পঞ্চকন্যা

পঞ্চকন্যা (, ) হিন্দু মহাকাব্যত বৰ্ণিত প্ৰবাদপ্ৰতিম পাঁচগৰাকী প্ৰধান নাৰী চৰিত্ৰ। তেওঁলোকৰ প্ৰশস্তিমূলক স্তুতিগীত আৰু নাম পাঠ কৰি পাপ দূৰীভূত কৰিব পাৰি বিশ্বাস কৰা হয়। পঞ্চকন্যা শব্দটিৰে সূচিত পাঁচগৰাকী নাৰী হৈছে- অহল্যা, দ্ৰৌপদী, কুন্তী, তাৰা আৰু মন্দোদৰী। ইয়াৰ ভিতৰত অহল্যা, তাৰা আৰু মন্দোদৰী ৰামায়ণত বৰ্ণিত চৰিত্ৰ হোৱাৰ বিপৰীতে দ্ৰৌপদী আৰু কুন্তী মহাভাৰত বৰ্ণিত চৰিত্ৰ।

এক দৃষ্টিকোণৰ পৰা পঞ্চকন্যাক আদৰ্শ নাৰী আৰু সতী-সাধ্বী নাৰীৰূপে শ্ৰদ্ধাপূৰ্ব্বক বন্দনা কৰা হয়। সীতাৰ ব্যতিৰেকে আনকেইগৰাকী নাৰীচৰিত্ৰৰ মাধ্যমেৰে এগৰাকী নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত একাধিক ব্যক্তিৰ সৈতে সম্পৰ্ক, আৰু কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত ঐতিহ্য ভংগৰ বিষয়সমূহ উপস্থাপিত হৈছে যিসমূহ অননুকৰণীয় হিচাপে বিবেচিত।

স্তুতি-গীতি

সুপৰিচিত সংস্কৃত স্তুতি-গীতিসমূহত পঞ্চকন্যাৰ গুণ-গৰিমা বৰ্ণিত হৈছে:

অন্য এক উপস্থাপনাত কুন্তীৰ ঠাইত সীতা বিকল্প ৰূপে উপস্থাপন কৰা হৈছে:

গীতটোৰ দুটি ৰূপৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যযুক্ত শব্দৰ তলত দাগ দি দেখুওৱা হৈছে।

হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী সমাজত, বিশেষতঃ হিন্দু গৃহিনীসকলে প্ৰত্যেক পুৱাই প্ৰাৰ্থনাৰ মাধ্যমেৰে পঞ্চকন্যাক নিত্য স্মৰণ কৰে। সেয়েই, তেওঁলোকৰ নাম স্তুতিমূলক আৰু প্ৰাতঃস্মৰণীয়। নৈষ্ঠিক হিন্দু ধৰ্মীয় আচাৰ-পৰম্পৰাত পঞ্চকন্যাৰ নাম জপ কৰা একান্তই বাঞ্ছনীয় হিচাপে স্বীকৃত।

আক্ষৰিকভাৱে পঞ্চকন্যাৰ অৰ্থ হৈছে পাঁচ কন্যা। কন্যা শব্দৰ অৰ্থ হৈছে বালিকা, দুহিতা, কুমাৰী ইত্যাদি। ব্ৰহ্মাদেৱতাৰ সৃষ্টিকৰ্মত সমগ্ৰ মহাবিশ্বৰ ভিতৰত সৰ্বসুন্দৰী হিচাপে অহল্যা প্ৰায়েই বৰ্ণিত হয়। অৱশ্যে, সকলোবোৰ বৰ্ণনাতেই অহল্যা আৰু ইন্দ্ৰ দুয়ো গৌতমৰ দ্বাৰা অভিশপ্ত হৈছে। বালিৰ সৈতে বিবাহৰ মাধ্যমেৰে তেওঁৰ অঙ্গদ নামৰ এক পুত্ৰ সন্তানৰ মাতৃ হয়। এক দৈত্যেৰ সৈতে সংঘটিত ভীষণ যুদ্ধত বালিৰ মৃত্যু হোৱা বুলি কৰা পূৰ্বাবোধেৰে সুগ্ৰীৱই ৰজাৰ সিংহাসনত অধিষ্ঠিত হৈ তাৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ আনুষ্ঠানিকতা সম্পন্ন কৰে।

মন্দোদৰী

মন্দোদৰী আছিল লংকাৰ ৰজা ৰাক্ষসৰাজ ৰাৱণৰ প্ৰধান ৰাণী। হিন্দু ধৰ্মীয় মহাকাব্যসমূহত মন্দোদৰী এগৰাকী পৰমা সুন্দৰী, ধাৰ্মিক আৰু সাত্বিক নাৰী হিচাপে চিত্ৰিত হৈছে। মন্দোদৰীৰ পিতৃ অসুৰগণৰ ৰজা মায়াসুৰ, আনহাতে মাতৃ হেমা আছিল এগৰাকী অপ্সৰা (স্বৰ্গীয় জলপৰী)। কিছু কাহিনীবিশেষত বৰ্ণনা কৰা হৈছে যে মধুৰা নামৰ এগৰাকী অপ্সৰা অভিশপ্ত হৈ বেঙত পৰিণত হৈছিল আৰু ১২ বছৰ কাল জুৰি নাদৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ থাকিবলগীয়া হৈছিল। অভিশাপৰ পৰিসমাপ্তিত তেওঁ পুনৰ বেঙৰ ৰূপৰ পৰা সুন্দৰী কুমাৰীৰ ৰূপ-লাৱণ্য ঘূৰাই পায়। আন কিছু কাহিনীত এটা বেঙে আশীৰ্বাদ প্ৰাপ্তিৰ জৰিয়তে সুৰূপা কৰ্ম-পৰিচাৰিকালৈ ৰূপান্তৰ হোৱাৰ বিষয়েও পোৱা যায়। অৱশ্যে উভয় ক্ষেত্ৰতে, সেই সুন্দৰী গৰাকী মায়াসুৰৰ দ্বাৰা তেওঁৰ পোষিত কন্যা মন্দোদৰী হিচাপে লালিত-পালিত হৈছে। এবাৰ ৰাৱণৰ ঘটনাবশতঃ মায়াসুৰৰ গৃহত পদাৰ্পণ হৈছে আৰু ৰূপৱতী মন্দোদৰীৰ প্ৰেমত পৰিছে। ইয়াৰ পিছত ৰাৱণৰ সৈতে মন্দোদৰীৰ বৈবাহিক সম্পৰ্ক স্থাপন হৈছে, আৰু তেওঁলোক মেঘনাদ (ইন্দ্ৰজিত), অতিকায় আৰু অক্ষয়কুমাৰ নামৰ তিনিজন পুত্ৰসন্তানৰ পিতৃ-মাতৃ হৈছে। ৰামায়ণৰ কিছু ৰূপৰ বৰ্ণনাত, মন্দোদৰীক ৰাৱণ কতৃক ঘৃণ্য অপহৰণৰ বলি শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ সহধৰ্মিনী সীতাৰো মাতৃ হিচাপে চিত্ৰায়ণ কৰা হৈছে। স্বামী ৰাৱণৰ অশেষ দোষ-ত্ৰুটি থকা স্বত্বেও মন্দোদৰীয়ে তেওঁক ভালপায় আৰু ধৰ্মৰ পথ অনুসৰণ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দান কৰি থাকে। মন্দোদৰীয়ে অপহৃতা সীতাদেৱীক শ্ৰীৰামচন্দ্ৰক ঘূৰাই দিবলৈও বাৰম্বাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে যদিও ৰাৱণে সেয়া গ্ৰাহ্য নকৰিলে। ৰামায়ণৰ পৃথক সংস্কৰণসমূহত ৰামচন্দ্ৰৰ বানৰ সেনাগণৰ হাতত মন্দোদৰীৰ নিগ্ৰহতাৰ বিষয় চিত্ৰিত হৈছে। অযোধ্যাৰ ৰাজকুমাৰ ৰামে স্বয়ম্বৰ অনুষ্ঠানত ধনুভঙ্গৰ জৰিয়তে সীতাৰ পাণিপ্ৰাৰ্থী হয়। ঘটনাক্ৰমে ৰাম চৈধ্যবছৰৰ বাবে বনবাসলৈ যাব লগা হয়। ৰামৰ ইচ্ছাৰ বিপৰীতেই তেওঁৰ সৈতে ভাতৃ লক্ষ্মণ আৰু পত্নী সীতাও স্বেচ্ছাই নিৰ্বাসিত হয়। যদিও মধ্যম পাণ্ডৱ অৰ্জুনে ব্ৰাহ্মণৰ ছদ্মবেশধাৰী ৰূপতেই স্বয়ম্বৰত দ্ৰৌপদীৰ পাণিপ্ৰাৰ্থী হয়, কিন্তু ঘটনাক্ৰমে অৰ্জুনৰ মাতৃ তথা দ্ৰৌপদীৰ শাহু কুন্তীৰ নিৰ্দেশত পাণ্ডৱৰ পাঁচোজন ভাতৃৰ সৈতেই দ্ৰৌপদী বিবাহপাশত আৱদ্ধ হয়। দ্ৰৌপদী সৰ্বদাই প্ৰধান স্ত্ৰী হ'ব আৰু সৰ্বদাই সম্ৰাজ্ঞীৰূপে আখ্যায়িত হোৱাৰ চৰ্তত পাণ্ডৱভাতৃগণ এক পৰিকল্পনাত সন্মত হয়। দ্ৰৌপদীয়ে প্ৰতিবছৰে এজন ভাতৃৰ সৈতে ব্যক্তিগত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব আৰু তেওঁৰ সন্তানৰ মাতৃ হ'ব পাৰিব। সেই বছৰটোত বাকী ৪জন ভাতৃৰ কোনোবাই তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত সময়ত ব্যাঘাত জন্মালে সেইজন ভাতৃয়ে শাস্তিৰূপে ১২ বছৰৰ বাবে তীৰ্থভ্ৰমণ কৰিবলৈ যাব লাগিব। , কিয়নো মহাভাৰতৰ প্ৰাচীনতম সংস্কৃত ৰূপসমূহৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ জৰিয়তে দেখা গৈছে যে প্ৰকৃতপক্ষে কৰ্ণই ধনুৰ গুণ টানিব নোৱৰাৰ বাবেহে দ্ৰৌপদীয়ে তেওঁক প্ৰত্যাখ্যান কৰিছে)।

এবাৰ ৰাজসূয় যজ্ঞৰ সময়ত দূৰ্য্যোধন পানীৰ এক ডোৱাৰত পৰি যায় আৰু তাকে দেখি ভীম, অৰ্জুন, নকুল, সহদেৱ আৰু গৃহকৰ্মীসকল হাঁহিত ফাটি পৰে। মহাভাৰতৰ আধুনিক ৰূপসমূহত দূৰ্য্যোধনৰ দুৰৱস্থাত কেৱল দ্ৰৌপদীয়েহে ইতিকিঙসূচক হাঁহি মাৰে বুলি কোৱা হৈছে যদিও ব্যাসদেৱৰ মূল মহাভাৰতৰ পৰা ই পৃথক। পাণ্ডৱৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ যুধিষ্ঠিৰক কৌৰৱ ভাতৃগণে পাশাখেলত হৰুৱাই খেলৰ চৰ্ত হিচাপে দ্ৰৌপদীক ৰাখি দুৰ্য্যোধনে নিজ অপমানৰ প্ৰতিশোধ লয়। দুঃশাসনে ৰাজদৰবাৰতে দ্ৰৌপদীৰ বস্ত্ৰহৰণৰ চেষ্টা চলায়। কিন্তু ঐশ্বৰিক হস্তক্ষেপত দ্ৰৌপদীৰ দেহৰ কাপোৰৰ আৱৰণৰ দৈৰ্ঘ্য অসীমলৈ বৃদ্ধি পোৱাত দ্ৰৌপদীৰ স্ব-মৰ্য্যদা ৰক্ষিত হয়। নিৰ্বাসিত জীৱনৰ শেষত কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱৰ মাজত ভীষণ যুদ্ধৰ সূত্ৰপাত হয়। এই যুদ্ধত কৌৰৱৰ সমুলঞ্চে বিনাশ হয় আৰু দুঃশাসনৰ হাতত হোৱা দ্ৰৌপদীৰ অপমানৰ প্ৰতিশোধ লোৱা হয়। কিন্তু, এই যুঁজতেই দ্ৰৌপদীতে তেওঁৰ পিতৃ, ভাতৃদ্বয় আৰু পুত্ৰসকলক হেৰুৱাব লগাত পৰে। যুদ্ধৰ শেষত যুধিষ্ঠিৰে হস্তিনাপুৰৰ সিংহাসনত অধিষ্ঠিত হয় আৰু দ্ৰৌপদী প্ৰধান সমাজ্ঞী হয়।

কুন্তী

কুন্তী হস্তিনাপুৰৰ ৰজা পাণ্ডুৰ ৰাণী আৰু পাণ্ডৱৰ পঞ্চভাতৃৰ জ্যেষ্ঠ তিনিজনৰ মাতৃ। কুন্তী যাদৱ ৰজা সুৰসেনৰ কন্যা আছিল আৰু তেওঁ কুন্তী সাম্ৰাজ্যৰ নিঃসন্তান ৰজা কুন্তীভোজৰ পোষ্য কন্যা হিচাপে পালিত হৈছিল। প্ৰাৰ্থনা আৰু সেৱাৰ মাধ্যমেৰে কুন্তীৰ দূৰ্বাসা ঋষিৰ পৰা এক বিশেষ মন্ত্ৰ প্ৰাপ্ত হৈছিল। এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণৰ জৰিয়তে কুন্তীয়ে কোনো এজন দেৱতাক আহ্বান জনাই মাতি আনিব পাৰিছিল আৰু তেওঁৰ পৰা সন্তানপ্ৰাপ্তি কৰিব পাৰিছিল। এই বৰৰ ফলপ্ৰসূতা পৰীক্ষা কৰিবৰ নিমিত্তে কুন্তীয়ে উদাসী চিত্তে সূৰ্য্য দেৱতাক আমন্ত্ৰণ জনালে, আৰু সূৰ্য্যদেৱে তেওঁক কৰ্ণি নামৰ এটি পুত্ৰ সন্তান প্ৰদান কৰিলে। অবিবাহিতা কুন্তীয়ে মুখলজ্জাৰ ভয়ত কৰ্ণক পৰিত্যাগ কৰিলে।
ঘটনাক্ৰমে পাণ্ডু এগৰাকী ঋষিৰ দ্বাৰা শাপগ্ৰস্ত হয়, আৰু সেই শাপ অনুসৰি পাণ্ডুয়ে কোনো নাৰীৰ সৈতে সহবাসত লিপ্ত হ'লেই মৃত্যুমুখত পতিত হ'ব। সেয়ে, পাণ্ডুৰ নিৰ্দেশতেই কুন্তীয়ে দূৰ্বাসাৰ বৰৰ সাহায্যত যমৰ পৰা যুধিষ্ঠিৰ, বায়ুৰ পৰা ভীম, আৰু ইন্দ্ৰৰ পৰা তৃতীয় সন্তান অৰ্জুনৰ মাতৃত্ব অৰ্জন কৰে।

মহৰি নাচৰ ঐতিহ্যগাঁথাত পঞ্চকন্যাক মহাভূত বা পঞ্চভূতৰ পাঁচটি উপাদানৰ সৈতে জড়িত কৰা হৈছে। অহল্যা, দ্ৰৌপদী, সীতা, তাৰা আৰু মন্দোদৰীয়ে ক্ৰমে পানী, অগ্নি, পৃথিৱী, বতাহ আৰু আকাশক উপস্থাপন কৰে। একেধৰণৰ আন এক উল্লেখত বিমলা পতি নামৰ লেখকগৰাকীয়ে অহল্যা, দ্ৰৌপদী, সীতা, তাৰা আৰু মন্দোদৰীক ক্ৰমে বতাহ, অগ্নি, পৃথিৱী, আকাশ আৰু পানীৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। ওড়িষাৰ ঐতিহ্য বহনকাৰী মহৰি নৃত্যৰ জনপ্ৰিয় অনুষঙ্গ হিচাপে পঞ্চকন্যাৰ কাহিনী এতিয়াও বিদ্যামান। অন্য এক দৃষ্টিকোণত, মহৰি নৃত্যকলাত তেওঁলোকক দৃষ্টান্তমূলকভাৱে সতী-সাধ্বী নাৰী বা মহাসতী আৰু কিছু অসামান্য গুণাৱলীৰ অধিকাৰী মহামূল্যৱান আদৰ্শনীয় প্ৰাৰূপ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়। ‘পঞ্চকন্যা: দ্য ফাইভ্ ভাৰ্জিনছ অৱ ইণ্ডিয়ান এপিকছ' শীৰ্ষক গ্ৰন্থৰ লেখক ভট্টাচাৰ্য্যই পাঁচ সতীৰ বিপৰঅতক্ৰমে ঐতিহ্যগত প্ৰাৰ্থনা: সতী, সীতা, সাৱিত্ৰী, দময়ন্তী আৰু অৰুন্ধতীৰূপে তুলি ধৰে। তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে, “অহল্যা, দ্ৰৌপদী, তাৰা, কুন্তী আৰু মন্দোদৰী সতী-সাধ্বী স্ত্ৰী নহয় নেকি, কিয়নো প্ৰতিগৰাকীয়েই নিজৰ স্বামীৰ বাহিৰেও এক বা একাধিক পুৰুষৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ আছিল?”

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:হিন্দু দেৱী