পৰজীৱী উদ্ভিদ

]] গছৰ ওপৰত থকা এটা কাণ্ডৰ হ’ল’পেৰাচাইট
পৰজীৱী উদ্ভিদ হ’ল এনে উদ্ভিদ যিয়ে নিজৰ কিছুমান বা সকলো পুষ্টিৰ প্ৰয়োজনীয়তা আন এক জীৱিত উদ্ভিদৰ পৰা আহৰণ কৰে। ইহঁতে এঞ্জিঅ’স্পাৰ্মৰ প্ৰায় ১% গঠন কৰে আৰু প্ৰায় প্ৰতিটো বায়’মত পোৱা যায়। সকলো পৰজীৱী উদ্ভিদে হ’ষ্ট’ৰিয়াম নামৰ এটা বিশেষ অংগ গঢ়ি তোলে, যাৰ দ্বাৰা আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদত সোমাই তাৰ ভেছকুলেচাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰে— হয় জাইলেম, নহয় ফ্ল’ইম বা দুয়োটাৰে সৈতে। উদাহৰণস্বৰূপে, ষ্ট্ৰিগা বা ৰাইনান্থাছৰ দৰে উদ্ভিদ কেৱল জাইলেমৰ সৈতে সংযোগ হয়, জাইলেম সেতুৰ জৰিয়তে (জাইলেম-খাদ্য)। বিকল্পিতভাৱে, Cuscuta আৰু Orobanche ৰ কিছুমান সদস্যৰ দৰে উদ্ভিদে আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ জাইলেম আৰু ফ্ল’ইম দুয়োটাৰে সৈতে সংযোগ ঘটায়। ফলত ইহঁতে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ পৰা সম্পদ আহৰণ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান লাভ কৰে। এই সম্পদসমূহৰ ভিতৰত পানী, নাইট্ৰজেন, কাৰ্বন আৰু/বা চেনি।

পৰজীৱী উদ্ভিদক পৰজীৱী উদ্ভিদবিধে আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ কব্জা কৰা স্থানৰ (শিপা বা কাণ্ড) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি, ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ আৰু ইয়াৰ সালোক সংশ্লেষণ ক্ষমতালৈ চাই শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদে ক্ৰমে আশ্ৰয়দাতা গছৰ শিপা বা শিপাৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা বায়ু বা মাটিত থকা অস্বাভাৱিক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ধৰা পেলাই উদ্ভিদত নিজৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰিব পাৰে। প্ৰায় ২০টা পৰিয়ালৰ ফুলৰ গছৰ প্ৰায় ৪,৫০০ প্ৰজাতিৰ পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বিষয়ে জনা যায়।

পৰজীৱী উদ্ভিদৰ উপস্থিতিৰ বাবে আশ্ৰয়দাতা উদ্ভিদৰ ওপৰত বহুতো প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। বিশেষকৈ অৰ্ধ-পৰজীৱী ক্ষেত্ৰত মূল উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি স্তব্ধ হোৱাৰ ধৰণ দেখা যায়, কিন্তু ইয়াৰ ফলত বৃহৎ পৰজীৱী উদ্ভিদৰ সংখ্যা বা আকাৰ বৃদ্ধিৰ পিছত গৃহস্থ উদ্ভিদ প্ৰজাতিৰ মৃত্যুৰ হাৰ অধিক হ’ব পাৰে।

শ্ৰেণীবিভাজন

পৰজীৱী উদ্ভিদ একাধিক উদ্ভিদ পৰিয়ালত দেখা যায়, ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ইয়াৰ বিৱৰ্তন বহুবংশগত। কিছুমান পৰিয়ালত বেছিভাগেই পৰজীৱী প্ৰতিনিধি যেনে বালানোফ’ৰেচিয়া থাকে, আনহাতে আন কিছুমান পৰিয়ালত মাত্ৰ কেইটামান প্ৰতিনিধি থাকে।
এটা উদাহৰণ হ’ল উত্তৰ আমেৰিকাৰ মনোট্ৰপা ইউনিফ্ল’ৰা (ভাৰতীয় পাইপ বা কৰ্পচ্ উদ্ভিদ) যিটো হিথ পৰিয়ালৰ সদস্য এৰিকাচিয়া, ইয়াৰ সদস্য ব্লুবেৰী, ক্ৰেনবেৰী আৰু ৰ'ড'ডেণ্ড্ৰনৰ বাবে বেছি পৰিচিত।

পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বৈশিষ্ট্য তলত দিয়া ধৰণৰ:

উদ্ভিদত পৰজীৱীৰ জন্ম দিয়া বিৱৰ্তনৰ পৰিঘটনাটো আছিল হাউষ্ট’ৰিয়াৰ বিকাশ। প্ৰথম, অধিকাংশ পূৰ্বপুৰুষৰ, হাউষ্টোৰিয়া ট্ৰাইফাইচেৰিয়াৰ ভিতৰৰ ফেকল্টেটিভ অৰ্ধপৰজীৱীৰ সৈতে একে বুলি ভবা হৈছিল, পাৰ্শ্বীয় হাউষ্টোৰিয়া এই প্ৰজাতিবোৰৰ শিপাৰ পৃষ্ঠৰ কাষেৰে বিকশিত হৈছিল। পিছৰ বিৱৰ্তনৰ ফলত কুমলীয়া মূলৰ শিপাত টাৰ্মিনেল বা প্ৰাথমিক হ’ষ্ট’ৰিয়াৰ বিকাশ ঘটে, যিটো ষ্ট্ৰিগাৰ ভিতৰত বাধ্যতামূলক অৰ্ধপৰজীৱী উদ্ভিদৰ প্ৰজাতিত দেখা যায়। শেষত, সদায় নিশ্চিত পৰজীৱীৰ ৰূপ হোৱা হোলোপেৰাচাইটিক উদ্ভিদ সালোক সংশ্লেষণৰ ক্ষতিৰ পিছত বিকশিত হয়, যিটো অৰ’বাঞ্চে প্ৰজাতিত দেখা যায়।

সম্পদ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ বহুতো পৰজীৱী উদ্ভিদে ‘আত্ম-অসঙ্গতি’ বিকশিত কৰিছে, নিজকে পৰজীৱী হোৱাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ।
আন কিছুমান যেনে ট্ৰাইফাইচেৰিয়াই সাধাৰণতে নিজৰ প্ৰজাতিৰ আন সদস্যক পৰজীৱী কৰি তোলাৰ পৰা বিৰত থাকে, কিন্তু কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদৰ এনে কোনো সীমা নাই।

বীজৰ অংকুৰণ

পৰজীৱী উদ্ভিদৰ অংকুৰণ কেইবাটাও পদ্ধতিৰে হয়। এইবোৰ ৰাসায়নিক বা যান্ত্ৰিক হ’ব পাৰে আৰু বীজ অংকুৰিত হোৱাৰ উপায়বোৰ প্ৰায়ে নিৰ্ভৰ কৰে পৰজীৱীবোৰ শিপাৰ পৰজীৱী বা কাণ্ডৰ পৰজীৱী হয় নে নহয় তাৰ ওপৰত। বেছিভাগ পৰজীৱী উদ্ভিদে নিজৰ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ওচৰত অংকুৰণ কৰিব লাগে কাৰণ ইহঁতৰ বীজৰ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ পৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ অবিহনে জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সম্পদৰ সংখ্যা সীমিত। সম্পদ সীমিত হোৱাৰ কাৰণ আংশিকভাৱে এইটোৱেই যে বেছিভাগ পৰজীৱী উদ্ভিদে বীজ অংকুৰণৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ প্ৰয়োজনীয় অটোট্ৰফিক পুষ্টি ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে।

শিপাত আশ্ৰয় লোৱা পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বীজে অংকুৰণৰ বাবে ৰাসায়নিক ইংগিত ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰৱণতা থাকে। অংকুৰণ হ’বলৈ বীজবোৰ আশ্ৰয় লোৱা উদ্ভিদৰ যথেষ্ট ওচৰত থকাটো প্ৰয়োজন।

কাণ্ডৰ পৰজীৱী উদ্ভিদবোৰ বেছিভাগ শিপাৰ পৰজীৱীৰ দৰে নহয়, ইহঁতৰ এণ্ড’স্পাৰ্মৰ ভিতৰৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি অংকুৰণ হয় আৰু কিছু সময়ৰ বাবে জীয়াই থাকিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আকাশীলতাই (Cuscuta spp.) নিজৰ বীজ মাটিত পেলাই দিয়ে।
এইবোৰে গৃহস্থ উদ্ভিদ বিচাৰি পোৱালৈকে প্ৰায় পাঁচ বছৰলৈকে অংকুৰিত নোহোৱাকৈ থাকিব পাৰে। বীজৰ এণ্ড’স্পাৰ্মত থকা সম্পদসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি আকাশীলতাই অংকুৰণ কৰিব পাৰে। এবাৰ অংকুৰণ হ’লে উদ্ভিদটোৰ সম্পদ শেষ হোৱাৰ আগতেই ইয়াৰ গৃহস্থ উদ্ভিদৰ সৈতে সংযোগ বিচাৰি উলিয়াবলৈ আৰু নিজক স্থাপন কৰিবলৈ ছয় দিনৰ সময় থাকে। আকাশীলতাই এবাৰ নিজৰ গৃহস্থ বিচাৰি পালে ই গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ঠাৰিৰ চাৰিওফালে নিজকে মেৰিয়াই লয়। আকস্মিক শিপা ব্যৱহাৰ কৰি ডডাৰে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ঠাৰিডালত গৃহস্থ উদ্ভিদৰ ৰক্তবাহী টিছুৰ ভিতৰত থকা শোষক অংগ হাউষ্ট’ৰিয়ামৰ সহায়ত টেপ কৰে। ডডাৰে ওপৰলৈ উঠি যোৱাৰ লগে লগে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ সৈতে এই সংযোগসমূহৰ কেইবাটাও কাম কৰে।

গৃহস্থ উদ্ভিদৰ পৰিসৰ

কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদ সাধাৰণ আৰু বহুতো ভিন্ন প্ৰজাতিৰ, আনকি একেলগে কেইবাটাও ভিন্ন প্ৰজাতিৰ পৰজীৱীও থাকে।[18]
আকাশীলতা (Cuscuta spp.) আৰু ৰেড ৰেটল (Odontites vernus) সাধাৰণ পৰজীৱী। আন পৰজীৱী উদ্ভিদবোৰ হৈছে এনে বিশেষজ্ঞ যিয়ে কেইটামান বা মাত্ৰ এটা প্ৰজাতিক পৰজীৱী কৰি তোলে। বীচ ড্ৰপ (Epifagus virginiana) কেৱল আমেৰিকান বীচ (Fagus grandifolia) ৰ ওপৰত শিপাৰ হোলোপেৰাচাইট। ৰেফ্লেছিয়া হৈছে টেট্ৰাষ্টিগমা বেলৰ ওপৰত থকা এটা হোলোপেৰাচাইট।
Pterospora ৰ দৰে উদ্ভিদ মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ পৰজীৱী হৈ পৰে। পৰজীৱীয়েও আত্মবৈষম্যৰ অভ্যাস কৰে বুলি প্ৰমাণ পোৱা গৈছে, ট্ৰাইফাইচেৰিয়াৰ প্ৰজাতিসমূহে অন্য ট্ৰাইফাইচেৰিয়াৰ উপস্থিতিত হাউষ্ট’ৰিয়ামৰ বিকাশ হ্ৰাস পোৱাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰে। পৰজীৱীৰ আত্মবৈষম্যৰ ব্যৱস্থা এতিয়াও জনা হোৱা নাই।

গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় পানীতকৈ নাতিশীতোষ্ণ পানীত সাগৰীয় উদ্ভিদৰ অধিক অনুপাত হিচাপে সাগৰীয় পৰজীৱী দেখা যায়। ইয়াৰ কোনো সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা উপলব্ধ নহ’লেও, বহুতো সম্ভাৱ্য গৃহস্থ উদ্ভিদ যেনে কেলপ আৰু অন্যান্য মেক্ৰ’স্কোপিক বাদামী শেলাই সাধাৰণতে নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলত সীমাবদ্ধ থাকে। প্ৰায় ৭৫% পৰজীৱী ৰঙা শেলাই নিজৰ দৰে একেটা শ্ৰেণীবিভাজন পৰিয়ালৰ গৃহস্থক সংক্ৰমিত কৰে, এইবোৰক এডেলফ’পেৰাচাইট বুলি অভিহিত কৰা হয়। এণ্ড’জ’ইক বুলি গণ্য কৰা আন সাগৰীয় পৰজীৱীবোৰ সাগৰীয় অকৃমি (মোলাস্ক, সমতল কৃমি, স্পঞ্জ)ৰ পৰজীৱী আৰু ই হোলোপৰজীৱী বা অৰ্ধপৰজীৱী হ’ব পাৰে, কিছুমানে সংক্ৰমণৰ পিছত সালোক সংশ্লেষণৰ ক্ষমতা বজাই ৰাখে। এইবোৰেই একমাত্ৰ পৰজীৱী উদ্ভিদ যিয়ে প্ৰাণী গৃহস্থক পৰজীৱী কৰি তোলে। আৰু ব্ৰাচিকা প্ৰজাতিৰ জাত (যেনে কবি আৰু ব্ৰকলি)কে ধৰি বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ শস্যৰ প্ৰতিও ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। অৰ’বাঞ্চেৰ পৰা উৎপাদনৰ ক্ষতি ১০০% হ’ব পাৰে আৰু ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ কিছুমান অঞ্চলৰ কৃষকসকলে কিছুমান মূল শস্য পৰিত্যাগ কৰি বিকল্প হিচাপে আন কিছুমান আমদানি আৰম্ভ কৰিছে। অৰ’বাঞ্চে আৰু ষ্ট্ৰিগা প্ৰজাতিৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বহু গৱেষণা কৰা হৈছে, যিবোৰ বিশ্বৰ উন্নয়নশীল অঞ্চলত আৰু অধিক বিধ্বংসী যদিও কোনো পদ্ধতি সম্পূৰ্ণৰূপে সফল হোৱা নাই।
কেইডজনমান পৰজীৱী উদ্ভিদ মাজে মাজে মানুহে খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে।
পশ্চিম অষ্ট্ৰেলিয়াৰ খ্ৰীষ্টমাছ গছ (Nuytsia floribunda) কেতিয়াবা মাটিৰ তলৰ কেবলৰ ক্ষতি কৰে। ই কেবলসমূহক গৃহস্থৰ শিপা বুলি ভুল কৰে আৰু ইয়াৰ স্ক্লেৰেনচাইমেটিক গিলোটিন ব্যৱহাৰ কৰি ইহঁতক পৰজীৱী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

কিছুমান পৰজীৱী উদ্ভিদ ধ্বংসাত্মক হোৱাৰ বিপৰীতে কিছুমানে নিজৰ সম্প্ৰদায়ত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। কিছুমান পৰজীৱীয়ে থলুৱা প্ৰজাতিতকৈ আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিৰ অধিক ক্ষতি কৰে। ইয়াৰ ফলত সম্প্ৰদায়টোত আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিৰ ক্ষতি হ্ৰাস পায়। পৰজীৱী উদ্ভিদবোৰ নিজা সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰধান গঢ়োতা, ই কেৱল গৃহস্থ প্ৰজাতিটোকেই নহয়, পৰোক্ষভাৱে আনকো প্ৰভাৱিত কৰে। পৰজীৱী উদ্ভিদৰ বাবে গৃহস্থ প্ৰজাতিৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা সলনি হয়।
উদ্ভিদৰ পৰজীৱীয়ে আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিসমূহক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখে আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰত মূল শিলৰ প্ৰজাতিলৈ পৰিণত হোৱা দেখা গৈছে।
পূব হিমালয়ৰ নেপালকে ধৰি বহু অঞ্চলত পৰজীৱী উদ্ভিদ ঔষধ আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

ভেঁকুৰৰ ওপৰত পৰজীৱী উদ্ভিদ

প্ৰায় ৪০০ প্ৰজাতিৰ ফুলৰ উদ্ভিদ, ইয়াৰ উপৰিও এটা জিমনোস্পাৰ্ম (Parasitaxus usta) আৰু এটা ব্ৰাইফাইট (লিভাৰৱৰ্ট Aneura mirabilis) মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ ওপৰত হোৱা পৰজীৱী উদ্ভিদ। ইয়াৰ ফলত ফলপ্ৰসূভাৱে এই উদ্ভিদবোৰে নিজৰ চৌপাশৰ আন বহুতো উদ্ভিদৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ ক্ষমতা লাভ কৰে। ইহঁতক মাইকো-হেটেৰ’ট্ৰফ বুলি কোৱা হয়। কিছুমান মাইকো-হেটেৰ’ট্ৰফ হ’ল ভাৰতীয় পাইপ (Monotropa uniflora), নিয়ৰৰ উদ্ভিদ (Sarcodes sanguinea), মাটিৰ তলৰ অৰ্কিড (Rhizanthella gardneri), চৰাইৰ বাহৰ অৰ্কিড (Neottia nidus-avis), আৰু চুগাৰষ্টিক (Allotropa virgata)। বিস্তৃত মাইক’ৰাইজাল সম্পৰ্কৰ বাবে জনাজাত এৰিকাচিয়া শ্ৰেণীবিভাজনৰ ভিতৰত মনোট্ৰ’প’ইড আছে। মনোট্ৰপয়ডসমূহৰ ভিতৰত মনোট্ৰপা, মনোট্ৰপচিছ, আৰু প্টেৰ’স্প’ৰা আদি গোত্ৰসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। মাইকো-হেটেৰ’ট্ৰফিক আচৰণৰ লগে লগে সাধাৰণতে ক্ল’ৰ’ফিলৰ ক্ষতিও হয়।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:উদ্ভিদজগত