সৰস্বতী পূজা

সৰস্বতী পূজা (বসন্ত পঞ্চমী) জ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ দেৱী সৰস্বতীৰ বন্দনা কৰিবৰ কাৰণে অনুষ্ঠিত কৰা এটা ধৰ্মীয় উৎসৱ। প্ৰতি বছৰে মাঘ মাহৰ শুক্লা পঞ্চমী তিথিত এই পূজা পতা হয়। সেইবাবে ইয়াক শ্ৰীপঞ্চমী পূজা বা বসন্ত পঞ্চমী পূজা বুলিও কয়। এই পূজা বিশেষকৈ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত অনুষ্ঠিত কৰা হয়।

দিনটীয়াকৈ পতা এই উৎসৱৰ আগবেলা পূজা অথবা নাম প্ৰসঙ্গই প্ৰাধান্য লাভ কৰে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে সুন্দৰকৈ সাজপাৰ পিন্ধি তাত অংশগ্ৰহণ কৰে। পুষ্পাঞ্জলি নিদিয়ালৈকে সাধাৰণতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল উপবাসে থাকে। পূজা অথবা নাম প্ৰসঙ্গ শেষ হোৱাৰ পাছত মাহ-প্ৰসাদ বিলোৱা হয়। তাৰপাছতে অতিথিসকলক চাহ, লুচি আদিৰে আপ্যায়ন কৰা হয়। ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু শিক্ষকসকলে একেলগে প্ৰীতিভোজন কৰে। ৰাতিলৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নাটক, ভাওনা, বিচিত্ৰানুষ্ঠান, সঙ্গীতানুষ্ঠান আদিৰ ব্যৱস্থা কৰে। ইয়াৰ যোগেদি তেওঁলোকৰ সুকুমাৰ কলা বিকাশৰ সুবিধা হয়। পাছদিনা দেৱী বিসৰ্জনৰ দিন। দেৱীক ধূপধূনাৰে পূজা কৰি তেওঁৰ মূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰে আৰু দেৱীৰ নামত বিভিন্ন ধ্বনি, গীত-মাতেৰে পূজাৰ সামৰণি মাৰে।

উদ্‌যাপন

বসন্ত পঞ্চমীত বহুতো পৰিয়ালে এই দিনটোত তেওঁলোকৰ নৱজাতক আৰু সৰু ল’ৰা-ছোৱালীৰ সৈতে বহি তেওঁলোকৰ আঙুলিৰে প্ৰথমবাৰলৈ শব্দ লিখাবলৈ চেষ্টা কৰে আৰু কিছুমানে একেলগে অধ্যয়ন বা সংগীত সাধনা কৰি উদ্‌যাপন কৰে। বসন্ত পঞ্চমীৰ আগদিনা সৰস্বতীৰ মন্দিৰবোৰ বিভিন্ন খাদ্যৰে ভৰি পৰে আৰু পিছদিনা ৰাতিপুৱা পৰম্পৰাগত ভোজত তেওঁৰ উপাশকসকলৰ মাজত এইসমূহ বিতৰণ কৰা হয়।

নামকৰণ আৰু তাৰিখ

বসন্ত পঞ্চমী প্ৰতি বছৰে হিন্দু সৌৰ কেলেণ্ডাৰৰ মাঘ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ পঞ্চমী তিথিত পালন কৰা হয়, যি সাধাৰণতে জানুৱাৰীৰ শেহৰ ফালে বা ফেব্ৰুৱাৰী মাহত পৰে। বসন্তক "সকলো ঋতুৰ ৰজা" বুলি জনা যায়, গতিকে উৎসৱটো ইয়াৰ চল্লিশ দিন আগতেই আৰম্ভ হয়। উত্তৰ ভাৰতত ই সাধাৰণতে শীতকালৰ দৰে আৰু ভাৰতৰ মধ্য আৰু পশ্চিম অংশত বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনা অধিক বসন্তৰ দৰে হয়, যাৰ ফলত বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনটোৰ ৪০ দিনৰ পিছত বসন্ত প্ৰকৃততে পূৰ্ণতা পোৱা ধাৰণাটোক বিশ্বাসযোগ্যতা প্ৰদান কৰে। বিশেষকৈ ভাৰত আৰু নেপালৰ হিন্দুসকলে এই উৎসৱ পালন কৰে। দক্ষিণৰ ৰাজ্যসমূহত এই দিনক শ্ৰীপঞ্চমী বুলি কোৱা হয়।

হিন্দু ধৰ্ম

সৰস্বতী পূজা

বসন্ত পঞ্চমী হিন্দুসকলৰ এক উৎসৱ, য’ৰ পৰা বসন্ত উদ্‌যাপন প্ৰস্তুতিৰ আৰম্ভণি হয়। আঞ্চলিক বিভিন্নতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি মানুহে বিভিন্ন ধৰণে উদ্‌যাপন কৰে। বসন্ত পঞ্চমীৰ পৰাই চল্লিশ দিনৰ পাছত হোৱা হোলিকা আৰু হোলীৰ প্ৰস্তুতি আৰম্ভ হয়। বহুতৰে বাবে বসন্ত পঞ্চমী হৈছে তেওঁলোকৰ জ্ঞান, ভাষা, সংগীত আৰু সকলো কলাৰ দেৱী সৰস্বতী দেৱীৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত উৎসৱ। বাংলা হিন্দুসকলৰ মাজত ইয়াক বিকল্পভাৱে "হাতে-খড়ী" বুলি জনা যায়।

অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ দৰে দক্ষিণৰ ৰাজ্যসমূহত একেদিনাই শ্ৰীপঞ্চমী বুলি কোৱা হয়, ইয়াত "শ্ৰী" অংশই তেওঁক এক দেৱীৰ আন এটা ভাল দিশ বুলি উল্লেখ কৰে। কৃষ্ণৰ পুত্ৰ প্ৰদ্যুম্নই পুনৰ জন্ম হোৱা কামদেৱ। কামদেৱৰ আন এটা নাম মদন। এইবাবে বসন্ত পঞ্চমীক "মদন পঞ্চমী" বুলিও জনা যায়। প্ৰদ্যুম্ন ৰুক্মিণী আৰু কৃষ্ণৰ পুত্ৰ। তেওঁ পৃথিৱীৰ (আৰু ইয়াৰ মানুহৰ) আৱেগক জাগ্ৰত কৰে আৰু এইদৰে পৃথিৱীখন নতুনকৈ বিকশিত হৈ উঠে। শিৱক যোগ ধ্যান-ধাৰণাৰ পৰা জগাই তুলিবলৈ দ্ৰষ্টা (ঋষি)সকলে কামদেৱৰ কাষ চাপিছিল সেইদিনা বুলিও স্মৰণ কৰা হয়। শিৱক স্বামী হিচাপে পাবলৈ তপস্যা কৰি থকা পাৰ্বতীৰ সমৰ্থনত আৰু শিৱক ধ্যানৰ পৰা লৌকিক কামনালৈ ঘূৰাই অনাৰ বাবে কামদেৱৰ সহায় বিচৰা হয়। কামে মান্তি হয় আৰু পাৰ্বতীৰ প্ৰতি মনোযোগ দিবলৈ শিৱৰ ধ্যান ভংগ কৰিবলৈ তেওঁৰ স্বৰ্গীয় কুঁহিয়াৰেৰে নিৰ্মিত ধনুৰ পৰা ফুল আৰু মৌমাখিৰে নিৰ্মিত কাঁড় মাৰে। ভগৱান শিৱ নিজৰ ধ্যানৰ পৰা জাগ্ৰত হয়। তেওঁৰ তৃতীয় চকুটো মেলিয়েই কামদেৱৰ ফালে অগ্নিদৃষ্টি নিক্ষেপ কৰে। সেই দৃষ্টিত কামৰ দেৱতা কামদেৱ জ্বলি ছাই হৈ যায়। এই পৰ্বক হিন্দুসকলে বসন্ত পঞ্চমী হিচাপে উদ্‌যাপন কৰে। ইয়াৰ প্ৰতীক হিন্দু দেৱতা কামদেৱ তেওঁৰ পত্নী ৰতিৰ।

পৰম্পৰাগতভাৱে মহাৰাষ্ট্ৰ, মধ্যপ্ৰদেশ, ছত্তীসগড় আৰু উত্তৰ প্ৰদেশত ৰাতিপুৱা গা ধুই শিৱ আৰু পাৰ্বতীক পূজা কৰে। আমৰ ফুল আৰু ঘেঁহুৰ কাণৰ প্ৰসাদ পৰম্পৰাগতভাৱে কৰা হয়।

দেও মন্দিৰ: সূৰ্য্য ভগৱান

বিহাৰৰ ঔৰংগাবাদ জিলাৰ দেও-সূৰ্য্য মন্দিৰ নামেৰে পৰিচিত সূৰ্য্য দেৱতাৰ মন্দিৰটো বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। এই দিৱসটো প্ৰয়াগৰাজৰ ৰজা আইলাৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠা আৰু সূৰ্য্য-দেউ দেৱতাৰ জন্মদিনৰ স্মৃতিত উদ্‌যাপন কৰা হয়। প্ৰতিমূৰ্তিবোৰ ধুই তাৰ ওপৰত থকা পুৰণি ৰঙা কাপোৰৰ ঠাইত বসন্ত পঞ্চমীত নতুন কাপোৰ পিন্ধাই দিয়া হয়। ভক্তসকলে গান গায়, নৃত্য কৰে আৰু বাদ্যযন্ত্ৰ বজায়।

অন্যান্য

মানুহে হালধীয়া বা বগা কাপোৰ পিন্ধি, মিঠা ব্যঞ্জন খাই আৰু ঘৰত হালধীয়া ফুল সজাই দিনটো পালন কৰে। ৰাজস্থানত মানুহে যূথিকাৰ মালা পিন্ধা প্ৰথা। মহাৰাষ্ট্ৰত নৱ-বিবাহিত দম্পতীয়ে বিয়াৰ পিছত প্ৰথম বসন্ত পঞ্চমীত হালধীয়া ৰঙৰ পোছাক পিন্ধি মন্দিৰলৈ গৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। পঞ্জাৱ অঞ্চলত হিন্দুসকলে হালধীয়া পাগুৰি বা শিৰস্ত্ৰাণ পৰিধান কৰে। উত্তৰাখণ্ডত সৰস্বতী পূজাৰ উপৰিও মানুহে শিৱ-পাৰ্বতীক পৃথিৱী মাতৃ হিচাপে আৰু শস্য বা কৃষিৰ দেৱতা হিচাপে পূজা কৰে। মানুহে হালধীয়া খাদ্য খায় আৰু হালধীয়া বস্ত্ৰ পিন্ধে। ইয়াৰ উপৰিও ই স্কুলৰ সামগ্ৰীৰ বজাৰ কৰা আৰু আনুষংগিক উপহাৰ দিয়াৰ এটা উল্লেখযোগ্য বতৰ।

শিখ সমাজত

নামধাৰী শিখসকলে ঐতিহাসিকভাৱে বসন্তৰ আৰম্ভণিৰ বাবে বসন্ত পঞ্চমী পালন কৰি আহিছে। আন শিখসকলে ইয়াক বসন্তৰ উৎসৱ হিচাপে গণ্য কৰে আৰু পথাৰত উজ্জ্বল হালধীয়া সৰিয়হৰ ফুলৰ অনুকৰণ কৰি হালধীয়া ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধি আনন্দৰে উদ্‌যাপন কৰে।

শিখ সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মহাৰাজ ৰঞ্জিত সিঙে গুৰদ্বাৰাত বসন্ত পঞ্চমীক সামাজিক অনুষ্ঠান হিচাপে উদ্‌যাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। ১৮২৫ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁ অমৃতসৰৰ হৰমন্দিৰ চাহাব গুৰদ্বাৰাক খাদ্য বিতৰণৰ বাবে ২০০০ টকা দিছিল। তেওঁ বাৰ্ষিক বসন্ত মেলা অনুষ্ঠিত কৰিছিল আৰু মেলাসমূহৰ নিয়মীয়া বৈশিষ্ট্য হিচাপে চিলা উৰণৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। মহাৰাজ ৰঞ্জিত সিং আৰু তেওঁৰ ৰাণী মৰানে বসন্ত পঞ্চমীত হালধীয়া ৰঙৰ সাজ-পোছাক পিন্ধি চিলা উৰুৱাইছিল। মহাৰাজ ৰঞ্জিত সিঙেও বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনা লাহোৰত দৰবাৰ বা আদালত অনুষ্ঠিত কৰিছিল, যিটো দহ দিনলৈকে চলিছিল। তেতিয়া সৈন্যই হালধীয়া কাপোৰ পিন্ধি নিজৰ সামৰিক শক্তি প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

মালৱা অঞ্চলত বসন্ত পঞ্চমী উৎসৱ হালধীয়া পোছাক পৰিধান আৰু ঘূৰি উৰুৱাই পালন কৰা হয়। কাপুৰথালা আৰু হোছিয়াৰপুৰত বসন্ত পঞ্চমী মেলা অনুষ্ঠিত হয়। হালধীয়া কাপোৰ, পাগুৰি বা আনুষংগিক সামগ্ৰী পিন্ধি মানুহে মেলাত উপস্থিত থাকে। ইছলামক অপমান কৰাৰ মিছা অভিযোগত মুছলমান শাসক খান জাকাৰিয়া খানে গ্ৰেপ্তাৰ কৰা বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনা শিশু হকীকাত ৰায়ৰ শ্বহীদ হোৱাৰ কথাও শিখসকলে মনত পেলায়। ৰায়ক ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ বা মৃত্যুৰ বাছনি দিয়া হৈছিল আৰু ধৰ্মান্তৰকৰণ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ পিছত ১৭৪১ চনৰ বাসন্ত পঞ্চমিত পাকিস্তানৰ লাহোৰত মৃত্যুদণ্ড দিয়া হৈছিল।

নিহাংসকলে বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনা পাটিয়ালালৈ যায় আৰু বৈশাখ মাহত (কেৱল বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনত নহয়) গোলাপী আৰু হালধীয়া ৰঙৰ সাজ-পোছাক পৰিধান কৰে।

পাকিস্তানত

লাহোৰত যোৱা শতিকাজুৰি চিলা উৰুওৱা প্ৰথা চলি আহিছে। পাকিস্তানৰ সৃষ্টিৰ পিছত ই এক অতি প্ৰতিযোগিতামূলক খেললৈ পৰিৱৰ্তন হয়, যিটো কেৱল "বসন্ত"তে সীমাবদ্ধ নহয়। আঞ্চলিক দল, প্ৰতিযোগিতা, ট্ৰফী আদিও আছে। কাইট এণ্ড ষ্ট্ৰিং মে’কিং সমগ্ৰ মধ্য পঞ্জাৱত হাজাৰ হাজাৰ লোকক জীৱিকা প্ৰদান কৰা এটা উদ্যোগ।

ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ ভাগ-বতৰা কৰা ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি লাহোৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা পাঞ্জাবী মুছলমানসকলেও বসন্ত ঋতুত ঘৰৰ ছাদৰ পৰা পাকিস্তানত চিলা উৰণক খেল হিচাপে উদ্‌যাপন কৰে। ২০০৫ চনত লাহোৰে ঘোষণা কৰে যে, লাহোৰৰ বাহিৰৰ এখন অৰণ্যত বসন্ত পঞ্চমী উদ্‌যাপন কৰিব পৰা যাব। ২০১৭ চনত বসন্ত পঞ্চমীৰ নিষেধাজ্ঞা চমুকৈ প্ৰত্যাহাৰ কৰি পুনৰ আৰোপ কৰা হয়।

চুফী মুছলিম বসন্ত

লোচন সিং বক্সীৰ মতে, বসন্ত পঞ্চমী হৈছে দ্বাদশ শতিকাত দিল্লীৰ নিজামুদ্দিন আউলিয়াৰ মুছলমান চুফী সন্ত দৰগাহৰ সমাধিৰ বাবে দ্বাদশ শতিকাত গ্ৰহণ কৰা হিন্দু উৎসৱ আৰু তেতিয়াৰ পৰাই চিষ্টি ক্ৰমে পালন কৰি আহিছে। স্থানীয় চুফী পৰম্পৰা অনুসৰি কবি আমিৰ খশ্ৰুৱে হিন্দু মহিলাসকলে বসন্তৰ এটা মন্দিৰলৈ হালধীয়া ফুল কঢ়িয়াই অনা দেখিছিল আৰু তেওঁলোকক হালধীয়া কাপোৰ পিন্ধিছিল, আৰু তেওঁ নিজামুদ্দিন আউলিয়াক কিছু সুখী কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰিছিল কাৰণ তেওঁৰ ভতিজাৰ কিছুদিন আগতে মৃত্যু হৈছিল আৰু তেওঁ আছিল শোকৰ পৰা সুস্থ নোহোৱাৰ বাবে চুফী ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ চিষ্টি ধাৰা অব্যাহত আছে।

বিতৰ্ক

বসন্ত পঞ্চমী ভোজশালা (ধৰ, মধ্যপ্ৰদেশ)ৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানত প্ৰাচীন সৰস্বতী মন্দিৰ (স্থানীয়ভাৱে বাঘদেৱী বুলি কোৱা হয়)ৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ভোজশালাৰ স্থানত পিছৰ যুগৰ কমল-মৌলা মছজিদ আছে, যিটো মুছলমানসকলে জুমাৰ নামাজৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে। ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে বাৰ্ষিক নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰিছে, যেতিয়া শুকুৰবাৰৰ দিনত বসন্ত পঞ্চমী উৎসৱ পৰে, সময়ৰ কথা ঘোষণা কৰিছে যে, বসন্ত পঞ্চমীৰ দিনা ভোজশালাত হিন্দুসকলে কেতিয়া পূজা কৰিব পাৰে আৰু মুছলমানে কেতিয়া কৰিব পাৰে। কিন্তু বিগত বছৰবোৰত পূৰ্বে নিৰ্ধাৰিত মুছলমান সম্প্ৰদায়ে চৌহদ খালী কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ ফলত ১৯৮০ আৰু ১৯৯০ চনৰ দৰে দাঙ্গা আৰু বিশৃংখলতাৰ সৃষ্টি হয়।

তথ্য সংগ্ৰহ

বাহ্যিক সংযোগ

সৰস্বতী পূজাৰ উৎসৱ কেনেকৈ পালন কৰা হয়
শ্ৰেণী:হিন্দুধৰ্মৰ উৎসৱসমূহ
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ উৎসৱসমূহ
শ্ৰেণী:বাংলাদেশৰ উৎসৱ