ৰাগ

alt=|]]ৰ মেলকৰ্তা ৰাগসমূহ। হিন্দুস্থানী সংগীতত ৰাগসমূহক ঠাট অনুসৰি ভাগ কৰা হয় আৰু কৰ্ণাটকী সংগীতত মেলকৰ্তা অনুসৰি ভাগ কৰা হয়।
ৰাগ ( ; , ; ) হৈছে ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত তাৎক্ষণিক সুৰ সৃষ্টিৰ বাবে এক সুৰৰ সুৰৰ পদ্ধতি অনুৰূপ গঠন। এইটো ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়। প্ৰতিটো ৰাগ সাংগীতিক মোটিফৰ সৈতে সুৰৰ গঠনৰ এক শৃংখলাৰে গঠিত; আৰু, ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ দৃষ্টিভংগীত, ফলত সৃষ্টি হোৱা সংগীতে দৰ্শকসকলৰ আৱেগক জড়িত কৰি "মনক ৰঞ্জিত কৰিব" পৰা ক্ষমতা থাকে।

প্ৰতিটো ৰাগে সংগীতজ্ঞক তাৎক্ষণিক সুৰ সৃষ্টিৰ বাবে এক সাংগীতিক গঠন প্ৰদান কৰে। সংগীতজ্ঞৰদ্বাৰা তাৎক্ষণিক সুৰ সৃষ্টিৰ অৰ্থ হৈছে ৰাগটোৰ বিশেষ নিয়মৰ অনুসৰণ কৰি ৰাগৰদ্বাৰা অনুমোদিত স্বৰৰ ক্ৰম সৃষ্টি কৰা। ৰাগৰ পৰিসৰ বাহাৰ আৰু সাহানাৰ দৰে সৰু ৰাগৰপৰা আৰম্ভ কৰি মালকোশ, দৰবাৰী আৰু যমনৰ দৰে বৃহৎ ৰাগলৈকে বিস্তৃত, যিবোৰত তাৎক্ষণিক সুৰ সৃষ্টিৰ বহুত সুযোগ থাকে আৰু যিবোৰৰ পৰিৱেশন এক ঘণ্টাতকৈয়ো অধিক সময়লৈকে চলিব পাৰে। সময়ৰ সৈতে ৰাগৰ পৰিৱৰ্তন হ'ব পাৰে, এটা উদাহৰণ হৈছে মাৰৱা, যাৰ মূল বিকাশ পৰম্পৰাগত মধ্য সপ্তকৰ বিপৰীতে নিম্ন সপ্তকত নামি যোৱা। প্ৰতিটো ৰাগৰ পৰম্পৰাগতভাৱে এক আৱেগিক গুৰুত্ব আৰু ঋতু, সময় আৰু মেজাজৰ সৈতে প্ৰতীকী সংযোগ থাকে। ৰাগক ভাৰতীয় সাংগীতিক পৰম্পৰাত শ্ৰোতাসকলৰ মনত বিশেষ অনুভূতি জগাই তোলাৰ এক মাধ্যম বুলি গণ্য কৰা হয়। শাস্ত্ৰীয় পৰম্পৰাত শতাধিক ৰাগ স্বীকৃত, যাৰ প্ৰায় ৩০টা সাধাৰণ, আৰু প্ৰতিটো ৰাগৰ নিজা "অনন্য সুৰৰ ব্যক্তিত্ব" আছে।

দুটা মূল শাস্ত্ৰীয় সংগীত পৰম্পৰা আছে, হিন্দুস্থানী (উত্তৰ ভাৰতীয়) আৰু কৰ্ণাটকী (দক্ষিণ ভাৰতীয়), আৰু ৰাগৰ ধাৰণা দুয়োটাই ভাগ-বতৰা কৰে। ৰাগ শিখ পৰম্পৰাতো পোৱা যায়, যেনে শিখ ধৰ্মৰ মূল ধৰ্মগ্ৰন্থ গুৰু গ্ৰন্থ সাহিবত। একেদৰে, এইটো দক্ষিণ এছিয়াৰ চুফী ইছলামিক সম্প্ৰদায়ৰ কাৱালী পৰম্পৰাৰ অংশ। কিছু জনপ্ৰিয় ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ গান আৰু গজলত ৰচনাত ৰাগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰতিটো ৰাগত স্বৰ (এটা স্বৰ বা নামযুক্ত পিচ) থাকে যাক ষড়জ, বা আধাৰ ষড়জ বোলা হয়, যাৰ পিচ পৰিৱেশকে ইচ্ছামতে বাছনি কৰিব পাৰে। এইটোক সপ্তক (মোটামুটি, সপ্তক)ৰ আৰম্ভণি আৰু অন্ত চিহ্নিত কৰিবলৈ লোৱা হয়। ৰাগত এটা অধিষ্ঠও থাকে, যি হয় মা স্বৰ নহয় পা স্বৰ। অধিষ্ঠই সপ্তকক দুটা অংশ বা অংগত ভাগ কৰে — পূৰ্বাংগ, যত নিম্ন স্বৰ থাকে, আৰু উত্তৰাংগ, যত উচ্চ স্বৰ থাকে। প্ৰতিটো ৰাগত এটা বাদী আৰু এটা সমবাদী থাকে। বাদী হৈছে সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্বৰ, যাৰ অৰ্থ হৈছে যে তাৎক্ষণিক সুৰ সৃষ্টি কৰা সংগীতজ্ঞে অন্যান্য স্বৰতকৈ বাদীত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে বা মনোযোগ দিয়ে। সমবাদী বাদীৰ সৈতে সুসংগত (সদায় বাদী নথকা অংগৰ পৰা) আৰু ৰাগৰ দ্বিতীয় সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্বৰ।

পৰিভাষা

সংস্কৃত শব্দ ৰাগ (সংস্কৃত: ৰাগ) ভাৰতীয় মূল আছে, কাৰণ ভাৰত-ইউৰোপীয় মূল *reg- ৰ অৰ্থ 'ৰং কৰা'। সমশব্দ গ্ৰীক, ফাৰ্চী, খোৱাৰেজমীয়, কুৰ্দিত পোৱা যায়। "red" আৰু "rado" শব্দবোৰো সম্পৰ্কিত। মনিয়েৰ মনিয়েৰ-উইলিয়ামছৰ মতে, এই শব্দটো সংস্কৃত শব্দ "ৰং কৰা বা ৰঞ্জন কৰাৰ কাৰ্য", বা সহজভাৱে "ৰং, বৰণ, আভা, ৰঞ্জক"ৰপৰা আহিছে। এই শব্দটোৱে "অনুভূতি, স্নেহ, ইচ্ছা, আগ্ৰহ, আনন্দ বা হৰ্ষ"ৰ দৰে আৱেগিক অৱস্থাকো বুজায়, বিশেষকৈ আৱেগ, প্ৰেম, বা কোনো বিষয় বা কিবা এটাৰ প্ৰতি সহানুভূতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। প্ৰাচীন ভাৰতীয় সংগীতৰ প্ৰসংগত, এই শব্দই এটা সুসংগত স্বৰ, সুৰ, ফৰ্মুলা, সংগীতৰ নিৰ্মাণ একক বুজায় যি সংগীতজ্ঞৰ দৰ্শকৰ মাজত অভিজ্ঞতাৰ এক অৱস্থা সৃষ্টি কৰিবলৈ উপলব্ধ।

এই শব্দটো হিন্দুধৰ্মৰ প্ৰাচীন প্ৰধান উপনিষদসমূহ, লগতে ভগৱদ গীতাতো দেখা যায়। মৈত্ৰী উপনিষদত এই শব্দটো "আৱেগ, অন্তৰ্নিহিত গুণ, মানসিক অৱস্থা"ৰ অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। ৰাগ শব্দটো বৌদ্ধধৰ্মৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থতো পোৱা যায় য'ত ই এক চৰিত্ৰৰ তিনিটা অশুদ্ধতাৰ মাজৰ এটা হিচাপে আনন্দদায়ক অভিজ্ঞতাৰ বাবে "আৱেগ, কামুকতা, লালসা, ইচ্ছা" বুজায়।

আধুনিক সুৰৰ বিন্যাসৰ অৰ্থত ৰাগ শব্দটো মাতংগ মুনিৰ বৃহদ্দেশীত পোৱা যায় যি ত লিখা, বা সম্ভৱতঃ ৯ম শতিকাত। বৃহদ্দেশীত ৰাগক "সুন্দৰ আলোকসজ্জা অনুগ্ৰহৰ সৈতে স্বৰৰ সংমিশ্ৰণ যিয়ে সাধাৰণতে মানুহক আনন্দ দিয়ে" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

ভাৰতীয় সংগীত বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক এমি তে নিজেনহুইচৰ মতে, বৃহদ্দেশীৰ দত্তিলম অংশ আধুনিক যুগলৈকে জীৱিত আছে, কিন্তু বিদ্যমান পাঠত উল্লিখিত প্ৰাচীন সংগীত পণ্ডিতসকলৰ বিৱৰণে এই পাঠ ৰচনা কৰাৰ সময়ত এক অধিক প্ৰতিষ্ঠিত পৰম্পৰাৰ ইংগিত দিয়ে। একেই মৌলিক ধাৰণা আৰু প্ৰাথমিক কাঠামো প্ৰাচীন হিন্দু গ্ৰন্থত পোৱা যায়, যেনে নাৰদীয়শিক্ষা আৰু ভৰত মুনিৰ ধ্ৰুপদী সংস্কৃত কৃতি নাট্যশাস্ত্ৰ, যাৰ কালক্ৰম খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ আৰু খ্ৰীষ্টাব্দ ৫০০ৰ মাজৰ কোনোবা সময়ত, সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০ আৰু খ্ৰীষ্টাব্দ ২০০ৰ মাজত অনুমান কৰা হৈছে।

ভৰতে বীণাৰ সৈতে কৰা এক শৃংখলা অভিজ্ঞতামূলক পৰীক্ষাৰ বিৱৰণ দিছে, তাৰপিছত তেওঁ শুনা কথা তুলনা কৰিছে, যন্ত্ৰটোৰ টিউনিঙত ইচ্ছাকৃতভাৱে প্ৰেৰিত পৰিৱৰ্তনৰ এক কাৰ্য হিচাপে পঞ্চম ব্যৱধানৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰি। ভৰতে কয় যে স্বৰৰ নিৰ্দিষ্ট সংমিশ্ৰণ মনোৰম, আৰু আন কিছুমান তেনেকুৱা নহয়। যন্ত্ৰটোৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰাৰ তেওঁৰ পদ্ধতিয়ে প্ৰাচীন ভাৰতীয় পণ্ডিতসকলৰ পৰৱৰ্তী কাম অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল, যাৰ ফলত ক্ৰমিক পৰিৱৰ্তনৰ বিকাশৰ লগতে সাংগীতিক স্বৰ আন্তঃসম্পৰ্ক, আন্তঃসংযোজিত স্কেল আৰু এয়ে কেনেকৈ শ্ৰোতাক অনুভৱ কৰায় তাৰ তত্ত্ব। ভৰতে ভৈৰৱ, কৌশিক, হিন্দোল, দীপক, শ্ৰী-ৰাগ, আৰু মেঘৰ আলোচনা কৰিছে। ভৰতে কয় যে এইবোৰে নিৰ্দিষ্ট স্নেহ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু দৰ্শকৰ "আৱেগিক অৱস্থা ৰং কৰাৰ" ক্ষমতা থাকে। তেওঁৰ বিশ্বকোষীয় নাট্যশাস্ত্ৰই সংগীত বিষয়ক তেওঁৰ অধ্যয়নক পৰিৱেশনা কলাৰ সৈতে সংযোগ কৰে, আৰু ই ভাৰতীয় পৰিৱেশনা কলাৰ পৰম্পৰাত প্ৰভাৱশালী হৈ আছে।

আন প্ৰাচীন গ্ৰন্থ নাৰদীয়শিক্ষা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাৰ বুলি কোৱা হয়, ই ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু ধৰ্মীয় সংগীতৰ আলোচনা কৰে, সম্পৰ্কীয় সাংগীতিক স্বৰবোৰ তুলনা কৰে। এইটো আটাইতকৈ প্ৰাচীন জ্ঞাত পাঠ যি শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰতিটো সাংগীতিক স্বৰক এজন দেৱতা হিচাপে নাম দিয়ে, ইয়াক বৰ্ণ ('ৰং') আৰু আঙুলিৰ অংশৰ দৰে আন মোটিফৰ সৈতে বৰ্ণনা কৰে, এক পদ্ধতি যি ইউৰোপীয় সংগীতৰ ১২ম শতিকাৰ গুইডোনীয় হাতৰ ধাৰণাগতভাৱে অনুৰূপ। গণিতগতভাৱে ছন্দ আৰু ৰাগ (ৰাগ) সজোৱা অধ্যয়নক প্ৰস্তাৰ ('মেট্ৰিক্স') বোলা হৈছে।

হিন্দুধৰ্মৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থত ৰাগৰ কাৰিকৰী ৰাগ অংশৰ বাবে শব্দটো আছিল জাতি। পিছলৈ, জাতি স্কেলৰ পৰিমাণগত শ্ৰেণী বুজাবলৈ বিকশিত হ'ল, আনহাতে ৰাগ দৰ্শকৰ অভিজ্ঞতা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা এক অধিক পৰিশীলিত ধাৰণা হ'বলৈ বিকশিত হ'ল। শব্দটোৰ 'আৱেগ, প্ৰেম, ইচ্ছা, আনন্দ' হিচাপে এক আলংকাৰিক অৰ্থ মহাভাৰততো পোৱা যায়। 'মনোৰমতা, সৌন্দৰ্য', বিশেষকৈ কণ্ঠ বা গানৰ বিশেষীকৃত অৰ্থ শাস্ত্ৰীয় সংস্কৃতত আৱিৰ্ভাব হয়, কালিদাস আৰু পঞ্চতন্ত্ৰত ব্যৱহৃত।

ইতিহাস আৰু গুৰুত্ব

ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ প্ৰাচীন শিপা আছে, আৰু আধ্যাত্মিক (মোক্ষ) আৰু বিনোদন (কাম) দুয়োটা উদ্দেশ্যৰ বাবে বিকশিত হৈছে।

নৃত্য আৰু গীত-সংগীতৰ দৰে পৰিৱেশনা কলাৰ সৈতে ৰাগ ইতিহাসগতভাৱে হিন্দুধৰ্মৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ আহিছে, কিছু হিন্দূৰ বিশ্বাস যে সংগীত নিজেই এক আধ্যাত্মিক সাধনা আৰু মোক্ষ (মুক্তি)ৰ এক মাধ্যম। হিন্দু পৰম্পৰাত ৰাগৰ প্ৰাকৃতিক অস্তিত্ব থকা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। শিল্পীসকলে সেইবোৰ আৱিষ্কাৰ নকৰে, তেওঁলোকে কেৱল আৱিষ্কাৰ কৰে। হিন্দুধৰ্ম অনুসৰি, সংগীত মানুহক আকৰ্ষিত কৰে কাৰণ সেইবোৰ চূড়ান্ত সৃষ্টিৰ গুপ্ত সুসামঞ্জস্য। ইয়াৰ কিছু প্ৰাচীন গ্ৰন্থ যেনে সাম বেদ (~১০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) সম্পূৰ্ণভাৱে সুৰৰ বিষয়-বস্তুত গঠিত, কীৰ্তন হৈছে এক অধিক গঠিত দলীয় পৰিৱেশন, সাধাৰণতে আহ্বান আৰু প্ৰতিক্ৰিয়া সাংগীতিক গঠনৰ সৈতে, ঘনিষ্ঠ কথোপকথনৰ দৰে। ইয়াত দুটা বা অধিক সাংগীতিক যন্ত্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে, আৰু শিৱ (ভৈৰৱ) বা কৃষ্ণ (হিন্দোল)ৰ দৰে হিন্দু দেৱতাৰ সৈতে সংযুক্ত ৰাগবোৰকে ধৰি বিভিন্ন ৰাগ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

১৩ম শতিকাৰ প্ৰাৰম্ভিক সংস্কৃত গ্ৰন্থ সংগীতৰত্নাকৰ, শাৰ্ংগদেৱৰদ্বাৰা ৰজা সিঘনাৰ পৃষ্ঠপোষকতাত উত্তৰ-মধ্য দাক্ষিণাত্য অঞ্চলৰ (আজি মহাৰাষ্ট্ৰৰ অংশ) যাদৱ বংশৰ, ২৫টা ৰাগৰ উল্লেখ আৰু আলোচনা কৰে। এইটো ৰাগৰ গঠন, কৌশল আৰু যুক্তিৰ ওপৰত আটাইতকৈ সম্পূৰ্ণ ঐতিহাসিক গ্ৰন্থবোৰৰ ভিতৰত এটা যি জীৱিত আছে।

আধ্যাত্মিক সংগীতত ৰাগ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পৰম্পৰা জৈনধৰ্মতো পোৱা যায়, আৰু শিখধৰ্মত, গুৰু নানকৰদ্বাৰা ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ উত্তৰ-পশ্চিমত প্ৰতিষ্ঠিত এক ভাৰতীয় ধৰ্ম। শিখ ধৰ্মগ্ৰন্থত, পাঠবোৰ এটা ৰাগৰ সৈতে সংযুক্ত আৰু সেই ৰাগৰ নিয়ম অনুসৰি গোৱা হয়। পশৌৰা সিংহৰ মতে — শিখ আৰু পাঞ্জাবী অধ্যয়নৰ অধ্যাপক, প্ৰাচীন ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ ৰাগ আৰু তাল শিখ গুৰুসকলে তেওঁলোকৰ স্তুতিত যত্নসহকাৰে বাছনি আৰু একত্ৰিত কৰিছিল। শিখধৰ্মত কীৰ্তন গোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে "হিন্দু সাংগীতিক পৰম্পৰাত ব্যৱহৃত মানক যন্ত্ৰ"ৰপৰাও বাছনি কৰিছিল।

বুদ্ধই উচ্চ আধ্যাত্মিক অৰ্জনৰ বাবে ভিক্ষুসকলৰ বিনোদনৰ উদ্দেশ্যে সংগীত নিৰুৎসাহিত কৰিছিল, কিন্তু পৱিত্ৰ স্তুতি গোৱাক উৎসাহিত কৰিছিল। বৌদ্ধধৰ্মৰ বিভিন্ন অধিকাৰিক ত্ৰিপিটক গ্ৰন্থত, উদাহৰণস্বৰূপে, বৌদ্ধ সংঘ অনুসৰণ কৰাসকলৰ বাবে দশ-শীল বা দহটা শীলৰ উল্লেখ আছে। এইবোৰৰ মাজৰ এটা হৈছে "নৃত্য, গীত, সংগীত আৰু পাৰ্থিৱ দৰ্শনৰপৰা বিৰত থকাৰ" পৰামৰ্শ দিয়া শীল। বৌদ্ধধৰ্মই বৌদ্ধ গৃহী ব্যক্তিক সংগীত বা নৃত্য নিষেধ নকৰে, কিন্তু ইয়াৰ গুৰুত্ব স্তুতিত আছে, সাংগীতিক ৰাগত নহয়।
প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সাহিত্যত, ৰাগসমূহক দেৱ-দেৱীৰ প্ৰকাশ আৰু প্ৰতীক হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সংগীতক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ যজ্ঞ বলিদানৰ সমতুল্য হিচাপে আলোচনা কৰা হয়, পঞ্চম আৰু ষষ্ঠ স্বৰৰ সৈতে যেনে "নি-ধ-প-ম-গ-ৰি" অগ্নিষ্টোম, "ৰি-নি-ধ-প-ম-গ" অশ্বমেধ, আৰু তেনেদৰে।
মধ্যযুগত, ভাৰতৰ সংগীত বিদ্বানসকলে ৰাগসমূহক ঋতুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ১১শ শতিকাৰ নন্যদেৱে পৰামৰ্শ দিছিল যে হিন্দোল ৰাগ বসন্তত, পঞ্চম গ্ৰীষ্মত, ষড়জগ্ৰাম আৰু টক্কা বৰষুণৰ সময়ত, ভিন্নষড়জ প্ৰাৰম্ভিক শীতত, আৰু কৈশিকা শেষৰ শীতত সৰ্বোত্তম। ১৩শ শতিকাত, শাৰ্ঙ্গদেৱে আৰু আগুৱাই গৈ ৰাগসমূহক দিন আৰু ৰাতিৰ ছন্দৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰিছিল। তেওঁ শুদ্ধ আৰু সৰল ৰাগসমূহক প্ৰভাতৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে, মিশ্ৰিত আৰু জটিল ৰাগসমূহক প্ৰভাতৰ শেষৰ সৈতে, দক্ষ ৰাগসমূহক মধ্যাহ্নৰ সৈতে, প্ৰেম-বিষয়ক আৰু আৱেগময় ৰাগসমূহক সন্ধিয়াৰ সৈতে, আৰু সৰ্বজনীন ৰাগসমূহক ৰাতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰিছিল।

ৰাগ আৰু যোগ-সূত্ৰ

যোগ-সূত্ৰ II.৭ত, ৰাগক ভূতপূৰ্ব সুখৰ অভিজ্ঞতাৰ স্মৃতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সুখৰ বাবে আকাংক্ষা হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। স্মৃতিয়ে সেই অভিজ্ঞতাসমূহ পুনৰাবৃত্তি কৰাৰ ইচ্ছা জাগ্ৰত কৰে, যাৰ ফলত আসক্তিৰ সৃষ্টি হয়। অহংক এই আসক্তিৰ মূল হিচাপে দেখা যায়, আৰু আসক্তি গঠনৰ বাবে স্মৃতিৰ প্ৰয়োজন। এমনকি যেতিয়া সচেতনভাৱে স্মৰণ কৰা নহয়, তেতিয়াও ভূতপূৰ্বৰ ছাপবোৰে অচেতনভাৱে মনক সুখৰ বস্তুৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰিব পাৰে।

ৰাগ আৰু গণিত

ক্ৰিছ ফৰষ্টাৰৰ মতে, দক্ষিণ ভাৰতীয় ৰাগৰ পদ্ধতিগতকৰণ আৰু বিশ্লেষণৰ গাণিতিক অধ্যয়ন ১৬শ শতিকাত আৰম্ভ হৈছিল। ৰাগৰ গণনামূলক অধ্যয়ন সংগীতবিজ্ঞানৰ এক সক্ৰিয় ক্ষেত্ৰ।

স্বৰলিপি

যদিও স্বৰসমূহ ৰাগৰ অনুশীলনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ, কেৱল সেইবোৰে ৰাগ গঠন নকৰে। ৰাগ এটা স্কেলতকৈ অধিক, আৰু বহুতো ৰাগে একে স্কেল ভাগ কৰে। আধাৰ স্কেলত চাৰিটা, পাঁচটা, ছটা বা সাতটা স্বৰ থাকিব পাৰে, যাক স্বৰ বোলা হয়। স্বৰ ধাৰণাটো প্ৰাচীন নাট্য শাস্ত্ৰৰ ২৮ নং অধ্যায়ত পোৱা যায়। ই সুৰৰ জোখৰ একক বা শ্ৰৱণযোগ্য এককক শ্ৰুতি বুলি অভিহিত কৰে, ২৮.২১ নং শ্লোকত সংগীতৰ স্কেল নিম্নলিখিতভাৱে প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে,

এই সাতটা ডিগ্ৰী উভয় প্ৰধান ৰাগ পদ্ধতিৰদ্বাৰা ভাগ কৰা হয়, অৰ্থাৎ উত্তৰ ভাৰতীয় (হিন্দুস্তানী) আৰু দক্ষিণ ভাৰতীয় (কৰ্ণাটক)। সলফেজ (সৰ্গম) সংক্ষিপ্ত ৰূপত শিকা হয়: সা, ৰি (কৰ্ণাটক) বা ৰে (হিন্দুস্তানী), গ, ম, প, ধ, নি, সা। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰথমটো অৰ্থাৎ "সা", আৰু পঞ্চমটো অৰ্থাৎ "প", অপৰিৱৰ্তনীয় নোঙৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়, আনহাতে বাকীবোৰৰ স্বাদ দুটা প্ৰধান পদ্ধতিৰ মাজত ভিন্ন হয়।
+উত্তৰ ভাৰতীয় পদ্ধতিত ৰাগৰ স্বৰ
স্বৰ(দীঘল)
ষড়জ(षड्ज)
ঋষভ(ऋषभ)
গান্ধাৰ(गान्धार)
মধ্যম(मध्यम)
পঞ্চম(पञ्चम)
ধৈৱত(धैवत)
নিষাদ(निषाद)
স্বৰ(চমু)
সা(सा)
ৰে(रे)
গ(ग)
ম(म)
প(प)
ধ(ध)
নি(नि)
১২টা প্ৰকাৰ (নাম)
চি (ষড়জ)
ডি (কোমল ৰে),ডি
ই (কোমল গ),ই
এফ (শুদ্ধ ম),এফ
জি (পঞ্চম)
এ (কোমল ধ),এ
বি (কোমল নি),বি

+দক্ষিণ ভাৰতীয় পদ্ধতিত ৰাগৰ স্বৰ
স্বৰ(দীঘল)
ষড়জম(षड्ज)
ঋষভম(ऋषभ)
গান্ধাৰম(गान्धार)
মধ্যমম(मध्यम)
পঞ্চমম(पञ्चम)
ধৈৱতম(धैवत)
নিষাদম(निषाद)
স্বৰ(চমু)
সা(सा)
ৰি(री)
গ(ग)
ম(म)
প(प)
ধ(ध)
নি(नि)
১৬টা প্ৰকাৰ (নাম)
চি (ষড়জ)
ডি ,ডি (সৎস্ৰুতি ৰি),ডি (চতুঃস্ৰুতি ৰি)
ই (সদাৰণ গ),ই ,ই (অন্তৰ গ)
এফ (প্ৰতি ম),এফ
জি (পঞ্চম)
এ ,এ (সৎস্ৰুতি ধ),এ (চতুঃস্ৰুতি ধ)
বি (কৈশিকী নি),বি ,বি (কাকলী নি)

নাট্যশাস্ত্ৰৰ সংগীত তত্ত্বত, মৌৰিচ উইণ্টাৰ্নিটজৰ মতে, তিনিটা বিষয়-বস্তুৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত – শব্দ, ছন্দ, আৰু সংগীতৰ গ্ৰন্থৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰা পদ্যশৈলী। গ্ৰন্থত দাবী কৰা হৈছে যে অষ্টকত ২২টা শ্ৰুতি বা সংগীতৰ স্বৰৰ সূক্ষ্ম ব্যৱধান থাকে, যি ১,২০০ চেণ্টৰ সমান। প্ৰাচীন গ্ৰীক পদ্ধতিও ইয়াৰ অতি নিকটৱৰ্তী, এমি টে নিজেনহুইছৰ মতে, পাৰ্থক্য এই যে প্ৰতিটো শ্ৰুতি ৫৪.৫ চেণ্টৰ সমান, আনহাতে গ্ৰীক এনহাৰ্মনিক কোৱাৰ্টাৰ-টোন পদ্ধতি ৫৫ চেণ্টৰ সমান। গ্ৰন্থত গ্ৰামা (স্কেল) আৰু মূৰ্চ্ছনা (মোড)ৰ আলোচনা কৰা হৈছে, য’ত সাতটা মোডৰ তিনিটা স্কেল (মুঠ ২১টা)ৰ উল্লেখ আছে, কিছুমান গ্ৰীক মোডৰ সৈতেও সাদৃশ্য আছে। তথাপি, গান্ধাৰ-গ্ৰামাৰ কেৱল উল্লেখ আছে নাট্যশাস্ত্ৰত, আনহাতে ইয়াৰ আলোচনা মূলতঃ দুটা স্কেল, চৌদ্দটা মোড, আৰু আঠটা চাৰিটা তানা (স্বৰ)ৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত। গ্ৰন্থত এইটোও আলোচনা কৰা হৈছে যে বিভিন্ন প্ৰদৰ্শন কলাৰ বাবে কোনবোৰ স্কেল সৰ্বোত্তম।
এই সংগীতৰ উপাদানসমূহক স্কেলত (মেলা) সংগঠিত কৰা হয়, আৰু দক্ষিণ ভাৰতীয় ৰাগ পদ্ধতিয়ে ৭২টা স্কেলৰ সৈতে কাম কৰে, যি প্ৰথমে চতুৰ্দণ্ডী প্ৰকাশিকাত আলোচনা কৰা হৈছিল। এইবোৰক দুটা গোটত ভাগ কৰা হৈছে, পূৰ্বাঙ্গ আৰু উত্তৰাঙ্গ, নিম্ন টেট্ৰাকৰ্ডৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি। অঙ্গ নিজেই ছটা চক্ৰত (চক্ৰ) বিভক্ত, য’ত পূৰ্বাঙ্গ বা নিম্ন টেট্ৰাকৰ্ড নোঙৰ কৰা হয়, আনহাতে শিল্পীৰ বাবে উত্তৰাঙ্গৰ ছটা পৰিৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ দিয়া হয়। এই পদ্ধতি বিকশিত হোৱাৰ পিছত, ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ বিদ্বানসকলে সকলো স্কেলৰ বাবে অতিৰিক্ত ৰাগ বিকশিত কৰিছে। উত্তৰ ভাৰতৰ শৈলী পশ্চিমীয়া ডায়াটনিক মোডৰ সৈতে অধিক নিকটৱৰ্তী, আৰু ই বিষ্ণু নাৰায়ণ ভাতখাণ্ডেৰদ্বাৰা বিকশিত ভিত্তিৰ ওপৰত গঢ় লৈ উঠিছে যিয়ে দহটা ঠাট ব্যৱহাৰ কৰিছে: কল্যাণ, বিলাৱল, খমাজ, কাফী, আছাৱৰী, ভৈৰৱী, ভৈৰৱ, পূৰ্বী, মাৰৱা, আৰু তোডী। কিছুমান ৰাগ দুয়োটা পদ্ধতিৰ বাবে সাধাৰণ আৰু একে নামৰ, যেনে কল্যাণ যিটো যিকোনো পদ্ধতিৰে প্ৰদৰ্শিত হ’লে চিনাক্তভাৱে একে। কিছুমান ৰাগ দুয়োটা পদ্ধতিৰ বাবে সাধাৰণ কিন্তু ভিন্ন নামৰ, যেনে হিন্দুস্তানী পদ্ধতিৰ মালকোছ কৰ্ণাটক পদ্ধতিৰ হিন্দোলমৰ সৈতে চিনাক্তভাৱে একে। তথাপি, কিছুমান ৰাগ দুয়োটা পদ্ধতিত একে নামৰ হ’লেও ভিন্ন, যেনে তোডী।
শেহতীয়াকৈ, উত্তৰ ভাৰতীয় শৈলীৰ ৰাগৰ শ্ৰেণীবিভাজন সংশোধনৰ বাবে নৱী বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি নামৰ এখন গ্ৰন্থত ৩২টা ঠাটৰ পদ্ধতি উপস্থাপন কৰা হৈছিল।
চাৰিটা স্বৰ থকা ৰাগসমূহক (सुरतर; 'টেট্ৰাটনিক') ৰাগ বোলা হয়; পাঁচটা স্বৰ থকা ৰাগসমূহক ঔডৱ (औडव; 'পঞ্চম স্বৰৰ') ৰাগ বোলা হয়; ছটা স্বৰ থকা ৰাগসমূহক ষডৱ (षाडव; 'ষষ্ঠ স্বৰৰ') বোলা হয়; আৰু সাতটা স্বৰ থকা ৰাগসমূহক সম্পূৰ্ণ (संपूर्ण; 'সম্পূৰ্ণ, সপ্তম স্বৰৰ') বোলা হয়। স্বৰৰ সংখ্যা উৰ্ধ্বগামী আৰু অৱৰোহীত ভিন্ন হ’ব পাৰে, যেনে ভীমপলাসী ৰাগত, য’ত উৰ্ধ্বগামীত পাঁচটা স্বৰ আৰু অৱৰোহীত সাতটা স্বৰ থাকে, বা খমাজত, য’ত উৰ্ধ্বগামীত ছটা স্বৰ আৰু অৱৰোহীত সাতটা স্বৰ থাকে। ৰাগসমূহৰ উৰ্ধ্বগামী বা অৱৰোহী গতিৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্থক্য থাকে। যিবোৰ ৰাগে স্বৰৰ কঠোৰ উৰ্ধ্বগামী বা অৱৰোহী ক্ৰম অনুসৰণ নকৰে, সেইবোৰক বক্ৰ (वक्र; 'বক্ৰ') ৰাগ বোলা হয়।

কৰ্ণাটক ৰাগ

কৰ্ণাটক সংগীতত, প্ৰধান ৰাগসমূহক মেলকৰ্থা বোলা হয়, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "স্কেলৰ প্ৰভু।" ইয়াক আশ্ৰয়া ৰাগ—অৰ্থাৎ 'আশ্ৰয় প্ৰদানকাৰী ৰাগ', বা জনক ৰাগ—অৰ্থাৎ 'পিতৃ ৰাগ' বুলিও কোৱা হয়।
দক্ষিণ ভাৰতীয় পৰম্পৰাত এটা ঠাট হৈছে সংগীতৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা ৰাগৰ গোট, যাক জন্য ('জন্মগ্ৰহণ কৰা') ৰাগ বা আশ্ৰিতা ('আশ্ৰয়প্ৰাপ্ত') ৰাগ বোলা হয়। তথাপি, এই শব্দসমূহ শিক্ষণৰ সময়ত অনুমাণিক আৰু অন্তৰ্বৰ্তীকালীন পৰিভাষা, কাৰণ দুটা স্তৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক স্থিৰ নহয় আৰু ইয়াৰ কোনো অনন্য পিতৃ-সন্তান সম্পৰ্ক নাই।
জনক ৰাগসমূহক কটপয়াদি সূত্ৰ নামৰ এটা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি গোট কৰা হয় আৰু মেলকৰ্থা ৰাগ হিচাপে সংগঠিত কৰা হয়। এটা মেলকৰ্থা ৰাগ হৈছে এনে এটা ৰাগ য’ত আৰোহণম ('উৰ্ধ্বগামী স্কেল') আৰু অৱৰোহণম ('অৱৰোহী স্কেল') দুয়োটাতে সাতটা স্বৰ থাকে। কিছুমান মেলকৰ্থা ৰাগ হৈছে হৰিকম্ভোজি, কল্যাণী, খৰহৰপ্ৰিয়া, ময়মালৱগৌলা, শংকৰাভৰণম, আৰু হনুমত্তোডী। জন্য ৰাগসমূহ জনক ৰাগৰপৰা উদ্ভৱ হয়, য’ত পিতৃ ৰাগৰ স্বৰৰ (সাধাৰণতে স্বৰৰ উপগোট) সংমিশ্ৰণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিছুমান জন্য ৰাগ হৈছে অভেৰী, অভোগী, ভৈৰৱী, হিন্দোলম, মোহনম, আৰু কম্ভোজি। তেওঁ সৃষ্টি কৰা মহাথি, লৱঙ্গী, সিদ্ধি, সুমুখমৰ দৰে ৰাগত কেৱল চাৰিটা স্বৰ থাকে।
জনক ৰাগৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব কনকাঙ্গী, ৰত্নাঙ্গী, গণমূৰ্তি, ৱনস্পতি, মনৱথী, থানৰূপি, সেনৱথী, হনুমত্তোডী, ধেনুকা, নাটকপ্ৰিয়া, কোকিলপ্ৰিয়া, ৰূপৱতী, গায়কপ্ৰিয়া, ৱকুলাভৰণম, ময়মালৱগৌলা, চক্ৰৱাকম, সূৰ্যকান্তম, হটকম্বৰী, ঝঙ্কাৰধ্বনি, নাটভৈৰৱী, কীৰৱাণী, খৰহৰপ্ৰিয়া, গৌৰীমনোহৰী, ৱৰুণপ্ৰিয়া, মৰৰঞ্জনী, চাৰুকেশী, সৰসাঙ্গী, হৰিকম্ভোজি, শংকৰাভৰণম, নাগনন্দিনী, যাগপ্ৰিয়া, ৰাগৱৰ্ধিনী, গঙ্গেয়ভূষণী, ৱাগধীশ্বৰী, শূলিনী, চলনটা, সলগম, জলৰ্ণৱম, ঝলৱৰলী, নৱনীতম, পৱনী।

প্ৰশিক্ষণ

শাস্ত্ৰীয় সংগীত সংগীত বিদ্যালয়ৰ জৰিয়তে বা গুৰু–শিষ্য পৰম্পৰা ('শিক্ষক–শিক্ষাৰ্থী পৰম্পৰা')ৰ জৰিয়তে মৌখিক পৰম্পৰা আৰু অনুশীলনৰ মাধ্যমে প্ৰচাৰিত হৈছে। কিছুমানক ঘৰানা (ঘৰ) বুলি জনা যায়, আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰদৰ্শন সভা (সংগীত সংগঠন)ৰ জৰিয়তে মঞ্চস্থ কৰা হয়। প্ৰতিটো ঘৰানাই সময়ৰ সৈতে স্বাধীনভাৱে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে উন্নতি কৰিছে, আৰু প্ৰতিটো ৰাগৰ প্ৰদৰ্শনৰ পাৰ্থক্য স্পষ্টভাৱে চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়। ভাৰতীয় সংগীত শিক্ষণ পৰম্পৰাত, শিক্ষাৰ্থীৰ সৰু গোট শিক্ষকৰ ওচৰত বা তেওঁৰ সৈতে বাস কৰিছিল, শিক্ষকে তেওঁলোকক পৰিয়ালৰ সদস্যৰ দৰে খাদ্য আৰু বাসস্থান প্ৰদান কৰিছিল, আৰু এজন শিক্ষাৰ্থীয়ে তেওঁলোকৰ গুৰুৰ সংগীতৰ জ্ঞান অব্যাহত ৰাখি সংগীতৰ বিভিন্ন দিশ শিকিছিল। এই পৰম্পৰা ভাৰতৰ কিছু অংশত এতিয়াও জীয়াই আছে, আৰু বহুতো সংগীতজ্ঞই তেওঁলোকৰ গুৰুৰ বংশধৰ চিনাক্ত কৰিব পাৰে।

পাৰ্চী ৰাক

পাৰ্চী ভাষাত সংগীতৰ ধাৰণা ৰাক বা ৰং ('ৰং') সম্ভৱতঃ ৰাগৰ উচ্চাৰণ। হৰ্মোজ ফৰহাটৰ মতে, এই শব্দটো পাৰ্চীয়ালৈ কেনেকৈ আহিল তা নিৰ্দিষ্ট নহয়, কাৰণ আধুনিক পাৰ্চী ভাষাত ইয়াৰ কোনো অৰ্থ নাই আৰু পাৰ্চীয়াত ৰাগৰ ধাৰণা অজ্ঞাত।

আৰু চাওক

ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগৰ তালিকা
নতুন ৰাগ সৃষ্টিকৰ্তা সংগীতজ্ঞৰ তালিকা
কৰ্ণাটক ৰাগ
জন্য ৰাগৰ তালিকা
মেলকৰ্থা ৰাগৰ তালিকা
প্ৰহৰ
সময়া
ৰস (নান্দনিকতা)
ৰাগ, ৰবি শংকৰৰ জীৱন আৰু সংগীতৰ ওপৰত এখন তথ্যচিত্ৰ
ৰাগ ৰক
আৰবী মকাম
পাৰ্চী দস্তগাহ

টোকা

তথ্যসূত্ৰ

গ্ৰন্থপঞ্জী

<

Indian Music: Ancient Beginnings – Natyashastra

অধিক পঠন

, Table of Contents

বাহ্যিক সংযোগ

A step-by-step introduction to the concept of rāga for beginners
Rajan Parrikar Music Archive – detailed analyses of rāgas backed by rare audio recordings
Comprehensive reference on rāgas
Hindustani Raga Sangeet Online A rare collection of more than 800 audio & video archives from 1902. Radio programs dedicated to famous ragas.
Online quick reference of rāgams in Carnatic music.
Ragamath.com Mathematical computations on rāgams

শ্ৰেণী:সংগীত