বাংলাদেশ উচ্চতম ন্যায়ালয়

বাংলাদেশ উচ্চতম ন্যায়ালয় হৈছে বাংলাদেশৰ সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়। ইয়াক উচ্চ ন্যায়ালয় বিভাগ আৰু আপীল বিভাগেৰে, আৰু ১৯৭২ চনত গ্ৰহণ কৰা বাংলাদেশৰ সংবিধানৰ ষষ্ঠ খণ্ড প্ৰথম অধ্যায় (৯৪ নং অনুচ্ছেদ)ৰ দ্বাৰা সৃষ্টি কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও ইয়াত বাংলাদেশৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ, আপীল বিভাগৰ ন্যায়াধীশ, আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ সংমণ্ডল ন্যায়াধীশৰ কাৰ্যালয় সন্নিবিষ্ট আছে। ২০২৩ চনৰ আগষ্ট মাহলৈকে আপীল বিভাগত ৭জন ন্যায়াধীশ আৰু উচ্চ ন্যায়ালয় বিভাগত ৮৯জন ন্যায়াধীশ (৭৮জন স্থায়ী আৰু ১১জন অতিৰিক্ত) আছে।

গঠন

বাংলাদেশৰ উচ্চতম ন্যায়ালয় দুটা ভাগত বিভক্ত: আপীল বিভাগ আৰু উচ্চ ন্যায়ালয় বিভাগ। উচ্চ ন্যায়ালয় বিভাগে নিম্ন আদালত আৰু ন্যায়াধিকৰণৰ পৰা আপীলৰ শুনানি গ্ৰহণ কৰে; ইয়াৰ উপৰিও কিছুমান সীমিত গোচৰত মূল অধিকাৰ আছে, বাংলাদেশৰ সংবিধানৰ ১০১ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত যেনে ৰিট আবেদন, কোম্পানী আৰু এডমিৰালটি বিষয়ত। বাংলাদেশৰ সংবিধানৰ ১০৩ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত উচ্চ ন্যায়ালয় সংমণ্ডলৰ পৰা আপীল শুনানিৰ অধিকাৰ আপীল বিভাগৰ আছে। উচ্চতম ন্যায়ালয় কাৰ্যবাহী শাখাৰ পৰা স্বাধীন, আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে বিতৰ্কিত গোচৰত চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে ৰায় দিবলৈ সক্ষম।

বাংলাদেশৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ অন্যান্য ন্যায়াধীশসকলক বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ সৈতে পূৰ্ব বাধ্যতামূলক আলোচনা কৰি নিযুক্তি দিয়ে। উচ্চ ন্যায়ালয় সংমণ্ডলৰ ন্যায়াধীশৰ আসনৰ প্ৰৱেশ কেন্দ্ৰ হ’ল উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ অধিবক্তা সংস্থাৰ প্ৰেকটিছিং অধিবক্তাৰ পৰা আৰু সংবিধানৰ ৯৮ নং অনুচ্ছেদৰ বিধানৰ অধীনত ন্যায়িক সেৱাৰ পৰা নিযুক্তি দিয়া অতিৰিক্ত ন্যায়াধীশৰ পদ দুবছৰ। বৰ্তমান এনে নিযুক্তিৰ অনুপাত ৮০%–২০%। এই সময়সীমা সফলতাৰে সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত আৰু মুখ্য ন্যায়াধীশৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি সংবিধানৰ ৯৫ নং অনুচ্ছেদৰ বিধান অনুসৰি বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে স্থায়ীভাৱে এজন অতিৰিক্ত ন্যায়াধীশ নিযুক্তি দিয়ে। আপীল বিভাগৰ ন্যায়াধীশসকলকো একেটা ব্যৱস্থাৰ অধীনত বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে। সংবিধানৰ ১৪৮ নং অনুচ্ছেদৰ বিধান অনুসৰি নিযুক্তিপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিয়ে শপত গ্ৰহণ কৰাৰ তাৰিখৰ পৰা আৰু তাৰ পৰাই এনে সকলো নিযুক্তি কাৰ্যকৰী হয়। বাংলাদেশৰ বৰ্তমানৰ আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্বেখ হাছিনাই পৰামৰ্শ দিছিল যে ন্যায়াধীশসকলে নিজৰ ৰায়দান বাংলা ভাষাত দিব লাগে যাতে প্ৰতিজন বাংলাদেশীয়ে পঢ়িব পাৰে, আৰু পিছলৈ প্ৰয়োজন হ’লে ৰায়দানসমূহ ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰিব পৰা যায়। বাংলাদেশৰ প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ মহম্মদ হাবিবুৰ ৰহমানে উল্লেখ কৰে যে যদি ন্যায় এক গুণ আৰু জনসাধাৰণৰ সেৱা হয়, তেন্তে বাংলা ভাষাত ৰায় দিয়া উচিত।

ন্যায়াধীশসকল

আপীল বিভাগত থকা ন্যায়াধীশ

{| class="wikitable"
- valign="top"
! নাম
! আপীল বিভাগত নিযুক্তিৰ তাৰিখ
! উচ্চ ন্যায়ালয় সংমণ্ডলত অতিৰিক্ত ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তি পোৱা তাৰিখ
! বাধ্যতামূলক অৱসৰ
! উচ্চ ন্যায়ালয় সংমণ্ডলত সভাপতি নিযুক্তি
! উচ্চ ন্যায়ালয় সংমণ্ডলত নিযুক্তিৰ সময়ত প্ৰধানমন্ত্ৰী
! ন্যায়াধীশ হিচাপে নিযুক্তিৰ পূৰ্বে ন্যায়িক পদ
! আইন বিদ্যালয়
- valign="top"
মুখ্য ন্যায়াধীশ হাছান ফ’জ ছিদ্দিক
৩১ মাৰ্চ ২০২৩
২২ ফেব্ৰুৱাৰী ২০০১
২৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৩
শ্বাহাবুদ্দিন আহমেদ
শেখ হাছিনা (আওৱামী লীগ)
বাংলাদেশৰ অতিৰিক্ত এটৰ্নী জেনেৰেল
চট্টগ্ৰাম বিশ্ববিদ্যালয়

- valign="top"
ন্যায়াধীশ ওবাইদুল হাছান
৩ ছেপ্টেম্বৰ ২০২০
৩০ জুন ২০০৯
১০ জানুৱাৰী ২০২৬
জিল্লুৰ ৰহমান
শেখ হাছিনা (আওৱামী লীগ)
উচ্চতম ন্যায়ালয়ত অধিবক্তা
ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়
-
ন্যায়াধীশ বৰহানুদ্দিন
৯ জানুৱাৰী ২০২২
১৬ নভেম্বৰ ২০০৮
২৭ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২৪
ইয়াজুদ্দিন আহমেদ
ফকুৰউদ্দিন আহমেদ
উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ অধিবক্তা
চট্টগ্ৰাম বিশ্ববিদ্যালয়
-
ন্যায়াধীশ এম ইনায়েতুৰ ৰহিম
ন্যায়াধীশ মোঃ খাছৰুজ্জামান
ন্যায়াধীশ ফৰিদ আহমেদ
ন্যায়াধীশ মোঃ নজৰুল ইছলাম তালুকদাৰ
ন্যায়াধীশ এম আক্ৰম হোছেইন চৌধুৰী
ন্যায়াধীশ এম আশ্ৰাফুল কমল
ন্যায়াধীশ কে এম কামৰুল কাদেৰ
ন্যায়াধীশ মজিবুৰ ৰহমান মিয়া
ন্যায়াধীশ মস্তফা জামান ইছলাম
ন্যায়াধীশ মুহাম্মাদ উল্লাহ
ন্যায়াধীশ মুহাম্মাদ খুৰশ্বিদ আলম সৰকাৰ
ন্যায়াধীশ শ্বাহিদুল কৰিম
ন্যায়াধীশ মুহাম্মাদ জাহাংগীৰ হোছেইন
ন্যায়াধীশ আবু তাহেৰ মুহাম্মাদ ছাইফুৰ ৰহমান
ন্যায়াধীশ আশীষ ৰঞ্জন দাস
ন্যায়াধীশ মাহমুদুল হক
ন্যায়াধীশ বদৰুজ্জামান বাদল
ন্যায়াধীশ জাফৰ আহমেদ
ন্যায়াধীশ কাজী মোঃ ইজাৰুল হক আকণ্ড
ন্যায়াধীশ মোঃ শ্বাহিনুৰ ইছলাম
মেডাম ন্যায়াধীশ কাছেফা হুছেইন
ন্যায়াধীশ খিজিৰ আহমেদ চৌধুৰী
ন্যায়াধীশ ৰাজিক-আল-জলিল
ন্যায়াধীশ ভীষ্মদেৱ চক্ৰৱৰ্তী
ন্যায়াধীশ মোঃ ইকবল কবীৰ
ন্যায়াধীশ মোঃ চেলিম
ন্যায়াধীশ মোঃ শ্বোহ্ৰৱাৰ্ডি
ন্যায়াধীশ মোঃ আবু আহমেদ জামাদাৰ
ন্যায়াধীশ এ এছ এম আব্দুল মবিন
ন্যায়াধীশ এম ডি মোস্তাফিজুৰ ৰহমান
মেডাম ন্যায়াধীশ ফাতেমা নজিব
ন্যায়াধীশ মোঃ কামৰুল হোছেইন মোল্লা
ন্যায়াধীশ এছ এম কুদ্দুছ জামান
ন্যায়াধীশ মোঃ আতোৱাৰ ৰহমান
ন্যায়াধীশ খিজিৰ হায়াত
ন্যায়াধীশ শশংকা শেখৰ সৰকাৰ
ন্যায়াধীশ মুহাম্মাদ আলী
ন্যায়াধীশ মোহি উদ্দিন ছামিম
ন্যায়াধীশ মোঃ ৰিয়াজ উদ্দিন খান
ন্যায়াধীশ মুহাম্মাদ খাইৰুল আলম
ন্যায়াধীশ এছ এম মনিৰুজ্জামান
ন্যায়াধীশ আহমেদ সোহেল
ন্যায়াধীশ চৰ্দাৰ মুহাম্মাদ ৰাছেদ জাহাংগীৰ
ন্যায়াধীশ খন্দকাৰ দিলিৰুজ্জামান
ন্যায়াধীশ কে এম হাফিজুল আলম
ন্যায়াধীশ মুহাম্মাদ মাহবুব-উল ইছলাম
ন্যায়াধীশ শ্বাহেদ নুৰুদ্দিন
ন্যায়াধীশ এম ডি জাকিৰ হোছেইন
ন্যায়াধীশ এম ডি আখতাৰুজ্জামান
ন্যায়াধীশ মোঃ মাহমুদ হাছান তালুকদাৰ
ন্যায়াধীশ কাজী ইবাদত হোছেইন
ন্যায়াধীশ কে এম জাহিদ সৰৱাৰ
ন্যায়াধীশ এ কে এম জাহিৰুল হক
মেডাম ন্যায়াধীশ কাজী জিনাত হক

উচ্চ ন্যায়ালয় বিভাগৰ অতিৰিক্ত ন্যায়াধীশ

ন্যায়াধীশ মুহাম্মাদ সৌকাত আলী চৌধুৰী
ন্যায়াধীশ মোঃ আতাবুল্লাহ
ন্যায়াধীশ বিশ্বজিৎ দেৱনাথ
ন্যায়াধীশ মোঃ আমিনুল ইছলাম
ন্যায়াধীশ মোঃ আলী ৰেজা
ন্যায়াধীশ মোঃ বজলুৰ ৰহমান
ন্যায়াধীশ কে এম এমৰুল কায়েশ
ন্যায়াধীশ ফাহমিদা কোৱাডাৰ
ন্যায়াধীশ মোঃ বছিৰ উল্লাহ
ন্যায়াধীশ এছ এম মাছুদ হোছেইন ডলন
ন্যায়াধীশ এ কে এম ৰবিউল হাছান

বাংলাদেশৰ মণিপুৰী বা যিকোনো সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠীৰ পৰা নিযুক্তি পোৱা প্ৰথমজন ন্যায়াধীশ আছিল প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ সুৰন্দ্ৰ কুমাৰ সিনহা। প্ৰাক্তন ন্যায়াধীশ ভবাণী প্ৰসাদ সিনহাও একেটা সম্প্ৰদায়ৰ।

মেডাম ন্যায়াধীশ নাজমুন আৰা চুলতানা আছিল প্ৰথম মহিলা ন্যায়াধীশ, আৰু মেডাম ন্যায়াধীশ কৃষ্ণ দেৱনাথ বাংলাদেশৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা হিন্দু ন্যায়াধীশ। বৰ্তমান উচ্চতম ন্যায়ালয়ত আছে ৭ গৰাকী মহিলা ন্যায়াধীশ।

বিতৰ্ক

২০০৪ চনত ন্যায়াধীশ চৈয়দ শ্বাহিদুৰ ৰহমানক ৰাষ্ট্ৰপতি ইয়াজুদ্দিন আহমেদে দুৰ্নীতিৰ অভিযোগত চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিছিল।

প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ মহম্মদ ফজলুল কৰিমে ১৯৮৮ চনৰ ১৭ নৱেম্বৰত ৰাজশ্বাহী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ জামাত-ই-ইছলামী সমৰ্থক বাংলাদেশৰ ছাত্ৰ আচলামৰ হত্যাকাণ্ডৰ সৈতে জড়িত ন্যায়াধীশ ম জাতীয় সমাজতন্ত্ৰিক দলৰ (জে এছ ডি) নেতা আছিল আৰু ন্যায়াধীশ মহম্মদ খোছৰুজ্জামান ২০০৬ চনৰ ৩০ নৱেম্বৰত আদালত অৱমাননাৰ সৈতে প্ৰকাশ্যভাৱে জড়িত আছিল।

এই ন্যায়াধীশসকলৰ ভিতৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে আপীল বিভাগৰ ন্যায়াধীশ শ্বাহ আবু নায়েম মমিনুৰ ৰহমানে ২০১১ চনৰ ১৮ মে’ত বাংলাদেশৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ হিচাপে ধৰা পৰাৰ বাবে ২০১১ চনৰ ১২ মে’ত চুপাৰচেচনৰ বাবে পদত্যাগ কৰে।

বেলজিয়ামত থকা এজন প্ৰবাসী বাংলাদেশী আইন বিশেষজ্ঞৰ সৈতে স্কাইপত বাৰ্তালাপ কৰাৰ বাবে বিতৰ্কৰ মাজতে ২০১২ চনৰ ১১ ডিচেম্বৰত ন্যায়াধীশ মহম্মদ নিজামুল হকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ন্যায়াধিকৰণ (আইচিটি)-১ৰ অধ্যক্ষ পদৰ পৰা পদত্যাগ কৰে।

বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ ন্যায়াধীশ মিজানুৰ ৰহমান ভূঞাই ১৭ ফেব্ৰুৱাৰীৰ দ্য ডেইলী ইনকিলাবৰ প্ৰতিবেদনৰ প্ৰতিলিপি বিতৰণ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ কথিত অসৎ আচৰণৰ তদন্তৰ বাবে উচ্চতম ন্যায়িক পৰিষদ গঠনৰ নিৰ্দেশ দিয়ে, যাক হত্যা কৰা বুলি অভিহিত (১৫ ফেব্ৰুৱাৰী ২০১৩ তাৰিখে) ২০১৩ শ্বাহবাগৰ প্ৰতিবাদৰ কৰ্মী আৰু ব্লগাৰ বাংলাদেশৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশসকলৰ ভিতৰত আহমেদ ৰাজিব হাইদৰ আছিল এজন মূৰতাদ (পাষণ্ড)।

বাংলাদেশৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ পৰামৰ্শৰ পিছতো ২০১৪ চনৰ ১২ জুনত ন্যায়াধীশ ক বি এম আলতাফ হোছেইনক স্থায়ী ন্যায়াধীশ হিচাপে নিশ্চিত কৰা নহ’ল। গতিকে ৭২ ঘণ্টাৰ ভিতৰত তেওঁক পুনৰ নিযুক্তি দিবলৈ বাংলাদেশ চৰকাৰৰ শীৰ্ষ আমোলাসকলক আইনী জাননী প্ৰদান কৰিছে।

মুখ্য ন্যায়াধীশ সুৰেন্দ্ৰ কুমাৰ সিনহাই ২০১৭ চনৰ ১১ নৱেম্বৰত ছিংগাপুৰৰ পৰা ছুটীত থকাৰ সময়তে পদত্যাগ কৰে, আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ পৰা কানাডালৈ ট্ৰেনজিট কৰি থকাৰ সময়তে। পিছলৈ প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ সুৰেন্দ্ৰ কুমাৰ সিনহাক ধন সৰবৰাহ আৰু অপৰাধমূলক আস্থা ভংগৰ অপৰাধত অনুপস্থিতিত ১১ বছৰৰ কাৰাদণ্ড বিহা হয়।

বাংলাদেশৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ আপীল বিভাগৰ ন্যায়াধীশ প্ৰাক্তন ন্যায়াধীশ এ এইচ এম ছামছুদ্দিন চৌধুৰী মাণিক বহু বিতৰ্কৰ বাবে কুখ্যাতি অৰ্জন কৰিছিল। ২০০৩ চনত তেওঁ যান-বাহন আৰক্ষী বিষয়াসকলক আদালত অৱমাননা কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল যে তেওঁৰ গাড়ীখন পাৰ হৈ যোৱাৰ সময়ত চেলুট নিদিয়াৰ বাবে। বাংলাদেশ আৰক্ষীৰ তদানীন্তন আৰক্ষী মহাপৰিদৰ্শক ছাহুদুল হকে উত্তৰ জাৰি কৰি কয় যে যান-বাহন আৰক্ষীৰ কাকো চেলুট দিয়াৰ কোনো বাধ্যবাধকতা নাই আৰু নিৰাপদ হ’লে সেয়া কৰিব পাৰে। বাংলাদেশ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপীঠে ন্যায়াধীশ এম এ মাটিন আৰু ন্যায়াধীশ চৈয়দ ৰেফাত আহমেদে হকৰ বিৰুদ্ধে আদালত অৱমাননাৰ অভিযোগ জাৰি কৰি আইন অনুসৰি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে তেওঁক মহাপৰিদৰ্শকৰ পদৰ পৰা অপসাৰণ কৰে। বাংলাদেশ চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমা লাভ কৰিছিল যিয়ে হকৰ চাকৰি সুৰক্ষিত কৰিছিল। অধ্যক্ষ, সংসদৰ সদস্যকে ধৰি বিভিন্ন ৰাজনীতিবিদৰ ওপৰত ভিট্ৰ’লিক আক্ৰমণৰ বাবেও তেওঁক সমালোচনা কৰা হৈছিল।

লগতে চাওঁক

কেয়াৰটেকাৰ বাংলাদেশ চৰকাৰ
বাংলাদেশৰ কাৰ্যবাহী দণ্ডাধীশ

তথ্যসমূহ

বাহ্যিক সংযোগ

Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, Bangladesh
Bangladesh Bar Council
Chancery Law Chronicles-First ever Online Database of Bangladesh Laws
Bangladesh Law Digest – BDLD

শ্ৰেণী:বাংলাদেশ