অশ্বমেধ

]]ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞ
অশ্বমেধ বা অশ্বমেধ যজ্ঞ হৈছে অশ্ব বা ঘোঁ‌ৰা উছৰ্গা কৰা বা বলিদান দিয়া বৈদিক ধৰ্মৰ এক পৌৰাণিক ৰীতি বা অনুষ্ঠান। পৌৰাণিক ভাৰতবৰ্ষৰ ৰজাসকলে তেওঁলোকৰ সাম্ৰাজ্যৰ স্বতন্ত্ৰতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ এই অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াৰ বাবে ৰাজকীয় সৈন্যবাহিনীৰ সৈতে এটা ঘোঁ‌ৰা এবছৰৰ কাৰণে মুকলিকৈ বিচৰণ কৰি ফুৰিবলৈ এৰি দিয়া হৈছিল। ঘোঁৰাটোৱে বিচৰণ কৰা অঞ্চলত কোনো বিৰোধী বা শত্ৰুৱে ৰজাৰ আধিপত্য অমান্য কৰি লগত যোৱা সৈন্যবাহিনীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিব পাৰে। যদি এবছৰৰ পিছত কোনো শত্ৰুৱে ঘোঁ‌ৰাটো ধৰিব বা হত্যা কৰিব নোৱাৰে তেন্তে তাক পুনৰ ৰাজধানীলৈ ঘূৰাই অনা হয়। ইয়াৰ পিছত সেই ঘোঁ‌ৰাটো বলি দি ৰজাজনক একচ্ছত্ৰী হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়।

মহাভাৰতৰ চতুৰ্দশ পৰ্ব অৰ্থাৎ অশ্বমেধিকা পৰ্বত অশ্ব বলিদানৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বৰ্ণনা পোৱা যায়। কৃষ্ণ আৰু ব্যাসে ৰজা যুধিষ্ঠিৰক অশ্ব উছৰ্গা কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়াৰ বিষয়ে যথেষ্ট দীঘলীয়াকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত ২টা খণ্ড আৰু ৯৬টা অধ্যায় আছে। আন এক সংস্কৰণত এক উপপাঠ্য আৰু ৯২টা অধ্যায় আছে।

প্ৰাচীন কালৰ বহুসংখ্যক ৰজাই এই অনুষ্ঠান পাতিছিল বুলি তথ্য পোৱা গৈছে যদিও যোৱা এক সহস্ৰাব্দৰ ভিতৰত কেৱল দুজন ৰজাইহে অশ্বমেধ অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ইয়াৰে ভিতৰত শেষৰটো জয়পুৰৰ মহাৰজা দ্বিতীয় জয়সিঙে অনুষ্ঠিত কৰিছিল। সংস্কৃত মহাকাব্য আৰু পুৰাণত অসংখ্য অশ্বমেধ অনুষ্ঠিত হোৱাৰ কথা উল্লেখ আছে। যেনে, মহাভাৰতৰ মতে সম্ৰাট ভৰতে যমুনাৰ পাৰত এশটা, সৰস্বতীৰ পাৰত তিনিশটা আৰু গংগাৰ পাৰত চাৰিশটা অশ্বমেধ অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰিছিল। তেওঁ পুনৰ বিভিন্ন স্থানত হাজাৰ অশ্বমেধ আৰু এশ ৰাজসূয় অনুষ্ঠিত কৰে। গুপ্ত আৰু চালুক্য বংশৰ দ্বাৰা শাসন কৰা বিশাল সাম্ৰাজ্যৰ পিছত অশ্বমেধ প্ৰথা উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল ক্ষমতা আৰু গৌৰৱ আহৰণ, চুবুৰীয়া প্ৰদেশসমূহৰ ওপৰত সাৰ্বভৌমত্ব, ৰাজ্যৰ সাধাৰণ সমৃদ্ধি বিচৰা৷ ই যথেষ্ট ব্যয়বহুল আছিল আৰু ইয়াৰ বাবে শ শ ব্যক্তি, বিশেষভাৱে দক্ষ লোক, আৰু শ শ জন্তুৰ অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ লগতে প্ৰতিটো পৰ্যায়ত সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰিত বহুতো ৰীতি-নীতি জড়িত আছিল।

যজ্ঞটোৰ ঘোঁৰাটো ক'লা ফুটফুটীয়া বা বগা বৰণৰ হ'ব লাগে। অনুষ্ঠানটোৰ বাবে এটা বিশেষ এটা জুইৰ বেদী নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ঘোঁৰাটোৱে ভ্ৰমণ আৰম্ভ কৰাৰ আগতে জ্যোতিষীসকলে বাছনি কৰা লগ্নত উক্ত গৃহত এক অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰা হৈছিল আৰু এক সৰু বলি উছৰ্গা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ৰজাই ৰাণীৰ সৈতে যৌন সম্ভোগত লিপ্ত নোহোৱাকৈ ৰাতিটো যাপন কৰিব লাগিছিল।

পিছদিনা বিভিন্ন ৰীতি-নীতিৰে ঘোঁ‌ৰাটোৰ শুদ্ধিকৰণ কৰা হয় আৰু এটা খুটাত বান্ধি দেৱতা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ঘোঁ‌ৰাটোৰ গাত পানী ছটিয়াই আৰু বলিদান কৰোঁ‌তাই ইয়াৰ কাণত মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰে। এটা ক'লা কুকুৰ কাঠেৰে নিৰ্মিত এডাল লাঠিৰে বধ কৰা হয় আৰু ঘোঁ‌ৰাটোৰ তলেৰে পাৰ কৰি ঘোঁ‌ৰাটোৰ শুদ্ধিকৰণৰ বাবে ছটিওৱা পানী যিখন নদীৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল সেই নদীলৈ নি পশ্চিম দিশলৈ উটুৱাই দিয়া হয়। ইয়াৰ পিছত ঘোঁ‌ৰাটো এবছৰৰ বাবে উত্তৰ-পূব দিশে ইচ্ছা অনুসৰি বিচৰণ কৰিবলৈ এৰি দিয়া হয়। এই ঘোঁ‌ৰাটো সূৰ্য আৰু ইয়াৰ বাৰ্ষিক গতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। যদিহে ঘোঁ‌ৰাটো চুবুৰীয়া শত্ৰু দেশসমূহৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে তেন্তে সেই দেশ অশ্বমেধ কৰোঁতা ৰজাৰ বহতীয়া হ'ব লাগে। এই ঘোঁ‌ৰাৰ সৈতে এশ অশ্বাৰোহী আৰু এশ বা চাৰিশ ক্ষত্ৰিয় লোক, ৰাজকুমাৰৰ পুত্ৰ বা ৰাজসভাৰ উচ্চপদস্থ বিষয়া ইয়াৰ সুৰক্ষাৰ বাবে লগত যায়। কিন্তু তেওঁলোকে ঘোঁ‌ৰাটো নচলায় আৰু ইয়াক বাধা নিদিয়ে। ঘোঁ‌ৰাটোৰ অনুপস্থিতিৰ সময়ছোৱাত এই অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰোঁতাজনৰ গৃহত লেথাৰি নিচিগাকৈ বিভিন্ন আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। প্ৰতিদিনাই পুৰোহিতৰ দ্বাৰা তিনিটা সৱিত্ৰেষ্টি কাজ-কৰ্ম আৰু এক সান্ধ্য ধৃতহোমৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। ধৃতহোমৰ পিছত দুজন ব্ৰাহ্মণ আৰু দুজন ক্ষত্ৰিয় গায়ক তথা বাদ্য বাদকে অশ্বমেধৰ আৰম্ভণিৰ দিনা চাৰি হাজাৰ গৰু আৰু চাৰিশ মুদ্ৰা অৰ্পণ কৰা ৰজাজনৰ গুণানুকীৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ পিছতেই পৰিপ্লাৱক্ষণ নামৰ এক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰা হৈছিল৷ পৰিপ্লাৱন চাক্ৰাকাৰে কৰা গাথা-পাঠ য'ত প্ৰতি নিশা দহটা বিষয়ৰ মাজৰ একোটা বিষয়ৰ আলোচনা কৰা হৈছিল। এই দহটা বিষয়ৰ মুঠ চক্ৰ আছিল ৩৬টা। এই গাথাসমূহ নিজৰ আজৰি সময় অনুসৰি দৰ্শকে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক কোৱা হৈছিল উপদ্ৰষ্টা।

ঘোঁ‌ৰাটো উলটি অহাৰ পিছত এমাহৰ বাবে মূল বলিদানৰ আগত বিভিন্ন কাজ-কৰ্মৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। ১২দিনীয়াকৈ হোৱা দীক্ষা আৰু উপাসদ পালন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত এটা বন্ধ্যা গৰু বা আন এঘাৰটা জীৱ-জন্তু বলি দিয়া হয়। গোটেই ৰাতিটো উত্তৰবেদীত অন্নহোম কৰা হৈছিল। ইয়াত শুদ্ধ মাখন, ভজা চাউল, ভজা বাৰ্লি আৰু ভজা শস্যৰ অৰ্ঘ্য থাকিছিল।

ষষ্ঠবিংশ দিনা ৰজাক ৰীতি অনুসাৰে শুদ্ধ কৰা হয় আৰু ঘোঁৰাটো আন তিনিটা ঘোঁৰাৰ সৈতে এখন সোণালী ৰথত জুটি দিয়াৰ লগতে ঋকবেদ পাঠ কৰা হয়। ইয়াৰ পিছত পানীলৈ চলাই নি ঘোঁৰাটোক নোওৱা-ধুওৱা হয়। স্নান কাৰ্যৰ পিছত ৰজাৰ প্ৰধান মহিষীয়ে আন দুগৰাকী ৰাণীৰ সৈতে ইয়াৰ গাত ঘিঁউৰ লেপন দিয়ে। প্ৰধান মহিষীয়ে সন্মুখৰ ভাগত প্ৰিয় মহিষীয়ে মাজৰ ভাগত আৰু এলাগী মহিষীয়ে পশ্চাদভাগত লেপন দিয়াৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰে। তেওঁলোকে ঘোঁৰাটোৰ শিৰ, ডিঙি আৰু নেজত স্বৰ্ণ অলংকাৰ আৰু ১০১টা বা ১০৯টা মুক্তা পৰিধান কৰোৱাই ইয়াক সজাই তোলে। ইয়াৰ পিছত ক’লা ডিঙিৰ শিং নোহোৱা এটা মতা ছাগলী আৰু এটা গোমৃগ বলিৰ খুটাত বান্ধি জুইৰ কাষত ৰখা হয় আৰু ১৭টা অন্য জন্তু ৰছীৰে ঘোঁৰাটোৰ সৈতে জুটি বন্ধা হয়। অগ্নিৰ প্ৰতি উছৰ্গিত ছাগলীটো ঘোঁৰাটোৰ বুকুত, সৰস্বতীৰ প্ৰতি উছৰ্গিত এক ভেড়ী মুখত, অশ্বিনদ্বয়ৰ প্ৰতি উছৰ্গিত দুটা ক’লাপেটীয়া মতা ছাগলী আগঠেং দুটাত আৰু সোম-পোষণৰ প্ৰতি উছৰ্গিত ডাঠ ধোঁৱাবৰণীয়া দুটা মতা ছাগলী ঘোঁৰাটোৰ তলফালে বন্ধা হয়। ঘোঁৰাটোৰ একাষে সূৰ্যৰ প্ৰতি এটা ক’লা ছাগলী আৰু যমৰ প্ৰতি এটা বগা ছাগলী বন্ধা হয়। ত্বষ্টৰ প্ৰতি দুটা নোমাল উৰুৰ ছাগলী, বায়ুৰ প্ৰতি এটা বগা ছাগলী, ইন্দ্ৰৰ প্ৰতি এজনী জগো জগো অৱস্থাত থকা গাইগৰু আৰু বিষ্ণুৰ প্ৰতি এজনী চুটি-চাপৰ গাইগৰু উছৰ্গা কৰা হয়। কিছুসংখ্যক ভাষ্যকাৰৰ মতে এই জন্তুসমূহৰ সংখ্যা ৬০৯। বলি দিওঁতাগৰাকীয়ে ঘোঁৰাটোক ৰাতি ৰৈ যোৱা শস্যৰ মণ্ড খাবলৈ দিয়ে। ইয়াৰ পিছত ঘোঁৰাটো শ্বাসৰুদ্ধ কৰি বধ কৰা হয়।

পিছদিনা ৰাতিপুৱা পুৰোহিতসকলে সেই ঠাইৰ পৰা মহিষীক উঠাই আনিছিল। এজন পুৰোহিতে ঘোঁৰাটো কাটিছিল আৰু আন পুৰোহিতসকলে বেদৰ শ্লোকসমূহ পাঠ কৰি ঘোঁৰাটোৰ বাবে আৰোগ্য আৰু পুনৰ্জীৱন কামনা কৰিছিল। ঘোঁৰাটোৰ বৃহদান্ত্ৰ সোমৰ সৈতে তৰ্পন হিচাপে উৎসৰ্গা কৰা হৈছিল আৰু পুৰোহিতসকলে ঘোঁৰাটো আৰু বলি দিয়া অন্যান্য পশুৰ অংগ-প্ৰত্যংগ ছিন্ন কৰি এইসমূহৰ তেজৰ তৰ্পন আগবঢ়াইছিল। তৃতীয় দিনা অতিৰাত্ৰ কৰা হৈছিল।

হিন্দু নৱজাগৰণৰ কালত

দয়ানন্দ সৰস্বতীৰ আৰ্য সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনত অশ্বমেধক "অন্তৰ্নিহিত সূৰ্য্য" অৰ্থাৎ প্ৰাণৰ সৈতে সংযোগ স্থাপনৰ বাবে এক ৰূপক বা ৰীতি বুলি গণ্য কৰা হয়৷ দয়ানন্দৰ মতে, যজুৰ্বেদৰ ৰীতি-নীতি অনুসৰি প্ৰকৃততে কোনো ঘোঁৰাক বধ কৰিবলগীয়া নাছিল। দয়ানন্দৰ পিছতে আৰ্য সমাজে প্ৰাক-বেদান্তিক ৰীতি-নীতিৰ অস্তিত্বৰ ওপৰত বিতৰ্ক কৰে। স্বামী সত্য প্ৰকাশ সৰস্বতীয়ে দাবী কৰিছে যে

তেওঁ যুক্তি আগবঢ়ায় যে বলিদানৰ বলি হিচাপে তালিকাভুক্ত জীৱ-জন্তুবোৰ পুৰুষমেধত এনে আধুনিক পৰিবেশন হৈছে সাত্ত্বিক যজ্ঞ য'ত জন্তুটোক বধ নকৰাকৈ পূজা কৰা হয়৷

ঘোঁৰা বলি প্ৰকৃততে সংঘটিত হৈছিল নে নাই আৰু প্ৰতীকি বলি কাৰ্যৰ উদ্ভৱ পৰৱৰ্তী সময়তহে হৈছে নেকি এই বিষয়ে ধৰ্মীয় ইতিহাসবিদসকলে মত পোষণ কৰে যে উক্ত অনুষ্ঠানটোৰ ক্ৰমবিকাশ এইদৰেই হৈছিল। শতপথ ব্ৰাহ্মণত (শ্লোক ৬.২১.৩৯) উল্লেখ আছে যে ৰজা স্যাপৰ্ন শাক্যযানৰ পূৰ্বে 	প্ৰকৃতাৰ্থত বহুসংখ্যক জন্তু বলি দিয়া হৈছিল যদিও বৰ্তমান এয়া ছাগলীতেই সীমিত।

সমালোচনা

এই অনুষ্ঠানৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন লিপিবদ্ধ সমালোচনা চাৰ্বাকৰ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ নাস্তিক ধাৰাৰ পৰা আহিছে যি বিভিন্ন ধৰণৰ দাৰ্শনিক সন্দেহবাদ আৰু ধৰ্মীয় উদাসীনতা গ্ৰহণ কৰিছিল। মাধৱাচাৰ্যৰ সৰ্বদৰ্শন-সংগ্ৰহৰ চাৰ্বাকৰ এটা উদ্ধৃতিত কোৱা হৈছে- "বেদৰ তিনিজন ৰচক আছিল বহুৱা, অসৎ, দানৱ। পণ্ডিত, জাৰফৰী, তুৰ্ফাৰী আদিৰ সকলো সুপৰিচিত সূত্ৰ আৰু অশ্বমেধত ৰাণীৰ বাবে আজ্ঞা কৰা সকলো অশ্লীল ৰীতি-নীতি, এইবোৰ বহুৱাই আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, আৰু সেইদৰে পুৰোহিতসকলক সকলো ধৰণৰ উপহাৰ দিয়া হৈছিল, আনহাতে মাংস খাবলৈ একেদৰেই নিশাচৰ দানৱে আজ্ঞা দিছিল।"

কিছুমান লেখকৰ মতে অশ্বমেধ বৰ্তমান যুগ অৰ্থাৎ কলিযুগৰ বাবে এক নিষিদ্ধ ৰীতি।

পণ্ডিত মনোহৰ এল বৰাদপাণ্ডেই এই অনুষ্ঠানটোক "অতিমাত্ৰিক সামাজিক অনুষ্ঠান" বুলি প্ৰশংসা কৰিছিল। ৰিক এফ টেলবটে লিখিছে যে "মিৰ্চা ইলিয়াডে অশ্বমেধক এটা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় গঠন থকা এটা আচাৰ হিচাপে গণ্য কৰিছিল যি সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক পুনৰুৎপাদন কৰিছিল আৰু ইয়াৰ পৰিবেশনৰ সময়ত প্ৰতিটো সামাজিক ব্যৱস্থাক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।"

গুপ্ত যুগৰ মুদ্ৰাত

গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ ৰজা সমুদ্ৰগুপ্ত (৩৫০-৩৭০ চনৰ ওচৰে-পাজৰে) আৰু কুমাৰগুপ্তৰ (৪১৫-৪৫৫ চনৰ ওচৰে-পাজৰে) সময়ৰ দুই প্ৰকাৰৰ স্বৰ্ণমুদ্ৰাত তেওঁলোকে অশ্বমেধ অনুষ্ঠিত কৰাৰ চানেকি পোৱা যায়। মুদ্ৰাৰ এটা পিঠিত বলি দিবৰ বাবে বলিৰ খুঁ‌টাৰ সন্মুখত থিয় কৰাই ঘোঁ‌ৰা এটাৰ গাত প্ৰলেপ লগোৱা আৰু অলংকাৰ পিন্ধোৱাৰ দৃশ্য আছে। ইয়াত লিখা আছে যে "বাজীমেধ পালন কৰা ৰজাৰো ৰজাই পৃথিৱীখন সুৰক্ষিত কৰাৰ পিছত স্বৰ্গলাভ কৰে।" মুদ্ৰাৰ সিপিঠিত এখন বিচনী আৰু গামোচাসদৃশ বস্ত্ৰ লৈ থিয় হৈ থকা ৰাণীৰ প্ৰতিচ্ছবি আছে। ইয়াত লিখা আছে যে "অশ্বমেধ বলি অনুষ্ঠিত কৰিব পৰাকৈ বলশালী।"

টোকা

তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী:ভাৰতীয় কিংবদন্তি
শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্ম
শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা