বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা (; ৩১ জানুৱাৰী, ১৯০৯ – ২০ জুন, ১৯৬৯) অসমৰ এগৰাকী শিল্পী, কবি, সাহিত্যিক, নাট্যকাৰ, সংগীতজ্ঞ, নৃত্যবিদ, চিত্ৰকৰ, অভিনেতা, সংগঠক আৰু মুক্তি যুঁজাৰু আছিল। ১৯০৯ চনৰ ৩১ জানুৱাৰীত বেঙ্গল প্ৰেছিডেন্সিত জন্মগ্ৰহণ কৰি ৰাভাই ঢাকাৰ সেনা বিভাগৰ বিদ্যালয়ত শিক্ষাগ্ৰহণ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু পাছত কলিকতাৰ চেণ্টপল’ কলেজৰ পৰা প্ৰথম বিভাগত আই এছ ছি পাছ কৰিছিল৷ পঢ়ি থকা কালত তেওঁ ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত নামি পৰে৷ পাছলৈ বিপ্লৱী কমিউনিষ্ট দলৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে আৰু কাৰাবাসো খাটে৷ সংগ্ৰামী জীৱনৰ বাবে তেওঁ এক জীৱন্ত কিংবদন্তীত পৰিণত হৈছিল। তেওঁৰ সাংস্কৃতিক অৱদানৰ বাবে ‘কলাগুৰু’ বুলি অভিহিত কৰা হয়৷

জন্ম

১৯০৯ চনৰ ৩১ জানুৱাৰীত বেঙ্গল প্ৰেসিডেন্সি (এতিয়াৰ বাংলাদেশ) ৰ ঢাকাত বিষ্ণু ৰাভাৰ জন্ম হয়। ব্ৰিটিছ সেনাৰ উচ্চ পদস্থ বিষয়া গোপালচন্দ্ৰ ৰাভাক 'ৰায়বাহাদুৰ' উপাধি যঁচা হৈছিল। গোপাল ৰাভাক বেংগলৰ গৱৰ্ণৰৰ এ.ডি.চি. (A.D.C. to the Governor of Bengal) পদলৈ পদোন্নতি দিয়া হৈছিল।

শৈশৱ আৰু শিক্ষা

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাই ঢাকাৰ সেনা বিভাগৰ বিদ্যালয়ত শিক্ষাগ্ৰহণ আৰম্ভ কৰিছিল। কিন্তু হাইস্কুলীয়া শিক্ষা সাং কৰাৰ আগেয়েই পিতৃৰ মৃত্যু হোৱাত বিষ্ণু ৰাভা তেজপুৰত সম্বন্ধীয় লোকৰ ঘৰত থাকিবলৈ লয়। তেজপুৰ চৰকাৰী উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ৰ পৰাই ১৯২৬ চনত তেখেতে হাইস্কুল শিক্ষান্ত পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। এই পৰীক্ষাত তেওঁ সেই সময়ৰ অবিভক্ত দৰং জিলাৰ সকলো পৰীক্ষাৰ্থীৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ নম্বৰ লাভ কৰাৰ বাবে তেওঁ ‘কুইন এমপ্ৰেছ’ পদক লাভ কৰে।

কলেজীয়া শিক্ষা গ্ৰহণৰ বাবে ৰাভা কলিকতালৈ যায় আৰু ১৯২৮ চনত তেওঁ চেণ্টপল’ কলেজৰ পৰা প্ৰথম বিভাগত আই এছ ছি পাছ কৰে। পাছত ৰিপন কলেজত পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগত স্নাতক শিক্ষা আৰম্ভ কৰে। পঢ়ি থকা কালত তেখেতে ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত নামি পৰে আৰু আৰ চি পি আই বা ভাৰতৰ বিপ্লবী সাম্যবাদী দলত যোগ দিয়ে। কোচ বিহাৰতো তেখেত স্বাধীনতা আন্দোলনত যোগদান কৰে আৰু সেই অপৰাধত কলেজ কৰ্তৃপক্ষই বাধ্যতামূলক বদলিৰ নিৰ্দেশ দিয়াত ৰংপুৰ কাৰমাইকেল কলেজৰ কলা বিভাগৰ চতুৰ্থ বাৰ্ষিকত নাম ভৰ্তি কৰে। ইয়াতো আৰক্ষী তেখেতৰ পাছত লগাত পঢ়া আধাতে এৰি দি ১৯৩১ চনত ঘৰলৈ ঘূৰি আহে।

সংগ্ৰামী আৰু সাংস্কৃতিক জীৱন

ৰংপুৰ কলেজত পঢ়ি থকা কালতে ৰাভাই মাধৱচন্দ্ৰ বেজবৰুৱাৰ দ্বাৰা সম্পাদিত 'বাঁহী' আলোচনীৰ চিত্ৰলেখা বিভাগটো পৰিচালনা কৰিছিল আৰু 'আৱাহন' আলোচনীত প্ৰবন্ধ-পাতি লিখা-মেলা কৰিছিল। বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা ৰচিত 'সংগীত আৰু শ্ৰীশ্ৰীশংকৰদেৱৰ গায়ন' নামৰ প্ৰবন্ধটো এটা সময়ত বৌদ্ধিক সমাজত বহু জনপ্ৰিয় হৈ
পৰিছিল। এই প্ৰবন্ধটো আৱাহন আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল।

ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ একৈশ বছৰ বয়সীয়া ছাত্ৰ বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভা ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত জঁপিয়াই পৰিছিল আৰু বৃটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে কবিতা লিখি আঁৰি দিছিল।
কবিতাটি আছিল -

১৯৩৫ চনত জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ জয়মতী কথাছবিত নৃত্য পৰিচালনাত সহযোগ কৰে। জ্যোতিপ্ৰসাদৰ লগ লাগি ১৯৩৫-৩৭ চনত ৰাভাই 'জয়মতী' আৰু 'শোণিত কুঁৱৰী' নাটকৰ বাণীবদ্ধ ৰূপ প্ৰস্তুত কৰিছিল।

১৯৩৯ চনত কাশী হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আমন্ত্ৰণ ক্ৰমে বাৰানসীত 'তাণ্ডৱ নৃত্য' প্ৰদৰ্শন কৰি খ্যাতি অৰ্জন কৰে।

১৯৪৫ চনৰ শেষৰ ফালে বিষ্ণু ৰাভা ভাৰতৰ বিপ্লৱী কমিউনিষ্ট দলৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে। ১৯৪৬ চনত 'ছিৰাজ' বোলছবিৰ কামত কলিকতালৈ যোৱাৰ সময়তে সেই দলৰ নেতা সৌমেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰক লগ পায় আৰু দলৰ সক্ৰিয় সদস্য হয়। ১৯৪৮ চনত বিপ্লৱী কমিউনিষ্ট দলক নিষিদ্ধ ঘোষণা কৰা হয়, আৰু ১৯৪৮ চনৰপৰা ১৯৫২ চনলৈ ৰাভাই আত্মগোপন কৰি থাকে। সেই সময়ৰ বিষ্ণুৰাম মেধিৰ চৰকাৰে তেখেতৰ মূৰৰ দাম দহ হেজাৰ টকা ঘোষণা কৰিছিল। ১৯৫২ চনত পূৰ্বৰ অবিভক্ত গোৱালপাৰা জিলাৰ বৰ্তমানে কোকৰাঝাৰ জিলাৰ দোতমা ৰাজহ চক্ৰৰ ঘিলাগুৰি গাঁৱত সপত্নীক গ্ৰেপ্তাৰ হয় আৰু এবছৰৰ বাবে জেললৈ যায়।

সংগীত

ৰাভাই বহুতো কালজয়ী গীত ৰচনা কৰি থৈ গৈছে। ৰাভাৰ দ্বাৰা ৰচিত মুঠ ১৩৭টা গীত ‘বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা ৰচনা সম্ভাৰ’ সন্নিবিষ্ট হৈছে। গীতসমূহত প্ৰেম, প্ৰকৃতি, ঐতিহ্য, সৰ্বহাৰৰ মুক্তিকামী বিপ্লৱীভাৱ আদি ভিন্ন ধৰণৰ বিষয়বস্তুৰ। কিছু সংখ্যক শিশু উপযোগী গীত আছে।
ৰাভাৰ জনপ্ৰিয় গীতসমূহৰ ভিতৰত আছে-

মোৰ কবিতাৰ ছন্দ লাগি
পৰজনমৰ শুভলগনত
লগন উকলি গ'ল
টিলাই টিলাই ঘূৰি ফুৰে উলাহেৰে
নাহৰ ফুলে নুশুৱাই
এয়ে মোৰ শেষ গান
বল বল বল কৃষক শক্তি দল
সুৰৰে দেউলৰে ৰূপৰে শিকলি
বিশ্বৰ ছন্দে ছন্দে
আজি মন্দিৰ দুৱাৰ খোলা

তেজৰ বোলেৰ লিখি যাম ইতিহাস
হে বিপ্লবী বীৰ অধিনায়ক হে
মোৰ জীৱনৰ আকাশতে ইন্দ্ৰধনু গঢ়িম
আজলী ছোৱালী নানা ফুল তুলি
বিলতে হালিছে ধুনীয়া পদুমী
অ’ গুৰু মোৰ শংকৰ তৰিবৰ কিনো উপায়
নিছলা আইৰে আমি খাটি অসমীয়া
কাষতে কলচি লৈ
সখি হে কি কমে দুখৰে কথা
উটি যা ৰূপালী নাও
অ’ অসমীয়া ডেকা দল ইত্যাদি।

উল্লেখনীয় যে জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ নাটক কাৰেঙৰ লিগিৰীত ৰাভাদেৱে 'মোৰে জীৱনৰে সখা কৃষ্ণ' শীৰ্ষক গীতটি প্ৰাণ ঢালি গাইছিল।
তেখেতৰ ৰচিত আৰু সুৰাৰোপিত গানৰ বিশেষত্বৰ বাবে তেখেতে লেখা গীতবোৰ বিষ্ণু ৰাভা সংগীত হিচাপে পৰিচিত।

নৃত্য শিল্পী

১৯২৮ চনত কলিকতাত পঢ়ি থকা কালত ৰাচিয়াৰ বিখ্যাত বেলে নৰ্তকী আনা পাভলোভাৰ নৃত্য দেখি অনুপ্ৰাণিত হৈছিল। নৃত্য কলা সম্পৰ্কে তেওঁ দিয়া উপদেশৰ পৰা প্ৰভাৱান্বিত হৈছিল।১৯৪০ চনত ‘প্ৰাচীন কামৰূপী নৃত্য সংঘ’ লগত জড়িত হৈ বিভিন্ন ঠাইৰ লগতে শ্বিলঙত নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি সকলোকে মুগ্ধ কৰে। ফণী শৰ্মাৰ সৈতে যুটীয়া ভাৱে পৰিচালনা কৰিছিল তেতিয়ালৈ আটাইতকৈ সফল বোলছবি ছিৰাজ।

চিত্ৰকলা

বিষ্ণু ৰাভা এগৰাকী নিপুন চিত্ৰকৰ আছিল। তেওঁ বৰপেটাৰ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ আৰু শংকৰ-মাধৱৰ যুগল ছবি আঁকি তিনিটা ৰঙত ছপাই ৰাইজৰ মাজত বিতৰণ কৰিছিল। ৰাভাৰ ৰচনাৱলীৰ পৰিশিষ্টত ১৯খন ছবিৰ আলোকচিত্ৰ সংযোজিত হৈছে। ৰাভাই শংকৰদেৱৰ তিনিখন ছবি অংকন কৰিছিল। এখন ১৯৩৫ চনত, এখন ১৯৪০ চনত আৰু আনখন আঁকিছিল ১৯৪৫ চনত। ইয়াৰে! ১৯৪০ চনত অংকিত ছবিখন বেছি সমাদৃত। শংকৰ-মাধৱৰ যুগল ছবিখন ১৯৩৫ চনত অঁকা। ৰাভাই অংকন কৰা আন ছবিসমূহৰ ভিতৰত আছে- চিত্ৰলেখা (১৯৩৫), নটৰাজ (১৯৩৭), স্নান (A Bathing lady, 1933), শকুন্তলা (১৯৩৯), গৰমৰ দিনৰ তিৰোতা (১৯৪০), বড়োসকলৰ বিবাহ সমদল (১৯৪৪), ভূমিকম্প (১৯৫০), গাঁৱৰ প্ৰাকৃতিক দৃশ্য (১৯৬৫) আদি। ‘বাঁহী’, ‘আমাৰ প্ৰতিনিধি’ আদি আলোচনীৰ বেটুপাতো তেওঁ অংকন কৰিছিল।

ৰাজনৈতিক জীৱন

১৯২০ চনত কমবয়সীয়া ৰাভা নব্য-বৈষ্ণৱবাদী কলা আৰু সংস্কৃতিৰ অনুশীলনত সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়োজিত হৈ আছিল। শশী শৰ্মা আৰু হীৰেন গোহাঁইৰ দৰে পণ্ডিতসকলে জোৰ দি কৈছিল যে ৰাভাৰ আদৰ্শবাদৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ আত্মসমৰ্পণে তেওঁৰ যুৱ কালছোৱাত দুখীয়া কৃষকসকলৰ ভয়াৱহ অৱস্থা বুজিব পৰাত বাধা দিছিল। মুক্তি সংগ্ৰামৰ সময়ত দৰিদ্ৰ কৃষক আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতি জাতীয়তাবাদী নেতাসকলৰ অনীহা আৰু ৰাছিয়াৰ অক্টোবৰ বিপ্লৱৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হোৱাৰ পিছত ক্ৰমান্বয়ে কমিউনিষ্ট মতাদৰ্শৰ প্ৰতি ৰাভা আকৰ্ষিত হয়। ১৯৪৬ চনত তেওঁ আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয় বিপ্লৱী কমিউনিষ্ট পাৰ্টিৰ (আৰ চি পি আই) সদস্য হয়। কুৰি বছৰ জেল, সোণপাহী, কৃষক, বনুৱা পঞ্চায়তৰ দৰে তেওঁৰ অসংখ্য ৰচনা, উপন্যাস আৰু নাটকত কমিউনিষ্ট মতাদৰ্শৰ প্ৰতি থকা গভীৰ আস্থা প্ৰতিফলিত হয়।

ব্যক্তিগত জীৱন

বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভাই ১৯৩৭ চনৰ ২৪ নবেম্বৰত যোৰহাটৰ সুগায়িকা প্ৰিয়লতা দত্তৰ লগত বিবাহপাশত আবদ্ধ হয় যদিও মাত্ৰ ২৮ দিন সংসাৰ পতাৰ পিছতে ১৯৩৭ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত প্ৰিয়লতা দত্তৰ মৃত্যু হয়। পত্নী শোকত বিহ্বল হৈ ৰাভাই লিখিছিল.....

তাৰপিছতেই বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভা নিৰুপমা দেৱীৰ সান্নিধ্যলৈ আহে। অৱশ্যে নিৰুপমা দেৱীৰ লগত বিষ্ণু ৰাভাই আনুষ্ঠানিকভাৱে বিবাহত বহা নাছিল। ১৯৫০ চনত বিষ্ণু ৰাভাই নলবাৰীৰ বেলশৰৰ নবীনচন্দ্ৰ মেধিৰ কন্যা কনকলতা মেধিক বিবাহ কৰায়। কনকলতা মেধিৰ ফালৰ পৰা বিষ্ণু ৰাভা দুটি পুত্ৰ সন্তান পৃথ্বীৰাজ ৰাভা (থুন্ থুন্) আৰু হেমৰাজ ৰাভা (মুন্ মুন্)ৰ পিতৃ হয়।১৯৬২ চনৰ ৪ জানুৱাৰীত ৰাভাৰ পত্নী কনকলতাৰ অসম মেডিকেল কলেজত দুৰাৰোগ্য ৰোগত মৃত্যু হয়। কনকলতাৰ মৃত্যুৰ পিছত বিষ্ণু ৰাভাই বৰ্তমানৰ কোকৰাঝাৰ জিলাৰ গোসাঁইগাঁও অঞ্চলৰ বিন্নাখাতা ভাওৰাগুৰী গাঁৱৰ মোহিনীবালা বসুমতাৰীক বিয়া কৰায়। মোহিনীবালা বসুমতাৰীৰ ফালৰ পৰা বিষ্ণু ৰাভা দুটি সন্তানৰ পিতৃ হয়। এই দুটি সন্তানৰ এগৰাকী আছিল কন্যা সন্তান যি জন্ম হৈয়েই মৃত্যুমুখত পৰে। পুত্ৰ সন্তানটিৰ নাম আছিল মেণ্ডেলা ৰাভা। স্বামী ৰাভাদেৱৰ মৃত্যুৰ পাছতো মোহিনীবালা বসুমতাৰীয়ে নিজকে সমাজৰ লগত অনেক অনন্য কাৰ্য্যসূচী লগত জড়িত কৰি জীৱন যাপন কৰি ৰাভা পৰিয়ালৰ দায়িত্বভাৰ লৈছিল।

মৃত্যু

১৯৬৯ চনৰ ২০ জুন তাৰিখে ৰাতি ২-২৫ বজাত তেজপুৰত ৰাভাদেৱে মৃত্যুক সাবটি লয়। ডিঙিত হোৱা কৰ্কট ৰোগত ভুগি তেখেতৰ মৃত্যু হয়।

সাহিত্য পঞ্জী

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাই সংগীত, কবিতা ৰচনা কৰাৰ লগতে গল্প, উপন্যাস আৰু অসমীয়া সমাজ-সংস্কৃতি বিষয়ক প্ৰবন্ধ পুথি ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ ’বৃহত্তৰ অসমৰ পৰিকল্পনা’ নামৰ এলানি প্ৰবন্ধ ১৯৩০ চনৰ পৰা একেলেঠাৰিয়ে ’বাঁহী’ত প্ৰকাশ পাইছিল।।

সন্মান

কাশীৰ হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয়ত প্ৰদৰ্শন কৰা 'নটৰাজ' নৃত্যত বিমুগ্ধ হৈ সেইসময়ৰ হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য্য সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণে তেওঁক 'কলাগুৰু' সন্মান প্ৰদান কৰিছিল বুলি প্ৰবাদ আছে। কিন্তু বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভাই ১৯৪০ চনত লিখা এখন চিঠিত এই বিষয়ে একো উল্লেখ নাই আৰু সেই অনু্ষ্ঠানত সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণ উপস্থিত থকাৰ কথাও কোৱা নাই৷ বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভাক ‘কলাগুৰু’ বিশেষণ উচ্চাৰণ কৰি লিখা প্ৰথমজন ব্যক্তি আছিল বিবুধ কলিতা। তেওঁ ১৯৬৯ চনৰ ২১ জুনত ‘দৈনিক অসম’ত ৰাভাৰ মৃত্যুৰ বাতৰি প্ৰকাশ কৰি এই অভিধাটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁৰ স্মৃতিত সাংবাদিক তিলক দাসে "বিষ্ণু ৰাভা এতিয়া কিমান ৰাতি" আৰু "বিষ্ণু ৰাভা পুনৰ আহিব উভতি" শীৰ্ষক দুখন জীৱনীও লিখি উলিয়াইছিল।

ডাকটিকট

তেখেতৰ জন্ম শতবাৰ্ষিকী উপলক্ষে ২০০৯ চনৰ ৩১ জানুৱাৰীত ভাৰত চৰকাৰে এটা বিশেষ ডাকটিকট উন্মোচন কৰে।

বিষ্ণু ৰাভা দিৱস

বিষ্ণু ৰাভাৰ প্ৰতি সন্মান জনাই প্ৰতি বছৰে ২০ জুন তাৰিখটো "বিষ্ণু ৰাভা দিৱস" ৰূপে পালন কৰা হয়।

কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা বঁটা

]]ৰ সৈতে প্ৰবীণ শিল্পী গিৰীশ চন্দ্ৰ বৰাক বিষ্ণু ৰাভা বঁটা ২০১৬ প্ৰদান কৰা মুহূৰ্তত
বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ সোঁৱৰণত অসম চৰকাৰে কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা বঁটা প্ৰৱৰ্তন কৰে। অসমৰ সংস্কৃতি আৰু কৃষ্টিৰ জগতলৈ বিশেষ অৱদান আগবঢ়োৱা ব্যক্তিসকলক এই বঁটাৰে সন্মানীত কৰা হয়।

স্মৃতি উদ্যান

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা স্মৃতি উদ্যান তেজপুৰৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ পাৰৰ ভৈৰৱী মন্দিৰৰ কাষতে অৱস্থিত। বিষ্ণু ৰাভাৰ সোঁৱাৰণত স্থাপিত এই উদ্যানৰ কাম-কাজ আৰম্ভ কৰে বিষ্ণু ৰাভাৰ পুত্ৰ হেমৰাজ ৰাভাই। পাছলৈ অসম চৰকাৰে এই উদ্যানৰ দায়িত্ব লয়। উদ্যানৰ দেৱালত ৰাভাৰ বিভিন্ন কৰ্মৰাজি খোদিত কৰা আছে। এই উদ্যানৰ ভিতৰতে ৰাভাৰ সমাধি অৱস্থিত।

বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা বিষয়ক গ্ৰন্থৰ তালিকা

বিষ্ণু ককাইদেউ, ড॰ ভূপেন হাজৰিকা
হাঁহি কান্দোনৰ মেলা, লিখক- কমল চৌধুৰী, (স্বপ্ৰকাশ)
মায়াবী মানুহজন, লিখক-গুৰুপদ চৌধুৰী, বাণী প্ৰকাশ
সৈনিক শিল্পী বিষ্ণু ৰাভাঃ সম্পা., হীৰেন গোহাঁই আৰু পৰমানন্দ মজুমদাৰ,১৯৮২
বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাঃ জীৱন আৰু কৃতি, সম্পা., নলিনীধৰ ভট্টাচাৰ্য আৰু পৰমানন্দ মজুমদাৰ, ১৯৮৫
সতীৰ্থৰ দৃষ্টিত বিষ্ণুৰাভাঃ সম্পা., নলিনীধৰ ভট্টাচাৰ্য, প্ৰসেনজিৎ চৌধুৰী, ৰজনীকান্ত শৰ্মা, পৰমানন্দ মজুমদাৰ, চেতনা প্ৰকাশ, ১৯৮৭
বিষ্ণুৰাভা ৰচনাৱলীঃ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় খণ্ড, সম্পা., সম্পাদকঃ যোগেশ দাস, ১৯৮৯
বিষ্ণুৰাভা এতিয়া কিমান ৰাতিঃ তিলক দাস, চন্দ্ৰ প্ৰকাশ, ষষ্ঠ প্ৰকাশ, জুন, ২০০৫
ৰাভা ৰচনাৱলী প্ৰকাশন পৰিষদঃ সম্পা., দ্বিতীয় মুদ্ৰণ, ২০০৮
ভিন্নজনৰ বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাঃ সম্পা., সূৰ্যকান্ত হাজৰিকা, এছ, এইছ, শৈক্ষিক ন্যাস, প্ৰথম প্ৰকাশ, ২০০৮
মুক্তি দেউলৰ ৰূপকাৰঃ সম্পা., দিলীপ বৰা, অনুৰাধা শৰ্মা, জ্যোতি প্ৰকাশন, প্ৰথম প্ৰকাশ, ২০০৯
কলাগুৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাঃ তিলক দাস, বনলতা, চতুৰ্থ প্ৰকাশ, ২০১০
বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা ব্যক্তিত্ব আৰু প্ৰতিভাঃ হেমলতা দেৱী, অসম প্ৰকাশন পৰিষদ, প্ৰথম প্ৰকাশ, ২০১৬
বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ গীত আৰু স্বৰলিপিঃ সম্পা., ৰাজীৱ মহন্ত, বনলতা, নৱম প্ৰকাশ, মে’, ২০১৭
বিষ্ণুৰাভাৰ জীৱন আৰু দৰ্শনঃ সম্পা., ইছমাইল হোছেইন, জ্যোতি প্ৰকাশন, অষ্টম প্ৰকাশ, জুন, ২০১৭
জ্যোতি-বিষ্ণু, সাংস্কৃতিক ৰূপান্তৰৰ ৰূপৰেখাঃ সম্পা., প্ৰসেনজিৎ চৌধুৰী, ইন্দিবৰ দেউৰী, অসম পাবলিচিং কোম্পানী, প্ৰথম প্ৰকাশ, ডিচেম্বৰ,২০১৮
ৰাভাৰ আভাঃ স্মৰণিকা, সম্পা., প্ৰফুল্ল বৰ্মন, অসম সাহিত্য সভা, ২০১৯
বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ জাতীয়তাবোধ আৰু সমাজবীক্ষাঃ পৰমানন্দ মজুমদাৰ, ২০২২
বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা, কাকায়ছিনি আৰু ফেছেংছিনিঃ সম্পা., চয়নিকা বৰা, পূৰ্বায়ণ প্ৰকাশন, ২০২২
কিৰাত পুত্ৰ বিষ্ণু ৰাভা,পুলিন কলিতা
বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভা,দিলীপ তালুকদাৰ
ইয়ে আজাদী ঝুথা হ্যায়, সম্পাদক: অনিল কুমাৰ কলিতা

তথ্যচিত্ৰ

বিহংগম দৃষ্টিত বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভা', পৰিচালনা- সূৰ্যকান্ত হাজৰিকা ২০০৭
কলাগুৰু বিষ্ণু প্ৰসাদ ৰাভা', পৰিচালনা- সূৰ্যকান্ত হাজৰিকা, ২০০৮

তথ্য সংগ্ৰহ

বাহ্যিক সংযোগ

গীত সংকলন ৱেবচাইটত বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ গীত

শ্ৰেণী:অসমৰ ব্যক্তি
শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি
শ্ৰেণী:অসমৰ কণ্ঠশিল্পী
শ্ৰেণী:অসমীয়া অভিনেতা
শ্ৰেণী:অসমৰ চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক
শ্ৰেণী:অসমীয়া ভাষাৰ গীতিকাৰ
শ্ৰেণী:অসমৰ চিত্ৰশিল্পী
শ্ৰেণী:অসমৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী
শ্ৰেণী:কৰ্কট ৰোগত মৃত্যু