ফাইল ট্ৰান্সফাৰ প্ৰট'কল

ফাইল ট্ৰান্সফাৰ প্ৰট'কল (FTP) হৈছে এটা মানক যোগাযোগ প্ৰট'কল, যাৰ সহায়ত কম্পিউটাৰ নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ছাৰ্ভাৰৰপৰা ক্লায়েণ্টলৈ কম্পিউটাৰ ফাইল স্থানান্তৰ কৰা হয়। FTP এটা ক্লায়েণ্ট-ছাৰ্ভাৰ মডেল স্থাপত্যৰ ওপৰত নিৰ্মিত, য’ত ক্লায়েণ্ট আৰু ছাৰ্ভাৰৰ মাজত পৃথক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ডাটা সংযোগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। FTP ব্যৱহাৰকাৰীয়ে সাধাৰণতে ব্যৱহাৰনাম আৰু পাছৱৰ্ডৰ ৰূপত এটা প্লেইন-টেক্সট ছাইন-ইন প্ৰটোকলৰ জৰিয়তে নিজৰ পৰিচয় নিশ্চিত কৰিব পাৰে, যদিও ছাৰ্ভাৰে অনুমতি দিয়ে তেনেহ’লে অনামীভাৱে সংযোগ স্থাপন কৰাও সম্ভৱ। ব্যৱহাৰনাম আৰু পাছৱৰ্ড সুৰক্ষিতভাৱে প্ৰেৰণ কৰিবলৈ, লগতে বিষয়-বস্তু এনক্ৰিপ্ট কৰিবলৈ, FTP সাধাৰণতে SSL/TLS (FTPS)ৰ সহায়ত সুৰক্ষিত কৰা হয় বা SSH ফাইল ট্ৰান্সফাৰ প্ৰট'কল (SFTP)ৰে প্ৰতিষ্ঠাপন কৰা হয়।

প্ৰথম FTP ক্লায়েণ্ট এপ্লিকেচনবোৰ আছিল কমাণ্ড-লাইন প্ৰগ্ৰাম, যিবোৰ অপাৰেটিং চিষ্টেমত গ্ৰাফিকেল ইউজাৰ ইণ্টাৰফেচ উপলব্ধ হোৱাৰ আগতে বিকাশ কৰা হৈছিল। এই প্ৰগ্ৰামসমূহ এতিয়াও অধিকাংশ Windows, Unix, আৰু Linux অপাৰেটিং চিষ্টেমৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আহে। পিছৰপৰা ডেস্কটপ, ছাৰ্ভাৰ, মোবাইল ডিভাইচ আৰু হাৰ্ডৱেৰৰ বাবে বহু নিৰ্দিষ্ট FTP ক্লায়েণ্ট আৰু স্বয়ংক্ৰিয়তা উপযোগীতা বিকাশ কৰা হৈছে। লগতে, FTPক HTML সম্পাদক আৰু ফাইল ব্যৱস্থাপক যেনে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা এপ্লিকেচনসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

আগতে FTP ক্লায়েণ্ট সাধাৰণতে ৱেব ব্ৰাউজাৰৰ সৈতে একত্ৰিত হৈ থাকিছিল, য’ত “ftp://” URI প্ৰিফিক্স ব্যৱহাৰ কৰি ফাইল ছাৰ্ভাৰসমূহ ব্ৰাউজ কৰা হোৱা হৈছিল। ২০২১ চনত, অধিক সুৰক্ষিত SFTP আৰু FTPSদ্বাৰা FTP অতিক্ৰমিত হোৱা কাৰণে দুটা প্ৰধান ৱেব ব্ৰাউজাৰ বিক্ৰেতা — Google Chrome আৰু Firefox — এ FTP সমৰ্থন বন্ধ কৰে; যদিও তেওঁলোকে নতুন এই প্ৰট'কলসমূহত কোনোটা এখনো বাস্তৱায়ন কৰা নাই।

FTP ছাৰ্ভাৰৰ ইতিহাস

ফাইল ট্ৰান্সফাৰ প্ৰট'কলৰ মূল স্পেছিফিকেচন অভয় ভূষণে লিখিছিল আৰু ১৯৭১ চনৰ ১৬ এপ্ৰিলত RFC 114 ৰূপে প্ৰকাশিত হৈছিল। ১৯৮০ চনলৈকে FTP, TCP/IPৰ পূৰ্বসূৰী NCPৰ ওপৰত চলি আছিল। পাছত প্ৰটোকলটো TCP/IP সংস্কৰণৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠাপন কৰা হৈছিল — RFC 765 (জুন ১৯৮০) আৰু RFC 959 (অক্টোবৰ ১৯৮৫), যি বৰ্তমানৰ মানদণ্ড। RFC 959-ক সংশোধন কৰিবলৈ কেইবাটাও প্ৰস্তাৱিত মানদণ্ড আনা হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, RFC 1579 (ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৯৪)-এ Firewall-Friendly FTP (পেছিভ ম’ড) সক্ষম কৰে, RFC 2228 (জুন ১৯৯৭)-এ সুৰক্ষাসংক্ৰান্ত বিৱৰণী প্ৰস্তাৱ কৰে, আৰু RFC 2428 (ছেপ্টেম্বৰ ১৯৯৮)-এ IPv6ৰ সমৰ্থন যোগ কৰে আৰু এটা নতুন ধৰণৰ পেছিভ ম’ড সংজ্ঞায়িত কৰে।

প্ৰট'কলৰ পৰ্যালোচনা

FTP সক্ৰিয় (active) বা পেছিভ (passive) ম’ডত চলি থাকে, যি নিৰ্ধাৰণ কৰে ডাটা সংযোগ কেনেদৰে স্থাপন কৰা হ’ব। (এই "ম’ড"ৰ অৰ্থ FTP প্ৰট'কলৰ MODE কমাণ্ডৰ অৰ্থৰপৰা ভিন্ন। )

সক্ৰিয় ম’ডত, ক্লায়েণ্টে ছাৰ্ভাৰৰপৰা অহা ডাটা সংযোগৰ বাবে প’ৰ্ট Mত শুনা আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত ক্লায়েণ্টে ছাৰ্ভাৰক জানিবলৈ FTP কমাণ্ড PORT M প্ৰেৰণ কৰে যে কোন প’ৰ্টত সেয়া শুনি আছে। তাৰ পিছত ছাৰ্ভাৰে নিজৰ প’ৰ্ট 20, যি FTP ছাৰ্ভাৰৰ ডাটা প’ৰ্ট,ৰপৰা ক্লায়েণ্টলৈ ডাটা চেনেল আৰম্ভ কৰে।
যেতিয়া ক্লায়েণ্ট ফায়াৰৱ’লৰ পিছে থাকে আৰু অহা TCP সংযোগ গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে, তেতিয়া পেছিভ ম’ড ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব পাৰে। এই ম’ডত, ক্লায়েণ্টে নিয়ন্ত্ৰণ সংযোগৰ জৰিয়তে ছাৰ্ভাৰলৈ PASV কমাণ্ড প্ৰেৰণ কৰে আৰু তাৰ পিছত ছাৰ্ভাৰৰপৰা ছাৰ্ভাৰ IP ঠিকনা আৰু ছাৰ্ভাৰ প’ৰ্ট নম্বৰ লাভ কৰে। ক্লায়েণ্টে তাৰ পিছত যিকোনো ক্লায়েণ্ট প’ৰ্টৰপৰা এই ছাৰ্ভাৰ IP ঠিকনা আৰু প’ৰ্ট নম্বৰত ডাটা সংযোগ খোলে।

১৯৯৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত উভয় ম’ডক IPv6 সমৰ্থন যোগ কৰিবলৈ আপডেট কৰা হৈছিল। সেই সময়ত পেছিভ ম’ডত অধিক পৰিৱৰ্তন আনা হৈছিল আৰু তাক এক্সটেণ্ডেড পেছিভ ম’ডলৈ আপডেট কৰা হৈছিল।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ইণ্টাৰনেট