দশৰথৰ মৃত্যু

২১ অধ্যায়

দশৰথৰ মৃত্যু

কৌশল্যা সুমিত্ৰা দুয়ো সতী শোকমনে ।

ৰাজাৰ দুই পাশে শুতিলন্ত দুই জনে ॥১

মধ্য নিশা ভৈলে ৰাজা চেতনক পাইল ।

শয্যাত বসিয়া দুয়ো ভাৰ্য্যাক জগাইল ॥২

পূৰ্ব্বৰ কথাক মই সুমৰিয়া পাইলোঁ ।

নিশ্চয় জানিলোঁ এবে প্ৰাণ হৰুৱাইলোঁ ॥৩

আম্ৰবন দেখি যেন ৰুইলোহোঁ পলাশ ।

কালে ফল শূন্য দেখি হইলোহোঁ হতাশ ॥৪

নুগুণিয়া ৰামক দিলোহোঁ বনবাস ।

ঋষি শাপে আসি মোৰ মিলালে বিনাশ ॥৫

পূৰ্ব্বকালে মন্দকৰ্ম্ম কৰিলোঁ দু্ৰ্ম্মতি ।

তাৰ ফলে মন্দ গতি ফলিল সম্প্ৰতি ॥৬

তোক নতু বিহাকৰোঁ যুবৰাজ ভৈলোঁ ।

বাৰিষা কালত হাতে ধনুশৰ লৈলোঁ ॥৭

তূণ বান সাজিয়া দুৰ্জ্জয় মহাবীৰ ।

নিশাকালে পাইলোঁ গৈয়া সৰযুৰ তীৰ ॥৮

শব্দভেদীময় লুকি দিলোহোঁ তথাত ।

শব্দ লক্ষি পশু মাৰিলোহোঁ অসংখ্যাত ॥৯

কতো বেলি আছোঁ যেবে ধনুশৰ ধৰি ।

জল কুম্ভ ভৰান্তে বাজিল ঘটাং কৰি ॥১০

মই বোলোঁ হস্তী গোটে জলপান কৰে ।

গৰজন্তে আছয় মুখত জল ধৰে ॥১১

যাৱে আহি নতু উঠে সৰযুৰ ঘাট ।

এহি বুলি শীঘ্ৰে হানিলোহোঁ শৰপাট ॥১২

হাঁ মৰিলোহোঁ বুলি দিলেক আটাস ।

কোন হেন মতে মোৰ চিন্তিলে বিনাশ ॥১৩

কাৰো মন্দ নিচিন্তিলোঁ ঋষিৰ তনয় ।

অন্ধ মাৱ বাপ দুইৰো শোকক জ্বালায় ॥১৪

মইতো জানো কাৰো নতো চিন্তো অপকাৰ ।

কোনে নো পাপীষ্ঠে কৈল হৃদয়ে প্ৰহাৰ ॥১৫

অন্ধ মাৱ বাপ মোৰ দুইৰো মই লাঠি ।

তিনিকো মাৰিল কোনে এহি শৰকাটি ॥১৬

হেন শুনি মোৰ বৰ জন্মিল তৰাস ।

ধীৰে ধীৰে গৈয়া তাৰ চাপিলোহোঁ পাশ ॥১৭

ভয়ে গাৱ কাম্পয় লাগিল ধসমসি ।

ৰাহুৰ আগত যেন পূৰ্ণিমাৰ শশী ॥১৮

হৃদয়ত শৰ দেখোঁ ঋষিৰ কুমাৰ ।

সৰ্ব্বাঙ্গ পানীত আছে তটে জটাভাৰ ॥১৯

জাজ্বল্য সমান কৰি কটাক্ষ নয়নে ।

মোক চাই বুলিলেক নিষ্ঠুৰ বচনে ॥২০

হাওৰে পাপীষ্ঠ নষ্ট কি কৰিলোঁ তোক ।

কি কাৰণে শৰে হানি মাৰিলিহি মোক ॥২১

অন্ধ মাৱ বাপৰ জ্বলাইলি কেনে শোক ।

বাপৰ শাপত আজি যাইবি যমলোক ॥২২

আমাৰ বাপৰ শাপ প্ৰচণ্ড অগনি ।

শুকান বনক যেন দহিবেক ছন্নি ॥২৩

এৰাইতে পাৰস যদি বিনয় ভাৱত ।

আমাৰ বাৰ্ত্তাক কহি ধৰ চৰণত ॥২৪

ব্ৰহ্ম বধ ভৈল তাক নজানিবি তই ।

ব্ৰহ্মঋষি জনিল শূদ্ৰাৰ পুত্ৰ মই ॥২৫

হৃদয়ৰ কাঢ় শৰ প্ৰাণক সুজাওঁ ।

সৰযু জলত মৰি স্বৰ্গে চলি যাওঁ ॥২৬

হেন শুনি তাৰ মই খসাইলোহোঁ বাণ ।

কতোক্ষণে ঋষিৰ পুত্ৰৰ গৈল প্ৰাণ ॥২৭

প্ৰাণ বায়ু তেজি মৰি গগণক চাইল ।

তাক দেখি বৰ আমি দুঃখ শোক পাইলোঁ ॥২৮

শুনবোলোঁ কৌশল্যা প্ৰাণৰ পটেশ্বৰী ।

ঋষি পাশে গৈলোঁ কান্ধে জল ঘট ধৰি ॥২৯

মনে মনে গুণো আজি ভৈলোহোঁ নিৰ্য্যাণ ।

ঋষিৰ শাপত মোৰ ছাৰিবেক প্ৰাণ ॥৩০

পথ চাহি আছে দুয়ো নেদেখয় আখি ।

বৃদ্ধ চাতকৰ যেন ছেদিলোহোঁ পাখী ॥৩১

ধীৰে ধীৰে গৈয়া মই ছাপিলোহোঁ কোল ।

পুত্ৰবুলি দুইহান্তৰ উছলিল বোল ॥৩২

তোহোক নেদেখি দুইৰো প্ৰাণ যায় ফুটি ।

বিলম্ব কৰিলি কিয় অন্ধৰ লাখুটী ॥৩৩

আন খন চিৰকাল নকৰিবি বাপে ।

প্ৰাণক তেজিলোঁ হয় তোহোৰ সন্তাপে ॥৩৪

হেন শুনি আগত যুৰিলোঁ যোৰহাত ।

ক্ষত্ৰিজাতি মই গোসাঁই জনাইলো তোমাত ॥৩৫

ঋষি পুত্ৰ নহো মই অজ মোৰ বাপ ।

সূৰ্য্য কুলে কলঙ্কিত দশৰথ পাপ ॥৩৬

সূৰ্য্যৰ কুলত মই ভৈলোঁ পাপ ৰোগ ।

অপৰাধ কৰিলোঁ দেখিতে নোহে যোগ ॥৩৭

বংশনাশ কৰিলোঁ চিন্তিয়ো প্ৰতিকাৰ ।

চণ্ডশাপ দিয়ো যেন হওঁ ছাৰ খাৰ ॥৩৮

সৰযুক আসিলোহোঁ মৃগক বধিতে ।

হাতে ধনু ধৰি লুকি দিয়া ভৈলোঁ থিতে ॥৩৯

জল কুম্ভ ভৰন্তে শুনিলোঁ গজৰাৱ ।

শৰে হানি মাৰিলোহোঁ অজ্ঞান স্বভাৱ ॥৪০

হেন শুনি অন্ধ দুয়ো বিমোহিত ভৈলা ।

বজ্ৰপাত ভৈলা যেন পৰি মূৰ্চ্ছা গৈলা ॥৪১

কিছুক্ষণে ঋষি পাচে চেতনক পায়া ।

ছাটি ফুটি কৰি বুলিলন্ত মোক চায়া ॥৪২

হাওঁৰে পাপীষ্ঠ আজি তোৰ মান সাৰোঁ ।

সব ৰঘুবংশে নাশ কৰিবাক পাৰোঁ ॥৪৩

শাপিয়া দহিবে পাৰোঁ দেৱাসুৰ নৰ ।

জ্ঞানত মাৰিলি হন্তে যাইবি যমঘৰ ॥৪৪

জানিয়া মাৰিলি মোৰ তনয় তাপস ।

গৈল হন্তে নৰকে পুৰুষ চতুৰ্দ্দশ ॥৪৫

আপুনি জানাইলি আসি হুয়া গৃহাগত ।

তোহোক মাৰিলে মোৰ কেমন মহত্ত্ব ॥৪৬

ভৈল আসি বেকত মোহোৰ কৰ্ম্ম ফল ।

দুইহান্তক পুত্ৰৰ পাশক লৈয়া চল ॥৪৭

হেন শুনি মোৰ বৰ জন্মিল তৰাস ।

লৈয়া গৈলোঁ দুহান্তকো মৰা পুত্ৰ পাশ ॥৪৮

দুই হান্তক নিয়া পাচে থাপিলোঁ তথাতে ।

দিলোঁনিয়া মৰা পুত্ৰ দুইহান্তোৰ হাতে ॥৪৯

দীৰ্ঘৰাৱে কান্দি আসি হিয়াত ধৰিল ।

কোলে তুলি লৈয়া মুখে চুম্বন কৰিল ॥৫০

মাৱে বুললন্ত পুতাই তেজিলিহি মোক ।

মৰিবাৰ দিনে দিলি নিদাৰুণ শোক ॥৫১

মোক এৰি যাস বাছা নিকৰুণ মনে ।

অন্ধমাৱ বাপ তোৰ পুষিব কমনে ॥৫২

হৰি হৰি বাপ মোত কোপ পৰিহৰাঁ ।

পাচে এৰে যাইবি মোৰ গ্ৰীৱে চাপি ধৰা ॥৫৩

ছট ফটাই মৰোহোঁ তোহোৰ বাপ মাৱ ।

ক্ষণিতেক প্ৰাণ ধৰো মাথা তুলি চাৱ ॥৫৪

চিৰকালে ঋষি পাচে ক্ৰন্দন ত্যজিল ।

সৰযুত বুৰ দিয়া অঞ্জলি কৰিল ॥৫৫

স্বৰ্গহন্তে ৰথ তেতিক্ষণে নামি আইল ।

তাতে বসি ঋষিপুত্ৰে মাতক লগাইল ॥৫৬

শুনিয়োক বাপ কুখিধৰ মোৰ আই ।

ইটো ৰাজ কুমাৰৰ কিছু দোষ চাই ॥৫৭

প্ৰাণ ৰাখি ইহাক দেশক পঠায়োক ।

মন্যু কৰি লিখিত কৰ্ম্মক চাহিয়োক ॥৫৮

অবিলম্বে তোমাসাৰ হৈব সদ গতি ।

মই চলি গৈলো হেৰা পুৰী অম্ৰাবতী ॥৫৯

হেন বুলি ঋষিপুত্ৰ স্বৰ্গে চলি গৈল ।

দেখি দুই হান্তৰ পাচে বৰ শোক ভৈল ॥৬০

আগত থাকিলোঁ মই পুটাঞ্জলি ধৰি ।

বুলিলন্ত ঋষিয়ে নিষ্ঠুৰ মন কৰি ॥৬১

মহা শুদ্ধ বংশ তোৰ ভুবনতে সাৰ ।

হেন ৰঘু বংশৰ অনাইলি খিলিঙ্কাৰ ॥৬২

পুত্ৰৰ শোকত আজি প্ৰাণক সুজাইব ।

অন্তকালে তোৰো পুত্ৰশোকে প্ৰাণ যাইব ॥৬৩

পূৰ্ব্বত আমাৰ হেন ঋষি শাপ ভৈল ।

দিন কতিপয়ে দুয়ো অন্ধ স্বৰ্গে গৈল ॥৬৪

সেহি ঋষি শাপে মোৰ মৰণ মিলিল ।

যম দূত দেখোঁ মোৰ সন্নিত চাপিল ॥৬৫

চক্ষুৱে নেদেখোঁ মই নুশুনোঁহোঁ বোল ।

পুত্ৰ সুমৰন্তে ভৈল হৃদয় আন্দোল ॥৬৬

এবে যেবে ৰামে বাপ বুলিয়া মাতয় ।

স্নেহৰূপে আসি গ্ৰীৱে চাপিয়া ধৰয় ॥৬৭

অমৃতক পীয়া যেন জীৱয় আতুৰ ।

তেবে প্ৰাণ ৰহে মোৰ নযাওঁ যমপুৰ ॥৬৮

মৰণ কালত ৰাম নেদেখিলোঁ তোক ।

যম কবলকো গৈলে নেৰাইবোঁহোঁ শোক ॥৬৯

শুনা বান্ধৈ কৌশল্যা নকৰাঁ হৃদিখেদ ।

তোমাৰ আমাৰ এবে ভৈল পৰিচ্ছেদ ॥৭০

চৌধয় বৰিষ ৰামে বনবাস তৰি ।

পুনৰপি আসিবন্ত অযোধ্যা নগৰী ॥৭১

স্বৰ্গহন্তে যেহেন আসিব সুৰৰাজে ।

লোকে বেঢ়িবেক যেন দেৱতা সমাজে ॥৭২

তাক দেখিবাক কপালত ভাগ্য নাই ।

পুত্ৰ শোকে হেৰা মোৰ প্ৰাণ ফুটি যাই ॥৭৩

হাঁৰাম বুলিয়া শয্যাত এৰি গাৱ ।

ভৈলন্ত নিচেষ্ট ৰাজা বিমোহিত ভাৱ ॥৭৪

বনত যাইবাৰ ছয়দিন ভৈল কাল ।

মধ্যনিশা ভৈল মৰিলন্ত মহীপাল ॥৭৫

কৌশল্যা দেখন্ত ৰাজা আশেষ বিলাপে ।

অচেতন দশৰথ পুত্ৰৰ সন্তাপে ॥৭৬

নাজানিলা নিৰ্য্যাণক ৰাঘৱৰ মাৱ ।

নজগায়া শুইলা শয্যাত এৰি গাৱ ॥৭৭

কৌশল্যা সুমিত্ৰা দেৱী আৱৰ কৈকেয়ী ।

ৰাজাক বেঢ়িয়া শুইলা সবে মহাদই ॥৭৮

উঁই গোট মুখে যেন শুষিলা সাগৰ ।

কৈকেয়ীৰ কাজে মৰিলন্ত নৃপবৰ ॥৭৯