বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ

বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ হ'ল বাংলা ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰ যাৰ মূল আৰু উৎপত্তি পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰপৰা। বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ ব্যুৎপত্তিগতভাৱে মগধি প্ৰাকৃতৰপৰা উৎপত্তি হোৱাৰ লগতে অঞ্চলটোৰ পুৰণি ভাষাসমূহৰ উল্লেখযোগ্য সহযোগত বিকশিত হৈছে। কিন্তু মধ্যযুগত সংস্কৃত, আৰবী, ধ্ৰুপদী পাৰ্চী, তুৰ্কী আৰু অন্যান্য বিদেশী ভাষাৰপৰা শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে‍। এইদৰে বিভিন্ন ভাষাৰ সৈতে শতিকাজুৰি থকা সম্পৰ্কৰ বাবে বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ বৈচিত্ৰ্যমজ় হৈ পৰিছে।

উৎপত্তিৰ প্ৰকাৰ আৰু শ্ৰেণীবিভাজন

বাংলা ভাষাত সাধাৰণতে প্ৰায় এক লাখ পৃথক শব্দ আছে বুলি ভবা হয়, ইয়াৰে ১৬,০০০ (১৬%) তদ্ভৱ শব্দ (উত্তৰাধিক ইণ্ডো-আৰ্য্য শব্দভাণ্ডাৰ) বুলি ধৰা হয়, ৪০,০০০ (৪০%) হৈছে তৎসম শব্দ (সংস্কৃতৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ কৰা শব্দ), আৰু বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ প্ৰায় ১৬,০০০ (১৬%) শব্দ দেশী বা "থলুৱা" শব্দৰপৰা ঋণ লোৱা। বাকীবোৰ বিদেশী উৎস যেনে‍, পাৰ্চী, তুৰ্কী, আৰৱী আৰু ইংৰাজী আদিৰ লগতে অন্যান্য ভাষাৰপৰা অহা শব্দ, বংগৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ সৈতে থকা সংস্পৰ্শৰ দীৰ্ঘ ইতিহাস আৰু পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ লগতে‍ সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানে বাংলা ভাষাৰ ওপৰত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলাইছে, সেই কথাই বাংলা ভাষাৰ শব্দৰ প্ৰায় ২৮,০০০ (২৮%) সামৰি লৈছে।

বিদেশী শব্দৰ ঋণৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্চী ভাষাৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ আছিল আৰু অসংখ্য সূত্ৰই এই সংখ্যা ন্যূনতম প্ৰায় ১০,০০০টা শব্দ বুলি কয়, য’ত পাৰ্চী ভাষাৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ লোৱা শব্দ আৰু ইয়াৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত শব্দও অন্তৰ্ভুক্ত। কিন্তু এই পৰিসংখ্যায় গড় বাংলাভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰক প্ৰতিফলিত নকৰে, কিয়নো উপভাষা অনুসৰি ই বহু পৰিমাণে ভিন্ন হ’ব। উদাহৰণস্বৰূপে, মুছলমান আৰু বাংলাদেশীয়ে সাধাৰণতে হিন্দু আৰু ভাৰতীয় বাংলাভাষীতকৈ‍ বাংলা ভাষাত অধিক পাৰ্চী আৰু আৰৱী শব্দৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বংগৰ ইতিহাসত পাৰ্চী ভাষাৰ প্ৰভাৱ ইমানেই উল্লেখযোগ্য আছিল যে‍ ৬০০ বছৰ ধৰি এই অঞ্চলৰ ই চৰকাৰী ভাষা আছিল, ইংৰাজসকল ১৮৩৬ চনত অহাৰ পাছত ই ইংৰাজীলৈ সলনি হৈছিল।

শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য

তলৰ তালিকাখনত ঢাকা (বাংলাদেশ) আৰু শান্তিপুৰ (পশ্চিম বংগ, ভাৰত)ৰ কথিত আৰু ব্যৱহৃত বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য দাঙি ধৰা হৈছে।
শব্দ ঢাকাইয়া উপভাষা ঢাকাইয়া ট্ৰান্সক্ৰিপচন শান্তিপুৰী উপভাষা শান্তিপুৰী ট্ৰান্সক্ৰিপচন
Waterপানিpaniজলjôl
Saltলবণlôbônনুনnun
Invitationদাওয়াতdawatআমন্ত্ৰণ/নিমন্ত্ৰণ/নেমন্তন্নamôntrôn/nimôntrôn/nemôntônnô
Chiliমৰিচmôricলঙ্কাlaṅkā
Maternal Auntখালাkhalaমাসিmaśi
Paternal Auntফুফুphuphuপিসিpiśi
Bathগোসলgosôlস্নান/চানsnān/chān
Windহাওয়াhāoāবাতাসbatas

ধাৰলৈ লোৱা শব্দৰ উদাহৰণ

মোগল, আৰৱ, পাৰ্চী, মধ্য এছিয়ান আৰু ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্কৰ বাবেই বাংলা ভাষাই বিদেশী ভাষাৰ অগণন শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে, এই গ্ৰহণক মূল শব্দভাণ্ডাৰত প্ৰায়েই সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰিছে। পাৰস্য আৰু মধ্যপ্ৰাচ্যৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্ক আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আক্ৰমণৰ পাছত অসংখ্য তুৰ্কী, আৰৱী আৰু পাৰ্চী শব্দ অভিধানত গ্ৰহণ কৰি সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তীকালত ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিকতাবাদে পৰ্তুগীজ, ফৰাচী, ডাচ আৰু আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্যভাৱে ইংৰাজীৰপৰা শব্দ বাংলা ভাষালৈ কঢি়য়াই আনিছিল। সংস্কৃতৰ সৈতে বঙালীৰ সম্পৰ্কৰ অনন্য কাৰণ বাংলা ভাষা মধ্য ইণ্ডো-আৰ্য্য ভাষাৰ (মগধি প্ৰাকৃতৰ দৰে) বংশধৰ, যিবোৰ নিজেই সংস্কৃতৰপৰাই বিকশিত হৈছে। কিছুমান অতি সাধাৰণ ঋণ তলত দেখুওৱা হৈছে।

সংস্কৃত (Sôṅskritô)

শব্দ আইপিএ অৰ্থ
বিশ্বbiśśôworld
ধন্যবাদdhônnôbadthanks
আশীৰ্বাদaśirbadblessing
স্বাগতśagôtôwelcome
নিৰ্বাণnirbanNirvana
যোগ/য়োগাjog/yogaYoga
আৰ্যarjôAryan
আসনaśônseat
আশ্ৰমasrômhermitage or monastery
অৱতাৰôbôtarAvatar
আয়ুৰ্বেদayurbedAyurveda
বন্ধুbôndhufriend
বাসমতীbaśmôtiBasmati rice
ভাংbhaṅBhang
খাটkhaṭcot
ধুতিdhutiDhoti
লুঠluṭhLooting
মায়াmayaMaya
সখাśôkhafriend
স্বামীśamiHusband
লাখlakhLakh
লক্ষ্মীlôkkhiLakshmi

ছাবষ্ট্ৰেট ভাষা/দেশী (Deśi "Native")

শব্দ অৰ্থ
কানা kanablind
কালা, কালো kala, kalōdark/black
কুড়ি kuṛitwenty
খোঁচা khõcapoke
খোঁজ khõjnotice
চিংড়ি ciṅṛiprawn
চুলা culaoven, stove
ছোট choṭôsmall
ঝিনুক jhinukshell
ঝোল jholgravy
টক ṭôksour
ঠ্যাং ṭhæṅleg
ডাব ḍab(green) coconut
ঢং ḍhoṅ guile, dissimulation; fashion
ঢোল ḍholdhol
পেট peṭbelly
বোবা bobamute
মাঠ maṭhfield, open land
মুড়ি muṛipuffed rice

বিদেশী (Bideśi)

ধ্ৰুপদী পাৰ্চী (Farsi)

শব্দ
উচ্চাৰণ অৰ্থ প্ৰকৃত ৰূপ
আৱহাওয়া abohawa
a.bo.ɦa.waweatherآب و هوا āb-o-hawā
চাকৰি cakri
t͡ʃak.rijobچاکری čakri
আয়না ayna
aj.namirrorآینه āynah
আৰাম aram
a.ramcomfortآرام ārām
বকশিশ bôkśiś
bok.ʃiʃtipبخشش baxšiš
মুসলমান musôlman
musol.maˑnMuslimمسلمان musalmān
আস্তে aste
as.t̪eslowly, softly آهسته āhistah "slowly"
কম kôm
kɔmless, fewكم kam
কাগজ kagôj
ka.ɡojpaperكاغذ kāğaz
খাৰাপ kharap
kʰa.rapbadخراب xarāb
খোদা khoda
kʰo.d̪agodخدا xoda
খুব khub
kʰuˑbvery, greatlyخوب xūb "good"
গৰম gôrôm
ɡɔ.romhotگرم garm
চশম côśôm
t͡ʃɔʃomeyeچشم čašm
চাকৰ cakôr
t͡ʃa.koremployee, servantچاکر čākar
চাদৰ cadôr
t͡ʃa.d̪orblanketچادر čādar
জান jan
d͡ʒaˑndearجان jān
জায়গা jayga
d͡ʒae.ɡaplaceجايگاه jāegāh
ডেগচি ḍegci
ɖeɡ.t͡ʃipotديگچه dēgčah
দম dôm
d̪ɔˑmbreathدم dam
দেৰ der
d̪e.rlateدير dēr
দোকান dokan
do.kanstore, shopدكان dukān
পৰ্দা pôrda
pɔr.d̪acurtainپرده pardah
বদ bôd
bɔˑd̪badبد bad
বাগান bagan
ba.ɡangardenباغوان bāğwān
ৰাস্তা rasta
ras.t̪aroad, wayراسته rāstah
ৰোজ roj
roˑd͡ʒeverydayروز rōz "day"
হিন্দু Hindu
hin.d̪uHinduهندو Hindū
পছন্দ pôchôndô
pɔ.t͡ʃʰon.d̪olike, appreciate پسند pasand
টেক্কা ṭekka
ʈek.kaaceتيكه tika "contract"
খুন khun
kʰuˑnkillخون xūn "blood"
আঙ্গুৰ āṅgur
aŋ.gurgrapeانگور angūr
আওয়াজ aoaj
a.wad͡ʒsoundآواز āwāz

আৰৱী (Arbi)

বাংলা শব্দ বাংলা অনুবাদ ইংৰাজী অৰ্থ প্ৰকৃত ৰূপ আইপিএ
আসলaśôlrealأصلaṣl
আহাদahadoneأحدahad
এলাকাelakaareaعلاقة ("relationship")ʕalāqa
ওজনojônweightوزنwazn
কলমkôlômpenقلمqalam
কিসমতkismôtluckقسمةqisma(t)
খবৰkhôbôrnewsخبرxabr
খালাসkhalasconclusionخلاصkhalāṣ
খালিkhaliemptyخاليxālī
খেয়ালkheyalconsiderationخيالxayāl
গৰীবgôribpoorغريبğarīb
জমাjômacollectجمعةjamʿah
তাৰিখtarikhdateتاريخtārīx
দুনিয়াduniyaworldدﻧﯿـاdunya
নকলnôkôlfakeنقلnaql
ফকিৰphôkirpoor personفقيرfaqīr
বদলbodolexchangeبدلbadl
বাকিbakiremainingباقيbāqī
শয়তানśôytanSatanشَيْطَانšayṭan
সাহেবśahebsirصاحبṣāḥib
সনদśônôdcertificateسَنْدsand
সনśônyearسَنَةsanah
হেকিমhekimphysicianحكيمḥakīm
হিসাবhiśabcalculationحسابḥisāb

তুৰ্কী (Turki)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
আপা apaelder sister, any unknown adult ladyapa
কোৰমা kormakormakavurma
খান khanKhanxan
খাতুন khatunKhatunxatun
চকমক cokmoklighterçakmak
বেগম begômladybegüm
ক্যাচি kêci, কাঁচি kãciscissorqãïnçi

পৰ্তুগীজ (Pôrtugij)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
আলমাৰি almaricloset, cupboardarmário
আয়া ayanurseaia
ইস্ত্ৰি istri ইস্তিৰি istirito ironestirar
ইস্পাত iśpatsteelespada "sword"
কামিজ kamijshirtcamisa
গামলা gamlabasketgamela "wooden trough"
চাবি cabikeychave
জানালা janalawindowjanela
তামাক tamaktobaccotabaco
পেৰেক pereknailprego
ফিতা phitalace, ribbonfita
বাৰাণ্ডা barandaverandahvaranda
বালতি baltiBucketbalde
বেহালা behalaviolaviola
বোতাম botambuttonbotão
মেজ mejtablemesa
সাবান śabansoapsabão
কেদাৰা kedarachaircadeira
আতা atacustard appleata
আনাৰস anarôśpineappleananás
কাজু kajucashewcajú
কঁপি kôpicabbage, cauliflowercouve
পাঁউ pãuEuropean-style breadpão
পেঁপে pẽpepapayapapaia
নিলাম nilamauctionleilão
পেয়াৰা peyaraguavapera "pear"
সালাদ saladsaladsalada
ক্ৰুশ krushcrosscruz
গিৰ্জা girjachurchigreja
যিশু JiśuJesusJesus
পাদ্ৰি padriCatholic priestpadre
ইংৰেজ iṅgrejEnglishinglês

ডাচ্চ (Olôndaj)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
ইস্কাবন iskabôn ইশকাপন iśkapônspadesschoppen
ৰুইতন ruitôndiamondsruiten (lit. "rhombi")
হৰতন hôrotônheartsharten
চিড়িতন ciritonclubsklaveren (lit. "clovers")
তুৰুপ turuptrumptroef
ইস্ক্ৰুপ iskrupscrewschroef

ইংৰাজী (Iṅreji)

শব্দ মূল ৰূপ
অফিস ôfiśoffice
জেল jeljail
ডাক্তাৰ ḍaktardoctor
পুলিশ puliśpolice
ব্যাংক baṅkbank
ভোট bhoṭvote
ইস্কুল iśkul স্কুল skulschool
হাসপাতাল haśpatalhospital
কাপ kapcup
গ্লাস glasglass
চেয়াৰ ceyarchair
টেবিল ṭebiltable
বাক্স bakśôbox
লণ্ঠন lônṭhônlantern
প্লাষ্টিক plasṭikplastic
কলেজ kôlejcollege
আস্তাবল astabôlstable
সাইকেল saikelbicycle
টাউট ṭauṭtout
ইঞ্জিন injinengine
ক্যাঙাৰু kæṅgarukangaroo
বুমেৰাং bumeraṅboomerang

ফৰাচী (Phôrasi)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
ওলন্দাজ olôndajDutchhollandaise
কাৰ্তুজ kartujcartridgecartouche
ৰেস্তোৰাঁ restorãrestaurantrestaurant
শেমিজ śemijchemisechemise "shirt"
পাতি patismallpetit

চীনা (Cīna)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
সাম্পান sampan
flat-bottomed wooden boat
舢舨 sampan

জাপানীজ/নিহোঙ্গো (Japani/Nihoṅgo)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
মাঙ্গা maṅgaMangaマンガ manga
সুনামি sunamiTsunamiつなみ tsunami
ৰিকশা rikśāRickshaw力車 rikisha "(man-) driven vehicle"

বাৰ্মিজ (Bôrmī)

শব্দ অৰ্থ প্ৰকৃত ৰূপ
লুঙ্গি luṅgi longyi လုံချည် lum hkyany
ঘুঘনি ghughni

জাৰ্মান (Jarman)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
কিণ্ডাৰগাৰ্টেন kindargartenkindergarten
নাৎসি NatsiNazismNazi

ইটালিয়ান (Italīẏô)

শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপ
ফ্যাসিষ্ট PhasistFascist
ম্যালেৰিয়া malariamalaria
মাফিয়া maphiyamafia mafia
ষ্টুডিও studiostudio

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:বঙালী ভাষা
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ভাষা
শ্ৰেণী:বঙালী সংস্কৃতি