ভাটিয়লী

ভাটিয়লী গান হ'ল বাংলা লোকসংগীতৰ এক সুকীয়া ধাৰা, ইয়াক প্ৰধানকৈ বাংলাদেশৰ নদী বহুল অঞ্চল আৰু ভাৰতৰ পশ্চিম বংগত গোৱা হয়। ‘ভাটিয়ালী’ শব্দটো বাংলা শব্দ “ভাটা”ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ নদী বা সাগৰৰ জলস্তৰৰ নিম্নগতিপ্ৰৱাহ বা তললৈ যোৱা। সাধাৰণত নাৱৰীয়া বা মল্লাহসকলে‍ নদীত নাও চলোৱাৰ সময়ত ভাটিয়লী গান গায়।

সংজ্ঞা আৰু বৈশিষ্ট্য

ভাটিয়লী বাংলা লোকগীতৰ এক বিশেষ শাখা, নদী-পাৰাপাৰকাৰী সমাজ-সংস্কৃতিৰ সৈতে‍ এই গীত গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত। ই কোনো আনুষ্ঠানিক শাস্ত্ৰীয় সংগীতদ্বাৰা প্ৰভাবিত নহয়, বৰং সাধাৰণ মানুহৰ আৱেগৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত বহিৰ্প্ৰকাশ। ভাটিয়লী গানৰ কথাত নদী আৰু নাৱক ৰূপক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি‍ জীৱন-জীৱিকাৰ সংগ্ৰাম, আনন্দ-বেদনা, প্ৰেম-বিচ্ছেদ ইত্যাদি বিষয়বোৰ তুলি ধৰা হয়। সাধাৰণতে এই গানবোৰৰ ভাষা আঞ্চলিক উপভাষাত সহজ আৰু সৰল শব্দচয়নযুক্ত। ভাটিয়লীক বাংলা লোকসংগীতৰ বিষয়ভিত্তিক শ্ৰেণীবিভাগ অনুযায়ী ‘প্ৰকৃতিতত্ত্ব’ ধাৰাৰ গান হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়, য'ত দেহতত্ত্ব আৰু ঈশ্বৰতত্ত্ব ধৰণৰ দৰ্শনৰ লগতে‍ প্ৰাকৃতিক ভাবনা প্ৰধান প্ৰেৰণা হিচাপে‍ থাকে।

উৎপত্তি আৰু ইতিহাস

ভাটিয়লী গানৰ উৎপত্তি হৈছে‍ পূৰ্ববঙ্গৰ নদীকেন্দ্ৰিক অঞ্চলবোৰত। বিশেষকৈ‍ বাংলাদেশৰ ভাটি অঞ্চল (নদীৰ নিম্নগতিৰ নিম্নাঞ্চল) আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ তীৰৱৰ্তী ময়মনসিংহ অঞ্চল ভাটিয়লীৰ সম্ভাৱ্য উৎপত্তিস্থল বুলি‍ গৱেষকসকলে‍ মত আগ বঢ়াইছে। ১৯৩০ চনৰপৰা ১৯৫০ চনৰ সময়ছোৱাক ভাটিয়লীৰ স্বৰ্ণযুগ বুলি‍ অভিহিত কৰা হয়; এই সময়ছোৱাত মিৰাজ আলী, উকীল মুনশী, ৰছিদ উদ্দিন, জালাল খান, জং বাহাদুৰ, শ্বাহ আব্দুল কৰিম, উমেদ আলীৰ দৰে লোকগীতৰ সাধকে অসংখ্য ভাটিয়লী গান ৰচনা আৰু সংকলন কৰে। তেওঁলোকৰ অৱদানৰ ফলত ভাটিয়লী বাংলা লোকসঙ্গীতৰ ভাণ্ডাৰ সমৃদ্ধ হ'ল আৰু গ্ৰামীণ সীমা অতিক্ৰমি‍ সাধাৰণ জনতাৰ মাজত জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিলে। গানবোৰত তান বা দীৰ্ঘায়িত সুৰৰ ব্যৱহাৰ বেছি‍ থাকে য'ত গভীৰ আৱেগ প্ৰকাশ পায়। কেতিয়াবা অলৌকিক বিশ্বাস বা আধ্যাত্মিক চিন্তাও প্ৰকাশ পায় যদিও সকলোবোৰ পৰিৱেশ আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰেক্ষাপটত উপস্থাপন কৰা হয়। সুৰৰ ক্ষেত্ৰত ভাটিয়লী গানৰ বিকাশ কিছুমান বিশেষ ৰাগৰ সুৰৰ আৰ্হি অনুসৰণ কৰি হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয় আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগকো এই লোকসংগীতৰ সুৰে‍ প্ৰভাৱি‍ত কৰিছে। শেহতীয়াকৈ আন্তৰ্জাতিক মঞ্চতো ভাটিয়লী গীতৰ উন্মেষ ঘটিছে। ভাৰতৰ পশ্চিমবঙ্গৰ শিল্পী সৌৰভ মণিয়ে ভাটিয়লী গানৰ এক ভিন্নধৰ্মী আঞ্চলিক শৈলী আৱিষ্কাৰ কৰি মূলধাৰাৰ সৈতে মিলাইছে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত এই ধাৰাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে। ২০১১ চনত তেওঁ এমটিভি ক'ক ষ্টুডিঅ'ত বিৰল ভাটিয়লী গীত "ছাৰা ৰাত নৌকা বাইয়া" পৰিৱেশন কৰে, য'ত বলীউডৰ গায়ক শ্বানে তেওঁৰ সৈতে "অ মাঝি ৰে"ত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। এইদৰে ভাটিয়লী গান সমসাময়িক সংগীত চৰ্চাত নতুন প্ৰজন্মৰ শ্ৰোতাৰ মাজলৈ গৈ বংগৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বাহক হিচাপে বিশ্ব মঞ্চত স্বীকৃতি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

শৈক্ষিক আৰু ঐতিহাসিক গৱেষণা

ভাটিয়লী গানৰ বি‍ষয়ে‍ শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু বিশ্লেষণ চলি আছে, ই এই লোক ধাৰাটোৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য্যক উজ্জ্বল কৰি তুলিছে। গৱেষণাত ভাটিয়লী গানৰ পৰিৱেশ-বাস্তৱতা আৰু প্ৰকৃতিসংযোগৰ দিশটোক বিশেষভাৱে আলোকপাত কৰা হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, এক অধ্যয়নত ভাটিয়লীক "নদীৰ পাৰৰ ছন্দময় স্মৃতিসম্ভাৰ" বুলি অভিহিত কৰা হৈছে, এই ধাৰাটোৰ গীতসমূহক নদীকেন্দ্ৰিক জীৱনৰ প্ৰতিফলন বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। আন এক অধ্যয়নত ভাটিয়লী সুৰৰ গঠন বিশ্লেষণ কৰি দেখা গৈছে যে সাধাৰণতে ইহঁত উচ্চ স্বৰত আৰম্ভ হৈ‍ ক্ৰমান্বয়ে তললৈ নামি আহে আৰু অত্যধিক ছন্দবিহীনভাৱে আৱেগিক সুৰৰ প্ৰৱাহত গুৰুত্ব দিয়ে। আন এক গৱেষণাৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে উত্তৰ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ কিছুমান ৰাগ ভাটিয়লী সুৰৰদ্বাৰা প্ৰভাৱিত, অৰ্থাৎ ভাটিয়লীৰ অৱদান লোকসংগীতৰপৰা শাস্ত্ৰীয় সংগীতলৈকে বিস্তৃত। ঐতিহাসিকভাৱে ভাটিয়লী গানক বাংলা লোকসাহিত্য আৰু সংগীত পৰম্পৰাৰ মূল ভিত্তি হিচাপেও চিনাক্ত কৰা হৈছে; গ্ৰাম্য সংস্কৃতিৰ ওপৰত ইয়াৰ ব্যাপক প্ৰভাৱ আৰু নগৰীয়া সংস্কৃতিত ইয়াৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ বিষয়ে বিদ্বান মহলত আলোচনা হৈছে। বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধৰ পাছৰ সাংস্কৃতিক নৱ-জাগৰণ কালত ভাটিয়লীকে ধৰি লোকসংগীতৰ সংৰক্ষণ আৰু চৰ্চাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান বিভিন্ন সংগীত উৎসৱ, অকাডেমি‍, সংবাদ মাধ্যমত ভাটিয়লী গানৰ বিষয়ে‍ গৱেষণা আৰু তথ্যচৰ্চা অব্যাহত আছে, যিয়ে এই অমূল্য লোক পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰাত সহায়ক ভূমিকা পালন কৰি আছে।

তথ্য সংগ্ৰহ