চি দি দেশমুখ

ছাৰ চিন্তামন দ্বাৰকানাথ দেশমুখ চিআইই আইচিএছ (১৪ জানুৱাৰী ১৮৯৬ – ২ অক্টোবৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চৰকাৰী কৰ্মচাৰী আৰু ১৯৪৩ চনত ব্ৰিটিছ ৰাজ কৰ্তৃপক্ষই ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ গৱৰ্ণৰ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া প্ৰথমজন ভাৰতীয়।[5পিছলৈ তেওঁ কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাত বিত্তমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল (১৯৫০–১৯৫৬)। এই সময়ছোৱাত তেওঁ এনচিএইআৰৰ শাসক সংস্থা নতুন দিল্লীৰ নেচনেল কাউন্সিল অৱ এপ্লাইড ইকনমিক ৰিচাৰ্চৰ প্ৰতিষ্থাপক সদস্যও হয়। প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৰ নিৰ্দেশত ১৯৫৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা এইটোৱেই আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম স্বতন্ত্ৰ অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰতিষ্ঠান। কেন্দ্ৰীয় কেবিনেটৰপৰা পদত্যাগ কৰাৰ পাছত তেওঁ ইউ জি চিৰ অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল (১৯৫৬–১৯৬১)। তেওঁ দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য হিচাপেও কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল (১৯৬২–৬৭)। ১৯৪৫ চনৰপৰা ১৯৬৪ চনলৈ ভাৰতীয় পৰিসংখ্যা প্ৰতিষ্ঠানৰ সভাপতি আৰু নেচনেল বুক ট্ৰাষ্টৰ সন্মানীয় অধ্যক্ষ (১৯৫৭–৬০)ও আছিল।

১৯৫৯ চনত তেওঁ ভাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কেন্দ্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ইয়াৰ আজীৱন সভাপতি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ পাব্লিক এডমিনিষ্ট্ৰেচনৰ অধ্যক্ষও আছিল।

প্ৰাথমিক জীৱন আৰু শিক্ষা

১৮৯৬ চনৰ ১৪ জানুৱাৰীত মহাৰাষ্ট্ৰৰ ৰায়গদ দুৰ্গৰ সমীপৰ নাটেগাঁৱত দ্বাৰকানাথ ৰাজে-দেশমুখ উকীল আৰু ভাগীৰতিবাই ৰাজে-দেশমুখ (চুল-মহাগাঁওকাৰ পৰিয়ালৰ)ৰ ঘৰত জন্ম হৈছিল চিন্তামন দেশমুখৰ। তেওঁ চন্দ্ৰসেনিয়া কায়স্থ প্ৰভু পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰৃ আছিল, চতুৰ্দশ শতিকাত জম্মু-কাশ্মীৰৰপৰা মধ্যপ্ৰদেশৰ মাণ্ডৱগড় হৈ জম্মু-কাশ্মীৰৰপৰা অহা প্ৰব্ৰজনকাৰী সৈনিক আৰু প্ৰশাসকৰ বংশধৰ আছিল। তেওঁ ৰোহা আৰু তালাত আৰু বম্বেৰ এলফিনষ্টন হাইস্কুলত অধ্যয়ন কৰে। ১৯১২ চনত দেশমুখে বম্বে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মেট্ৰিক পৰীক্ষাত অভিলেখ নম্বৰ লাভ কৰি সংস্কৃতত প্ৰথম জগন্নাথ শংকৰসেঠ বৃত্তি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনত ইংলেণ্ডলৈ গৈ ১৯১৭ চনত কেম্ব্ৰিজৰ জিছুছ কলেজৰপৰা প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান ট্ৰাইপ’ছত ডিগ্ৰী লাভ কৰে। ১৯১৮ চনত তেওঁ তেতিয়া কেৱল লণ্ডনতহে অনুষ্ঠিত হোৱা ভাৰতীয় অসামৰিক সেৱাৰ পৰীক্ষা দি প্ৰথম স্থান লাভ কৰে।

অসামৰিক সেৱাৰ কৰ্মজীৱন

১৯২০ চনত দেশমুখ ভাৰতলৈ উভতি আহি কেন্দ্ৰীয় প্ৰদেশ আৰু বেৰাৰত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে, য'ত তেওঁ চৰকাৰৰ উপ-সচিব, উপ আয়ুক্ত, আৰু বসতি বিষয়া, আৰু ১৯৩১ চনত দ্বিতীয় গোল মেজ সন্মিলনত সচিব প্ৰধান সচিবকে ধৰি বিভিন্ন পদত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। পিছলৈ তেওঁ বিত্ত আৰু ৰাজহুৱা কাম বিভাগৰ সচিব হয়। তেওঁ ভাৰত চৰকাৰৰ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য বিভাগত যুটীয়া সচিব হিচাপেও কিছুসময়ৰ বাবে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল আৰু শত্ৰুৰ সম্পত্তিৰ ৰক্ষক আছিল।

ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকত

দেশমুখে ১৯৩৯ চনত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকত যোগদান কৰে আৰু ক্ৰমাগতভাৱে ইয়াৰ ব'ৰ্ডৰ সম্পাদক, উপ-ৰাজ্যপাল আৰু গৱৰ্ণৰ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। ১৯৪৩ চনৰ আগষ্ট মাহত তেওঁ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ গৱৰ্ণৰ হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে আৰু পিছলৈ গৱৰ্ণৰ হোৱা আঠজন উপ-গৱৰ্ণৰৰ ভিতৰত অন্যতম। ৰাজ্যপাল হিচাপে দেশমুখে ঔদ্যোগিক বিত্ত নিগম স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছিল আৰু গ্ৰাম্য ঋণৰ প্ৰসাৰত মনোনিৱেশ কৰিছিল। দেশমুখৰ কাৰ্যকালত আৰ বি আয়ে গৱেষণা আৰু পৰিসংখ্যা বিভাগ স্থাপন কৰি ৫০০ ₹ আৰু তাৰ ওপৰৰ বেংকনোট বিমুদ্ৰাকৰণ কৰে, বাৰ্মাৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক আৰু পাকিস্তানৰ ষ্টেট বেংক হিচাপে আৰ বি আইৰ ভূমিকা শেষ কৰে আৰু বেংকিং কোম্পানী আইন ১৯৪৯ প্ৰণয়ন কৰে, যিয়ে ভাৰতৰ বেংকিং খণ্ডৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ কাঠামো নিৰ্ধাৰণ কৰে। ১৯৪৯ চনৰ ১ জানুৱাৰীত আৰ বি আই আইন ১৯৪৮ৰ জৰিয়তে আৰ বি আইক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হয়। দেশমুখ তেওঁ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ প্ৰস্তাৱৰ বিৰোধিতা কৰিছিল যদিও বেংকটোক ব্যক্তিগতৰপৰা ৰাষ্ট্ৰীয়কৃত প্ৰতিষ্ঠানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ সভাপতিত্ব কৰি পৰিচালনা সমিতিৰ অধ্যক্ষ হিচাপে থাকিবলৈ সন্মত হয়। ১৯৪৯ চনৰ জুলাই মাহত দেশমুখৰ পিছত বেনেগল ৰামা ৰাউ আৰ বি আইৰ ৰাজ্যপালৰ পদত অধিষ্ঠিত হয়। কোটাৰ বিষয়ত দেশমুখে ভাৰতক সন্মিলনৰপৰা আঁতৰি যাব লাগে বুলি পৰামৰ্শ দিছিল কাৰণ মূল স্তৰ অনুসৰি ভাৰতক আই এম এফত কাৰ্যবাহী সঞ্চালকৰ জৰিয়তে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হোৱা নাছিল। প্ৰতিনিধি দলটোৱে দৰিদ্ৰতা আৰু উন্নয়নৰ বিষয়সমূহ আই বি আৰ ডিৰ কাৰ্যসূচীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাত সফল হয়।[26] জন মেয়নাৰ্ড কেইনছে দেশমুখৰ "মৰ্যাদা, ক্ষমতা, আৰু প্ৰজ্ঞা"ত ইমানেই আপ্লুত হৈছিল যে তেওঁ দেশমুখক আই এম এফৰ প্ৰথম পৰিচালন সঞ্চালক হিচাপে পৰামৰ্শ দিছিল যদিও এই পৰামৰ্শ আমেৰিকাই নাকচ কৰিছিল।

১৯৪৬ চনৰপৰা ১৯৫৬ চনলৈকে এই দুয়োটা প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱৰ্ণৰ ব’ৰ্ডৰ সদস্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি ১৯৫০ চনত এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পেৰিছ সন্মিলনত অনুষ্ঠিত হোৱা এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ গৱৰ্ণৰ ব’ৰ্ডৰ যুটীয়া বাৰ্ষিক বৈঠকৰ অধ্যক্ষ নিৰ্বাচিত হয়

দেশমুখ বঁটা

বিভাজনৰ পিছত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত আয়কৰ ৰাজহ আৰু পাট ৰপ্তানি শুল্কৰ বিভাজন পৰিৱৰ্তিত ভৌগোলিক বাস্তৱতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সিদ্ধান্ত ল’বলগীয়া হৈছিল। ভাৰত চৰকাৰে বিত্ত আয়োগ গঠন নোহোৱালৈকে এই বিষয়টো সমাধানৰ বাবে দেশমুখক নিযুক্তি দিছিল। ১৯৫০ চনত কাৰ্যকৰী হোৱা দেশমুখ বঁটাটোৱে ৰাজহ বিভাজনৰ সিদ্ধান্ত লোৱাত জনসংখ্যাৰ কাৰক হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু বিভিন্ন ৰাজ্যৰ বাবে সাহায্যৰ বাবে অনুদানৰ পৰামৰ্শ দিছিল আৰু ১৯৫২ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে বলবৎ আছিল

কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী

১৯৫০ চনত কেবিনেটৰ প্ৰস্তাৱৰদ্বাৰা গঠিত পৰিকল্পনা আয়োগৰ পাঁচজন সদস্যৰ ভিতৰত দেশমুখ অন্যতম আছিল। পৰিকল্পনা আয়োগলৈ কিছুমান ক্ষমতা হস্তান্তৰ কৰাৰ প্ৰতিবাদত জন মাথায়ে পদত্যাগ কৰাৰ পাছত ১৯৫০ চনত তেওঁ কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী হয়। বিত্তমন্ত্ৰী হিচাপে দেশমুখ পৰিকল্পনা আয়োগৰ সদস্য হৈয়েই থাকিল। উত্তৰাধিকাৰীসকলক বিত্তমন্ত্ৰী হিচাপেও নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ ফলত বিত্তমন্ত্ৰীজন আয়োগৰ পদমৰ্যাদাৰ সদস্য হোৱাৰ পৰম্পৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। দেশমুখৰ বিত্তমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যকাল প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ লগত সংগতি ৰাখিছিল। তেওঁ পৰিকল্পিত বিনিয়োগ সৃষ্টিৰ বাবে ঘাটি বিত্তীয় সাহায্যক এটা মূল আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল, কিন্তু এই সময়ছোৱাত মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু ৰাজহৰ ঘাটি ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হৈ পৰিছিল।[39] দেশমুখ অৰ্থনীতিবিদৰ এটা পেনেলৰ অধ্যক্ষও আছিল যিয়ে মূলধন নিবিড় উন্নয়ন আৰ্হিৰ সৈতে প্ৰস্তাৱিত দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁ ঘাটিৰ বিত্তীয় সাহায্যৰ ফলত হোৱা নিবনুৱা সমস্যা আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি হ্ৰাস কৰাত গাঁও আৰু কুটিৰ উদ্যোগৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা কল্পনা কৰিছিল আৰু কংগ্ৰেছৰ কাৰ্য্যকৰী সমিতিৰপৰা অনুমোদন জনোৱাৰ খচৰা পৰিকল্পনা লাভ কৰিছিল।

দেশমুখৰ ১৯৫১-৫২ চনৰ প্ৰথম বাজেটত সামগ্ৰিকভাৱে কৰ বৃদ্ধিৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল। পিছৰ বছৰত তেওঁ ১৯৫২-৫৩ চনৰ বাবে অন্তৱৰ্তীকালীন বাজেট আৰু ভাৰতৰ প্ৰথম নিৰ্বাচিত সংসদত সম্পূৰ্ণ বাজেট দাখিল কৰে, যাৰ বাবে তেওঁ বম্বে ৰাজ্যৰ কোলাবা সমষ্টিৰপৰা নিৰ্বাচিত হয় ১৯৫২ চনত দেশমুখে পল এপলবিক ভাৰতীয় প্ৰশাসনৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায় আৰু এপলবিৰ প্ৰতিৱেদনৰ ফলত ভাৰত চৰকাৰত ‘অৰ্গেনাইজেচন এণ্ড মেনেজমেণ্ট অৰ্গেনাইজেচন’ আৰু ‘ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ পাব্লিক এডমিনিষ্ট্ৰেচন’ প্ৰতিষ্ঠা হয়, যাৰ পিছত দেশমুখ উপ-সভাপতি আৰু অধ্যক্ষ হয়।

পিছৰ কৰ্মজীৱন

কেবিনেটৰপৰা পদত্যাগ কৰাৰ কিছুসময়ৰ পাছতে দেশমুখে ১৯৫৬ চনত ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে আৰু ১৯৬১ চনলৈকে এই পদত অধিষ্ঠিত হয় আয়োগ বিধিগত সংস্থা হোৱাৰ পিছত আয়োগটোৰ প্ৰথম অধ্যক্ষ দেশমুখে তেওঁৰ কাৰ্যকালত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালসমূহৰ উন্নয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। সাধাৰণ জনতা আৰু পুথিভঁৰালসমূহৰ বাবে মধ্যমীয়া মূল্যৰ কিতাপ উপলব্ধ কৰাৰ লক্ষ্যৰে ১৯৫৭ চনত উদ্বোধন কৰা নেশ্যনেল বুক ট্ৰাষ্টৰ প্ৰতিষ্থাপক অধ্যক্ষও আছিল। ১৯৬২ - ১৯৬৭ চনলৈকে দেশমুখে দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দশম উপাচাৰ্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। তেওঁ ফৰ্ড ফাউণ্ডেশ্যনক ১০ লাখ মাৰ্কিন ডলাৰৰ অনুদানৰ জৰিয়তে দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয় পুথিভঁৰালৰ উন্নীতকৰণৰ জৰীপ আৰু বিত্তীয় সাহায্যৰ বাবে আমন্ত্ৰণ জনায়

দেশমুখে ১৯৬৯ চনৰ ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনত স্বতন্ত্ৰ পাৰ্টি আৰু জনসংঘৰ প্ৰাৰ্থী হিচাপে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিছিল আৰু তৃতীয় সৰ্বাধিকসংখ্যক প্ৰথম পছন্দৰ ভোট লাভ কৰিছিল।

ব্যক্তিগত জীৱন

দেশমুখে ১৯২০ চনত ৰ'জিনা আৰ্থাৰ উইলকক্সৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয় আৰু তেওঁৰ সৈতে প্ৰিমৰ'জ নামৰ এগৰাকী কন্যা সন্তান জন্ম হয়। ১৯৪৯ চনত ৰোজিনাৰ মৃত্যুৰ পাছত দেশমুখে ১৯৫৩ চনত দুৰ্গবাইক বিয়া কৰায় আৰু ১৯৮১ চনত তেওঁৰ মৃত্যুৰ আগলৈকে তেওঁলোকৰ বিবাহ হয়। চিন্তামান আৰু মই ১৯৮০ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ স্মৃতিগ্ৰন্থ।

১৯৭৪ চনত তেওঁৰ আত্মজীৱনী দ্য কোৰ্চ অৱ মাই লাইফ প্ৰকাশ কৰে।

১৯৮২ চনৰ ২ অক্টোবৰত হায়দৰাবাদত দেশমুখৰ মৃত্যু হয়

বঁটাসমূহ

১৯৩৭ চনত দেশমুখক ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্ডাৰৰ কম্পেনিয়ন নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু ১৯৪৪ চনত নাইটৰ পদবী প্ৰদান কৰা হয়।

১৯৫৭ চনত কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ে তেওঁক সন্মানীয় বিজ্ঞান ডক্টৰেট আৰু ১৯৫৯ চনত পাঞ্জাৱ বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা সন্মানীয় সাহিত্য ডক্টৰেট সন্মান প্ৰদান কৰে।

১৯৫৯ চনত দেশমুখ বিশিষ্ট চৰকাৰী সেৱাৰ বাবে ৰমন মেগছেছে বঁটাৰ সহ-প্ৰাপক (ফিলিপাইনছৰ জোচে এগুইলাৰৰ সৈতে)। দেশমুখৰ আলমা মেটাৰ কেম্ব্ৰিজৰ জিছুছ কলেজে ভাৰতীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্ত আৰু প্ৰশাসনৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ বিশিষ্ট অৱদানৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে ১৯৫২ চনত তেওঁক সন্মানীয় ফেলো হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে।

১৯৭৫ চনত ছাৰ চিন্তামন আৰু দুৰ্গবাই দেশমুখক পদ্মবিভূষণ বঁটা প্ৰদান কৰা হয়

উত্তৰাধিকাৰ

ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে ১৯৮৪ চনৰপৰা প্ৰতি বছৰে 'চিন্তামান দেশমুখ সোঁৱৰণী বক্তৃতা' নামৰ বক্তৃতা শৃংখলাৰ আয়োজন কৰি আহিছে। ৬৬ নেচনেল কাউন্সিল অৱ এপ্লাইড ইকনমিক ৰিচাৰ্চেও আয়োজন কৰি আহিছে চি.ডি. ২০১৩ চনৰপৰা প্ৰতি বছৰে দেশমুখ সোঁৱৰণী বক্তৃতা।

থানে পৌৰ নিগমে ১৯৮৭ চনত চিন্তামনৰাও দেশমুখ ইনষ্টিটিউট ফৰ এডমিনিষ্ট্ৰেটিভ কেৰিয়াৰ স্থাপন কৰে, যাতে যুৱক-যুৱতীসকলক অসামৰিক সেৱাত প্ৰৱেশৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হয়। বেলগাঁও চহৰৰ তিলাকৱাড়ী অঞ্চলৰ এটা পথৰ নাম ‘চি. ডি দেশমুখ ৰোড'। নতুন দিল্লীৰ ভাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কেন্দ্ৰত দেশমুখৰ নামেৰে এটা প্ৰেক্ষাগৃহ আছে।

২০০৪ চনত তেওঁৰ সন্মানত এটা স্মৃতিচাৰণ ডাক টিকট মুকলি কৰা হয়।

ৰাষ্ট্ৰীয় বীমা একাডেমীয়ে বিগত ২২ বছৰৰপৰা "চিডি দেশমুখ সোঁৱৰণী আলোচনা-চক্ৰ" নামৰ বাৰ্ষিক আলোচনা-চক্ৰৰ আয়োজন কৰে।

References

শ্ৰেণী:অৰ্থনীতিবিদ
শ্ৰেণী:ৰাজনীতিবিদ
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি
শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি