নক্ষত্ৰসমূহ

প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানমতে সৌৰমণ্ডলত ২৭টা নক্ষত্ৰ আছে। ইয়াৰ তালিকা প্ৰথমে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব শেষ শতিকাৰ বেদাংগ জ্যোতিষত পোৱা যায়। নক্ষত্ৰ ব্যৱস্থাটো হেলেনিষ্টিক জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বৈদিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰাৰ পূৰ্বৰ, যিটো প্ৰায় ২য় শতিকাৰপৰাই প্ৰচলিত হৈছিল। নক্ষত্ৰ-সমূহ গণনাৰ বিভিন্ন ব্যৱস্থা আছে; যদিও এটা নক্ষত্ৰ সম্পৰ্কীয় মাহত ২৭–২৮ দিন থাকে, প্ৰথা অনুসৰি মাত্ৰ ২৭ দিনহে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তলৰ তালিকাখনত আকাশৰ সংশ্লিষ্ট অঞ্চলসমূহ দিয়া হৈছে। আধুনিক ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় পঞ্জিকাত মাহবোৰে—এতিয়াও নক্ষত্ৰৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা নাম বহন কৰি থকাৰ পিছতো—কোনো বস্তুগত সম্পৰ্কৰ ইংগিত নিদিয়ে। এইটো যুক্তিসংগত যে, এই মাহবোৰৰ মূল নামকৰণৰ সময়ত—যেতিয়াই তেনেকুৱা হৈছিল—সঁচাকৈয়ে এই মাহবোৰৰ লগত কোনোবা নহয় কোনোবা প্ৰকাৰে মিল থকা নক্ষত্ৰবোৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। আধুনিক ভাৰতীয় জাতীয় কেলেণ্ডাৰ সৌৰ কেলেণ্ডাৰ, আৰু ই প্ৰায় গ্ৰেগ'ৰিয়ান কেলেণ্ডাৰৰ দৰেই, য’ত অনন্তকাল আৰু বিষুৱ ৰেখা প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখ(সমূহ)ত পৰে।

তালিকা

+ নক্ষত্ৰসমূহ
ক্ৰমিক নং নাম সংযুক্ত তৰাবৰ্ণনা আকৃতি
১
অশ্বিনী -"দেৱতাসকলৰ চিকিৎসক"
β "শ্বেৰাটান" আৰু γ "মেছাৰ্থিম" এৰিটিছ

দেৱতা: কেতু (দক্ষিণ চন্দ্ৰৰ ন'ড)
প্ৰতীক : ঘোঁৰাৰ মূৰ
দেৱতা : অশ্বিন, ঘোঁৰা মূৰৰ যমজ সন্তান যি দেৱতাৰ চিকিৎসক
ভাৰতীয় ৰাশি: ০° – ১৩°২০' মেষ
পশ্চিমীয়া ৰাশি ২৩°৪৬ মেষ – ৭°০৬’ বৃষ ৰাশি

২
ভৰণী – "বাহক"
৩৫, ৩৯ "লিলি ব'ৰিয়া" আৰু ৪১ এৰিটিছ৩৫, ৩৯ "লিলি ব'ৰিয়া",

দেৱতা: শুক্ৰ (শুক্ৰ গ্ৰহ)
প্ৰতীক: যোনি, প্ৰজননৰ স্ত্ৰী অংগ
দেৱতা: যম, মৃত্যুৰ দেৱতা বা ধৰ্ম
ভাৰতীয় ৰাশি: ১৩° ২০' – ২৬°৪০' মেষ
পশ্চিমীয়া ৰাশি ৭°০৬' – ২০°২৬' বৃষ ৰাশি

৩
কৃত্তিকা – প্লেইডছৰ এটা পুৰণি নাম; শিৱৰ পুত্ৰ কাৰ্তিকেয়ৰ ধাত্ৰী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।
প্লেইডছ

দেৱতা: সূৰ্য
প্ৰতীক: ছুৰী বা শেল
দেৱতা : অগ্নি, জুইৰ দেৱতা
ভাৰতীয় ৰাশি: ২৬°৪০' মেষ – ১০° বৃষভ
পশ্চিমীয়া ৰাশি ২০°২৬' বৃষ – ৩°৪৬’ মিথুন ৰাশি

৪
ৰোহিনী – "ৰঙাটো", আলডেবাৰানৰ এটা নাম। ব্ৰাহ্মী বুলিও জনা যায়
আলডেবাৰান

দেৱতা: চন্দ্ৰ
প্ৰতীকl: ৰথ, মন্দিৰ, বট গছ
দেৱতা : ব্ৰহ্মা বা প্ৰজাপতি, সৃষ্টিকৰ্তা
ভাৰতীয় ৰাশি: ১০° – ২৩°২০' বৃষভ
পশ্চিমীয়া ৰাশি ৩°৪৬ – ১৭°০৬' মিথুন ৰাশি

৫
মৃগশিৰা – "হৰিণৰ মূৰ"। অগ্ৰহায়ণি নামেৰেও জনাজাত।
λ "মেইশ্বা", φ অৰিয়ানিছ

দেৱতা: মংগল
প্ৰতীক: হৰিণৰ মূৰ
দেৱতা: সোম, চন্দ্ৰ
ভাৰতীয় ৰাশি: ২৩° ২০' বৃষভ – ৬° ৪০' মিথুন
পশ্চিমীয়া ৰাশি: ১৭°০৬' মিথুন ৰাশি – ০°২৬' কৰ্কট

৬
আদ্ৰা – "ধুমুহাৰ দেৱতা"
বেটেলগেজ

দেৱতা: ৰাহু (উত্তৰ চন্দ্ৰ পথ)
প্ৰতীক: চকুলোৰ টোপাল, হীৰা, এটা মানুহৰ মূৰ
দেৱতা : ৰুদ্ৰ, ধুমুহাৰ দেৱতা
ভাৰতীয় ৰাশি: ৬° ৪০' – ২০° মিথুন
পশ্চিমীয়া ৰাশি: ০°২৬' – ১৩°৪৬ কৰ্কট

7
পুনৰ্বসু – সামগ্ৰীৰ পুনৰুদ্ধাৰকাৰী দুজন, যাক য়ামাকৌ দুখন ৰথ বুলিও জনা যায়।
কোষ্টাৰ আৰু পোলাক্স

দেৱতা: গুৰু (বৃহস্পতি)
প্ৰতীক : ধনু আৰু টূণ
দেৱতা : অদিতি, দেৱমাতা
ভাৰতীয় ৰাশি: ২০° মিথুন – ৩°২০' কৰ্কট
পশ্চিমীয়া ৰাশি ১৩°৪৫ – ২৭°০৬' কৰ্কট

৮
পুষ্যা – সিদ্ধ্যা বা তিস্যা নামেও জনা যায়
γ "এচেলাছ ব’ৰেলিছ", δ "এচেলাছ অষ্ট্ৰেলিছ" আৰু θ কেনক্ৰি

দেৱতা: শনি (দেৱতা) (শনি গ্ৰহ)
প্ৰতীক : গৰুৰ ওহাৰ, পদুম, কাঁড় আৰু বৃত্ত
দেৱতা : বৃহস্পতি, দেৱতাৰ পুৰোহিত
ভাৰতীয় ৰাশি: ৩°২০' −১৬°৪০' কৰ্কা
পশ্চিমীয়া ৰাশি ২৭°০৬' কৰ্কট – ১০°২৬' সিংহ

9
Āshleshā – "the embrace"
δ, ε "Āshleshā Nakshatra", η, ρ, and σ "Minchir" Hydrae

Lord: Budh (Mercury)
Symbol: Serpent
Deity : Sarpas or Nagas, deified snakes
Indian zodiac: 16°40' – 30° Karka
Western zodiac 10°26' – 23°46 Leo

10
Maghā -"the bountiful"
Regulus

Lord: Ketu (south lunar node)
Symbol : Royal Throne
Deity : Pitrs, 'The Fathers', family ancestors
Indian zodiac: 0° – 13°20' Simha
Western zodiac 23°46 Leo – 7°06' Virgo

11
Pūrva Phalgunī -"first reddish one"
δ "Zosma" and θ "Chertan" Leonis

Lord: Shukra (Venus)
Symbol : Front legs of bed, hammock, fig tree
Deity : Bhaga, god of marital bliss and prosperity
Indian zodiac: 13°20' – 26°40' Simha
Western zodiac 7°06' – 20°26' Virgo

12
Uttara Phalgunī -"second reddish one"
Denebola

Lord: Surya (Sun)
Symbol: Four legs of bed, hammock
Deity : Aryaman, god of patronage and favours
Indian zodiac: 26°40' Simha- 10° Kanya
Western zodiac 20°26' Virgo – 3°46 Libra

13
Hasta – "the hand"
α "Alchiba", β "Kraz", γ, δ "Algorab" and ε "Minkar" Corvi

Lord: Chandra (Moon)
Symbol: Hand or fist
Deity : Savitri or Surya, the Sun god
Indian zodiac: 10° – 23°20' Kanya
Western zodiac 3°46 – 17°06' Libra

14
Chitra – "the b one", a name of Spica
Spica

Lord: Mangala (Mars)
Symbol: B jewel or pearl
Deity : Tvastar or Vishvakarman, the celestial architect
Indian zodiac: 23°20' Kanya – 6°40' Tula
Western zodiac: 17°06' Libra – 0°26' Scorpio

15
Svati -"Su-Ati (Sanskrit) Very good" name of Arcturus
Arcturus

Lord: Rahu (north lunar node)
Symbol: Shoot of plant, coral
Deity : Vayu, the Wind god
Indian zodiac: 6°40' – 20° Tula
Western zodiac 0°26' – 13°46 Scorpio

16
Vishakha -"forked, having branches"; also known as rādhā "the gift"
α "Zubenelgenubi", β "Zubeneschamali", γ and ι Librae

Lord: Guru (Jupiter)
Symbol : Triumphal arch, potter's wheel
Deity : Indra, chief of the gods; Agni, god of Fire
Indian zodiac: 20° Tula – 3°20' Vrishchika
Western zodiac 13°46 – 27°06' Scorpio

17
Anuradha -"following rādhā"
β "Acrab", δ "Dschubba" and π "Fang" Scorpionis

Lord: Shani (Saturn)
Symbol : Triumphal archway, lotus
Deity : Mitra, one of Adityas of friendship and partnership
Indian zodiac: 3°20' – 16°40' Vrishchika
Western zodiac 27°06' Scorpio – 10°26' Sagittarius

18
Jyeshtha – "the eldest, most excellent"
α "Antares", σ, and τ "Paikauhale" Scorpionis

Lord: Budh (Mercury)
Symbol : circular amulet, umbrella, earring
Deity : Indra, chief of the gods
Indian zodiac: 16°40' – 30° Vrishchika
Western zodiac 10°26' – 23°46 Sagittarius

19
Mula – "the root"
ε "Larawag", ζ, η, θ "Sargas", ι, κ, λ "Shaula", μ and ν "Jabbah" Scorpionis

Lord: Ketu (south lunar node)
Symbol : Bunch of roots tied together, elephant goad
Deity : Nirrti, goddess of dissolution and destruction
Indian zodiac: 0° – 13°20' Dhanus
Western zodiac 23°46 Sagittarius – 7°06' Capricorn

20
Purva Ashadha – "first of the āṣāḍhā", āṣāḍhā "the invincible one" being the name of a constellation
δ "Kaus Media" and ε "Kaus Australis" Sagittarii

Lord: Shukra (Venus)
Symbol: Elephant tusk, fan, winnowing basket
Deity : Apah, god of Water
Indian zodiac: 13°20' – 26°40' Dhanus
Western zodiac 7°06' – 20°26' Capricorn

21
Uttara Ashadha – "Later invincible"
ζ "Ascella" and σ "Nunki" Sagittarii

Lord: Surya (Sun)
Symbol : Elephant tusk, small bed
Deity : Visvedevas, universal gods
Indian zodiac: 26°40' Dhanus – 10° Makara
Western zodiac 20°26' Capricorn – 3°46 Aquarius

22
Shravana –
α "Altair", β and γ Aquilae

Lord: Chandra (Moon)
Symbol : Ear or Three Footprints
Deity : Vishnu, preserver of universe
Indian zodiac: 10° – 23°20' Makara
Western zodiac 3°46 – 17°06' Aquarius

23
Dhanishta – "most famous", also Shravishthā "swiftest"
α "Sualocin" to δ Delphini

Lord: Mangala (Mars)
Symbol : Drum or flute
Deity : Eight vasus, deities of earthly abundance
Indian zodiac: 23°20' Makara – 6°40' Kumbha
Western zodiac 17°06' Aquarius – 0°26' Pisces

24
– "requiring a hundred physicians"
γ Aquarii "Sadachbia"

Lord: Rahu (north lunar node)
Symbol : Empty circle, 1,000 flowers or stars
Deity : Varuna, god of cosmic waters, sky and earth
Indian zodiac: 6°40' – 20° Kumbha ; Western zodiac 0°26' – 13°46 Pisces

25
Purva Bhadrapada – "the first of the blessed feet"
α "Markab" and β Pegasi

Lord: Guru (Jupiter)
Symbol : Swords or two front legs of funeral cot, man with two faces
Deity : Ajaikapada, one-footed aspect of Shiva
Indian zodiac: 20° Kumbha – 3°20' Meena ; Western zodiac 13°46 – 27°06' Pisces

26
Uttara Bhādrapadā – "the second of the blessed feet"
γ "Algenib" Pegasi and α "Alpheratz" Andromedae

Lord: Shani (Saturn)
Symbol : Twins, back legs of funeral cot, snake in the water
Deity : Ahirbudhnya, serpent or dragon of the deep
Indian zodiac: 3°20' – 16°40' Meena ; Western zodiac 27°06' Pisces – 10°26' Aries

27
Revati – "prosperous"
ζ Piscium "Revati"

Lord: Budh (Mercury)
Symbol : Fish or a pair of fish, drum
Deity : Pushan, nourisher, the protective deity
Indian zodiac: 16°40' – 30° Meena
Western zodiac 10°26' – 23°46 Aries

28
Abhijit – "Invincible"
Lyra

Lord: vishnu (preserver)
Symbol : shaligram, lotus
delight in : Swathi (15th Nakshatra)
Indian zodiac: 06°40' – 10°53'20 Makara
Western zodiac

তথ্যসূত্ৰ