দেশীয় ৰাজ্য (ব্ৰিটিছ ভাৰত)

দেশীয় ৰাজ্যসমূহ আছিল ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যৰ নামমাত্ৰ সাৰ্বভৌম আৰু ব্ৰিটিছ মুকুটৰ অধীনস্থ। ১৯২০ চনত মোহনদাস কৰমচান্দ গান্ধীৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছে ভাৰতীয়সকলৰ বাবে স্বৰাজক লক্ষ্য হিচাপে ঘোষণা কৰে আৰু ভাৰতৰ ৰজাসকলক দায়িত্বশীল চৰকাৰ স্থাপন কৰিবলৈ কয়। সেই বছৰতে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সৈতে ব্ৰিটিছ ভাৰত আৰু দেশীয় ৰাজ্যসমূহক জড়িত কৰি ফেডাৰেচন গঠনত গান্ধীয়ে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। ১৯৪৬ চনত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে লক্ষ্য কৰিছিল যে স্বাধীন ভাৰতৰ সেনাৰ বিৰুদ্ধে কোনো দেশীয় ৰাজ্যই সামৰিকভাৱে জয়লাভ কৰিব নোৱাৰে।

ব্ৰিটিছসকল উভতি যোৱাৰ সময়ত ভাৰতীয় উপমহাদেশত হাজাৰোধিক জমিদাৰী আৰু জাগিৰদাৰৰ উপৰিও ৫৬৫ খন দেশীয় ৰাজ্যৰ আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি আছিল। ১৯৪৭ চনত দেশীয় ৰাজ্যসমূহে স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ ভাৰতৰ ৪০% অঞ্চল আৰু জনসংখ্যাৰ ২৩% অংশ সামৰি লৈছিল। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজ্যসমূহৰ, দক্ষিণৰ “হায়দৰাবাদ”, “মহীশূৰ”, “পুদুকোট্টই” আৰু “ত্ৰিবাংক’ৰ”, মধ্যভাৰতৰ “জম্মু আৰু কাশ্মীৰ” আৰু “ইন্দোৰ”ৰ নিজা নিজা ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্ট আছিল। তাৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিশিষ্ট – মুঠ দেশীয় ৰাজ্যৰ এক চতুৰ্থাংশ চেলুট ৰাজ্যৰ মৰ্যাদাপ্ৰাপ্ত আছিল।

দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ মৰ্যাদা, আকাৰ আৰু ধন-সম্পত্তিৰ ক্ষেত্ৰত বহু পৰিমাণে পাৰ্থক্য আছিল; ২১টা টোপৰ চালামী মৰ্যদাপ্ৰাপ্ত (21-gun salute) ৰাজ্য- হায়দৰাবাদ আৰু জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ আয়তন আছিল ২ লাখ বৰ্গকিলোমিটাৰতকৈ (৭৭,০০০ বৰ্গমাইল) অধিক। ১৯৪১ চনত হায়দৰাবাদৰ জনসংখ্যা ১ কোটি ৬০ লাখতকৈ অধিক আছিল। আনহাতে জম্মু-কাশ্মীৰৰ জনসংখ্যা আছিল ৪০ লাখৰ অলপ অধিক। ইফালে নন-চেলুট প্ৰিন্সিপালিটি- লাৱাৰ আয়তন আছিল ৪৯ বৰ্গকিলোমিটাৰ, জনসংখ্যা ৩,০০০ৰ অলপ কম। আনকি প্ৰায় ২০০ সৰু ৰাজ্যৰ আয়তন ২৫ কিলোমিটাৰ বৰ্গমিটাৰতকৈও কম আছিল।

ইতিহাস

ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ সময়ৰ দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ বেছিভাগেই মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বিভাজনৰ পিছত গঠন হৈছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি ভাৰতলৈ হোৱা বাহ্যিক প্ৰব্ৰজনৰ ফলস্বৰূপে বহু কেইখন দেশীয় ৰাজ্যৰ শাসক বিদেশীমূলৰ আছিল। হায়দৰাবাদ, ভুপাল, ৰামপুৰ আৰু জাঞ্জিৰাৰ শাসক আছিল ক্ৰমে তুৰ্কী, আফগানী, পেষ্টুন আৰু এবিচিনিয়ান মূলৰ। হিন্দু ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত অধিকাংশ শাসক আছিল ক্ষত্ৰিয়। কেৱল ৰাজপুত আৰু দক্ষিণ ভাৰতত সিঁচৰতি হৈ থকা ৰাজ্যসমূহৰ মোগল যুগৰ পূৰ্বৰ বংশাৱলীৰে যোগসূত্ৰ আছিল।

দেশীয় ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক একীকৰণ

১৯২০ চনত মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত কংগ্ৰেছে ভাৰতীয়ৰ বাবে স্বৰাজ লাভ কৰাটোৱেই নিজৰ লক্ষ্য বুলি ঘোষণা কৰে। ইয়াত "ভাৰতৰ সকলো সাৰ্বভৌম ৰজাক নিজৰ ৰাজ্যত সম্পূৰ্ণ দায়িত্বশীল চৰকাৰ স্থাপন কৰিবলৈ" কোৱা হৈছিল। গান্ধীয়ে ৰজাসকলক আশ্বাস দিছিল যে কংগ্ৰেছে দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰে। ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছে ১৯২৮ চনৰ কলিকতা কংগ্ৰেছত তেওঁলোকৰ দাবী পুনৰবাৰ উল্লেখ কৰে যে, "কংগ্ৰেছে ভাৰতীয় ৰাজ্যৰ জনসাধাৰণক ৰাজ্যসমূহত সম্পূৰ্ণ দায়িত্বশীল চৰকাৰ লাভৰ বাবে বৈধ আৰু শান্তিপূৰ্ণ সংগ্ৰামৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ সহানুভূতি আৰু সমৰ্থনৰ আশ্বাস দিয়ে।"

দেশীয় ৰাজ্যৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ কংগ্ৰেছক আগবঢ়াই দিয়াত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। নেহৰুৱে লগতে কয় যে তেওঁ "ৰজা বা ৰাজকুমাৰত কোনো বিশ্বাসী নহয়" আৰু "ৰাজ্যসমূহৰ ভৱিষ্যত নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ থকা একমাত্ৰ লোকসকল হ'ব লাগিব এই ৰাজ্যসমূহৰ জনসাধাৰণ। এই কংগ্ৰেছ, যিয়ে আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ দাবী কৰে, ৰাজ্যসমূহৰ জনসাধাৰণক ইয়াৰ পৰা বঞ্চিত কৰিব নোৱাৰে।"

১৯৩৯ চনত নেহৰুৱে দেশীয় ৰাষ্ট্ৰৰ অস্তিত্বক প্ৰত্যাহ্বান জনায় আৰু লগতে কয় "আধুনিক ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহ অকালপক্ক আৰু ই জীয়াই থকাৰ যোগ্য নহয়।" পাকিস্তানে আক্ৰমণ কৰাৰ পিছত জম্মু-কাশ্মীৰে ভাৰতত যোগদান কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়, যাৰ ফলত দুয়োখন দেশৰ মাজত দীৰ্ঘদিনীয়া বিবাদৰ সৃষ্টি হয়। হায়দৰাবাদ ৰাজ্যই ১৯৪৭ চনত স্বাধীন হৈ থকাৰ সিদ্ধান্ত লয়। তাৰ এবছৰৰ পিছত ভাৰতে ৰাজ্যখন আক্ৰমণ কৰি নিজৰ সংলগ্ন কৰি লয়। জুনাগড় আৰু ইয়াৰ জাগিৰদাৰ বণ্টৱা মানৱদাৰৰ শাসকসকলে পাকিস্তানত যোগদান কৰিছিল যদিও ভাৰতে ইয়াক নিজৰ লগত সংযুক্ত কৰি লয়। কালাতৰ শাসকে ১৯৪৭ চনত স্বাধীনতা ঘোষণা কৰে, তাৰ পিছত ১৯৪৮ চনত ই পাকিস্তানত যোগদান কৰে)।

অগ্ৰাধিকাৰ আৰু প্ৰতিপত্তি

চালামী ৰাজ্য বা চেলুট ষ্টেট

টোপ চালামী (gun salute) ব্যৱস্থাৰ ব্যৱহাৰ সেই সমূহ অঞ্চলৰ মুখ্য শাসকৰ অগ্ৰাধিকাৰ স্পষ্ট ৰূপত নিৰ্ধাৰিত কৰিবলৈ কৰা হৈছিল, য’ত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী সক্ৰিয় আছিল। ৰাজ্যৰ মুৰব্বী হিচাপে কিছুমান দেশীয় শাসকক ৩ৰ পৰা ২১ৰ ভিতৰত অযুগ্ম সংখ্যক বন্দুকৰ গুলি ফুটাই চালামী দিয়াৰ অধিকাৰ আছিল, অধিক সংখ্যক বন্দুকে অধিক প্ৰতিপত্তিৰ ইংগিত দিছিল। এই সকলো শাসকৰ ৰাজ্যক (প্ৰায় ১২০খন) চেলুট ষ্টেট বুলি জনা গৈছিল।

অ-চালামী ৰাজ্য বা নন-চেলুট ষ্টেট

উপাধিৰ স্তৰ আৰু টোপ চালামী শ্ৰেণীৰ মাজত কোনো কঠোৰ সম্পৰ্ক নাছিল আৰু ই অগ্ৰাধিকাৰৰ প্ৰকৃত পৰিমাপো নাছিল। যিহেতু ৫০০ৰো অধিক দেশীয় ৰাজ্যৰ ভিতৰত মুঠ চালামী ৰাজ্য আছিল ১১৭খন, গতিকে বেছিভাগ শাসকে কোনো ধৰণৰ টোপ চালামীৰ অধিকাৰী নাছিল; কিন্তু এই সকলোবোৰ সৰু শাসকো নাছিল। উদাহৰণস্বৰূপে সৰগুজা ৰাজ্য কৰৌলী ৰাজ্যতকৈ আয়তন আৰু জনসংখ্যাৰ ফালৰ পৰা ডাঙৰ আছিল; কিন্তু কৰৌলীৰ মহাৰজা ১৭টা টোপ চালামীৰ অধিকাৰী আছিল, আনহাতে সৰগুজাৰ মহাৰাজা কোনো টোপ চালামীৰ অধিকাৰী নাছিল।

আয়তনভিত্তিক এঘাৰখন বৃহৎ দেশীয় ৰাজ্য

ক্ৰম
নাম
আয়তন (বৰ্গমাইল)
বৰ্তমানৰ ৰাজ্য
টোপ চালামী
১ জম্মু আৰু কাশ্মীৰ ৮৪,৪৭১ জম্মু আৰু কাশ্মীৰ২১
২ হায়দৰাবাদ ৰাজ্য ৮২,৬৯৮তেলংগানা, মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক২১
৩ কালাত খানাত ৭৩,২৭৮বালুচিস্তান (পাকিস্তান)১৯
৪ যোধপুৰ ৰাজ্য ৩৬,০৭১ৰাজস্থান১৭
৫ মহীশূৰ ৰাজ্য ২৯,৪৫৮ কৰ্ণাটক২১
৬ গোৱালিয়ৰ ৰাজ্য২৬,৩৯৭মধ্য প্ৰদেশ২১
৭ বিকানেৰ ৰাজ্য ২৩,৩১৭ৰাজস্থান১৭
৮ বহলপুৰ (দেশীয় ৰাজ্য) ১৭,৭২৬ পাঞ্জাব (পাকিস্তান)১৭
৯ জয়চালমেৰ ৰাজ্য ১৬,১০০ ৰাজস্থান১৫
১০ জয়পুৰ ৰাজ্য ১৫,৬০১ৰাজস্থান১৭
১১ বস্তাৰ ৰাজ্য ১৩,০৬২ছত্তীছগঢ়-

তথ্যউৎস

গ্ৰন্থপঞ্জী

Bangash, Yaqoob Khan (2016). "A Princely Affair: The Accession and Integration of the Princely States of Pakistan, 1947–1955". Oxford University Press Pakistan.
Bhagavan, Manu. "Princely States and the Hindu Imaginary: Exploring the Cartography of Hindu Nationalism in Colonial India" Journal of Asian Studies, (Aug 2008) 67#3 pp 881–915 in JSTOR
Bhagavan, Manu. Sovereign Spheres: Princes, Education and Empire in Colonial India (2003)
.
Ernst, W. and B. Pati, eds. India's Princely States: People, Princes, and Colonialism (2007)

Jeffrey, Robin. People, Princes and Paramount Power: Society and Politics in the Indian Princely States (1979) 396pp
Kooiman, Dick. Communalism and Indian Princely States: Travancore, Baroda & Hyderabad in the 1930s (2002), 249pp

Pochhammer, Wilhelm von India's Road to Nationhood: A Political History of the Subcontinent (1973) ch 57 excerpt

গেজেটিয়াৰ

online
online
online

বাহ্যিক সংযোগ

Exhaustive lists of rulers and heads of government, and some biographies.

শ্ৰেণী:ভাৰতৰ দেশীয় ৰাজ্য
শ্ৰেণী:ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰত