দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্ম

দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিভিন্ন পৰম্পৰা অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে, যাৰ মাজত দুটা প্ৰধান পৰম্পৰা আছে: মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু থেৰাৱাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম। ঐতিহাসিকভাৱে, মহাযান ধৰ্মৰ এই অঞ্চলত এক প্ৰধান স্থান আছিল, কিন্তু আধুনিক সময়ত, অধিকাংশ দেশে থেৰাৱাদা পৰম্পৰা অনুসৰণ কৰে। থেৰাৱাদা বৌদ্ধ সংখ্যাগৰিষ্ঠ থকা দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দেশসমূহ হৈছে থাইলেণ্ড, কম্বোডিয়া, লাওছ, ম্যানমাৰ, এই সকলোবোৰেই মূল ভূ-খণ্ডৰ দেশ।

চীনা প্ৰভাৱৰ বাবে ভিয়েটনামত এতিয়াও মহাযান সংখ্যাগৰিষ্ঠতা অব্যাহত আছে।  চৈলেন্দ্ৰ আৰু শ্ৰীবিজয় সাম্ৰাজ্যৰ সময়ৰপৰাই ইণ্ডোনেছিয়া থেৰাৱদা বৌদ্ধ আছিল, কিন্তু ইণ্ডোনেছিয়াত মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম এতিয়া ছিংগাপুৰ আৰু মালয়েছিয়াৰ দৰে চীনা প্ৰবাসীৰদ্বাৰা বহুলভাৱে পালন কৰা হয়।   মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম হৈছে ছিংগাপুৰ, মালয়েছিয়া, ব্ৰুনেই আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ চীনা সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰধান ধৰ্ম।

ইতিহাস

আদিম পৰম্পৰা আৰু উৎপত্তি

বৌদ্ধ ধৰ্মই ভাৰতৰপৰা পোনপটীয়াকৈ সাগৰৰ মাজেৰে আৰু মধ্য এছিয়া আৰু চীনৰপৰা পৰোক্ষভাৱে দক্ষিণ-পূব এছিয়াত উপস্থিত হৈছিল আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াই খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ বেছিভাগ সময়কে সামৰি লৈছিল।

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত ভিক্ষু সন্ন্যাসী আৰু বজ্জিয়ান সন্ন্যাসীৰ কিছুমান পৰিষদৰ মাজত প্ৰথাৰ পাৰ্থক্যৰ বিষয়ে চিল’নৰ সন্ন্যাসীসকলৰ মাজত মতানৈক্য হৈছিল। ভিক্ষু সন্ন্যাসীসকলে থেৰাবাদ পৰম্পৰাক দৃঢ় কৰি ৰাখিছিল আৰু বজ্জিয়ান সন্ন্যাসীসকলৰ কিছুমান আচাৰ-ব্যৱহাৰ নাকচ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত থেৰাবাদ আৰু মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মাজত বিভাজন ঘটিছিল বুলি ভবা হয়।

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰপৰা বিস্তৃত সময়ছোৱাত চিলন ভিক্ষুসকলে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম গঠন আৰু বিকাশ কৰিছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব একাদশ শতিকালৈকে চিল'নৰ প্ৰভাৱ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বিয়পি পৰা নাছিল। দক্ষিণ ভাৰতত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিকাশ ঘটি তাৰ পিছত শ্ৰীলংকা, বাৰ্মা, থাইলেণ্ড, কম্বোডিয়া, লাওছ আৰু ইয়াৰ বাহিৰত ভ্ৰমণ কৰে।

অষ্টম শতিকাৰপৰা একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত শৈলেন্দ্ৰ বংশৰদ্বাৰা শাসিত মধ্য জাভাত মেডাং মাতৰম ৰাজ্য উন্নতি হৈছিল, যিটো শ্ৰীবিজয়ৰ শাসক পৰিয়ালো আছিল। ৰজা পাংকৰণৰ ৰাজত্বকালত (আৰ. ৭৬০—৭৮০) মধ্য জাভাত বৌদ্ধ মহাযানৰ প্ৰভাৱৰ উত্থান ঘটিছিল, কিয়নো চাইলেন্দ্ৰন ৰজাসকল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰখৰ পৃষ্ঠপোষক হৈ পৰিছিল। অঞ্চলটোত অসংখ্য বৌদ্ধ মন্দিৰ আৰু কীৰ্তিচিহ্ন স্থাপন কৰা হৈছিল। উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ হ'ল কালাছান, মঞ্জুশ্ৰীঘা, প্লাওছান আৰু নৱম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সমৰাটুংগাৰ (আৰ. ৮১৯–৮৩৮) ৰাজত্বকালত সম্পূৰ্ণ হোৱা গ্ৰেণ্ড ষ্টোন মণ্ডল বৰোবুদুৰ। এই সময়ছোৱাত ইণ্ডোনেছিয়াত বৌদ্ধ সভ্যতাৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল।

নবম শতিকাৰপৰা তেৰশ শতিকালৈকে, মহাযান বৌদ্ধ আৰু হিন্দু খমেৰ সাম্ৰাজ্যে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ উপদ্বীপৰ অধিকাংশ অংশত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। খমেৰৰ অধীনত, কম্বোডিয়া আৰু চুবুৰীয়া থাইলেণ্ডত ৯০০ তকৈও অধিক মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এংকৰ এই উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰস্থল আছিল, য'ত এটা মন্দিৰ কমপ্লেক্স আৰু নগৰীয় সংগঠন আছিল যি প্ৰায় দহ লাখ নগৰবাসীক সহায় কৰিব পাৰিছিল।

থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰাৰম্ভিক বিস্তাৰ

সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আৰম্ভণিতে প্ৰসাৰিত হোৱাত বহুতো কাৰকে অৰিহণা যোগাইছিল। ধৰ্মটোক এই অঞ্চললৈ পৰিবহণৰ মূল তিনিটা উপায় হ'ল বাণিজ্য, বিবাহ আৰু মিছনেৰী কামৰ ব্যৱস্থা। বৌদ্ধ ধৰ্ম সদায় মিছনেৰী ধৰ্ম আৰু মিছনেৰীসকলৰ কাম আৰু ভ্ৰমণৰ বাবে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰসাৰিত হ’বলৈ সক্ষম হৈছিল। মন জনগোষ্ঠী হৈছে বাৰ্মা (ম্যানমাৰ)ৰপৰা অহা এটা জনগোষ্ঠী যিয়ে ইণ্ডোচাইনাৰ ভিতৰত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সফলতাত অৰিহণা যোগাইছিল। ভাৰতৰ মৌৰ্য বংশৰ তৃতীয় সম্ৰাট (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬৮-২৩২) অশোক মৌৰ্যৰ শাসনকালত মন জনগোষ্ঠীৰ মাজত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।অশোকে বৌদ্ধ আইন অনুসৰি নিজৰ ৰাজ্য শাসন কৰিছিল আৰু গোটেই ৰাজত্বকালত তেওঁ বুদ্ধৰ শিক্ষা পূব আৰু মেচিডোনিয়াৰ লগতে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ কিছু অংশলৈ অনাৰ বাবে দৰবাৰৰ ৰাষ্ট্ৰদূত আৰু মিছনেৰী প্ৰেৰণ কৰিছিল। ভাৰতৰ বাণিজ্যিক পথ আছিল যিবোৰ কম্বোডিয়াৰ মাজেৰে চলিছিল, যাৰ ফলত এই মতাদৰ্শসমূহৰ প্ৰসাৰ সহজেই হ’ব পাৰে। দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰপৰা অহা আদিম জনগোষ্ঠীসমূহৰ ভিতৰত মন্সসকল অন্যতম আৰু অঞ্চলটোৰ স্থানান্তৰ আৰু বৃদ্ধিৰ লগে লগে বাৰ্মালৈ নতুন বাসিন্দাসকলে মনসকলৰ সংস্কৃতি, লিপি আৰু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে। বাৰ্মাত পৌত্তলিক সাম্ৰাজ্যৰ শাসক আছিল আনৱৰাহতা আৰু তেওঁক আধুনিক বাৰ্মিজ জাতিৰ প্ৰতিষ্ঠাপক বুলি গণ্য কৰা হয়। আনৱ্ৰাহতাই থেৰাভাদা মতাদৰ্শৰ শিক্ষা আৰু সমৰ্থন কৰা বিদ্যালয় আৰু মঠ নিৰ্মাণৰ জৰিয়তে মন জনগোষ্ঠীৰ থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মক আঁকোৱালি লৈ পুনৰ সজীৱ কৰি তুলিছিল।

বুদ্ধ, ধৰ্ম, সংঘ থেৰাবাদ বৌদ্ধ চিন্তাৰ তিনিটা মৌলিক দিশ। বুদ্ধ দেৱ-মানুহৰ গুৰু। ধৰ্ম বুদ্ধৰ শিক্ষাৰে গঠিত। বুদ্ধৰ বাক্য আৰু কৰ্মৰদ্বাৰা নিৰ্মিত উন্নত পথটোৱেই মানি চলিব লাগে। পথটোৱে অনুগামীক কামনাৰ ৰাজ্যৰ পৰা, ৰূপৰ ৰাজ্যলৈ লৈ যায়, নিৰাকাৰ ৰাজ্যলৈ আৰু চূড়ান্ত গন্তব্যস্থান নিব্বান। সংঘ (সমাৱেশ) বুদ্ধৰ অনুগামী দুবিধক বুজায়: সাধাৰণ আৰু মঠ। মঠৰ সদস্যসকলে বৌদ্ধ মঠৰ অনুশাসন কঠোৰভাৱে মানি চলে, যাক বিনয় নামেৰে জনা যায়। থেৰাবাদিন ভিখুৱে বুদ্ধৰ আৰ্হিত অতি অনুশাসিত জীৱন-যাপন কৰে, পব্বাজ্জা বা নবীন অভিষেক (সামণেৰ)ৰপৰা উপশম্পদ বা উচ্চ পদবী (ভিক্ষু)লৈকে।

মহাযান পৰম্পৰা

উত্তৰ ভাৰতৰপৰা তিব্বত আৰু চীনৰ মাজেৰে যাত্ৰা কৰি শেষত ভিয়েটনাম, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ অন্যান্য অঞ্চললৈ যোৱা বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ শিপাই আছে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মহায়ান বৌদ্ধ ধৰ্ম।

মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মত বহুতো ভিন্ন সূত্ৰ আছে। মহায়ান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এটা সংজ্ঞায়িত বৈশিষ্ট্য হ'ল ইয়াৰ বহুতো মতবাদ অন্তৰ্ভুক্ত। মহায়ান পৰম্পৰাত বুদ্ধৰ তিনিটা শৰীৰৰ মতবাদ (ত্ৰিকায়) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। প্ৰথমটো হৈছে ৰূপান্তৰৰ শৰীৰ (নিৰ্মাণাকায়), দ্বিতীয়টো হৈছে আনন্দ/আনন্দৰ শৰীৰ (সম্ভোগকায়), আৰু তৃতীয়টো হৈছে নিয়ম/সত্তাৰ শৰীৰ (ধৰ্মকায়)। প্ৰতিটো শৰীৰে বুদ্ধৰ বেলেগ বেলেগ কামৰ অৰ্থ বহন কৰে।
ম্যানমাৰত প্ৰায় ৪.৮ কোটি বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, ৫.৪ কোটি নাগৰিকৰ ভিতৰত ৮৯% লোকে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে। প্ৰায় ১% জনসংখ্যা, মূলতঃ চীনাসকলে তাও ধৰ্মৰ সমান্তৰালভাৱে মহায়ানা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে যদিও থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰদ্বাৰা প্ৰবলভাৱে প্ৰভাবিত হয়।
ভিয়েটনামত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সংখ্যা বৃহৎ হ’ব পাৰে, কিন্তু কমিউনিষ্ট চৰকাৰে নিজৰ নাগৰিকৰ ধৰ্মীয় আনুগত্যৰ বিষয়ে কমকৈ ৰিপ’ৰ্ট কৰে। ইয়াত প্ৰায় ৪৪ নিযুত বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, ইয়াৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় আধা। চীনৰ প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ প্ৰভাৱৰ বাবে ভিয়েটনামৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক লোকে মহায়ানা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে।
কম্বোডিয়াৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ৯৭.৯% লোকে থেৰাভাডা বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বৌদ্ধ জনসংখ্যা প্ৰায় ১ কোটি ৪০ লাখ যি শতাংশৰ হিচাপত বিশ্বৰ অন্যতম সৰ্বোচ্চ বৌদ্ধ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰে। ২০১৭ চনৰ শেষলৈকে ৬৯,১৯৯ জন বৌদ্ধ সন্ন্যাসী[2] থকা ৪,৮৭২টা বৌদ্ধ মন্দিৰ (ৱাট) আছে যিয়ে কম্বোডিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অস্তিত্ব বজাই ৰখা আৰু বৌদ্ধ সংস্কৃতি সংৰক্ষণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

লাওছত প্ৰায় ৫০ লাখ বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, যিসকলে ইয়াৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৭০% গঠন কৰে।
ইণ্ডোনেছিয়াত প্ৰায় ৪৭.৫ লাখ বৌদ্ধ (জনসংখ্যাৰ ২%) আছে, মূলতঃ ইয়াৰ চীনা জনসংখ্যাৰ ভিতৰত। ইণ্ডোনেছিয়াৰ বেছিভাগ বৌদ্ধ ধৰ্মই মূলতঃ থাই পৰম্পৰাৰ থেৰাভাডা বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে।
ছিংগাপুৰত প্ৰায় ২০ লাখ বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, তেওঁলোকৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৩৩%। ছিংগাপুৰত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দৃশ্য-পট আটাইতকৈ সজীৱ আৰু তিনিওটা প্ৰধান পৰম্পৰাৰেই বৃহৎ অনুগামী আছে। চীনৰ ভিতৰত মহায়ানা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ উপস্থিতি সৰ্বাধিক, আনহাতে ম্যানমাৰ, থাইলেণ্ড আৰু শ্ৰীলংকাৰ দৰে দেশৰপৰা অহা বহু অনুপ্ৰৱেশকাৰীয়ে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে।
দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ভিতৰতে সৰ্বনিম্ন জনসংখ্যা থকা ব্ৰুনাইৰ নাগৰিকৰ প্ৰায় ১৩%আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰা উল্লেখযোগ্য প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক জনসংখ্যা প্ৰায় ৬৫,০০০।
শেহতীয়াকৈ ফিলিপাইনছৰ ২০২০ চনৰপৰা দেশব্যাপী এক সমীক্ষাত দেখা গৈছে যে ইয়াৰ পৰিসংখ্যা তালিকাত মাত্ৰ ৩৯,১৫৮ জন নাগৰিক বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ০.০৩%, যিটো সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়া অঞ্চলৰ ভিতৰতে সৰ্বনিম্ন। ২০১৬ চনত প্ৰাৰম্ভিক অনুমান ২%ৰ তুলনাত ই বহু কম আছিল।

লগতে চাওক

অগ্গ মহা পণ্ডিত
থাইলেণ্ডৰ সৰ্বোচ্চ পিতৃপুৰুষ

তথ্যসূত্ৰ