ব্ৰাহ্মী লিপি

]]ৰ ব্ৰাহ্মী লিপি

ব্ৰাহ্মী লিপি (/ˈbrɑːmi/ BRAH-mee; 𑀩𑁆𑀭𑀸𑀳𑁆𑀫𑀻; ISO: Brāhmī) এটা প্ৰাচীন লিখন ব্যৱস্থাৰ নাম। যি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত সম্পূৰ্ণ বিকশিত লিপি হিচাপে প্ৰকাশ পাইছিল। ইয়াৰ সমসাময়িক লিপি হ'ল আফগানিস্তান আৰু পাকিস্তানত ব্যৱহৃত খৰোষ্টী লিপি। ব্ৰাহ্মী লিপি হ'ল ধ্বনিগত বৰ্ণমালা লিপি, য’ত স্বৰবৰ্ণ আৰু ব্যঞ্জনবৰ্ণ পৃথক। ইয়াৰ বংশধৰ ব্ৰাহ্মিক লিপি আজিও সমগ্ৰ দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াত ব্যৱহাৰ অব্যাহত আছে।

ব্ৰাহ্মী হৈছে এবুগিদা আৰু ইয়াত স্বৰবৰ্ণক ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ চিহ্নৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিবলৈ বিভক্তি চিহ্নৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মৌৰ্য যুগৰ পৰা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকা) গুপ্ত যুগৰ আৰম্ভণিলৈকে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকা)লৈকে লেখা ব্যৱস্থাটো তুলনামূলকভাৱে সৰু সৰু বিৱৰ্তনৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰেহে পাৰ হৈছিল আৰু ভবা হয় যে খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাৰ শেষৰ ফালেও এজন সাক্ষৰ ব্যক্তিয়ে পঢ়িব পাৰিছিল আৰু মৌৰ্যৰ শিলালিপি বুজিব পাৰে। তাৰ পিছত কালক্ৰমত মূল ব্ৰাহ্মী লিপি পঢ়াৰ ক্ষমতা হেৰাই গ’ল। আটাইতকৈ প্ৰাচীন (নিৰ্বিবাদে তাৰিখ) আৰু সৰ্বাধিক পৰিচিত ব্ৰাহ্মী শিলালিপিসমূহ হৈছে উত্তৰ-মধ্য ভাৰতৰ অশোকৰ শিলাখণ্ডিত আদেশ, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০–২৩২ চনৰ।

এই লিপিৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে এতিয়াও বহু বিতৰ্ক চলি আছে, বেছিভাগ পণ্ডিতে ব্ৰাহ্মী সমসাময়িক চেমিটিক এটা বা ততোধিক লিপিৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছিল বা অন্ততঃ ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছিল বুলি কয়। কিছুমান পণ্ডিতে বহুত পুৰণি আৰু এতিয়াও বুজিব নোৱাৰা সিন্ধু লিপিৰ সৈতে থলুৱা উৎপত্তি বা সংযোগৰ ধাৰণাটোৰ পক্ষপাতী ।

ব্ৰাহ্মীক এটা সময়ত ইংৰাজীত "পিন-মেন" লিপি বুলি কোৱা হৈছিল, চৰিত্ৰবোৰক ষ্টিক ফিগাৰৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। ইয়াক "লাথ", "লাট", "দক্ষিণ অশোকান", "ভাৰতীয় পালি" বা "মৌৰিয়ান" (ছালমন ১৯৯৮, পৃষ্ঠা ১৭)কে ধৰি আন বিভিন্ন নামেৰে জনা গৈছিল, ১৮৮০ চনলৈকে যেতিয়া এলবাৰ্ট এটিয়েন জিন বেপ্টিষ্ট টেৰিয়েন গেব্ৰিয়েল ডেভেৰিয়াৰ এটা পৰ্যবেক্ষণৰ ভিত্তিত ডি লাকুপেৰীয়ে ইয়াক ব্ৰাহ্মী লিপি বুলি অভিহিত কৰিছিল, যিটো ক. ললিতাবিস্তাৰ সূত্ৰত উল্লেখ কৰা লিপিৰ তালিকাৰ অন্তৰ্গত। তাৰ পৰাই জৰ্জ বুলাৰৰ প্ৰভাৱশালী গ্ৰন্থত এই নামটো গ্ৰহণ কৰা হয়, যদিও ইয়াৰ ভিন্ন ৰূপ "ব্ৰহ্ম"।

নিদৰ্শন

ব্ৰাহ্মী লিপিত লিখা অশোকৰ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৩য় শতিকা) শিলালিপিৰ ভিতৰত কেইটামান সংখ্যা পোৱা গৈছিল, যিবোৰক ব্ৰাহ্মী সংখ্যা বুলি কোৱা হৈছে। সংখ্যাবোৰ যোগ আৰু গুণনীয় আৰু সেয়েহে স্থান মূল্য নহয়;[26] ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত গণনা ব্যৱস্থাৰ ব্ৰাহ্মী লিপিৰ সৈতে সম্পৰ্ক আছে নে নাই জনা নাযায়। কিন্তু খ্ৰীষ্টীয় ১ম সহস্ৰাব্দৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ব্ৰাহ্মীৰ পৰা আহৰণ কৰা লিপিৰে লিখা ভাৰত আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ কিছুমান শিলালিপিত এনে সংখ্যা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল যিবোৰ দশমিক স্থান মূল্য, আৰু হিন্দু–আৰবী সংখ্যা ব্যৱস্থাৰ আদিম বিদ্যমান বস্তুগত উদাহৰণ গঠন কৰে, এতিয়া সমগ্ৰ বিশ্বতে ব্যৱহৃত হৈ আছে। গণনাৰ অন্তৰ্নিহিত ব্যৱস্থাটো অৱশ্যে পুৰণি আছিল, কিয়নো জ্যোতিষৰ ওপৰত হেৰুৱা গ্ৰীক গ্ৰন্থৰ সংস্কৃত গদ্য অভিযোজনত আটাইতকৈ প্ৰাচীন প্ৰমাণিত মৌখিকভাৱে প্ৰেৰণ কৰা উদাহৰণ খ্ৰীষ্টীয় তৃতীয় শতিকাৰ মাজভাগৰ।

বৈশিষ্ট্য

ব্ৰাহ্মী সাধাৰণতে বাওঁফালৰ পৰা সোঁফালে লিখা হয়, ইয়াৰ বংশধৰসকলৰ নিচিনাকৈ। কিন্তু ইৰাণত পোৱা এটা প্ৰাচীন মুদ্ৰাত আৰামীয় ভাষাৰ দৰে সোঁফালৰ পৰা বাওঁফালে ব্ৰাহ্মী লিখা আছে। লিখাৰ দিশৰ তাৰতম্যৰ আন কেইবাটাও দৃষ্টান্ত জনা যায় যদিও প্ৰাচীন লেখা ব্যৱস্থাত দিশগত অস্থিৰতা মোটামুটি সাধাৰণ।

ব্যঞ্জনবৰ্ণ

ব্ৰাহ্মী হৈছে অবুগিদা, অৰ্থাৎ প্ৰতিটো আখৰে এটা ব্যঞ্জনবৰ্ণক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, আনহাতে স্বৰবৰ্ণৰ দ্বাৰা শব্দ আৰম্ভ হোৱাৰ বাহিৰে সংস্কৃতত মাত্ৰা নামৰ বাধ্যতামূলক ডায়েক্ৰিটিক্সেৰে স্বৰবৰ্ণ লিখা হয়। যেতিয়া কোনো স্বৰবৰ্ণ লিখা নহয় তেতিয়া /ক/ স্বৰবৰ্ণ বুজি পোৱা যায়। এই "অবিকল্পিত চুটি a" খাৰোষ্টীৰ সৈতে ভাগ কৰা এটা বৈশিষ্ট্য, যদিও স্বৰবৰ্ণৰ ব্যৱহাৰ অন্য দিশত পৃথক।

সংযুক্ত ব্যঞ্জনবৰ্ণ

/pr/ বা /rv/ আদি ব্যঞ্জনবৰ্ণ থুপ লিখিবলৈ বিশেষ সংযুক্ত ব্যঞ্জনবৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আধুনিক দেৱনাগৰীত সম্ভৱ হ’লে সংযোগী শব্দৰ উপাদানসমূহ বাওঁফালৰ পৰা সোঁফালে লিখা হয় (যেতিয়া প্ৰথম ব্যঞ্জনবৰ্ণটোৰ সোঁফালে আঁতৰাব পৰা উলম্ব কাণ্ড থাকে), আনহাতে ব্ৰাহ্মী ভাষাত আখৰবোৰ উলম্বভাৱে তললৈ সংযোগ কৰা হয়।

স্বৰবৰ্ণ

ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ পিছৰ স্বৰবৰ্ণবোৰ অন্তৰ্নিহিত বা ডায়েক্ৰিটিকে লিখা হয় যদিও প্ৰাৰম্ভিক স্বৰবৰ্ণৰ নিৰ্দিষ্ট আখৰ থাকে। অশোকন ব্ৰাহ্মীত তিনিটা "প্ৰাথমিক" স্বৰবৰ্ণ আছে, যিবোৰ প্ৰত্যেকটো দৈৰ্ঘ্যৰ বিপৰীত ৰূপত দেখা যায়: /a/, /i/, /u/; চুটি স্বৰৰ বাবে আখৰৰ পৰা দীঘল স্বৰবৰ্ণৰ উৎপত্তি হয়। ইয়াৰ উপৰিও চাৰিটা "গৌণ" স্বৰবৰ্ণ আছে যিবোৰৰ দীঘল-চুটি বৈপৰীত্য নাই, /e:/, /ai/, /o:/, /au/।[168] মন কৰিব যে /ai/ ৰ বাবে গ্ৰেফিম /e/ ৰ পৰা এনেদৰে ব্যুৎপত্তি হৈছে যে প্ৰাথমিক স্বৰবৰ্ণৰ চুটি-দীঘল বৈপৰীত্যৰ সমান্তৰাল (ঐতিহাসিকভাৱে সেইবোৰ আছিল /ai/ আৰু /a:i/)। কিন্তু সুকীয়া স্বৰবৰ্ণৰ বিভাজন নটাহে আছে, কিয়নো কোনো স্বৰবৰ্ণ লিখা নহ’লে চুটি /a/ বুজা যায়। /au/ ৰ বাবে প্ৰাৰম্ভিক স্বৰবৰ্ণৰ চিহ্নটোও আৰম্ভণিৰ প্ৰমাণিত পৰ্যায়সমূহত আপাত দৃষ্টিত অভাৱ, যদিও ইয়াৰ এটা ডাইক্ৰিটিক আছে। প্ৰাচীন সূত্ৰ অনুসৰি অশোক যুগৰ আশে-পাশে চৰিত্ৰ তালিকাৰ আৰম্ভণিতে ১১ বা ১২ টা স্বৰ গণনা কৰা হৈছিল, সম্ভৱতঃ অম বা আঃ যোগ কৰা হৈছিল।[169] ব্ৰাহ্মীৰ পিছৰ সংস্কৰণত চাৰিটা চিলেবিক তৰল পদাৰ্থৰ বাবে স্বৰবৰ্ণ যোগ কৰা হয়, চুটি আৰু দীঘল /ṛ/ আৰু /ḷ/। চীনৰ সূত্ৰসমূহে ইংগিত দিয়ে যে এইবোৰ পিছলৈ নাগাৰ্জুন বা ৰজা হালৰ মন্ত্ৰী শৰ্ৱবৰ্মানৰ দ্বাৰা উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল।

মন কৰিবলগীয়া যে ব্ৰাহ্মী আৰু খাৰোষ্ঠীৰ সাধাৰণ স্বৰ চিহ্নিতকৰণৰ মূল ব্যৱস্থা, য'ত প্ৰতিটো ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ পিছত স্বৰবৰ্ণ বুলি বুজা যায়, প্ৰাকৃতৰ বাবে ভালদৰে উপযোগী আছিল,[171] কিন্তু ব্ৰাহ্মী অন্য ভাষাৰ লগত খাপ খুৱাই লোৱাৰ বাবে এটা বিশেষ চূড়ান্ত স্বৰবৰ্ণৰ বাদ দিয়াৰ ইংগিত দিবলৈ বীৰাম নামৰ সংকেত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। খাৰোষ্ঠীৰ পাৰ্থক্য এইটোৱেই যে প্ৰাৰম্ভিক স্বৰবৰ্ণৰ প্ৰতিনিধিত্বত এটা সাধাৰণ স্বৰবৰ্ণৰ চিহ্ন থাকে যিটো ডায়েক্ৰিটিকেৰে পৃথক কৰা হয়, আৰু দীঘল স্বৰবৰ্ণৰ পাৰ্থক্য নহয়।

ব্ৰাহ্মীৰ সংকলন ক্ৰম ইয়াৰ বেছিভাগ বংশধৰ লিপিৰ দৰেই আছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, যিটো সংস্কৃত ধ্বনিবিজ্ঞানৰ পৰম্পৰাগত বৈদিক তত্ত্ব শিক্ষাৰ ওপৰত আধাৰিত। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰাৰম্ভিক স্বৰবৰ্ণৰ সৈতে (a ৰে আৰম্ভ) বৰ্ণৰ তালিকা আৰম্ভ হয়, তাৰ পিছত ভাৰ্গাছ নামৰ পাঁচটা ধ্বনিগতভাৱে সম্পৰ্কিত পাঁচটা গোটত ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ এটা উপগোট তালিকাভুক্ত কৰা হয় আৰু চাৰিটা তৰল, তিনিটা চিবিলেণ্ট আৰু এটা স্পাইৰেণ্টৰ সৈতে শেষ হয়। টমাছ ট্ৰ'টমেনে ব্ৰাহ্মিক লিপি পৰিয়ালৰ জনপ্ৰিয়তাৰ বহুখিনি এই "শক্তিশালী যুক্তিযুক্ত" ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থাৰ বাবেই বুলি কয়।

ইউনিকড

২০১০ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ব্ৰাহ্মী লিপিক ইউনিক’ড ৬.০ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

ব্ৰাহ্মীৰ বাবে ইউনিকোড ব্ল'ক হৈছে, U+11000–U+1107F.

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:লিপি