अधिक जाणून घेण्यासाठी प्रतिमा खालील क्लिक करा.
चौकशी आपले स्वागत आहे sales@armati.bizआणि चीन मध्ये आमच्या शोरुम / वनस्पती भेट द्या.
आपले स्वत: चे पुनरावलोकन लिहा
आपण पुनरावलोकन केले आहे: लक्झरी हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच निर्माता, चीन हॉटेल स्नानगृह शॉवर सेट पुरवठादार PVD सोने --Armati 546 565.080
कसे आपण हे उत्पादन रेट का
टॅग वेगळे करण्यासाठी स्थाने वापरा. एकच कोट ( ') वाक्ये वापरा.
सर्वोत्तम गुणवत्ता दृष्टीस शॉवर संच निर्माता चीन / उच्च शेवटी शॉवर समाजात मिसळणारा कंपनी - Armati 448 165.080
Armati 546 236.080 - उच्च शेवटी तोटी चीन, डिझायनर स्नानगृह हार्डवेअर उत्पादक
PVD गोल्ड लक्झरी दृष्टीस शॉवर समाजात मिसळणारा निर्माता घाऊक --Armati 448 656.080
उच्च शेवटी हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच कारखाना चीन --Armati 448 166.080
Armati 546 150.080 - चीन, हॉटेल बाथ शॉवर हेअर ड्रायर मिक्सर पुरवठादार लक्झरी स्नानगृह शॉवर कारखाना
PVD गोल्ड upscale हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच पुरवठादार चीन - Armati 448 645.080
Armati स्नानगृह हार्डवेअर, आशिया-पॅसिफिक विभागातील उच्च दर्जाचा स्वच्छताविषयक सावधान प्रमुख निर्माता. (Heshan) .आम्ही देखील एक जर्मन निर्मिती उत्पादन प्रकल्प विकत घेतले आम्ही दक्षिण चीन Jiangmen शहरात स्नानगृह तोटी हार्डवेअर उत्पादन वनस्पती आहे.
सानुकूल पिंपाला बसविलेली तोटी
शोरुम: शीर्ष लिव्हिंग, 3069 दक्षिण Caitian रोड, Futian जिल्हा, शेंझेन सिटी, चीन. + 86-755-33572875
कॉपीराइट © 2004-2016 Armati बाथ हार्डवेअर सर्व हक्क राखीव
लक्झरी हॉटेल दृष्टीस शॉवर संच निर्माता, चीन हॉटेल स्नानगृह शॉवर सेट पुरवठादार PVD सोने --Armati 546 565.080


पर्यंत कमी दरातील उड्डाणे ऑस्ट्रिया - ऑस्ट्रिया उड्डाणे घेणारे हवाई परिवहन तिकीट बुकिंग - aviobilet.com

Questionsमेलिंग यादी साठी साइन अप करा
उड्डाणे कार भाड्याने हॉटेल्स
हाँटेलमध्ये ATRent a Car मध्ये ATपहा मध्ये ATजाण्यासाठी मध्ये ATBar & Restaurant मध्ये ATक्रीडा मध्ये AT
1 प्रौढ इकॉनॉमी क्लास तिकीट दर
व्हिएन्ना (VIE) → वारणा (VAR)
व्हिएन्ना (VIE) → सोफीया (SOF)
व्हिएन्ना (VIE) → बॉर्गस (BOJ)
एक चांगला ऑफर आढळले नाही एक शोध करून पहा
वारणा (VAR) → व्हिएन्ना (VIE)
जिनिव्हा (GVA) → व्हिएन्ना (VIE)
मॉस्को (VKO) → व्हिएन्ना (VIE)
एक चांगला ऑफर आढळले नाही एक शोध करून पहा
गंतव्य: जागतिक » युरोप » Austria
मेलिंग यादी साठी साइन अप करा
कॉपीराइट © 2015. Elitaire लिमिटेड - सर्व हक्क राखीव
आमच्या मोफत वृत्तपत्र मिळवा
आपण सर्वोत्तम ऑफर प्राप्त होईल


बाळाची बॅग तयार करताना घेण्यात येणारी काळजी | Webdunia Marathi

रविवार, 22 एप्रिल 2018
सेक्स लाईफसखीयोगलव्ह स्टेशनमराठी साहित्यमराठी कविता
बाळाची बॅग तयार करताना घेण्यात येणारी काळजी
बाळाची बॅग अलीकडे नोकरी करणार्‍या महिलांची संख्या बरीच मोठी असल्याचे दिसते. कामावर जाण्यापूर्वी आपल्या मुलाला वा मुलीला बेबी केअर सेंटर किंवा पाळणाघरात सोडणे अथवा शाळेत सोडणे हे मनाला काहीसे त्रासदायक वाटत असेल तरी ते काम करावेच लागते. कामावर जाण्यापूर्वी मुलांना लागणार्‍या आत्यावश्यक वस्तू त्यांच्या बॅगेत भरून ती तयार करणे हे महत्त्वाचे काम असते. आपल्या बाळाच्या बॅगेत त्याला दिवसभर आवश्यक असतील अशा सार्‍या गरजेच्या वस्तू ठेवाव्यात. त्यासाठी काही उपाय आणि टिप्स जाणून घेणे आपल्या छोट्यासाठी नक्कीच फायद्याचे ठरेल.
डायपर : बाळ लहान असेल तर अधिक काळजी घ्यावी लागते. अशा वेळी सर्वांत महत्त्वाची आणि गरजेची वस्तू म्हणजे डायपर. बेबी केअर सेंटरमध्ये आपल्या बाळाला डायपर लावले जाणार नाही असे नाही; पण आपण स्वतःच लक्षात ठेवून एक पॅकेट डायपरचे बॅगमध्ये जरूर ठेवावे.
आहार : अनेक बेबी सेंटरमध्ये बाळाच्या खाण्याची व्यवस्था असते. मात्र, त्याबाबत चुकूनही आनंद व्यक्त करू नये किंवा आपले एक काम वाचले याचे समाधान मानू नये. कारण आपल्या बाळाला कोणत्या प्रकारचा आहार हवा असतो हे केवळ आपल्यालाच माहिती असते. त्याला कोणता आहार आवडतो आणि त्यात कोणती पोषक तत्त्वे असली पाहिजेत. यासर्व गोष्टी लक्षात घेऊन त्याची बॅग पॅक करावी.
कपडे : लहान मुले फार कमी वेळात कपडे खराब करतात. म्हणूनच त्यांच्यासाठी कपड्यांचे दोन जास्तीचे जोड बॅगमध्ये जरूर ठेवावेत. तसेच ॠतुमानानुसार आणि सेंटरमधील वातावरणानुसार सोबत कपडे द्यावेत. म्हणजेच सेंटरमध्ये एसी असेल अथवा हिवाळ्याचे दिवस असतील तर त्यानुसार बॅगेमध्ये कपड्यांची व्यवस्था करावी. ॠतू आणि बाळाचे आरोग्य लक्षात घेणे खूप गरजेचे असते. खाताना अथवा पिताना लहान मुले हमखास कपडे खराब करतात. सर्वच कपडे प्रत्येक वेळी धुण्याऐवजी आपल्या बाळाच्या बॅगमध्ये बेबी बिब किंवा अ‍ॅप्रन ठेवावेत.
ऑफिसमध्ये नेहमी रहा 'कूल'
वर्किंग वूमन्ससाठी डायट चार्ट
यावर अधिक वाचा :
फेसबूक पेजवर मुख्यमंत्री योगी सर्वाधिक चर्चेत
फेसबूकवर सर्वाधिक चर्चा झालेल्या नेत्यांची यादी प्रसिद्ध झाली आहे. उत्तर प्रदेशचे ...
फेसबुकवर फोन रिचार्ज करता येणार
आता फेसबुकच्या नव्या फिचर मदतीने तुम्ही फोन रिचार्ज करता येणार आहे. हे फिचर केवळ ...
संकटकाळी पक्षाला पाठ दाखवणाऱ्या गद्दारांना आता पक्षात थारा ...
संकटकाळीशरद पवार साहेबांना सोडून गेलेले आज कुठे आहेत ते माहित नाही मात्र पन्नास ...
स्पायडरमॅन ने केले मुलांचे शोषण १०५ वर्ष शिक्षा
अमेरिकामध्ये मोठा निर्णय झाला असून 36 वर्षीय व्यक्तीला कोर्टाने 105 वर्षाची शिक्षा ...
चिमुरडीसोबत बलात्कार करणाऱ्या आरोपींना फाशी
अल्पवयीन चिमुरड्यांवर वाढणाऱ्या अत्याचाराच्या घटना रोखण्यासाठी केंद्र सरकारने ठोस पाऊल ...
मुख्यपृष्ठ आमच्याबद्दल फीडबॅक जाहिरात द्या घोषणापत्र आमच्याशी संपर्क साधा


संपादकीय | Chaupher News | Page 2

कुंडलीवाले अजित पवार Vs नदीपल्याडचे भाऊ भोसरीवाले दादा
माजी उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांना पिंपरी-चिंचवडची सत्ता कायम ठेवण्यासाठी यंदा बराच काथ्याकूट करावा लागणार, असे दिसते. अजितदादांना नदीपल्याडचे आमदार लक्ष्मण जगताप आणि भोसरीवाले आमदार...
पिंपरी-चिंचवड महापालिकेच्या बहुचर्चित निवडणुकांचे खरे चित्र स्पष्ट व्हायला आणि त्याचवेळी दिवाळीसारखा मोठा सण यायला, एकच टायमिंग साधले आहे. निवडणूक आणि दिवाळी हा योगायोग मतदार राजाच्या...
चार टप्प्यात होणार राज्यातील २१२ नगरपालिका आणि नगरपरिषेदेची निवडणूक
212 नगरपरिषदा व नगरपंचायतींसाठी 27 नोव्हेंबर, 14, 18 डिसेंबर व 8 जानेवारीला मतदान 192 नगरपरिषदांच्या थेट अध्यक्षपदांसाठीदेखील मतदान राज्यातील एकूण 192 नगरपरिषदा व 20 नगरपंचायतींच्या (एकूण...
ज्यांची पक्षात घुसमट होत असेल, त्यांनी खुशाल पक्ष सोडून जावे, अशी तंबी अजित पवार यांनी काही दिवसांपूर्वी स्वकीयांना उद्देशून दिली होती. आता, जे पक्ष...
एक मराठा, लाखो मराठे एक मराठा, लाख मराठा, असा जयघोष करत मराठा समाजाच्या वतीने राज्यभरात लाखोंच्या संख्येने मोर्चे सुरू आहेत, त्या झंझावाताचा प्रत्यक्ष अनुभव रविवारी...
लक्ष्य 2017 चे काऊंटडाऊन सुरु
पिंपरी-चिंचवड महापालिकेच्या आगामी निवडणुकीत भाजपला सत्ता आणायची आहे. सत्तारूढ राष्ट्रवादी काँग्रेसला हॅट्रीक करायची आहे. शहरात दोन खासदार व एक आमदार असलेल्या शिवसेनेलाही सत्तेला गवसणी...
हंडीनंतर जखमी गोविंदांचं काय होतं
दहीहंडी फोडताना सहाव्या थरावरून पडलेला, त्यावेळी २१ वर्षांचा तरुण असलेला नागेश आज गेली सात वर्षे अंथरुणात लोळागोळा पडून आहे. मानेखाली शरीरात संवेदनाच नाहीत. आईवडील...
उद्योगांप्रतीचे नेहरुंचे औदासीन्य व मोदींंचा उत्साह
भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरु यांच्यावर वॉल्टर क्रॉकर यांनी लिहिलेल्या एका पुस्तकात नेहरुंच्या १९४९ सालच्या पहिल्या अमेरिका भेटीचे वर्णन आले आहे. त्यात ते...
विमान कंपनीच्या सावळ्या गोंधळाचा बॅडमिंटनपटूंना फटका
नवी दिल्ली : इंडोनेशिया मास्टर्स ग्रां. प्री. गोल्डमध्ये सहभागी होण्यास चाललेल्या एच एस प्रणयसह अन्य भारतीय बॅडमिंटनपटूंना मलेशियन विमान कंपनीच्या सावळ्या गोंधळामुळे नाहक त्रासाला...
मीरारोडच्या सृष्टीमध्ये कागदी लगद्याची गणेशमुर्ती
मीरारोड येथील न्यू म्हाडा गृहसंकुल ४ सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ गणेशोत्सवात साक्षरता, स्वच्छता, पर्यावरण आणि मुलींचे रक्षण या चार मुद्द्यावर जनजागृती करत आहे. यासाठी चलचित्र...
गांधी परिवारातील कोणीही २०१९ ला रायबरेलीतून निवडून येणार नाही
चौफेर न्यूज – काँग्रेसचे वरिष्ठ नेते दिनेश प्रताप सिंह यांनी २०१९ च्या निवडणुकांमध्ये रायबरेलीतून ना सोनिया गांधी निवडून येतील ना प्रियंका गांधी अशी टीका...
बांधकाम विभागातील सर्वच अधिकारी निलंबीत करा – राहुल कलाटे
चौफेर न्यूज - पिंपरी चिंचवड शहरावर अनधिकृत बांधकामाची टांगती तलवार आहे. मात्र अधिकार्यांच्या वरदहस्तामुळे राजरोसपणे शहरात अनधिकृत बांधकामे सुरू आहेत. एखादे अनधिकृत बांधकाम सुरू...
चौफेर न्यूज - प्राणायाम हा शारीरिक व्यायामाबरोबरच मन आणि बुद्धीवर सुसंस्कार होऊन आध्यात्मिकता निर्माण करणारा श्रेष्ठ प्रकार आहे. पंचमहाभूतातील तेज आणि तत्त्व प्राणायामाद्वारे सर्व शरीरामध्ये...
रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता
कडीपत्ता हे नाव काढलं तरी आठवते ती खमंग फोडणी ज्याच्या सुगंधाने मन प्रसन्न होऊन भुकेची जाणीव होते. भारत, श्रीलंका, कंबोडिया आदी देशांमध्ये कडीपत्ता (गोडनिंब)...
पिंपरी – चिंचवड मनपा पतसंस्थेच्या अध्यक्षपदी गोरे तर उपाध्यक्षपदी कुटे यांची...
बोपखेल पुलाचा प्रश्न अखेर मार्गी, लष्कराकडून महापालिकेला पत्र
‘वेस्ट टू एनर्जी’ प्रकल्पाला महासभेची मंजुरी


आरोग्य | Chaupher News

बांधकाम विभागातील सर्वच अधिकारी निलंबीत करा – राहुल कलाटे
चौफेर न्यूज - पिंपरी चिंचवड शहरावर अनधिकृत बांधकामाची टांगती तलवार आहे. मात्र अधिकार्यांच्या वरदहस्तामुळे राजरोसपणे शहरात अनधिकृत बांधकामे सुरू आहेत. एखादे अनधिकृत बांधकाम सुरू...
अफवा पसरवणाऱ्यांना दणका देणार व्हॉट्सअॅपचे हे फिचर
चौफेर न्यूज - अफवा पसरवल्यामुळे होणारे नुकसान केवढे घातक ठरू शकते याचे उदाहरण नुकत्याच झालेल्या भारत बंद दरम्यान दिसून आले. पण आता व्हॉट्सअॅपचे अशा...
चौफेर न्यूज - प्राणायाम हा शारीरिक व्यायामाबरोबरच मन आणि बुद्धीवर सुसंस्कार होऊन आध्यात्मिकता निर्माण करणारा श्रेष्ठ प्रकार आहे. पंचमहाभूतातील तेज आणि तत्त्व प्राणायामाद्वारे सर्व शरीरामध्ये...
रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता
कडीपत्ता हे नाव काढलं तरी आठवते ती खमंग फोडणी ज्याच्या सुगंधाने मन प्रसन्न होऊन भुकेची जाणीव होते. भारत, श्रीलंका, कंबोडिया आदी देशांमध्ये कडीपत्ता (गोडनिंब)...
पिंपरी – चिंचवड मनपा पतसंस्थेच्या अध्यक्षपदी गोरे तर उपाध्यक्षपदी कुटे यांची...
बोपखेल पुलाचा प्रश्न अखेर मार्गी, लष्कराकडून महापालिकेला पत्र
‘वेस्ट टू एनर्जी’ प्रकल्पाला महासभेची मंजुरी


Marathi Entertainment News: Marathi Cinema, Marathi Celebrities, Latest Marathi Movies, Latest Cinema News in Marathi, Bollywood News in Marathi, बॉलीवूड, मराठी लेख | Saam TV

Saam TV च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
Saam TV च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.
1 एप्रिल पासून सामन्यांच्या खिशाला बसणार आणखी चाट
1 एप्रिल 2018 पासून नवं आर्थिक वर्ष सुरु होणार आहे. दरवर्षीप्रमाणे बजेटमध्ये प्रस्तावित नवे टॅक्स 1 एप्रिलपासून लागू होणार आहेत. त्यामुळे आता सामन्यांच्या खिशाला आणखी चाट...
प्रश्नपत्रिका फुटणं हे सरकारचं अपयश - राज ठाकरे
सीबीएसई पेपर लीक प्रकरणात आता राज ठाकरेंनीही उडी घेतलीय. प्रश्नपत्रिका फुटणं हे सरकारचं अपयश आहे असं म्हणत राज ठाकरेंनी केंद्र सरकारवर निशाणा साधलाय. ही सरकारची चूक आहे मात्र...
4 तासांनी रेल रोको आंदोलन मागे..
सकाळी 7 वाजल्यापासून सुरु असलेलं रेल्वे प्रशिक्षणार्थीचं आंदोलन अखेर 4 तासांनी मागे घेण्यात आलं. अप्रेंटीस प्रशिक्षणार्थ्यांना रेल्वेत नोकरी मिळालीच पाहिजे, अशी मागणी करत...
शिक्षणमंत्री विनोद तावडेंच्या बंगल्यात शिक्षक...
शिक्षक आणि शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांचे वेतन रखडवल्याचा निषेध करत थेट शिक्षणमंत्री विनोद तावडेंच्या बंगल्यात घुसून शिक्षक परिषदेने काळी गुढी उभारली. मुंबईतील 27 हजार शिक्षक व...
उद्यापासून दहावीची परीक्षा.. राज्यातील १७ ते १८...
महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडाळातर्फे घेतली जाणारी दहावीची परीक्षा उद्यापासून म्हणजेच १ मार्चपासून सुरू होणार आहे. येत्या २४ मार्चपर्यंत ही परीक्षा...
यंदा बारावीचा निकाल लांबण्याची शक्यता
यंदा बारावीचा निकाल लांबण्याची शक्यता आहे. बारावीचे आतापर्यंत चार पेपर झालेत. पण बारावीच्या विद्यार्थ्यांनी लिहलेली एकही उत्तरपत्रिका लिहण्यात आलेली नाही. कनिष्ठ...
मुरबाडच्या आजीबाईंच्या शाळेची दखल लिम्का बुकमध्ये
मुरबाडमधल्या फांगणे गावातल्या आजीबाईंच्या शाळेची दखल लिम्का बुकनेही घेतलीय. या शाळेची नोंद लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डमध्ये करण्यात आलीय. इथल्या दुर्गम भागात जिल्हा परिषदेचे शिक्षक...
कमल हसन आता राजकारणाच्या मैदानात
तमिळ आणि हिंदी चित्रपटातील अभिनेते, पटकथालेखक आणि दिग्दर्शक राहिलेले कमल हसन आता राजकारणाच्या मैदानात उतरणार आहेत. आज ते आपल्या नव्या पक्षाची घोषणा करणार असून, त्यांच्या या...
वर्गात मोठा आवाज झाला म्हणून 79 विद्यार्थ्यांना...
शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाची तयारी करताना वर्गात मोठा आवाज झाला. म्हणून संतापलेल्या गौतम प्राथमिक-माध्यमिक शाळेच्या विश्वस्तच्या पत्नीने विद्यार्थ्यांना प्लॅस्टिकच्या...
रक्त, ऑक्‍सिजनशिवाय तो जगला 44 मिनिटे
मला राहुल गांधींविरोधात लढूच दिलं नाही..
गोलंदाजी भक्कम; द. आफ्रिकेत फलंदाजांवर जबाबदारी...


संतांची शिकवण Archives - सनातन संस्था

सनातन संस्थेचे व्यापक कार्य
काही संज्ञांचे आध्यात्मिक अर्थ
देवतांच्या विविध नावांचा अर्थ
गैरसमज, टीका यांचे खंडण
सण, धार्मिक उत्सव, व्रते
देवतांशी संबंधित सण व उत्सव
धार्मिक कृती कशी करावी
वाढदिवस कसा साजरा कराल
अध्यात्माचे महत्त्व आणि लाभ
व्यक्तिमत्त्व विकास कसा करावा
आध्यात्मिक त्रास का होतात
श्राव्य दालन (ऑडियो गॅलरी)
दृकश्राव्य दालन (व्हिडिआे गॅलरी)
मी कसा सहभागी होऊ
सनातन संस्थेचे व्यापक कार्य
काही संज्ञांचे आध्यात्मिक अर्थ
देवतांच्या विविध नावांचा अर्थ
गैरसमज, टीका यांचे खंडण
सण, धार्मिक उत्सव, व्रते
देवतांशी संबंधित सण व उत्सव
धार्मिक कृती कशी करावी
वाढदिवस कसा साजरा कराल
अध्यात्माचे महत्त्व आणि लाभ
व्यक्तिमत्त्व विकास कसा करावा
आध्यात्मिक त्रास का होतात
श्राव्य दालन (ऑडियो गॅलरी)
दृकश्राव्य दालन (व्हिडिआे गॅलरी)
मी कसा सहभागी होऊ
Home > Quotes > संतांची शिकवण
सनातन संस्थेचे संस्थापक परात्पर गुरु डॉ. जयंत आठवले यांचा गुढीपाडव्यानिमित्त संदेश
‘गुढीपाडवा म्हणजे युगादि तिथी  साडेतीन मुहुर्तांपैकी एक शुभमुहूर्त असलेल्या या दिवशी नवीन कार्यांचा शुभारंभ केला जातो. सध्या भारतात निधर्मी राज्यव्यवस्थेमुळे सर्वत्र धर्मग्लानी आल्याचे आपण अनुभवत आहोत. सनातन धर्मासह धर्मसंस्कृती, वैदिक कालगणना, संस्कृत, गाय, गंगा, मंदिरे आदी हिंदु धर्माचे मानबिंदू संकटात आहेत. अशा परिस्थितीत संस्कृतीप्रेमींकडून ‘३१ डिसेंबरच्या मध्यरात्री नव्हे, तर गुढीपाडव्याला नववर्ष साजरे करा’, असे … Read more
भ्रष्टाचारी कर्मचा-यांच्या कुटुंबियांनो, भ्रष्टाचा-यांना उघड करण्याची साधना करा
‘नोकरी किंवा धंदा करणार्‍या भ्रष्टाचार्‍याची मासिकप्राप्ती त्याच्या कुटुंबियांना ज्ञात असते. एखादा मासिकप्राप्तीपेक्षा अधिक पैसे घरी आणायला लागला किंवा खर्च करू लागला, तर त्याचा निष्कर्ष एकच असतो आणि तो म्हणजे ‘ती व्यक्ती भ्रष्टाचार करून पैसे मिळवत आहे. तिच्या पापाच्या पैशांचा उपभोग घेणे, हे पाप आहे, तर तिचा गुन्हा उघडकीस आणणे, हे पुण्य आहे आणि समष्टी साधनाही … Read more
भ्रष्टाचा-यांच्या राष्ट्रप्रेमी आणि धर्मप्रेमी कुटुंबियांना आवाहन
‘व्यक्तीचे नोकरीच्या ठिकाणचे वेतन राष्ट्रप्रेमी आणि धर्मप्रेमी गृहिणी, त्यांची युवक मुले आणि नातेवाईक यांना ज्ञात असते. अपेक्षेपेक्षा अधिक रक्कम ते घरी आणत असले, तर ते ‘भ्रष्टाचाराने पैसे मिळवत आहेत’, हे लक्षात घ्या. हा राष्ट्राच्या संदर्भात अक्षम्य गुन्हा आहे  गुन्ह्याचे मूक साक्षीदार बनून तुम्ही गुन्ह्यात सहभागी होऊ नका, तसेच भ्रष्टाचाराने मिळवलेले पैसे पापाचे पैसे असतात. … Read more
हिंदु धर्माची किंमत नसलेले भारतातील हिंदू
‘उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेला प्रयाण करतात. त्याप्रमाणे साधना आणि हिंदु धर्म यांच्या शिक्षणासाठी जगभरचे जिज्ञासू आणि साधक भारतात येतात. असे असले, तरी भारतातील हिंदूंना हिंदु धर्माची किंमत नाही.’ – (परात्पर गुरु) डॉ. आठवले (२५.१.२०१७)
अनुभवातून शहाणे न होणा-या भारतातील हिंदूंची स्थिती केविलवाणी झाली आहे, यात काय आश्चर्य
‘स्वातंत्र्यापासून आतापर्यंत अनेक निवडणुका झाल्या. एका निवडणुकीत एखाद्या पक्षाला हिंदूंनी मत दिल्यामुळे तो निवडून आला, तरी देशाची स्थिती सुधारली नाही. हे लक्षात आल्यावर पुढच्या निवडणुकीत दुसर्‍या पक्षाला हिंदू मोठ्या आशेने निवडून आणतात. पुन्हा त्यांना आधीचाच अनुभव येतो. त्यामुळे ते पुढच्या निवडणुकीत पुन्हा पहिल्या पक्षाला मोठ्या आशेने निवडून आणतात. स्वातंत्र्यापासून आतापर्यंतच्या ७० वर्षांत असे अनेकदा होऊनही … Read more
स्वेच्छा लवकर नष्ट करण्याच्या संदर्भात आश्रमात रहाण्याचे महत्त्व
‘दिवसभर साधकाच्या हातून ज्या कृती होतात, त्या स्वेच्छेने होत असतात. स्वेच्छा नष्ट करण्यासाठी आश्रमात रहाणे हा सर्वांत सोपा मार्ग आहे. आश्रमात राहिल्यावर प्रत्येक गोष्ट कोणीतरी सांगितल्याप्रमाणे करावी लागते. त्यामुळे स्वेच्छा लवकर नष्ट होण्यास साहाय्य होते.’ – (परात्पर गुरु) डॉ. आठवले (२४.२.२०१७)
अहंभाव असलेले लेखापरीक्षक आणि अहंभावशून्य भगवंत
‘लेखापरीक्षक काही व्यक्तींचे लेखा परीक्षण करतात आणि त्याचा त्यांना अहंभाव असतो. याउलट भगवंत अनंत कोटी ब्रह्मांडांतील प्रत्येक जिवाचा क्षणाक्षणाचा हिशोब (अकाऊंट) ठेवतो, तरी तो अहंशून्य आहे ’ आहे ’ – (परात्पर गुरु) डॉ. आठवले (६.१२.२०१६)
अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, स्वैराचार हे एक वेळ प्राण्यांचे वैशिष्ट्य असू शकते,…
अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, स्वैराचार हे एक वेळ प्राण्यांचे वैशिष्ट्य असू शकते, माणसाचे नव्हे. धर्मबंधनात रहाणे, धर्मशास्त्रांचे अनुकरण, असे करणार्‍यांनाच माणूस म्हणता येते. – (परात्पर गुरु) डॉ. आठवले (४.११.२०१६)
हिंदु धर्मातील अध्यात्म सूक्ष्म आध्यात्मिक स्तरावरचे आहे, तर इतर धर्मांतील…
हिंदु धर्मातील अध्यात्म सूक्ष्म आध्यात्मिक स्तरावरचे आहे, तर इतर धर्मांतील अध्यात्म मानसिक स्तरावरचे आहे. – (परात्पर गुरु) डॉ. आठवले (३.३.२०१७)
कधी नव्हे एवढा हिंदूंच्या अस्तित्वाचा प्रश्‍न निर्माण झाला असतांना आणि…
कधी नव्हे एवढा हिंदूंच्या अस्तित्वाचा प्रश्‍न निर्माण झाला असतांना आणि त्यासाठी हिंदूंच्या एकजुटीची अतिशय आवश्यकता असतांना, जातीनुसार आरक्षण देणारे राष्ट्रद्रोही आणि धर्मद्रोही राज्यकर्ते अन् राजकारणी हिंदूंमध्ये फूट पाडत आहेत. – (परात्पर गुरु) डॉ. आठवले (२३.१२.२०१६)
राष्ट्र आणि धर्म (199)
संतांची शिकवण – Authors
प.पू. डॉ. जयंत आठवले (272)
(परात्पर गुरु) डॉ. जयंत बाळाजी आठवले (64)
परात्पर गुरु डॉ. आठवले (51)
प.पू. परशराम माधव पांडे महाराज (40)
पू. डॉ. वसंत बाळाजी आठवले (36)
गुरुदेव डॉ. काटेस्वामीजी (28)
प.पू. भक्तराज महाराज (14)
पू. श्री. संदीप आळशी (5)
पू. डॉ. चारुदत्त पिंगळे (3)
– (सद्गुरु) सौ. अंजली गाडगीळ (2)
(पू.) श्री. संदीप आळशी (2)
योगतज्ञ प.पू. दादाजी वैशंपायन (1)
पू. संदीप आळशी (1)
संत भक्तराज महाराज (1)
पंडित श्री. विशाल शर्मा (1)
– स्वामी विवेकानंद (1)
– कै. सद्गुरु (डॉ.) वसंत बाळाजी आठवले (परात्पर गुरु डॉ. आठवले यांचे ज्येष्ठ बंधू) (1)
सनातन संस्थेचे व्यापक कार्य
काही संज्ञांचे आध्यात्मिक अर्थ
देवतांच्या विविध नावांचा अर्थ
गैरसमज, टीका यांचे खंडण
सण, धार्मिक उत्सव, व्रते
देवतांशी संबंधित सण व उत्सव
धार्मिक कृती कशी करावी
वाढदिवस कसा साजरा कराल
अध्यात्माचे महत्त्व आणि लाभ
व्यक्तिमत्त्व विकास कसा करावा
आध्यात्मिक त्रास का होतात
श्राव्य दालन (ऑडियो गॅलरी)
दृकश्राव्य दालन (व्हिडिआे गॅलरी)
मी कसा सहभागी होऊ


जागता पहारा: अब मंदिर कौन बनायेंगे?

वैधानिक इशारा: ज्यांना मोदीत्रस्ततेने पछाडले आहे, त्यांच्या मानसिक आरोग्यासाठी हा ब्लॉग अपायकारक असल्याने त्यांनी इकडे फ़िरकू नये. विपरीत परिणामांना मंडळ जबाबदार असणार नाही.
अब मंदिर कौन बनायेंगे
काही अतिशहाणे इतके मुर्ख असतात, की त्यांना मारण्यासाठी मोठे कारस्थानही करण्याची गरज नसते. त्यांना सहजगत्या मारता येते आणि मरून गेले तरी आपण मेलोत, याचा त्यांना थांगपत्ता लागत नाही. खास करून पुरोगामी शहाण्यांची अशी अवस्था असते. तसे नसते तर गेल्या दशकात नरेंद्र मोदी इथे मोठे यश सातत्याने मिळवू शकले नसते, की त्यांना आज आपले डावपेच इतक्या सहजतेने खेळता आले नसते. उत्तरप्रदेशात मोदी मोठे बहूमत मिळवण्यासाठी संघर्ष व आटापीटा करीत असताना, तमाम पुरोगामी शहाण्यांना मोदींची नाव गोमतीमध्ये बुडत असल्याचे साक्षात्कार घडत होते. पण त्यांचा भ्रम दूर करण्यापेक्षा मोदी आपले हेतू साधण्यासाठी शक्ती खर्ची घालत होते. मोदींना उत्तरप्रदेशात बहूमत मिळवून पक्षाचा फ़क्त मुख्यमंत्री आणायचा नव्हता. तर अधिकाधिक आमदार निवडून आणून त्याच बळावर राज्यसभेत अधिक जागा संपादन करायच्या होत्या. अधिक आमदार आल्यास पुढला राष्ट्रपती आपल्या इच्छेनुसार निवडता येऊ शकेल, याकडे मोदींचे लक्ष लागलेले होते. पण एकाही पुरोगामी शहाण्याला त्या दिशेने विचारही करण्याची गरज वाटली नाही. अशा लोकांना आज मोदी काय करत आहेत व त्यातून काय साधत आहेत, त्याचा तरी थांगपत्ता कशाला लागू शकतो ज्यांचा मोदी चुकतो, यावर शंभर टक्के विश्वास आहे, त्यांनी मोदी कुठे बरोबर ठरतो, हे समजून घेणे कदापि शक्य नाही. सहाजिकच मोदींनी आपल्याला हवे तसे डाव खेळावेत आणि त्यात प्यादी म्हणून आपल्या विरोधकांना निर्धास्तपणे वापरून घ्यावे, हा आता भारतीय राजकारणातला नियम झालेला आहे. त्यामुळेच उत्तरप्रदेशचा नवा मुख्यमंत्री म्हणून योगी आदित्यनाथ यांची निवड कशासाठी झाली असेल, याचा वेगळ्या दिशेने विचार करण्याची गरज आहे. पण ते काम पुरोगाम्यांना अजिबात शक्य नाही.
गेल्या दोन दशकात भाजपाने अयोध्येतील मंदिराचा विषय सोडून दिलेला आहे. तोंडाला लावण्यासाठी चमचाभर लोणचे ताटात वाढावे, तसा हा विषय भाजपाच्या जाहिरनाम्यात येत असतो. बाकी भाजपा त्यावर बोलतही नाही. पण अयोध्येतील मंदिराचा विषय दोनच गटांनी कायम जिवंत व ज्वलंत ठेवला आहे. त्यातला पहिला गट आहे पुरोगामी पत्रकार व विचारवंत, राजकारण्यांचा तेच लोक अगत्याने त्या गोष्टीवर सातत्याने बोलत असतात आणि भाजपालाही बोलायला भाग पाडत असतात. दुसरा गट आहे विश्व हिंदू परिषदेचा तेच लोक अगत्याने त्या गोष्टीवर सातत्याने बोलत असतात आणि भाजपालाही बोलायला भाग पाडत असतात. दुसरा गट आहे विश्व हिंदू परिषदेचा तेही अधूनमधून संधी मिळाली, मग रामजन्मभूमीचा विषय बोलत असतात. अर्थात हिंदू परिषदेचा तो जिव्हाळ्याचा विषय आहे आणि म्हणूनच ते बोलत असतात. पण पुरोगाम्यांना तो विषय भाजपाला डिवचण्यासाठी हवा असतो. सहाजिकच मंदिराचे काय तेही अधूनमधून संधी मिळाली, मग रामजन्मभूमीचा विषय बोलत असतात. अर्थात हिंदू परिषदेचा तो जिव्हाळ्याचा विषय आहे आणि म्हणूनच ते बोलत असतात. पण पुरोगाम्यांना तो विषय भाजपाला डिवचण्यासाठी हवा असतो. सहाजिकच मंदिराचे काय असे विचारून मग भाजपावर हिंदूत्व आणण्याचा आरोप सुरू करता येतो. अशा आरोपाने आजकाल मुस्लिमही विचलीत होत नाहीत. कारण कोर्टाचा निकाल आल्याशिवाय तिथे काहीही होणार नाही, हे सामान्य मुस्लिमालाही कळलेले आहे. पण तसा विषय काढला, मग तावातावाने हिंदू परिषदवाले बोलू लागतात आणि पुरोगाम्यांना चघळायला विषय मिळतो. अशाच विहिंपप्रणित भाजपावाल्यामध्ये योगी आदित्यनाथ यांचा समावेश होतो. अशा माणसालाच आता मोदींनी उत्तरप्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदी बसवले असेल, तर त्यामागचा हेतू काय असू शकतो असे विचारून मग भाजपावर हिंदूत्व आणण्याचा आरोप सुरू करता येतो. अशा आरोपाने आजकाल मुस्लिमही विचलीत होत नाहीत. कारण कोर्टाचा निकाल आल्याशिवाय तिथे काहीही होणार नाही, हे सामान्य मुस्लिमालाही कळलेले आहे. पण तसा विषय काढला, मग तावातावाने हिंदू परिषदवाले बोलू लागतात आणि पुरोगाम्यांना चघळायला विषय मिळतो. अशाच विहिंपप्रणित भाजपावाल्यामध्ये योगी आदित्यनाथ यांचा समावेश होतो. अशा माणसालाच आता मोदींनी उत्तरप्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदी बसवले असेल, तर त्यामागचा हेतू काय असू शकतो मोदींनाही मंदिराचा विषय हवा आहे आणि विकासाची नुसती हुल दिलेली होती काय मोदींनाही मंदिराचा विषय हवा आहे आणि विकासाची नुसती हुल दिलेली होती काय तसे असेल तर उत्तरप्रदेशात धमाल होईल आणि २०१९ मध्ये लोकसभा जिंकण्यातच अडथळे येतील. हा धोका मोदींना कळलेला नसेल काय तसे असेल तर उत्तरप्रदेशात धमाल होईल आणि २०१९ मध्ये लोकसभा जिंकण्यातच अडथळे येतील. हा धोका मोदींना कळलेला नसेल काय असेल तर त्यांनी मंदिराचे कडवे समर्थक योगी आदित्यनाथ यांना मुख्यमंत्री पदावर बसवून काय साधले असेल तर त्यांनी मंदिराचे कडवे समर्थक योगी आदित्यनाथ यांना मुख्यमंत्री पदावर बसवून काय साधले धोका तर पत्करलेला नाही ना धोका तर पत्करलेला नाही ना की त्यामागे भलताच डाव मोदी खेळले आहेत
‘सबका साथ सबका विकास’ अशी घोषणा घेऊन मागली तीन वर्षे मोदी राजकारण खेळत आहेत आणि त्यांना हिंदूत्ववादी ठरवण्याचा आटापीटा पुरोगाम्यांनी केला आहे. तर आपल्या कामातून मोदींनी कुठलाही पक्षपात होणार नाही, याची काळजी घेत पुरोगाम्यांना कुठलीही आरोपाची संधी दिलेली नाही. त्यातून मुस्लिमांच्या मनातले भय संपवण्यात मोदी यशस्वी ठरत आहेत. पण त्याचवेळी भाजपातील कडव्या हिंदू गटांना उत्साहित व उत्तेजित राखण्यासाठी मोदी अधूनमधून कबरस्तान-स्मशान असे विषय बोलून घेतात. कधी लव्हजिहाद आदी विषयावर संसदेत साग्रसंगीत चर्चा व्हायला देऊन, त्यात योगी आदित्यनाथ यांना पुढाकार देत विश्व हिंदू परिषदेची हौस भागवू देतात. स्वत:ला त्यांनी कटाक्षाने हिंदूत्वापासून दूर राखले आहे. मात्र दुसरीकडे अशा दोन्ही गटांना खेळवतानाच त्यातून मुस्लिम समुदायाला बाहेर काढण्याचाही डाव त्यांनी खेळला आहे. एकाही मुस्लिमाल उमेदवारी दिली नसताना त्यांनी मुस्लिमांची चांगली मते व प्रचंड बहूमत मिळवलेले आहे. सहाजिकच आता अन्य पक्षांपेक्षा भाजपाच मुस्लिमही निवडून आणू शकतो, असे सिद्ध केले. त्यामुळे चतुर उत्साही मुस्लिमांना भाजपात येण्यास भाग पडावे, अशी स्थिती निर्माण केली आहे. पण तेव्हाच योगी आदित्यनाथ या कडव्या हिंदूलाच सत्तेत बसवून, त्याच्यासह विहिंपच्या गळ्यात कायदा व्यवस्था राखण्याचे लोढणे अडकवले आहे. भडक बोलणे सोपे असते आणि प्रत्यक्ष कारभार ही जबाबदारी असते. सतत मंदिराच्या उभारणीवर बोलणार्‍या योगींच्या हाती आता सत्ता सोपवलेली आहे. त्यांनी मंदिराचा विषय हाताळायचा आहे. म्हणजे त्यावर सतत आक्रमक बोलणार्‍या विहींपच्या तोंडात योगी नावा़चा बोळा मोदींनी कोंबला आहे.
कोर्टात निकाल लागल्याशिवाय अयोध्येत मंदिर बांधले जाऊ शकत नाही. सहाजिकच मुख्यमंत्री होऊन तीच भाषा योगींना बोलावी लागणार आहे आणि तेच हिंदूत्वाचा चेहरा असल्याने त्यांनाच त्या विषयात संयमाची भाषा बोलावी लागणार आहे. कसरत योगींना करावी लागणार आहे आणि बदल्यात साधू-महंत व विहींपलाही मोदींना सवाल करायला जागा शिल्लक उरलेली नाही. पण दुसरीकडे पुरोगाम्यांना हिंदूत्वाच्या भयाचे हाडुक चघळायलाही मोदींनी अलगद सोपवले आहे. पुरोगामी वाचळतेने मग मुस्लिमांमध्ये अधिक भय माजवले जाऊ शकेल आणि तितकेच निराश झालेले मुस्लिम अधिकाधिक भाजपाच्या जवळ येत जातील. म्हणून तर योगींची निवड करून होताच मोदी अन्य कामात गर्क झालेले आहेत. तर निदान पुढले दोनतीन आठवडे पुरोगामी वा तत्सम वाचाळ लोक मंदिर, हिंदूत्व किंवा योगी या विषयात घुटमळत रहाणार आहेत. जितका हा विषय चघळला जाईल, तितके हिंदूंचे धृवीकरण होत राहिल आणि तेव्हाच मुस्लिमातील समंजस लोकांचा ओढा मोदींकडे वाढत जाईल. एकाच खेळीत मोदींनी संघ परिवारातील कडव्यांना शह दिला आहे आणि पुरोगाम्यांना खेळायला साधन पुरवले आहे. अर्थात सत्तेत बसलेल्या योगींना संयम दाखवणे भाग आहे आणि ते काम पुरोगामी वेसण बनून पार पाडतील. मात्र त्याच कारणाने पुरोगामी म्हणजे निव्वळ मुस्लिम लांगुलचालन, ही गोष्ट अधिक ठळकपणे समोर यायला त्यामुळेच हातभार लागत जाणार आहे. उत्तरप्रदेशच्या पलिकडे बिहार, बंगाल केरळसारख्या राज्यातल्या हिंदूंना पुरोगाम्यांकडून भाजपाकडे येण्याची स्थिती त्यातून वाढत जाणार आहे. हे पुरोगाम्यांच्या लक्षात यायला २०१९ किंवा २०२४ साल उजाडणार आहे. कदाचित तोवर संयम शिकलेले योगी आदित्यनाथ पुढले पंतप्रधान म्हणून उभारण्यात पुरोगाम्यांनी महत्वपुर्ण कामगिरी बजावलेली असेल.
जेव्हा दाऊदला मुंबईचा सामान्य माणूस ओळखतही नव्हता आणि गँगवॉर हा शब्दही प्रचलित झाला नव्हता, तेव्हा एक खतरनाक गुन्हेगार दिल्लीच्या तिहा...
सुप्रिया सुळे या शरद पवारांची कन्या म्हणून राजकारणात आल्या. त्यांच्यासाठी शरद पवार यांनी बारामतीची जागा मोकळी करून दिलेली होती. तिथेही गे...
वर्षभरापुर्वी भारतातला एक मोठा उद्योगपती विजय मल्ल्या अकस्मात पोलिसांच्या हातावर तुरी देऊन फ़रारी झाला. तेव्हा त्याबद्दल मोदी सरकारला जब...
गुरुजी आणि कर्नल पुरोहित
राज्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फ़डणवीस यांनी चुकीचा पायंडा पाडला आहे. प्रकाश आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली निघालेल्या मोर्चानंतर त्यांनी आंब...
इंद्राणी कार्ति, चोरांची आळंदी
भारताच्या माजी अर्थमंत्र्याच्या मुलाला अटक होण्याची बहुधा ही पहिलीच वेळ असेल. पण त्याच म्हणजे कार्ति चिदंबरम याच्या कंपन्यांचा व त्यातल्य...
भीमा कोरेगाव सोहळ्यानंतर महाराष्ट्राच्या विविध भागात उमटलेले हिंसक प्रतिसाद बघून ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांनी ‘हल्लाबोल’ केल्याच्या बातम्य...
संभाजी ब्रिगेडचा खरा चेहरा
भीमा कोरेगाव या विषयावर दोनशे वर्षांनी उठलेले वादळ मोठी सामाजिक उलथापालथ घडवणारे आहे. त्यात रामदास आठवले यांनी उघडपणे मराठा संघटनांवर ठपक...
पाकची झोप उडवणारा गृहस्थ
आपल्याकडे वाहिन्यांवरील चर्चेत जसा तोयबावाला सईद हाफ़ीजचा उद्धार चालतो, तसा पाकिस्तानी वाहिन्यांवर कोणाचा उद्धार चालत असेल
‘मालेगाव स्फोटाप्रकरणी १७ तरूणांना अटक करण्यात आली होती. तब्बल तीन वर्ष ही मुलं तुरूंगात खितपत पडली होती. त्यानंतर मी स्वत: आर. आर. ...
पुरोहित सुटले, पण हु किल्ड ‘खरेखुरे’
सोमवार २१ ऑगस्ट २०१७ रोजी कर्नल प्रसाद पुरोहित यांना सुप्रिम कोर्टाने जामिन दिला आणि अकस्मात देशातल्या तमाम वाहिन्या व माध्यमांना मालेगाव...
ना लडुंगा, ना लडने दुंगा
मनी वसे ते स्वप्नी दिसे
प्रशांत किशोर कुठे आहे
अब मंदिर कौन बनायेंगे
उत्तरप्रदेश नंतरचा राजकीय सारीपाट
युपीचा मुख्यमंत्री छोटा दत्तकपुत्र
सहन होत नाही, सांगता येत नाही
वारू उधळता कामा नयेत
बळी तोच कान पिळी
पवारांची खेळी काय असेल
महाराष्ट्राचा मोदी काय करील
सत्तर वर्षात किती बदल झाले


लेखक तानाजी एन. साळवे यांची पुस्तके मिळवा आकर्षक दरात | Cart91

यासाठी Cart91 मध्ये प्रवेश करा
सूची मध्ये काहीही समाविष्ट नाही.
इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दूरसंचार (40)
इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दूरसंचार (85)
क्रमांक लिहिणे आणि टेबल पुस्तके (0)
एम पी एस सी (729)
पीएसआय एएसओ एसटीआय (226)
एम पी एस सी वन पूर्व परीक्षा (3)
इलेक्ट्रिकल-मॅकेनिकल-सिव्हिल अभियांत्रिकी पूर्व (1)
पी एस आय मुख्य (202)
एस टी आय मुख्य (185)
ए एस ओ मुख्य (179)
एम पी एस सी कृषि मुख्य (29)
एम पी एस सी वन मुख्य (2)
एम पी एस सी कर सहाय्य मुख्य (16)
राज्य उत्पादन शुल्क विभाग (0)
सिव्हिल अभियांत्रिकी मुख्य (2)
न्यायिक सेवा मुख्य (0)
इलेक्ट्रिकल अभियांत्रिकी मुख्य (0)
मॅकेनिकल अभियांत्रिकी मुख्य (0)
यू पी एस सी (456)
यू पी एस सी पूर्व (251)
सिव्हिल सर्व्हिसेस पूर्व - सी एस ए टी (40)
यू पी एस सी प्रमुख (258)
भारतीय अभियांत्रिकी सेवा (2)
संयुक्त संरक्षण सेवा - सी डी एस (1)
भारतीय वन सेवा (3)
संयुक्त वैद्यकीय सेवा (0)
सिव्हिल सर्व्हिसेस मुख्य (35)
केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दल (1)
भारतीय सांख्यिकी सेवा (0)
विशेष वर्ग रेल्वे अपरेंटिस (7)
एस एस सी परीक्षा (83)
आय बी पी एस पीओ (44)
आय बी पी एस एसओ (24)
आय बी पी एस आरआरबी (9)
आय बी पी एस क्लर्क (28)
एस बी आय पीओ (31)
एस बी आय एस ओ (13)
एस बी आय क्लर्क (12)
आर बी आय सहाय्यक (13)
आय आय बी एफ (5)
सीमा सुरक्षा दल आणि संबंधित (0)
आर्मी कॅडेट कॉलेज एसीसी (0)
सीआयएसएफ सीआरपीएफ बीएसएफ (0)
इंडियन कोस्ट गार्डस (0)
JEE मुख्य आणि अड्वान्स (1)
टी ई टी (15)
आय एन ओ ऍस्ट्रॉनॉमि (0)
एसइटी नेट जेआरएफ (24)
डी आय ई टी परीक्षा (1)
एम पी एस सी RTO परीक्षा (9)
भारतीय पोस्ट परीक्षा (2)
एस टी परीक्षा (9)
धर्म आणि आध्यात्मिक (53)
देव आणि संत (150)
भयपट आणि रहस्यमय (19)
आत्मचरित्र आणि चरित्र (359)
कुटुंब आणि संबंध (6)
धर्म व समुदाय (4)
समाज आणि संस्कृती (97)
अभिनय आणि नृत्य (7)
काढा आणि चित्रकला (12)
हस्तकला आणि ओरिगामी (24)
गायन आणि संगीत (26)
भाषण आणि लेखन (14)
फॅब्रिक आणि शिवणकाम (7)
प्राणी आणि पाळीव प्राणी (57)
बेकरी आणि पाकशास्त्र (86)
अकौंटसी आणि फायनान्स (14)
गुंतवणूक आणि कर आकारणी (15)
संगणक, इंटरनेट आणि तंत्रज्ञान (23)
पर्यावरण आणि निसर्ग (37)
इतिहास आणि राजकारण (209)
विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (28)
कायदा आणि नियम (19)
गणित आणि आकडेवारी (9)
भूगोल आणि खगोलशास्त्र (41)
ज्योतिषशास्त्र आणि आर्किटेक्चर (5)
मराठी -इंग्रजी -मराठी (3)
प्रोफ. डॉ. तानाजी एन. साळवे
क्रमवारी बदल लोकप्रिय नवीनतम किंमतीनुसार
क्रम बदल उच्च ते कमी कमी ते उच्च
प्रोफ. डॉ. तानाजी एन. साळवे ची सर्व पुस्तके
प्रोफ. डॉ. बी. डी. खेडकर, प्रा. डॉ. आर. एम. चिटणीस ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
प्रोफ. डॉ. बी. डी. खेडकर, प्रो. डॉ. संभाजी जी. शिंदे ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
प्रोफ. डॉ. बी. डी. खेडकर, प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
बँक व्यवसाय आणि वित्त पुरवठा VII
प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे, प्रोफ. डॉ. एम. यु. मुलानी ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे, प्रोफ. डी. आर. पाताडे ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे, प्रोफ. डी. आर. पाताडे ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
भारतीय बँक व्यवसाय प्रणाली
प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे, प्रोफ. डॉ. जालिंदर बी. मुर्तडक ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे, प्रोफ. डॉ. एम. यु. मुलानी ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे, प्रोफ. डॉ. तानाजी एन. साळवे ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
बँक व्यवसाय आणि वित्त पुरवठा II
प्रा. डॉ. बी. आर. सांगळे, प्रोफ. डॉ. एम. यु. मुलानी ... आणि अधिक ...
शार्प अँड सक्सेस पब्लिकेशन
मागणी रद्द करणे आणि परतावा धोरण
राज्यासेवा प्राथमिक परीक्षा पुस्तके
राज्यसेवा मुख्य परीक्षा पुस्तके
यूपीएससी प्रीमिअम परीक्षा बुक्स
यूपीएससी मुख्य परीक्षा पुस्तके
Call us: ७७६८८००९९१ / ७७६७८०५९९१


Rajkot | Chaupher News

राजकोटच्या पतंग बाजारात ‘मोदी’ना सर्वाधिक पसंती
चौफेर न्यूज- सध्या ग्राहकांच्या गर्दीने राजकोटचा पतंग बाजार फुलून गेला असून बाजार आकर्षक रंगसंगतीचे तसेच नानाविध आकाराच्या पतंगांनी सजला आहे. पण यंदा या बाजारात...
विजय रुपाणींनी गड राखला
चौफेर न्यूज - गुजरातमधील विधानसभा निवडणुकीत राजकोट पश्चिमेतून भाजपचे विजय रुपाणी भरघोस मताधिक्याने विजयी झाले. त्यांनी काँग्रेसच्या इंद्रनील राजगुरु यांचा सुमारे २० हजार मतांनी...
सत्तेवर येताच शेतक-यांचे १० दिवसांत कर्ज माफ – राहुल गांधी
चौफेर न्यूज - पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी १५ उद्योजकांचे सुमारे १ लाख कोटी रुपयांचे कर्जमाफ केले. पण आम्ही गुजरातमध्ये सत्तेत आलो तर १० दिवसांत...
चौफेर न्यूज - प्राणायाम हा शारीरिक व्यायामाबरोबरच मन आणि बुद्धीवर सुसंस्कार होऊन आध्यात्मिकता निर्माण करणारा श्रेष्ठ प्रकार आहे. पंचमहाभूतातील तेज आणि तत्त्व प्राणायामाद्वारे सर्व शरीरामध्ये...
रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता
कडीपत्ता हे नाव काढलं तरी आठवते ती खमंग फोडणी ज्याच्या सुगंधाने मन प्रसन्न होऊन भुकेची जाणीव होते. भारत, श्रीलंका, कंबोडिया आदी देशांमध्ये कडीपत्ता (गोडनिंब)...
भाजप कार्यकर्त्यांचा आरपीआयमध्ये प्रवेश
62 कॅटोन्मेंटमधील पहिली सीएनजी दाहिनी खडकीत
शेअर्समध्ये ज्यादा नफा मिळवून देण्याचे अमिष; तरूणाची दोन लाखांची फसवणूक


Jammu kashmir | Chaupher News

कठुआ प्रकरणातील पीडितेच्या महिला वकिलालाही बलात्काराच्या धमक्या
चौफेर न्यूज - आज न्यायालयात कठुआ येथे आठ वर्षीय असिफावर झालेल्या बलात्कार व हत्येप्रकरणी पहिली सुनावणी होणार असून त्याचदरम्यान असिफाचे वकिलपत्र घेतलेल्या दीपिका सिंह...
निवडणुका लढविल्यास डोळ्यांत अ‍ॅसिड फेकू
चौफेर न्यूज - काश्मीरमध्ये स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका घोषित झाल्या असून या निवडणुकी विरोधात अतिरेक्यांनी फतवा काढला आहे. काश्मीरमध्ये सक्रीय असलेली दहशतवादी संघटना हिज्बुल...
भाजप नेते गोहर अहमद यांची दहशतवाद्यांकडून हत्या
चौफेर न्यूज - जम्मू काश्मीरमधील शोपिया येथील भाजयुमोचे नेते गोहर अहमद यांची घरातून अपहरण करून हत्या करण्यात आली. ही घटना गुरूवारी संध्याकाळी सहाच्या सुमारास...
राज्य सरकारने थकवले १ लाख शेतकऱ्यांचे ७०० कोटी रुपये
चौफेर न्यूज – सरकारला शेतकऱ्यांनी हमीभावाने विकलेल्या तुरीचे ७०० कोटी रुपये अद्यापही मिळालेले नसून राज्य सरकारला राज्यातील जवळपास १ लाख ६० हजार शेतकऱ्यांनी हमीभावाने...
अल्पवयीन चिमुरड्यांवर बलात्कार करणाऱ्यांना मृत्यूदंड
चौफेर न्यूज - देशभरात अल्पवयीन चिमुरड्यांवर होणाऱ्या बलात्काराच्या घटना रोखण्यासाठी केंद्र सरकारने पॉस्को कायद्यात बदल करण्यास सुरुवात केली आहे. केंद्र सरकारने सर्वोच्च न्यायालयात दिलेल्या...
चौफेर न्यूज - प्राणायाम हा शारीरिक व्यायामाबरोबरच मन आणि बुद्धीवर सुसंस्कार होऊन आध्यात्मिकता निर्माण करणारा श्रेष्ठ प्रकार आहे. पंचमहाभूतातील तेज आणि तत्त्व प्राणायामाद्वारे सर्व शरीरामध्ये...
रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता रुचिकारक तेवढाच आरोग्यदायी कडीपत्ता
कडीपत्ता हे नाव काढलं तरी आठवते ती खमंग फोडणी ज्याच्या सुगंधाने मन प्रसन्न होऊन भुकेची जाणीव होते. भारत, श्रीलंका, कंबोडिया आदी देशांमध्ये कडीपत्ता (गोडनिंब)...
भाजप कार्यकर्त्यांचा आरपीआयमध्ये प्रवेश
62 कॅटोन्मेंटमधील पहिली सीएनजी दाहिनी खडकीत
शेअर्समध्ये ज्यादा नफा मिळवून देण्याचे अमिष; तरूणाची दोन लाखांची फसवणूक