কলিংগ (অঞ্চল)

কলিংগ ভাৰতৰ এক ঐতিহাসিক অঞ্চল। ইয়াক সাধাৰণতে গংগা আৰু গোদাৱৰী নদীৰ মাজৰ পূব উপকূলীয় অঞ্চল বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যদিও ইয়াৰ সীমা শাসকসকলৰ ভূ-খণ্ডৰ লগত উঠা-নমা কৰি আহিছে। কলিংগাৰ মূল ভূ-খণ্ডই এতিয়া সমগ্ৰ ওড়িশা আৰু উত্তৰ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ কিছু অংশ সামৰি লৈছে। ইয়াৰ বহল পৰিসৰত কলিংগ অঞ্চলে বৰ্তমানৰ ছত্তীশগড়ৰ কিছু অংশও সামৰি লৈছিল, যি পশ্চিমে অমৰকান্তকলৈকে বিস্তৃত আছিল। প্ৰাচীন কালত ই গংগা নদীৰ পাৰলৈকে বিস্তৃত আছিল।

কিংবদন্তি মহাভাৰতত কলিংগসকলক এটা প্ৰধান জনগোষ্ঠী হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাত কলিংগ যুদ্ধৰ ফলত এই অঞ্চলটো মৌৰ্যৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে। পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াক কেইবাটাও আঞ্চলিক বংশই শাসন কৰিছিল যাৰ শাসকসকলে কলিংগাধিপতি ("কলিংগৰ প্ৰভু") উপাধি বহন কৰিছিল; এই বংশসমূহৰ ভিতৰত আছিল মহামঘাবাহন, বশিষ্ঠ, মথাৰা, পিতৰ্ভক্ত, শৈলোদ্ভৱ, ভৌমকৰ, সোমবংশী, আৰু পূব গংগ। কলিং অঞ্চলত শাসন কৰিবলৈ মধ্যযুগীয় যুগৰ শাসকসকল আছিল সূৰ্য্যবংশ গজাপতি, ভোই বংশ, পৰলাখেমুণ্ডি গংগা আৰু গঞ্জাম আৰু বিজাগপতমৰ জমিদাৰীসকল।

পৰিসৰ

কলিংগ অঞ্চলক সাধাৰণতে গংগা গংগা নদীলৈকে অস্তিত্ব নিশ্চিত কৰিবলৈ ডি কে গাংগুলীয়ে প্লিনি আৰু মহাভাৰতৰ বিৱৰণীৰপৰা উল্লেখ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

ইতিহাস

প্ৰাচীনতা

এই অঞ্চলৰ নামটো কলিংগ নামৰ এটা জনগোষ্ঠীৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে। কিংবদন্তি মহাভাৰত গ্ৰন্থ অনুসৰি কলিংগ আৰু তেওঁলোকৰ ওচৰৰ জনগোষ্ঠীৰ পূৰ্বপুৰুষ ভাতৃ আছিল। এই চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ ভিতৰত আছিল অংগ, ভাংগা, পুন্দ্ৰা আৰু চুহমা।

ব্ৰাহ্মণ গ্ৰন্থৰ সময়ত কলিংগ ৰাজ্য ইতিমধ্যে আছিল, য'ত ইয়াৰ ৰজা কৰণডুক গান্ধাৰ নগনাজিত আৰু বিদৰ্ভৰ ভীমৰ সমসাময়িক বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।

মহাগোবিন্দ সুত্তান্তৰ মতে কলিংগৰ ৰজা সত্তভু বিদেহৰ ৰেণুৰ সমসাময়িক আৰু কাছিৰ ধাতৰাষ্ঠ বা ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ সমসাময়িক আছিল।

চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই যেতিয়া নন্দৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল, তেতিয়া খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২২ চনত কলিংগসকলে মগধ সাম্ৰাজ্যৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈছিল।

কলিংগৰ হাতীগুম্ফা শিলালিপি

ইয়াৰ উপৰি চাওক: হাতীগুম্ফা শিলালিপি

হাতীগুম্ফা শিলালিপিৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে নন্দৰাজ নামৰ এজন ৰজাই আগতে তাত এটা জলপথ খনন কৰিছিল। নন্দৰাজে নন্দ বংশৰ এজন ৰজাক বুজাইছে বুলি ধৰি ল'লে দেখা যায় যে কলিংগ অঞ্চলটো কোনো এটা সময়ত নন্দসকলে নিজৰ সংলগ্ন কৰি লৈছিল। নন্দৰ পতনৰ পিছত ই পুনৰ স্বাধীন হোৱা যেন লাগে। মেগাষ্টেনিছৰ ইণ্ডিকা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকা)ত ইয়াক "কেলিংগে" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে:
{| class="wikitable"
+
প্ৰিনা আৰু কেইনাছ (গংগাৰ উপনৈ) দুয়োখন নদী যাতায়াত কৰিব পৰা নদী। গংগাৰ কাষত বাস কৰা জনগোষ্ঠীসমূহ হ’ল সাগৰৰ ওচৰত থকা কালিংগে আৰু মাণ্ডেইৰ ওপৰত মাল্লীও, যাৰ ভিতৰত মাল্লু পৰ্বত আছে, সেই সকলো অঞ্চলৰ সীমা গংগা।
— মেগাষ্টেনিছ, খণ্ড ২০ প্লিনি বি, ইতিহাস, নাট ৫ ১.২১.৯-২২ ১.
-
কালিংগৰ ৰাজকীয় নগৰখনক পাৰ্থলিছ বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকৰ ৰজাৰ ওপৰত ৬০,০০০ পদাতিক সৈনিক, ১০০০ অশ্বাৰোহী, ৭০০ হাতীয়ে "যুদ্ধৰ ওচৰত" পহৰা আৰু ৱাৰ্ড ৰাখে।
— মেগাষ্টেনিছ, খণ্ড ৫৬ প্লিনি, ইতিহাস, নাট ৬ ২১. ৮-২৩. ১১.

উত্তৰ-শাস্ত্ৰীয় কলিংগ

গুপ্ত সাম্ৰাজ্য

ইয়াৰ উপৰি চাওক: গুপ্ত সাম্ৰাজ্য

খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাত কলিংগ গুপ্তৰ আধিপত্যৰ অধীনলৈ আহে। গুপ্ত প্ৰত্যাহাৰৰ পিছত ইয়াত কেইবাটাও সৰু সৰু বংশই শাসন কৰিছিল, যাৰ শাসকসকলে কলিংধিপতি ("কলিংগৰ প্ৰভু") উপাধি বহন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মথাৰ, পিতৰ্ভক্ত, বশিষ্ঠ আৰু নল আদি অন্যতম। তেওঁলোকেই পাছত শৈলোদভৱ আৰু আদিম পূৱ গংগা।

শৈলোদ্ভৱ বংশ

]]ৰ শিখৰত উপনীত হয়।
ইয়াৰ উপৰি চাওক: শৈলোদ্ভৱ বংশ

সপ্তম শতিকাত শৈলোদভৱসকলে পূব ভাৰতৰ কিছু অংশ শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মূল ভূ-খণ্ড কংগোডা-মণ্ডল নামেৰে জনাজাত আছিল, আৰু বৰ্তমানৰ গঞ্জাম, খোৰ্ধা আৰু পুৰী জিলাৰ কিছু অংশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। দ্বিতীয় ৰজা মাধৱৰাজে শকল-কলিংধিপতি ("সমগ্ৰ কলিংগৰ প্ৰভু") উপাধি দাবী কৰিছিল। অষ্টম–দশম শতিকাৰ সময়ছোৱাত ভৌমা-কাৰ বংশই এই অঞ্চলত শাসন কৰিছিল যদিও তেওঁলোকে নিজৰ ৰাজ্যখনক "তোছালা" (কলিংগৰ প্ৰাচীন ৰাজধানী টোছালিৰপৰা আহৰণ কৰা) বুলি কয়।

সোমবমশী বা কেশৰী বংশ

ইয়াৰ উপৰি চাওক: সোমবমশী বা কেশৰী বংশ

নৱম শতিকাৰপৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰত পূব ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ ওড়িশাৰ কিছু অংশত সোমবমশীসকলে শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ ৰাজধানীসমূহৰ ভিতৰত যয়াতীনগৰা আৰু অভিনৱ-যায়তীনগৰা (বৰ্তমান জাজপুৰ) আছিল। তেওঁলোকে কোছালেন্দ্ৰ ("কোছালৰ প্ৰভু") উপাধি দাবী কৰি দক্ষিণ কোছাল অঞ্চলত শাসন কৰে, তাৰ পিছত তেওঁলোকে ভৌমা-কৰৰ উত্তৰাধিকাৰী হৈ বৰ্তমানৰ ওড়িশাৰ কলিংগ আৰু উটকালা অঞ্চল জয় কৰে। এইদৰে তেওঁলোকে নিজকে কলিংগ, কোশল আৰু উত্তকলৰ অধিপতি বুলি কয়।[42] তেওঁলোকে ওড়িশাত শিল্প আৰু স্থাপত্যৰ এক নতুন শৈলীও প্ৰৱৰ্তন কৰে।

মধ্যযুগীয় কলিংগ

পূব গংগা বংশ

ইয়াৰ উপৰি চাওক: পূব গংগা বংশ

একাদশ–পঞ্চদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত পূব গংগাসকল এই অঞ্চলৰ প্ৰধান শক্তিত পৰিণত হয়, আৰু কলিংগধিপতি উপাধি লাভ কৰে। সোমবংশীসকলৰ উত্তৰাধিকাৰী হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে বিভিন্ন উপাধি গ্ৰহণ কৰে যেনে- ত্ৰিকলিংগধিপতি বা শকল কলিংগধিপতি (তিনিটা কলিংগ বা তিনিওটা কলিংগৰ প্ৰভু যথা কলিংগ(দক্ষিণ), উৎকলা (উত্তৰ), আৰু দক্ষিণ কোশল (পশ্চিম)। তেওঁলোকৰ ৰাজধানী প্ৰথমে কলিংগনগৰ (বৰ্তমানৰ মুখলিংগম)ত আছিল আৰু পিছলৈ দ্বাদশ শতিকাত অনন্তবৰ্মান চোড়াগংগাৰ ৰাজত্বকালত কটক (বৰ্তমান কটক)লৈ স্থানান্তৰিত কৰা হয়। তেওঁ পুৰীত বিখ্যাত জগন্নাথ মন্দিৰও নিৰ্মাণ কৰিছিল।

গজাপতি সাম্ৰাজ্য

ইয়াৰ উপৰি চাওক: গজপতি সাম্ৰাজ্য

পূব গংগাৰ শেষ শাসক চতুৰ্থ ভানুদেৱক ১৪৩৫ চনত কপিলেন্দ্ৰ দেৱে সিংহাসনৰপৰা নমাই দিয়ে। এই পৰিঘটনাই উৎকল (উত্তৰ ওড়িশা) আৰু কলিংগ (দক্ষিণ ওড়িশা, উত্তৰ অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ) অঞ্চলত শাসন কৰা গজাপতি সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা ঘটায়। প্ৰতাপৰুদ্ৰ দেৱ আছিল সূৰ্য্যবংশী গজাপতিসকলৰ শেষ মহান ৰজা।

ভৌয় বংশ

ইয়াৰ উপৰি চাওক: ভৌয় বংশ

১৫৪০ চনত প্ৰতাপ্ৰুদ্ৰ দেৱৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ কলুৱা দেৱ আৰু খকুৰা দেৱক ৰজা কৰা হয় আৰু পিছলৈ তেওঁলোকৰ মন্ত্ৰী গোবিন্দ বিদ্যাধৰে ভোই বংশৰ ভেটি স্থাপন কৰি হত্যা কৰে। তেওঁলোকে কেৱল ওড়িশাৰ উপকূল নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰিছিল, অভ্যন্তৰীণ অঞ্চলসমূহ গড়জাট ৰজাৰ অধীনত পৰিছিল।

মুকুন্দ দেৱৰ পূব চালুক্য বংশ

ইয়াৰ উপৰি চাওক: মুকুন্দ দেৱ

ভেংগীৰ পূব চালুক্যসকলৰপৰা বংশৰ সন্ধান পোৱা মুকুণ্ড দেৱই বিদ্ৰোহ কৰি ভৌয় বংশৰ শেষৰ দুজন উত্তৰাধিকাৰীক হত্যা কৰে আৰু ১৫৫৯ চনত ভৌয় বংশৰ ভূ-খণ্ডৰ ওপৰত উত্তৰ ওড়িশা উপকূলত নিজকে স্বাধীন শাসক ঘোষণা কৰে যদিও চুলেইমান খান কাৰানীয়ে বংগ অঞ্চলত ৰাজ্য গঠন কৰে যিয়ে মুকুণ্ডাৰ বাবে সম্ভাৱ্য ভাবুকি প্ৰমাণ কৰে দেৱ। গজাপতিসকলৰ পতনৰ অৰ্থ আছিল অঞ্চলটোৰ কেন্দ্ৰীভূত কৰ্তৃত্ব দুৰ্বল হোৱা আৰু তাৰ পিছত উপনৈ আৰু সামন্তীয় ৰাষ্ট্ৰৰ খণ্ডিতকৰণ আৰু স্বাধীনতা।

প্ৰভাৱ

স্থানীয় নাগ ৰাজকুমাৰী সোমাক বিয়া কৰাই ফুনান ৰাজ্যৰ (আধুনিক কম্বোডিয়াত কেন্দ্ৰীভূত) সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক হোৱা প্ৰথম বণিক কৌণ্ডিনিয়াৰ উৎপত্তিও প্ৰাচীন কলিংগ অঞ্চলৰপৰাই হৈছে।

পণ্ডিত আৰ চি মজুমদাৰৰ মতে খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰ জাভাৰ শৈলেন্দ্ৰ বংশৰ উৎপত্তি সম্ভৱতঃ কলিংগৰপৰা হৈছিল আৰু কম্বোডিয়া আৰু চম্পা(আন্নাম) অঞ্চলতো এই বংশ শক্তিশালী আছিল। শৈলেন্দ্ৰসকলক ঠেলাচক্ৰেচি বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু সামুদ্ৰিক দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বিশাল অঞ্চলত শাসন কৰিছিল আৰু এই বংশটো মধ্য জাভাৰ মাতৰাম ৰাজ্য, কিছুসময়ৰ বাবে আৰু সুমাত্ৰাৰ শ্ৰীবিজয় ৰাজ্য দুয়োটাৰে শাসক পৰিয়াল যেন দেখা গৈছিল।

বাৰ্মা কলিংগ-ৰত্তা নামেৰে গৈছিল (পেগুৰ বাবে পুৰণি ভাৰত-চীন ৰেকৰ্ডত দেখা পোৱা সম্ভৱ) আৰু দক্ষিণ মন অঞ্চলত অতি প্ৰাচীন বণিক বসতি আৰু বৌদ্ধ মিছনৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে আৰু খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ ভিতৰত কলিংগ প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ শাসন কালে, আৰাকান নদী উপত্যকা আৰু পেগুৰ আশে-পাশে, মাৰ্টাবন উপসাগৰৰ আশে-পাশে কেন্দ্ৰীভূত হৈছিল। ইয়াংগনৰ ওচৰৰ টাণ্টেত খনন কৰা এখন জাহাজৰ অৱশিষ্ট কালিংগান ব্যৱসায়ীৰ বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে। স্থানৰ নাম আৰু স্থাপত্যৰ সাদৃশ্যয়ো সমগ্ৰ বংগ উপসাগৰৰ ঘনিষ্ঠ যোগাযোগৰ ইংগিত দিয়ে।

মালদ্বীপৰ ইতিহাস অনুসৰি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাৰ আগতে প্ৰথম ৰাজ্য ধীৱ মাৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল সৌৰ বংশৰ নিৰ্বাসিত ৰাজকুমাৰ আৰু কলিংগ ৰাজ্যৰ ৰজা ব্ৰহ্মাদিত্তিয়াৰ পুত্ৰ সৌৰুদাসৰুণ-আদিতীয়াই আৰু আদীত্ত বংশৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।

এৰিক কেচিনোৰ মতে ফিলিপাইনছত বুটুয়ানৰ এজন ৰজাক কিলিং বুলি কোৱা হৈছিল; কেচিনোৱে ৰজাজন ভিছায়ান মূলৰ নহয় বৰঞ্চ ভাৰতীয় মূলৰ বুলি ধাৰণা কৰিছিল, কেৱল এই সম্ভাৱনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি যে কিলিং নামটোয়ে ভাৰতীয়ক বুজায় আৰু মালয় শব্দ কেলিং ৰ সৈতে একে।

কলিংগাৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে এতিয়াও বৰ্তমানৰ শব্দ কেলিং বা ক্লিং, দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ কিছু অংশত ভাৰতীয় উপমহাদেশ বা ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী ব্যক্তিক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু বৰ্তমান ইয়াৰ কিছুমান অপমানজনক আৰু অপমানজনক অৰ্থ আছে, বিশেষকৈ মালয়েছিয়াত। ১৬ শতিকাৰ পৰ্তুগীজ ভ্ৰমণকাৰী কাষ্টানহেডাই মেলাকাৰ কেলিং সম্প্ৰদায়ৰ বিষয়ে লিখিছিল যিসকলে মালাকা চহৰৰ উত্তৰ অংশ(মেলাকা)ত বাস কৰিছিল। বণিকসকলক কুইলিন (ক্লিং, ভাৰতৰপৰা অহা কলিংগাৰ লোক) নামেৰে জনা গৈছিল।

১১৮৭ চনৰপৰা ১১৯৬ চনলৈকে শ্ৰীলংকাৰ শাসক নিছাংকা মাল্লাই সিংহপুৰাত জন্মগ্ৰহণ কৰা কলিংগৰ এটা ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য বুলি উল্লেখ কৰিছে।

লগতে চাওক

ওড়িশাৰ ইতিহাস
ওড়িশাৰ শাসকসকলৰ তালিকা
কলিংগ লিপি, ব্ৰাহ্মী লিপিৰপৰা উদ্ভৱ
কেলিং
কালিংগ ৰাজ্য

তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী:ভাৰত