জাক ডেৰিদা

জাক ডেৰিদা (, ১৫ জুলাই ১৯৩০ – ৯ অক্টোবৰ ২০০৪) এজন ফৰাচী আলজেৰিয়ান দাৰ্শনিক। তেওঁ বিনিৰ্মাণ (deconstruction) দৰ্শন গঢ়ি তুলিছিল, তেওঁ তেওঁৰ কেইবাখনো গ্ৰন্থত বিনিৰ্মাণ দৰ্শন ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ফাৰ্ডিনাণ্ড ডি ছ’ছুৰ ভাষাবিজ্ঞান (linguistics) আৰু হাছাৰলিয়ান আৰু হাইডেগাৰিয়ান পৰিঘটনাবিজ্ঞান (phenomenology)ৰ নিবিড় পঠনৰ জৰিয়তে ই বিকশিত হৈছিল। যদিও তেওঁ উত্তৰ-গাঁথনিবাদ ( post-structuralism)ৰপৰা নিজকে নিলগাই ৰাখি "উত্তৰ আধুনিকতা" (postmodernity) শব্দটোক অস্বীকাৰ কৰিছিল, তেওঁ উত্তৰ-গাঁথনিবাদ আৰু উত্তৰ আধুনিক দৰ্শন (postmodern philosophy)ৰ সৈতে জড়িত এজন অন্যতম প্ৰধান ব্যক্তি।

তেওঁৰ কেৰিয়াৰৰ সময়ছোৱাত ডেৰিদাই ৪০খনতকৈও অধিক কিতাপ প্ৰকাশ কৰাৰ লগতে‍ কেইবাশ ৰচনা আৰু ৰাজহুৱা উপস্থাপন (public presentations) কৰিছিল। দৰ্শন, সাহিত্য, আইন, নৃতত্ত্ব, ইতিহাস লিপি, প্ৰয়োগমূলক ভাষাবিজ্ঞান, সমাজভাষাবিজ্ঞান, মনোবিশ্লেষণ, সংগীত, স্থাপত্য আৰু ৰাজনৈতিক তত্ত্বকে ধৰি মানৱিকী আৰু সমাজ বিজ্ঞান আদি‍ৰ ওপৰত তেওঁৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ আছে।

২০০০ চনলৈকে তেওঁৰ কামে সমগ্ৰ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, মহাদেশীয় ইউৰোপ, দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু আন সকলো দেশ য'ত মহাদেশীয় দৰ্শনৰ গুৰুত্ব আছে, বিশেষকৈ অন্তৰ্নিহিততা, জ্ঞানবিজ্ঞান (বিশেষকৈ সমাজ বিজ্ঞান সম্পৰ্কীয়), নৈতিকতা, নান্দনিকতা, হাৰ্মেনিউটিক্স আৰু ভাষাৰ দৰ্শনৰ বিষয়ে হোৱা বিতৰ্কত প্ৰধান শৈক্ষিক প্ৰভাৱ অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল। জীৱনৰ শেষৰ দুটা দশক ডেৰিদা ইৰভাইনৰ কেলিফৰ্ণিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ত মানৱিকী বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক আছিল। বিশ্লেষণাত্মক দৰ্শনৰ প্ৰভাৱ থকা এংলোস্ফিয়াৰৰ বেছিভাগ অঞ্চলতে ভাষাৰ প্ৰতি দীৰ্ঘদিনীয়া আগ্ৰহ আৰু বিশিষ্ট সাহিত্য সমালোচকৰ সৈতে থকা তেওঁৰ সম্পৰ্কৰ বাবে ডেৰিদাৰ প্ৰভাৱ সাহিত্য অধ্যয়নত আটাইতকৈ বেছি অনুভৱ কৰা হয়। তেওঁ স্থাপত্য (বিগঠনবাদৰ ৰূপত), সংগীত (বিশেষকৈ ভূতবিজ্ঞানৰ সংগীত পৰিৱেশত), শিল্প, আৰু শিল্প সমালোচনাকো প্ৰভাবিত কৰিছিল।

বিশেষকৈ পাছৰ লেখাসমূহত ডেৰিদাই নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক বিষয়-বস্তুৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। কিছুমান সমালোচকে স্পিচ এণ্ড ফেনোমেনা (১৯৬৭)ক তেওঁৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ বুলি গণ্য কৰে, আনহাতে আন কিছুৱে‍ অফ গ্ৰেমেট’লজী (১৯৬৭), ৰাইটিং এণ্ড ডিফাৰেন্স (১৯৬৭), মাৰ্জিনছ অৱ ফিল’চফি (১৯৭২)ৰ কথা উল্লেখ কৰে। এই লেখাসমূহে বিভিন্ন কৰ্মী আৰু ৰাজনৈতিক আন্দোলনক প্ৰভাবিত কৰিছিল।

প্ৰাথমিক জীৱন আৰু শিক্ষা

১৯৩০ চনৰ ১৫ জুলাইত আলজেৰিয়াৰ এল বিয়াৰ (আলজিয়াৰ্ছ)ৰ হাইম এৰন প্ৰস্পাৰ চাৰ্লছ ("আইমে" নামেৰে পৰিচিত) ডেৰিদা (১৮৯৬–১৯৭০) আৰু মাইজে ছাফাৰৰ কন্যা জৰ্জেট চুলতানা এষ্টাৰ (১৯০১–১৯৯১)ৰ এক গ্ৰীষ্মকালীন ঘৰত তেওঁৰ পৰিয়ালটো চেফাৰ্ডিক ইহুদী (মূলতঃ টলেডোৰ) আছিল আৰু ১৮৭০ চনত ক্ৰেমিউৰ ডিক্ৰীয়ে আলজেৰিয়াৰ ইহুদীসকলক সম্পূৰ্ণ ফৰাচী নাগৰিকত্ব প্ৰদান কৰাৰ পাছত ফৰাচী হৈ পৰে। তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃয়ে তেওঁক "জেকি" নাম দিছিল, "যিটো তেওঁলোকে আমেৰিকান নাম বুলি গণ্য কৰিছিল", যদিও পাছলৈ তেওঁ পেৰিছলৈ যোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ প্ৰথম নামৰ অধিক "শুদ্ধ" সংস্কৰণ গ্ৰহণ কৰিছিল; কিছু প্ৰতিৱেদনে ইংগিত দিয়ে যে ১৯২১ চনৰ চাৰ্লি চেপলিনৰ ছবি দ্য কিডত অভিনয় কৰি বিশ্বজুৰি সুপৰিচিত হোৱা আমেৰিকান শিশু অভিনেতা জেকী কুগানৰ নামেৰে তেওঁৰ নাম জেকী ৰখা হৈছিল। তেওঁৰ চুন্নতৰ সময়ত তেওঁৰ পৈতৃক ককাক ইউজেন এলিয়াহৌৰ নামেৰেও তেওঁক এলি‍ বুলি মধ্যম নাম দিয়া হৈছিল; এই নামটো তেওঁৰ জন্মৰ প্ৰমাণ-পত্ৰত তেওঁৰ ভাই-ভনীসকলৰ দৰে লিপিৱদ্ধ কৰা হোৱা নাছিল আৰু পাছলৈ তেওঁ ইয়াক নিজৰ "লুকাই থকা নাম" বুলি কৈছিল।

পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত ডেৰিদা আছিল তৃতীয়। ডেৰিদাৰ জন্মৰ এবছৰৰ আগতে তিনিমাহতকৈও কম বয়সতে তেওঁৰ ডাঙৰ ভ্ৰাতৃ পল মাইজৰ মৃত্যু হয়, যাৰ ফলত তেওঁ গোটেই জীৱন তেওঁৰ মৃত ভ্ৰাতৃৰ বিকল্প হিচাপে থকাজনৰ ভূমিকাক সন্দেহ কৰিছিল। সেই সময়ত তেওঁ প্ৰতিষ্ঠিত ইক’ল নৰ্মেল চুপিৰিয়েৰ (ইএনএছ)ৰ প্ৰৱেশ পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাইছিল; প্ৰথম চেষ্টাত পৰীক্ষাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ পাছত দ্বিতীয়বাৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয় আৰু ১৯৫২ চনত ভৰ্তি হয়। বেলজিয়ামৰ লিউভেনৰ হাছাৰ আৰ্কাইভ ভ্ৰমণ কৰাৰ পাছত (১৯৫৩–১৯৫৪) তেওঁ এডমাণ্ড হাছালৰ ওপৰত দৰ্শনত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী (diplôme d'études supérieures [fr]) সম্পূৰ্ণ কৰে। ইয়াৰ পাছত ১৯৫৬ চনত তেওঁ অতি প্ৰতিযোগিতামূলক এগ্ৰেজেচন পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। ডেৰিদাই হাৰ্ভাৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়নৰ বাবে অনুদান লাভ কৰে আৰু ১৯৫৬–৫৭ শিক্ষাবৰ্ষটো তেওঁ ৱাইডেনাৰ লাইব্ৰেৰীত জেমছ জয়ছৰ ইউলিছিছ পঢ়ি কটায়।

কেৰিয়াৰ

১৯৫৪–১৯৬২ চনৰ আলজেৰিয়াৰ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ সময়ত ডেৰিদাই সৈনিকৰ শিশুক সামৰিক সেৱাৰ পৰিৱৰ্তে পঢ়াবলৈ কৈছিল আৰু ১৯৫৭ চনৰপৰা ১৯৫৯ চনলৈকে তেওঁ ফৰাচী আৰু ইংৰাজী শিকাইছিল। যুদ্ধৰ পাছত ১৯৬০ চনৰপৰা ১৯৬৪ চনলৈকে ডেৰিদাই ছ'ৰবনত দৰ্শনৰ অধ্যাপনা কৰে, য'ত তেওঁ চুজেন বেচেলাৰ্ড (গেষ্টন বেচেলাৰ্ডৰ কন্যা), জৰ্জ কেংগুইলহেম, পল ৰিকোৰ (যিজনে এই বছৰবোৰত সন্দেহৰ হাৰ্মেনিউটিক্স শব্দটো উদ্ভাৱন কৰিছিল) আৰু জিন ৱাহলৰ সহায়ক আছিল। ১৯৬৩ চনত তেওঁৰ পত্নী মাৰ্গাৰেইটে তেওঁলোকৰ প্ৰথম সন্তান পিয়েৰক জন্ম দিয়ে। ১৯৬৪ চনত লুই আলথাছাৰ আৰু জিন হাইপ'লাইটৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি ডেৰিদাই ই এন এছত স্থায়ী শিক্ষকৰ পদ লাভ কৰে আৰু ১৯৮৪ চনলৈকে সেই পদত তেওঁ আছিল। ১৯৭১ চনৰ পাছত টেল কুৱেল গোটৰ সৈতে‍ ডেৰিদাৰ দূৰত্ব বাঢে় আৰু তেওঁলোকে মাওবাদ আৰু চীনা সাংস্কৃতিক বিপ্লৱক আঁকোৱালি লোৱাৰ বিষয়ে তেওঁ সংশয় প্ৰকাশ কৰে।

১৯৬৬ চনত জনছ হপকিন্স বিশ্ববিদ্যালয়ত গাঁথনিবাদৰ ওপৰত অনুষ্ঠিত হোৱা কল'কিয়ামত তেওঁ আগ বঢে়াৱা "ষ্ট্ৰাকচাৰ, চাইন, এণ্ড প্লে ইন দ্য ডিচকোৰ্চ অৱ দ্য হিউমেন চাইন্সেছ"ৰ জৰিয়তে তেওঁৰ কামে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত গুৰুত্ব লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। একেটা কল'কিয়ামতে ডেৰিদাই জেক লাকান আৰু পল ডি মানক লগ পায়, পিছৰজন পৰৱৰ্তী বছৰবোৰত এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচক হৈ উঠে‍। ১৯৬৭ চনত দ্বিতীয় পুত্ৰ জিনৰ জন্ম হয়। সেই বছৰতে ডেৰিদাই তেওঁৰ প্ৰথম তিনিখন গ্ৰন্থ ক্ৰমে ৰাইটিং এণ্ড ডিফাৰেন্স, স্পিচ এণ্ড ফেন’মেনা, আৰু অফ গ্ৰামেট’লজী প্ৰকাশ কৰে।

১৯৮০ চনত তেওঁ প্ৰথম সন্মানীয় ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰে (কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা) আৰু পূৰ্বে প্ৰকাশিত দহখন গ্ৰন্থ পেৰিছ বিশ্ববিদ্যালয়ত জমা দি ৰাজ্যিক ডক্টৰেট ডিগ্ৰী (ডক্টৰেট ডি এটেট) লাভ কৰে তেখেতে তেখেতৰ বৌদ্ধিক প্ৰকল্পৰ প্ৰতিৰক্ষাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি "L'inscription de la philosophie : Recherches sur l'interprétation de l'écriture" ("দৰ্শনত শিলালিপি: লিখাৰ ব্যাখ্যাৰ ওপৰত গৱেষণা") শিৰোনামৰ গৱেষণাৰ বাবে‍।
ডেৰিদাৰ গৱেষণাৰ বিষয় আছিল ১৯৫৭ চনত ই এন এছত জিন হাইপ'লাইটৰ নিৰ্দেশনাত প্ৰস্তুত কৰা খচৰা "সাহিত্যিক বস্তুৰ আদৰ্শতা"; ১৯৮০ চনত তেওঁৰ গৱেষণা গ্ৰন্থখন ইংৰাজী অনুবাদত "The Time of a Thesis: Punctuations" নামেৰে প্ৰকাশ পায়। ১৯৮৩ চনত ডেৰিদাই কেন মেকমুলেনৰ সৈতে সহযোগিতা কৰি গোষ্ট ডান্স ছবি নিৰ্মাণ কৰে। ডেৰিদাই ছবিখনত নিজৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে আৰু চিত্ৰনাট্যতো অৰিহণা যোগাইছে।

ডেৰিদাই বিস্তৃত ভ্ৰমণ কৰিছিল আৰু ধাৰাবাহিকভাৱে ভ্ৰমণকাৰী আৰু স্থায়ী পদত অধিষ্ঠিত হৈছিল। ডেৰিডা ১৯৮৪ চনৰপৰা পেৰিছৰ ইক'ল ডেছ হ'টছ এটুডছ এন চাইন্সেছ ছ'চিয়েলছত পূৰ্ণ অধ্যাপক (directeur d'études [fr]) হয় (১৯৮৩ চনৰ শেষৰফালে তেওঁ নিৰ্বাচিত হৈছিল)।

১৯৮৫ চনৰ ৮ মে'ত ডেৰিদা আমেৰিকান একাডেমী অৱ আৰ্টছ এণ্ড ছায়েন্সৰ বিদেশী সন্মানীয় সদস্য নিৰ্বাচিত হয়।

১৯৮৬ চনত ডেৰিদা ইৰভাইনৰ কেলিফৰ্ণিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ত মানৱিকী বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক হয় আৰু ২০০৪ চনত মৃত্যুৰ কিছুসময়ৰ আগলৈকে তেওঁ তাত অধ্যাপনা কৰে। তেওঁৰ কাগজ-পত্ৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আৰ্কাইভত জমা আছে। যেতিয়া ডেৰিদাৰ সহকৰ্মী ড্ৰেগান কুজুণ্ডজিচৰ বিৰুদ্ধে যৌন নিৰ্যাতনৰ অভিযোগ উত্থাপন হয়, তেতিয়া ডেৰিদাই তেতিয়াৰ উপাচাৰ্য চিচেৰনলৈ এখন পত্ৰ লিখি কয় যে যদি কুজুণ্ডজিচৰ বিৰুদ্ধে হোৱা কলংকিত পদ্ধতিটো “বন্ধ বা বাতিল কৰা নহয়” তেন্তে তেওঁ ইউচিআইৰ সৈতে তেওঁৰ সকলো “সম্পৰ্ক” শেষ কৰিব। তেওঁৰ আৰ্কাইভ পেপাৰৰ সন্দৰ্ভত কৈছিল,"আন এটা পৰিণতি হ'ব: যিহেতু মই দিয়াখিনি কেতিয়াও ঘূৰাই নলওঁ, গতিকে মোৰ কাগজবোৰ অৱশ্যেই ইউচিআই আৰু পুথিভঁৰালৰ বিশেষ সংগ্ৰহ বিভাগৰ সম্পত্তি হৈ থাকিব। কিন্তু কোৱা বাহুল্য যে এই আৰ্কাইভসমূহৰ গঠনত যি মনোভাবেৰে মই অৰিহণা যোগাইছিলো (যিটো এতিয়াও চলি আছে আৰু প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে) তাৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হ’লহেঁতেন। মোৰ প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰ ত্যাগ নকৰাকৈয়ে মই সেইবোৰ দিয়াৰ বাবে অনুশোচনা কৰিম আৰু সেইবোৰ পূৰণ কৰাটো ন্যূনতমলৈ হ্ৰাস কৰিম।" ডেৰিদাৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ বিধৱা পত্নী আৰু পুত্ৰসকলে কয় যে তেওঁলোকে ইউচিআইৰ আৰ্কাইভৰ কঁপি ফ্ৰান্সৰ ইনষ্টিটিউট অৱ কণ্টেম্পৰেৰী পাব্লিছিং আৰ্কাইভৰ সৈতে শ্বেয়াৰ কৰাটো বিচাৰে। বিশ্ববিদ্যালয়খনে ডেৰিদাৰ বিধৱা পত্নী আৰু সন্তানৰপৰা পাণ্ডুলিপি আৰু চিঠি-পত্ৰ লাভ কৰাৰ প্ৰয়াসত মামলা কৰিছিল, তেওঁলোকে কৈছিল যে দাৰ্শনিকজনে ইউ চি ইৰভাইনৰ সংগ্ৰহৰ বাবে প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল; ২০০৭ চনত এই মামলাটো বাদ দিয়া হৈছিল।

ডেৰিডা জনছ হপকিন্স বিশ্ববিদ্যালয়, য়েল বিশ্ববিদ্যালয়, নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়, ষ্ট'নি ব্ৰুক বিশ্ববিদ্যালয়, দ্য নিউ স্কুল ফৰ ছ'চিয়েল ৰিচাৰ্চ আৰু ইউৰোপীয় স্নাতক বিদ্যালয়কে ধৰি আন কেইবাখনো আমেৰিকা আৰু ইউৰোপীয় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নিয়মীয়া অতিথি অধ্যাপক আছিল।

কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় (১৯৯২), কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়, দ্য নিউ স্কুল ফৰ ছ’চিয়েল ৰিচাৰ্চ, এচেক্স বিশ্ববিদ্যালয়, কেথলিকে ইউনিভাৰ্চিটি লিউভেন, চিলেচিয়া বিশ্ববিদ্যালয়, ক’ইম্ব্ৰা বিশ্ববিদ্যালয়, এথেন্স বিশ্ববিদ্যালয় আদিয়ে তেওঁক সন্মানীয় ডক্টৰেট ডিগ্ৰী প্ৰদান কৰে। ২০০১ চনত তেওঁ ফ্ৰেংকফৰ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা এডৰ্ণো-প্ৰেইছ লাভ কৰে।

কেম্ব্ৰিজত ডেৰিদাৰ সন্মানীয় ডিগ্ৰীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিছিল বিশ্লেষণাত্মক পৰম্পৰাৰ আগশাৰীৰ দাৰ্শনিকসকলে। কুইন, মাৰ্কাছ, আৰ্মষ্ট্ৰংকে ধৰি দাৰ্শনিকসকলে বিশ্ববিদ্যালয়খনলৈ এখন পত্ৰ লিখি আপত্তি কৰিছিল যে "ডেৰিডাৰ কামে স্পষ্টতা আৰু কঠোৰতাৰ গ্ৰহণযোগ্য মান পূৰণ নকৰে," আৰু "যুক্তি, সত্য আৰু পাণ্ডিত্যৰ মূল্যবোধৰ ওপৰত অৰ্ধ-বুজা আক্ৰমণতকৈ অলপ বেছি যেন লগা কথাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শৈক্ষিক মৰ্যাদা নহয়, আমি বিচাৰোঁ, এখন বিশিষ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ত সন্মানীয় ডিগ্ৰী প্ৰদানৰ বাবে যথেষ্ট ভিত্তি।"

জীৱনৰ শেষৰফালে ডেৰিদাই দুখন জীৱনীমূলক তথ্যচিত্ৰ নিৰ্মাণত অংশগ্ৰহণ কৰে, ডি'এলাৰ্ছ, ছাফা ফাথীৰ ডেৰিদা (ডেৰিদাৰ এলচেৱেৰ) (১৯৯৯), আৰু কিৰ্বি ডিক আৰু এমি জিৰিং কফমেনৰ ডেৰিদা (২০০২)।

২০০৩ চনৰ ১৯ ফেব্ৰুৱাৰীত ২০০৩ চনৰ ইৰাক আক্ৰমণৰ আগে আগে‍ ৰেনে মেজৰ [fr]-এ ডেৰিদা আৰু জিন ব'ড্ৰিলাৰ্ডৰ মাজত "Pourquoi La Guerre Aujourd'hui?" বিষয়ত বিতৰ্কৰ আয়োজন কৰে‍ আৰু মেজৰ ইনষ্টিটিউট ফৰ এডভান্সড ষ্টাডিজ ইন চাইকোএনালাইছিছ আৰু লে মণ্ডে ডিপ্লমেটিক ইয়াৰ সহ-আয়োজক আছিল। এই বিতৰ্কত সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণ আৰু আক্ৰমণৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু মৃত্যু

১৯৫৭ চনৰ জুন মাহত তেওঁ বষ্টনত মনোবিশ্লেষক মাৰ্গাৰেট অক’টুৰিয়াৰৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।

২০০২ চনত ডেৰিদাৰ পেনক্ৰিয়াটিক কেন্সাৰ ধৰা পৰিছিল।

মৃত্যুৰ সময়ত ডেৰিদাই গাডামাৰৰ অধ্যাপক পদৰ অধিকাৰী হিচাপে হাইডেলবাৰ্গ বিশ্ববিদ্যালয়লৈ গ্ৰীষ্মকালৰ বাবে যাবলৈ সন্মত হৈছিল, যাৰ আমন্ত্ৰণ তেওঁৰ মৃত্যুৰ পূৰ্বে হাৰ্মেনিউটিক দাৰ্শনিকজনে নিজেই প্ৰকাশ কৰিছিল। সেই সময়ত হাইডেলবাৰ্গৰ ৰেক্টৰ পিটাৰ হোমেলহফে ডেৰিদাৰ স্থান সম্পৰ্কে‍ এইদৰে কৈছিল: "এটা শৈক্ষিক শাখা হিচাপে দৰ্শনৰ সীমাৰ বাহিৰত তেওঁ কেৱল মানৱিকী বিজ্ঞানৰ বাবেই নহয়, গোটেই যুগৰ সাংস্কৃতিক ধাৰণাটোৰ বাবেও এজন আগশাৰীৰ বৌদ্ধিক ব্যক্তি আছিল।"

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:দাৰ্শনিক