আইজাক নিউটন

নিউটনে কেতিয়াও বিয়া পতা নাছিল। ফৰাছি লেখক আৰু দাৰ্শনিক ভল্টেয়াৰ-ৰ (Voltaire) মতে “নিউটন কোনো ধৰণৰ অনুৰাগৰ বশবৰ্তী নাছিল, মানৱ জাতিৰ সাধাৰণ দুৰ্বলতাসমূহে তেওঁক ঢুকি নাপাইছিল, আৰু স্ত্ৰী-জাতিৰ লগত কোনো ধৰণৰ সম্পৰ্ক তেওঁ ৰখা নাছিল। এই কথাখিনি মোক তেখেতৰ শেষ সময়ৰ চিকিৎসকে নিশ্চিতি দি জনাইছিল।” মানি লোৱা হয় যে নিউটন চিৰকুমাৰ আছিল, আৰু গণিতজ্ঞ চাৰ্লছ হাটন (Charles Hutton), অৰ্থনীতিবিদ জন মেয়নাৰ্ড কেইন্‌জ (John Maynard Keynes), আৰু পদাৰ্থবিদ কাৰ্ল ছেগান (Carl Sagan) আদি ব্যক্তিয়ে এই বিষয়ত মন্তব্য ৰাখি গৈছে।

ছুইছ গণিতজ্ঞ নিক’লাছ ফটিঅ’ ডি ডুইলিয়াৰ-ৰ লগত নিউটনৰ গভীৰ বন্ধুত্ব আছিল। ডুইলিয়াৰ-ক নিউটনে ১৬৮৯ চনত লণ্ডনতে লগ পাইছিল। দুয়োৰে মাজৰ সম্পৰ্ক ১৬৯৩ চনত আকস্মিক ভাৱে নোহোৱা হৈ যায়, প্ৰায় একে সময়তে নিউটনে ‘সাময়িক মনোবিকাৰ’-ত ভূগে। (nervous breakdown: সাধাৰণভাৱে যিকোনো ধৰণৰ মানসিক অসুস্থতা বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যদিও এই নামৰ কোনো সংজ্ঞায়িত মানসিক ৰোগ নাই। সাধাৰণতে চমু সময়ৰ বাবে হোৱা মানসিক বিকাৰগ্ৰস্ততা বুজাবলৈ সাধাৰণভাৱে nervous breakdown বোলা হয়। ) এই বেমাৰৰ সময়তে নিউটনে তেওঁৰ বন্ধু লেখক আৰু ৰাজনীতিবিদ ছেমুৱেল পেপিছ (Samuel Pepys), আৰু চিকিৎসক-দাৰ্শনিক জন লক-লৈ অমূলক-অভিযোগ আনি চিঠি লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰে। জন লক-লৈ লিখা চিঠিত লকে তেওঁক নাৰীসম্পৰ্কীয় আৰু অন্যান্য ধৰণে সাঙুৰিবলৈ চেষ্টা কৰা বুলি অভিযোগ আনিছিল।

নিজৰ সফলতাক লৈ নিউটন তুলনামূলকভাৱে নিৰহংকাৰী আছিল। পাছৰ এক আত্মজীৱনীমূলক লেখাত তেওঁ লিখিছিল, “মই নাজানো মানুহে মোক কেনে যেন দেখে, কিন্তু মোৰ নিজৰ দৃষ্টিত মই সাগৰ পাৰত শংখ লৈ খেলি থকা শিশু এটাৰ দৰে, মাজে মাজে মই এটা নিমজ পাথৰ বা ধুনীয়া শংখ এটা বিচাৰি পাওঁ, কিন্তু মোৰ সন্মুখৰ সত্যৰ এই বিশাল সাগৰখন অনাৱিষ্কৃত হৈয়েই ৰৈ যায়।” পিছে, সময়সাপেক্ষে তেওঁ প্ৰচণ্ড প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক হৈ উঠাৰ লগতে, বৌদ্ধিক প্ৰতিদ্বন্দ্বী-ৰ প্ৰতি আক্ৰোশৰ ভাৱ পুহি ৰখাৰো উমান পোৱা যায়। প্ৰয়োজন হ’লে তেওঁ ব্যক্তিগত আক্ৰমণ কৰিবলৈকও পাছ হোহকা নাছিল। অৱশ্যে এই মনোভাৱ সমকালীন পণ্ডিতসমাজৰ মাজত সহজলভ্য আছিল। ১৬৭৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ৰবাৰ্ট হুক-লৈ লিখা এখন চিঠিত তেওঁ লিখিছিল, “যদি মই অলপ দূৰলৈ দেখিবলৈ পাইছোঁ, তাৰ কাৰণ মই দৈত্যৰ কান্ধত থিয় দিব পাৰিছোঁ।” এই্ চিঠি লিখাৰ সময়ত নিউটন আৰু হুক-ৰ মাজত আলোকবিজ্ঞান সম্বন্ধীয় আৱিষ্কাৰক লৈ খট-বান্ধ চলি থকালৈ চাই কিছু বুৰঞ্জীবিদে এয়া বিনয়-তকৈ নিউটনে ৰবাৰ্ট হুক-ক পেংলা্ই কৰাৰ উদ্দেশ্যে লিখা বুলি মত পোষণ কৰে, কাৰণ ৰবাৰ্ট হুক আছিল সাধাৰণতকৈ চাপৰ আৰু কুঁজা। পিছে, ‘দৈত্যৰ কান্ধত থিয় দিয়া বাওনা’ ৰূপকটি সপ্তদশ শতিকাৰ কবি জৰ্জ হাৰবাৰ্ট-ৰ (George Herbert) লেখা ‘জেকুলা প্ৰুডেণ্টাম’-ত (১৬৫১) উল্লেখ থকালৈ চাই নিউটনে নিজকে বাওনা বুলি কোৱাটোৱেই শুদ্ধ যেন লাগে।

ধৰ্মতত্ব

ধাৰ্মিক মত

এটা এংলিকান (Anglicanism: ইংৰাজ সংস্কাৰ-ৰ পাছত ‘চাৰ্চ অৱ ইংলেণ্ড’-ৰ অধীনত ঘাইকৈ ইংলেণ্ডত গঢ় লৈ উঠা এক খ্ৰীষ্টিয়ান পৰম্পৰা) পৰিয়ালত জন্ম হৈছিল যদিও, ত্ৰিছ বছৰীয়া নিউটনে এনে এটা খ্ৰীষ্টায়ান ধাৰণা পোষণ কৰিছিল, যাক মুকলিলৈ জানিবলৈ দিলে, ঘাইসুঁতিৰ খ্ৰীষ্টিয়ানে অৰক্ষণশীল বুলিলেহেঁতেন। ইতিহাসকাৰ ষ্টিফেন স্ন’বেলেন-এ নিউটনক বিধৰ্মী বুলিয়েই উল্লেখ কৰিছে।

১৬৭২ চনৰপৰাই নিউটনে ধৰ্ম-ৰ বিষয়ে কৰা গৱেষণাৰ খতিয়ান ৰাখিবলৈ আৰম্ভ কৰে। কিন্তু, এই লেখা তেওঁ কাকো দেখুওৱা নাছিল। ১৯৭২ চনৰপৰাহে এই লেখাসমূহ সাধাৰণ ৰাইজৰ চকুলৈ আহে। নিউটনৰ সমগ্ৰ লেখনীৰ আধাৰো বেছি মূলত: ধৰ্ম-তত্ব আৰু অপৰসায়নৰ বিষয়ে। কিন্তু, এই লেখাবোৰ কেতিয়াও প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাছিল। তেখেতৰ লেখাৰপৰা বুজিব পাৰি যে প্ৰথমাৱস্থাৰ গীৰ্জা-ৰ পুথিসমূহৰ বিষয়ে তেখেতৰ অগাধ জ্ঞান আছিল। এথেনেছিয়াছ আৰু এৰিয়াছ-ৰ বিশ্বাসৰ সংঘাতত নিউটনে পৰাজিত হোৱা এৰিয়াছ-ৰ সপক্ষে আছিল। এৰিয়াছে ‘ত্ৰিদৈৱ তত্বৰ’ (Trinity) পাৰম্পৰিক ধাৰণাৰ বিৰোধ কৰিছিল। এই্ সংঘাতৰ ফলশ্ৰুতিস্বৰূপে খ্ৰীষ্টিয়ান ধৰ্ম-বিশ্বাসত ‘ত্ৰিদৈৱ তত্ব’-ৰ আগমন হয়। (টোকা: এথেনেছিয়াছ আৰু এৰিয়াছ, ক্ৰমে চতুৰ্থ শতিকাৰ পোপ আৰু দ্বিতীয় শতিকাৰ খ্ৰীষ্টিয়ান সন্ত আছিল। এৰিয়াছে যীচু খ্ৰীষ্ট আৰু ভগৱান একে নহয় বুলিছিল, কাৰণ যীচু ভগৱানৰ দৰে অনাদি-অনন্ত নহয়। এৰিয়াছ-ৰ মতবাদক ‘আৰিয়ানিজম’ (Arianism) বোলা হয়। আনহাতে, এথেনেছিয়াছে এই ধাৰণাৰ বিৰদ্ধে তৰ্ক দিছিল, আৰু যীচু খ্ৰীষ্ট আৰু ভগৱানক সম-মৰ্যদা দিছিল। এথেনেছিয়াছে পুত্ৰ-যীচু খ্ৰীষ্ট (The Son), পিতা (The Father), আৰু ‘পৱিত্ৰ আত্মা’(The Holy Spirit) এই্ তিনিওটা একক সত্তা বুলিছিল, আৰু এই তিনিওৰ মিলিত সত্তাক ‘ভগৱান’ (The Go) বুলিছিল। এথেনেছিয়াছ-ৰ মতবাদ-ক ‘ত্ৰিদৈৱ তত্ব’ (The Trinity) বোলা হয়।) নিউটনে যীচু খ্ৰীষ্ট-ক ভগৱান আৰু মানুহৰ মাজৰ মধ্যস্থতাকাৰীৰ স্থান দিছিল, আৰু যীচুক ভগৱানতকৈ নিম্ন স্থান দিছিল। বাইবেলত বৰ্ণিত বিভন্ন সন্ত-ৰ দ্বাৰা ৰচিত ভগৱান-ৰ বাণী নিউটনে আগ্ৰহেৰে অধ্যয়ন কৰিছিল, কিন্তু, তেখেতৰ মতে “’ত্ৰিদৈৱ তত্ব’ আছিল ধৰ্ম-ত্যাগৰ নামান্তৰ।‘

কেমব্ৰিজত থকাৰ সময়ত তেওঁ ধৰ্মীয়-দীক্ষা নোলোৱাকৈ কৰিব পৰা দুটা ‘ফেল’শ্বিপ’-ৰ (fellowship) ভিতৰত এটাৰ বাবে আবেদন কৰিছিল দিও সেই আবেদন নামঞ্জুৰ হৈছিল। একেবাৰে শেষ সময়ত, ১৬৭৫ চনত, তেওঁ এক চৰকাৰী বিধান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয় য’ত তেখেতক আৰু অনগাত লুকাছীয় অধ্যাপকসকলক দীক্ষা লোৱাৰপৰা ৰেহাই দিয়া হৈছিল।

নিউটনৰ দৃষ্টিত যীচু খ্ৰীষ্ট-ক ভগৱানৰূপে পূজা কৰাটৌ আছিল মূৰ্তিপূজাৰ সমকক্ষ, আৰু মূৰ্তিপূজাক নিউটনে এক মৌলিক পাপ বুলি গণ্য কৰিছিল। ১৯৯৯ চনত স্ন’বেলেনে লিখিছে, “আইজাক নিউটন আছিল এগৰাকী ধৰ্মবিৰোধী। কিন্তু ….তেওঁ কেতিয়াও ব্যক্তিগত বিশ্বাসক ৰাজহুৱা কৰা নাছিল—কাৰণ সেই সময়ৰ ৰক্ষণশীল সমাজে নিউটনৰ বিশ্বাসক চৰম-পন্থী বুলিলেহেঁতেন।” নিউটনে নিজৰ মত ইমান সুন্দৰকৈ লুকাই ৰাখিছিল যে পণ্ডিতসকলে আজিও তাৰ পাঠোদ্ধাৰ কৰিব পৰা নাই।]]

গতিৰ সূত্ৰ আৰু সাৰ্বজনীন মহাকৰ্ষণ-ৰ আৱিষ্কাৰ-ৰ বাবে নিউটন জগত বিখ্যাত হৈছিল যদিও, তেওঁ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড-ক খুব ভাল ঘড়ীৰ দৰে মাত্ৰ এটা যন্ত্ৰ বুলি ভাবিবলৈ বাৰণ কৰিছিল। তেওঁ কৈছিল, “মহাকৰ্ষণে গ্ৰহসমূহক গতি দিয়ে, কিন্তু দৈৱিক শক্তি অবিহনে অকল মহাকৰ্ষণে গ্ৰহসমূহক সূৰ্যৰ চাৰিওফালৰ চক্ৰাকাৰ গতিত স্থাপন কৰিব নোৱাৰে।”

বৈজ্ঞানিক কৃতিত্বৰ উপৰিও, বাইবেল আৰু প্ৰথম অৱস্থাৰ গীৰ্জাৰ যাজক-সকলৰ বিষয়ে তেখেতে কৰা গৱেষণাও উল্লেখযোগ্য। নিউটনে বাইবেলৰ অনুবাদ আৰু বাখ্যাৰ ওপৰত সমালোচনাত্মক ৰচনা লিখি গৈছে। তাৰ ভিতৰত উল্লেখনীয় দুখন হৈছে, ‘এন হিষ্ট’ৰিকেল একাউণ্ট ওফ টু ন’টেবল কৰাপ্‌ছনছ অৱ স্ক্ৰিপচাৰ’ (An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture) আৰু ‘অবছাৰভেছ্‌নছ আপন দা প্ৰফেচিছ অৱ ডেনিয়েল, এণ্ড দা এপ’কেলিপ্স অৱ ছেইন্ট জন।’ (Observations upon the Prophecies of Daniel, and the Apocalypse of St. John) তেওঁ যীচু খ্ৰীষ্ট-ৰ ‘ক্ৰছ’ত দিয়াৰ তাৰিখ ৩৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ৩ এপ্ৰিল বুলি ঠাৱৰ কৰিছিল।

নিউটনে বিশ্বাস কৰিছিল যুক্তি আৰু নীতি অন্তৰ্নিহিত হৈ থকা ব্ৰহ্মণ্ড-ত (rationally immanent world) বিশ্বাস কৰিছিল, আৰু লেইৱনিজ আৰু স্পিন’জা-ৰ বিশ্বাসত সোমাই থকা সকলো পদাৰ্থৰে জীৱ-সদৃশ গুণ-ৰ (hylozoism) ধাৰণা নাকচ কৰিছিল। এক শৃঙ্খলাবদ্ধ আৰু জুখিব পৰা মানেৰে ব্ৰহ্মাণ্ড-ক বুজিব পৰা যায়, আৰু যুক্তিৰে ব্ৰহ্মাণ্ড-ক বুজিবৰ প্ৰয়াস কৰা উচিত। এক বাৰ্তালাপত নিউটনে দাবী কৰিছিল যে ‘প্ৰিন্সিপিয়া’ লিখাৰ এটা উদ্দেশ্য আছিল যাতে, “যুক্তিশীল মানুহৰ আগত এই নীতিবোৰ প্ৰকাশ কৰা যাতে এই নীতিসমূহৰ দৈৱিক স্ৰষ্টা-ৰ প্ৰতি মানুহ প্ৰোথিত হয়।” ("I had an eye upon such Principles as might work with considering men for the belief of a Deity"). তেওঁ বিশ্ব-প্ৰণালীত এক পৰিকল্পনা সোমাই থকা দেখা পাইছিল: “গ্ৰহ-প্ৰণালী যি এক অপূৰ্ব সুষমতাৰে বিৰাজমান, সেইটো কাৰোবাৰ পছন্দৰ পৰিণতি হ’ব লাগিব।” ("Such a wonderful uniformity in the planetary system must be allowed the effect of choice"). কিন্তু নিউটনে ইয়াকো কৈছিল যে, খুব ধীৰে ধীৰে এই প্ৰণালীত বাঢ়ি অহা অস্থিৰতাক পুনৰ সুস্থিৰ কৰিবলৈ এটা সময়ত ঐশ্বৰিক হস্তক্ষেপৰ প্ৰয়োজন হ’ব। এই কথাতে লেইৱনিজে নিউটনক উপলুঙা কৰি লিখিছিল, “ইয়াক চলাই ৰাখিবলৈ পৰমপিতা ঈশ্বৰে সময়ে সময়ে হাতঘড়ীটোৰ চাবি পকাই থাকিব বিচাৰে। এনে লাগে, যেন প্ৰথমেই ইয়াক চিৰস্থায়ী গতি দিবলৈ তেওঁৰ দূৰদৰ্শিতাৰ অভাৱ হৈছিল।” ("God Almighty wants to wind up his watch from time to time: otherwise it would cease to move. He had not, it seems, sufficient foresight to make it a perpetual motion.")

এটা শতিকা পাছত, পিয়েৰ-ছাইমন লেপ্‌লাচ-ৰ (Pierre-Simon Laplace) গ্ৰন্থ ‘দৈৱিক বলবিদ্যা’-ত (Celestial Mechanics) গ্ৰহ-প্ৰণালীক কিয় সময়ে সময়ে সুস্থিৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই, তাৰ বাখ্যা দিয়া হৈছিল। নিউটনৰ দৈৱিক প্ৰভাৱৰ বিপৰীতে লেপলাচ-ৰ যান্ত্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ তাৎপৰ্য বিজ্ঞানীগৰাকীয়ে নেপ’লিয়ন ব’নাপাৰ্ট-ক দিয়া উত্তৰত পোৱা যায়। ‘দৈৱিক বলবিদ্যা’ গ্ৰন্থত ঈশ্বৰৰ প্ৰয়োজন নোহোৱা কৰাৰ বাবে নেপ’লিয়নে সমালোচনা কৰোঁতে লেপলাচে কৈছিল, ‘মহাশয়, মোক এই প্ৰকল্পৰ প্ৰয়োজন নাছিল।’ ("Sire, j'ai pu me passer de cette hypothèse" ("Sir, I didn't need this hypothesis")).

পণ্ডিতসকলৰ মা্জত নিউটনে সঁচাকৈয়ৈ ‘ত্ৰিদৈৱ তত্ব’-ৰ ওপৰত প্ৰশ্ন তুলিছিলনে সেয়া তৰ্কৰ বিষয় হৈ আছিল। নিউটনৰ প্ৰথম জীৱনীকাৰ ‘ডেভিদ ব্ৰিউষ্টাৰ’-এ নিউটনৰ লেখনী সংকলিত কৰিছিল আৰু সিদ্ধান্ত লৈছিল যে যদিও নিউটনে ‘ত্ৰিদৈৱ তত্ব’-ক সমৰ্থন কৰা কিছু লেখাৰ সত্যতা সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন তুলিছিল যদিও পোনপটীয়াকৈ কেতিয়াও ‘ত্ৰিদৈৱ তত্ব’ অস্বীকাৰ কৰা নাছিল। বিংশ শতিকাত জন মেয়নাৰ্ড কেইন্‌জ-এ সংগ্ৰহ কৰা নিউটনৰ কিছুমান সাংকেতিক লেখনী-ৰ পাঠোদ্ধাৰৰ পাছতহে জনা যায় যে নিউটনে প্ৰকৃততেই ‘ত্ৰিদৈৱ তত্ব’ অস্বীকাৰ কৰিছিল।
| width = 30%
| align =
(টোকা: মেগী: জৰ'ষ্ট্ৰিয়ান ধৰ্ম-ৰ পুৰোহিতক 'মেগী' বোলা হয়। যীচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ দিনা যীচুক চাবলৈ আৰু আশীৰ্বাদ দিবলৈ অহা তিনি গৰাকী জ্ঞানী পুৰুষ 'মেগী' আছিল। )

নিউটনৰ লিখনীৰ মুঠ প্ৰায় দহ নিযুত শব্দৰ ভিতৰত প্ৰায় এক লাখ শব্দ ‘অপৰসায়ন’-ৰ (alchemy) বিষয়ে লিখা হৈছে। এই বিষয়ত ৰচিত নিউটনৰ বেছিভাগ লেখাই অইন পুথিৰ প্ৰতিলিপি, য’ত নিউটনে নিজৰ টোকা সম্বলিত কৰিছিল। নিউটনৰ লেখনীত থকা কিছূ কথা গীৰ্জাই ‘বিধৰ্মী’ আখ্যা দিব পৰা বিধৰ আছিল। প্ৰায় ৩৬ গৰাকী ডাক-দিওঁতাৰ মাজৰ এজন আছিল জন মেইনাৰ্ড কেইন্‌জ। কেইন্‌জে পাছত নিউটন-ৰ ‘অপৰসায়ন’ বিষয়ক লিখনীৰ প্ৰায় আধা অংশ পুনৰ একত্ৰ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, আৰু ১৯৪৬ চনত কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ক দান কৰি দিয়ে।

নিউটনে লিখি থৈ যোৱা আৰু উদ্ধাৰ সম্ভৱ হোৱা অপৰসায়ন বিষয়ক সমগ্ৰ লেখা বৰ্তমান ইণ্ডিয়ানা বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এক প্ৰকল্প, ‘দ্য কাইমিষ্ট্ৰি অৱ আইজাক নিউটন’ (The Chymistry of Isaac Newton)-ৰ যোগেৰে ‘অনলাইন’ ভাৱে উপলভ্য। এই লেখনীসমূহৰ সাৰাংশ কিতাপ আকাৰেও প্ৰকাশ হৈছে।