मराठीतील शुद्धलेखनः थोडासा गुंतागुंतीचा प्रश्न | ऐसीअक्षरे

मराठीतील शुद्धलेखनः थोडासा गुंतागुंतीचा प्रश्न
तितीर्षु: दुस्तरं मोहात् आणि उद्बाहुरिव वामन:| या धाग्यात मराठी शुद्धलेखनावरून सुरू झालेली चर्चा इथे हलवली आहे. धाग्याचे शीर्षक धनंजय अथवा इतर कोणाला मिसलीडींग वाटल्यास कळवावे/बदलावे.
याबाबतीत डॉ. अशोक केळकरांनी १९६५ साली मत व्यक्त केले होते. (लेख त्यांच्या "वैखरी" संग्रहात आहे.) त्या लेखातील मुद्द्यांचा मी पुढे उल्लेख करेन.
मराठी शुद्धलेखनाच्या नियमांप्रमाणे तत्सम सामान्यनामे अंत्य-दीर्घ लिहावीत. उदाहरणार्थ "दशरथाचा पुत्र" या सामान्य अर्थाने संस्कृतात "दाशरथि" असा शब्द आहे. मराठी वाक्यात पुढीलप्रमाणे वापर असेल तर नियमात काहीच संदिग्धता नाही.
दाशरथी रामाचा विजय असो "दाशरथी" हे सामान्य अर्थाचे विशेषण आहे, आणि "राम" हे व्यक्तीचे विशेषनाम आहे.
मात्र नियमानुसार विशेषनामांचे काय करावे, ते कळत नाही. उदाहरणार्थ "पणिनोऽपत्यं पुमान्, इति पाणिनि:" येथे सामान्यनाम आहे की विशेषनाम या व्यक्तीचे हे विशेषनाम म्हणून वापरण्यात येते; खरे तर तो "पणिन्" (पणी) कोण आणि त्याला किती मुले होती, आणि त्याचा पुत्र असण्यात काय विशेष, हे आपल्या मनातही येत नसते. "मराठी व्याकरणाचा अभ्यास" या पुस्तकात परब यांनी दादोबा तर्खडकरांना "मराठी भाषेचा पाणिनी" म्हटले गेल्याचा उल्लेख केला आहे. त्यांनी शब्द दीर्घांत वापरलेला आहे. दस्तुरखुद्द मला असा वापर पटतो.
केळकरांचे मत आहे, की प्राचीन आणि मध्ययुगीन विशेषनामे ही मराठीपर्यंत संस्कृतामार्फत पोचलेली आहेत, आणि ती विशेषनामे संस्कृत लिखाणाप्रमाणे मराठीत वापरावी. तेसुद्धा कोशगत रूप वापरावे, संस्कृत-विभक्ती-प्रत्यय लावलेले रूप मराठी वाक्यात लिहू नये. मराठीत "राम" ("रामः" नव्हे). मात्र जर संस्कृतातले कोशगत रूप ऋकरांत किंवा व्यंजनांत असेल, तर मात्र संस्कृतातील प्रथमा एकवचन रूप मराठीत वापरावे. संस्कृत-कोशगत "सवितृ", त्याचे संस्कृत प्रथमा-एकवचन "सविता", हे रूप मराठीत वापरावे. (त्यांचे "नचिकेतस्" -> नचिकेत हे उदाहरण काही प्रमाणात गोंधळात पाडणारे आहे, कारण "नचिकेत" हे प्रथमा एकवचन नव्हे.)
परंतु केळकरांनी र्‍हस्व इ/उकारांत संस्कृत विशेषनामांबाबत काहीच म्हटलेले नाही. (खरे तर त्यांचे अन्य निबंध वाचून "पाणिनि/पाणिनी" रूप शोधून सापडेल, त्यावरून त्यांचे मत कळू शकेल.
परंतु याच लेखात ते अन्य भारतीय भाषांतली र्‍हस्वांत विशेषनामे मराठीत र्‍हस्वांतच लिहितात. उदाहरणार्थ "तेलुगु". तर संस्कृतातील र्‍हस्वांत विशेषनामाबाबत त्यांचा कल तसाच असावा, असे मला वाटते.
या बाबतीत "सुशिक्षित लोकांचे आत्मविश्वासाने बेधडक जसे भाषण/लेखन तेच प्रमाण" हा कस मला लावता येत नाही. मला स्वतःला मराठीत "पतंजलि" असे लिहिणे असह्य होते, आणि "पतंजली" असे लिहिणेसुद्धा. आणि या ठिकाणी तर सुशिक्षित असून मला काहीच आत्मविश्वास नाही. त्यामुळे मी खुद्द जमेल तितपत वाक्यरचना बदलतो आणि त्या नावांचे सामान्यरूप लिहितो : माझ्या महाभाष्यावरच्या लेखात "पतंजलींचा" असा उल्लेख आहे अथवा समासरूप लिहितो. "पाणिनि-व्याकरण अमुक-तमुक उल्लेख करते" वगैरे. कारण समासाच्या अंतर्गत रूप र्‍हस्वांतच लिहायचे असते. तरी ही पळवाट भ्याडपणाची आहे. "पाणिनी" शब्द "रवी, मुरारी" या शब्दांसारखा दीर्घांत लिहावा, किंवा "बळ्ळारि, तेलुगु"सारखा मानून र्‍हस्वांत लिहावा, त्याबद्दल काहीतरी ठरवायलाच हवे.
वरील प्रश्नाचे एक उत्तर, "सुशिक्षित लोकांचे आत्मविश्वासाने बेधडक जसे भाषण/लेखन तेच प्रमाण" असे वरती धनंजय ह्यांनी सुचविलेले आहे आणि त्यांना ते मान्य नाही असेहि म्हटले आहे.
मला वाटते 'बेधडक' ह्या शब्दाच्या त्यातील वापरामुळे तो नियम 'predetermined to fail' असा आपोआपच ठरतो कारण त्यातून सुशिक्षितांचा elitism आणि 'आम्हाला काय ते सगळे कळते, तुम्ही निमूटपणे आमचे ऐका' असा दर्प ध्वनित होतो. त्यातून पुढे 'सुशिक्षित म्हणजे कोण कोठे राहणारे' असले राजकीय फाटे फुटतात. (आपोआप फुटले नाहीत तर ते फोडण्यात काहीजणांना स्वारस्य असते.)
'बेधडक' हा औद्धत्यसूचक शब्द वगळून "सुशिक्षित लोकांचे आत्मविश्वासाने जसे भाषण/लेखन तेच प्रमाण" असा नियम सुचविला तर तो स्वीकारायला कोणासहि वावगे वाटू नये असे मला वाटते. माझ्या मते 'शुद्धलेखना'ला ही एकच कसोटी पुरेशी आहे. पण हा साधासरळ मार्ग न चोखाळता शुद्धलेखनाचे नियम, त्यांना उपनियम, त्यांमध्ये शासकीय मान्यता असलेले नियम वा अन्य कोणा विद्वद्गटाची मान्यता असलेले नियम असे जंजाळ उभारून वेगवेगळ्या कारणांसाठी असंतुष्ट असलेले गट-उपगट निर्माण करण्यात काय ते आपण यशस्वी झालो आहोत आणि 'गाढवहि गेलं आणि ब्रह्मचर्यहि गेलं' अशी आपली स्थिति झाली आहे.
आता "सुशिक्षित लोकांचे आत्मविश्वासाने जसे भाषण/लेखन तेच प्रमाण" म्हणजे काय असा प्रश्न तुम्ही विचाराल. त्याचे उत्तर असे की त्यासाठी अन्य प्रगत भाषा काय करतात ते पहा. उदाहरणार्थ इंग्रजीकडे पहा. इंग्रजीत काही शासनपुरस्कृत कोणी अन्य कोणी पुरस्कृत असे 'शुद्धलेखना'चे नियम तुम्ही पाहिले आहेत काय नाही. तरीहि एखाद्याचे लिखाण शुद्ध आहे की अशुद्ध आहे हा प्रश्न acceptable limits च्या मर्यादेत आपण सोडवू शकतो. कारण गेले दोनअडीचशे वर्षे जवळजवळ आजच्यासारखेच इंग्रजी सुशिक्षितांच्या वापरात राहून मान्यतेच्या पातळीला पोहोचले आहे आणि त्याला सार्वत्रिक मान्यता आहे. कोठे शंका असली तर मान्यताप्राप्त शब्दकोष, Fowler's English Usage सारखी साहाय्यक साधनसामुग्री उपलब्ध आहे. आपले इंग्रजी हे शुद्धच असले पाहिजे असे ज्याला तळमळीने वाटते, किंवा ज्याला उपजीविकेसाठी इत्यादि कारणांनी भाषा शुद्धच ठेवावी लागते तो प्रयत्नपूर्वक अभ्यासाने ते त्याच्या कुवतीनुसार शिकून घेतो. ज्याला तशी तळमळ वा आवश्यकता नसते तो त्या वाटेला जातच नाही आणि त्यामुळेहि काही नुकसान होतांना दिसत नाही. त्याला हवे तसे वा शक्य आहे तितके शुद्ध तो लिहितो वा बोलतो. 'तुझे अमुक तमुक इंग्रजी चूक आहे आणि शासनपुरकृत नियमावलीतील नियम ४(१)(ड) च्या अनुसारे तू ते असेअसे सुधार' असा नियम त्यांच्यासाठी घातलेला दिसत नाही.
आपणहि गोष्ट तेव्हढयावरच सोडून सगळे 'नियम' रद्द करावे आणि 'शुद्धलेखन म्हणजे काय' हा वाद कायमचा मिटवून टाकावा. 'न रहेगा बास, न बजेगी बांसुरी' सुशिक्षिततेला मान देण्याची इच्छा मात्र हवी. तीच मुळात नसली तर त्या philistine वातावरणात कोठल्याच नियमांना काहीच अर्थ नसतो.
"बेधडक" म्हणजे मागे-पुढे न बघता इतकेच
माझ्या "बेधडक" मधे "मागेपुढे न-बघता", इतपतच अर्थ अपेक्षित होता. येथे आत्मविश्वासाचाच पर्यायी शब्द आहे, परंतु "जणू काही नैसर्गिक असल्यामुळे हिचकिचही मनात न येणे" हा भाव अधिक दाखवायचा होता.
बाकी शुद्धतेचा (साधुतेचा) हा निकष पतंजलीनेच दिला आहे. "मडके वापरण्यापूर्वी आपल्याला कुंभाराकडून ते घडवून घ्यावे लागते. शब्द वापरण्याकरिता मात्र आपल्याला व्याकरणकाराकडे जायची गरज पडत नाही." अशा मथितार्थाचे त्याचे म्हणणे महाभाष्याच्या प्रस्तावनेत आहे. शिवाय हाच निकष आधुनिक भाषावैज्ञानिकही वापरतात.
मला हा निकष पूर्णपणे मान्य आहे
फक्त मराठीमध्ये "पाणिनि/पाणिनी" र्‍हस्वांत लिहावे की दीर्घांत या बाबतीत मला तो निकष लागू करता येत नाही, असे वैयक्तिक निरीक्षण नोंदवले आहे. कारण या प्रयोगाच्या बाबतीत (१) मला मागेपुढे बघावेसे वाटते, आणि (२) मागेपुढे बघून झाल्यानंतरही मला आत्मविश्वास वाटत नाही.
याचे कारणही वैयक्तिक प्रशिक्षणातच आहे. संस्कृत व्याकरणाचे माझे बहुतेक अध्ययन हिंदीमधून झाले आहे, तिथे डोळ्यांना र्‍हस्वांत बघायची सवय झालेली आहे. महाभाष्याचे मराठी भाषांतरही जुन्या लेखनप्रमाणानुसार आहे. त्यामुळेसुद्धा पाणिनि र्‍हस्वांत बघायची सवय झालेली आहे. तरी हिंदी प्रमाणलेखन, तसेच जुन्या वळणाचे लेखन हे आधुनिक मराठीकरिता प्रमाण नव्हे. आधुनिक मराठीकरिता माझ्या आत्मविश्वासाने-बोललेल्या-भाषेचे उच्चारानुसारी लेखन आपोआप बर्‍यापैकी प्रमाण-लेखनासारखेच उमटते. आणि असे लिहायला गेल्यास "पाणिनी" असे लिहावेसे वाटते. त्यामुळे डोळ्यांना हे रूपही पटत नाही, आणि ते रूपही पटत नाही. अशा प्रकारे आत्मविश्वास कमी पडतो. मग मी काय करावे अर्थात, अन्य आत्मविश्वासाने लिहिणार्‍या लोकांचे सर्वेक्षण करून त्यांच्या वळणाने पर्याय निवडावा.
संपादकांनी मागच्या एका चर्चेतील काही प्रतिसाद या नव्या चर्चेत रूपांतरित केल्याबद्दल त्यांचे आभार.
तसेच, धनंजय आणि कोल्हटकर यांचेही आभार.
हा विषय आला आहे तर थोडासा संबंधित तर थोडासा वेगळा प्रश्न आहे, तो विचारतो.
'Union bank of India' चे नाव मराठीत 'युनियन बँक ऑफ इंडिया' असते, तर हिंदीत 'यूनियन बैंक ऑफ इंडिया' लिहिलेले दिसते. कित्येक दिवस मी म्हणायचो, की काय हे हिंदीवाले 'दुसरा'चे 'दूसरा', 'किडा'चे 'कीडा' करतातच, पण म्हणून 'युनियन'चे 'यूनियन' 'दुसरा'चे 'दूसरा', 'किडा'चे 'कीडा' करतातच, पण म्हणून 'युनियन'चे 'यूनियन' कळत कसं नाही म्हणून बघताना तरी उच्चार 'यूनियन' असा कधी होईल का आणि नंतर शब्दकोशात बघितल्यावर कळले की तो 'यु' नसून 'यू'च आहे. पण माझ्या जिभेच्या मराठी वळणाला 'यूनियन' वळेना. हिंदीतलाच उच्चार मूळ उच्चाराच्या जास्त जवळ होता. हीच गोष्ट 'युनायटेड', 'सिनिअर', 'ज्युनिअर' वगैरे शब्दांबाबत आणि नंतर शब्दकोशात बघितल्यावर कळले की तो 'यु' नसून 'यू'च आहे. पण माझ्या जिभेच्या मराठी वळणाला 'यूनियन' वळेना. हिंदीतलाच उच्चार मूळ उच्चाराच्या जास्त जवळ होता. हीच गोष्ट 'युनायटेड', 'सिनिअर', 'ज्युनिअर' वगैरे शब्दांबाबत आता ही मराठमोळी रूपे वापरायची, की मूळ उच्चाराला जवळ जाणारी 'यूनियन', 'यूनायटेड', 'सीनिअर' अशी रूपे वापरायची आता ही मराठमोळी रूपे वापरायची, की मूळ उच्चाराला जवळ जाणारी 'यूनियन', 'यूनायटेड', 'सीनिअर' अशी रूपे वापरायची जर पहिला पर्याय निवडला, तर मराठीत दीर्घ स्वर वगैरे फक्त पुजायला ठेवला आहे का जर पहिला पर्याय निवडला, तर मराठीत दीर्घ स्वर वगैरे फक्त पुजायला ठेवला आहे का वेगळे उच्चार दाखवायची सोय देवनागरी लिपीमध्ये असताना 'केवळ आपण नेहमी तसे उच्चारत नाही' म्हणून वापरायचीच नाही का वेगळे उच्चार दाखवायची सोय देवनागरी लिपीमध्ये असताना 'केवळ आपण नेहमी तसे उच्चारत नाही' म्हणून वापरायचीच नाही का असे प्रश्न उद्भवतात. जर दुसरा पर्याय स्वीकारला, तर उच्चार लिपीमध्ये दाखवता येत असला तरी नेहमी वाचताना तो शब्द 'वेगळा' जाणवत राहणार आणि उच्चार मात्र मराठी पद्धतीनेच होण्याची शक्यता जास्त असे प्रश्न उद्भवतात. जर दुसरा पर्याय स्वीकारला, तर उच्चार लिपीमध्ये दाखवता येत असला तरी नेहमी वाचताना तो शब्द 'वेगळा' जाणवत राहणार आणि उच्चार मात्र मराठी पद्धतीनेच होण्याची शक्यता जास्त तेव्हा तशा प्रकारे लिहून काय फायदा तेव्हा तशा प्रकारे लिहून काय फायदा
मी अजूनही गोंधळलेलो आहे.
हिंदी/मराठीमधून शिक्षणाने फरक पडणार नाही.
असे धनंजय म्हणतात आणि आधुनिक मराठीसाठी ते प्रमाण नसावे अशी शंका व्यक्त करतात.
माझे सर्व शाळेपर्यंतचे शिक्षण पूर्णपणे मराठीतील आहे तरीहि मलाहि पाणिनि, पतंजलि, कवि, गति, गुरु, पटु हे आणि असे शेकडो शब्द असेच पाहायची आणि उच्चारायची सवय झाली आहे. कोणी 'कवी' म्हटले की मला अंगावर पाल पडल्यासारखे वाटते. शिकण्याच्या दिवसात मी हे शिकून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे आणि त्याचा मला आनंद आहे. ह्याला अर्थातच थोडे प्रयत्न आणि कष्ट घ्यावे लागतात पण शिकण्याच्या दिवसात प्रयत्न आणि कष्ट करायचे नाहीत तर केव्हा करायचे
तेव्हा मला असे वाटते की जे जमत नाही असे वाटते ते सोडून द्या असे उत्तेजन पुढील पिढीला देण्याऐवजी 'जमत नाही तर प्रयत्न करून जमवा' असे आपण त्यांना सांगितले पाहिजे, अन्यथा ही backsliding ची सवय जीवनशैलीच बनते. येणारे दिवस सुशिक्षिततेला अधिक महत्त्व देणारे होत आहेत. Backsliders आणि taking-it-easy types, व्यक्ति काय किंवा देश काय, त्यात मागे पडतील हे स्पष्ट दिसत आहे.
भाषा आणि व्याक्रण ह्यांच्या नैसर्गिक जन्मात भाषा आधी जन्मली. एक लोकसमूह बोलू लागतो, ती चिन्हे भाषा ठरली. त्याच्या सामान्य निरिक्षणावरून जी
गृहितके बनली ती व्याकरण नियम. व्याकरण्हे मुळातच भाशेच्या नंतर बनले आहे. आधी व्यकरण मग भाषा असे काही नाही.
तसे असल्यास ज्याला जे सोयीस्कर वाटते ते त्याने वापरावे, फार त्रास क्रुन घेउ नये. कोपर्‍या कापर्‍यातल्या शब्दांमधील र्‍हस्व दीर्घाचा तर अजिबात नाही.
ह्याचा अर्थ सतत भाषा दुरुस्ती,भाषा सात्मीकरणाची प्रक्रिया चालूच नये का तर अवश्य चालावी. विशेषतः लिपीशुद्धी. पण तिचा फोकस हा मुख्यतः जे स्वर आपल्या भाषेत मुळी नाहितच, किम्वा जी वैशिष्ट्ये नाहितच, ती सहजतेने समाविष्ट करण्यासाठी असावा.
उदा:- अ‍ॅ आणि ऑ हे स्वर दोनेकशी वर्षांपूर्वीच्या मराठित कुठेही दिसणार नाहित साहेबाच्या भाषेच्या प्रभावाने हे दोन स्वर आपण सहज आत्मसात केले.
तसेच इतर काही स्वर जपानी, जर्मन , मेक्सिकन भाषा समूहात असू शकतात, ते घेण्याचा प्रयास करावा.विनाकारण हे चूक की ते बरोबर असा विचार करून त्रास क्रुन घेण्यात काय हसहील आहे ते समजत नाही. एखाद्याने पतन्जली लिहिले काय, पतङ्जली/ पतञ्जली लिहिले काय, जे म्हणायचे आहे ते विनातक्रार पोचल्याशी मतलब मलातरी
पतन्जली पतङ्जली/ पतञ्जली ह्या दोन शब्दांत इतकासा फरक वाटत नाही. अनुनासिक काहीतरी "त " नंतर आहे हे समजल्याशी जनसामान्यास कारण. हरेक जणांस
व्याज्करणाचे सखोल ज्ञान असावे आणि मगच त्याने भाषा वापरावी असा तर आग्रह का करावा.
म्हणूनच वरती कोल्हटकरांनी "कोणते लेखन शुद्ध" लिहिलय त्याच्याशी सहमत.
संगति जयाच्या खेळलो मी सदाहि | हाकेस तो आता ओ देत नाही
विस्कळीत भाषा समुहाला एकत्र
विस्कळीत भाषा समुहाला एकत्र बांधण्यासाठी व्याकरण आले का - असा विचार मनात येतो. बोलण्यासाठीचे व्याकरण आणि लिहिण्यासाठीचे व्याकरण यात काही फरक आहेत आणि ते मला नेहमी रंजक वाटत आले आहेत. आणखी एक प्रश्न मनात आला - ज्या बोली भाषांना लिखित व्याकरणाचे नियम नाहीत - तिथं समाजमान्यता बदलत जाते का (बदलणारच तीही) आणि तिचा स्वीकार कसा होतो - यावर कोणी काही अभ्यास केलेला आहे का (केलेला आहे का - हे बरोबर (केलेला आहे का - हे बरोबर की 'केला आहे का" - हे बरोबर की 'केला आहे का" - हे बरोबर
खरं तर एकंदरीतच इतर भाषांमधले शब्द लिहिताना संस्कृतला वेगळी वागणूक का दिलेली आहे हे मला कळत नाही. आपण अरबी, फारसी, कानडी मधूनदेखील शब्द घेतो, आणि आपल्याला हवे तसे लिहितो. विशेषनामं देखील आपल्याला हवी तशी लिहितो. मैथ्री, सविथा सारखी नावं आपण बिनधास्त मैत्री, सविता अशी लिहितो. रशिया हा शब्द राश्श्या असा उच्चारत नाही, लिहीतही नाही. आपल्याला जसा वाटतो तसाच लिहितो. मग पाणिनी की पाणिनि अशी चिंता का करावी असेल संस्कृत एके काळी आपल्या भाषेची आजी, पण आता मराठी काही आजीच्या आज्ञेत रहायला लहान नाही. आजीशीही तसे संबंध दुरावले आहेतच. इतर सख्या आपल्याला सापडल्या आहेत. त्यांच्याशी देवाणघेवाण चालू असते. मग संस्कृतसाठीच केवळ लिपी समान आहे म्हणून ऱ्हस्व दीर्घ पाळायचे याला काय अर्थ आहे
मैथ्री, सविथा सारखी नावं आपण बिनधास्त मैत्री, सविता अशी लिहितो.
असे नसावे. ही नावे मैत्री, सविता अशीच असून त्यांचे रोमनीकरण करतानाच्या वेगळ्या कन्व्हेन्शन्समुळे असे वाटते. दाक्षिणात्यांच्या पद्धतीनुसार 'त' आणि 'थ' दोन्हीसाठी 'th' वापरले जाते. त्यांचा उच्चार मैत्री, सविता असाच केला जातो आणि मराठीत लिहिताना असेच लिहिले जावे असे वाटते.
'डर्टी पिक्चर'वेळी 'सिल्क स्मिता' हे नाव बहुधा अशाच कारणामुळे अनेक ठिकाणी 'स्मिथा' वाचल्याचे स्मरते.
"मैथ्री" आणि "सविथा" असे तमिळ किंवा मलयाळम शब्द आहेत, हा भ्रम तमिळ आणि मल्याळम माहीत नसून रोमनीकरणामार्फत ते शब्द बघितल्यामुळे होतो. ("थ" किंवा कुठलेच महाप्राण वर्ण ख-घ-छ-झ-ठ-ढ-थ-ध-फ-भ हे प्रमाण तमिळमध्ये वापरात नाहीत.)
केळकरांच्या लेखातील संस्कृत विशेषनामांबाबत भाग (जो लहानच आहे) तो मी उद्धृत केला. मूळ लेख आधुनिक भारतीय भाषांमधील शब्द जमल्यास त्या-त्या भाषेतील प्रमाणानुसार लिहिण्याबाबत अनुरोध आहे. (माझ्या उद्धरणात मी "तेलुगु" शब्द तेलुगु-प्रमाणानुसार र्‍हस्व लिहावा, मराठीकरणानुसार दीर्घांत लिहू नये, हा उल्लेख दिलेलाच आहे.) तमिळ/मलयाळम शब्द मूळ भाषेतील प्रमाण-लिप्यंतरणानुसार मराठीत लिहावे, इंग्रजी लिप्यंतरणाच्या दुहेरी नियमांचा घोटाळा करून चुकीचे लिहू नयेत, हा अनुरोध आहे.
मराठी शुद्धलेखनाच्या नियमांत संस्कृताकरिता विशेष सोय आहे, हे खरे आहे. त्याचे कारण असे की मराठीमध्ये संस्कृत-तत्सम शब्दांची संख्या फारच मोठी आहे. तद्भव शब्द मात्र मराठी नियमांप्रमाणेच लिहिले जातात. इतकेच काय काही शब्द मराठीत दोन वेळा अवतरले, एकदा तद्भव म्हणून तर एकदा तत्सम म्हणून. (जळ/जल, निळा/नील, इत्यादि.) या शब्द-जोड्यांच्या अर्थछटा वेगळ्या असल्यामुळे त्यांचा उच्चारही वेगळा होतो आणि अर्थही वेगळा होतो. त्यामुळे मराठमोळे शब्द उगाचच संस्कृत-मुळाकडे ओढून-ताणून लिहायचे प्रमाण नाही.
फारसी-अरबी शब्द हे मराठीत तत्सम क्वचितच दिसतात. साधारणपणे तद्भवच दिसतात. प्रमाण-हिंदीमध्येसुद्धा फारसी-मूलक शब्दांखाली नुक्ते न-लिहिण्याचा प्रघात आहे. कारण हे शब्द आज हिंदीचे स्वतःचे शब्दभांडार मानले जाते. म्हणजे तद्भव.
मराठीत शेजारच्या भाषांतील सामान्य-नाम शब्द (कन्नड, गुजराती, हिंदी, तेलुगु) तद्भव म्हणून नांदत आहेत. ही सरमिसळ सीमाभागात नैसर्गिकरीत्या होत आहे, आणि द्वैभाषिकांच्या वापरातून हे शब्द आता मराठीचे आपले शब्दभांडार आहे. श्री. घासकडवी कन्नडमधून/तेलुगुमधून/हिंदीमधून तत्सम मानावे अशा शब्दांचे उदाहरण सांगू शकतात काय
अगदी सीमावर्ती विशेषनामे सुद्धा द्वैभाषिकांमुळे नैसर्गिक-रीत्या मराठमोळी वापरात आहेत. त्यामुळे मराठीमध्ये "बेळगाव" (कन्नडमध्ये "बेळगावि"), "निपाणी" (कन्नडमध्ये "निप्पाणि") असे लिहिणे ठीकच आहेत, कारण त्या-त्या गावातील द्वैभाषिक लोक मराठीमध्ये तसा उच्चार करतात, आणि तसे लेखन करतात.त्याच प्रमाणे कन्नडात "सांगलि" (र्‍हस्वांत) हे ठीकच आहे. कारण सांगली गावातील द्वैभाषिक कन्नडात नैसर्गिकरीत्या तसेच र्‍हस्वांत बोलतात/लिहितात.
"मैथ्री" आणि "सविथा" असे तमिळ
"मैथ्री" आणि "सविथा" असे तमिळ किंवा मलयाळम शब्द आहेत, हा भ्रम तमिळ आणि मल्याळम माहीत नसून रोमनीकरणामार्फत ते शब्द बघितल्यामुळे होतो.
याने माझा मुद्दा बदलत नाही. किंबहुना हा प्रतिवाद होणार याची कल्पना होती. म्हणूनच मी राश्श्या आणि रशिया हे उदाहरण दिलं होतं. जर मैत्री हे दाक्षिणात्य नाव आपण रोमनीकरणातून गैरसमज करून मैथ्री म्हणू नये असं मत असेल तर तेच राश्श्या साठी देखील लागू पडतं. तरीही आपण बेधडकपणे रशिया असंच लिहितो आणि म्हणतो.
मला असं म्हणायचं आहे की बरेच लोकं एका विशिष्ट पद्धतीने लिहितात म्हणून आपणही बेधडकपणे तसंच लिहिण्याला वाटतात तितकी बंधनं नाहीत. आत्तापर्यंतच्या इतिहासात मराठीत रशिया हा शब्द कायम राश्श्या असा लिहिला गेला असता तरी मराठी भाषेच्या संस्कृतीत, तीतून होणाऱ्या सुसंवाद व ज्ञानवर्धनात काडीमात्र फरक पडला नसता.
संस्कृतबहुल शब्दसंपदेमुळे देखील हा फरक पडू नये. कदाचित एकाच शब्दाचे ऱ्हस्व व दीर्घ मुळे दोन प्रचलित अर्थ होत असतील तेव्हा पडू शकेल. पण विशेषनामांच्या बाबतीत तर हा अर्थवाहकतेचा प्रश्न नसतो. निव्वळ लेखनशुचितेचा प्रश्न येतो. जी एरवी अज्ञानापोटी म्हणा किंवा आडमुठेपणे म्हणा, आपण धाब्यावर बसवतोच.
संस्कृतबाहुल्याचा मुद्दा संस्कृत भाषा आता वापरात नसल्याने आणखीनच कमकुवत झालेला आहे. संस्कृतातून आले की त्यांना तत्सम म्हणून त्याच स्वरूपात जपण्याचा आटापिटा करायचा आणि इतर भाषांतून आले की तद्भव म्हणून आपल्या जिभेच्या सोयीप्रमाणे वळवून घ्यायचे हा भेदभाव पाळण्याची आता गरज नाही. सगळ्याच शब्दांना तद्भव म्हणावं, आणि पुढे जावं. संस्कृत साहित्याचा अभ्यास करणारांनी हे ऱ्हस्व दीर्घ ध्यानात ठेवले की झालं.
तेव्हा पाणिनी की पाणिनि असा प्रश्न आला तर त्यातलं वाटेल ते लिहावं. दोन्ही बरोबर आहेत. एके काळी एकाच रंगात मिळणारं मडकं आता दोन रंगात मिळतं इतकंच. त्यातनं मिळणारं पाणी तेच असलं की झालं.
ठीक आहे :-) तुम्ही वाटेल तसे लिहा
ठीक आहे तुम्ही वाटेल तसे लिहा.
मुळात सुशिक्षित लोक जसे बोलतात (लिहितात) ते कालांतराने प्रमाण होते. त्यामुळे तुमचे लेखन हा एक आत्तबिंदू ठरेल, आणि अशा आत्तबिंदूंचे बाहुल्य झाले, की तसेच प्रमाण मानले जाईल.
(वरील चिन्ह-ओळ तिसर्‍या किंवा वेगळ्याच रंगात मिळणारे मडके आहे, आणि त्यातील पाणी तेच आहे. वाटल्यास "पाणिनी" आणि "पाणिनि" यांच्याबरोबर या चिन्हावलीची देखील आत्तबिंदू म्हणून नोंद व्हावी.)
वरील प्रतिसादात अनेक अति-सत्ये आहेत (अति-सत्य म्हणजे इतके सत्य की त्याचा प्रस्तुत चर्चेत काहीही उपयोग होत नाही). उदाहरणार्थ :
आत्तापर्यंतच्या इतिहासात मराठीत रशिया हा शब्द कायम राश्श्या असा लिहिला गेला असता तरी मराठी भाषेच्या संस्कृतीत, तीतून होणाऱ्या सुसंवाद व ज्ञानवर्धनात काडीमात्र फरक पडला नसता.
लेखन हे चिन्हमात्र आहे आणि ही चिन्हे औपचारिक (क्रिएटेड-बाय-कन्व्हेन्शन, नैसर्गिक नव्हेत) आहेत. हे तर मूलभूत सत्य आहे. या चिन्हांऐवजी वेगळी कुठली चिन्हे असती, इतकेच काय मराठी भाषा वरून खाली जाणार्‍या चित्रलिपीत लिहिली गेली असती, तरी काही फरक पडला नसता. हे धादांत सत्य या ठिकाणी सांगून काय फरक पडतो कारण येथील चर्चा त्याहून खूपच मर्यादित आहे.
("आज घरात फारच उकाडा भासतो आहे" अशी चर्चा चालू असताना "उष्णतेचा मूळ सत्य सूर्य आहे" हे धादांत सत्य अप्रस्तुत असते. कारण कालही सूर्य उष्णतेचा स्रोत होता, पण काल नव्हती पण आज आहे, अशा उकाड्याबाबत वैशिष्ट्याने चर्चा चालू आहे.)
कमीतकमी समकालीन लेखक-वाचकांमध्ये जर लेखी संवाद घडून यायचा असेल, तर लेखनातील घटक-चिन्हाबाबत लेखक-वाचकांचे आधीपासून एकमत हवे. (घटक असे का अधोरेखित केले. घटकांच्या जोडणीमुळे जे वाक्य बनते, त्यातून जो एकत्रित अर्थ प्रकाशित होते, तो वाचकाला कित्येकदा नवीन असतो, किंवा अमान्य असू शकतो.) हा जो काय लेकक-वाचक दोहोंना मान्य पूर्वसंकेत असतो, तेच (त्या दोहोंसाठी) प्रमाण होय. म्हणजे
चिन्हांनी काही हजार वर्षांपूर्वीचा एक संस्कृत वैयाकरण चिन्हित होतो, असा पूर्वसंकेत लेखक आणि वाचकामध्ये असला, तर अशा लेखनातून होणाऱ्या सुसंवाद व ज्ञानवर्धनात काडीमात्र फरक पडला नसता. खरेच आहे.
१. असा पूर्वसंकेत जर फक्त दोन नव्हे, तर खूप-खूप लेखक-वाचकांना मान्य असला, तर सोयीस्कर असते. कारण मग लेखकाने लिहिलेला एकच आलेख कित्येक वाचक ग्रहण करू शकतात.
२. असे पूर्वसंकेत पुष्कळदा परंपरेतून मिळवणे सोयीस्कर असते, कारण ज्या पारंपरिक माध्यमातून (शाळांमधून) हे संकेत खूप लोकांपर्यंत पोचलेले असतात, त्याचा आयता फायदा लेखक आणि वाचकांना घेता येतो.
आता ऐतिहासिक प्रवाहामुळे मराठीत देवनागरी लिपी वापरतात, आणि विशेषनामांच्या चिन्हितांचे काही पूर्वसंकेत आहेत. हे बदलतही आहेत, आणि सोय वाढेल असा बदल योग्यही आहे. बदलल्यावर सुद्धा समकालीनांमध्ये कुठलासा ठराविक संकेत असणे सोयीस्कर आहे. तर या चर्चेत "सूर्य हा उष्णतेचा मूळ स्रोत आहे = कुठलीही चिन्हे चालली असती" हा अति-सत्य मुद्दा अप्रस्तुत आहे. सध्या एका चिन्हिताकरिता "पाणिनि" आणि "पाणिनी" ही दोन चिन्हे पूर्वसंकेत म्हणून असणे सोयीस्कर आहे काय हा मुद्दा आहे. प्रत्येक चिन्हिताकरिता विशेषनाम म्हणून अनेक चिन्हे उपलब्ध असणे माझ्या मते सोयीस्कर नाही. आता माझे नाव धनंजय/धानंजय/धनांजय/धनंजाय/.../धानाञ्जाया यांच्यापैकी कुठलेही चिन्ह ठेवले तरी चालेल. पण तेच पाणी असलेली ही सर्व मडकी असणे मला तरी अतिशय बिगर-काटकसरी वाटते आहे. जमल्यास यापैकी कुठलेतरी एकच चिन्ह वापरले, तर माझीसुद्धा सोय होईल, आणि माझ्याबाबत उल्लेख करणार्‍या लोकांचीदेखील सोय होईल.
आता कदाचित राजेश घासकडवी यांचा मुद्दा असेल, की काही विशिष्ट मर्यादेपर्यंतच आणि काही विशिष्ट फरकांपुरतेच चिन्हवैविध्य ठीक आहे. म्हणजे "ओइव्;ए" हे सोयिस्कर मडके नाही, हे ते बहुधा मान्य करतील. पण त्यांनी चर्चेत अशा तर्‍हेने हा मुद्दा मांडलेला नाही. आणि इतपत (पण याहून अधिक नव्हे) चिन्हवैविध्य एकुलत्या-एक पूर्वसंकेतापेक्षा सोयीस्कर आहे असा युक्तिवादही मांडला नाही की सर्वेक्षणही केलेले नाही.
लेखनशुचिता वगैरे त्यांचे मुद्दे सुद्धा ठीक असतील. परंतु सध्या तरी त्यांच्या मर्यादा त्यांनी सांगितलेल्या नाहीत. "ओइव्;ए" हे जर कोणी मान्य केले नाही, तर ती लेखनशुचिता सुयोग्य की फाजील="निव्वळ"
सगळ्याच शब्दांना तद्भव म्हणावं, आणि पुढे जावं. ... तेव्हा पाणिनी की पाणिनि असा प्रश्न आला तर त्यातलं वाटेल ते लिहावं. दोन्ही बरोबर आहेत.
विशेषनामांबाबत अमान्य. पाणिनीचे काही का असेना. माझ्या नावाचे लेखन देवनागरीत "धनंजय" असे करावे. उच्चारानुसारी "धनंजय्"/"डनांजे" वगैरे वाटेल तसे वेगवेगळ्या मडक्यांत तेच पाणी भरू नये, अशी विनंती आहे. किती मराठी लोकांना आपले विशेषनाम देवनागरीतच वेगवेगळ्या चिन्हांनी चिन्हित केलेले आवडेल, त्याचे सर्वेक्षण करावे. बहुतांश मराठी लोकांना जर अनेक चिन्हे मान्य असतील, तर अर्थात : मराठीमध्ये विशेषनाम वाटेल तसे वेगवेगळे लिहिण्याची मुभा आहे, हे मी मान्य करेन.
धनंजय यांचा सर्वांग पैलूंनी
धनंजय यांचा सर्वांग पैलूंनी विचार करून दिलेला हा प्रतिसाद खरोखर खूप आवडला. "अति-सत्य" या संकल्पनेची (कन्सेप्ट) ओळख झाली.आता इतक्या सखोल प्रतिसादावर मी काय बोलणार.
पण एक वाटते - नियमांचा अतिरेकही सर्वत्र करता येणार नाही थोडी शिथिलता बाळ्गावी लागेल.आता थोडी म्हणजे किती त्याची चर्चा ...वेल .... पाणिनी/पाणीनी/पाणीनि इतपत ठीक आहे का पाणीणी/पाणिणी ..... वगैरे परत ये रे माझ्या मागल्या
जाऊ दे मला झेपण्यासारखी चर्चा नाही ..... मूळ हे सांगायला आले होते की धनंजय यांचा प्रतिसाद खूप आवडला.
ओइव्;ए सारखं टोकाचं उदाहरण देऊन काही विशेष साध्य होत नाही. नियमांची बंधनं शिथिल करण्याला अराजकतेची मागणी समजता कामा नये. म्हणजे 'रस्त्याच्या कडेने सायकल चालवण्यासाठी लेन असावी' अशी मागणी केल्यावर 'म्हणजे तुम्हाला फुटपाथच काढून टाकायचे आहेत' असा निष्कर्ष काढण्यासारखं आहे.
तर या चर्चेत "सूर्य हा उष्णतेचा मूळ स्रोत आहे = कुठलीही चिन्हे चालली असती" हा अति-सत्य मुद्दा अप्रस्तुत आहे.
माझा मुद्दा तुमच्यापर्यंत पोचवायला मी अयशस्वी ठरलो बहुतेक. नाहीतर अतिसत्याच्या अप्रस्तुतेचं अतिसत्य मांडण्याची गरज नव्हती. 'कुठलीही' याची मर्यादा काय वाटतील ती, ओइव्;ए वगैरे इतकी व्यापक नाहीत. रशिया आणि राश्श्या इतपतच फरक - जेणेकरून जेव्हा रशियन मनुष्य माझ्याशी बोलताना राश्श्या म्हणतो तेव्हा मला ते माझ्या माहितीतल्या 'रशिया'विषयी बोलतो हे कळावं इतपत साम्य मी अध्याहृत धरलेलं होतं. एवढ्या मर्यादेत (ज्या मर्यादेत पाणिनी व पाणिनि ही चर्चा चालू आहे) भाषिक आयुष्यात काही फरक पडत नाही असं म्हणणं होतं.
माझा मुख्य मुद्दा होता तो असा:
रशियन भाषिक उच्चार : राश्श्या - रशियन लिपीत लेखन : राश्श्या (मी हे देवनागरीतच दाखवतो आहे)
मराठी भाषिक उच्चार : रशिया - मराठी लिपीत लेखन : रशिया
हे चालून जातं. मग
संस्कृत भाषिक उच्चार: पाणिनि - संस्कृत लिपीत लेखन : पाणिनि
मराठी भाषिक उच्चार: पाणिनी - मराठी लिपीत लेखन : पाणिनी
हे का चालू नये आता तुम्ही म्हणाल की 'अहो पण संस्कृत व मराठीसाठी एकच लिपी - देवनागरी - वापरली जाते'. माझ्या मते तो मुद्दा इथे निःसंदर्भ आहे. मूळ तत्व विशिष्ट लिपीतलं लेखन हे त्या लिपीत लिहिणाऱ्या त्या भाषेच्या भाषिकांच्या उच्चाराप्रमाणे ठरावं. त्यामुळे संस्कृत लेखनात देवनागरीतच पाणिनि लिहावं, मराठी लेखनात पाणिनी लिहावं. लिपी
थोडक्यात, एखादा शब्द कसा लिहावा हे लिपीनुसार ठरत नाही, तर भाषिकांच्या उच्चारपद्धतीवरून ठरतं. लिपी केवळ माध्यम ठरते. हा मुद्दा आहे. काय वाट्टेल ते लिहावं असा मुद्दा नाही.
राश्श्या-रशिया उदाहरण अप्रस्तुत आहे असे वाटते.
रशियन भाषिक उच्चार : राश्श्या - रशियन लिपीत लेखन : राश्श्या (मी हे देवनागरीतच दाखवतो आहे)
मराठी भाषिक उच्चार : रशिया - मराठी लिपीत लेखन : रशिया हे चालून जातं. मग संस्कृत भाषिक उच्चार: पाणिनि - संस्कृत लिपीत लेखन : पाणिनि
मराठी भाषिक उच्चार: पाणिनी - मराठी लिपीत लेखन : पाणिनी
हे का चालू नये
मला वाटते की हे उदाहरण अप्रस्तुत आहे. मला बर्‍यापैकी रशियन भाषा येते म्हणून पुढील लिहीत आहे.
'रशिया' ह्याचा रशियन उच्चार राश्श्या असा नाही. रशियाचे रशियन भाषेतील नाव Россия असे आहे आणि तेहि अधिक जुने नाव Русь ह्याचे ग्रीक स्वरूप आहे, ह्यांचे रशियन उच्चार 'रस्सीया' (स्सी वर जोर आणि Ро रो चा ओ हा जवळजवळ अ सारखा) आणि 'रुस' असे होतात. ('रस्सीया' हा उच्चार येथे ऐकायला मिळेल. Byzantine Greek च्या माध्यमातून जुन्या 'रुस'चा अन्य जगाशी १०व्या शतकापासून संपर्क सुरू झाला.)
ग्रीकवरून इंग्रजीने Russia हा शब्द उचलला घेतला आणि penultimate syllable वर accent ह्या इंग्रजीच्या सर्वसाधारण नियमानुसार त्याचा उच्चार र'श्या (र वर जोर) असा करायला सुरुवात केली. पण मराठीचे त्याच 'रशिया' शब्दाचे उच्चारण मूळ रशियनमधील 'रस्सीया' वरून आलेले नाही आणि इंग्रजीतील 'र'श्या' वरूनहि आलेले नाही. ते आलेले आहे Russia हा इंग्रजी शब्द कसा उच्चारला जातो ह्या मराठी भषिकांच्या समजुतीवरून. मराठी भाषिकांची इंग्रजी उच्चारणाची समजूत जवळजवळ पूर्णपणे स्पेलिंगवर आधारित असते. ('इंग्लिश' वा 'अमेरिकन' इंग्रजी ऐकायचा सराव झाला म्हणजे ठणठणीत उच्चारांचे तर्खडकरी 'मराठी' इंग्रजी - ज्याला मी गमतीने 'वरणभात इंग्रजी' म्हणतो - कानाला खडबडीत लागू लागते ते ह्यामुळेच.) (पुलंची लंडनच्या पहिल्या भेटीत कशी त्रेधातिरपीट उडाली होती ते आठवा
अशा रीतीने 'रशिया' ह्याच उच्चाराची मराठी भाषिकांना सवय आहे. तो 'चालून जातो' असे म्हणता येणार नाही कारण आपल्या दृष्टीने तोच एकमेव उच्चार आहे. मराठी बोलतांना (मला रशियन येते म्ह्णून) मी तो शब्द मूळ भाषिकांच्या पद्धतीने 'रस्सीया' असा उच्चारला किंवा इंग्रजांच्या पद्धतीने 'र'श्या' असा केला तर ते मुद्दाम देखावा केल्यासारखे वाटेल आणि मी 'झग्यातनं पडलोय का' असा कुत्सित प्रश्न मला काहीजण विचारतील. ह्याउलट रशियन वा इंग्रजी बोलतांना मी 'रशिया' म्हणू लागलो तर ते लोक माझी कुचेष्टा करू लागतील.
थोडक्यात काय तर कोठल्याहि शब्दाचे - मूळच्या येथील वा परदेशातून आयात झालेल्या - शिष्ट संभाषणात मराठीत उच्चारण करतांना ते मराठीला मान्य असणे ही कसोटी एकच लावायला हवी आणि म्हणून 'रशिया' हा एकच उच्चार बरोबर आहे, तो 'चालून जातो' ही दया त्याच्यावर दाखवायची जरूर नाही. 'पाणिनि'च्या जागी 'पाणिनी' सुद्धा चालू शकेल असे सुचवायला तो योग्य आधार नाही.
अशा रीतीने आपण पुनः मूळ पदावर येतो की 'पाणिनि' आणि अन्य विशेषनामे कशी लिहावीत. धनंजय ह्यांच्याप्रमाणेच मलाहि माझे नाव आहे तसे उच्चारले आणि त्याप्रमाणेच लिहिले जाण्याचा अधिकार आहे. अजाणतेपणाने काही लोक त्याचा उच्चार वेगळा करतात म्हणून तेहि मी सहन करावे हे असे मला मान्य नाही. अर्थातच 'पाणिनि' हे नाव 'पाणिनि' असेच लिहिले पाहिजे.
'रशिया' ह्याचा रशियन उच्चार
'रशिया' ह्याचा रशियन उच्चार राश्श्या असा नाही.
मी रशियन माणसाला तसा उच्चार करताना ऐकलेलं आहे. अर्थात त्यांच्यातही सोव्हिएट यूनियन मधल्या वेगवेगळ्या भागांत वेगवेगळे पाठभेद असू शकतील. पण उच्चार काहीही असला तरी तो मराठीत रोमन लिपीच्या उच्चारांवरून आलेला आहे हे पटलं.
थोडक्यात काय तर कोठल्याहि शब्दाचे - मूळच्या येथील वा परदेशातून आयात झालेल्या - शिष्ट संभाषणात मराठीत उच्चारण करतांना ते मराठीला मान्य असणे ही कसोटी एकच लावायला हवी आणि म्हणून 'रशिया' हा एकच उच्चार बरोबर आहे,
मीही हेच म्हटलं आहे. आता फक्त संस्कृत ही पुरेशी परकीय आहे हे सिद्ध केलं की झालं. माझ्या मते, ज्याकाळी संस्कृत व मराठी बोलणारे एकाच समाजात वावरत होते तेव्हा ती परकीय नव्हती. आता ती झालेली आहे.
संस्कृत परकीय कधीपासून झाली
येथेच घासकडवींच्या एका आधीच्या प्रतिसादालाहि उत्तर देतो. २४ जूनला ते लिहितातः असे ते म्हणतात.
संस्कृतपासून मराठी उत्पन्न झाली किंवा संस्कृत भाषा मराठीची आई-आजी आहे असे खरे म्हणता येत नाही. तसेच ती कधी 'बोलण्याची' भाषा होती हेहि खरे नाही. (हे विधान मी पाणिनीच्या 'संस्कृत' संस्कृतबाबत करत आहे). तथापि हे थोडे वेगळे विषय आहेत आणि त्यांना सध्या ह्या चर्चेत मी आणत नाही.
कधीकाळची प्राकृत स्वरूपातील मराठी ही स्वतन्त्र उत्त्पत्ति आहे. पण प्रौढ होण्याच्या प्रक्रियेत तिने (आणि हिंदी-गुजराथी वगैरे उत्तरेकडील भाषांनी, एव्हढेच काय तर तामिळ-तेलुगु अशांनी सुद्धा) मोकळेपणाने संस्कृतच्या शब्दसंपत्तीचा लाभ घेतला आहे आणि अजूनहि घेत आहेत. संस्कृतमधून गरज पडेल तसे नवे शब्द उचलायची किंवा निर्माण करण्याची प्रक्रिया वेगाने चालू आहे. 'संगणक', 'जाल', 'अभियंता', 'अभिभाषण', 'मृत्संधारण', 'मंत्रालय', 'सेन्द्रिय', 'राजदूतावास' असे शेकडो शब्द आपण नव्याने निर्माण करून वापरायला लागलो आहोत आणि ते ते शब्द आता चांगले रुळलेलेहि आहेत. हे शब्द संस्कृतमधून मूळ उचलून आणि त्यांना थोडेसे वाकवून आपण निर्माण केले आहेत. ही संपत्ति आपण मोकळेपणाने वापरत आहोत. ज्या भाषेतून आपण हे शब्द नैसर्गिक अधिकाराने प्रत्यही घेत आहोत ती 'परकीय' झाली आहे असे कसे म्हणता येईल वडिलोपार्जित संपत्तीचा उपभोग तर घ्यायचा पण त्या संपत्तीचा पाया ज्या पूर्वजाने घातला त्याच्याविषयी मला काही आत्मीयता वाटत नाही, त्याचा जुना फोटो मुख्य बैठकीच्या खोलीत आजपर्यंत आहे पण आता तो तेथून हलवायची आणि त्याला storage मध्ये ठेवण्याची वेळ आलेली आहे असे म्हणण्यासारखे हे झाले.
संस्कृतला मराठी लिखाणात फारसी-अरेबिकपेक्षा ह्या खर्‍याखुर्‍या परकीय भाषांपेक्षा वेगळी वागणूक हवी अशाचसाठी की नव्या शब्दांच्या उत्पत्तीसाठी आपण संस्कृतकडे वळतो, फारसी-अरेबिक कडे नाही. (भारताचे हे व्यवच्छेदक लक्षण होऊ लागले आहे असेहि वाटते. मुंबई-हल्ल्याच्या पाकिस्तानातील सूत्रधारांपैकी एकजण भारतीयच आहे ह्याचा अंदाज अशावरून आला की त्याच्या बोलण्यात 'प्रशासन' हा शब्द आला, जो पाकिस्तानी सूत्रधाराला माहीत असण्याचे कारण नव्हते.)
भारताच्या सांस्कृतिक परंपरेचा आणि अखंडतेचा संस्कृत भाषा हा एक महत्त्वाचा धागा आहे आणि आपण तो शक्य तेव्हढा जिवंत ठेवला पाहिजे. तिच्यापासून दूर पळण्याने लाभ काय
"स्टिल टाईड टू मदर्स अ‍ॅप्रन स्ट्रिन्ग्स" असा एक नकारात्मक वाक्प्रचार आहे म्हणजे प्रौढत्वातही आईचा पदर न सोडणे. या विशिष्ठ मनोवृत्तेस नकारात्मक छटा जास्त आहे. थोडी शिथिलता आणणे म्हणजे - मूळ मायबोली (संस्कृत) पासून दूरावणे नव्हे. अर्थात ती शिथीलता किती हा मुद्दा चर्चण्यास मी तरी असमर्थ आहे.
पण अगदी "पाणिनी (मराठी रूप)/पाणिनि (संस्कृत रूप)" इतके मला तरी खटकत नाही. मराठमोळा "पाणिनी" शब्द डोळ्यांना सुसह्य वाटतो. मला खरंतर संस्कृत "पाणिनि" असह्य वाटतो. (पण मग परत विचार करता, विशेषनाम असल्याने स्वीकारणे तितकेसे अवघड वाटत नाही..... परत विशेषनामातील शिथिलता किती वगैरे.... आलेच ...) जसे कोल्हटकर म्हणतात 'कवि" ...... मला स्वतःला "कवी" शब्द लिहायची सवय आहे. वेल .....
अगदी खरं सांगायचं झालं तर आई-वडील शिकवतात ती मूल्ये देखील एके काळानंतर आपण परत एकदा तपासून च स्वीकारू लागतो. मग त्याला परकेपणा म्हणायचा की प्रगल्भता
अर्थात धनंजय यांनी आधीच म्हटल्याप्रमाणे - गुंतागुंतीचा प्रश्न आहे.
मराठी प्रमाणलेखनाचा प्रश्न गुंतागुंतीचा बनला आहे, हे खरे. पण तो तसा का बनला आहे
महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर सरकारने एक समिती बनवली - मराठीच्या प्रमाणीकरणाचे नियम बनविण्यासाठी जगातील कदाचित हे एकमेव उदाहरण असावे जिथे सरकारने ही लुडबुड केली. काहीही कारण नसताना.
हे नियम बनण्यापूर्वीही मराठीत लेखन होत होते. आणि ते सर्व एकाच अलिखित नियमावलीनुसारे केले जात होते. म्हणजे, दोन समकालीन लेखकांपैकी एक लेखक एखादा श्ब्द र्‍ह्स्व लिहितो तर दुसरा दीर्घ लिहितो, असे होत नव्हते.
अर्थात, हे र्‍हस्व वा दीर्घ तसेच कायम चालत राहिले असते, असे नाही, तशी अपेक्षादेखिल नाही. भाषा ही प्रवाही असते, त्याप्रमाणे त्या त्या शब्दांच्या र्‍हस्व-दीर्घातही फरक पडला असता. आणि संक्रमणावस्थेतील काही काळ वगळता, पुढील पिढीत बहुमान्य असा बदल आपसूकच घडून आला असता. जगातील सगळ्या भाषांत हे असेच चालते.
मराठीत सगळा घोळ झाला आहे तो सरकारने एक "प्रमाण" ठरवून दिल्यामुळे.
भाषेचे स्वरूप कसे असावे, तीचे पुढील वळण कसे असावे, हा सर्वस्वी ती भाषा बोलणार्‍या/लिहिणार्‍या लोकांच्या अखत्यारीतील प्रश्न आहे. जे जे बहुमान्य ते ते रूढ होत जाईल. जे जे अल्पमान्य ते ते बाजूस सरत जाईल. सरकारने ती जबाबदारी स्वतःच्या डोक्यावर घेण्याची काहीच आवश्यकता नव्हती.
अजूनही सरकारने हे नियम रद्द केले आहेत असे जाहीर करावे आणि प्रमाणलेखनाचा प्रश्न मराठी भाषकांवर सोपवावा
बहुतेक बराच प्रतिसाद अवांतरच दिसतोय पण लिहिलाच आहे तर प्रकाशित करतो.
महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर सरकारने एक समिती बनवली - मराठीच्या प्रमाणीकरणाचे नियम बनविण्यासाठी जगातील कदाचित हे एकमेव उदाहरण असावे जिथे सरकारने ही लुडबुड केली. काहीही कारण नसताना.
माझ्यामते दोन वेगळ्या बोलीतील लोकांना लिखित संवाद साधता यावा यासाठी प्रमाणीकरण आवश्यक आहे. ते सरकारने करावे का हा वादाचा मुद्दा मान्य. मात्र सरकारने ते केले नसते तर अजूनही काही कोसांवर नाही पण जिल्हा बदलताना बर्‍याचदा 'दिसायला सारखी पण तरीही वेगळी' अशी भाषा वाचावी लागली असती. सरकारी कामामुळे ते काम लवकर झालेच व बर्‍यापैकी रुळले आहे, ज्यामुळे मला पटकन न समजणारी बोली बोलणारा लेखक जेव्हा प्रमाणमराठीत लिहितो तेव्हा त्याच्या प्रांतातल्या घटना, वातावरण, विचार मला कळतात.
जगातील कदाचित हे एकमेव उदाहरण असावे जिथे सरकारने ही लुडबुड केली
बहुदा ही घटना (दोष म्हणायचे की नाही हे ठरवता आलेले नाही) फक्त मराठीत झालेली नाही. हिंदीसुद्धा यात येते असे वाटते. बहुदा संस्कृतमधे पाणिनीने जे नियम घालून-दाखवून दिले तेव्हापासून भाषा 'थोर' होण्यासाठी असे 'ठोस/ठाम' नियम असणे गरजेचे आहे अशी मानसिकता रूढ होऊ लागली असावी. अमेरिकेने ही 'ब्रिटिश शुद्धलेखनाची' जोखडे ज्या जोमाने झुगारली आहेत ते पाहता बहुदा या अप्रवाही नियमांची लागण एकेकाळी इंग्रजीतही झाले असावे असावे असे वाटते. (केवळ अंदाज)
माझे अजून मत पक्के नाही. मात्र, तुर्तास तरी मला सरकारी नियम समितीपेक्षा असे नियम 'फ्लेक्सिबल' नसण्याचा दोष वाटतो.
बहुदा सर्वसामान्यांना या शुद्धलेखनाचे वावडे नाही. मात्र (तथाकथित) अशुद्ध लिहिण्याला कमीपणा चिकटवल्याने शुद्धलेखनाची हेटाळणी सुरू झाली असावी. 'कोणे एके काळी' बनलेल्या अप्रवाही नियमांना कवटाळून तथाकथित शुद्ध लिहिणारे जेव्हा स्वतःला थोर समजु लागले तेव्हा 'तितके' शुद्ध न लिहु शकणारे बहुसंख्य असल्यास ते अश्या नियमांची टवाळी करणारच
लव्ह अ‍ॅड लेट लव्ह
प्रमाणीकरणाबाबत माझ्या एका लेखाचा दुवा :
भाषेच्या प्रमाणीकरणाबद्दल विवाद नव्या समाजव्यवस्थेचे द्योतक आहे
यात इंग्रजीच्या प्रमाणीकरणाबाबत ऐतिहासिक आढावा आहे.
अमेरिकेने ही 'ब्रिटिश शुद्धलेखनाची' जोखडे ज्या जोमाने झुगारली आहेत ते पाहता बहुदा या अप्रवाही नियमांची लागण एकेकाळी इंग्रजीतही झाले असावे असावे असे वाटते. (केवळ अंदाज)
अमेरिकेत देखील इंग्रजी लेखनासाठी प्रमाण आहे. ब्रिटिश प्रमाणाच्या अंतर्गत आहे, पण अमेरिकन प्रमाणावेगळे आहे, असे लेखन अमेरिकेतील बिगरललित प्रकाशनांत अप्रस्तुत मानले जाते. अमेरिकेने प्रमाणाची जोखडे झुगारलेली नाहीत. म्हणजे "ब्रिटिशांच्या साखळ्या तोडल्या म्हणून अमेरिकन/ब्रिटिश दोहोंपैकी वाटेल तसे लिहा" असे म्हणता येत नाही.
मराठी शुद्धलेखन-नियमावलीतील नियम १४ पाहावा. त्यातील अखेरचे वाक्य असे आहे: कोणत्याही अन्य भाषेतील शब्द लिहिण्याची गरज पडेल तेव्हा त्या भाषेतल्या उच्चाराप्रमाणे लेखन करावे.
तत्समांची व्याप्ती आणि देवनागरीतील मराठीच्या लेखनातील उच्चारानुसारित्व यांबाबत ऊहापोह इथे करणार आहे.
संस्कृतातून आलेल्या शब्दांनाच मात्र तत्सम म्हणावे की अरबी, फ़ारसी, तुर्की, पोर्तुगीझ, जर्मन, फ्रेंच, उर्दू इत्यादी भाषांतून येणार्‍या शब्दांनाही तत्सम का म्हणू नये असा माझा प्रश्न आहे. उदाहरणार्थ, हकीकत हा शब्द घ्या. शेख [(२०१७: ४०६)] नुसार तो हकिकत असा लिहावा. मुळात अरबी-फ़ार्सी-उर्दूत याचे स्पेलिंग حقیقت असे आहे. त्याचे शक्य तितके यथावस्तु लिप्यन्तर करावे तर हकीकत असे मराठी देवनागरीत हाती लागते. अशा परिस्थितीत हकीकत हे लेखन योग्य ठरावे.
परन्तु शेख (२०१७) यांच्या लेखनामागील कारणमीमांसा काय असावी मला वाटतं त्यांनी या शब्दाला तद्भव मानले असावे. कारण वर म्हंटल्याप्रमाणे शक्य तितके यथावस्तु असे हे लिप्यन्तर होय. मुळातील क़ हा पडजिभेच्या स्पर्शाने उच्चारला जाणारा वर्ण मराठीत नाही त्यामुळे तो शब्द जशास तसा काही मराठीत येणे शक्य नाही, तेव्हा तो कण्ठ्य स्पर्श म्हणून मराठीत येत आहे. मग अशाप्रकारे त्याला तद्भव ठरवलेले असावे. आणि तो अन्त्य, उपान्त्य स्वर नसल्याने त्याला ह्रस्व केले असावे.
यात दोन बाबी आहेत. एक, अशा प्रकारे तत्सम, तद्भवाची व्याप्ती अरबी-फ़ारसी शब्दांना लावावी का लावल्यास कोणत्या भागात बदल झाल्यास त्यांना तत्सम मानावे. कारण आपण ज्यांना कथित तत्सम शब्द मानतो ते काही त्यांच्या समग्र यथामूल संस्कृत स्वररचनेसोबत मराठीत शिरत नाहीत. ते मराठीच्या ध्वनिव्यवस्थेला न जुमानता काही मराठीत येत नाहीत. ते शब्द हे मराठीच्या स्वनव्यवस्थेला बांधील असतातच. तेव्हा सारेच संस्कृत शब्द हे तद्भव होऊन बसतील.
पण तत्समांचे लेखनव्यवस्थेत समर्थन करायचे झाल्यास असे करता येईल : स्वनव्यवस्थेत काय होते हा मुद्दा गौण. मराठी आणि संस्कृत यांच्या देवनागरीकरणात जिथे जिथे शक्य तिथे तिथे समानता पाळावी हे खरे तत्समांचे गमक मानावे लागेल. माझा मुख्य मुद्दा या ठिकाणी असा आहे की लेखनाचे नियम हे केवळ लेखनाचे नियम म्हणून पाहावेत, उगाच उच्चारानुसारित्वाचे पोकळ दाखले, कारणमीमांसा मराठीचे लेखननियम सांगताना देऊ नये. हे एकदा स्पष्ट केले की संस्कृत तत्समांची संगती लागते.
आता पाळी अरबी-फारसी-तुर्की तत्समांची. या भाषांतून मराठीत भरघोस उसनवारी झालेली आहे, कालौघात अर्थांमध्ये भेदही उत्पन्न झालेले आहेत. मराठीच्या देणार्‍या भाषा म्हणून त्या भाषांचे स्थान निर्विवाद आहेच. (अर्थात कमी शब्दांची उसनवारी ज्या भाषांतून झालेली आहे त्यांच्याबाबतीत काय करावे, त्यांना तत्समत्व द्यावे की कसे हा मुद्दा चर्च्य आहेच) तेव्हा त्या भाषांतून मराठीत आलेल्या शब्दांचे लेखनही यथामूल किंवा जेवढे शक्य तेवढे मुळानुसार व्हावे, अर्थात तत्समाचा नियम न्याय्यपद्धतीने या भाषांतून येणार्‍या शब्दांनाही लागू करावा.
अर्थातच देवनागरी आणि नस्ख़ व नस्तअ़लिक़ (अरबी-फारसीच्या लिप्या) यांच्यात एकास एक पद्धतीने मेळ नाही. तसा मेळ बह्वंशी संस्कृत-मराठीत गृहीत धरला जातो कारण लिपी थोड्याफार फरकाने एकच - देवनागरी. नस्ख़मधील शब्दांचे मराठी देवनागरीत रूपान्तर कसे करावे, याचे शिस्तीत नियम करणे आवश्यक आहे. तो ऊहापोह इथे न करता काही उदाहरणे देऊन मुद्दा उपस्थित करतो. खुद हा शब्द फ़ारसीत خود असा लिहिला जातो. फ़ारसीत त्याचा उच्चार ख़ोद असा होतो. मात्र तो शब्द उर्दूत ख़ुद असा उच्चारतात. याचे लेखन मराठीत कसे करणार अर्थात मराठीत खुद्द असा शब्द असल्यान हा प्रश्न तितकासा प्रस्तुत ठरणार नाही, आणि खुद लिहिण्याचा प्रसंग तसा विरळाच यावा. तर, खु़शी हा शब्द फ़ारसी-उर्दूत असा लिहितात - خوشی . ख़ूशी हे माझ्यामते यथामूल लिप्यन्तर ठरावे. पण याला आपण तद्भव ठरवून मराठीच्या नियमानुसार खुशी असे करून घेऊ शकतो. पण काही शब्द असेदेखील आहेत ज्यात स्वनसाधर्म्य आहे, लिप्यन्तर शक्य आहे तरीही त्यांना तद्भव मानलेले आहे. उदा. वकील. याची सामान्यरूप सर्रास वकिलाने, वकिलांची इत्यादी होताना दिसतात. [पाहा शेख (२०१७: ३०८)]. अर्थातच वकील या शब्दाला आपण सरसकट मराठी मानलेले आहे. तर अरबी-फारसी शब्दांना तत्समाचा नियम का न लावावा, लावल्यास वकील आणि तत्सदृश शब्दांना तत्सम मानावे की तद्भव असा प्रश्न आहे. मज़कूर, कबूल, गरीब, रतीब, हुजूर, हुकूम, माहीर [माहिर का नाही अर्थात मराठीत खुद्द असा शब्द असल्यान हा प्रश्न तितकासा प्रस्तुत ठरणार नाही, आणि खुद लिहिण्याचा प्रसंग तसा विरळाच यावा. तर, खु़शी हा शब्द फ़ारसी-उर्दूत असा लिहितात - خوشی . ख़ूशी हे माझ्यामते यथामूल लिप्यन्तर ठरावे. पण याला आपण तद्भव ठरवून मराठीच्या नियमानुसार खुशी असे करून घेऊ शकतो. पण काही शब्द असेदेखील आहेत ज्यात स्वनसाधर्म्य आहे, लिप्यन्तर शक्य आहे तरीही त्यांना तद्भव मानलेले आहे. उदा. वकील. याची सामान्यरूप सर्रास वकिलाने, वकिलांची इत्यादी होताना दिसतात. [पाहा शेख (२०१७: ३०८)]. अर्थातच वकील या शब्दाला आपण सरसकट मराठी मानलेले आहे. तर अरबी-फारसी शब्दांना तत्समाचा नियम का न लावावा, लावल्यास वकील आणि तत्सदृश शब्दांना तत्सम मानावे की तद्भव असा प्रश्न आहे. मज़कूर, कबूल, गरीब, रतीब, हुजूर, हुकूम, माहीर [माहिर का नाही ], जाहीर [जाहिर का नाही ], जाहीर [जाहिर का नाही]१, महसूल इत्यादी शब्दांची सामान्यरूपे आपण ते शब्द तद्भव असल्यागत करतो. याबाबत म्हणजे अरबी-फ़ारसी शब्द हे तत्सम मानावेत की नाही, व का याबाबत काही चर्चा झाली आहे का]१, महसूल इत्यादी शब्दांची सामान्यरूपे आपण ते शब्द तद्भव असल्यागत करतो. याबाबत म्हणजे अरबी-फ़ारसी शब्द हे तत्सम मानावेत की नाही, व का याबाबत काही चर्चा झाली आहे का
माझ्या मते मराठीने संस्कृताकडून उसनवारी केलेली आहे, तशीच अरबी-फ़ारसीकडूनही केलेली आहे. तेव्हा तत्समाचा न्याय उभयत्र सारखाच करायला हवा आणि अरबी-फ़ारसी शब्द देखील यथामूल लिहावेत असा न्याय्य नियम हवा होता परंतु संस्कृत शब्दांना एक न्याय आणि संस्कृतेतरांना दुसरा असा परापरभाव लेखनव्यवस्थेत दिसून येतो. अर्थातच धर्म, भाषिक निष्ठा, शुद्धता, मराठीत अरबी-फ़ारसी शब्दांचे रुळलेले असणे इत्यादी कारणे त्यामागे असू शकतात. त्याबाबत सांगोपांग चर्चा व्हायला पाहिजे.
१. मूळ अरबी लेखन अनुसरल्यास जाहिर, माहिर ह्रस्व लिहिणे तत्समत्वाला धरून राहील.
शेख, यास्मिन (२०१७) मराठी शुद्धलेखनकोश. पुणे: हर्मिस प्रकाशन.
(अ)….नियम १४ पाहावा. त्यातील अखेरचे वाक्य असे आहे: कोणत्याही अन्य भाषेतील शब्द लिहिण्याची गरज पडेल तेव्हा त्या भाषेतल्या उच्चाराप्रमाणे लेखन करावे.
(ब) माझा मुख्य मुद्दा या ठिकाणी असा आहे की लेखनाचे नियम हे केवळ लेखनाचे नियम म्हणून पाहावेत, उगाच उच्चारानुसारित्वाचे पोकळ दाखले, कारणमीमांसा मराठीचे लेखननियम सांगताना देऊ नये.
(१) इथे विसंगती नाही का जर उच्चारानुसारित्वाचे दाखले ग्राह्य धरणार नसाल तर चौदावा नियम वापरणार कसा
(२) चौदाव्या नियमामुळे उद्भवणारी आणखी एक अडचण म्हणजे ‘बोनाफाईड’, ‘प्लासिबो’ हे शब्द लॅटिन उच्चारांनुसार ‘बोना फीडे’, ‘प्लाकेबो’ असे लिहावे लागतील आणि ते डोळ्यांना खुपेलच खुपेल. मग काय करणार ह्या शव्दांना सर्वमान्य एतद्देशीय पर्याय नाहीत, त्यामुळे ते लिहावे तर लागतीलच.
(३) ’अन्य भाषेतील शब्द’ ही कल्पना तितकीशी सोपी नाही. Restaurant हा शब्द फ्रेंच भाषेतील समजणार की इंग्रजी त्यामुळे उच्चारात फरक पडेल.
- जयदीप चिपलकट्टी (होमपेज)
मुद्दा क्र. २ व ३ बद्दल: मूळ
मुद्दा क्र. २ व ३ बद्दल: मूळ शब्द ग्रीक किंवा लॅटिन किंवा अन्य कुठल्याही भाषेतला असूदे. तो मराठीत जर इंग्लिशमार्फत आलेला असेल तर त्याचे मराठी स्पेलिंग इंग्लिशधार्जिणे करावे, सिमिलरली अन्य कुठल्याही भाषेतील शब्दाबद्दल हे असेच सांगता यावे.
त्यातही समजा एखादा शब्द मराठीत आल्याला खूप काळ लोटला असेल तर त्यात जुना मराठी अपभ्रंशच ग्राह्य धरण्यात यावा.
असे नियम केले तर हा तिढा सुटेलसे मला वाटते. जाणकारांनी आपले मत द्यावे.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
जयदीप चिकलपट्टी यांच्या प्रतिसादाला प्रतिसाद...
आपणच उत्तर दिलेलं आहे. मुळात इतर भाषांतले उच्चार (होय अगदी संस्कृताचे उच्चारदेखील) पाहून आपण सर्वस्वी लेखन (स्पेलिंग) ठरवत नसतो. उच्चार आणि त्या भाषेच्या लिपीतील घटक (मुद्दाम स्वनीम, अक्षर हे शब्द टाळत आहे कारण चित्रलिपीदेखील आहेतच, त्यांचे लिप्यन्तर किंवा उच्चारानुसारी इत्यादी खूपच किचकट जाणार) या मेळ आपण मराठी कसे घालतो आणि आपल्या मनात त्या भाषेतील उच्चाराची कोणते प्रतिरुपण उभे राहते व ते अन्ततः आपण आपल्या स्वीकृत देवनागरीत मराठीमध्ये कसे उतरवतो यावर आपले स्पेलिंग अवलंबून असते. तेव्हा सर्वस्वी त्या भाषेतील उच्चार असा सरळ मार्ग खरंतर उपलब्धच नाहीये
मुळात इंग्रजी शब्दांचे अचूक उच्चार मराठी माणसाला ठाऊक असावेत ही अपेक्षादेखील तशी अवाजवी आहे. अर्थात जाणकराकडून उच्चार समजून जरी घेतला तरी आपल्या देवनागरीच्या चौकटीत तो मांडणे हेदेखीलाअह्वानच आहे. लन्दनचे लंडन आपल्या डोळ्यांदेखत झाले आहे. शिवाय इंग्रजीत टवर्गीय व्यंजने नाहीत, आहेत ती मूर्धन्य नसून दन्तमूलीय आहेत तेव्हा टोमॅटो, टाईम के केवळ यथाशक्य जवळचे लिप्यन्तर होय, ते काही परिपूर्ण उच्चारानुसारी लेखन नाही. त्यामुळे उच्चाराला धरून करण्याच्या आपल्या आग्रहाला तशा मर्यादा आहेतच.
असे मला वाटत नाही
> आपणच उत्तर दिलेलं आहे.
असे मला वाटत नाही. निदान आपण जो घोळदार परिच्छेद लिहिला आहे, त्याचा माझ्या प्रश्नांशी काहीही संबंध दिसत नाही.
> जयदीप चिकलपट्टी यांच्या प्रतिसादाला प्रतिसाद….
‘सर्वस्वी त्या भाषेतील उच्चार’ हा मार्ग उपलब्ध नसेलही, पण याचा अर्थ असा नव्हे की ‘चिपलकट्टी’ हा मूळचा कानडी उच्चार मराठीत ‘चिकलपट्टी’ असा लिहावा.
- जयदीप चिपलकट्टी (होमपेज)
होऊ देत की सर्वच तद्भव
एक युक्तिवाद समजलेला नाही :
ते मराठीच्या ध्वनिव्यवस्थेला न जुमानता काही मराठीत येत नाहीत. ते शब्द हे मराठीच्या स्वनव्यवस्थेला बांधील असतातच. तेव्हा सारेच संस्कृत शब्द हे तद्भव होऊन बसतील.
पण तत्समांचे लेखनव्यवस्थेत समर्थन करायचे झाल्यास असे करता येईल ... हे एकदा स्पष्ट केले की संस्कृत तत्समांची संगती लागते.
या विधानक्रमातून असे जाणवते, की "तेव्हा सारेच संस्कृत शब्द हे तद्भव होऊन बसतील." हे स्वयंस्पष्ट अनर्थक (absurd) असल्यासारखे वापरलेले आहे. त्यापुढे "पण... समर्थन करायचे झाल्यास" रचनेमुळे असे वाटू शकेल, की पुढे समर्थन न करायचे झाल्यासच्या पर्यायाबद्दलही चिंतन होणार आहे. परंतु ते होत नाही, म्हणजे आदल्या परिच्छेदात त्या पर्यायाची अनर्थक म्हणून वासलात लावली असावी... असाच युक्तिवाद असावा.
ही नियमावली लिहिली गेली, तेव्हा वृत्तपत्रीय लेखक किंवा प्रमाणलेखनाबाबत आस्था असलेल्या लोकांपैकी बहुतेकांची शालेय शिक्षणात संस्कृतशी थोडीफार ओळख झालेली असावी. नियमावलीच्या अपेक्षित वाचकवर्गाला एखादा शब्द तत्सम आहे की तद्भव हे ओळखण्याकरिता संस्कृतच्या ज्ञानाचे साहाय्य घेता येत असे. अमुक कुठला शब्द जवळजवळ तसाच संस्कृत साहित्यातही दिसतो का अशी चाचणी ते करू शकत असत. ही चाचणी करताना विवक्षित दुर्लक्षे करणे त्यांना सवयीचे होते : (१) मराठी स्वनव्यवस्थेत नसलेले उच्चार (ऋ, वगैरे), (२) ऱ्हस्व-दीर्घता (भीति, वगैरे), आणि (३) मराठीत अंत्य-अकार निभृत असला , पण संस्कृतात उच्चारित असला तरी चाचणीसाठी दुर्लक्ष करावे (स्तर, वगैरे).
मी स्वतः शालेय संस्कृतशिक्षणामुळे काहीसा त्या पिढीतला ठरतो, आणि तत्सम वा तद्भव ठरवण्याकरिताचे माझे वैयक्तिक मनोव्यापार सांगत आहे. त्या काळात शिकलेले लोक खरोखरच अशा काही गर्भित मानसिक चाचण्या करतात का हे निश्चित ठरवण्याकरिता व्यवस्थित सर्वेक्षण करावे लागेल.
माझे असे प्रतिपादन आहे, की आज वर्तमानपत्रात, वा अन्य प्रमाणमाध्यमात लिहू बघणाऱ्यांपैकी जे मराठी स्वभाषक आहेत, मराठीत अभिव्यक्तिकुशल आणि प्रतिष्ठित आहेत, त्यांच्यापैकी कित्येक जणांना संस्कृत साहित्याचा फारसा परिचय नसतो. अशा परिस्थितीत तत्सम कुठले आणि तद्भव कुठले अशा याद्या पाठांतर केल्याशिवाय जमायच्या नाहीत.
>> लेखनाचे नियम हे केवळ लेखनाचे नियम म्हणून पाहावेत, उगाच उच्चारानुसारित्वाचे पोकळ दाखले, कारणमीमांसा मराठीचे लेखननियम सांगताना देऊ नये. हे सामान्यत्वाने सत्य आहे, तत्समांकरिता आणि तद्भवांकरिता वेगवेगळ्या प्रमाणाने सत्य नव्हे. या अतिव्यापक सत्यामुळे संस्कृत तत्समांची सोय लागते, हे मला पटलेले नाही.
उगाच उच्चारानुसारित्वाचे पोकळ दाखले, कारणमीमांसा न देताच प्रतिष्ठित-मराठीभाषकांचा-भाषाव्यवहार हेच प्रमाण मानून सर्व मराठी शब्दांचे नियम केवळ लेखनाचे नियम म्हणून लागू करावेत. सर्व म्हणजे काय संस्कृत-अनभिज्ञ मराठीभाषकाला अगम्यसा तत्सम-तद्भव भेद उगीच मध्ये आणू नये.
मला असे वाटते, की नियमावलीतील नियम १४मधील अखेरचे वाक्य मराठी-वाचकाला-मराठी-म्हणून-अपरिचित अशा शब्दांकरिता आहे. त्यांनी उदाहरणे दिली असती, तर त्यांचा निर्देश अधिक स्पष्ट झाला असता. (माझ्य मते पेरेस्त्रॉयका, सायोनारा, वगैरे, शब्दांकरिता ते वाक्य लागू आहे. खुशी, हकिकत करिता नव्हे.)
फारसी-अरबी-उद्भव मराठीत रूढ झालेल्या शब्दांबाबत काय करावे, याबाबत नियमावलीत स्पष्ट नियम नाहीत. नियमपाठ्यातील वापरावरून काही उदाहरण-म्हणून-निर्देश मिळतो का, असे बघण्याची पाळी येते परंतु नियमलेखकांनी फारसी-अरबी-उद्भव शब्द क्वचितच वापरलेले आहेत, त्यामुळे उदाहरणे थोडीच आहेत.
गरीब-गरीबास, वकील, वसूल-वसुलाची, तालीम-तालिमीचा-तालिमेत, हरकत,
(फार, दौरा, दंगा, बेरीज या शब्दांची व्युत्पत्ती मला ठाऊक नाही.)
एक रुळलेला इंग्रजी-उद्भव शब्द उदाहरणांत दिसतो - फाईल-फायलीत
यावरून असे दिसते, की अशा प्रकारचे शब्द तद्भव (खरे तर तत्सम-तद्भव असा कुठलाही फरक न करता, मराठीच) मानण्याकडे नियमलेखकांचा कल दिसतो. आणि तत्सम-तद्भव असे वेगळे नियम न केल्यामुळे कोणाचा गोंधळ झाल्याचे, काही अरिष्ट घडल्याचे, कोणी तक्रार केल्याचे माहीत नाही. म्हणजे तत्सम-तद्भव अशी संकल्पना जिथे वापरली, तिथे वापरल्यामुळे मराठी-स्वभाषकांचा गोंधळ होतो, आणि जिथे वापरली नाही, तिथे न-वापरल्यामुळे काहीच तक्रार नाही, अशी तथ्यातली परिस्थिती आहे. तर मग अनुभवातून सिद्ध होते, की अन्य भाषांशी नाते असलेल्या शब्दांबाबत तत्सम-तद्भव ही संकल्पना बोजड आहे, ती त्यागून आपले नियम सुटसुटीत आणि व्यवहार्य होतील.
अरबी-फारसी-इंग्रजी-व्युत्पन्न शब्दांतही तत्समे कल्पून वेगळे लेखननियम लागू करण्याऐवजी संस्कृत-व्युत्पन्न शब्दांबाबत तत्सम-संकल्पना बाद करणे सोयीचे होईल. If it ain't broke, don't fix it. And if it works, fix something that is broken using its example.
मूळ आणि प्रचलित या द्वंद्वात प्रचलितचंच पारडं जड
मूळ आणि प्रचलित या द्वंद्वात प्रचलितचंच पारडं जड होणार हे व्यवहारिक सत्य आहे.
फ्रेंचला फ्रेंचमधे फ्रांसे म्हणतात, आणि जर्मनचं जर्मन नाव डॉइच आहे हे कळलं म्हणून आपण लगेच ते शब्द थोडेच आपलेसे करतो
आणि दुसरा मुद्दा लिपीच्या मर्यादांचा.
विशेषनामांच्या विशेषतः भौगोलिक नावांच्या बाबतीत मूळ किंवा स्थानिक उच्चार ग्राह्य धरावेत हा आग्रह युनोनेही मान्य केला. त्याची लिंक https://unstats.un.org/unsd/publication/seriesm/seriesm_88e.pdf.
रोमन लिपीत वेगवेगळ्या भाषांतील भूप्रदेश, नैसर्गिक स्त्रोत आणि मानवी वस्तीची – गावापासून ते राजधानीपर्यंत – नावे त्यात्या देशातील अधिकृत समितीने कळवावीत व प्रमाणीकरणाला चालना मिळावी हा उद्देश आहे.
पेकिंग ~ बीजिंग हा बदल रोमन लिपीत ते नाव कसे असावे हे चीनने सांगितल्यामुळे झाला.
ब्रिटिशांनी केलेले कित्येक अपभ्रंश आपण लवकरच सुधारले, तरी पूनाचं अधिकृतपणे पुणे व्हायला १९७४ उजाडलं. Trivendrum चं जेव्हा Thiruvananthapuram झालं, त्याचा उच्चार देवनागरीच्या साहाय्याने व मराठी उच्चाराच्या धाटणीने आपण त्रिवेंद्रम / तिरुअनंतपुरम असा उच्चारू पाहतो. रोमन लिपीत h घालण्याची गरज खरं तर मलय भाषकांना पडू नये कारण त्यांच्या लिपीत देवनागरीसारखीच सर्व व्यंजने आहेत. तमिळमधे जसं क ख घ घ साठी एकच अक्षर अशी स्थिती नाही. पण उच्चारणाचे केरळी वास्तव खूप गुंतागुंतीचे आहे. स्वरांच्या बाबतीत अ चा उच्चार ए च होण्याकडे कल आहे. तिरुअनंतपुरम हे कानाला दिरवैनंदबुरम् असे ऐकू येते. उ कडून ए कडे जाताना अपरिहार्यपणे व हा अर्धस्वर उच्चारला जातो. ज्याप्रमाणे तमिळ लोक स्वतंत्र अक्षराचा उच्चार कठोर न करता मृदु करतात आणि मग शब्दामधे तो कठोर अपेक्षित असेल तर रोमन लिपीत h घालतात त्याचा प्रभाव की काय असे ते स्पेलिंग बनते. मग जो तो आपल्या चष्म्यातून रोमन लिपीचा उच्चार करता होतो...
फ्रेंचला फ्रेंचमधे फ्रांसे म्हणतात, आणि जर्मनचं जर्मन नाव डॉइच आहे हे कळलं म्हणून आपण लगेच ते शब्द थोडेच आपलेसे करतो
खुद्द संस्कृतला आपण गीर्वाण म्हणून थोडेच संबोधतो, असे म्हणून दुजोरा देणार होतो, परंतु ते फारच ऑब्व्हियस नि घिसेपिटे उदाहरण झाले असते, म्हणून आवरते घेतले.
मात्र, वरती या प्रतिसादात खुद्द श्री. जयदीप चिपलकट्टी यांनी कन्नडला कानडी असे संबोधून बहार आणली आहे, तथा आपल्या मुद्द्यावर अधिक प्रभावीपणे प्रकाश पाडला आहे.
(अवांतर: उद्या श्री. बाळ ठाकऱ्यांचे भूत येऊन जर (१) मुंबईचा उल्लेख आवर्जून नि अट्टाहासाने 'बाँबे' म्हणून करू लागले, नि (२) मुंबईचा उल्लेख 'बाँबे'व्यतिरिक्त इतर काहीही - आणि विशेषेकरून 'मुंबई' असा - करणाऱ्यास रस्त्यात गाठून (जातीने स्वतः वा शिवसैनिकांमार्फत) बदडू लागले, तरी तेही निर्विकारपणे पाहण्याची मनाची तयारी करून ठेवलेली आहे. असो.)
आपल्याकडे कोणत्याही गोष्टीचं प्रमाणिकरण करून तेच वापरायचा पायंडा पडण्याची शक्यता अजिबात नाही.
२) तसे प्रयत्न झाले तर चार राजकीय पक्ष ते प्रयत्न हाणून पाडतात.
३)बॅाम्बे हे नाव इंग्रजांनी पाडलेले नाहीच. पुर्वी सात कोळीवस्तींची बेटं जोडून एक मोठं बेट झालं. पोर्तुगिजांनी सुरत आणि सालसेटनंतर Bom Bem = good harbour म्हणून इंग्रजास आंदण दिले. गुजरात्यांनी त्यास बहुतेक मोंबई ( citation needed) म्हटले.
४)इतर भाषांतील शब्दांचा वाद निरर्थक वाटतो.
५)उगाच हा शब्द ऊगाच असा लिहिला नाही म्हणजे खूप झालं.
जन्मदिवस : पॉल मककार्टनी (१८ जून १९४२)
किरकोळ अपग्रेडचं काम पूर्ण झालं आहे. तसदीबद्दल क्षमस्व.
जन्मदिवस : गणितज्ज्ञ ब्लेझ पास्कल (१६२३), कृषितज्ञ, पुणे कृषी महाविद्यालयाचे पहिले भारतीय प्राचार्य पांडुरंग चिमणाजी पाटील (१८७७), गणितज्ञ, सांख्यिकीविज्ञ रामचंद्र बोस (१९०१), लेखक सलमान रश्दी (१९४७), शांतता नोबेलविजेत्या कार्यकर्त्या आँग सान स्यू की (१९४५)
मृत्युदिवस : पेशवाईतील एक मुत्सद्दी हरिपंत फडके (१७९४), 'पीटर पॅन'चा लेखक जे.एम. बॅरी (१९३७), तत्त्वज्ञ सईद झफरुल हसन (१९४९), 'आय.बी.एम.'चा संस्थापक टी.जे. वॉटसन (१९५६), नोबेलविजेता साहित्यिक विल्यम गोल्डिंग (१९९३), लेखक रमेश मंत्री (१९९८)
स्वातंत्र्यदिन : कुवेत (१९६१)
१६७६ : नेताजी पालकरांना शुद्ध करून पुन्हा हिंदू धर्मात घेतले.
१८६२ : अमेरिकेत गुलामगिरीची प्रथा बेकायदा.
१९६४ : वंश, वर्ण, धर्म, लिंग अशा कोणत्याही घटकानुसार भेदभाव करण्याला बंदी घालणारा 'सिव्हिल राइट्स अ‍ॅक्ट' अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष लिंडन जॉन्सन आणि सिनेटने संमत केला.
१९६६ : बाळ ठाकरे यांच्या घरी 'शिवसेना' स्थापन झाली.
१९७० : 'पेटंट कोऑपरेशन करारा'वर सह्या झाल्या.
१९७७ : झुल्फिकार अली भुट्टो यांचे सरकार उलथवून जनरल झिया उल हक यांनी पाकिस्तानातील सत्ता हाती घेतली.
१९७८ : इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू इयान बोथम यांनी पाकिस्तान संघाविरुद्ध लॉर्ड्स मैदानावर एकाच खेळीत ८ बळी घेतले आणि शतकसुद्धा काढले.
१९७८ : 'गारफील्ड' कॉमिक स्ट्रिपचे वृत्तपत्रात प्रथम प्रकाशन.
१९८१ : भूस्थिर कक्षेत फिरणारा भारताचा पहिला उपग्रह 'अ‍ॅपल' प्रक्षेपित.
१९९० : 'शेनगेन' कराराला संमती. करारात सामील युरोपियन देशांमध्ये नंतर समान व्हिसा प्रणाली सुरू झाली.
१९९० : द. आफ्रिकेत कृष्णवर्णीयांना काही सार्वजनिक ठिकाणी वावरण्यास बंदी घालणारा कायदा रद्द.
१९९१ : हंगेरीतून सोव्हिएत सैन्य बाहेर पडले.
२००८ : गुज्जर समाजाला ५% आरक्षणाचा राजस्थान सरकारचा निर्णय; खुल्या गटातल्या गरिबांना १४% आरक्षण
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 5 सदस्य आलेले आहेत.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


जीवन Archives - Smart Maharashtra

दिसामाजी काही उत्तम वाचावे…
महाराष्ट्रातील व्यक्ती आणि वल्ली
संकोचुणी काय झालासे लहान..
असे साहित्य वाचत राहण्यासाठी लाईक करा आमचे फेस बुक पेज www.facebook.com/SmartMaharashtraOnline मानवी जीवन हे अत्यंत गुंतागुंतीची आणि बहूजिनशी अशी बाब आहे. इतिहासाच्या प्रारंभिक अवस्थेत माणसाचे जीवन सहज सोपे असेलही, मात्र आजच्या धकाधकीच्या आणि स्पर्धेच्या युगात ते फार क्लिष्ट बनले आहे.जगण्याचा संघर्ष, प्रत्येक क्षेत्रातील जीवघेणी स्पर्धा,जबाबदाऱयांच ओझं आणि यशा-अपयशाची चिंता, आदींमुळे माणूस आपल्या क्षमता विसरत चालला आहे.प्रापंचिक सुखाच्या शोधत एक चाकोरीबद्ध जीवन जगतांना एकादी साधी […]
स्वातंत्र्यवीर सावरकर १३५ वी जयंती
आजच्या दिवशी, त्या वर्षी
१२ जून १८५७ रोजी ब्रिटीशांविरोधातील सातार्‍यातील उठावाची सुरुवात झाली. उमाजी नाईक यांनी १८२६ ते १८३१ दरम्यान इंग्रजांविरुद्ध बंड केले होते. १८२९ मध्ये नसरापूर येथे कप्तान राँबर्टसन व डेबि यांच्यावर हल्ला केला होता. १८२९ मध्ये प्रतापसिंह महाराजांना भेटून त्यांनी पुरंदरच्या वतनाची मागणी केली होती. इंग्रजांना सारा न देत मला द्या तो मी गोरगरीबांसाठी खर्च करेन असे […]
ते म्हणतात “काँग्रेसमुक्त भारत”… हे म्हणतात “मोदीमुक्त भारत” मग नक्की येणार कोण
’स्मार्ट महाराष्ट्र’ साठी लिहिते व्हा
आपले लेख smartmaharashtra@gmail.com या ईमेलवर पाठवू शकता.
तुम्ही नक्की शेतकरीच ना
कर्नाटकात कमळ फुलणार... -- May 15, 2018
त्रिपुरा यशानंतर आता कर्नाटक जिंकणार का भाजप
भारतातील बेरोजगारी; एक घातक समस्या... -- May 11, 2018
व्यंगनिबंधकार राज आणि मनसे -- May 8, 2018
विकृती आणि त्याच विकृत राजकारण -- April 20, 2018
स्वदेशी वस्तू चा स्वीकार आणि विदेशी वस्तूंवर बहिष्कार... -- April 10, 2018
शासकीय नोकरी: व्हा स्मार्ट.. करा अप्लाय
इंश्युरन्स रेग्युलेटरी अँड डेव्हलपमेंट ऑथॉरिटीला हवेत असिस्टंट मॅनेजर्स- भारतभर भरती: अंति... -- 08/17/2017
Show all of शासकीय नोकरी: व्हा स्मार्ट.. करा अप्लाय
वासनेचे शरीरसंबंध; जागतिक चिंतनाचा विषय
झाडे लावा - झाडे जगवा
कमी भांडवलात सुद्धा करता येण्यासारखे व्यवसाय
Instagram वर जोडले जा


prajkta: तिचा "व्हॅलंटाईन'

गाडीचा हॉर्न वाजला आणि "ती' कानात वारं भरल्यासारखं पळत सुटली. माडीच्या पायऱ्या धाड-धाड उतरत अवघ्या काही सेकंदात ती रस्त्यावर पोहोचली.
"अगं पडशील जरा हळू' हे अम्माचे शब्द तिच्यापर्यंत पोहोचलेही नाहीत.
खाली "तो' बाईकवर तिची वाट पाहत उभा होता. त्याने दिलेला गुलाबांचा गुच्छ हातात पकडत ती पटकन बाईकवर बसली. बाईकने वेग घेतला आणि त्या गल्लीतून बाहेर पडली. त्याच्या पाठीमागे बसून जाताना तिच्यासाठी स्वर्ग दोन बोटं उरला होता. गाडी हळू-हळू वळण घेत शहरातून बाहेर पडली आणि दोघांतील संवाद आकारू लागला.
तो ः कशी आहेस
ती ः कशी दिसतेय
तो ः थोडी खराब झाली आहेस (तिनं नुसतं हूँ केलं)
ती ः तू कसा आहेस
तो ः एकदम मस्त आणि आज तू भेटल्यामुळे तर एकदम मुडच मुड.
ती ः आजचं प्लॅनींग काय
तो ः आज व्हॅलंटाईन डे ना जाऊ नेहमीच्या ठिकाणी, मस्त गप्पा मारू, रात्री छानसं जेवण घेऊ.
ती ः मी याच दिवसाची तर वाट पाहते. नव्हे त्या साठीच जगते
तो ः तर..तर कोणी ऐकेल तर काय म्हणेल... बरं तू काही शॉपींग करणारेस
ती ः नाही, मला आज फक्त तुझा सहवास हवा बाकी काहीही नको.
तो ः ओके डिअर....
....त्याने गाडीचा वेग वाढविला. तासाभरात दोघांचं फेवरीट ठिकाण आलं सकाळचे दहा वाजत आलेले असूनही "त्या' टेकडीवरून खाली पाहिलं तरी दाट धुक्‍यामुळं फारसं काही दिसत नव्हतं. त्याने गाडी त्यांच्या ठरलेल्या झाडाखाली लावली. सॅकमधून चटई काढली, झाडाखाली अंथरली आणि तिच्या मांडीवर डोकं ठेऊन छानपैकी ताणून दिली. ती त्याच्या डोक्‍यावरून हात फिरवत राहिली आणि पुन्हा संवादांना जाग आली.
तो ः कशी आहेस
ती ः आत्ता खरं तर खूप खूष आहे. तू सोबत आहेस ना  364 दिवस वाट पाहिल्यानंतर आजचा दिवस उगवतो आणि मग अक्षरशः पिसाटल्यासारखं होतं. काल रात्रीपासून आजच्या सकाळचे वेध लागले होते. मघाशी जेव्हा तुझ्या बाईकवर मागे बसले तेव्हा सारं जग मुठीत आल्यासारखं वाटलं 364 दिवस वाट पाहिल्यानंतर आजचा दिवस उगवतो आणि मग अक्षरशः पिसाटल्यासारखं होतं. काल रात्रीपासून आजच्या सकाळचे वेध लागले होते. मघाशी जेव्हा तुझ्या बाईकवर मागे बसले तेव्हा सारं जग मुठीत आल्यासारखं वाटलं आपण एरव्ही का भेटत नाही
 दरवर्षीप्रमाणे पुन्हा तोच प्रश्‍न विचारलास आणि तुला माझं उत्तर माहित आहेच. जाऊ दे अम्मा त्रास देते
ती ः फारसां नाही. वर्षभर तिचं ऐकते; मग आज ती मला काहीही म्हणत नाही. बरं तुझी तब्येत कशी आहे
तो ः "वेल अँड गुड' हल्ली काम जास्त झालं की थकवा जाणवतो.
ती ः औषधं घ्यावीत. तब्येतीकडे दुर्लक्ष करू नये.
तो ः तू आणि तुझा सहवास हेच माझं टॉनिक.
ती ः चल काहीतरीच
तो ः लाजलीस...हाय कलेजा खल्लास झाला
संवादांचे मळे फुलत राहिले आणि दिवस यथावकाश मावळतीकडे झुकलां. बाईकने पुन्हा शहराच्या दिशेने धाव घेतली. छानशा रेस्टॉरंटमध्ये दोघांनी मस्तपैकी जेवण घेतलं. दिवसभराचा प्रत्येक क्षण एकमेकांच्या सहवासात दोघेही आसुसून जगले आणि निरोपाची वेळ आली.
बाईक माडीखाली येऊन उभी राहिली. ती उतरली. त्यानं तिचा हात हातात घेतला.
तो ः पुढच्या वर्षी भेट होईल असं वाटत नाही  समजा काही घडलंच तर मित्र तुला फोन करेल. जमलंच तर येऊन जा
तो ः डॉक्‍टरांचं म्हणणं शेवटची स्टेज सुरू आहे. बहुधा महिनाभरच हातात आहे. माझी इच्छा होती फक्त आजचा दिवस मिळावा आणि आज मी तुझ्या सहवासाचा आनंद आकंठ घेऊन जात आहे. जगलोच तर पुढच्या वर्षी भेटूच....नाहीतर फोन येईलच. बाय....
....एवढं म्हणून त्यानं एकदा दिला डोळे भरून पाहून घेतलं. ती काही म्हणण्यापूर्वी तिच्या चेहऱ्यावरून हात फिरवून तो निघूनही गेला.
जाणाऱ्या बाईकडे पाहत ती मटकन खाली बसली...दिवसभरात एकाही शब्दानं बोलला नाही. कशी तरी बाजूला जाऊन ती माडीच्या पायरीवर बसली आणि भूतकाळ समोर उभा राहिला. पाच वर्षांपूर्वी एचआयव्ही तपासणी कॅंपमध्ये भेटला. किती भरभरून बोलत होता. त्याचं ते बोलणंच आपल्याला आवडलं. आपणहून त्याच्याकडे ओढली गेले. खोलीवर बोलावल्यावर आला. अगदी भरभरून बोलला. बोलताना त्याला चुकीचे रक्त मिळाल्याने एचआयव्ही झाल्याचं समजले; पण सारं विसरून तो जगण्याशी लढतोय आणि इतरांनाही बळ देतोय हे पाहून त्याचा कित्ती हेवा वाटलां. भेटीतून दोघांत प्रेम वाढलं; एकदा अचानक प्रकृती बिघडल्यावर मी अगदी धावत पळत त्याच्याकडे गेले. त्या वेळी त्याने विचित्र अट घातली. "माझ्यावर प्रेम करीत असशील तर वर्षात फक्त एकदाच भेटायचं ते ही "व्हॅलंटाईन डे' ला कारण आपली पहिली भेट त्याच दिवशी झाली होती. त्यानंतर वर्षाचे 364 दिवस वाट पहायचे आणि एक दिवस त्याच्या सोबतीनं जगायचं सुरू झालं...
तिनं डोळे पुसले...हळू-हळू माडीच्या पायऱ्या चढून खोलीपाशी आली. अम्मा होतीच.
"छान' एवढंच उत्तर दिलं आणि ती आतल्या खोलीत गेली. कपडे बदलताना त्याच्या सहवासाचं सोबत आलेलं अत्तर क्षीण होत गेलं; मात्र सगळा दिवस मनात खोलवर रूतून बसला.
अम्माचे शब्द कानावर पडले, "अगं उद्या रात्री तो शेठ भिकूमल येणार आहे' त्याला खूष कर दहा हजार देणार आहे. मी ऍडव्हान्स घेऊन ठेवलाय.
"हूँ' म्हणत तिनं लाईट घालविली. आजचा मयूरपंखी दिवस खऱ्या अर्थाने जगल्यानंतर आता ती 364 दिवस रोजच्या मरणाला सामोरे जाणार होती.
जगण्या-मरण्याचे ज्याचे त्याचे प्राक्तन ठरलेलेच....
खुप चांगली गोष्ट आहे...
हे माझे मायबाप वाचक
ंमी आहेच जरा असा एकटा एकटा राहणारा वाळकं पान गळताना तन्मयतेनं पाहणारा


ब्लोग सन्केत स्थळाशि जोडायचा आहे : - Marathi Corner a marathi forum| मराठी कॉर्नर एक मराठी फोरम

मुख्य पान मेंबर नसलेल्यांसाठी Problems| तक्रारी
ब्लोग सन्केत स्थळाशि जोडायचा आहे :
Register करताना येणा~या आडचणी, किंवा इतर कोणत्याही आडचणी इथे लिहून कळवा. आम्ही आपणास आवश्य मदत करू.
ब्लोग सन्केत स्थळाशि जोडायचा आहे :
माझा ब्लोग आपल्या मराठी कोर्नर या सन्केत स्थळाशि जोडायचा आहे पण ते काहि तान्त्रिक त्रुटि मुळे शक्य होत नहिये. क्रुपया योग्य ती दखल घेउन मार्ग्दर्शन करावे.
Re: ब्लोग सन्केत स्थळाशि जोडायचा आहे :
मराठी कॉर्नरची "ब्लॉग जोडा" ही सुविधा लवकरच पुन्हा सुरू होत आहे. तसा इमेल आपल्याला पाठवला जाईल ज्यानंतर तुम्ही तुमचा ब्लॉग मराठी कॉर्नरशी जोडू शकाल.
मराठी कॉर्नर ग्लोबल मॉडरेटर
लेखमाला स्पर्धा- फेब्रुअरी २०११
आपली ओळख करून द्या
प्रदूषण क्षणिका (३) - वारे - पूर्वी आणि आता
लॅपटॉप घेऊ कि नेटबुक
श्रावणात : अंत आणि आरंभ
तुमचा ब्लॉग आमच्याशी जोडा
ही सुविधा लवकरच पुन्हा सुरू होत आहे.
मराठी कॉर्नरची संक्षिप्त माहिती


मुलुंड जिमखान्याचा पलावावर दणदणीत विजय

मुलुंड जिमखान्याचा पलावावर दणदणीत विजय
मुलुंड जिमखान्याचा पलावावर दणदणीत विजय
अंडर 16 टी-20 चॅम्पियन्स ट्रॉफीमध्ये मुलुंड जिमखान्याने पलावा सीटी डोंबिवली पूर्वचा दणदणीत पराभव केला. प्रथम फलंदाजी करणाऱ्या मुलुंड जिमखानाच्या संघाने 20 षटकांत चार गडी गमावत 248 धावा ठोकल्या. मात्र 249 धावांचा पाठलाग करताना पलावाचा संघ गडगडला आणि मुलुंड जिमखान्याने हा सामना 174 रन्सनी खिशात घातला. 54 चेंडूंत शतक करणाऱ्या अमोघ कार्तिकला सामनावीर म्हणून घोषित करण्यात आले.
खानोलकर स्मृती टेनिस स्पर्धा शिवाजी पार्क जिमखान्यावर रंगणार
ठाण्याच्या झैद अहमदने पटकावले राज्य कॅरमचे पहिलेवहिले विजेतेपद
यूके युनायटेडने जिंकली डब्ल्यूसीजी रिंक हाॅकी स्पर्धा
सेंट्रल रेल्वेच्या महिलांचा डब्ल्यूसीजी रिंक हाॅकी स्पर्धेवर कब्जा
देविंदर वाल्मिकीच्या डबल गोलमुळे यूके युनायटेड उपांत्य फेरीत
युवराज वाल्मिकीचा गोल्सचा सिक्सर, यूके युनायटेडचा दणदणीत विजय
ठाण्याच्या राहुल सिंगचा राज्य बाॅक्सिंग स्पर्धेत सुवर्णपंच
सीसीअाय बॅडमिंटनमध्ये विप्लव कुवळेला तिहेरी मुकुट
अव्वल मानांकित टायरन परेराला सेमीफायनलमध्ये पराभवाचा धक्का
टायरन परेरा याची विजयी घोडदौड सुरूच
टायरन परेरा, विक्रांत निनावेची उपांत्यपूर्व फेरीत धडक
कधी पाहिली आहे का अशी रॅली
रस्त्यावर राहणाऱ्या मुलांचा कॅफे...बॉम्बे टू बार्सेलोना
उमेश कामत सांगतोय 'भेटते ती अशी'
पापलेट, कोळंबी, खेकडा आणि गोव्याचं स्पेशल कालवण मुंबईत गोवा फेस्टिव्हलची धूम
काळा घोडा नाही, हरा घोडा फेस्टिव्हल
मराठमोळ्या सणांची 'आस्वादि'क मेजवानी


सांगली जिल्हा - विकिपीडिया

शिराळा - वाळवा - तासगांव - खानापूर (विटा) - आटपाडी - कवठे महांकाळ - मिरज - पलूस - जत - कडेगांव
८,५७८ चौरस किमी (३,३१२ चौ. मैल)
३२८ प्रति चौरस किमी (८५० /चौ. मैल)
सांगली (लोकसभा मतदारसंघ), हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)
इस्लामपूर • खानापूर • जत • तासगाव-कवठे महाकाळ • पलूस-कडेगाव • मिरज • शिराळा • सांगली
संजयकाका पाटील, राजू शेट्टी
हा लेख सांगली जिल्ह्याविषयी आहे. सांगली शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या
३ विशेष हे मराठी माणसाचे व्यवच्छेदक लक्षण होय. मराठी माणसाच्या जीवनात अढळ असे स्थान असलेल्या मराठी नाटकाचे उगमस्थान म्हणजे सांगली जिल्हा होय. येथेच विष्णुदास भावे यांनी पहिले मराठी नाटक सीतास्वयंवर सादर केले.
८ सांगली जिल्ह्यातील सहकारी बँका आणि पतपेढ्या (२०१०सालच्या डिसेंबरमधील स्थिती)
१० जिल्ह्यातील काही प्रसिद्ध व्यक्ती
१४ साखर कारखान्यांची यादी
सांगली जिल्हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण व आग्नेय दिशेला आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ८,५७२ चौ. कि. मी. असून जिल्ह्याच्या उत्तरेला व वायव्येला सातारा, उत्तर व ईशान्येला सोलापूर, पूर्वेला विजापूर (कर्नाटक), दक्षिणेला बेळगाव (कर्नाटक), नैर्ऋत्येला कोल्हापूर व पश्चिमेला रत्‍नागिरी हे जिल्हे आहेत. पश्चिमेकडील शिराळा तालुका सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेत येतो. जिल्ह्याचा पश्चिम भाग डोंगराळ आहे. कृष्णा खोर्‍याचा परिसर मात्र सपाट मैदानी स्वरूपाचा आहे.
सांगली जिल्ह्यातील तालुके :- शिराळा, वाळवा, तासगांव, खानापूर (विटा), आटपाडी, कवठे महांकाळ, मिरज, पलूस, जत व कडेगांव
जिल्ह्यात जागोजागी भिन्नभिन्न भौगोलिक, आर्थिक व सामाजिक स्थिती आहे. जत, आटपाडी, कवठे महांकाळ हे कायम दुष्काळी तालुके आहेत. पलूस, वाळवा, मिरज तालुक्यांतील अनेक गावांना कायम पुराचा धोका असतो. शिराळा, कडेगाव, खानापूर हे डोंगरी तालुके आहेत. एका टोकाच्या शिराळा तालुक्यात जंगल आहे. तर दुसरीकडे जत तालुक्यात मैलोनमैल ओसाड जमीन आहे. महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेवर असलेल्या सांगलीचा निम्मा लोकव्यवहार कानडी भाषेत चालतो. जिल्ह्याची पूर्व-पश्चिम लांबी २०५ किमी व उतर-दक्षिण लांबी ९६ किमी आहे.
सांगली जिल्हा कृष्णा, वारणा नदी व उत्तरेस महादेवाच्या डोंगराखालील पठार व माणगंगा नदीच्या पात्रात वसला आहे. कृष्णा नदीची जिल्ह्यातली लांबी १०५ कि.मी आहे. जिल्ह्याचे तापमान किमान १४ अंश सेंटिग्रेड व कमाल ४२ अंश सेंटिग्रेड यांदरम्यान असते. जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान ४००-४५० मिलिमीटर आहे. जिल्ह्याची २००१सालची लोकसंख्या २८,२०,५७५ इतकी आहे.
सातारा जिल्ह्याच्या दक्षिणेचे चार तालुके व कर्नाटक सीमेलगतचे दोन तालुके मिळून १-८-१९४९ रोजी सहा तालुक्यांचा दक्षिण सातारा जिल्हा निर्माण झाला होता. त्यामध्ये जत, औंध, कुरुंदवाड, मिरज व सांगली संस्थानिकांच्या अधिपत्याखालील गावांचा समावेश होता. पुढे संयुक्त महाराष्टाच्या स्थापनेनंतर २१ नोव्हेंबर १९६० रोजी दक्षिण सातारा या जिल्ह्याचे नाव सांगली जिल्हा असे केले. या जिल्ह्यात १९६५ साली कवठे महांकाळ व आटपाडी हे नवे दोन तालुके निर्माण केले गेले. १९९९ साली तत्कालीन महाराष्ट्र सरकारने (युती सरकारने) पलूस तालुक्याची आणि नंतरच्या सरकारने २८ मार्च २००२ रोजी जिल्ह्यात कडेगाव नावाच्या १०व्या तालुक्याची निर्मिती केली. सांगलीचे गणपती मंदिर हे खाजगी असल्यामुळे त्याचा सर्वा खर्च श्रीमंतराजे हे करतात.
विशेष हे मराठी माणसाचे व्यवच्छेदक लक्षण होय. मराठी माणसाच्या जीवनात अढळ असे स्थान असलेल्या मराठी नाटकाचे उगमस्थान म्हणजे सांगली जिल्हा होय. येथेच विष्णुदास भावे यांनी पहिले मराठी नाटक सीतास्वयंवर सादर केले.[संपादन]
औरंगजेबाच्या छावणीचे कळस कापून आणणारे विठोजीराव चव्हाण व प्रतिसरकारचे प्रणेते नाना पाटील यांच्यासारख्या खंद्या वीरांना जन्म देणारी ही भूमी आहे. कलावंतांचा जिल्हा म्हणूनही सांगली प्रसिद्ध आहे. उत्तम दर्जाच्या तंतुवाद्यांची निर्मिती हे सांगली जिल्ह्याचे वैशिष्ट्य आहे.
संस्थानी खाणाखुणा, सुंदर कृष्णाकाठ आणि सहकारमहर्षी वसंतदादा पाटील यांचे जन्मस्थान हीदेखील सांगलीची ठळक वैशिष्ट्ये सांगता येतील. नाट्यपंढरी व कलावंतांचा म्हणून ओळखला जाणारा हा जिल्हा औद्योगिक क्षेत्रात तसेच कृषी क्षेत्रातही प्रगती साधण्याचा प्रयत्‍न करत आहे.
सांगली जिल्हा साखरपट्ट्यात येत असल्यामुळे येथे अनेक साखर-कारखाने आहेत. वसंतदादा पाटील शेतकरी सहकारी साखर कारखाना हा आशिया खंडातील क्र.१ चा सहकारी साखर कारखाना आहे.
नारायण श्रीपाद राजहंस, ऊर्फ बालगंधर्व, (जन्म : २६ जून, इ.स. १८८८ ; नागठाणे, सांगली, महाराष्ट्र - मृत्यू १५ जुलै, इ.स. १९६७) या नावाने अधिक लोकप्रिय असलेले विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातील मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटांतील अभिनेता, गायक आणि नाट्यनिर्माते. रंगभूमीवर स्त्रिया अभिनय करीत नसतानाच्या काळात आपल्या हुबेहुब रंगवलेल्या स्त्री-भूमिकांमुळे बालगंधर्वांनी मोठी लोकप्रियता मिळवली. नाट्यगीतांसह ख्याल, ठुमरी, गझल, दादरा, भक्तिगीते यांसारख्या गायन प्रकारांवरही त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते. बालगंधर्व भास्करबुवा बखले यांचे शिष्य आणि मास्तर कृष्णरावांचे गुरुबंधू होत. कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांचे गाणे ऐकून बाळ गंगाधर टिळकांनी त्यांना बालगंधर्व ही पदवी बहाल केली. पुढे ते त्याच नावाने लोकप्रिय झाले.
प्राचीन इतिहास असलेल्या सांगली जिल्ह्याने मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, यादव, बहामनी व मराठी आदी सत्तांचा उत्कर्ष व ऱ्हास अनुभवला. पेशवाईच्या काळात सांगली हे स्वतंत्र संस्थान होते. या संस्थानांवर पटवर्धन घराण्याची सत्ता होती. मिरज हेदेखील संस्थान होते. स्वातंत्र्यपूर्व काळात सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत जिल्ह्यातील शिराळा तालुक्यातील बिळाशी येथे मोठा सत्याग्रह झाला होता. गोरक्षनाथ महाराजांनी ( नवनाथांतले दुसरे नाथ) शिराळ्यामध्ये ३२ शिराळा येथे सुरू केलेला नागपंचमीचा उत्सव जगप्रसिद्ध आहे.मिरज येथील तंतुवाद्ये अतिशय प्रसिद्ध असून येथील वाद्ये जगभर पाठविली जातात
राष्ट्रीय महामार्ग क्र.४ हा पुणे व बंगलोर या शहरांना जोडणारा महामार्ग जिल्ह्यातून जातो.
मिरज-पुणे व मिरज-कुर्डुवाडी-लातूर हे लोहमार्ग जिल्ह्यातून जातात. मिरज हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. सांगली हा महत्त्वाचा जिल्हा असल्याने आपल्याला येण्याची जाण्याची सोय चांगली आहे.
जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात विशेषत: शिराळे तालुक्यात पिवळसर, तांबूस, तपकिरी जमीन; तसेच मिरज, तासगाव तालुक्यात करडी व कृष्णा, वारणा, येरळा या नद्यांच्या खोर्‍यांत काळी-कसदार जमीन आढळते.
सांगली जिल्ह्यात ज्वारी हे प्रमुख पीक असून येथे घेतली जाणारी मालदांडी ही ज्वारीची जात विशेष प्रचलित आहे. सांगलीची हळद व येथील हळद-बाजार पूर्ण भारतात प्रसिद्ध आहेत. उसाचे पीकदेखील जिल्ह्यात मोठया प्रमाणावर घेतले जाते. अलीकडील काळात सांगली जिल्हा द्राक्षोत्पादनासाठी प्रसिद्धीस आला असून त्यांतल्यात्यांत तासगाव व मिरज तालुके द्राक्ष उत्पादनात जिल्ह्यात अग्रेसर आहेत. द्राक्षापासून बेदाणे तयार करण्याचे उद्योग वाढत आहेत. याशिवाय कृष्णा नदीकाठच्या प्रदेशात-म्हणजे मिरज, तासगाव व वाळवे या तालुक्यांच्या कांही भागांत तंबाखूचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते.
जिल्ह्यातील प्रमुख पिके- बाजरी, भात (तांदूळ). ज्वारी, गहू, मका, ऊस, भुईमूग, हळकुंड/हळद, सोयाबीन, द्राक्षे, डाळिंब, कापूस
लोकसभा मतदारसंघ : सांगली - मिरज,सांगली, पलूस-कडेगांव, खानापूर, तासगाव-कवठे-महांकाळ व जत हे विधानसभा मतदारसंघ मिळून सांगली लोकसभा मतदारसंघ तयार झाला आहे. (जिल्ह्यातील इस्लामपूर व शिराळा विधानसभा मतदारसंघ कोल्हापूर जिल्ह्यातील हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघाला जोडण्यात आले आहेत.)
विधानसभा मतदारसंघ : जिल्ह्यात आठ विधानसभा मतदारसंघ आहेत- [[मिरज], सांगली, इस्लामपूर, शिराळा, पलूस-कडेगाव, खानापूर, तासगांव-कवठे महांकाळ व जत.
जिल्ह्यात जिल्हा परिषदेचे ६१ मतदारसंघ आहेत, तर पंचायत समितीचे १२२ मतदारसंघ आहेत.
सांगली जिल्ह्यातील सहकारी बँका आणि पतपेढ्या (२०१०सालच्या डिसेंबरमधील स्थिती)[संपादन]
सांगली जिल्ह्यात एकूण नागरी सहकारी बँकांची संख्या २५ असून त्यात २ हजार कोटीच्या ठेवी आहेत. २५ बँकांपैकी ५ बँकांचे परवाने रद्द झाले आहेत. रिझर्व्ह बँकेचे निर्बंध असलेल्या २ बँका आहेत. चार बँकांचे विलीनीकरण झाले आहे, तर दोन विलीकरणाच्या मार्गावर आहेत.
परवाना रद्द झालेल्या बँका कुपवाड अर्बन, मिरज अर्बन, यशवंत. लॉर्ड बालाजी, वसंतदादा.
रिझर्व्ह बँकेचे निर्बंध असलेल्या बँका : कृष्णा व्हॅली, धनश्री महिला.
बंद पडून विलीनीकरण झालेल्या बँका : आष्टा अर्बन बँकेचे अपना बँकेत, पार्श्वनाथ बँकेचे कराड बँकेत, तर मुरघा राजेंद्र व आण्णासाहेब कराळे बँकांचे सारस्वत बँकेत विलीनीकरण झाले आहे.
संचालक मंडळ बरखास्त झालेल्या बँका (इ.स. २०१२ची स्थिती) : सांगली जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक. या बँकेचे संचालक मंडळ २९ मार्च २०१२ रोजी बरखास्त करण्यात आले. बरखास्त संचालकांत उपाध्यक्ष संग्रामसिंह देशमुख आणि विद्यमान संचालक शिवसेनेचे आमदार अनिल बाबर, राष्ट्रवादी काँग्रेसचे माजी आमदार विलासराव शिंदे यांचा समावेश आहे..
सांगली जिल्ह्यात एकूण १२०० पतसंस्था असून त्यात सुमारे ५०० कोटींच्या ठेवी आहेत. अडचणीतील पतसंस्था ८८ आहेत. चौकशी सुरू असलेल्या पतसंस्था ९६ तर प्रशासक व अवसायनातील संस्था २४० आहेत.
सांगली जिल्ह्यातील सहकारी पतसंस्थांपैकी ६८ नागरी सहकारी पतसंस्थांत ७९ कोटी रुपयांचा घोटाळा झाल्याचे निदर्शनास आले आहे.
जिल्ह्यातील २३ नागरी सहकारी पतसंस्थांतील २७ कोटी रुपयांच्या अपहारासाठी निरनिराळ्या पोलीस ठाण्यात गुन्हे नोंदविण्यात आले आहेत. तर ४५ संस्थांची सहकार कायद्याच्या कलम ८८ अन्वये चौकशी सुरू आहे. जनलक्ष्मी, मुस्लिम अर्बन, संपत, साईनाथ महिला, सेंच्युरी अशा काही संस्थांवर फौजदारी कारवाई झाली आहे.
गणपती मंदिर, मिरजेचा दर्गा, संगमेश्वर मंदिर (हरिपूर), प्रचितगड व चांदोली धरण/अभयारण्य, बत्तीस शिराळा, तासगांव येथील गणेश मंदिर, दांडोबा अभयारण्य, शुकाचारी गुहा
गणेशदुर्ग किल्ला : कृष्णेकाठी वसलेले सांगली शहर हे जिल्ह्याचे मुख्यालय असून, गावात मध्यभागी गणेशदुर्ग हा किल्ला आहे.
गणेश मंदिर : १८४४ मध्ये श्रीमंत आप्पासाहेब पटवर्धन यांनी बांधलेले येथील गणेश मंदिर प्रसिद्ध असून भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्याच्या वेळी महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांनी या मंदिरात बैठका घेतल्याचे उल्लेख इतिहासात आढळतात.
कृष्णा व वारणा नद्यांचा संगम : सांगलीपासून जवळच हरिपूर येथे कृष्णा व वारणा या नद्यांचा संगम झाला असून येथील संगमेश्र्वराचे मंदिर प्रसिद्ध आहे. येथेच महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री वसंतदादा पाटील यांचे स्फूर्तिस्थळ नावाचे स्मारक आहे.
कृष्णा-येरळा संगमावरील ब्रम्हनाळ आणि बहे येथील रामलिंग इत्यादी ठिकाणे प्रसिद्ध आहेत.
मिरज : मिरज हे एक महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन असून येथील भुईकोट किल्ला, वानलेस मिशन दवाखाना व मीरासाहेब अवलियाचा दर्गा प्रसिद्ध आहेत.
ख्वाजा मीरासाहेब दर्गा : हा ५०० वर्षे जुना असून, सर्व धर्मांतील व पंथातील लोक येथे दर्शनास येतात.
सागरेश्वर अभयारण्य : सांगलीजवळील सागरेश्वर अभयारण्य प्रसिद्ध आहे. खानापूर, पलूस, वाळवा या तालुक्यांत हे अभयारण्य पसरले असून हे हरणांसाठी राखीव आहे.या अभयारण्याची निर्मिती वृक्षमित्र.धों.म.मोहिते यांनी केली. त्यांना सागरेश्वर अभायारण्याचे जनक म्हटले जाते.
चांदोली (ता. बत्तीस शिराळा) : हे धरण वारणा नदीवर बांधण्यात आलेले आहे. या धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात चांदोली हे अभयारण्य येते. या जंगलात गवा ,अस्वल, बिबट्या हे प्राणी आढळतात
औदुंबर : सांगली जिल्ह्यातील औदुंबर येथे कृष्णाकाठी दत्त मंदिर आहे. औदुंबर येथे राहूनच प्रसिद्ध कवी सुधांशू यांनी काव्यसाधना केली.
पेंटलोद येथील प्रचितगड, बाणूरचा भूपाळगड, तासगावचे गणपती मंदिर, कवठे-एकंद येथील सिद्धारामाचे मंदिर व त्या ठिकाणी दसर्‍याच्या वेळी रात्रभर होणारी फटाक्यांची आतषबाजी विशेष प्रसिद्ध आहे.
दंडोबा येथील उंच टेकडीवर शंकराचे प्राचीन मंदिर आहे.
जिल्ह्यातील काही प्रसिद्ध व्यक्ती[संपादन]
नारायण श्रीपाद राजहंस, ऊर्फ बालगंधर्व
मंगेशकर कुटुंबीय सुमारे १४ वर्षे सांगलीत वास्तव्यास होते. चित्रपट संगीतदिग्दर्शक बाळ पळसुलेही सांगलीचेच. 'गुरुकुल या नावाने एक वर्षापासून संगीत विद्यालय सुरू झाले आहे विदुषी मंजुषा पाटील यांनी द वि काणबुवा प्रतिष्ठानच्या वतीने हे विद्यालय पद्मभूषण वसंतदादा पाटील स्मारक , स्टेशन चौक येथे सुरू केले आहे
सहकार क्षेत्राला निर्णायक वळण देणारे व आपल्या मुख्यमंत्रीपदाच्या कारकीर्दीत महाराष्ट्राला विकासाकडे नेणारे महत्त्वाचे निर्णय घेणारे वसंतदादा पाटील यांची कर्मभूमी व जन्मभूमी म्हणजे सांगलीच होय. वसंतदादांचा जन्म मिरज तालुक्यातील पद्माळे या गावचा होय. त्यांनी अनेक वर्षे विधिमंडळात व संसदेत सांगलीचे प्रतिनिधित्व केले.
जिल्ह्यात सांगली, मिरज, विटा, कवठे-महांकाळ व इस्लामपूर या ठिकाणी औद्योगिक वसाहती आहेत. जिल्ह्यात बारा साखर कारखाने असून सांगली येथील वसंतदादा पाटील सहकारी साखर कारखाना हा देशातील सर्वाधिक दैनिक गाळप क्षमतेचा व आशियातील सर्वांत मोठा सहकारी साखर कारखाना आहे. उधोगांमध्ये साखरउद्योगा व्यतिरिक्त इतर अनेक व्यवसायांसाठी सांगली प्रसिद्ध आहे. उदा० हळद, मिरची, द्राक्षे, भडंग, आणि असे सांगलीतले बरेचसे उद्योग भारतात प्रसिद्ध आहेत .सांगलीच्या बाजारपेठेमधून महाराष्ट्रात व कर्नाटकात मालाची आवक - जावक आहे. येथील विष्णुअण्णा फळ मार्केट, मार्केट यार्ड, सांगली-मिरज .एम.आय.डी.सी. (औधोगिक वसाहती)मधून अनेक प्रसिद्ध उत्पादने जगाच्या कानाकोपर्‍यात पोहचत आहेत. चिंतामणि मोटर्स ही भारतात र्मोडिफाइड गाडी बनवण्यासाठी ओळखले जाते. तसेच महाराष्ट्र कार ओल्ड पार्ट्स , ही फर्म सर्व लेटेस्ट कार्सचे जुना व नवे स्पेअर पार्ट्‌स भारतभर पोहोचवण्यासाठी ऑनलाइन सिविधा देते. हिची अधिक महिति आपन caroldpart.com वर मिळते. सांगली-कोल्हापूर रोडवर पश्चिम महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ आणि जुना लोखंड बाजार आहे. या मार्केटमध्ये १७० दुकाने असून हे सांगली लोखंड मार्केट. नावाने ओळखले जाते. याची स्थापना सलीम नदाफ यानी केली असून ते मार्क्टचे अध्यक्ष आहेत (इ.स. २०१५)
१ वसंतदादा पाटील सहकारी साखर कारखाना सांगली
२ विश्वासराव नाईक सहकारी साखर कारखाना यावंतनगर, शिराळा
३ राजारामबापू पाटील सहकारी साखर कारखाना साखराळे, वाळवा
४ हुतात्मा किसन आहेर सहकारी साखर कारखाना वाळवा,
५ महांकाली सहकारी साखर कारखाना राजारामबापू नगर, कवठे महांकाळ
६ यशवंत सहकारी साखर कारखाना नागेवाडी, खानापूर
७ सोनहिरेराहकारी साखर कारखाना वांगी(कडेगाव), खानापूर (विटा)
८ डोंगराई सागरेश्र्वर सहकारी साखर कारखाना रायगाव, खानापूर, (विटा)
९ माणगंगा सहकारी साखर कारखाना लोणार सिद्धनगर, आटपाडी
१० तासगाव सहकारी साखर कारखाना तुरची, तासगांव
११ राजे विजयसिंह डफळे शेतकरी सहकारी साखर कारखाना तिप्पेहळ्ळी, जत
१२ निनाईदेवी सहकारी साखर कारखाना कोकरूड, शिराळा
१३ उदगिरी शुगर अँड पॉवर लि. बामणी-पारे, खानापूर(विटा)
सांगली एन.आय.सी (इंग्लिश मजकूर)
सांगली जिल्हा - मराठीमाती
कोकण • औरंगाबाद • अमरावती • नागपूर • नाशिक • पुणे
इतिहास - भूगोल - अर्थव्यवस्था - पर्यटन - मराठी भाषा - मराठी लोक - मराठी साहित्य - मराठी चित्रपट - महाराष्ट्रीय भोजन
नागपूर • चंद्रपूर • भंडारा • गोंदिया • गडचिरोली • अमरावती • अकोला • वाशीम • हिंगोली • नांदेड • वर्धा • यवतमाळ • बुलढाणा • ठाणे • मुंबई उपनगर • मुंबई जिल्हा • रायगड • रत्‍नागिरी • सिंधुदुर्ग • नाशिक • अहमदनगर • पुणे • सातारा • सांगली • कोल्हापूर • नंदुरबार • धुळे • जळगाव • औरंगाबाद • जालना • परभणी • बीड • लातूर • उस्मानाबाद • सोलापूर• पालघर
अहमदनगर • अमरावती• औरंगाबाद • इचलकरंजी • कोल्हापूर • ठाणे • नवी मुंबई • नाशिक • नागपूर • पुणे • पिंपरी चिंचवड • सोलापूर • धुळे • जळगाव • सांगली • कराड • सातारा• मिरज
यशवंतराव चव्हाण · मारोतराव कन्नमवार · वसंतराव नाईक · शंकरराव चव्हाण · वसंतरावदादा पाटील · शरद पवार · अब्दुल रहमान अंतुले · बाबासाहेब भोसले · शिवाजीराव निलंगेकर · सुधाकर नाईक · मनोहर जोशी · नारायण राणे · विलासराव देशमुख · सुशीलकुमार शिंदे · अशोक चव्हाण · पृथ्वीराज चव्हाण · देवेंद्र फडणवीस
मिरज • तासगाव • कवठेमहांकाळ • जत
विटा • आटपाडी • पलुस • कडेगांव
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल १२ मार्च २०१८ रोजी १४:०० वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


साचा:फॉर्म्युला वन संघ - विकिपीडिया

कारनिर्माते आणि चालक - २०१७ फॉर्म्युला वन हंगाम
स्कुदेरिआ फेरारी फोर्स इंडिया-मर्सिडीज-बेंझ हास एफ.१ संघ-स्कुदेरिआ फेरारी मॅकलारेन-होंडा रेसिंग एफ१ मर्सिडीज-बेंझ
रेड बुल रेसिंग-टॅग हुयर रेनोल्ट सौबर-स्कुदेरिआ फेरारी स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो विलियम्स-मर्सिडीज-बेंझ
५५. कार्लोस सेनज जेआर
ईतर चालक: २२. जेन्सन बटन (मॅकलारेन-होंडा रेसिंग एफ१), २६. डॅनिल क्वयात (स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो), ३०. जॉलिओन पामर (रेनोल्ट), ३६. अँटोनियो गियोविन्झी (सौबर-स्कुदेरिआ फेरारी), ४०. पॉल डि रेस्टा (विलियम्स-मर्सिडीज-बेंझ).
फॉर्म्युला वन मार्गक्रमण साचे
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल १७ नोव्हेंबर २०१७ रोजी १०:४५ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


somesh G A Computer

विज्ञानातील नोबेल पारितोषिके: विज्ञानातील नोबेल पारितोषिके Country No. United States 251 Germany 84 United Kingdom 83 France 36 Switzerland 20 Russia 17 Japan 17 Netherlands 16 Canada 15 Sweden 15 Austria 14 Italy 12 Australia 11 Hungary 10 Country No. India 4 China 4 Egypt 1 महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान (MOM): महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान ( MOM ) PowerPoint Presentation: Nurturance of Excellence & Talent of students step by step every year from 11 yrs. to 18 yrs. so that the students strive to achieve international laurels like Nobel prize in the long run. Objective MOM परीक्षेचे फायदे: MOM परीक्षेचे फायदे महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान: महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान: महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान: महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान: महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान * एका इयत्त्तेतून कमीतकमी ४० विद्यार्थी बसणे आवश्यक. महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान: महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान: महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान PowerPoint Presentation: परीक्षेचा रिपोर्ट परीक्षा शुल्क : परीक्षा शुल्क परीक्षा फीस शाळेचा शेअर * ALC शेअर MFO 5 th 100 15 25 60 6 th 100 15 25 60 7 th 100 15 25 60 8 th 125 18.75 31.25 75 9 th 125 18.75 31.25 75 10 th 125 18.75 31.25 75 शाळेचा शेअर हा विद्यार्थ्यांची परीक्षा त्यांच्या शाळेत घेण्यासाठी आहे व तो ALC ने परीक्षा झाल्यानंतर देणे अपेक्षित आहे. प्रश्नसंच: प्रश्नसंच प्रश्नसंच किंमत: प्रश्नसंच किंमत इयत्ता किंमत ALC शेअर MFO 5 th 150 45 105 6 th 150 45 105 7 th 150 45 105 8 th 200 60 140 9 th 200 60 140 10 th 200 60 140 SOLAR Registration: SOLAR Registration Student Registration MFO payment on SOLAR Exam Without Study Material mode With Study Material mode 5 th 60 165 6 th 60 165 7 th 60 165 8 th 75 215 9 th 75 215 10 th 75 215 व्यवसाय योजना: व्यवसाय योजना ALC Share working: Exam Share Question Bank Share Exams No. of Student Reg. School Share ALC Share ALC Share Total ALC Share 5th 60 900 1500 2700 4200 6th 60 900 1500 2700 4200 7th 60 900 1500 2700 4200 8th 60 1125 1875 3600 5475 9th 60 1125 1875 3600 5475 10th 60 1125 1875 3600 5475 Total 360 6,075 10,125 18,900 29,025 ALC Share working Considering all student buy question bank. ALC Share working: Exam Share Question Bank Share Exams No. of Student Reg. School Share ALC Share ALC Share Total ALC Share 5th 60 900 1500 1350 2850 6th 60 900 1500 1350 2850 7th 60 900 1500 1350 2850 8th 60 1125 1875 1800 3675 9th 60 1125 1875 1800 3675 10th 60 1125 1875 1800 3675 Total 360 6,075 10,125 9,450 19,575 ALC Share working Considering 50% student buy question bank. परीक्षा पद्धत: परीक्षा पद्धत पहिला स्तर: भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, गणित व बुद्धिमत्ता वैकल्पिक परीक्षा (MCQ) शालेय स्तरावर परीक्षा पहिला स्तर दुसरा स्तर: भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, गणित व बुद्धिमत्ता. वस्तूनिष्ठ परीक्षा ( MCQ ) A LC कडे ऑनलाइन परीक्षा दुसरा स्तर परीक्षा प्रणाली: परीक्षा प्रणाली परीक्षेचे स्वरूप: ५ वी ते १० वी: ६० % प्रश्न शालेय अभ्यासक्रमावर आधारित आणि ४० % प्रश्न शालेय अभ्यासक्रमावरील जास्त काठिण्य पातळीचे परीक्षेचे स्वरूप: ५ वी ते १० वी परीक्षा अभ्यासक्रम परीक्षा १ली पहिल्या सहामाहीचा अभ्यासक्रम परीक्षा २ री दुसऱ्या सहामाहीचा अभ्यासक्रम परीक्षेचे स्वरूप: ५ वी ते १० वी: परीक्षा विषय प्रश्न संख्या गुण एकूण प्रश्न एकूण गुण वेळ (min) परीक्षेची तारीख पात्रता परीक्षा १ली ( वस्तुनिष्ठ ) विज्ञान ६० ६० १०० १०० १२० ऑक्टोबर ५, २०१४ प्रत्येक विद्यार्थी गणित २० २० बुद्धिमत्ता २० २० परीक्षा २ री ( वस्तुनिष्ठ ) विज्ञान ३० ६० ५० १०० १०० फेब्रुवारी ०८ , २०१५ निवडक विद्यार्थी गणित १० २० बुद्धिमत्ता १० २० परीक्षेचे स्वरूप: ५ वी ते १० वी MCQs (low difficulty level questions) TAC = Take a Challenge (medium difficulty level questions) TABC = Take a Bigger Challenge (high difficulty level questions ) संवर्धन उपक्रम: संवर्धन उपक्रम संवर्धन उपक्रम : विषय तज्ञांची video स्वरूपातील व्याख्याने वेबसाईटवर उपलब्ध करून देण्यात येईल. तसेच DVD प्रत्येक ALC ला देण्यात येईल. संवर्धन उपक्रम जिल्हास्तरीय संवर्धन कार्यशाळा आणि राज्यस्तरीय संवर्धन कार्यशाळा : जिल्हास्तरीय संवर्धन कार्यशाळा आणि राज्यस्तरीय संवर्धन कार्यशाळा महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान: महाराष्ट्र आँलिंपियाड अभियान MOM -2014 Process: MOM -2014 Process बक्षीसे व प्रशस्तिपत्र: बक्षीसे व प्रशस्तिपत्र राज्यपाताळीवरील विद्यार्थ्यांनसाठी : प्रत्येक इयत्तेतून राज्यपातळीवर पहिल्या ३५ विद्यार्थांचा “ महाराष्ट्र आँलिंपियाड स्कॉलर” म्हणून गौरव. राज्यपातळीवरील पहिल्या ३५ विद्यार्थांना प्रत्येकी ` १०००/- मूल्याची बक्षिसे. ४ सुवर्ण , ४ रजत, ४ कांस्य पदके २३ प्रमाणपत्र राज्यपाताळीवरील विद्यार्थ्यांनसाठी जिल्हा पाताळीवरील विद्यार्थ्यांनसाठी : प्रत्येक इयत्तेतून जिल्हा पातळीवर पहिल्या ३ विद्यार्थांचा “ महाराष्ट्र जिल्हा आँलिंपियाड स्कॉलर” म्हणून गौरव. जिल्हा पातळीवरील पहिल्या ३ विद्यार्थांना प्रत्येकी ` ५००/- मूल्याची बक्षिसे. १ सुवर्ण , १ रजत, १ कांस्य पदके जिल्हा पाताळीवरील विद्यार्थ्यांनसाठी जिल्हापाताळीवरील शाळांसाठी : जिल्हा पातळीवर पहिल्या ५ शाळांचा “ महाराष्ट्र जिल्हा आँलिंपियाड स्कूल” म्हणून गौरव. जिल्हा पातळीवरील पहिल्या ५ शाळांना मानचिन्ह व प्रशस्तिपत्र * * पात्रतेसाठी ३०० पेक्षा अधिक विद्यार्थी सह्भागी असणे आवश्यक . जिल्हापाताळीवरील शाळांसाठी MOM 2014-15 Schedule: Particulars Start Date End Date Student registration June 15 , 2014 August 30, 2014 First Level exam @ school Level ( OMR ) October 05, 2014 Second Level exam February 08, 2015 Workshop April 19, 2015 April 25, 2015 Prize Distribution Event April 26, 2015 District level workshop May 01, 2015 June 15, 2015 MOM 2014-15 Schedule Marketing Material: Marketing Material Leaflet English & Marathi: Leaflet English & Marathi PowerPoint Presentation: Leaflet in English & Marathi Poster in English & Marathi: Poster in English & Marathi Certificate: Certificate PowerPoint Presentation: District Level workshop & Prize distribution event. Television Advertisement during Mazi Shala serial on DD Sahyadri . अभिमानस्पद यश : अभिमानस्पद यश  २००७ पासून, महाराष्ट्रातील २४५ विद्यार्थी “महाराष्ट्र ऑलिम्पियाड स्कॉलर” म्हणून गौरवण्यात आले आहे.: २००७ पासून, महाराष्ट्रातील २४५ विद्यार्थी “ महाराष्ट्र ऑलिम्पियाड स्कॉलर” म्हणून गौरवण्यात आले आहे. चैतन्य टप्पू : चैतन्य टप्पू साउथ आफ्रिकेत झालेल्या आंतरराष्ट्रीय ज्युनिअर सायन्स ऑलिम्पियाड (IJSO) , २०११ या स्पर्धेत भारताला सुवर्णपदक मिळवून दिले आंतरराष्ट्रीय गणित ऑलिम्पियाड (INMO) - २०१२ मध्ये प्रथम क्रमांक. PowerPoint Presentation: प्रितिश पाटील- तैवान येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय जीवशास्त्र ऑलिम्पियाड , २०११ या स्पर्धेत भारताला रौप्यपदक मिळवून दिले आणि ऑक्टोबर २०११मध्ये युक्रेन येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र ऑलिम्पियाड , २०१० या स्पर्धेत रौप्यपदक पटकावले . PowerPoint Presentation: अलंकार कोतवाल - इटली येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय भूविज्ञान ऑलिम्पियाड , २०११ या स्पर्धेत भारताला कांस्यपदक मिळवून दिले . PowerPoint Presentation: श्रीहरी भट - साउथ कोरीया येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय ज्युनिअर सायन्स ऑलिम्पियाड , २००८ या स्पर्धेत भारताला रौप्यपदक मिळवून दिले . PowerPoint Presentation: भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागातर्फे दिला जाणारा ‘ किशोर वैज्ञानिक पुरस्कार योजना - ( KVPY)' हा नावाजलेला पुरस्कार २१ विद्यार्थांना प्राप्त झाला आहे . आजच सहभागी व्हा : आजच सहभागी व्हा : आजच सहभागी व्हा


शमीची बायको हसीनने त्या आधी या माणसाशी केले होते लग्न, या भयंकर कारणाने सोडला पहिला नवरा ! – ONLINE MARATHI

ONLINE MARATHI आपल्या भाषेत तुमच्यासाठी फक्त मराठी मध्ये माहिती
आईंनो, मुलींना जन्म देऊच नका… ८ वर्षाची चिमुरडी असे म्हणत असेल…..
हि १२ फोटोस तुम्हाला विचलित करू शकतात .. लहान मुलांनी बघू नये
बातम्या चालू असतात २ एंकर मध्ये live झाली हाणामारी विडीयो झालाय वाय्हरल
या नवीन लग्न झालेल्या जोडप्यांनी वोटर आईडी कार्डाचा वापर कसा केला असेल …
भारतीय सैन्य दल भरती 2018 टेक्निकल ग्रॅजुएट कोर्स
तंबाखूमुळे दातांवर पडलेले डाग नष्ट करा या घरगुती सोप्या उपायाने
काही हास्यास्पद प्रश्न जे सरकारी नोकरीच्या मुलाखती मध्ये विचारले जातात
हिंदू धर्मात प्रेताला जाळण्याची प्रथा का आहे  जाणून या मागची वैज्ञानिक कारणे
जर तुम्ही आयुष्यात या 3 गोष्टी केल्या असेल तर …. भित्र्या लोकांनी वाचू नये
अजूनही 90% लोकांना माहीत नाही की “की बोर्ड” वरील F आणि J ही बटन इतर बटनांपेक्षा उंचीवर का असतात.
केळे खाल्याने हे फायदे होतात.
हिंदू धर्मात प्रेताला जाळण्याची प्रथा का आहे  जाणून या मागची वैज्ञानिक कारणे
लग्नानंतर हनीमूनला जाण्याची हि आहेत ५ कारणे जाणून घ्या.
मुलीच्या व्हर्जिनिटीबद्दलचे हे गैरसमज तुम्हाला माहिती आहेत का
लग्नाच्या एक तासापूर्वी प्रियकरासोबत अशा अवस्थेत होती नवरी
हिंदू धर्मात प्रेताला जाळण्याची प्रथा का आहे  जाणून या मागची वैज्ञानिक कारणे
वेळेआधीच जीवनाचा प्रवास संपलेले हे १० बॉलिवूड कलाकार
जर तुम्ही आयुष्यात या 3 गोष्टी केल्या असेल तर …. भित्र्या लोकांनी वाचू नये
तुम्हाला अश्या प्रकारच्या मुली प्रेमात धोका देतात . लहान मुलांनी वाचू नये
हिंदू धर्मात प्रेताला जाळण्याची प्रथा का आहे  जाणून या मागची वैज्ञानिक कारणे
वेळेआधीच जीवनाचा प्रवास संपलेले हे १० बॉलिवूड कलाकार
जर तुमची GF/FB कोणाशी जास्त फोन वर बोलते ओळखायचे असल्यास या 3 उपाय करा
जर तुमची गर्लफ्रेंड तुमच्याशी नाराज असेल तर, या सोप्या पध्दतीने मनवून, परत होणार तुमची दीवानी
आता राशीनुसार बघा तुमची गर्लफ्रेंड रागीट असेल किंवा शांत नेचर वाली
ज्याची सुरूवात एका प्रसंगाने झाली आणि तो प्रसंग लग्नापर्यंत पोहोचला.अजब प्रेमची गजब कहाणी
जर तुम्ही आयुष्यात या 3 गोष्टी केल्या असेल तर …. भित्र्या लोकांनी वाचू नये
या फोटोला ZOOM करून बघताच तुमचे डोके चक्रावून जाईल  लहान मुलांनी लाम्ब रहावे  लहान मुलांनी लाम्ब रहावे
या गोष्टी सहजासहजी कोणाला देत नाहीत किन्नर, जर या तुम्ही मिळवू शकलात त्यांच्याकडून तर बदलेल तुमचे भाग्य.
अजूनही 90% लोकांना माहीत नाही की “की बोर्ड” वरील F आणि J ही बटन इतर बटनांपेक्षा उंचीवर का असतात.
नवऱ्याच्या ह्या गोष्टी बायकोला आवडत नाहीत
लग्नानंतर हनीमूनला जाण्याची हि आहेत ५ कारणे जाणून घ्या.
मुलीच्या व्हर्जिनिटीबद्दलचे हे गैरसमज तुम्हाला माहिती आहेत का
लग्नाच्या एक तासापूर्वी प्रियकरासोबत अशा अवस्थेत होती नवरी
जर तुमची GF/FB कोणाशी जास्त फोन वर बोलते ओळखायचे असल्यास या 3 उपाय करा
जाणून घ्या काय होते जेव्हा माणसांसाखे महिलांना पण भोगावे लागते स्वप्न् दोष
लग्नानंतर नवरा आणि बायकोला या ४ गोष्टी माहित असणे गरजेचे आहे
जर तुमची गर्लफ्रेंड तुमच्याशी नाराज असेल तर, या सोप्या पध्दतीने मनवून, परत होणार तुमची दीवानी
देशामधला सगळयात श्रीमंत क्रिकेटर आहे विराट कोहली, पण या खेळाडू समोर आहे गरीब
बातम्या चालू असतात २ एंकर मध्ये live झाली हाणामारी विडीयो झालाय वाय्हरल
श्रीदेवींनी ओढवून घेतला होता स्वतःच्या हातानी मृत्यू… समोर आलेलं कारज वाचून हैराण च व्हाल😱😱..
‘त्याने’ लघवी करताना पाहिले अन सलमान ठरला दोषी… पुनमचंद बिष्णोई यांची दोन मिनिटाची लघुशंका पडली सलमान ला महागात..
लग्नानंतर नवरा आणि बायकोला या ४ गोष्टी माहित असणे गरजेचे आहे
दहावीच्या परीक्षेत केवळ 35 गुण मिळावे म्हणून मुलीने केले असे काही ज्याने संपूर्ण शाळा झाली आश्चर्यचकित  पाहून आपल्याला ही विश्वास बसणार नाही.
या फोटोला ZOOM करून बघताच तुमचे डोके चक्रावून जाईल  लहान मुलांनी लाम्ब रहावे  लहान मुलांनी लाम्ब रहावे
अजूनही 90% लोकांना माहीत नाही की “की बोर्ड” वरील F आणि J ही बटन इतर बटनांपेक्षा उंचीवर का असतात.
अशा काही बॉलीवूडच्या ख्यातनाम व्यक्ती, ज्यांच्या बाळांची नावे असामान्य आहेत
मृत्यूनंतर पाच तासांनी ‘ते’ झाले जिवंत
या नवीन लग्न झालेल्या जोडप्यांनी वोटर आईडी कार्डाचा वापर कसा केला असेल …
Home / HEALTH / शमीची बायको हसीनने त्या आधी या माणसाशी केले होते लग्न, या भयंकर कारणाने सोडला पहिला नवरा
शमीची बायको हसीनने त्या आधी या माणसाशी केले होते लग्न, या भयंकर कारणाने सोडला पहिला नवरा
शमीची बायको हसीनने त्या आधी या माणसाशी केले होते लग्न, या भयंकर कारणाने सोडला पहिला नवरा  हसीन जहां का पहला पति: भारतीय क्रिकेट टीम के तेज गेंदबाज मुहम्मद शमी इन दिनों विवादों में घिर चुके हैं हसीन जहां का पहला पति: भारतीय क्रिकेट टीम के तेज गेंदबाज मुहम्मद शमी इन दिनों विवादों में घिर चुके हैं उनके बारे में सोशल मीडिया पर यह बातें की जा रही हैं कि उनका गैर महिलाओं के साथ शारीरिक सम्बन्ध है और वह पाकिस्तान से पैसे लेते हैं उनके बारे में सोशल मीडिया पर यह बातें की जा रही हैं कि उनका गैर महिलाओं के साथ शारीरिक सम्बन्ध है और वह पाकिस्तान से पैसे लेते हैं आपको जानकार काफी हैरानी होगी कि उनके ऊपर ऐसे आरोप लगाने वाला कोई और नहीं बल्कि उनकी पत्नी हसीन जहाँ ही हैं आपको जानकार काफी हैरानी होगी कि उनके ऊपर ऐसे आरोप लगाने वाला कोई और नहीं बल्कि उनकी पत्नी हसीन जहाँ ही हैं कुछ दिनों पहले हसीन जहाँ के कुछ चैट के स्क्रीन शॉट्स फेसबुक पर शेयर करते हुए कहा था कि शमी के गैर महिलाओं से सम्बन्ध हैं और वह देश को किसी भी समय धोखा दे सकता है कुछ दिनों पहले हसीन जहाँ के कुछ चैट के स्क्रीन शॉट्स फेसबुक पर शेयर करते हुए कहा था कि शमी के गैर महिलाओं से सम्बन्ध हैं और वह देश को किसी भी समय धोखा दे सकता है घरेलू हिंसा और जान से मारने का एफआईआर दर्ज: हालाँकि इसके बचाव में शमी ने कहा यह कि यह उन्हें बदनाम करने और उनके खेल को ख़राब करने की शाजिश की जा रही है घरेलू हिंसा और जान से मारने का एफआईआर दर्ज: हालाँकि इसके बचाव में शमी ने कहा यह कि यह उन्हें बदनाम करने और उनके खेल को ख़राब करने की शाजिश की जा रही है इन्ही वजहों से आजकल शमी से ज्यादा उनकी पत्नी हसीन जहाँ सुर्ख़ियों में छाई हुई हैं इन्ही वजहों से आजकल शमी से ज्यादा उनकी पत्नी हसीन जहाँ सुर्ख़ियों में छाई हुई हैं हाल ही में शमी की पत्नी हसीन जहाँ ने घरेलू हिंसा, रेप, मारपीट और जान से मरने की कोशिश का आरोप लगाते हुए शमी के खिलाफ एफआईआर दर्ज करवाई है हाल ही में शमी की पत्नी हसीन जहाँ ने घरेलू हिंसा, रेप, मारपीट और जान से मरने की कोशिश का आरोप लगाते हुए शमी के खिलाफ एफआईआर दर्ज करवाई है आपको बता दें इस मामले में अब एक नया मोड़ आ गया है आपको बता दें इस मामले में अब एक नया मोड़ आ गया है इसके बारे में जानकर यक़ीनन आपको काफी हैरानी होने वाली है
पहली शादी से हसीन जहाँ को हैं दो बच्चियाँ: आपकी जानकारी के लिए बता दें कि शमी हसीन जहाँ के पहले पति नहीं हैं हसीन जहाँ की इससे पहले भी शादी हो चुकी है हसीन जहाँ की इससे पहले भी शादी हो चुकी है जिस व्यक्ति से हसीन की शादी हुई थी, उससे उन्हें दो बच्चियां भी हैं जिस व्यक्ति से हसीन की शादी हुई थी, उससे उन्हें दो बच्चियां भी हैं जानकारी के अनुसार मुहम्मद शमी और हसीन जहाँ की शादी 2014 में हुई थी जानकारी के अनुसार मुहम्मद शमी और हसीन जहाँ की शादी 2014 में हुई थी जब शमी से हसीन जहाँ मिली थी, उस समय उनकी पहली शादी टूट चुकी थी जब शमी से हसीन जहाँ मिली थी, उस समय उनकी पहली शादी टूट चुकी थी उस समय वो दो बच्चियों की माँ थीं उस समय वो दो बच्चियों की माँ थीं शमी और हसीन जहाँ की उम्र में भी काफी अंतर है शमी और हसीन जहाँ की उम्र में भी काफी अंतर है जहाँ शमी की उम्र केवल 28 साल है वहीँ हसीन जहाँ 41 साल की हैं
हसीन जहाँ की पहली शादी हुई थी लव मैरिज: जानकारी के अनुसार हसीन जहाँ की पहली शादी सैफुद्दीन नाम के एक व्यक्ति से हुई थी जिससे उनकी दो बच्चियां भी हुई थीं जिससे उनकी दो बच्चियां भी हुई थीं दोनों की शादी ज्यादा दिनों तक नहीं चल सकी और 2010 में दोनों का तलाक हो गया दोनों की शादी ज्यादा दिनों तक नहीं चल सकी और 2010 में दोनों का तलाक हो गया एक अंग्रेजी वेबसाइट को दिए गए इंटरव्यू में हसीन जहाँ ने बताया कि पहली शादी टूटने के बाद उन्होंने शमी के साथ अच्छी जिंदगी गुजारनी चाही एक अंग्रेजी वेबसाइट को दिए गए इंटरव्यू में हसीन जहाँ ने बताया कि पहली शादी टूटने के बाद उन्होंने शमी के साथ अच्छी जिंदगी गुजारनी चाही हसीन जहाँ और सैफुद्दीन की शादी 2002 में हुई थी हसीन जहाँ और सैफुद्दीन की शादी 2002 में हुई थी दोनों की शादी लव मैरिज थी दोनों की शादी लव मैरिज थी सैफुद्दीन ने हसीन जहाँ को उस समय प्रपोज किया था जब वह 10वीं क्लास में थीं सैफुद्दीन ने हसीन जहाँ को उस समय प्रपोज किया था जब वह 10वीं क्लास में थीं एक इंटरव्यू के दौरान सैफुद्दीन ने बताया था कि मुझे पता नहीं हसीन जहाँ ने मुझे क्यों छोड़ दिया, वह एक महत्वकांक्षी महिला है
सैफुद्दीन चलाते हैं छोटी सी किराना की दूकान: सैफुद्दीन बीरभूम जिले के सूरी बाजार इलाके में बाबू स्टोर नाम से एक छोटी सी किराना की दूकान चलाते हैं हसीन जहाँ की दो बेटियों में से पहली की उम्र 14 साल है जबकि दूसरी 10 साल की है हसीन जहाँ की दो बेटियों में से पहली की उम्र 14 साल है जबकि दूसरी 10 साल की है सैफुद्दीन ने कहा कि तलाक के बाद से मेरा हसीन के साथ कोई सम्बन्ध नहीं रहा जबकि दोनों बेटियां अक्सर अपनी माँ से बात करती रहती हैं सैफुद्दीन ने कहा कि तलाक के बाद से मेरा हसीन के साथ कोई सम्बन्ध नहीं रहा जबकि दोनों बेटियां अक्सर अपनी माँ से बात करती रहती हैं शमी के साथ शादी करने से पहले हसीन जहाँ मॉडलिंग और चीयर लीडर्स का काम करती थीं शमी के साथ शादी करने से पहले हसीन जहाँ मॉडलिंग और चीयर लीडर्स का काम करती थीं पहली बार दोनों की मुलाकात 2012 में IPL के दौरान हुई थी पहली बार दोनों की मुलाकात 2012 में IPL के दौरान हुई थी लगभग दो साल अफेयर चलने के बाद दोनों ने 6 जून 2014 को निकाह किया था
1 लाख लोकांनी वाचलेली पोस्ट या पद्धतीने एका रात्रीत करा तीन वेळा संभोग…..
४ लाख ३० हजार लोकांनी वाचलेली पोस्ट या मुलीचे कॅमेरा च्या समोर केले असे काही ते बघून तुम्ही पण व्हाल थक्क
हिंदू धर्मात प्रेताला जाळण्याची प्रथा का आहे  जाणून या मागची वैज्ञानिक कारणे
मुळात आपल्या हिंदू संस्कृतीत प्रत्येक गोष्टीचा बारकाईने विचार केलेला आहे. मी जर या हिंदू धर्माला …
लग्नानंतर हनीमूनला जाण्याची हि आहेत ५ कारणे जाणून घ्या.
लग्नानंतर हनीमूनला जाणे का जरुरी आहे जाणून घ्या  लग्न झाल्यानंर हनीमूनला जाण्याचा एक ट्रेंड …
मुलीच्या व्हर्जिनिटीबद्दलचे हे गैरसमज तुम्हाला माहिती आहेत का
मुलीच्या व्हर्जिनिटीबद्दलचे हे गैरसमज तुम्हाला माहिती आहेत का. आजही लग्नापर्यंत मुलीचं व्हर्जिन असणं महत्वाचं मानलं …
लग्नाच्या एक तासापूर्वी प्रियकरासोबत अशा अवस्थेत होती नवरी
लग्नाच्या एक तासापूर्वी प्रियकरासोबत अशा अवस्थेत होती नवरी  येथील काहनी गावात लग्नाच्या एक तासापूर्वी …
आता राशीनुसार बघा तुमची गर्लफ्रेंड रागीट असेल किंवा शांत नेचर वाली
आता राशीनुसार बघा तुमची गर्लफ्रेंड रागीट असेल किंवा शांत नेचर वाली राशीच्या नुसार बघा गर्लफ्रेंडचे …
ज्याची सुरूवात एका प्रसंगाने झाली आणि तो प्रसंग लग्नापर्यंत पोहोचला.अजब प्रेमची गजब कहाणी
अजब प्रेमची गजब कहाणी: ज्याची सुरूवात एका प्रसंगाने झाली आणि तो प्रसंग लग्नापर्यंत पोहोचला बोलतात …
आपले फेसबुक पेज LIKE करा
आपले फेसबुक पेज LIKE करा
हिंदू धर्मात प्रेताला जाळण्याची प्रथा का आहे  जाणून या मागची वैज्ञानिक कारणे
वेळेआधीच जीवनाचा प्रवास संपलेले हे १० बॉलिवूड कलाकार
लग्नानंतर हनीमूनला जाण्याची हि आहेत ५ कारणे जाणून घ्या.
मुलीच्या व्हर्जिनिटीबद्दलचे हे गैरसमज तुम्हाला माहिती आहेत का
आपले फेसबुक पेज LIKE करा