বাইবেল

বাইবেল খ্ৰীষ্টান আৰু ইহুদী ধৰ্মৰ কেন্দ্ৰীয় ধৰ্মীয় গ্ৰন্থৰ সংকলন, আৰু ইছলামৰ দৰে অন্যান্য আব্ৰাহামী ধৰ্মত সন্মানিত। বাইবেল হৈছে মূলতঃ হিব্ৰু, আৰামিক আৰু কইনে গ্ৰীক ভাষাত লিখা এখন সংকলন (বিভিন্ন ৰূপৰ গ্ৰন্থৰ সংকলন)। গ্ৰন্থসমূহত নিৰ্দেশনা, গল্প, কবিতা, ভৱিষ্যদ্বাণী, আৰু অন্যান্য ধাৰাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। কোনো বিশেষ ধৰ্মীয় পৰম্পৰা বা সম্প্ৰদায়ে বাইবেলৰ অংশ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা সামগ্ৰীৰ সংগ্ৰহক বাইবেলৰ নীতি-নিয়ম বোলা হয়। বিশ্বাসীসকলে সাধাৰণতে ইয়াক ঐশ্বৰিক প্ৰেৰণাৰ উৎপাদন বুলি গণ্য কৰে, কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ কি তেওঁলোকে বুজি পোৱা আৰু পাঠটোৰ ব্যাখ্যাৰ ধৰণ বেলেগ বেলেগ।

ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহ বিভিন্ন ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে বিভিন্ন চৰকাৰী সংগ্ৰহত সংকলন কৰিছিল। আটাইতকৈ প্ৰাচীনখনত বাইবেলৰ প্ৰথম পাঁচখন কিতাপ আছিল, যিবোৰক হিব্ৰু ভাষাত তওৰাত আৰু গ্ৰীক ভাষাত পেন্টাটেউক (অৰ্থাৎ ‘পাঁচখন কিতাপ’) বুলি কোৱা হয়। দ্বিতীয়-আটাইতকৈ পুৰণি অংশ আছিল আখ্যানমূলক ইতিহাস আৰু ভৱিষ্যদ্বাণীৰ সংকলন (নেভিইম)। তৃতীয় সংকলন কেতুভিমত গীতমালা, প্ৰবাদ আৰু আখ্যানমূলক ইতিহাস সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। তানাখ ( , ৰোমানীকৃত: Tanaḵ) হিব্ৰু বাইবেলৰ বাবে এটা বিকল্প শব্দ, যিটো মূলতঃ হিব্ৰু ভাষাত লিখা শাস্ত্ৰসমূহ সামৰি লোৱা তিনিটা উপাদানৰ প্ৰথম আখৰৰ দ্বাৰা গঠিত: তওৰাত ('শিক্ষা'), নেভি'ইম ('ভাববাদী'), আৰু কেটুভিম ('লিখন')। মেচ’ৰেটিক পাঠ্য হৈছে তানাখৰ মধ্যযুগীয় সংস্কৰণ—যিটো হিব্ৰু আৰু আৰামীয়া ভাষাত লিখা হৈছে—যিটোক আধুনিক ৰাব্বি ইহুদী ধৰ্মই হিব্ৰু বাইবেলৰ কৰ্তৃত্বশীল গ্ৰন্থ বুলি গণ্য কৰে। চেপ্টুয়াজিণ্ট হৈছে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় আৰু দ্বিতীয় শতিকাৰ তানাখৰ কইনে গ্ৰীক অনুবাদ; ই বহুলাংশে হিব্ৰু বাইবেলৰ সৈতে ওপৰত ওপৰত।

খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ আৰম্ভণি হৈছিল দ্বিতীয় মন্দিৰ ইহুদী ধৰ্মৰ ফলস্বৰূপে, চেপ্টুয়াজিণ্টক পুৰণি নিয়মৰ ভিত্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি। প্ৰাথমিক গীৰ্জাই ইহুদী পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছিল, যিবোৰক প্ৰেৰিত, কৰ্তৃত্বশীল ধৰ্মীয় কিতাপ হিচাপে দেখা পাইছিল, সেইবোৰক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। যীচুৰ জীৱন আৰু শিক্ষাৰ বিষয়ে লিখা শুভবাৰ্তাসমূহ পৌলৰ পত্ৰ আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থসমূহৰ সৈতে নতুন নিয়মত দ্ৰুতভাৱে একত্ৰিত হ’ল। বাইবেলৰ আটাইতকৈ পুৰণি অংশবোৰ হয়তো গ. ১২০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বত, আনহাতে নতুন নিয়ম বেছিভাগেই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাৰ ভিতৰত গঠন হৈছিল।

আনুমানিক মুঠ বিক্ৰী পাঁচ বিলিয়ন কপিতকৈও অধিক হোৱাৰ বাবে খ্ৰীষ্টান বাইবেলখন সৰ্বকালৰ সৰ্বাধিক বিক্ৰী হোৱা প্ৰকাশন। পশ্চিমীয়া সংস্কৃতি আৰু ইতিহাস আৰু সমগ্ৰ বিশ্বৰ সংস্কৃতি দুয়োটাতে বাইবেলে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। বাইবেলৰ সমালোচনাৰ জৰিয়তে ইয়াৰ অধ্যয়নেও সংস্কৃতি আৰু ইতিহাসত পৰোক্ষভাৱে প্ৰভাৱ পেলাইছে। বৰ্তমান পৃথিৱীৰ প্ৰায় আধা ভাষালৈ বাইবেল অনুবাদ কৰা হৈছে বা অনুবাদ কৰা হৈছে।

কিছুমানে বাইবেলৰ গ্ৰন্থসমূহক নৈতিকভাৱে সমস্যাজনক, ঐতিহাসিকভাৱে ভুল বা সময়ৰ দ্বাৰা বিকৃত বুলি ভাবে; আন কিছুমানে ইয়াক কিছুমান বিশেষ জনগোষ্ঠী আৰু পৰিঘটনাৰ বাবে উপযোগী ঐতিহাসিক উৎস বা নৈতিক শিক্ষাৰ উৎস বুলি বিবেচনা কৰে।

ব্যুৎপত্তি

বাইবেল শব্দটোৱে খ্ৰীষ্টান পুৰান বাইবেলৰ সৈতে মিল থকা হিব্ৰু বাইবেল বা খ্ৰীষ্টান বাইবেলক বুজাব পাৰে, য’ত পুৰান বাইবেলৰ উপৰিও নতুন বাইবেল আছে।

ইংৰাজী শব্দ বাইবেল Koinē গ্ৰীক: τὰ βιβλία, ৰোমানীকৃত: ta biblia, অৰ্থাৎ 'কিতাপসমূহ' (একবচন βιβλίον, biblion)ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। βιβλίον শব্দটোৰ নিজেই আক্ষৰিক অৰ্থ আছিল ‘স্ক্ৰল’ আৰু কিতাপৰ সাধাৰণ শব্দ হিচাপে ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰিলে। ইয়াক βύβλος বাইব্লছৰ ক্ষুদ্ৰ শব্দ, ‘ইজিপ্তৰ পেপিৰাছ’, সম্ভৱতঃ ফিনিচিয়াৰ সাগৰীয় বন্দৰ বাইব্ল’ছ (গেবাল বুলিও জনা যায়) নামৰ পৰাই ইয়াক এনেদৰে কোৱা হয়, য’ৰ পৰা ইজিপ্তৰ পেপিৰাছ গ্ৰীচলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল।

গ্ৰীক ভাষাত ta biblia আছিল "হেলেনিষ্টিক ইহুদীসকলে তেওঁলোকৰ পবিত্ৰ গ্ৰন্থসমূহ বৰ্ণনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এটা অভিব্যক্তি"। The biblical scholar F. F. Bruce notes that John Chrysostom appears to be the first writer (in his Homilies on Matthew, delivered between 386 and 388 CE) to use the Greek phrase ta biblia ('the books') to describe both the Old and New Testaments together.

লেটিন biblia sacra 'পবিত্ৰ কিতাপ' গ্ৰীক অনুবাদ τὰ βιβλία τὰ ἅγια (tà biblia tà hágia, 'পবিত্ৰ কিতাপ')। মধ্যযুগীয় লেটিন biblia হৈছে biblia sacra 'পবিত্ৰ কিতাপ'ৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ। লাহে লাহে ইয়াক মধ্যযুগীয় লেটিন ভাষাত নাৰীলিঙ্গ একবচন বিশেষ্য (biblia, gen. bibliae) হিচাপে গণ্য কৰা হ'ল আৰু সেয়েহে পশ্চিম ইউৰোপৰ স্থানীয় ভাষাত এই শব্দটো একবচন হিচাপে ধাৰে দিয়া হ'ল।

উন্নয়ন আৰু ইতিহাস

alt=Hebrew Bible from 1300. Genesis.|

বাইবেল এখন এখন কিতাপ নহয়; ই এনে এখন কিতাপৰ সংকলন যাৰ জটিল বিকাশ সম্পূৰ্ণৰূপে বুজা হোৱা নাই। আটাইতকৈ পুৰণি কিতাপবোৰৰ আৰম্ভণি হৈছিল প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ মৌখিকভাৱে প্ৰচাৰিত গীত আৰু কাহিনী হিচাপে। একবিংশ শতিকাৰ পণ্ডিতসকলে গ্ৰন্থসমূহৰ "লেখা, পৰিবেশন, মুখস্থ কৰা আৰু শ্ৰৱণ মাত্ৰাৰ মাজৰ সংযোগস্থল" অন্বেষণ কৰাৰ আৰম্ভণিৰ পৰ্যায়তহে আছে। বৰ্তমানৰ ইংগিতসমূহ হ’ল যে সাম্প্ৰদায়িক মৌখিক পৰিবেশনত প্ৰাচীন লেখা শিকি অহাৰ দৰে লেখা আৰু মৌখিকতা সিমান পৃথক নাছিল। বাইবেলখন বিভিন্ন পৃথক সংস্কৃতি আৰু পটভূমিৰ বহু লোকে লিখিছিল আৰু সংকলন কৰিছিল, যিসকলক বহু পণ্ডিতে কয় যে বেছিভাগেই অজ্ঞাত।

ব্ৰিটিছ বাইবেল পণ্ডিত জন কে ৰিচেছে লিখিছে:

বাইবেলৰ কিতাপবোৰ প্ৰথমে পেপিৰাছৰ পুস্তকত হাতেৰে লিখা আৰু কপি কৰা হৈছিল। কোনো মূল গ্ৰন্থ বাচি থকা নাই। গ্ৰন্থসমূহৰ মূল ৰচনাৰ বয়স, নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন আৰু ইয়াৰ ওপৰত যথেষ্ট বিতৰ্ক হৈছে। সেয়েহে, হেণ্ডেল আৰু জুষ্টেনে হিব্ৰু বাইবেলৰ আটাইতকৈ পুৰণি অংশ (বিচাৰক ৫ নং দ্বোৰাৰ গীত আৰু বিচাৰক ১৬ আৰু ১ চমূৱেলৰ চেমচনৰ কাহিনী) ৰাজতন্ত্ৰৰ আৰম্ভণিৰ লোহা যুগত ( ১২০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) ৰচনা কৰা বুলি কয়। ১৯৪৭ চনত কুমৰাণৰ গুহাত আৱিষ্কাৰ হোৱা মৃত সাগৰৰ পুস্তকসমূহ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০ চনৰ পৰা ১০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰৰ কপি বুলি ক’ব পাৰি। হিব্ৰু বাইবেলৰ যিকোনো দৈৰ্ঘ্যৰ কিতাপৰ বৰ্তমানৰ আটাইতকৈ পুৰণি কপি যিবোৰ খণ্ড নহয়।

আদিম পাণ্ডুলিপিসমূহ সম্ভৱতঃ পেলিঅ’-হিব্ৰু ভাষাত লিখা হৈছিল, যিটো একে সময়ৰ আন চিত্ৰচিত্ৰৰ সৈতে মিল থকা এক প্ৰকাৰৰ কিউনিফৰ্ম চিত্ৰচিত্ৰ। বেবিলনলৈ নিৰ্বাসিত হোৱাৰ বাবেই সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চমৰ পৰা তৃতীয় শতিকাত বৰ্গ লিপি (আৰমাইক)লৈ স্থানান্তৰিত হ’ল। মৃত সাগৰৰ পুস্তকবোৰৰ সময়ৰ পৰাই হিব্ৰু বাইবেলখন পঢ়াত সহায়ক হোৱাকৈ শব্দৰ মাজত ফাঁক দি লিখা হৈছিল। খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰ ভিতৰত মাচোৰেটসকলে স্বৰবৰ্ণৰ চিন যোগ কৰিলে। লেবীয়া বা অধ্যাপকসকলে গ্ৰন্থসমূহ ৰক্ষা কৰিছিল আৰু কিছুমান গ্ৰন্থক সদায় আন কিছুমানতকৈ অধিক কৰ্তৃত্বশীল বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। লিখকসকলে লিপি সলনি কৰি, প্ৰাচীন ৰূপ আপডেট কৰি আৰু সংশোধন কৰি গ্ৰন্থসমূহ সংৰক্ষণ আৰু সলনি কৰিছিল। এই হিব্ৰু গ্ৰন্থসমূহ অতি যত্নৰে কপি কৰা হৈছিল।

শাস্ত্ৰ (পবিত্ৰ, কৰ্তৃত্বশীল ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ) বুলি গণ্য কৰা এই গ্ৰন্থসমূহ বিভিন্ন ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ে বিভিন্ন বাইবেলৰ নীতি-নিয়ম (শাস্ত্ৰৰ চৰকাৰী সংকলন)ত সংকলন কৰিছিল। বাইবেলৰ প্ৰথম পাঁচখন কিতাপ থকা আৰু তওৰাত (অৰ্থাৎ "বিধান", "নিৰ্দেশনা", বা "শিক্ষা") বা পেন্টাটেউক ("পাঁচখন কিতাপ") বুলি কোৱা আটাইতকৈ প্ৰাচীন সংকলনখন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ ভিতৰত ইহুদী নীতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। নেভি'ইম ("ভাববাদী") নামৰ দ্বিতীয়টো আখ্যানমূলক ইতিহাস আৰু ভৱিষ্যদ্বাণীৰ সংকলন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত কেনন কৰা হৈছিল। গীতমালা, প্ৰবাদ আৰু আখ্যানমূলক ইতিহাস থকা কেতুভিম ("লিখা") নামৰ তৃতীয়টো সংকলন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ মাজৰ কোনোবা এটা সময়ত কেনন কৰা হৈছিল। এই তিনিটা সংকলন বেছিভাগেই বাইবেলৰ হিব্ৰু ভাষাত লিখা হৈছিল, কিছুমান অংশ আৰামীয় ভাষাত লিখা হৈছিল, যিবোৰে একেলগে হিব্ৰু বাইবেল বা "তানাখ" ("তোৰাত", "নেভি'ইম", আৰু "কেটুভিম"ৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ) গঠন কৰে।

হিব্ৰু বাইবেল

হিব্ৰু বাইবেলৰ তিনিটা প্ৰধান ঐতিহাসিক সংস্কৰণ আছে: চেপ্টুয়াজিণ্ট, মেছ’ৰেটিক টেক্সট আৰু চমৰীয়ান পেন্টাটেউক (য’ত মাত্ৰ প্ৰথম পাঁচখন কিতাপহে আছে)। ইহঁতৰ সম্পৰ্ক আছে যদিও বিকাশৰ পথ একে নহয়। চেপ্টুয়াজিণ্ট বা এলএক্সএক্স হিব্ৰু শাস্ত্ৰ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত কিছুমান গ্ৰন্থৰ ক'ইন গ্ৰীক ভাষালৈ অনুবাদ আৰু ইয়াক প্ৰায় বাইসত্তৰজন লিখক আৰু প্ৰাচীনে কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয় যিসকল হেলেনিক ইহুদী আছিল, যিটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ শেষৰ ফালে আলেকজেণ্ড্ৰিয়াত আৰম্ভ হৈছিল আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৩২ চনৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। সম্ভৱতঃ মিচৰৰ ৰজা দ্বিতীয় টলেমি ফিলাডেলফাছৰ নিৰ্দেশত গ্ৰীক-ৰোমান প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ মূলতঃ গ্ৰীক ভাষী ইহুদীসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তাক সম্বোধন কৰা হৈছিল। চেপ্টুয়াজিণ্টৰ বৰ্তমানৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰতিলিপিসমূহ খ্ৰীষ্টীয় খ্ৰীষ্টাব্দৰ তৃতীয় শতিকাৰ পৰা পঞ্চম শতিকালৈকে আৰু ইয়াৰ খণ্ডবোৰ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ। ইয়াৰ পাঠৰ পুনৰীক্ষণ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল। মৃত সাগৰৰ পুস্তকবোৰৰ মাজত চেপ্টুয়াজিণ্টৰ খণ্ডবোৰ পোৱা গৈছিল; ইয়াৰ লিখনীৰ কিছু অংশ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় আৰু প্ৰথম শতিকা আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ মিচৰৰ পৰা বিদ্যমান পেপিৰাছতো পোৱা যায়।এই ভিন্ন ইতিহাসসমূহে আধুনিক পণ্ডিতসকলে চিনাক্তকৰণযোগ্য "পাঠ্য প্ৰকাৰ" বুলি কোৱা বস্তুৰ সৃষ্টি কৰিছিল। আটাইতকৈ বেছি স্বীকৃতি পোৱা চাৰিটা হ’ল আলেকজেণ্ড্ৰিয়ান, পশ্চিমীয়া, চিজাৰিয়ান আৰু বাইজেন্টাইন।

কেথলিক বাইবেলত অন্তৰ্ভুক্ত গ্ৰন্থসমূহৰ তালিকাখন ৩৮২ চনত ৰোমৰ পৰিষদে কেনন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে, তাৰ পিছত ৩৯৩ চনত হিপ্পো আৰু ৩৯৭ চনত কাৰ্থেজৰ কিতাপ। তেতিয়াৰ পৰাই কেথলিক খ্ৰীষ্টানসকলে তেওঁলোকৰ বাইবেলৰ নীতি-নিয়মক মানকতা প্ৰদান কৰিবলৈ বিশ্বজনীন পৰিষদ অনুষ্ঠিত কৰি আহিছে। প্ৰটেষ্টেণ্ট সংস্কাৰৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই কেথলিক গীৰ্জাই অনুষ্ঠিত কৰা কাউন্সিল অৱ ট্ৰেণ্টে (১৫৪৫–৬৩) ভলগেটক বাইবেলৰ আনুষ্ঠানিক লেটিন অনুবাদ হিচাপে অনুমোদন জনায়। তাৰ পিছত কেইবাটাও বাইবেলৰ নীতি-নিয়মৰ বিকাশ ঘটিছে। খ্ৰীষ্টান বাইবেলৰ নীতি-নিয়মসমূহ কেথলিক গীৰ্জাৰ নীতি-নিয়মৰ ৭৩খন কিতাপ আৰু বেছিভাগ প্ৰটেষ্টেণ্ট ধৰ্মগোষ্ঠীৰ ৬৬খন কিতাপৰ নীতি-নিয়মৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ইথিওপিয়াৰ অৰ্থডক্স টেৱাহেডো গীৰ্জাৰ নীতি-নিয়মৰ ৮১খন কিতাপলৈকে। ইহুদী ধৰ্মই দীৰ্ঘদিন ধৰি এটা কৰ্তৃত্বশীল গ্ৰন্থ গ্ৰহণ কৰি আহিছে, আনহাতে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ কেতিয়াও চৰকাৰী সংস্কৰণ নাছিল, ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে বহুতো ভিন্ন পাণ্ডুলিপি পৰম্পৰা আছে।

ভিন্নতা

All biblical texts were treated with reverence and care by those who copied them, yet there are transmission errors, called variants, in all biblical manuscripts. A variant is any deviation between two texts. Textual critic Daniel B. Wallace explains, "Each deviation counts as one variant, regardless of how many MSS [manuscripts] attest to it." Hebrew scholar Emanuel Tov says the term is not evaluative; it is a recognition that the paths of development of different texts have separated.

Medieval handwritten manuscripts of the Hebrew Bible were considered extremely precise: the most authoritative documents from which to copy other texts. Even so, Hebrew Bible scholar David Carr asserts that Hebrew texts still contain some variants. The majority of all variants are accidental, such as spelling errors, but some changes were intentional. In the Hebrew text, "memory variants" are generally accidental differences evidenced by such things as the shift in word order found in 1 Chronicles 17:24 and 2 Samuel 10:9 and 13. Variants also include the substitution of lexical equivalents, semantic and grammar differences, and larger scale shifts in order, with some major revisions of the Masoretic texts that must have been intentional.

Intentional changes in New Testament texts were made to improve grammar, eliminate discrepancies, harmonize parallel passages, combine and simplify multiple variant readings into one, and for theological reasons. Old Testament scholar Bruce K. Waltke observes that one variant for every ten words was noted in the recent critical edition of the Hebrew Bible, the Biblia Hebraica Stuttgartensia, leaving 90% of the Hebrew text without variation. The fourth edition of the United Bible Society's Greek New Testament notes variants affecting about 500 out of 6900 words, or about 7% of the text.

লগতে চাওক

হিব্ৰু বাইবেল
নতুন বাইবেল
পুৰাণ বাইবেল
ইছলাম ধৰ্ম
খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম
ইহুদী ধৰ্ম
অভিধান – আনুষ্ঠানিক বাইবেল পাঠৰ সময়সূচী যি ধৰ্মগোষ্ঠী অনুসৰি ভিন্ন হয়

টোকা

তথ্য

পাদটীকা

ৰচনা

বাহ্যিক সংযোগ

"The Bible collected news and commentary" The New York Times.
"The Bible collected news and commentary" The Guardian.
The British Library: Discovering Sacred Texts – Christianity
The National Library of Israel – Over 15,000 scanned manuscripts of the Old Testament
Trinity College Digital Collections images of complete manuscript of the Book of Kells.
Check out different versions of the Christian Bible

শ্ৰেণী:খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম
শ্ৰেণী:ইহুদী ধৰ্ম
শ্ৰেণী:ধৰ্ম গ্ৰন্থ