জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল

জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল (ইংৰাজীঃ John Stuart Mill; ২০ মে' ১৮০৬ - ৭ মে' ১৮৭৩) এজন ইংৰাজ দাৰ্শনিক, ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিবিদ, ৰাজনীতিবিদ আৰু অসামৰিক সেৱাৰ বিষয়া আছিল। উদাৰতাবাদ আৰু সামাজিক উদাৰতাবাদৰ ইতিহাসৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী চিন্তাবিদ হিচাপে তেওঁ সামাজিক তত্ত্ব, ৰাজনৈতিক তত্ত্ব আৰু ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিলৈ ব্যাপক অৱদান আগবঢ়াইছিল। ষ্টেনফৰ্ড এনচাইক্লোপিডিয়া অৱ ফিলোচফি দ্বাৰা "ঊনবিংশ শতিকাৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী ইংৰাজী ভাষী দাৰ্শনিক" বুলি অভিহিত কৰা মিলে সীমাহীন ৰাষ্ট্ৰ আৰু সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ বিৰুদ্ধে ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাক এক ন্যায্যতা হিচাপে বিবেচনা কৰিছিল। তেওঁ আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব, নাৰী মুক্তি, শ্ৰমিক সংগঠন আৰু কৃষি সমবায়ৰ বিকাশৰ দৰে ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক সংস্কাৰৰ পোষকতা কৰিছিল।

কলম্বিয়া এনচাইক্ল'পিডিয়াত মিলক এনেদৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে যে তেওঁ মাজে-সময়ে "সমাজবাদৰ ওচৰ চাপিছিল, যিটো তত্ত্ব তেওঁৰ পূৰ্বসূৰীসকলৰ বাবে অতি বিতৃষ্ণাদায়ক আছিল।" তেওঁৰ পূৰ্বসূৰী জেৰেমি বেন্থামে গঢ় দিয়া 'উপযোগিতাবাদ' নামৰ নৈতিক তত্ত্বটোৰ তেওঁ এজন প্ৰধান সমৰ্থক আছিল। বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ অধ্যয়ন আৰু গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰলৈকো তেওঁৰ উল্লেখনীয় অৱদান আছিল। পিছে এই বিষয়ত তেওঁৰ জ্ঞান মূলতঃ আনৰ লেখনিৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল আছিল— বিশেষকৈ উইলিয়াম হোৱেল, জন হাৰ্ছেল আৰু অগাষ্ট কঁটৰ ৰচনাৰাজি, লগতে আলেকজেণ্ডাৰ বেইনে তেওঁৰ হৈ কৰা গৱেষণাৰ ওপৰত। আনকি হোৱেলৰ সৈতে তেওঁৰ লিখিত ৰূপত বিতৰ্কও চলিছিল।১৮৫৯ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ প্ৰবন্ধ 'অন লিবাৰ্টি'ত (On Liberty) দাঙি ধৰা ধাৰণাসমূহ আজিও বহুতো ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ মূল ভেটি হৈ আছে। আনকি, মিলৰ নিজৰ দলটোৰেই উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে পৰিচিত 'লিবাৰেল ডেমক্ৰেট' দলৰ সভাপতিজনক তেওঁৰ পদবী আৰু দায়িত্বভাৰৰ প্ৰতীক হিচাপে এই গ্ৰন্থখনৰ এটি প্ৰতিলিপি অৰ্পণ কৰা হৈছিল।

জীৱনী

স্কটিছ দাৰ্শনিক, বুৰঞ্জীবিদ তথা অৰ্থনীতিবিদ জেমছ মিল আৰু হেৰিয়েট বেৰ'ৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ জন্ম হৈছিল পেণ্টনভিলৰ ১৩ নং ৰডনি ষ্ট্ৰীটত। সেই সময়ত এই ঠাইখন ৰাজধানী চহৰখনৰ একেবাৰে দাঁতিকাষৰীয়া অঞ্চল আছিল যদিও বৰ্তমান ই মধ্য লণ্ডনৰ অন্তৰ্গত। দেউতাকৰ তত্ত্বাৱধানতেই জন ষ্টুৱাৰ্টে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল, য'ত জেৰেমি বেন্থাম আৰু ফ্ৰান্সিছ প্লেচে পৰামৰ্শ আৰু সহযোগিতা আগবঢ়াইছিল। উল্লেখযোগ্য যে, দেউতাক জেমছ মিলে এসময়ত বেন্থামৰ হৈ নেপথ্যৰ লেখক (ঘ'ষ্টৰাইটাৰ) হিচাপেও কাম কৰিছিল। তেওঁক অতি কঠোৰ নীতি-নিয়ম আৰু অনুশাসনৰ মাজেৰে ডাঙৰ-দীঘল কৰা হৈছিল। আনকি, নিজৰ ভাই-ভনীৰ বাহিৰে সমবয়সীয়া আন ল'ৰা-ছোৱালীৰ লগত মিলা-মিছা কৰাৰ পৰাও তেওঁক ইচ্ছাকৃতভাৱে দূৰত ৰখা হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ আছিল বেন্থামৰ অনুগামী আৰু 'অনুষঙ্গবাদ'ৰ (associationism) সমৰ্থক। পিতৃৰ এটা স্পষ্ট লক্ষ্য আছিল— পুত্ৰক এনে এক অসাধাৰণ মেধাৱী ৰূপত গঢ়ি তোলা, যিয়ে তেওঁ আৰু বেন্থামৰ মৃত্যুৰ পাছতো উপযোগিতাবাদৰ ধাৰণা আৰু ইয়াৰ প্ৰসাৰৰ কাম অবিৰতভাৱে আগুৱাই নিব পাৰে।

শৈশৱৰে পৰাই মিল আছিল অসাধাৰণ মেধাৰ অধিকাৰী। নিজৰ আত্মজীৱনীত তেওঁ শিক্ষাগ্ৰহণৰ দিনবোৰৰ কথা বৰ্ণনা কৰি গৈছে। মাত্ৰ তিনি বছৰ বয়সতেই তেওঁক গ্ৰীক ভাষাৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। আঠ বছৰ বয়সৰ ভিতৰতেই তেওঁ 'ইছপৰ সাধু', জেনোফনৰ 'এনাবাচিছ' আৰু হেৰোডটাছৰ সমগ্ৰ ৰচনা পঢ়ি শেষ কৰিছিল। কেৱল সেয়াই নহয়, সেই কুমলীয়া বয়সতেই তেওঁ লুচিয়ান, ডায়োজিনিছ লেয়াৰ্টিয়াছ, আইছ'ক্ৰেটিছৰ ৰচনাৱলী আৰু প্লেটোৰ ছখনকৈ 'ডায়লগ'ৰ সৈতেও পৰিচিত হৈ পৰিছিল। দেউতাকৰ এজন ঘনিষ্ঠ বন্ধু ৰিকাৰ্ডোৱে মিলক প্ৰায়ে নিজৰ ঘৰলৈ মাতি নিছিল আৰু দুয়ো একেলগে খোজ কাঢ়ি কাঢ়ি ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল।

চৈধ্য বছৰ বয়সত মিলে ফ্ৰান্সলৈ গৈ জেৰেমি বেন্থামৰ ভাতৃ ছাৰ চেমুৱেল বেন্থামৰ পৰিয়ালৰ সৈতে এবছৰ কাল অতিবাহিত কৰিছিল। সেই সময়ছোৱাত তেওঁ জৰ্জ এনচৰৰ সান্নিধ্যও লাভ কৰিছিল, যিজনে তেতিয়া থমাছ মালথাছৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ সমালোচনা আৰু তৰ্কযুদ্ধ চলাই আছিল। তাত দেখা পোৱা পাহাৰীয়া দৃশ্যৰাজিয়ে তেওঁৰ মনত পাহাৰীয়া প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি এক আজীৱন অনুৰাগৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ফৰাচীসকলৰ প্ৰাণৱন্ত আৰু আন্তৰিকতাপূৰ্ণ জীৱনশৈলীয়েও তেওঁৰ মনত গভীৰ সাঁচ বহুৱাইছিল। মণ্টপেলিয়াৰত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ 'বিজ্ঞান অনুষদ'ত (Faculté des Sciences) ৰসায়ন বিজ্ঞান, প্ৰাণীবিজ্ঞান আৰু তৰ্কশাস্ত্ৰৰ শীতকালীন পাঠ্যক্ৰম গ্ৰহণ কৰাৰ লগতে উচ্চ গণিতৰো এটা পাঠ্যক্ৰম অধ্যয়ন কৰিছিল। ফ্ৰান্সলৈ অহা-যোৱা কৰাৰ পথত তেওঁ পেৰিছত দেউতাকৰ বন্ধু তথা বিখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ জাঁ-বেপ্টিষ্ট ছে'ৰ (Jean-Baptiste Say) বাসগৃহত কেইদিনমানৰ বাবে আলহী হৈছিল। তাতেই তেওঁ 'লিবাৰেল পাৰ্টি'ৰ ভালেসংখ্যক নেতাৰ লগতে হেনৰি ছেন্ট-ছাইমনকে (Henri Saint-Simon) ধৰি পেৰিছৰ বহুকেইজন বিশিষ্ট ব্যক্তিক লগ পোৱাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল।

কুৰি বছৰ বয়সত মিলে কেইবামাহো ধৰি তীব্ৰ মানসিক বিষাদৰ মাজেৰে দিন পাৰ কৰিছিল, আনকি তেওঁ আত্মহত্যাৰ কথাও চিন্তা কৰিছিল। নিজৰ আত্মজীৱনীৰ পঞ্চম অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, তেওঁ এবাৰ নিজকে প্ৰশ্ন কৰিছিল— তেওঁৰ জীৱনৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য অৰ্থাৎ এখন ন্যায়ভিত্তিক সমাজ গঢ়ি তোলাৰ সপোনটো বাস্তৱায়িত হ'লে তেওঁ বাৰু সঁচাকৈয়ে সুখী হ'বনে? তেওঁৰ অন্তৰাত্মাই উত্তৰ দিছিল, "নহয়"। স্বাভাৱিকতেই ইয়াৰ পাছত, সেই লক্ষ্যপ্ৰাপ্তিৰ হকে অহৰহ সংগ্ৰাম কৰি থকাৰ মাজত তেওঁ যি আনন্দ পাইছিল, সেয়া একেবাৰে নোহোৱা হৈ পৰিছিল। অৱশেষত, উইলিয়াম ৱৰ্ডছৱৰ্থৰ কবিতাই তেওঁলৈ আশাৰ বতৰা কঢ়িয়াই আনিলে। এই কবিতাসমূহে তেওঁক গভীৰভাৱে উপলব্ধি কৰালে যে সৌন্দৰ্যই মানুহৰ মনত আনৰ প্ৰতি সহানুভূতি আৰু কৰুণাৰ জন্ম দিয়াৰ লগতে অন্তৰত প্ৰকৃত আনন্দ জগাই তোলে। দুগুণ উৎসাহ আৰু নতুন শক্তিৰে তেওঁ পুনৰ এখন ন্যায়ভিত্তিক সমাজ গঢ়াৰ কামত মনোনিৱেশ কৰিলে, কিন্তু এইবাৰ তেওঁ কেৱল লক্ষ্যৰ পিছত দৌৰাৰ সলনি এই সংগ্ৰামৰ যাত্ৰাপথৰ প্ৰতিটো মুহূৰ্ত অধিক উপভোগ কৰিবলৈ লৈছিল। নিজৰ চিন্তাধাৰাত অহা এই পৰিৱৰ্তনক তেওঁ জীৱনৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ এক মোৰ বুলি গণ্য কৰিছিল। প্ৰকৃততে, জীৱনত আনন্দ লাভৰ এই নতুন আৰু বহল দৃষ্টিভংগীটোৱেই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ আৰু তেওঁৰ পিতৃৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা বহুতো মতবিৰোধ বা পাৰ্থক্যৰ মূল কাৰণ হৈ পৰিছিল।

১৮৩০-ৰ দশকৰ প্ৰথমভাগত থমাছ কাৰ্লাইলে লণ্ডন ভ্ৰমণ কৰিবলৈ আহোঁতে মিলৰ সৈতে তেওঁৰ সাক্ষাৎ হৈছিল। অতি কম সময়ৰ ভিতৰতেই দুয়োৰে মাজত এক অন্তৰংগ বন্ধুত্ব গঢ়ি উঠাৰ লগতে নিয়মীয়াকৈ চিঠিপত্ৰৰো আদান-প্ৰদান হ'বলৈ ধৰিছিল। মিলে আনকি নিজৰ খৰচতেই কাৰ্লাইলৰ ৰচনাসমূহ ছপা কৰাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। তেওঁ কাৰ্লাইলক তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'ফ্ৰেন্স ৰিভল্যুশ্বন' (French Revolution) লিখিবলৈ উৎসাহিত কৰাই নহয়, বৰং ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সমলসমূহো যোগান ধৰিছিল। ১৮৩৫ চনৰ মাৰ্চ মাহৰ কথা। গ্ৰন্থখনৰ প্ৰথম খণ্ডটো লিখি শেষ কৰাৰ পাছত তাৰ পাণ্ডুলিপিটো মিলৰ হাততেই জমা ৰখা হৈছিল। কিন্তু মিলৰ ঘৰত কাম কৰা বনকৰা মহিলাগৰাকীয়ে অজানিতে সেইখনক জুই ধৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কাগজ বুলি ভাবি পুৰি পেলালে। ফলত "তিনি-চাৰিখনমান কাগজৰ টুকুৰাৰ" বাহিৰে গোটেই পাণ্ডুলিপিটোৱেই জুইত জাহ গ'ল। এই অনাকাংক্ষিত ঘটনাত অত্যন্ত লজ্জিত আৰু মৰ্মাহত হৈ মিলে কাৰ্লাইলক ক্ষতিপূৰণ হিচাপে ২০০ পাউণ্ড (যিটো ২০২১ চনৰ হিচাপত প্ৰায় ১৭,৭৪২.১৬ পাউণ্ডৰ সমান) আগবঢ়াইছিল, যদিও কাৰ্লাইলে তাৰে মাত্ৰ ১০০ পাউণ্ডহে গ্ৰহণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত, অৰ্থাৎ ১৮৪০-ৰ দশকৰ ফালে দুয়োৰে মাজত দেখা দিয়া আদৰ্শগত মতানৈক্যৰ বাবে এই বন্ধুত্বৰ অন্ত পৰে। অৱশ্যে বন্ধুত্বৰ যতি পৰিলেও, মিলৰ পৰৱৰ্তী কালৰ চিন্তাধাৰাত কাৰ্লাইলৰ সেই প্ৰাৰম্ভিক প্ৰভাৱ বাৰুকৈয়ে প্ৰতিফলিত হৈছিল।

১৮৪১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত মিলে প্ৰথমবাৰৰ বাবে অগাষ্ট কঁটৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল। তেতিয়াৰে পৰাই 'প্ৰত্যক্ষবাদ' (positivism) আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কঁটৰ সৈতে মিলৰ চিঠি-পত্ৰৰ জৰিয়তে এক গভীৰ বন্ধুত্ব গঢ়ি উঠিছিল। অৱশ্যে কঁটৰ সেই 'সমাজবিজ্ঞান' আধুনিক সময়ৰ সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে নাছিল, বৰং ই আছিল সেই বিজ্ঞানৰ এক প্ৰাৰম্ভিক দৰ্শনহে।

কঁটৰ এই 'প্ৰত্যক্ষবাদ'ৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈয়েই মিলে অৱশেষত জেৰেমি বেন্থামৰ 'মনস্তাত্ত্বিক অহংকাৰবাদ' (psychological egoism) আৰু মানৱ প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি থকা বেন্থামৰ শীতল তথা বিমূৰ্ত দৃষ্টিভংগীক একেবাৰেই প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল, যিহেতু বেন্থামৰ চিন্তা কেৱল আইন-কানুন আৰু ৰাজনীতিৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে মিলে কঁটৰ দৃষ্টিভংগীকহে অধিক আদৰি লৈছিল, যি আছিল মানৱ প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি অধিক সামাজিক, ঐতিহাসিক তথ্যৰ ওপৰত আধাৰিত, আৰু মানৱ জীৱনৰ সকলো জটিলতাক সামৰি প্ৰতিজন ব্যক্তিক গুৰুত্ব দিয়া এক বহল দৃষ্টিভংগী।

এজন 'ননকনফৰ্মিষ্ট' (প্ৰচলিত ধৰ্মীয় মতৰ বিৰোধী) হিচাপে মিলে 'চাৰ্চ অৱ ইংলেণ্ড'ৰ ৩৯ টা অনুচ্ছেদৰ (Thirty-Nine Articles) প্ৰতি সন্মতি জনাবলৈ একেবাৰেই অস্বীকাৰ কৰিছিল। আৰু ঠিক এই কাৰণতেই তেওঁ অক্সফৰ্ড বা কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰাৰ যোগ্যতা লাভ কৰা নাছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁ পিতৃৰ পদাংক অনুসৰণ কৰি 'ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী'ত কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে। লগতে, 'ইউনিভাৰ্চিটি কলেজ লণ্ডন'লৈ গৈ আইনশাস্ত্ৰৰ (Jurisprudence) প্ৰথমগৰাকী অধ্যাপক জন অষ্টিনৰ বক্তৃতাসমূহো নিয়মীয়াকৈ শ্ৰৱণ কৰিবলৈ লয়। পৰৱৰ্তী সময়ত, অৰ্থাৎ ১৮৫৬ চনত তেওঁক 'আমেৰিকান একাডেমী অৱ আৰ্টছ এণ্ড চাইন্সেছ'ৰ (American Academy of Arts and Sciences) এগৰাকী সন্মানীয় বিদেশী সদস্য হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল।

১৮২৩ চনত মাত্ৰ ১৭ বছৰ বয়সতেই মিলে 'ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী'ত এজন ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসক হিচাপে নিজৰ কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ এই কাৰ্যকাল ১৮৫৮ চনলৈকে চলিছিল।উল্লেখযোগ্য যে, এই ১৮৫৮ চনতেই ভাৰতত থকা কোম্পানীৰ সকলো ভূখণ্ড ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটে পোনপটীয়াকৈ নিজৰ অধীনলৈ নিছিল, যাৰ জৰিয়তে ভাৰতবৰ্ষৰ ওপৰত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ শাসন ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। ১৮৩৬ চনত তেওঁ কোম্পানীৰ ৰাজনৈতিক বিভাগলৈ পদোন্নতি লাভ কৰে। তাত তেওঁ দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে কোম্পানীৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে হোৱা চিঠি-পত্ৰৰ আদান-প্ৰদানৰ দায়িত্বত আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত, ১৮৫৬ চনত তেওঁক 'এক্জামিনাৰ অৱ ইণ্ডিয়ান কৰেছপণ্ডেঞ্চ' (Examiner of Indian Correspondence) পদলৈ উন্নীত কৰা হয়। তেওঁৰ 'অন লিবাৰ্টি' (On Liberty), 'এ ফিউ ৱৰ্ডছ অন নন-ইণ্টাৰভেনচন' (A Few Words on Non-Intervention) আদি গ্ৰন্থ তথা অন্যান্য ৰচনাসমূহত তেওঁ এইদৰে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে, "অসভ্য জাতিৰ প্ৰতি কৰা যিকোনো আচৰণক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ উলংঘন বুলি আখ্যা দিয়া কাৰ্যই কেৱল এয়াই প্ৰমাণ কৰে যে তেনেকৈ কোৱা মানুহজনে বিষয়টোৰ ওপৰত কেতিয়াও গমি চোৱাই নাই।" (অৱশ্যে, লগে লগে মিলে এই কথাও যোগ দিছিল যে, "ই অতি সহজেই নৈতিকতাৰ মহান নীতিসমূহৰ এক উলংঘন হ'ব পাৰে।") মিলৰ মতে, ভাৰতবৰ্ষৰ দৰে দেশসমূহৰ দৃষ্টিভংগী এসময়ত যথেষ্ট প্ৰগতিশীল আছিল যদিও, কালক্ৰমত সেইবোৰৰ বিকাশ আৰু উন্নয়ন একেবাৰে স্থবিৰ হৈ পৰিছিল। সেয়েহে, তেওঁ মত পোষণ কৰিছিল যে এনে অঞ্চলসমূহক এক প্ৰকাৰৰ "কল্যাণকামী স্বৈৰাচাৰ"ৰ (benevolent despotism) জৰিয়তে শাসন কৰা উচিত... "চৰ্ত এটাই যে ইয়াৰ অন্তিম লক্ষ্য কেৱলমাত্ৰ সেই ঠাইখনৰ উন্নতি সাধন কৰাহে হ'ব লাগিব।" যেতিয়া ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটে (Crown) ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনত থকা ভূখণ্ডসমূহৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনভাৰ নিজৰ হাতলৈ নিয়াৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল, তেতিয়া কোম্পানীৰ শাসন ব্যৱস্থাক ৰক্ষা কৰি যুক্তি দৰ্শোৱাৰ দায়িত্ব মিলৰ ওপৰত ন্যস্ত কৰা হৈছিল। এই দায়িত্ব পালন কৰিবলৈ গৈয়েই তেওঁ অন্যান্য ভালেমান আৱেদন-পত্ৰৰ লগতে 'মেম'ৰেণ্ডাম অন দ্য ইমপ্ৰুভমেন্টছ ইন দ্য এডমিনিষ্ট্ৰেচন অৱ ইণ্ডিয়া ডিউৰিং দ্য লাষ্ট থাৰ্টি ইয়েৰছ' (Memorandum on the Improvements in the Administration of India during the Last Thirty Years) নামৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্মাৰকপত্ৰখনো ৰচনা কৰিছিল। ভাৰতৰ নতুন 'ছেক্ৰেটেৰী অৱ ষ্টেট'ক (Secretary of State) পৰামৰ্শ দিবৰ বাবে গঠন কৰা 'কাউন্সিল অৱ ইণ্ডিয়া'ত (Council of India) তেওঁক এখন আসন যাচা হৈছিল। পিছে, ভাৰতৰ বাবে প্ৰৱৰ্তন কৰা এই নতুন প্ৰশাসনীয় ব্যৱস্থাটোৰ প্ৰতি নিজৰ অসন্তুষ্টি আৰু বিৰোধিতা প্ৰকাশ কৰি তেওঁ সেই প্ৰস্তাৱ প্ৰত্যাখ্যান কৰিলে। )

১৮৬৭ চনত তেওঁ আমেৰিকান ফিল'চফিকেল ছ'চাইটিৰ সদস্য হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়

তেওঁ দাৰ্শনিক বাৰ্ট্ৰেণ্ড ৰাছেলৰ গডফাদাৰ আছিল ৷

ধৰ্মীয় দৃষ্টিভংগীৰ ক্ষেত্ৰত মিল এজন অজ্ঞেয়বাদী (agnostic) আৰু সংশয়বাদী (sceptic) আছিল। অৱশ্যে, ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বৰ প্ৰশ্নটোৰ সঠিক উত্তৰ প্ৰমাণ কৰাৰ প্ৰসংগত মিলে বিশ্বাস কৰিছিল যে ই 'এক অতি সম্ভাৱ্য প্ৰকল্প' (a very probable hypothesis)। তেওঁ লগতে এই কথাও স্বীকাৰ কৰিছিল যে কেৱল আশাৰ আধাৰত বা সামগ্ৰিকভাৱে জীৱনৰ প্ৰকৃত অৰ্থ বিচাৰি উলিওৱাৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলস্বৰূপে ঈশ্বৰৰ প্ৰতি বিশ্বাস ৰখাটো সম্পূৰ্ণ যুক্তিসংগত আৰু বৈধ।

তেওঁৰ সময়ৰ আন দাৰ্শনিকসকলৰ দৰে মিলৰো উদ্ভিদ বিজ্ঞানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আছিল। বিশ্বাস কৰা হয় যে, ফ্ৰান্সৰ আভিগননত অৱস্থিত 'মিউজিয়াম ৰিকুৱেন'ত (Museum Requien) তেওঁৰ প্ৰায় ১,০০০ নমুনা সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইয়াৰ লগতে, মিলৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ সতীয়া কন্যা হেলেন টেইলৰে 'কিউ হাৰ্বেৰিয়াম'লৈ (Kew Herbarium) তেওঁৰ সংগ্ৰহৰ কিছুমান নমুনা দান কৰিছিল। দক্ষিণ গোলাৰ্ধত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ৰয়েল বটানিক গাৰ্ডেন ভিক্টোৰিয়াত থকা নেচনেল হাৰ্বেৰিয়াম অৱ ভিক্টোৰিয়াতো নমুনা পোৱা যায়।

১৮৭৩ চনৰ ৭ মে' তাৰিখে ৬৬ বছৰ বয়সত আভিগননত 'এৰিচিপেলাছ' (erysipelas) নামৰ ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ মিলৰ মৃত্যু হয়। সেই ঠাইতে তেওঁৰ মৃতদেহটো তেওঁৰ পত্নীৰ সমাধিৰ কাষত সমাধিস্থ কৰা হৈছিল। তেওঁ নিজৰ সকলো সা-সম্পত্তি সতীয়া কন্যা হেলেন টেইলৰৰ নামত উইল কৰি থৈ গৈছিল আৰু লগতে তেওঁক নিজৰ সাহিত্যিক কৰ্মৰাজিৰ তত্ত্বাৱধায়ক হিচাপে নিযুক্ত কৰিছিল।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:Webarchive template wayback links
শ্ৰেণী:Articles with hCards
শ্ৰেণী:অপৰ্যালোচিত অনুবাদসহ পৃষ্ঠা

শ্ৰেণী:দাৰ্শনিক
শ্ৰেণী:সাহিত্যিক