স্ত্ৰী

এটা জীৱৰ লিংগ হ’ল স্ত্ৰী (চিহ্ন: ♀) যদিহে ই ডিম্বাণু উৎপন্ন কৰে, যিটো হ’ল একপ্ৰকাৰৰ জনন কোষ, যি যৌন প্ৰজননৰ সময়ত পুৰুষ জনন কোষ (শুক্ৰাণু)ৰ সৈতে মিলিত হয়।

এগৰাকী স্ত্ৰীৰ জনন কোষ পুৰুষতকৈ ডাঙৰ। স্ত্ৰী আৰু পুৰুষ হ’ল এনাইচ’গেমাছ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ পৰিণতি, য’ত জনন কোষবোৰ বিভিন্ন আকাৰৰ হয় (আইচ’গেমীৰ দৰে নহয় য’ত ইহঁত একে আকাৰৰ)।

যিবোৰ প্ৰজাতিত পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী থাকে, সেইবোৰত লিংগ নিৰ্ধাৰণ হয় যৌন ক্ৰম’জ’মৰ ওপৰত নতুবা পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি হ’ব পাৰে। মানুহকে ধৰি বেছিভাগ স্ত্ৰী স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ দুটা এক্স (X) ক্ৰম’জ’ম থাকে। স্ত্ৰী লিংগৰ জীৱৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত ভিন্ন হয়, যাৰ প্ৰজনন তন্ত্ৰ বেলেগ বেলেগ আৰু কিছুমান প্ৰজাতিত প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ গৌণ বৈশিষ্ট্যসমূহ দেখা যায়, যেনে স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ স্তন্যগ্ৰন্থি।

মানুহৰ ক্ষেত্ৰত, স্ত্ৰী বা মহিলা শব্দটো লিংগ ভূমিকা বা লিংগ পৰিচয়ৰ সামাজিক অৰ্থতো ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

ব্যুৎপত্তি আৰু ব্যৱহাৰ

ফিমেইল (female) শব্দটো লেটিন শব্দ femella-ৰপৰা আহিছে, যিটো femina-ৰ ক্ষুদ্ৰ ৰূপ আৰু ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল "মহিলা।" এই শব্দটো পুৰণি ফৰাচী femelle-ৰ জৰিয়তে ইংৰাজীলৈ আহিছে। ব্যুৎপত্তিগতভাৱে ই মেল (male) শব্দৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নহয়, কিন্তু চতুৰ্দশ শতিকাৰ শেষৰফালে male-ৰ সৈতে সাদৃশ্য ৰাখি ইয়াৰ ইংৰাজী বানানটো সলনি কৰা হৈছিল। চতুৰ্দশ শতিকাৰপৰাই ইয়াক বিশেষ্য আৰু বিশেষণ দুয়োটা ৰূপতে ব্যৱহাৰ কৰি অহা হৈছে। এশ বছৰৰ পাছত, ইয়াৰ অৰ্থ সম্প্ৰসাৰিত কৰি মানুহৰ বাহিৰেও অন্যান্য স্ত্ৰী জীৱসমূহকো ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। একবিংশ শতিকাত, বিশেষ্য হিচাপে female শব্দটো প্ৰধানকৈ মানুহৰ বাহিৰে অন্য প্ৰাণীক বুজাবলৈ, কোনো ব্যক্তিগত কাৰিকৰী প্ৰেক্ষাপটত জৈৱিকভাৱে স্ত্ৰী লিংগৰ মানুহক বুজাবলৈ (যেনে, "পুৰুষতকৈ মহিলাসকলৰ অটোইমিউন ৰোগ হোৱাৰ সম্ভাৱনা অধিক") বা বয়স বা সামাজিক মৰ্যাদাৰ উল্লেখ নকৰাকৈ নিৰপেক্ষভাৱে মানুহক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

জৈৱিক লিংগ (sex) আৰু সামাজিক লিংগ (gender) ধাৰণাগতভাৱে পৃথক, যদিও ইহঁতক প্ৰায়ে এটাৰ সলনি আনটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিশেষণ হিচাপে female শব্দটোৱে এজন ব্যক্তিৰ জৈৱিক লিংগ বা লিংগ পৰিচয়ক বুজাব পাৰে।

নিৰ্ণায়ক বৈশিষ্ট্যসমূহ

স্ত্ৰীসকলে ডিম্বাণু (ova) উৎপন্ন কৰে, যিবোৰ সাধাৰণতে এটা হেটেৰ’গেমাছ (heterogamous) প্ৰজনন তন্ত্ৰত ডাঙৰ জনন কোষ; আনহাতে সৰু আৰু সাধাৰণতে গতিশীল জনন কোষবোৰক শুক্ৰাণু (spermatozoa) বোলা হয়, যিবোৰ পুৰুষে উৎপন্ন কৰে। সাধাৰণতে, এজন পুৰুষৰ জনন কোষ অবিহনে এগৰাকী স্ত্ৰীয়ে যৌন প্ৰজনন কৰিব নোৱাৰে আৰু ইয়াৰ বিপৰীতটোও সত্য; অৱশ্যে কিছুমান প্ৰজাতিত স্ত্ৰীয়ে নিজেই অযৌন প্ৰজনন কৰিব পাৰে, উদাহৰণস্বৰূপে পাৰ্থেনোজেনছিছৰ (parthenogenesis) জৰিয়তে।

যৌন প্ৰজননৰ আৰ্হিসমূহৰ ভিতৰত আছে:
আইচ’গেমাছ (Isogamous) প্ৰজাতিসমূহ য’ত দুটা বা ততোধিক মিলনৰ প্ৰকাৰ (mating types) থাকে আৰু ইহঁতৰ জনন কোষবোৰৰ আকৃতি আৰু আচৰণ একেই (কিন্তু আণৱিক পৰ্যায়ত পৃথক),
এনাইচ’গেমাছ (Anisogamous) প্ৰজাতিসমূহ য’ত পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীপ্ৰকাৰৰ জনন কোষ থাকে,
উগেমাছ (Oogamous) প্ৰজাতিসমূহ, য’ত মানুহৰ দৰে স্ত্ৰী জনন কোষবোৰ পুৰুষতকৈ বহুত ডাঙৰ আৰু চলাচল কৰাৰ ক্ষমতা নাই। উগেমী হ’ল এনাইচ’গেমীৰে এটা ৰূপ। এটা যুক্তি আছে যে এই আৰ্হিটো যৌন প্ৰজননৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দুটা জনন কোষ একেলগ হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ ভৌতিক সীমাবদ্ধতাৰ ফলত সৃষ্টি হৈছিল।

উৎপন্ন হোৱা জনন কোষৰপ্ৰকাৰৰ পাৰ্থক্যৰ বাহিৰে, এটা বংশৰ পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ মাজৰ পাৰ্থক্যৰ জৰিয়তে আন এটা বংশৰ পাৰ্থক্য সদায় পূৰ্বানুমান কৰিব নোৱাৰি। এই ধাৰণাটো কেৱল প্ৰাণীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়; কাইট্ৰিড (chytrids), ডায়াটম (diatoms), ৱাটাৰ ম’ল্ড (water moulds) আৰু স্থলজ উদ্ভিদৰদ্বাৰাও ডিম্বাণু উৎপন্ন হয়। স্থলজ উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত, 'স্ত্ৰী' আৰু 'পুৰুষে' কেৱল ডিম্বাণু আৰু শুক্ৰাণু উৎপাদনকাৰী জীৱ আৰু গঠনকে নুবুজাই, বৰঞ্চ স্প’ৰ’ফাইটৰ (sporophytes) সেই গঠনবোৰকো বুজায় যাৰপৰা পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী উদ্ভিদৰ সৃষ্টি হয়।

বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ স্ত্ৰী

যিবোৰ প্ৰাণী স্ত্ৰী আৰু পুৰুষত বিভক্ত, সেইবোৰক প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত 'গ’ন’ক’ৰিক' (gonochoric), বীজ ধাৰণ কৰা উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত 'ডাইঅ’চিয়াচ' (dioecious) আৰু অপুষ্পক উদ্ভিদৰ (cryptogams) ক্ষেত্ৰত 'ডাইঅ’ইকাচ' (dioicous) বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়।

কিছুমান প্ৰজাতিত স্ত্ৰী আৰু উভয়লিংগী (hermaphrodite) জীৱ একেলগে থাকিব পাৰে, এই যৌনতন্ত্ৰক 'গাইনোডাইঅ’চি' (gynodioecy) বুলি কোৱা হয়। অতি কমসংখ্যক প্ৰজাতিত স্ত্ৰী জীৱবোৰ পুৰুষ আৰু উভয়লিংগীৰ সৈতে সহাৱস্থান কৰে; এই যৌনতন্ত্ৰক 'ট্ৰাইঅ’চি' (trioecy) বোলা হয়। Thor manningi (এবিধ মিছামাছৰ প্ৰজাতি) নামৰ প্ৰজাতিটোত স্ত্ৰীসমূহ পুৰুষ আৰু 'প্ৰ’টিনড্ৰাচ হাৰ্মাফ্ৰ’ডাইট'ৰ সৈতে একেলগে থাকে।

স্তন্যপায়ী স্ত্ৰী

স্তন্যপায়ী (Mammalia) শ্ৰেণীৰ এটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য হ’ল স্তন্যগ্ৰন্থিৰ উপস্থিতি। স্তন্যগ্ৰন্থি হ’ল ৰূপান্তৰিত ঘৰ্মগ্ৰন্থি যিয়ে গাখীৰ উৎপন্ন কৰে আৰু জন্মৰ পাছত কিছুসময়লৈ পোৱালিক খুৱাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কেৱল স্তন্যপায়ী প্ৰাণীয়েই গাখীৰ উৎপাদন কৰে। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত স্তন্যগ্ৰন্থিবোৰ স্পষ্ট, কাৰণ মহিলাৰ দেহত স্তনবৃন্তৰ ওচৰত বৃহৎ পৰিমাণৰ চৰ্বিযুক্ত কলা জমা হয়, যাৰ ফলত স্তনবোৰ প্ৰখ্যাত হৈ পৰে। সকলো স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ দেহত স্তন্যগ্ৰন্থি থাকে, যদিও প্ৰজাতিটোৰ পুৰুষৰ দেহত এইবোৰ সাধাৰণতে নিষ্ক্ৰিয় হৈ থাকে।

বেছিভাগ স্তন্যপায়ী স্ত্ৰীৰ দুটা এক্স (X) ক্ৰম’জ’ম থাকে, আনহাতে পুৰুষৰ মাত্ৰ এটা এক্স আৰু এটা সৰু ৱাই (Y) ক্ৰম’জ’ম থাকে; কিছুমান স্তন্যপায়ী প্ৰাণী, যেনে প্লেটিপাছৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন সংমিশ্ৰণ দেখা যায়। প্লেচেণ্টেল স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ প্ৰতিটো কোষত স্ত্ৰীৰ এক্স ক্ৰম’জ’মবোৰৰ এটা যাদৃচ্ছিকভাৱে নিষ্ক্ৰিয় হয়, আনহাতে মাৰ্চুপিয়েলৰ ক্ষেত্ৰত পিতৃৰপৰা পোৱা এক্সটো নিষ্ক্ৰিয় হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে চৰাই আৰু কিছুমান সৰীসৃপৰ ক্ষেত্ৰত স্ত্ৰীহে হেটেৰ’জাইগাছ হয় আৰু এটা জেড (Z) আৰু এটা ডব্লিউ (W) ক্ৰম’জ’ম বহন কৰে, আনহাতে পুৰুষে দুটা জেড ক্ৰম’জ’ম বহন কৰে। স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত স্ত্ৰীৰ ত্ৰিছ্ব’মী এক্স (XXX) বা টাৰ্নাৰ চিনড্ৰ’ম (X) থাকিব পাৰে।

ম’ন’ট্ৰিম স্ত্ৰীৰ বাহিৰে আন সকলো স্তন্যপায়ী স্ত্ৰীয়ে জীয়াই থকা পোৱালি জন্ম দিয়ে, যিবোৰে কণী পাৰে। কিছুমান অ-স্তন্যপায়ী প্ৰজাতি, যেনে গাপ্পি মাছৰ একেধৰণৰ প্ৰজনন গাঁথনি থাকে; আৰু কিছুমান অ-স্তন্যপায়ী প্ৰাণী, যেনে কিছুমান হাঙৰেও জীয়াই থকা পোৱালি জন্ম দিয়ে।

১৯৪০ চনত ফৰাচী অন্তঃস্ৰাৱবিজ্ঞানী আলফ্ৰেড জষ্টৰ পৰীক্ষাৰ পিছত এইটো বহুলভাৱে বিশ্বাস কৰা হয় যে স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ যৌন নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত স্ত্ৰী লিংগই হ’ল স্বাভাৱিক বা ডিফল্ট লিংগ। অৱশ্যে ২০১৭ চনৰ এটা অধ্যয়নে এই ধাৰণাটোক প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰিছে।

লিংগ নিৰ্ধাৰণ

এটা নিৰ্দিষ্ট জীৱৰ লিংগ জিনীয় বা পাৰিপাৰ্শ্বিক কাৰকৰদ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হ’ব পাৰে, অথবা জীৱটোৰ জীৱনকালত প্ৰাকৃতিকভাৱেও সলনি হ’ব পাৰে।

বহুতো সন্ধিপদী (arthropod) প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত ৱলব্ৰাকিয়া (Wolbachia) নামৰ পৰজীৱী বেক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণৰদ্বাৰা লিংগ নিৰ্ধাৰণ হয়। এই বেক্টেৰিয়াটো কেৱল সংক্ৰমিত ডিম্বাণুৰ জৰিয়তেহে সঞ্চাৰিত হ’ব পাৰে আৰু স্ত্ৰী লিংগৰ জীৱনক্ষমতাৰ বাবে এই অন্তঃপৰজীৱীটোৰ উপস্থিতি প্ৰয়োজনীয় হ’ব পাৰে।

বিৱৰ্তন

স্ত্ৰী কেনেকৈ বিৱৰ্তিত হ’ল সেই প্ৰশ্নটো মূলতঃ পুৰুষ কেনেকৈ বিৱৰ্তিত হ’ল তাৰহে প্ৰশ্ন। প্ৰথম জীৱবোৰে অযৌনভাৱে প্ৰজনন কৰিছিল, সাধাৰণতে দ্বি-বিভাজনৰ (binary fission) জৰিয়তে, য’ত এটা কোষ নিজে আধাকৈ বিভক্ত হয়। সংখ্যাৰফালৰপৰা চালে, আধা পুৰুষ আৰু আধা স্ত্ৰী থকা এটা প্ৰজাতিয়ে অযৌন জনসংখ্যাৰ তুলনাত আধা পোৱালিহে উৎপাদন কৰিব পাৰে, কাৰণ কেৱল স্ত্ৰীহে পোৱালি জন্ম দিয়ে। পুৰুষ হোৱাটোৱেও যথেষ্ট খৰচ কঢ়িয়াই আনিব পাৰে, যেনে প্ৰাণীৰ আকৰ্ষণীয় যৌন প্ৰদৰ্শন (যেনে ডাঙৰ শিং বা ৰঙীন পাখি), বা গছ এজোপাই এগৰাকী স্ত্ৰীক নিষেচন কৰাৰ সুযোগ পাবলৈ অস্বাভাৱিক পৰিমাণৰ পৰাগ ৰেণু উৎপন্ন কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা। তথাপি পুৰুষ হোৱাৰ খৰচ থকা সত্ত্বেও এই প্ৰক্ৰিয়াৰ নিশ্চয় কিবা নহয় কিবা সুবিধা থাকিব লাগিব। এনাইচ’গেমীৰ বিৱৰ্তনৰ পূৰ্বে এটা প্ৰজাতিৰ মিলনৰ প্ৰকাৰবোৰ (mating types) আইচ’গেমাছ (isogamous) আছিল: একে আকাৰৰ আৰু দুয়োটাই লৰচৰ কৰিব পাৰিছিল, যাক কেৱল "+" বা "-" প্ৰকাৰ হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছিল। এনাইচ’গেমীত মিলন হোৱা কোষবোৰক জনন কোষ বুলি কোৱা হয়। স্ত্ৰী জনন কোষটো পুৰুষ জনন কোষতকৈ ডাঙৰ আৰু সাধাৰণতে অচলাৱস্থাত থাকে। এনাইচ’গেমীৰ উদ্ভৱৰ কোনো জীৱাশ্ম অভিলেখ নথকাৰ বাবে এয়া এতিয়াও ভালদৰে বুজি পোৱা হোৱা নাই। এনাইচ’গেমী কিয় উদ্ভৱ হ’ল সেই লৈ বহুতো তত্ত্ব আছে। বহুতো তত্ত্বৰ এটা সাধাৰণ সূত্ৰ আছে যে ডাঙৰ স্ত্ৰী জনন কোষবোৰ জীয়াই থকাৰ সম্ভাৱনা অধিক আৰু সৰু পুৰুষ জনন কোষবোৰে দ্ৰুতবেগে যাত্ৰা কৰিব পৰাৰ বাবে আন জনন কোষ বিচাৰি পোৱাৰ সম্ভাৱনা অধিক। বৰ্তমানৰ মডেলবোৰ প্ৰায়ে কিয় কেইটামান প্ৰজাতিত আইচ’গেমী এতিয়াও বৰ্তি আছে সেইটো বুজাবলৈ ব্যৰ্থ হয়। এনাইচ’গেমী আইচ’গেমীৰপৰা কেইবাবাৰো বিৱৰ্তিত হোৱা যেন লাগে; উদাহৰণস্বৰূপে স্ত্ৰী ভলভোকেলেছ (এবিধ সেউজীয়া শেলাই) প্লাছ মিলনপ্ৰকাৰৰপৰা বিৱৰ্তিত হৈছিল।

স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়সমূহ (প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত জননেন্দ্ৰিয়) প্ৰজাতিসমূহৰ মাজত আনকি প্ৰজাতিৰ ভিতৰতো অত্যন্ত ভিন্ন হয়। পুৰুষৰ জননেন্দ্ৰিয়ৰ তুলনাত স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়ৰ বিৱৰ্তন এতিয়াও ভালদৰে বুজি পোৱা হোৱা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল এক পুৰণি বিশ্বাস যে স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়বোৰ পুৰুষৰ তুলনাত কম বৈচিত্ৰ্যমজ় আৰু সেয়েহে অধ্যয়নৰ বাবে কম উপযোগী। স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়ৰ কাষ চপাৰ অসুবিধায়ো ইয়াৰ অধ্যয়নক জটিল কৰি তুলিছে। নতুন ত্ৰিমাত্ৰিক (3D) প্ৰযুক্তিয়ে স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়ৰ অধ্যয়ন সহজ কৰি তুলিছে। জননেন্দ্ৰিয় অতি দ্ৰুতবেগে বিৱৰ্তিত হয়। স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়ৰ বিৱৰ্তনত কিহে প্ৰভাৱ পেলায় তাৰ তিনিটা মূল ধাৰণা আছে: লক-এণ্ড-কী (Lock-and-key, অৰ্থাৎ জননেন্দ্ৰিয়বোৰ পৰস্পৰৰ লগত খাপ খাব লাগিব), ৰহস্যময় স্ত্ৰী পছন্দ (cryptic female choice, স্ত্ৰীয়ে পুৰুষে তেওঁলোকক নিষেচন কৰিব পাৰিব নে নাই সেইটোত প্ৰভাৱ পেলায়), আৰু যৌন সংঘাত (sexual conflict)। আন এক ধাৰণা আছে যে স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়ৰ বিৱৰ্তন প্লায়’ট্ৰপিৰ (pleiotropy) ফল, অৰ্থাৎ খাদ্যৰ অভাৱৰ দৰে পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থাৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হোৱা অসম্পৰ্কীয় জিনবোৰেও জননেন্দ্ৰিয়ত প্ৰভাৱ পেলায়। এই ধাৰণাটো উল্লেখযোগ্যসংখ্যক প্ৰজাতিৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম, কিন্তু সাধাৰণতে প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনে স্ত্ৰীৰ জননেন্দ্ৰিয়ৰ বিৱৰ্তনত কিছু ভূমিকা পালন কৰে।

চিহ্ন

তলত এটা সৰু ক্ৰছ থকা এটা বৃত্ত ♀ (ইউনিক’ড: U+2640 Alt codes: Alt+12) চিহ্নটো সাধাৰণতে স্ত্ৰী বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। Joseph Justus Scaliger-এ এসময়ত অনুমান কৰিছিল যে এই চিহ্নটো সৌন্দৰ্যৰ দেৱী ভেনাচৰ সৈতে জড়িত, কাৰণ ই নাল থকা এটা ব্ৰঞ্জৰ দাপোণৰ দৰে দেখা যায়, কিন্তু আধুনিক পণ্ডিতসকলে ইয়াক কাল্পনিক বুলি গণ্য কৰে। আটাইতকৈ প্ৰতিষ্ঠিত মতটো হ’ল যে স্ত্ৰী আৰু পুৰুষৰ চিহ্নসমূহ থৌৰোচ (মঙ্গল) আৰু ফছফৰোচ (ভেনাচ) গ্ৰহৰ গ্ৰীক নামৰ গ্ৰীক লিপিত থকা সংকোচনৰপৰা আহিছে।

আৰু চাওক

ছোৱালী
গৰ্ভধাৰণ
নাৰীত্ব
লেডী
মহিলা
নাৰী

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:মানৱ যৌনতা
শ্ৰেণী:নাৰী
শ্ৰেণী:নাৰীত্ব
শ্ৰেণী:জীৱবিজ্ঞান