বাংলাদেশত ইছলাম ধৰ্ম

ইছলাম বাংলাদেশৰ সৰ্ববৃহৎ আৰু জাতীয় ধৰ্ম। ২০২২ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি বাংলাদেশৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১৫ কোটি মুছলমান অৰ্থাৎ মুঠ ১৬৫ নিযুত জনসংখ্যাৰ ৯১.০৪%। বাংলাদেশৰ মুছলমান প্ৰধান থলুৱা বাঙালী মুছলমান। বাংলাদেশীৰ অধিকাংশই ছুন্নী, আৰু হানাফী চিন্তাধাৰা আৰু ফিকহ অনুসৰণ কৰে। বাংলাদেশ এখন বাস্তৱিক ধৰ্মনিৰপেক্ষ দেশ আৰু ৰাজ্য।

বংগ অঞ্চল আছিল মধ্যযুগীয় ইছলামিক পূৰ্বাঞ্চলৰ এক সৰ্বোচ্চ শক্তি। সপ্তম শতিকাৰ শেষৰফালে আৰবৰপৰা অহা মুছলমানসকলে বিজয়ৰ পূৰ্বে বংগ অঞ্চলৰ ভিতৰত ব্যাৱসায়িক লগতে ধৰ্মীয় সংযোগ স্থাপন কৰিছিল, মূলতঃ উপকূলীয় অঞ্চলৰ মাজেৰে ব্যৱসায়ী হিচাপে আৰু মূলতঃ চট্টগ্ৰামৰ বন্দৰসমূহৰ মাজেৰে। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মহম্মদ বিন বখতিয়াৰ খালজীয়ে পশ্চিম আৰু উত্তৰ বংগৰ কিছু অংশ জয় কৰি বংগত প্ৰথম মুছলমান ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত চুফী মিছনেৰী, ৰহস্যবাদী আৰু সন্তসকলে গাঁৱে-ভূঞে ইছলাম ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইছলামিক বংগ চুলতানত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল ছামছুদ্দিন ইলিয়াছ শ্বাহে যিয়ে বংগক এক নৃতাত্ত্বিক-ভাষিক মঞ্চত একত্ৰিত কৰিছিল। বংগ চুলতানীৰ সমৃদ্ধিশালী শাসন কালত বংগে সোণালী যুগত উপনীত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বংগৰ ভাইচৰয় মহম্মদ আজম শ্বাহে সাম্ৰাজ্যবাদী সিংহাসন গ্ৰহণ কৰে। ১৮ শতিকাত বংগৰ নবাবৰ অধীনত মোগল বংগ ক্ৰমান্বয়ে স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল।

ইতিহাস

প্ৰাথমিক অন্বেষকসকল

দক্ষিণ এছিয়াৰ অন্যতম প্ৰাচীন মছজিদ উত্তৰ বাংলাদেশত খনন চলি আছে, যিয়ে মুহাম্মাদৰ জীৱনকালৰ আশে-পাশে এই অঞ্চলত মুছলমানৰ উপস্থিতিৰ ইংগিত দিয়ে। নৱম শতিকালৈকে মুছলমান বণিকসকলে বংগোপ সাগৰীয় বন্দৰৰ সৈতে বাণিজ্য বৃদ্ধি কৰি এই অঞ্চলত ইছলামৰ প্ৰচলন ঘটাইছিল। সমগ্ৰ বংগত আব্বাচী যুগৰ মুদ্ৰা আৱিষ্কাৰ হৈছে, যিয়ে এই সম্পৰ্কক আৰু অধিক প্ৰমাণ কৰে। এই আদিম আৰব ব্যৱসায়ীসকলৰ অতিৰিক্ত প্ৰমাণ বংগ উপসাগৰৰ চেণ্ডউইপৰ ওচৰত মেঘনা নদীৰ ওচৰত পোৱা শিলালিপিসমূহও আছে। সেই সময়ৰ আৰব সাহিত্যিকসকলেও সম্ৰূপ আৰু ৰুমী ৰাজ্যৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল, পিছৰটোক পাল সাম্ৰাজ্যৰ ধৰ্মপাল সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছিল।

দশম শতিকাত দক্ষিণ-পূব বংগত অৱস্থিত সমতাতাত বিভিন্ন ধৰ্মীয় পটভূমিৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ জনসংখ্যাৰ বাসস্থান আছিল। এই সময়ছোৱাত আৰব ভূগোলবিদ আল-মাছুদীয়ে এই অঞ্চল ভ্ৰমণ কৰি তেওঁৰ গ্ৰন্থ দ্য মিড’ছ অৱ গোল্ডত এক সমৃদ্ধিশালী মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ নথিভুক্ত কৰে। পাল বংশৰ শাসনৰ সময়ত বংগত ইছলামৰ আবিৰ্ভাৱ প্ৰথম হৈছিল, বংগ আৰু আৰব আব্বাছি খিলাফতৰ মাজত বাণিজ্য বৃদ্ধিৰ ফলত, বংগৰ উপকূলত আৰব ব্যৱসায়ীৰ উপস্থিতি সহজ হৈ পৰিছিল য'ত চট্টগ্ৰাম বন্দৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

তেৰশ শতিকাত জেনেৰেল বাখতিয়াৰ খিলজীৰ বাহিনীয়ে বংগত প্ৰথম মুছলমান বিজয়ৰ কাম হাতত লৈছিল। ইয়াৰ ফলত বৰ্তমানলৈকে শ শ বছৰ ধৰি এই অঞ্চলত মুছলমান প্ৰভাৱৰ দুৱাৰ মুকলি হৈছিল। এই বিজয়ৰ পিছত মিছনেৰীৰ আগমনৰ যোগেদি বংগৰ বহু লোকে ইছলাম গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। চুলতান বালখী আৰু শ্বাহ মাখদুম ৰূপোছে উত্তৰ বংগৰ বৰ্তমানৰ ৰাজশাহী সংমণ্ডলত বসতি স্থাপন কৰি তাত থকা জনগোষ্ঠীবোৰক প্ৰচাৰ কৰিছিল। অঞ্চলটোত অসংখ্য সৰু সৰু চুলতানেটৰ উত্থান ঘটিছিল। লখনৌতিৰ চুলতান ছামছুদ্দিন ফিৰুজ শ্বাহৰ ৰাজত্বকালত বৰ্তমানৰ সাতগাঁও, সোণাৰগাঁও আৰু মাইমেনসিংহৰ বহু অংশ মুছলমানৰ আধিপত্যৰ অধীনলৈ আহে। বুৰহানুদ্দিনৰ নেতৃত্বত ১৩টা মুছলমান পৰিয়ালৰ এটা সম্প্ৰদায়ে উত্তৰ-পূবৰ শ্ৰীহাট্টা (চিলেট) চহৰত বাস কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ বংশধৰসকল চট্টগ্ৰামৰপৰা অহা বুলি দাবী কৰিছিল। শ্ৰীহাটা (চিলেট) গৌৰ গোবিন্দ নামৰ এজন অত্যাচাৰী ৰজাই শাসন কৰিছিল। চিলেটত ৰাজা গৌৰ গোবিন্দৰ অত্যাচাৰী শাসন-ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে অৱগত হোৱাৰ পিছত ফিৰুজ শ্বাহে তেওঁৰ ভতিজা চিকন্দৰ খান গাজী আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ সামৰিক প্ৰধান সেনাপতি চৈয়দ নাছিৰুদ্দিনৰ নেতৃত্বত অসংখ্য বাহিনীক চিলেট জয় কৰিবলৈ প্ৰেৰণ কৰে। ১৩০৩ চনৰ ভিতৰত শ্বাহ জালালৰ নেতৃত্বত তিনিশৰো অধিক চুফী প্ৰচাৰকে বিজয়ত সহায় কৰিছিল আৰু বিজয় নিশ্চিত কৰিছিল। বিজয়ৰ পিছত জালালে ইছলাম প্ৰচাৰৰ বাবে বংগৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত নিজৰ অনুগামীসকলক প্ৰচাৰ কৰিছিল। বাংলাদেশৰ মুছলমানসকলৰ মাজত এতিয়া জালাল ঘৰুৱা নাম।

বংগৰ চুলতানত্ব

১৩৫২ চনত ছামছুদ্দিন ইলিয়াছ শ্বাহে একক ঐক্যবদ্ধ বংগ চুলতান ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ ফলত অৱশেষত এক "বাঙালী" সামাজিক-ভাষিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ জন্ম হয়। ইলিয়াছ শ্বাহী বংশই মুছলমান পাণ্ডিত্যক অতিশয় স্বীকৃতি দিছিল। আখী চিৰাজ বাঙালী নামেৰেও পৰিচিত উছমান ছেৰাজুদ্দিন পশ্চিম বংগৰ গৌড়ৰ বাসিন্দা আছিল আৰু ইলিয়াছ শ্বাহৰ ৰাজত্বকালত চুলতান ৰাজ্যৰ দৰবাৰ পণ্ডিত হৈছিল। সাৰ্বভৌম চুন্নী মুছলমান জাতি-ৰাষ্ট্ৰই বঙালী জনসাধাৰণৰ ভাষাকো পৃষ্ঠপোষকতা আৰু সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তুলিছিল, পূৰ্বৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ বিপৰীতে যিবোৰে সংস্কৃত, পালি আৰু পাৰ্চী ভাষাক একান্তভাৱে অনুকূল কৰিছিল। ধৰ্মান্তৰিত চুলতান জালালুদ্দিন মহম্মদ শ্বাহে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মক্কা আৰু মদীনালৈকে ইছলামিক চেমিনাৰী নিৰ্মাণৰ বাবে ধন আগবঢ়াইছিল। আৰবৰ মানুহে এই অনুষ্ঠানবোৰক আল-মাদাৰিছ আল-বাংগালিয়াহ (বাঙালী মাদ্ৰাছা) নামেৰে চিনি পাবলৈ ধৰিলে।

মৰক্কোৰ ভ্ৰমণকাৰী ইবন বটুতাৰ ডায়েৰী বংগ চুলতানীৰ প্ৰস্তাৱনাৰ অন্যতম পৰিচিত বিৱৰণী। সোণাৰগাঁৱত এখন নগৰ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা দিল্লী চুলতান ৰাজ্যৰ বিদ্ৰোহী ৰাজ্যপাল চুলতান ফখৰুদ্দিন মুবাৰক শ্বাহৰ ৰাজত্বকালত ইবনে বট্টুতাই বংগ ভ্ৰমণ কৰিছিল। সেই সময়ত বংগক সোণাৰগাঁও, সাতগাঁও আৰু লখনৌতি তিনিখন নগৰ ৰাজ্যত বিভক্ত কৰা হৈছিল। ১৩৫২ চনত তিনিওখন নগৰ ৰাজ্যক ইলিয়াছ শ্বাহে একত্ৰিত কৰি একক, একক, স্বতন্ত্ৰ বংগ চুলতানীত পৰিণত কৰে। বংগ চুলতানীৰ সৃষ্টিৰ ফলত কেইবাটাও বংগ-দিল্লী যুদ্ধৰ সূচনা হয়, যাৰ ফলত দিল্লীয়ে বংগৰ স্বাধীনতাক স্বীকৃতি দিয়ে। ইলিয়াছ শ্বাহী বংশই বঙালী ৰাষ্ট্ৰত্ব, অৰ্থনীতি আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্কক একত্ৰিত কৰিছিল। মিণ্ট টাউনৰ এটা নেটৱৰ্ক – প্ৰাদেশিক ৰাজধানী যিয়ে চুলতানৰ টাকা নামৰ সাৰ্বভৌম মুদ্ৰা উৎপাদন কৰিছিল – সমগ্ৰ বংগত স্থাপন কৰা হৈছিল। বাঙালী ৰাষ্ট্ৰই ৰাষ্ট্ৰক্ৰাফ্টৰ পাৰ্চী আৰ্হি অনুসৰণ কৰিছিল। বিশ্বৰ অন্যান্য প্ৰান্তৰপৰা মুছলমানক সামৰিক, আমোলাতন্ত্ৰ আৰু ঘৰুৱা সেৱাৰ বাবে আমদানি কৰা হৈছিল। এই অনুপ্ৰৱেশকাৰীসকলৰ ভিতৰত আছিল উত্তৰ ভাৰতৰপৰা অহা তুৰ্কীসকল যিসকলক প্ৰথমে মধ্য এছিয়াত নিযুক্তি দিয়া হৈছিল; লগতে পূব আফ্ৰিকাৰ মাজেৰে বাংলা বন্দৰ চিট্টগংলৈ আমদানি কৰা এবিচিনিয়ানসকলো। এক অতি বাণিজ্যিক আৰু মুদ্ৰাকৃত অৰ্থনীতিৰ বিকাশ ঘটিল। ইছলামিক স্থাপত্যৰ প্ৰচলন বৃহৎ পৰিসৰত কৰা হৈছিল। দামাস্কাছৰ মহান মছজিদৰ ডিজাইন অনুসৰণ কৰি আদিনা মছজিদ নামৰ এটা বিশাল মছজিদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এক সুকীয়া বঙালী মুছলমান স্থাপত্য শৈলীৰ বিকাশ ঘটিছিল, টেৰাকোটা আৰু শিলৰ অট্টালিকাসমূহে পাৰ্চী আৰু বাংলা উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ দেখুৱাইছিল। মছজিদসমূহত বহু গম্বুজযুক্ত আয়তাকাৰ গঠন আৰু একক গম্বুজযুক্ত বৰ্গক্ষেত্ৰকে ধৰি দুটা শ্ৰেণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। বাংলা মিহৰাব, মিনবাৰ, টেৰাকোটা আৰবেস্ক, আৰু ডো-চালাৰ চালৰ এক সুকীয়া শৈলী গঢ় লৈ উঠিছিল; এই প্ৰভাৱ আন অঞ্চললৈও বিয়পি পৰে।

বংগ চুলতানত্বত পাঁচটা বংশৰ যুগৰ শাসন আছিল, প্ৰতিটো যুগৰ এটা বিশেষ জাতিগত পৰিচয় আছে। ইলিয়াছ শ্বাহী বংশ তুৰ্কী মূলৰ আছিল। ইয়াৰ ঠাইত বাংলা মূলৰ জালালুদ্দিন মহম্মদ শ্বাহ আৰু ছামছুদ্দিন আহমদ শ্বাহৰ বংশই কেইটামান দশক ধৰি পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ আগতেই প্ৰতিষ্থাপন কৰিছিল। ১৪৯০ৰ দশকত এবিচিনিয়ান সেনাপতিৰ ধাৰাবাহিকসকলে পাল পাতি বংগৰ চুলতান হয়। তেওঁলোকৰ পিছত আৰব মূলৰ হুছেইন শ্বাহী বংশই ৰাজত্ব কৰে। তেওঁলোকৰ ঠাইত পাছলৈ চুৰি বংশৰ পষ্টুন শাসকসকলে বাঙালী স্বাধীনতা ঘূৰাই অনাৰ পূৰ্বে প্ৰথমে আঞ্চলিক ৰাজ্যপাল হিচাপে কাম কৰিছিল। শেষৰ বংশ কাৰৰানী বংশও পাষ্টুন মূলৰ আছিল। চুলতানত্বৰ যুগত ইছলামিক পাণ্ডিত্যৰ ফুলনি আৰু বাংলা সাহিত্যৰ বিকাশ ঘটিছিল। চুলতানী যুগৰ বংগৰ পণ্ডিত, সাহিত্যিক আৰু কবিসকলৰ ভিতৰত আছিল উছমান ছেৰাজুদ্দিন, আলাউল হক, শ্বেখ নুৰ কুতুব আলম, আলাওল, শ্বাহ মহম্মদ ছাগিৰ, আব্দুল হাকিম, চৈয়দ চুলতান, কাদি ৰুকনু’দ-দিন আবু হামিদ মহম্মদ বিন মহম্মদ আল-আমিদি, আবু তাওৱামা, চৈয়দ ইব্ৰাহিম দনিছমন্দ, চৈয়দ আৰিফ বিলাহ কামেল আৰু... চৈয়দ মহম্মদ ইউছুফৰ লগতে অন্যান্য। বংগৰ পাৰ্চী গদ্যৰ পৰম্পৰাক হাফেজে স্বীকাৰ কৰিছিল। দোভাশী পৰম্পৰাত ইছলামিক মহাকাব্য আৰু কাহিনীৰ চিত্ৰণ কৰিবলৈ আৰবী আৰু পাৰ্চী শব্দৰ বাংলা লিপিৰে বাংলা লিপিবদ্ধ কৰা দেখা গৈছিল।

স্বতন্ত্ৰ চুলতানত্বৰ কালত বংগে উপমহাদেশৰ বাহিৰৰ সাম্ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে সুদৃঢ় কূটনৈতিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিছিল। এই সম্পৰ্কসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য আছিল মিং চীন আৰু ইয়াৰ সম্ৰাট য়ংগলেৰ সৈতে। চীন আৰু বংগৰ মাজত কমেও এক ডজন দূতাবাসৰ আদান-প্ৰদান হৈছিল। আনকি বংগৰ চুলতানে চীন-বংগৰ সম্পৰ্কৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাঞ্জলি স্বৰূপে চীনৰ সম্ৰাটক পূব আফ্ৰিকাৰ জিৰাফ এটাও উপহাৰ দিছিল। চীনৰ মুছলমান এডমিৰেল ঝেং হে চীনৰ সম্ৰাটৰ দূত হিচাপে বংগ ভ্ৰমণ কৰিছিল। বাঙালী জাহাজে সুমাত্ৰা, ব্ৰুনাই আৰু মালাক্কাৰ দূতাবাস কেণ্টন বন্দৰলৈ লৈ যায়। চীন আৰু হেৰাটৰ টাইমুৰিদ শাসকে মধ্যস্থতা কৰি বংগ চুলতান-জৌনপুৰ চুলতানী যুদ্ধৰ অন্ত পেলায়। বংগৰ চুলতানেও কায়ৰোত আব্বাছি খলিফাৰ নামমাত্ৰ কৰ্তৃত্ব স্বীকাৰ কৰিছিল। পৰ্তুগীজ আছিল বংগ চুলতানৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা প্ৰথমটো ইউৰোপীয় ৰাষ্ট্ৰ সত্তা। বংগ চুলতানে চট্টগ্ৰামত পৰ্তুগীজ বসতি স্থাপনৰ অনুমতি দিছিল।

চুলতানী যুগত গণ ধৰ্মান্তৰিত হোৱাৰ বাবে এক সংমিশ্ৰিত বিশ্বাস ব্যৱস্থাৰ সৃষ্টি হয়। ইছলামিক তাওইদ (ঈশ্বৰৰ একতা) ধাৰণাক সন্ত বা পীৰৰ পূজা-পাতল কৰা হৈছিল। শীতলা (ছমপক্সৰ দেৱী), অলাবিবি (কলেৰাৰ দেৱী) আৰু মনসা (সাপৰ দেৱী) আদি দেৱতা পীৰ হিচাপে পূজা কৰা হৈছিল।

মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত

প্ৰাক-মোগল যুগত বৰ্তমানৰ বাংলাদেশত ইছলামক ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰমাণ কম। তাত মুছলমানৰ যি উল্লেখ সাধাৰণতে নগৰীয়া অভিজাত শ্ৰেণীৰ কথা কোৱা হৈছিল। ইবনে বাট্টুতাই চিলেটত শ্বাহ জালালৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰি লক্ষ্য কৰে যে সমভূমিৰ বাসিন্দাসকল এতিয়াও হিন্দু। ১৫৯১ চনত ভেনিচৰ ভ্ৰমণকাৰী চেজাৰ ফেডেৰিচিয়ে চিটাগঙৰ ওচৰৰ ছণ্ডৱিপত সম্পূৰ্ণ মুছলমান জনসংখ্যা থকা বুলি উল্লেখ কৰিছিল। সোতৰ শতিকাৰ ইউৰোপীয় ভ্ৰমণকাৰীসকলে সাধাৰণতে ইছলামক মোগল বিজয়ৰ পিছত ৰোপণ কৰা বুলি বুজিছিল।

মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত বৰ্তমানৰ পূব বংগৰ বহু অঞ্চল এতিয়াও প্ৰচুৰ বনাঞ্চল আছিল যদিও অতি উৰ্বৰ। মোগলসকলে এই মাটিখিনি খেতিৰ অধীনলৈ অনাৰ বাবে প্ৰৰোচিত কৰিছিল, আৰু সেয়েহে কৃষকসকলক এই মাটিক খেতিৰ অধীনলৈ অনাৰ বাবে প্ৰৰোচিত কৰা হৈছিল। এই কৃষকসকলৰ নেতৃত্ব মূলতঃ মুছলমান নেতাসকলে কৰিছিল আৰু সেয়েহে ইছলাম বদ্বীপটোৰ মূল ধৰ্মত পৰিণত হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে আধুনিক বৰিছাল বিভাগৰ বেছিভাগ জমিদাৰেই আছিল উচ্চ বৰ্ণৰ হিন্দু যিয়ে প্ৰকৃত জংঘল নিষ্কাশনৰ কাম এজন মুছলমান পীৰক উপ-ঠিকাদাৰী কৰিছিল। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত পীৰসকলে নিজেই স্থানীয় লোকসকলক সংগঠিত কৰি জংঘল পৰিষ্কাৰ কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত মোগলৰ সৈতে যোগাযোগ কৰি বৈধতা লাভ কৰিছিল। আন কিছুমান দৃষ্টান্তত, যেনে চট্টগ্ৰামৰ ঘন বনাঞ্চলযুক্ত অভ্যন্তৰীণ অঞ্চলত, মুছলমানসকল আহিছিল থলুৱা জনজাতীয় লোকৰপৰা যিয়ে কেতিয়াও হিন্দূৰ আচাৰ-অনুষ্ঠান পালন কৰা নাছিল।

অধিক পঢ়ক

শ্বাহ জালাল দৰগাহ
শ্বাহ চুলতান ৰুমী

তথ্য সমূহ

বাহ্যিকসংযোগ

Development Cooperation and Islamic values in Bangladesh
US State Department Bangladesh

শ্ৰেণী:বাংলাদেশ
শ্ৰেণী:বাংলাদেশত ধৰ্ম
শ্ৰেণী:দেশ অনুসৰি ইছলাম
শ্ৰেণী:ইছলাম ধৰ্ম
শ্ৰেণী:দেশ অনুসৰি ধৰ্ম