সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান

সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান পশ্চিমবঙ্গৰ সুন্দৰবন অঞ্চলত অৱস্থিত এখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, ব্যাঘ্ৰপ্ৰকল্প, ইউনেস্কো বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান আৰু এখন "বায়োস্ফিয়াৰ ৰিজাৰ্ভ।" এইখন বঙ্গোপসাগৰৰ পাৰৰ গাঙ্গেয় ব-দ্বীপ অঞ্চলত অৱস্থিত। সুন্দৰবনৰ মুঠ আয়তনৰ জল আৰু স্থলভাগ মিলি ১০,০০০ বৰ্গ কি.মি. (৩ বৰ্গ মিটাৰ)। ইয়াৰ মাজত ৫,৯৮০ বৰ্গ কি.মি. (২ বৰ্গ মিটাৰ) ভাৰতত আৰু অৱশিষ্ট অংশ বাংলাদেশত অৱস্থিত। এইখন গঙ্গা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ-মেঘনা বদ্বীপ সমভূমিৰ এটা অবিচ্ছেদ্য অংশ। সমগ্ৰ অঞ্চলটো জালৰ আকাৰৰ নদ-নদীৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। বঙ্গোপসাগৰৰ ৭৫ মিটাৰ উচ্চতা পৰ্যন্ত জোৱাৰ ইয়াত সদায়ে দেখা পোৱা যায়। ১৮৭৮ চনত সুন্দৰবনৰ বৰ্তমানৰ ভাৰতীয় অংশটোৰ সংৰক্ষণৰ কাম আৰম্ভ হয়। ১৯৭৩ চনত মূল এলেকাটো সুন্দৰবন ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্প হিচাপে ঘোষিত হয়। ১৯৭৭ চনত ২,৫৮,৫০০ হেক্টৰ আয়তন বিশিষ্ট সুন্দৰবন ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্পৰ ১৩৩,০০০ হেক্টৰ মূল এলেকা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ মৰ্যাদা পায়। ১৯৮৪ চনৰ ৪ মে’ত এইখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান হিচাপে ঘোষিত হয়। ১৯৮৭ চনত নৱম আৰু দশম শ্ৰেণীৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ হিচাপে এইখন ইউনেস্কোই বিশ্ব ঐতিহ্য হিচাপে ঘোষিত হয়। আৰু ২০১৯ চনৰ পৰা ইয়াক ৰামছাৰ স্থান হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
১৯১১ চনত এই অঞ্চলটো দেশৰ অৱহেলিত, আৱৰ্জনাময় এটা অংশ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক লোকপিয়লৰ পৰা বাদ দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ই হুগলী মুখৰ পৰা মেঘনা নদীৰ মুখলৈকে প্ৰায় ২৬৬ কিলোমিটাৰ (১৬৫ মাইল) বিস্তৃত হৈছিল আৰু ইয়াৰ অন্তৰ্দেশত ২৪পৰগনাৰ তিনিখন বসতিপ্ৰধান জিলা খুলনা আৰু বাকেৰগঞ্জৰ সীমা আছিল। মুঠ মাটিকালি (পানীকে ধৰি) ১৬,৯০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (৬,৫২৬ বৰ্গমাইল) বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। পানীৰে ভৰি থকা এই জংঘলত বাঘ আৰু অন্যান্য বনৰীয়া জন্তু প্ৰচুৰ পৰিমানে আছিল। সুন্দৰবনৰ সকলো নদীকে খালেৰে ছেদ কৰি ইয়াৰে কিছুমানত ভাপ জাহাজ আৰু থলুৱা জাহাজ দুয়োটাৰে বাবে সমগ্ৰ বংগ অঞ্চলত জল যোগাযোগৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। বদ্বীপটোৰ সৰ্বোচ্চ অংশ বাংলাদেশত অৱস্থিত।

সুন্দৰবন প্ৰশাসন

সুন্দৰবনৰ প্ৰশাসন আৰু পৰিচালনাৰ দ্বায়িত্বভাৰ বহন কৰে বন সঞ্চালকালয়ে। প্ৰধান মুখ্য বন সংৰক্ষক (পিচিচিএফ), বন্যপ্ৰাণী আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু কাৰ্যনিৰ্বাহক মুখ্য বন্যপ্ৰাণী ৱাৰ্ডেন, পশ্চিম বংগই উদ্যানখনৰ প্ৰশাসনকাৰ্য্য চোৱাচিতা কৰা আটাইতকৈ জ্যেষ্ঠ কাৰ্যবাহী বিষয়া। সুন্দৰবন বায়’স্ফিয়াৰ ৰিজাৰ্ভৰ মুখ্য বন সংৰক্ষক (দক্ষিণ) আৰু সঞ্চালক স্থানীয় পৰ্যায়ত উদ্যানখনৰ প্ৰশাসনিক মুৰব্বী আৰু তেওঁক সহায় কৰে এজন উপ-ক্ষেত্ৰ পৰিচালক আৰু এজন সহকাৰী ক্ষেত্ৰ পৰিচালকে। উদ্যান এলেকাখনক দুটা ৰেঞ্জত ভাগ কৰি ৰেঞ্জৰ বন বিষয়াসকলে তদাৰক কৰে। প্ৰতিটো ৰেঞ্জক আকৌ বিটত উপবিভক্ত কৰি উদ্যানখনৰ সম্পত্তি আৰু জীৱ-জন্তু চোৰাং চিকাৰীৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ভাসমান চকীদাৰ ষ্টেচন আৰু শিবিৰৰ ব্যৱস্থা আছে।
উদ্যানখনে বিভিন্ন চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী পৰিকল্পনাৰ অধীনত ৰাজ্য চৰকাৰৰ লগতে পৰিৱেশ আৰু বন মন্ত্ৰালয়ৰ পৰা আৰ্থিক সাহায্য লাভ কৰি আহিছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পৰা টাইগাৰ প্ৰজেক্টৰ অধীনত অতিৰিক্ত ধন আবন্তন কৰা হয়। ২০০১ চনত বিশ্ব ঐতিহ্য পুঁজিৰ পৰা ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত পদোন্নতিৰ বাবে প্ৰস্তুতিমূলক সাহায্য হিচাপে ২০,০০০ মাৰ্কিন ডলাৰৰ অনুদান লাভ কৰা হৈছিল।

ভূগোল

সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখন ২১° ৪৩২′ – ২১° ৫৫′ উত্তৰ অক্ষাংশৰ ভিতৰত আৰু ৮৮° ৪২′ – ৮৯° ০৪′ পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিতৰত অৱস্থিত। উদ্যানখনৰ গড় উচ্চতা সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৭.৫ মিটাৰ। ৫৪টা সৰু সৰু দ্বীপেৰে গঠিত এই উদ্যানখন গংগা নদীৰ কেইবাটাও বিতৰণকাৰীয়ে ছেদ কৰিছে।

জলবায়ু

অঞ্চলটোৰ ন্যূনতম আৰু সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা ক্ৰমে ২০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ আৰু ৪৮ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ ৰ ভিতৰত। বৰষুণৰ পৰিমাণ অধিক আৰু আৰ্দ্ৰতা ৮০% পৰ্যন্ত হয় কাৰণ ই বংগ উপসাগৰৰ ওচৰত। জুন মাহৰ মাজভাগৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰৰ মাজভাগলৈকে বাৰিষা চলি থাকে। অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহৰ মাজভাগলৈকে উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পূবৰ পৰা প্ৰৱাহিত বতাহ আৰু মাৰ্চৰ মাজভাগৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে দক্ষিণ-পশ্চিমৰ পৰা বতাহ প্ৰৱাহিত হয়। কেতিয়াবা ঘূৰ্ণীবতাহলৈ পৰিণত হোৱা ধুমুহা মে’ৰ পৰা অক্টোবৰ মাহত সাধাৰণতে দেখা যায়।

পৰিৱেশ ভূগোল, নদী আৰু জলধাৰা

সাতখন মূল নদী আৰু অগণন জলধাৰাফ্ল'ৰৰ জালিকাই এই মোহনা বদ্বীপটো গঠন কৰিছে। আটাইকেইখন নদীয়ে দক্ষিণ দিশে সাগৰৰ ফালে গতি কৰিছে। সুন্দৰবন অঞ্চলৰ ইকো-ভৌগোলিক অৱস্থা ২৪ ঘণ্টাৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা দুটা জোৱাৰ আৰু দুটা ভাটাৰ প্ৰভাৱত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰশীল। এই জোৱাৰ-ভাটাৰ পৰিসৰ সাধাৰণতে ৩-৫ মিটাৰৰ পৰা ৮ মিটাৰ পৰ্যন্ত হয়। ইহতৰ নিউমেট’ফ’ৰ নামৰ বিশেষ শিপা বোৰ মাটিৰ পৰা ওলাই থাকে আৰু গেছীয় বিনিময় অৰ্থাৎ শ্বাস-প্ৰশ্বাসত সহায় কৰে। বাৰিষা যেতিয়া সমগ্ৰ অৰণ্যখন পানীৰে ভৰি থাকে, তেতিয়া মাটিৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি অহা ডালবোৰৰ শিখৰ বতাহত হালি-জালি থাকে আৰু ই শ্বাস-প্ৰশ্বাস প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰি জীৱকুল ৰক্ষা কৰে।

বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰজাতি

সুন্দৰবনৰ ভিতৰত বাস কৰা বিপন্ন প্ৰজাতিসমূহ হ’ল ৰাজকীয় বংগ বাঘ, নিমখীয়া পানীৰ কুম্ভীৰ, নদীৰ টেৰাপিন, অলিভ ৰিডলি কচ্ছপ, গংগা নদীৰ ডলফিন, হকছবিল কচ্ছপ আৰু মেংগ্ৰোভ হৰ্চশ্বু কেঁকোৰা।

সাগৰীয় স্তন্যপায়ী প্ৰাণী

মূল প্ৰবন্ধ: কোনো মাটিৰ সাগৰীয় সংৰক্ষিত এলেকাৰ শ্বাটচ
সুন্দৰবন সিটেসিয়ান ডাইভাৰ্সিটি প্ৰটেকটেড এৰিয়াৰ প্ৰস্তাৱিত অঞ্চলত (Sundarbans Cetacean Diversity Protected Area) সমুদ্ৰৰ উপকূলীয় অঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত। এই অঞ্চলত সংকটাপন্ন সিটেসিয়ান প্ৰজাতিসমূহৰ বসতি পোৱা যায়। ইয়াত নিয়মিত ৰূপত পোৱা প্ৰজাতিসমূহ হৈছে- ব্ৰাইডৰ তিমি, নতুনকৈ উদ্ধাৰ হোৱা ইৰাৱাডি ডলফিনৰ জটিল প্ৰজাতি, স্পিনাৰ ডলফিন, গংগাৰ নদীৰ ডলফিন, চাইনিজ হোৱাইট ডলফিন, ইনডো-প্যাসিফিক ফিনলেছ পৰপইজ, ইনডো-প্যাসিফিক বটলন'জ ডলফিন, আৰু পেণ্ট্ৰপিকেল স্পটেড ডলফিন ইয়াত নিয়মিত দেখা যায়। মিংকি তিমি, ৰাফ-টুথড ডলফিন আৰু ফলছ কিলাৰ হোৱেল কম পোৱা যায়।

তথ্য সূত্ৰ