ৰাম - পৰশুৰাম সংঘৰ্ষ

৪৪ অধ্যায়

ৰাম পৰশুৰামৰ সংঘৰ্ষ

সেহি সময়ত পাচে জামদগ্নি ৰাম ।

ধনু ভঙ্গ শুনি কোপে নিকলিল ঘাম ॥১

কমনে ভাঙ্গিল ধনু মোহোৰ গুৰুৰ ।

সি জনৰ দৰ্প আজি কৰিবোঁহো চুৰ ॥২

পৰশু কুঠাৰ খান পাৰিয়া কান্ধত ।

ভয়ঙ্কৰ ধনুখান ধৰিয়া হাতত ॥৩

ৰাজাৰ সেনাৰ মাজে ভৈলা উপগত ।

শৃঙ্গে সমন্বিতে যেন সচল পৰ্ব্বত ॥৪

দুৰ্জ্জয় শৰীৰ ধনুৰ্দ্ধৰ মহাবীৰ ।

ক্ৰোধৰ বেগত আতি নুহিকন্ত থিৰ ॥৫

ফৰাৱন্ত চক্ষু দুই অগনি সমান ।

দেখি কটকৰ ভয়ে উড়ি গৈল প্ৰাণ ॥৬

বৃষ্টি অন্ধকাৰে নেদেখিয়া দিশপাশ ।

পৰশুৰামৰ মূৰ্ত্তি দেখি ভৈল ত্ৰাস ॥৭

কিসে পাইলে বুলি ধাতু শুৰুতি উড়িল ।

চক্ষু জপাই সেনা সবে ভূমিতে পৰিল ॥৮

কৈয়া ৰাম বুলিয়া মাতন্ত শীঘ্ৰকৰি ।

ব্ৰাহ্মণৰ চিহ্ন যজ্ঞসুত আছা ধৰি ॥৯

ক্ষত্ৰিয় লক্ষ্মণ হাতে আছে ধনুখান ।

পৰম নিৰ্দ্দয় দায়া নাহি অনুমান ॥১০

পিতৃৰ বচনে কাটি আছন্ত মাতৃক ।

হেন জনে আনক কৰিবে দায়া কিক ॥১১

শিৰে জটা ভাৰ গলে ৰুদ্ৰাক্ষৰ মালা ।

কটিত বাকলি বস্ত্ৰ কুশৰ মেখলা ॥১২

ঝক ঝক দান্ত শোভা কৰে গোফ দাড়ি ।

গাৱে মল পঙ্ক বনবাসী ৰূপ ধাৰী ॥১৩

হাতে মালা ধৰিয়া জপন্ত সৰ্ব্বক্ষণ ।

উফৰন্ত ক্ৰোধত দেখিবে যম যেন ॥১৪

ভ্ৰুব চালি কপালৰ গাঠি শিহৰাই ।

দশন চোবায়া কোপে মাতন্ত শেহাই ॥১৫

গৰ্জ্জিবে লাগিলা আতি নিষ্ঠুৰ বচনে ।

আমাৰ গুৰুৰ ধনু ভাঙ্গিল কমনে ॥১৬

বামহাতে ধৰি ঘোৰতৰ ধনুখান ।

পৃথিবীৰ ক্ষত্ৰি মাৰি কৰিলোঁ নিৰ্যাণ ॥১৭

ক্ষত্ৰি হুয়া কোন বীৰ পুনৰপি আইল ।

জানিলোঁ সিজনে মোৰ বাৰ্ত্তাক নপাইল ॥১৮

মোৰ কথা শুনি ক্ষত্ৰি নাম কোন ধৰে ।

হেনমত ভয় সিটো সাসক নকৰে ॥১৯

এবে কোন জনে মোক নগনে মনত ।

এতিক্ষণ থিৰ হৌক মোহোৰ আগত ॥২০

ৰৌদ্ৰে বৰিষণে আতি পৰিয়া আছয় ।

খুখুন্দা ধনুক ভাঙ্গি মুনিহ কহয় ॥২১

আজি যেবে জীৱ লৈয়া যায় মোৰ আগে ।

তেবে গৈয়া বীৰত্ব কহোক যত লাগে ॥২২

শুনি দশৰথ ৰাজা গুণন্ত মনত ।

ভৈলোঁ বৃদ্ধ আমাৰ শৰীৰ আশকত ॥২৩

দেখিয়া ছৱাল নিজ পুত্ৰ চাৰি খানি ।

বিপৰীত চিন্তা লভিলন্ত মহামানী ॥২৪

ৰামে সমে আমি যদি আছোঁ দুই বীৰ ।

তেবে কি কৰিবো আঙ্ক দুৰ্জ্জয় শৰীৰ ॥২৫

বিপাকে ঠেকাইলা আনি বিধাতা আমাক ।

বিবাদে নপৰি আঙ্ক বোলোঁ প্ৰিয় বাক ॥২৬

এহি বুলি পৰশু ৰামক নৰনাথে ।

পাদ্যে অৰ্ঘে পূজি চৰণত ধৰি হাতে ॥২৭

তুতি নতি প্ৰণতি বোলন্ত দশৰথ ।

তথাপিতো দায়া তাৰ নোপজে মনত ॥২৮

হাতে ঘোৰ ধনু ধৰি চক্ষু পকাই চান্ত ।

বাঘে যেন গৰ্জ্জিয়া ৰামক ধায়া যান্ত ॥২৯

দেখি ৰামচন্দ্ৰে মুখে অল্পহাস্য কৰি ।

পৰশুৰামৰ আগ ভৈলা ধনু ধৰি ॥৩০

জামদগ্নি ৰামে শ্ৰীৰামক দেখিলন্ত ।

কৰিয়া তৰ্জ্জন পাচে বাক্য বুলিলন্ত ॥৩১

নজানাহা ৰণ কিছু ছৱাল ৰাজাৰ ।

জানো তুমি কথা নতু শুনাহা আমাৰ ॥৩২

পৰশুৰাম নাম মোৰ বিদিত সংসাৰ ।

নিক্ষত্ৰি কৰিলোঁ মহী তিনি সাতবাৰ ॥৩৩

ক্ষত্ৰিয়ৰ নিমিত্তে সাক্ষাত মই যম ।

সম্প্ৰতি আছোঁহো মই পৰিয়া নিজম ॥৩৪

ডাকিয়া আনিলা মোক দেথায়া দৰ্পক ।

দাণ্ডি দিয়া জাগাইলাহা কাহাল গোমক ॥৩৫

কুপিত সিংহৰ আগে পেলাইলাহা গাৱ ।

আনিলা যমক যেন দিয়া হাত বাৱ ॥৩৬

মই অন্তকৰ কোপ তুলিলা কিসক ।

শিশু হুয়া কৰাঁ কেনে দুৰ্ঘোৰ কৰ্ম্মক ॥৩৭

ধনু ভাঙ্গি যশ বৰ লভিলা ডাঙ্গৰ ।

উপাৰিয়া শৃঙ্গ যেন মেৰু পৰ্ব্বতৰ ॥৩৮

কাৰ বৰ পায়া তুমি কৰাঁ হেন কৰ্ম্ম ।

আমাৰ গুৰুৰ ধনু ভাঙ্গি দিলা মৰ্ম্ম ॥৩৯

জানিলোঁ কৰিলা গুৰু দেৱত ভকতি ।

নুহি কেন মতে হৈব ই দূৰ শকতি ॥৪০

ত্ৰিভুবনে পৰম উজ্জ্বল ৰাম নাম ।

নাহি সংসাৰত ইটো নামক উপাম ॥৪১

সেহি ৰাম নাম ধৰি আমাৰ প্ৰকাশ ।

হেন নাম লৈলা তুমি কৰি অভিলাষ ॥৪২

বোলা ৰাম নাম লৈলে মোৰ হৈবে খ্যাতি ।

আমাক বিদ্বেষ তুমি কৰিলাহা আতি ॥৪৩

বৰ তেজৱন্ত বীৰ ভৈলাহা অধিক ।

কৰিবাহা লুপ্ত তুমি আমাৰ কীৰ্ত্তিক ॥৪৪

ত্ৰিজগত লোকে জানে মোৰ বিক্ৰমক ।

ক্ষত্ৰিয়ৰ নামে মই সাক্ষাত অন্তক ॥৪৫

নপাৰোঁ জিনিবে যেবে তোমাক ৰণত ।

নিষ্ফল জীবন মোৰ ইটো সংসাৰত ॥৪৬

জনকৰ ঘৰে ভাঙ্গি পচা ধনুখান ।

তাতে বোলাঁ নাহি মোত মুনিহ সমান ॥৪৭

মই চূৰ কৰিবোঁ তোমাৰ গৰ্ব্ব যত ।

পৰিলা চেঙেলি আজি বুঢ়াৰ হাতত ॥৪৮

ৰহি আছা বৃক্ষ যেন নদীৰ তীৰত ।

অলপতে পৰে শিফা নাহিকে তলত ॥৪৯

হোৱাঁ যদি ৰাম তুমি বীৰ অদভুত ।

লগায়োক গুণ দেখোঁ আমাৰ ধনুত ॥৫০

তেবেসে মুনিহ বুলি জানোহো সাক্ষাত ।

অনাযুদ্ধে ভঙ্গ মই মানিবোঁ তোমাত ॥৫১

তাক দেখি ৰামচন্দ্ৰে লাগিলা হাসিত ।

ধনু দেখি দশৰথ ভৈলা ভয় ভীত ॥৫২

প্ৰসন্ন বদনে ৰামে বুলিলা বচন ।

শুনিয়োক ঋষি জমদগ্নিৰ নন্দন ॥৫৩

ঋষি ধৰ্ম্ম অনুসৰি আছা মহাভাগ ।

আমাত তোমাৰ কেনে এত মান ৰাগ ॥৫৪

ক্ষমাসে উচিত ধৰ্ম্ম হোৱয় তোমাৰ ।

কিসক কৰিলা তুমি তাক পৰিহাৰ ॥৫৫

ধৰ্ম্ম এৰি অধৰ্ম্ম কৰয় যিতো নৰ ।

তাক দণ্ড কৰিবে লাগয় ক্ষত্ৰিয়ৰ ॥৫৬

ব্ৰাহ্মণত জন্ম ধৰ্ম্ম ধৰিছা ঋষিৰ ।

তাক এৰি ধৰ্ম্ম কেনে আচৰাঁ ক্ষত্ৰিৰ ॥৫৭

শম দম দান দায়া ক্ষমা তযু ধৰ্ম্ম ।

ক্ৰোধ অহঙ্কাৰ আদি ক্ষত্ৰিয়ৰ কৰ্ম্ম ॥৫৮

কৰিলাহা তুমি সিটো ধৰ্ম্ম বিপৰ্য্যয় ।

বিচাৰত দণ্ডিবাক তোমাক লাগয় ॥৫৯

ভাঙ্গিলোঁহো ধনু আমি গুৰুৰ তোমাৰ ।

ক্ষত্ৰিয়ৰ ধৰ্ম্ম ইটো উচিত আমাৰ ॥৬০

কোন দোষ কৰাঁ তুমি আমাক বিৰোধ ।

ঋষিৰ তোমাৰ কেনে এতমান ক্ৰোধ ॥৬১

জ্ঞান শূন্য হুয়া অধৰ্ম্মত প্ৰবৰ্ত্তিলা ।

ভাল ভৈল আসি মোৰ আগত মিলিলা ॥৬২

কৰোঁ আজি তোমাক উচিত প্ৰায়শ্চিত ।

যেন আনক্ষণ অধৰ্ম্মত নেদ চিত্ত ॥৬৩

ধৰ্ম্মহীন হুয়া দৰ্প কৰাঁ মোৰ আগে ।

অৱশ্য তোমাক দণ্ড দিবে মোৰ লাগে ॥৬৪

ভাঙ্গো আজি সকলে তোমাৰ মিছা টোল ।

বুজ কেন মত শিশু ছৱালৰ বল ॥৬৫

তুমি কেনমত বীৰ পৰীক্ষাক চাওঁ ।

নুহি যেবে বোলাঁ ক্ষমা কৰিয়া পঠাওঁ ॥৬৬

যদ্যপি আমাৰ মুনি নুহি ক্ষমা ধৰ্ম্ম ।

বৃদ্ধ দেখি তোমাক লাগয় মোৰ মৰ্ম্ম ॥৬৭

যায়োক গৃহক গুৰু দিলোঁহো বিদায় ।

তথাপিতো যদ্যপি তোমাৰ ক্ষমা নাই ॥৬৮

মোৰ দোষ নাহি তেবে কহোঁ স্বৰূপত ।

কৰোঁ চূৰ সকলে তোমাৰ গৰ্ব্ব যত ॥৬৯

তোমাৰ ধনুৰ বৰ বখানা মহত্ত্ব ।

বল বুজি চাওঁ ধনুখান কেনমত ॥৭০

ইহাত লগাইলে গুণ ভঙ্গ যদি মানা ।

লগাইবোঁহো গুণ ধনু মোক দিয়া আনা ॥৭১

তোমাৰ ধনুত গুণ পাৰোঁ যেবে দিতে ।

জিনিবোঁ ৰণত তেবে তোমাক ইঙ্গিতে ॥৭২

শুনিয়া পৰশুৰামে ধনুখান দিলা ।

শ্ৰীৰামে লগাইলা গুণ কৰি মহালীলা ॥৭৩

বল দিয়া ৰাঘৱে টানন্ত ধনুখান ।

লেক লেক কৰে ফুল ধনুৰ সমান ॥৭৪

ধনু টানি ৰামচন্দ্ৰে হাসন্ত হৰিষি ।

ইহাৰেসে মহত্ত্ব বখানা তুমি ঋষি ॥৭৫

এহি বুলি ৰামে পুনৰপি দিলা টান ।

মহাশব্দে মাজতে ভাঙ্গিলা ধনুখান ॥৭৬

শবদৰ ত্ৰাসত কম্পিল ত্ৰিভুবন ।

মহাভয়ে অচেতন ভৈল সৰ্ব্বজন ॥৭৭

ৰাঘৱে বোলন্ত গুৰু কৰিলোঁ অকাজ ।

টানন্তে ভাঙ্গিল ধনু ভৈলোঁ মই লাজ ॥৭৮

নসহিল ধনু ছৱালৰো টানিবাক ।

বীৰ বোলাই তুমি কেনে লৈয়া ফুৰাঁ আক ॥৭৯

আমাকো কৰিলা লঘু আপুনিও ভৈলা ।

দেখিয়া পৰশুৰাম স্তব্ধ হুয়া ৰৈলা ॥৮০

অনন্তৰে ৰামচন্দ্ৰ পুৰুষ নিপুণ ।

নিজ ধনুখান লৈয়া লগাইলন্ত গুণ ॥৮১

বাণ যুৰি মাতিলন্ত পৰশুৰামক ।

হেৰা দেখাঁ কৰো ছাই তোমাৰ গৰ্ব্বক ॥৮২

ৰাখিবাহা প্ৰাণ যেবে মাগাঁ পৰাজয় ।

ভৈলন্ত পৰশুৰাম দেখি মহা ভয় ॥৮৩

বল দৰ্প গুচি মুখে হৰিল বচন ।

হইল বিৱৰ্ণ আতি মলিন বদন ॥৮৪

পৰশুৰামৰ ভাগি গৈলা কাপ ঝাপ ।

বৈদ্য দেখি যেন মুণ্ড চপৰাইল সাপ ॥৮৫

শ্ৰীৰামৰ আগত ভাগিল সবে ভাস ।

সূৰ্য্য আগে নাহি যেন চন্দ্ৰৰ প্ৰকাশ ॥৮৬

অস্তকালে যেন নজ্বলয় দিনকৰ ।

গৰুড়ৰ আগে দৰ্প হৰয় সৰ্পৰ ॥৮৭

জামদগ্নি সুত ৰাম ভৈলা সেহি নয় ।

লোক বিদ্যমানে লঘু ভৈলা আতিশয় ॥৮৮

যম হেন সাক্ষাতে দেখন্ত ৰাঘৱক ।

মাৰিবন্ত শৰ বুলি লাগিল চমক ॥৮৯

দেখি ৰামচন্দ্ৰ আতি ভৈলা দায়াযুত ।

হাসিয়া বোলন্ত শুনা জামদগ্নি সুত ॥৯০

আসিলাহা ধায়া তুমি আমাক মাৰিত ।

জানিলোঁহো তোমাৰ কঠিন বৰ চিত্ত ॥৯১

ঋষি হুয়া ভৈলা তুমি এনুৱা নিৰ্দ্দয় ।

তোমাক মাৰিবে মন আমাৰ নলয় ॥৯২

ৰাখিলোঁ তোমাৰ প্ৰাণ নকৰিবা ভয় ।

কিন্তু মোৰ বাণ জানা অমোঘ নিশ্চয় ॥৯৩

কদাচিতো বৃথা বাণ নুহিকে আমাৰ ।

কহিয়োক তোমাৰ ছেদিবোঁ কোন দ্বাৰ ॥৯৪

শুনিয়া ৰামৰ দায়ায়ুকুত বচন ।

বোলন্ত বিনয় জামদগ্নিৰ নন্দন ॥৯৫

নিচিনিলোঁ তোমাক বুদ্ধিত মন্দ আমি ।

তুমিসে ঈশ্বৰ জগতৰ অন্তৰ্যামী ॥৯৬

ভৈলা অৱতাৰ তুমি আসি মনুষ্যত ।

তোমাৰ অধীন ইটো সকলে জগত ॥৯৭

তুমিসে ঈশ্বৰ নিষ্ঠে জানিলোঁ সাক্ষাত ।

আমাৰ বিক্ৰম যাই লাগিল তোমাত ॥৯৮

জগতৰ আত্মা তুমি পুৰুষ পুৰাণ ।

হাৰিলোঁহো তোমাত দিয়োক প্ৰাণদান ॥৯৯

কৰিলাহা মোক যেন দায়া দামোদৰ ।

শুনিয়োক মোৰ তেবে স্বৰূপ উত্তৰ ॥১০০

নাহিকে স্বৰ্গত কিছু মোৰ প্ৰয়োজন ।

শৰে হানি প্ৰভু স্বৰ্গ পথ কৰা ছন্ন ॥১০১

তযু অংশে আমি হুয়া আছোঁ অৱতাৰ ।

আমাতে আছিল তযু পৃথিবীৰ ভাৰ ॥১০২

আপুনি বেকত আসি ভৈলাহা সাম্প্ৰত ।

গুচাইলাহা আপুনি আমাৰ ভাৰ যত ॥১০৩

সজ্জনক পালি সংহৰিবা দুষ্ট যত ।

তীৰ্থ কৰি ফুৰোঁ মই তযু প্ৰসাদত ॥১০৪

নযাইবোঁ স্বৰ্গক নিষ্ঠে বুলিলোঁ বচন ।

কৰিয়োক মোৰ স্বৰ্গ পথ নিবাৰণ ॥১০৫

শুনি ৰামচন্দ্ৰে পূৰ্ব্ব দিশে মুখ দিলা ।

পৰশুৰামৰ স্বৰ্গ পথক ছেদিলা ॥১০৬

শ্ৰীৰামৰ কীৰ্ত্তি প্ৰকাশয় সংসাৰত ।

অদ্যাপিও ৰামশৰ দেখিয়ো স্বৰ্গত ॥১০৭

পৰশুৰামক ৰামে কৰিলা আশ্বাস ।

মোৰ বাণ দেখি ঋষি ভৈলা মহাত্ৰাস ॥১০৮

ক্ষত্ৰি জাতি আমাৰ দাৰুণ বৰ হিয়া ।

পালোঁ অঙ্গীকাৰ ব্ৰাহ্মণক দুখ দিয়া ॥১০৯

মৰষিবা সকলে আমাৰ ইটো দোষ ।

কৰোঁ হাতযোৰ নকৰিবা অসন্তোষ ॥১১০

শ্ৰীৰামৰ ভকতি দেখিয়া আতিশয় ।

দুখ ভয় গুচি ভৈল প্ৰসন্ন হৃদয় ॥১১১

বুলিলা পৰশুৰামে বচন মধুৰ ।

স্বাভাৱতে ক্ষত্ৰিয়ৰ হৃদয় নিষ্ঠুৰ ॥১১২

হেন মহা ক্ষত্ৰি তুমি পুৰুষ উত্তম ।

দেখিলো সাক্ষাতে আজি তোমাৰ বিক্ৰম ॥১১৩

তথাপি কৰাইলা তুমি আমাকে প্ৰসন্ন ।

ধন্য ধন্য ৰাম ৰঘুকুলৰ নন্দন ॥১১৪

শত্ৰু হুয়া প্ৰসন্ন কৰাইলা বুলি নতি ।

তুমিও সন্তুষ্ট হৈবা আমাৰ ভকতি ॥১১৫

শুনিয়োক ৰাম বোলোঁ স্বৰূপ বচন ।

অনাদি ঈশ্বৰ তুমি সত্য সনাতন ॥১১৬

তুমি নিত্য নিৰঞ্জন পুৰুষ পুৰাণ ।

জগতৰ পতি তুমি বিনে নাহি আন ॥১১৭

তোমাত ভকতি মোৰ সততে থাকোক ।

যাওঁ তপোবনে মোক বিদায় দিওক ॥১১৮

এহিমতে দুয়োজন জগত ঈশ্বৰে ।

কৰিলন্ত লীলা নাজানিলা একো নৰে ॥১১৯

দুইহান্তৰো সম্বাদ বিবাদ যত যত ।

চাহি আছে লোক সবে বিস্ময় মনত ॥১২০

অনন্তৰে বিদায় লইয়া শ্ৰীৰামত ।

গৈলন্ত পৰশুৰাম হৰিষ মনত ॥১২১

দশৰথে দেখি আতি বিক্ৰম ৰামৰ ।

মনত হৰিষে প্ৰশংসিলা বহুতৰ ॥১২২

ধন্য ধন্য পুত্ৰ তুমি ভৈলাহা আমাৰ ।

ৰহিল তোমাৰ যশ জুৰিয়া সংসাৰ ॥১২৩

আসিলা পৰশুৰাম খেদি যেন যম ।

তাহাঙ্কো জিনিলা ৰণে কৰিয়া বিক্ৰম ॥১২৪

সাধু সাধু ৰাম তুমি বংশৰ তিলক ।

গলে বান্ধি ৰাজা ধৰিলন্ত ৰাঘৱক ॥১২৫

উপজিল প্ৰেম তনু ভৈলা পুলকিত ।

পাইলেক সন্তোষ যেন পিৱন্তে অমৃত ॥১২৬

আকাশত তৃপিতি ভৈলন্ত দেৱগণে ।

অৰ্চ্চিলা ৰামক আতি পুষ্প বৰিষণে ॥১২৭

দেখিয়া জানকী বল বিক্ৰম ৰামৰ ।

ভৈলন্ত তৃপিতি ৰোমাঞ্চিত কলেৱৰ ॥১২৮

বিশ্বামিত্ৰ বশিষ্ঠ প্ৰমুখ্যে ঋষিগণে ।

পূজিলন্ত ৰাঘৱক প্ৰশংসা বচনে ॥১২৯

পৰম পুৰুষ ৰাম জগত আধাৰ ।

ৰামৰূপে পৃথিবীতে ভৈলা অৱতাৰ ॥১৩০

পৰশুৰামৰ দৰ্প কৰিলন্ত চূৰ ।

কাহাৰ শকতি কৰ্ম্ম কৰয় এদূৰ ॥১৩১

এহি মতে ৰামক প্ৰশংসে সৰ্ব্বজনে ।

অনন্তৰে দশৰথ ৰাজা ৰঙ্গ মনে ॥১৩২

অযোধ্যাক প্ৰতি চলি গৈলা মহাশয় ।

কৰয় কটকে বেঢ়ি ৰাম জয় জয় ॥১৩৩

নানা বাদ্য সুমঙ্গলে চলে সমদলে ।

অযোধ্যাত প্ৰবেশ ভৈলন্ত কৌতূহলে ॥১৩৪

দেখি নগৰীয়া লোকে ৰাজা আসিবাৰ ।

তেতিক্ষণে কৰিলা নগৰী জাতিষ্কাৰ ॥১৩৫

সাঞ্জি মাঞ্জি লিপিলা বিচিত্ৰ গন্ধজলে ।

পতাকা তোৰণ ধ্বজা ৰঞ্জিলা চিৰলে ॥১৩৬

তাম্বুল কদলী ৰুইল ঠোক সমন্বিত ।

থানে থানে আলিপন কৰিলা ৰঞ্জিত ॥১৩৭

মুখত পল্লব ফলে পাতি পূৰ্ণঘট ।

ঘৃতৰ প্ৰদীপ দিলা তাহাৰ নিকট ॥১৩৮

দুৱাৰে দুৱাৰে দুলি থাপিলা প্ৰবন্ধি ।

লগাইলা বিচিত্ৰ ধূপ অগৰু সুগন্ধি ॥১৩৯

কুসুম চন্দন হাতে লৈয়া দুৰ্ব্বাক্ষত ।

চড়িলন্ত নাৰীগণ গৃহ ওপৰত ॥১৪০

আতি মনোহৰ পুৰী অযোধ্যা নগৰ ।

তাৰ মাজে যান্ত দশৰথ নৰেশ্বৰ ॥১৪১

চাৰি পুত্ৰ চাৰি কন্যা যান্ত ৰঙ্গ মনে ।

দুৰ্ব্বাক্ষত পুষ্প বৰিষন্ত নাৰীগণে ॥১৪২

উৰুলি জোকাৰ জয় অনেক মঙ্গলে ।

ভূমিত পৰিল পুষ্প শতেক সদলে ॥১৪৩

নগৰত মিলি গৈলা আনন্দ প্ৰচুৰ ।

পুত্ৰগণ সমে ৰাজা পাইলা অন্তঃপুৰ ॥১৪৪

কৌশল্যা সুমিত্ৰা সতী সুন্দৰী কৈকেয়ী ।

কন্যাগণ সমে দীপ ঘট হাতে লই ॥১৪৫

তিনি মহাদই নানা মঙ্গল আচাৰে ।

সিঞ্চি দুৰ্ব্বাক্ষত পুষ্প উৰুলি জোকাৰে ॥১৪৬

ভিন্নে ভিন্নে আসি পাচে তিনি পটেশ্বৰী ।

আপোনাৰ পুত্ৰ বোহাৰীৰ হাতে ধৰি ॥১৪৭

নানা ব্যৱহাৰে গৃহ কৰাইলা প্ৰবেশ ।

পুত্ৰবধু দেখি পাইলা আনন্দ আশেষ ॥১৪৮

সীতাৰ দেখিয়া ৰূপ কৌশল্যা দেবীৰ ।

অমৃতৰ পানে যেন জুৰাইল শৰীৰ ॥১৪৯

চাৰি কুমাৰৰ বিহা ভৈল একেবাৰে ।

দেখিয়া আনন্দ আতি মিলিল সবাৰে ॥১৫০

নানা নৃত্য গীত বাদ্য বাজন বজাইল ।

ৰামক সীতাক লোকে দেখিবাক আইল ॥১৫১

দুহানৰ ৰূপ আতি দেখি বিপৰীত ।

নয়ন ভৰিয়া যেন পিৱয় অমৃত ॥১৫২

দিলা আনি লোকে যত যৌতুক অপাৰ ।

সুবৰ্ণ ৰজত ৰত্ন বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ ॥১৫৩

ৰাজাগণ আইলা লৈয়া যৌতুক সম্ভাৰ ।

নানা ৰত্নে ভূপতিৰ ভৰাইলা ভাণ্ডাৰ ॥১৫৪

দশৰথে সমস্তকে প্ৰসাদে ৰঞ্জিলা ।

বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ পুষ্প চন্দনে তুষিলা ॥১৫৫

চাৰিয়ো পুত্ৰক সমুচিত বণ্টা দিলা ।

হস্তী ঘোঁড়া ৰথ ৰাজ্যে মন সন্তোষিলা ॥১৫৬

অনায়াসে ভৈল বিহা চাৰিও পুত্ৰৰ ।

পৰম কৃতাৰ্থ মন ভৈলা নৃপবৰ ॥১৫৭

শুনিয়োক সভাসদ পদ আদি কাণ্ড ।

ৰামৰ চৰিত্ৰ যেন অমৃতৰ ভাণ্ড ॥১৫৮

সংসাৰ মধ্যত ইসি মহা ধৰ্ম্ম সাৰ ।

বোলোঁ ৰাম ৰাম সুখে তৰিয়ো সংসাৰ ॥১৫৯

৪৫ অধ্যায়

ছবি ।

যিটো দেৱ নাৰায়ণ,           সদাশিৱ সনাতন,

নাহি আদি অন্ত মধ্য যাৰ ।

দেৱে যাক নজানন্ত,           তেন্তে দেৱ ভগৱন্ত,

ৰামৰূপে ভৈলা অৱতাৰ ॥১

নিজ যোগ মায়া বলে,           ছদ্ম হুয়া মহীতলে,

দশৰথ নৃপতিৰ ঘৰে ।

সীমা নাহি মহিমাৰ,           মনুষ্যৰ ব্যৱহাৰ,

দেখাৱন্ত প্ৰভু নিৰন্তৰে ॥২

জনক নন্দিনী সীতা,           দেবী জগতৰ মাতা,

তাক বিহা কৰি আনিলন্ত ।

লক্ষ্মীসমে এক থান,           হুয়া নানা বিধদান,

দিয়া সমস্তকে ৰঞ্জিলন্ত ॥৩

সীতা সমন্বিতে ৰাম,           পূৰিয়া সবাৰেকাম,

ৰত্নৰ মন্দিৰে ভৈলা থিত ।

দশৰথ নৃপবৰ,           বিহা কৰাই তনয়ৰ,

ভৈলা অতিশয় আনন্দিত ॥৪

মহামুনি বিশ্বামিত্ৰ,          কহিলন্ত নৃপতিত,

গুণ গ্ৰাম ৰাম লক্ষ্মণৰ ।

তাড়কাক একেশ্বৰে,           মাৰিলন্ত ৰঘুবৰে,

সমৰে বধিলা নিশাচৰ ॥৫

অহল্যাৰ শাপ মুক্তি,           ধনু ভাঙ্গি অদভুত,

জিনিলন্ত ৰাজাগণ ৰণে ।

পুত্ৰ দুইৰ পৰাক্ৰম,           শুনিয়া অমৃত সম,

সন্তোষ ৰাজাৰ আতি মনে ॥৬

বিশ্বামিত্ৰক ৰাজা,           কৰিলা অনেক পূজা,

চলি গৈলা মুনি মনৰঙ্গে ।

অযোধ্যা নগৰেৰাজা,           দেৱতো অধিক ৰাজ্য,

ভোগভুঞ্জে পুত্ৰগণ সঙ্গে ॥৭

ৰাঘৱৰ গুণগণে,           সমস্তে লোকৰ মনে,

মিলয় আনন্দ আসৰিশ ।

ৰাজ্য প্ৰতি পালিবাক,           সামৰ্থ ভৈলন্ত ৰাম,

দেখি দশৰথৰ হৰিষ ॥৮

কতো কাল অনন্তৰে,           দেখিলন্ত নৃপবৰে,

নিশাকালে স্বপ্ন বিপৰীত ।

পৰিল উলুকা পাত,           আকাশৰ ৰাহুচন্দ্ৰ,

লাম্ফে লাম্ফে ফুৰয় ভূমিত ॥৯

ৰক্ত শয্যা আকাশত,           দেখে বসি শিখানত,

কান্দে কালনাৰী এক জন ।

কৃষ্ণ কুসুমৰ মালা,           দুই হাতে ধৰি আনি,

সুঙ্গন্ত নৃপতি ঘনে ঘন ॥১০

মৃত্যুৰ সূচক স্বপ্ন,           দেখি দশৰথ ৰাজা,

বসিয়া গুণন্ত মনে মন ।

অন্ধক মুনিৰ শাপ,           সমীপ চাপিল মোৰ,

নিকটতে মিলিব মৰণ ॥১১

যাৱত চেতন গাৱে,           আছয় ৰামত তাৱে,

ৰাজায ভাৰ কৰোঁ সমৰ্পণ ।

প্ৰাণতো অধিক মোৰ,          ৰামচন্দ্ৰে পালিবেক,

পুত্ৰতো অধিক সৰ্ব্বজন ॥১২

ৰামক পাতন্তে ৰাজা,           পাতিবে বিঘিনি জানো,

ভৰত আৱৰ শত্ৰুঘনে ।

গুচোক বিঘিনি সবে,           পঢ়িবাৰ ছলে দুইকো,

ৰাজ্যৰ গুচাওঁ এতিক্ষণে ॥১৩

এহিগুণি দুইহান্তকো,           মাতি আনিলন্ত ৰাজা,

বুলিলন্ত মধুৰ বচনে ।

যুদ্ধাজিত মাতুলৰ,           ৰাজ্যক পঢ়িবে প্ৰতি,

চলিয়া যায়োক দুয়োজনে ॥১৪

পিতৃৰ বচন শুনি,           ভৰতৰে শত্ৰুঘনে,

মাতামহ ৰাজ্যে চলি গৈলা ।

পাচে দশৰথ ৰাজা,           ৰামক হৰিষ মনে,

ৰাজা পাতিবাক সাজ ভৈলা ॥১৫

এহিমানে আদিকাণ্ড,          যেন অমৃতৰভাণ্ড,

সাঙ্গোপাঙ্গে ভৈলা সমাপতি ।

শুনিয়োক সাধুজন,          পুণ্য কথা ৰামায়ণ,

ৰচিলা মাধৱ মূঢ়মতি ॥১৬

বোলোঁ কৃতাঞ্জলি বাণী,           মোক মূঢ় হেন জানি,

নিন্দা নুবুলিবা মহাজনে ।

মোত পৰে মতি হীন,           জ্ঞান শূন্য বুদ্ধি ক্ষীণ,

নাহি আন ইতিনি ভূবলে ॥১৭

কৰি আতি গৰ্ব্ব মদ,           তথাপি ৰচিলোঁ পদ,

দেখা কেনে মোৰ অহঙ্কাৰ ।

ইটো মোৰ দোষচয়,           ক্ষমিবে উচিত হয়,

মহন্তৰ ক্ষমা অলঙ্কাৰ ॥১৮

অন্তৰ্য্যামী নাৰায়ণে,           যেনে প্ৰবৰ্ত্তাইলা মনে,

তাকে মুখে কৰিলোঁ বেকত ।

কহিলোঁ সকলেসাৰ,           জানি কৰাঁ পৰিহাৰ,

বঢ়াটুটা দেখা যত যত ॥১৯

পৰে ৰাম চৰিত্ৰত,           আনো সব কথা যত,

সিও ৰাম কথাসে নিশ্চয় ।

গঙ্গাৰ জলত যত,           পৰে নদী নানা মত,

তাক কোনে তেজিয়া আছয় ॥২০

৪৬ অধ্যায়

দুলৰি ।

ইকথা খাকোক,           শুনা সবে লোক,

চিন্তা হিত আপোনাৰ ।

দুৰ্ঘোৰ সংসাৰ,           সাগৰ নিকাৰ,

যিমতে পাইবা নিস্তাৰ ॥১

দেখিয়ো আকলি,           কলি মহাবলী,

কৰিলে কেনে অকাজ ।

সমস্তে লোকক,           তল নিয়াইলেক,

পাপ সাগৰৰ মাজ ॥২

পাপত মগন,           হুয়া যিটোজন,

আন ধৰ্ম্মে আশা কৰে ।

একো ফল তাত,           নাহিকে মিছাত,

দুখ পায়া মাত্ৰ মৰে ॥৩

তাত পৰে আৰ,           নাহি দুৰাচাৰ,

তৰো হৰি নাম ধৰ্ম্ম ।

নাম গুণ লৈলে,           সংসাৰ তৰয়,

জানিবা ইসব মৰ্ম্ম ॥৪

ব্ৰহ্মা মুনি যাক,           বাঞ্চিয়া নপাৱে,

পায়া হেন কলেৱৰ ।

হৰিৰ কীৰ্ত্তন,           নকৰে যিজন,

আত্মঘাতী সিটো নৰ ॥৫

ইতো তত্ত্বসাৰ,           জানিয়া সংসাৰ,

তৰিয়ো নাম সুমৰি ।

কলিৰ যুগত,          অন্যত্ৰ ধৰ্ম্মত,

থৈয়ো আশা দূৰ কৰি ॥৬

তেজি আন কাম,           সুমৰিয়ো নাম,

ধৰ্ম্মৰ ঈশ্বৰ জানি ।

কৰি থিৰ মন,           হৰিত শৰণ,

লৈয়োক ঈশ্বৰ মানি ॥৭

নমোঁ নমোঁ ৰাম,           কৰোঁহো প্ৰণাম,

দিয়া চৰণত চিত্ত ।

মহা মূঢ়মতি,           হুয়া বিৰচিলোঁ,

তোমাৰ ইটো চৰিত ॥৮

তুমি বুদ্ধি বৃত্তি,           যেনে প্ৰবৰ্ত্তাইলা,

হৃদয়ে থাকি আমাৰ ।

সেহিমতে ভয়,           তৰিব সকলে,

কৰিলো মুখে প্ৰচাৰ ॥৯

পদ ৰচনাত,           আছয় যতেক,

দোষ মই অধমৰ ।

তাক কৃপাময়,           ক্ষমিবে লাগয়,

জানিবাহা হৃদীশ্বৰ ॥১০

তযু কৃপাময়,           ,সমস্তে বেকত,

আপুনি তুমি কৰিলা ।

ভক্তবেশ মাত্ৰ,           ধৰিলা পূতনা,

এতেকে তাইক তাৰিলা ॥১১

ভয়ত তোমাক,           সুমৰিয়া গতি,

পাইলে পাপী কংস ৰায় ।

ঘোৰ অঘাসুৰে,           তোমাক গিলিয়া,

সিও মহা মোক্ষ পায় ॥১২

পৰম দুৰ্ম্মতি,           পৌণ্ড্ৰক নৃপতি,

ধৰিল তোমাৰ বেশ ।

এতেকতে তাৰ,           উত্তম মুকুতি,

দিলা তুমি হৃষীকেশ ॥১৩

পাপী অজামিল,           নামৰ আভাস,

সুমৰিল অজ্ঞানত ।

তাকে এতেকতে,           কৰি অনুগ্ৰহ,

থান দিয়া বৈকুণ্ঠত ॥১৪

পশুজাতি আতি,           বনৰ বানৰ,

কৰিলে মাত্ৰ আশ্ৰয় ।

তাতে তাসম্বাক,           মহা অনুকম্পা,

কৰিলাহা কৃপাময় ॥১৫

মই মহা মূঢ়,           পৰম পামৰ,

তোমাত লৈলো শৰণ ।

তোমাত ভকতি,           বহে যেন মতে,

কৃপা কৰা নাৰায়ণ ॥১৬

তযু গুণ নাম,           ধৰ্ম্ম অনুপাম,

ৰহোক মোহোৰ মুখে ।

পৰম দুৰ্লভ,           তোমাৰ চৰণ,

সুমৰো পৰম সুখে ॥১৭

শ্ৰবণ কীৰ্ত্তন,           বিনে প্ৰভুৰাম,

নাহি মোৰ আন কাম ।

সামাজিক লোক,           হউক সদ্গতি,

ডাকি বোলাঁ ৰাম ৰাম ॥১৮