মাৰখোৰ

মাৰখোৰ বা বন-ছাগলী (; বৈজ্ঞানিক নাম: Capra falconeri) এবিধ বৃহৎ বনছাগলীৰ প্ৰজাতি দক্ষিণ এছিয়া আৰু মধ্য এছিয়াৰ প্ৰধানকৈ পাকিস্তানৰ ভিতৰত, কাৰকোৰাম পৰ্বতমালা, আফগানিস্তানৰ কিছু অংশ, দক্ষিণ উজবেকিস্তান, ভাৰতৰ জম্মু-কাশ্মীৰ আৰু হিমালয়ত পোৱা যায়। ২০১৫ চনৰ পৰা ইয়াক আই ইউ চি এন ৰঙা তালিকাত বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰাণী হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।

ব্যুৎপত্তি

"মাৰখোৰ" শব্দটো হৈছে পাৰ্চী। ‘মাৰ’ৰ অৰ্থ পাৰ্চী ভাষাত সাপ, ইয়াৰ লগত ‘খোৰ’ (অৰ্থাৎ ভক্ষণ) যোগ কৰি ‘মাৰখোৰ’ শব্দটো হৈছে, যাৰ অৰ্থ আৰবী ভাষাত ‘সাপ খোৱা’ বা - যি প্ৰাণীৱে সাপ খায়। বহুতে ভাবে যে ই সাপ মাৰিব পাৰে বাবেই সেই নামটো দিয়া হৈছে। আনহাতে ইহঁতৰ শিং সাপৰ দৰে পাক খোৱা বাবে আন এটা নাম সাপ শিঙীয়া।

বিৱৰণ

মাৰখোৰ কান্ধ ৬৫ ৰ পৰা ১১৫ ছেণ্টিমিটাৰ। ওখ ১৩২ৰ পৰা ১৮৬ ছেণ্টিমিটাৰ। ইহঁতৰ কান্ধৰ উচ্চতা ছাগলী প্ৰজাতিৰ (Capra,genus) ভিতৰত সৰ্বাধিক, কিন্তু দৈৰ্ঘ্য আৰু ওজন চাইবেৰিয়াৰ আইবেক্স (Siberian ibex) তকৈ বেছি। ইহঁতৰ আৱৰণ পাতল বাদামীৰ পৰা ক'লা ৰঙৰ হয় আৰু গ্ৰীষ্মকালত মসৃণ আৰু চুটি হয়, আনহাতে শীতকালত দীঘল আৰু ডাঠ হয়। ভৰিৰ তলৰ নোম ক’লা আৰু বগা। মাৰখোৰ যৌনভাৱে দ্বিৰূপী, মতাবোৰৰ থুঁতৰি, ডিঙি, বুকু আৰু ঠেংত দীঘল চুলি থাকে। মাইকীবোৰ ৰঙচুৱা, চুটি চুলি, দাড়ি ক'লা আৰু চুটি হয়। উভয় লিংগৰে শিংবোৰ টানকৈ কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে, গুৰিৰ ফালে ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত যদিও ওপৰলৈ মেল খোৱা। মতাবোৰৰ শিং ১৬০ ছেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত আৰু মাইকী মাৰখোৰৰ শিং ২৫ ছেণ্টিমিটাৰলৈ হয়। মতা ছাগলীবোৰৰ কেহেটা গোন্ধ থাকে, যিটো ঘৰচীয়া ছাগলীতকৈ বেছি।

লোককথা

কোৱা হয় যে মাৰখোৰে মহাভাৰতৰ গৰুড়ৰ দৰে সাপ বধ কৰি খায়। ঘাঁহ কামোৰাৰ সময়ত ইয়াৰ মুখৰ পৰা ফেনাযুক্ত পদাৰ্থ ওলায়, পিছত মাটিত পৰি শুকাই যায়। কিছুমান স্থানীয় লোকে এই বস্তুটো বিচাৰি ফুৰে কাৰণ ইয়াৰ দ্বাৰা সাপৰ বিষ উলিয়াব পৰা শক্তি আছে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

আচৰণ

মাৰখোৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত খাপ খাই চলে। ইহঁতক ৬০০ মিটাৰৰ পৰা ৩৬০০ মিটাৰ উচ্চতাৰ মাজত পোৱা যায়। ইহঁতে সাধাৰণতে জোপোহা বন (Shrubland) থকা ঠাইত বাস কৰে, প্ৰধানকৈ ওক,পাইনাছ গেৰাৰ্ডিয়ানা বা পাইন, মৎস্যগন্ধা (juniper) আদিৰে গঠিত অৰণ্যবোৰত থাকি ভাল পায়।

ভাবুকি

মাংস হিচাপে চিকাৰ কৰা আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ অংশৰ ব্যৱসায় কৰা বাবে বহু দেশৰ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ কৰাটো অধিক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে, ইয়াৰ পৰোক্ষ প্ৰভাৱ যেনে বিঘিনি, পলায়নৰ দূৰত্ব বৃদ্ধি আৰু ফলত ফলপ্ৰসূ বাসস্থানৰ আকাৰ হ্ৰাস, আদি মাৰখোৰৰ জনসংখ্যাৰ অস্তিত্বৰ প্ৰতি ভাবুকি কঢ়িয়াই অনা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক। চোৰাংচিকাৰীৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকাৰসমূহ যেন স্থানীয় বাসিন্দা, ৰাজ্যিক সীমান্তৰক্ষী, পিছৰটোৱে সাধাৰণতে স্থানীয় চিকাৰ গাইডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু আফগানসকলে অবৈধভাৱে সীমান্ত পাৰ হৈ যায়। চোৰাং চিকাৰৰ ফলত জনসংখ্যাৰ সৰু সৰু দ্বীপলৈ বিভক্ত হয় য’ত বাকী থকা উপ-জনসংখ্যা বিলুপ্ত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে।

চিকাৰ

ব্ৰিটিছ ভাৰতত মাৰখোৰক আটাইতকৈ প্ৰত্যাহ্বানমূলক খেল প্ৰজাতিৰ ভিতৰত গণ্য কৰা হৈছিল, কাৰণ ওখ, পাহাৰীয়া ভূখণ্ডত ইহঁতক খেদি যোৱাটো বিপদ। আৰ্থাৰ ব্ৰিংকমেনে তেওঁৰ 'দ্য ৰাইফল ইন কাশ্মীৰত কোৱা মতে, “এজন পথচাৰীয়ে কেতিয়াও চাইবেৰিয়ান আইবেক্স (Siberian ibex) বা মাৰখোৰ শ্বুটিংতকৈ কোনো বেলেগ খেলৰ কামনা নকৰে।” ইলিয়ট ৰুজভেল্ট লিখিছে যে কেনেকৈ তেওঁ ১৮৮১ চনত দুটা মাৰখোৰ গুলীয়াইছিল, প্ৰথমটো ৮ জুলাইত, দ্বিতীয়টো ১ আগষ্টত। যদিও আফগানিস্তানত মাৰখোৰ চিকাৰ কৰাটো অবৈধ, পৰম্পৰাগতভাৱে ইহঁতক নুৰিষ্টান (Nuristan) আৰু লাঘমান (Laghman) প্ৰদেশত চিকাৰ কৰা হয়, আৰু আফগানিস্তানত যুদ্ধৰ সময়ত এই কথা তীব্ৰতৰ হৈ উঠিব পাৰে। পাকিস্তানত সংৰক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ অংশ হিচাপে মাৰখোৰ চিকাৰ কৰাটো বৈধ: পাকিস্তান চৰকাৰৰ পৰা ব্যয়বহুল চিকাৰৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ দিয়ে যিয়ে বুঢ়া মাৰখোৰৰ চিকাৰৰ অনুমতি দিয়ে, কিন্তু এতিয়া প্ৰজননৰ কাৰণে এনেকৈ চিকাৰ কৰাটো ভাল নহয়। ভাৰতত মাৰখোৰ চিকাৰ কৰাটো অবৈধ যদিও খাদ্যৰ বাবে আৰু ইহঁতৰ শিঙৰ বাবে চোৰাংচোৱাগিৰি কৰা হয়, যিবোৰৰ ঔষধি গুণ আছে বুলি বিশ্বাস কৰে। ইণ্টাৰনেচনেল ইউনিয়ন ফৰ দ্য কনজাৰ্ভেচন অৱ নেচাৰ এণ্ড নেচাৰেল ৰিচ'ৰ্চ বৰ্তমান মাৰখোৰক বিপন্ন প্ৰজাতি হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰিছে, কাৰণ ইয়াৰ জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম (২০১৩ চনৰ অনুমান: ৫,৮০০টা ),প্ৰকল্পিত সংখ্যা হ্ৰাস পাইছে আৰু জনসংখ্যাৰ মাত্ৰা বজাই ৰাখিবলৈ চলি থকা সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টাৰ ওপৰত ইয়াৰ নিৰ্ভৰশীলতা বৰ্তি আছে।শিঙৰ বিন্যাসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মাৰখোৰৰ বিভিন্ন উপপ্ৰজাতি চিনাক্ত কৰা হৈছে,কিন্তু দেখা যায় এখন পৰ্বতমালাত সীমাবদ্ধ একে জনসংখ্যাৰ ভিতৰতো ইয়াৰ বহু পৰিমাণে ভিন্নতা থাকিব পাৰে।
এষ্টোৰ মাৰখোৰ ( C. f. falconeri)
বুখৰাণ মাৰখোৰ ( C. f. heptneri)
কাবুল মাৰখোৰ ( C. f. megaceros )
কাশ্মীৰ মাৰখোৰ ( C. f. cashmiriensis)
চুলেমান মাৰখোৰ ( C. f. jerdoni)

তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী:স্তন্যপায়ী প্ৰাণী