বাংলাদেশৰ মৰাপাট উদ্যোগ

বাংলাদেশৰ মৰাপাট উদ্যোগ ভাৰত উপমহাদেশত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ উত্থানৰপৰাই বাংলাদেশত মৰাপাট উদ্যোগটো ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। এসময়ত দেশৰ সৰ্ববৃহৎ উদ্যোগ আৰু ৰপ্তানিৰ এক প্ৰধান সামগ্ৰী হিচাপে পৰিগণিত হোৱা মৰাপাট উদ্যোগটো ১৯৭০ চনৰপৰা হ্ৰাস পাইছে। আন দেশসমূহে নিজাকৈ মৰাপাটৰ খেতি কৰাৰ ফলত ৰপ্তানি হ্ৰাস পাইছে, যাৰ ফলত ৰপ্তানি কৰা পাটৰ চাহিদা হ্ৰাস পাইছে আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী যেনে প্লাষ্টিক আৰু শণত ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছে।

২০২১ চনলৈকে বাংলাদেশ বিশ্বজুৰি মৰপাটৰ উৎপাদনৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশ, মুঠ উৎপাদনৰ ৪২ শতাংশ, আৰু মৰাপাট ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত আগবাঢ়ি আছে।

ইতিহাস

প্ৰাক-ঔপনিৱেশিক আৰু ঔপনিৱেশিক যুগ (১৯৭১ চনৰ আগতে)

ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগৰ আগেয়ে বংগত উৎপাদিত মৰাপাটৰদ্বাৰা স্থানীয় হস্ততাঁত ব্যৱহাৰ কৰি ৰছী আৰু কাপোৰ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। নেপোলিয়ন যুদ্ধৰ সময়ত (১৮০৩–১৮১৫) ৰাছিয়াৰপৰা ব্ৰিটিছে শণৰ যোগান কমি আহিল আৰু ব্ৰিটিছ মিলসমূহপাটৰ প্ৰতি সম্ভাৱ্য বিকল্প হিচাপে চালে। কিন্তু বৰ্তমানৰ ব্ৰিটিছ ঔদ্যোগিক মিলসমূহত পাটৰ কাপোৰ বনোৱাটো কঠিন বুলি প্ৰমাণিত হ’ল কাৰণ ই যন্ত্ৰ-পাতিৰ বাবে অতি মোটা আছিল। বালফ’ৰ আৰু মেলভিল ফাৰ্মে পানী আৰু তিমিৰ চৰ্বি ব্যৱহাৰ কৰি কাপোৰখন কোমল কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া উদ্ভাৱন কৰিছিল। ১৮৩৮ চনত ডাচ নিয়ন্ত্ৰিত জাভাত চেনি বাগিছাৰ বাবে বস্তা নিৰ্মাণৰ নিৰ্দেশ ডাণ্ডী মিলসমূহে লাভ কৰে, গতিকে মিলসমূহে বালফ’ৰ আৰু মেলভিল পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি পাটৰ বস্তা উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ ফলত চাহিদা বৃদ্ধি হোৱাৰ লগতে বংগত উৎপাদিত পাটৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়। ক্ৰিমিয়া যুদ্ধৰ পিছত (১৮৫৩–১৮৫৬) চাহিদা আৰু বৃদ্ধি পায়। ১৮৫৫ চনত জৰ্জ অকলেণ্ডে তেওঁৰ বাঙালী সহযোগী শ্যামসুন্দৰ সেনৰ সৈতে মিলি হুগলী নদীৰ পাৰত ৰিশ্ৰাত প্ৰথম পাট মিল আৰম্ভ কৰে।

১৯ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত কলকাতাৰ আশে-পাশে পাট মিল মুকলি হোৱাৰ ফলত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পালে। ১৮৮২ চনলৈকে ১৮টা মিল আছিল আৰু ১৯০১ চনলৈকে ৫১টা মিল আছিল, য’ত দহ হাজাৰৰো অধিক শ্ৰমিক নিয়োজিত হৈছিল। মিলবোৰত উৎপাদিত পাটৰ অধিকাংশই অষ্ট্ৰেলিয়া, নিউজিলেণ্ড আৰু আমেৰিকালৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। কপাহ শিল্পৰ পিছতে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম উদ্যোগ হিচাপে পাট উদ্যোগ হৈ পৰে আৰু কলকাতা পাটৰ ব্যৱসায়ৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰে। বেছিভাগ কাৰখানা কলকাতা বাহিৰত আছিল আৰু বিদেশীৰ মালিকানাধীন আছিল। ভাৰত আৰু পাকিস্তানে মৰাপাটৰ উৎপাদন আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ক্ষেত্ৰত স্বাৱলম্বী হ’বলৈ চেষ্টা কৰাৰ পাছতো পূব আৰু পশ্চিম বংগৰ মাজত পাটৰ ব্যৱসায় অব্যাহত আছিল। ভাৰতে ঘৰুৱা খেতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল, আনহাতে পাকিস্তানে ঘৰুৱা ব্যৱসায়ীসকলক পূব বংগত পাট মিল স্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰি প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।

১৯৫১ চনত পূব বংগত বাৱা পাট মিলছ লিমিটেড, আদমজী পাট মিলছ, আৰু বিজয় পাট প্ৰডাক্টছ লিমিটেড স্থাপন কৰা হয়। পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগমৰ আৰ্থিক সহায়ত আদমজী পাট মিলছ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ১৯৬০ চনলৈকে পূব বংগত পাট মিলৰ সংখ্যা ১৪টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল, ইয়াৰে ১২টা মিলে পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগমৰপৰা সহায় লাভ কৰিছিল। এই মিলসমূহৰ অধিকাংশই অবাঙালী লোকে আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত কিছু উত্তেজনাৰ সৃষ্টি হয়, আৰু বঙালী চৰকাৰে অধিক বঙালী উদ্যোগীক উৎসাহিত কৰাৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। উদ্যোগ মন্ত্ৰী আবুল কাশ্বেম খানে পূব পাকিস্তানৰ অধিক উদ্যোগীক উৎসাহিত কৰিবলৈ পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগমক পশ্চিম পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগম আৰু পূব পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগম দুটা নতুন নিগমত বিভক্ত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল।

বৰ্তমানৰ অৱস্থা

২০০২ চনত চৰকাৰে বাংলাদেশৰ সৰ্ববৃহৎ মৰাপাট মিল আদমজী মৰাপাট মিলছ বন্ধ কৰি দিয়ে। ইয়াৰ পিছতো বাকী থকা পাট কলসমূহে এতিয়াও লাভৱান হ'ব নোৱাৰে, যাৰ ফলত চৰকাৰৰ বাবে উদ্বেগ সৃষ্টি হৈছে। ২০১০ চনত বাংলাদেশ চৰকাৰে পাইকাৰী নিৰ্মাতা আৰু বিক্ৰেতাসকলে পাটৰ মোনাত চাউল, চেনি, ঘেঁহু, সাৰ পেক কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিছিল। এই প্ৰয়োজনীয়তা ২০১৮ চনত পশুৰ খাদ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছিল।

২০১৮ চনত বাংলাদেশ মৰাপাট মিলছ নিগমে মৰাপাট উদ্যোগৰ বিকাশ আৰু কম খৰচী ঋণ প্ৰদানৰ বাবে পাট আৰু বস্ত্ৰ মন্ত্ৰ্যালয়ক মৰাপাট খণ্ড উন্নয়ন পুঁজি নামেৰে ১০০ বিলিয়ন টকীয়া পুঁজি গঠন কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। পাট উদ্যোগে প্ৰতি বছৰে বাংলাদেশৰপৰা প্ৰায় এক বিলিয়ন ডলাৰৰ মৰাপাট ৰপ্তানি কৰে। ২০১৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত বাংলাদেশ চৰকাৰে স্থানীয় বজাৰৰ বাবে পৰ্যাপ্ত যোগান নিশ্চিত কৰিবলৈ কেঁচা বা অপ্ৰক্ৰিয়াকৃত পাটৰ ৰপ্তানিত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল। বাংলাদেশ পাট সন্থাৰ দাবীৰ পিছতে ২০১৯ চনৰ জুন মাহত এই নিষেধাজ্ঞা উঠাই লোৱা হৈছিল।

জৈৱ-বিঘ্নিত আৰু বহনক্ষম প্ৰাকৃতিক কাপোৰৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে বাংলাদেশৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই পাটৰ প্ৰতি আগ্ৰহ নবীকৰণ কৰিছে। বাংলাদেশী কোম্পানী খিউ ফেশ্বন হাউছে পাট ব্যৱহাৰ কৰি কাপোৰ আৰু জোতা প্ৰস্তুত কৰে। ২০১৭ চনত ভাৰতে পাটৰ হেচিয়ান কাপোৰ, বেগ, আৰু সূতাৰ ওপৰত এণ্টি ডাম্পিং শুল্ক আৰোপ কৰিছিল। ২০১৯ চনত ভাৰতে পাটৰ বস্তাত প্ৰতি টনত ১২৫.২১ মাৰ্কিন ডলাৰৰ এণ্টি ডাম্পিং শুল্ক আৰোপ কৰি এণ্টি ডাম্পিং শুল্ক আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ ফলত বাংলাদেশ মৰাপাট মিল এছ'চিয়েচন আৰু বাংলাদেশ পাট স্পিনাৰ এছ'চিয়েচনৰ মাজত উদ্বেগ সৃষ্টি হৈছিল, কাৰণ ভাৰত বাংলাদেশী মৰাপাটৰ বাবে এক প্ৰধান গন্তব্যস্থান আছিল। জনতা পাট মিল আৰু আকিজ পাট মিল বাংলাদেশৰ বৃহৎ ব্যক্তিগত পাট মিল দুটা।

তথ্যৰ উৎস

শ্ৰেণী:উদ্যোগ
শ্ৰেণী:বাংলাদেশ