পঞ্চানন বৰ্মা

পঞ্চানন বৰ্মা (১৮৬৬–১৯৩৫; ঠাকুৰ পঞ্চানন বা পঞ্চানন সৰকাৰ নামেৰেও পৰিচিত) ভাৰতৰ পশ্চিমবংগৰ কোচবিহাৰৰ এগৰাকী ৰাজবংশী নেতা আৰু সমাজ সংস্কাৰক আছিল। তেওঁ কামতাপুৰী ভাষাৰ সাহিত্যিকো আছিল। তেওঁ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলৰ উন্নতিৰ বাবে বিশেষকৈ নিজৰ পিছপৰা ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ বাবে নিজৰ জীৱন উৎসৰ্গা কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ জাতিৰ লোকৰ মাজত ব্ৰাহ্মণিক মূল্যবোধ আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ ক্ষত্ৰীয় সভা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কোচবিহাৰৰ ৰজাসকলে তেওঁৰ কাৰ্যকলাপৰ বিৰোধিতা কৰে আৰু ১৯২৬ চনত তেওঁক কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰপৰা বহিষ্কাৰ কৰে।

প্ৰাথমিক জীৱন

পঞ্চনন বৰ্মাৰ জন্ম হৈছিল ১৮৬৬ চনত পূৰ্বৰ কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰ মথাভংগা মহকুমাৰ খলিছামাৰী গাঁৱৰ মধ্যবিত্তীয় জোটেদাৰ পৰিয়ালত। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম আছিল খোশাল সৰকাৰ আৰু মাতৃৰ নাম আছিল চম্পালা সৰকাৰ। দেউতাকে তেওঁক শিক্ষাৰ বাবে মথাভংগা হাইস্কুল নামেৰে এখন মধ্য ইংৰাজী হাইস্কুললৈ পঠিয়াইছিল। মথাভংগা হাইস্কুলৰপৰা মধ্য ইংৰাজী পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত, জেংকিন্স হাইস্কুলত অধিক শিক্ষাৰ বাবে নামভৰ্তি কৰি হাই ইংৰাজী পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। ১৮৯৩ চনত তেওঁ ভিক্টোৰিয়া কলেজৰপৰা (বৰ্তমানৰ আচাৰ্য ব্ৰজেন্দ্ৰ নাথ শীল কলেজ ) --তেতিয়া কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত, সংস্কৃতত সন্মানেৰে স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। পিছলৈ তেওঁ কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা ১৮৯৭ আৰু ১৯০০ চনত সংস্কৃতত এম এ (স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী) আৰু এল এল বি (আইন স্নাতক) ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তেওঁ কেৱল কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰেই নহয়, সমগ্ৰ উত্তৰবংগ, অসম আৰু বিহাৰৰ ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰথম এম এ আৰু এল এল বি আছিল।

ক্ষত্ৰীয়কৰণৰ ৰাজবংশী আন্দোলন

]]ৰ ক্ষত্ৰিয় সভাৰ কেন্দ্ৰীয় কাৰ্যালয়ত পঞ্চানন বৰ্মাৰ প্ৰতিচ্ছবি

উনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে উচ্চবৰ্ণ হিন্দুসমাজত বৰ্ণগৌৰৱৰ বোধ খুবেই শক্তিশালী আছিল। ৰাজবংশীসকলৰ সামাজিক স্থান তেতিয়া অত্যন্ত নিম্নমানৰ আছিল আৰু তেওঁলোকে উচ্চবৰ্ণীয় হিন্দুসকলৰপৰা অপমান, ধিক্কাৰ আৰু নানান ধৰণৰ হেয়-বঞ্চনাৰ শিকাৰ হৈছিল। ফলস্বৰূপে তেওঁলোকৰ মনত এক ধৰণৰ বিৰক্তি, দুখ-বেদনাৰ অনুভৱ, লগতে নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিতো একতা আৰু স্বচেতনতা জগাই উঠিছিল। ‘‘ৰাজবংশীৰ ক্ষত্ৰীয়কৰণ আন্দোলন’’ প্ৰথমবাৰ ১৮৯১ চনত আৰম্ভ হয়, যেতিয়া ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ৰাজবংশী আৰু কোচ জনগোষ্ঠীক একেটা বৰ্ণশ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। শ্ৰী হৰিমোহন ৰায় খাজাঞ্চীৰ নেতৃত্বত ৰাজবংশীসকলে গণনাকৰ্মীৰ বিৰুদ্ধত প্ৰতিবাদ আৰম্ভ কৰে আৰু দাবী তোলে যে তেওঁলোকে মূলতে ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ বৰ্ণৰ।

তেওঁলোকৰ দাবী আছিল যে তেওঁলোকে আদিতে ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ বৰ্ণৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল আৰু ব্ৰাহ্মণ্য ঋষি পৰশুৰামৰ সংহাৰ-আশংকাৰ বাবে নিজৰ স্বভূমিৰপৰা পলাই আহিছিল। তেওঁলোকে নিজৰ পৱিত্ৰ সূত্ৰ (উপবীত) ত্যাগ কৰি, নিজৰ পৰিচয় লুকুৱাই ‘‘পৌণ্ড্ৰদেশ’’ নামেৰে পৰিচিত অঞ্চলত আশ্ৰয় লয়—যি অঞ্চল বৰ্তমানৰ ৰংপুৰ, দিনাজপুৰ, কোচবিহাৰ আদি ঠাইসমূহ। তদুপৰি তেওঁলোকে ক্ষত্ৰিয় বৰ্ণৰ বৈদিক আচাৰ-ব্যৱহাৰো ত্যাগ কৰি স্থানীয় জনসাধাৰণৰ সৈতে মিলি-মিহলি হৈ বাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। সময়ৰ সৈতে তেওঁলোকে ‘‘ভঙা ক্ষত্ৰিয়’’ বা ‘‘ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয়’’ নামেৰে পৰিচিত হয়, আৰু ‘‘ৰাজবংশী’’ নামটোৱেও সেই পতনজনিত পৰিচয়ক সূচায়।

হৰিমোহন ৰায় খাজাঞ্চীৰ পৰামৰ্শত ‘‘ৰংপুৰ ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয় জাতিৰ উন্নতি বিধায়নী সভা’’ অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। সেই সভাই ৰাজবংশীসকলক মূল ‘‘কোচ’’ পৰিচয়ৰপৰা পৃথক কাষ্ট হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ দাবীত জিলা শাসকক এটা আৱেদন পত্ৰ দাখিল কৰিছিল, যাতে তেওঁলোকক গণনাত ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ হিচাপে নাম লিখাবলৈ অনুমতি দিয়া হয়। জিলা শাসকে স্থানীয় পণ্ডিতসকলক আৰু ‘‘ধৰ্ম সভা’’ক মতামত বিচাৰিল। দীঘলীয়া বৈঠক-আলোচনাৰ পিছত পণ্ডিতসকলে মতামত দিলে — কোচসকল মূলতে ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ হ’লেও বৈদিক আচাৰ অনুসৰণ কৰাৰ বাবে তেওঁলোকে পতিত। সেই মতে তেওঁলোকক ‘‘ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয়’’ হিচাপে গণ্য কৰিব লাগিব। জিলা শাসকে সেই মতমত গ্ৰহণ কৰি ৰাজবংশীসকলক ‘‘ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয়’’ বুলি স্বঘোষণাৰ অনুমতি দিয়ে। এইদৰে ১৮৯১ চনৰ ক্ষত্ৰিয় আন্দোলনটোৰ প্ৰথম পৰ্যায় সমাপ্ত হয়।

আইনৰ পাৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত পঞ্চানন বৰ্মাই ১৯০১ চনত ৰংপুৰ আদালতত আইনজীৱী হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে। সেই সময়ত ভাৰতত আইনৰ ব্যৱসায় অত্যন্ত উন্নত আছিল আৰু ৰংপুৰো তেনেকুৱা কেন্দ্ৰসমূহৰ অন্যতম আছিল। কিন্তু তেওঁ লক্ষ্য কৰিলে যে তাত প্ৰায় সকলো আইনজীবী উচ্চবৰ্ণীয় হিন্দু, পিছপৰা ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ মানুহ প্ৰায় নাইয়েই। তেওঁ নিজৰ দৈনন্দিন কৰ্মস্থলীত বহু অপমানৰ শিকাৰ হ’বলাগা হৈছিল। এজন উচ্চবৰ্ণীয় সহকৰ্মীৰ ক’ট্টা (আইনজীবীৰ গাউন) ভুলেৰে লৈ যোৱাৰ ঘটনাৰ পিছত, যেতিয়া তেওঁ সেই ক’ট্টাটো ফেৰত দিবলৈ গৈছিল, তেতিয়া সেই সহকৰ্মীয়ে কৈ দিলে — ‘‘এজন নিম্নবৰ্ণীয় ৰাজবংশীয়ে বোৱা ক’ট্টা মই কিয় ব্যৱহাৰ কৰিম?’’

এই ঘটনাই তেওঁক গভীৰভাৱে আঘাত দিলে। তেতিয়াই তেওঁ সমকালীন হিন্দু সমাজৰ কঠোৰ বৰ্ণবিভাজন আৰু নিজৰ ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ সামাজিক অৱস্থান সৰ্ৱতোভাৱে অনুধাৱন কৰিলে। সেইসময়ত ভাৰতৰ বহু পিছপৰা জনগোষ্ঠীয়ে নিজৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ বাবে সংগঠন গঠন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। পঞ্চাননো নিজৰ ৰাজবংশী সমাজৰ উন্নয়নৰ বাবে চিন্তিত হৈ পৰিল। ১৯০১ চনৰ গণনাত ৰাজবংশীসকলক পুনৰ কোচ জনগোষ্ঠীৰ সৈতে একেটা শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে ক্ষত্ৰিয় স্বীকৃতি লাভ নকৰিল। এইসন্ধিক্ষণে পঞ্চাননে ৰাজবংশীসকলৰ নতুন নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰিলে। তেওঁৰ নেতৃত্বত ৰাজবংশীসকলে সামাজিক ন্যায়ৰ দাবীত এক শক্তিশালী ‘‘ক্ষত্ৰীয়কৰণ’’ আন্দোলন আৰম্ভ কৰিলে।

ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ স্বীকৃতি

১৯১৪ চনত প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয়সকলক যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল। সেই সময়ত কোনো ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় নেতা ব্ৰিটিছ চৰকাৰক সহায় কৰিবলৈ আগবাঢ়ি অহা নাছিল। কিন্তু পঞ্চাননে ৰাজবংশী যুৱকসকলক নিজৰ বীৰত্ব বা ক্ষত্ৰিয়ত্ব দেখুৱাবলৈ ব্ৰিটিছ সেনাৰ সৈতে যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ যাবলৈ আহ্বান জনাইছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ লক্ষ্য আছিল লাহে লাহে ভাৰতত স্বশাসিত প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলা। এই আইনৰ অধীনত প্ৰাদেশিক পৰিচালনাৰ ‘‘সংৰক্ষিত’’ আৰু ‘‘হস্তান্তৰিত’’ নামেৰ দ্বৈত পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। সংৰক্ষিত বিষয়সমূহ—বিচাৰ, আৰক্ষী, ভূমিৰাজস্ব, আৰু সেচ ব্যৱস্থা—ব্ৰিটিছ গভৰ্ণৰসকলে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগিছিল; আনহাতে স্থানীয় স্বশাসন, জনস্বাস্থ্য, শিক্ষা, কৃষি, মাছচাষ আৰু বন বিভাগ আদি হস্তান্তৰিত বিষয়সমূহ নিৰ্বাচিত ভাৰতীয় মন্ত্ৰীসকলৰ অধীনত আছিল। গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে ‘‘ইউনিয়ন ব’ৰ্ড’’ গঠন কৰা হয়। যিসকল ব্যক্তি ন্যূনতম পৰিমাণৰ কৰ চৰকাৰক দিছিল, সেইসকলক ‘‘ভোটাধিকাৰ’’ প্ৰদান কৰা হৈছিল। এইদৰে ৰাজবংশী আৰু মুছলিম পশ্চাদপদ জনগোষ্ঠীৰ বহু লোকেও ভোটাধিকাৰ লাভ কৰিছিল। পঞ্চাননে তেওঁৰ ‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’ক ৰাজনৈতিক প্ৰতিবাদৰ প্লেটফৰ্ম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজনৈতিক উত্থানে ৰাষ্ট্ৰীয় নেতাসকলো চিন্তিত হ’বলগীয়া হৈছিল। ১৯২০ চনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত তেওঁ ৰংপুৰৰপৰা বৃহৎ ভোটেৰে জয়ী হৈছিল আৰু বংগ বিধানসভালৈ মনোনীত হৈছিল। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু ‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’ ব্যৱহাৰ কৰি পশ্চাদপদ সমাজৰ জীৱনমান উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা অব্যাহত ৰাখিছিল।

১৯২১–২৩ চনৰ মাজভাগত ৰংপুৰ অঞ্চলত মহিলাৰ অপহৰণ আৰু ধৰ্ষণৰ ঘটনা ব্যাপকভাবে বৃদ্ধি পায়। সেই সময়ছোৱাত বহু মহিলা একো একে ধৰ্ষণৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই বিষয়ো পঞ্চাননে তীব্ৰ প্ৰতিবাদ জনাইছিল। তেওঁ মহিলাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ‘‘নাৰী ৰক্ষা উপশমিতি’’ নামৰ এটা সংগঠন স্থাপন কৰিছিল। এই সংগঠনৰ যোগে আধুনিক শিক্ষা, লগত লাঠিখেলা, কুস্তী আদি শাৰীৰিক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰি মহিলাসকলক স্বনিৰ্ভৰ্শীল কৰি তোলাৰ লক্ষ্য তেওঁ লৈছিল। তেওঁ ‘‘ডাং ধৰি মাও’’ শীৰ্ষক এটা কবিতাও ৰচনা কৰিছিল, য'ত মহিলাৰ ওপৰত সংঘটিত যিকোনো অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে যুৱ সমাজক থিয় হ'বলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছিল। তেওঁৰ ‘‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’’য়ে অপহৃত মহিলাসকলক উদ্ধাৰ কৰিবৰ বাবে অনুসন্ধানমূলক প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰিছিল। তদুপৰি, মহিলাৰ অপহৰণৰ ঘটনা বাঢ়ি যোৱাত ৰাজবংশী মহিলাৰ মাজত লাঠি আৰু ছুৰীৰ শাৰীৰিক প্ৰশিক্ষণো জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল।

২০২০ চনৰ ১ ডিচেম্বৰত পশ্চিমবংগ চৰকাৰে পঞ্চানন বৰ্মাৰ জন্মদিনৰ দিনটো বিদ্যালয়ৰ বন্ধদিন হিচাপে ঘোষণা কৰে।

তথ্যসূত্ৰ

অধিক পঠন

Thakur Panchanan Barmar Jivan Charit (in Bengali) by Upendra Nath Barman
Paschimbanga: Special Issue on Roy Saheb Panchanan Barma, Vol. 38, No. 7, February 2005. Published by the Department of Information and Culture, Government of West Bengal.
Thakur Panchanan Smarak (in Bengali) by Kshitwish Chandra Burman (Kolkata: Behala Central Government Quarter, 2001)

শ্ৰেণী:ৰাজবংশী ব্যক্তি
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় সমাজকৰ্মী