চিলেট

চিলেট (Bengali : সিলেট, চিলেটী নাগৰী:ꠍꠤꠟꠐ), )) হৈছে বাংলাদেশৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চলত অৱস্থিত এখন মহানগৰ। ই চিলেট বিভাগৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ। ই ছুৰমা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। প্ৰায় ৭ লাখ লোকৰ জনসংখ্যাৰ ফলত বাংলাদেশৰ পঞ্চম বৃহত্তম চহৰ।

চাহ বাগিচা আৰু প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্যৰ বাবে চিলেট পৰিচিত। চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰাই এই চহৰখনত মোগল, ব্ৰিটিছ, বংগৰ নবাবকে ধৰি বিভিন্ন বংশ আৰু সাম্ৰাজ্যই শাসন চলাই আহিছে। বাংলাদেশৰ অন্যতম পৱিত্ৰ স্থান আৰু প্ৰতি বছৰে হাজাৰ হাজাৰ তীৰ্থযাত্ৰী আকৰ্ষণ কৰা শ্বাহ জালাল দৰগাহ আদি কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানৰ ইয়াত অৱস্থিত।

ঢাকা আৰু চট্টগ্ৰামৰ পিছত অৰ্থনৈতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম চিলেট। চিলেট এটা প্ৰধান বাণিজ্যিক আৰু বিত্তীয় কেন্দ্ৰ, আৰু ইয়াত চাহ উদ্যোগকে ধৰি কেইবাটাও বহুজাতিক কোম্পানী আৰু উদ্যোগ আছে, যিয়ে চহৰখনৰ বাবে যথেষ্ট পৰিমাণৰ ৰাজহ আহৰণ কৰে। বঙালী, ত্ৰিপুৰী, আৰু অন্যান্য জাতি-জনগোষ্ঠীৰ লোকে একেলগে বাস কৰা এই চহৰখনৰ জনসংখ্যা বৈচিত্ৰ্যময়। চিলেটৰ চৰকাৰী ভাষা চিলেটী যি উচ্চাৰণৰ ক্ষেত্ৰত বঙালীৰ সৈতে একে, কিন্তু ইংৰাজী বহুলভাৱে কোৱা হয় আৰু বুজা যায় কাৰণ চিলেটৰ লোকসকলে বাংলাদেশী ডাইস্পাৰৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ গঠন কৰে, বিশেষকৈ যুক্তৰাজ্য আৰু আমেৰিকা। দ্য ডেইলী ষ্টাৰৰ তথ্য অনুসৰি ব্ৰিটেইনৰ প্ৰায় ৮৫% বাংলাদেশী জনসংখ্যা চিলেট জিলাৰ পৰা আহে। চিলেটৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নত, আধুনিক বিমানবন্দৰ, ৰেলৱে ষ্টেচন, আৰু বাছ টাৰ্মিনেল যিয়ে ইয়াক দেশৰ অন্যান্য অংশৰ সৈতে সংযোগ কৰে। চিলেট কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়, শ্বাহজালাল বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয়, চিলেট কেডেট মহাবিদ্যালয়কে ধৰি কেইবাখনো শিক্ষানুষ্ঠানো আছে।

ব্যুৎপত্তি আৰু নাম

চিলেট হৈছে (Śilhôṭ)ৰ ইংৰাজী অনুকৰণ, যি চহৰখনৰ অন্যতম প্ৰাচীন থলুৱা নাম। সাধাৰণতে স্থানীয় নামটো (Śrīhaṭṭa)ৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ উদ্ভৱ হোৱা বুলি ভবা হয়। এয়া চহৰৰ সংস্কৃত নাম আৰু এই নাম ২০ শতিকালৈকে বাংলা সাহিত্যিতো সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। অঞ্চলটোৰ দ্বাদশ আৰু তেৰশ শতিকাৰ ভিতৰত ছুৰমা আৰু বৰাক উপত্যকাত নাথাসকলৰ আগতীয়া বসতিৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা, শ্ৰীহাট জনপদ প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু ইয়াৰ সিপাৰে শ্ৰীহাটনাথ মূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰা নাথা বংশৰ তত্ত্বাৱধায়ক দেৱতা শ্ৰীহটনাথৰ পৰা এই নাম লোৱা হৈছে। দেৱী পুৰাণ আৰু তামৰ ফলকৰ শিলালিপিৰ পৰা স্পষ্ট হোৱাৰ দৰে চিলেটৰ পিছৰ হিন্দু ৰাজাসকলে গৌৰ গোবিন্দই হাটকেশ্বৰ বা হটনাথ হিচাপে দেৱতাক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনাইছিল।

ইতিহাস

১৩০৩ চনত লখনৌতিৰ চুলতান ছামছুদ্দিন ফিৰোজ শ্বাহে গৌৰ গোবিন্দক পৰাস্ত কৰি চিলেট জয় কৰে। চিলেট আছিল বংগ চুলতানীৰ এখন ৰাজ্য। ষোড়শ শতিকাত চিলেট বাৰ ভূঞা জমিদাৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হৈ পিছলৈ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সৰকাৰ (জিলা)লৈ পৰিণত হয়। চিলেট পূবত মোগলৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য সাম্ৰাজ্যবাদী আউটপোষ্ট হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল আৰু গোটেই সোতৰ শতিকাজুৰি ইয়াৰ গুৰুত্ব তেনেদৰেই আছিল। ১৮ শতিকাত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ প্ৰশাসনৰ অধীনত ব্ৰিটিছ শাসন আৰম্ভ হৈছিল। প্ৰাচীন নাৱিক পৰম্পৰাৰ সৈতে চিলেট ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত লাস্কাৰৰ মূল উৎস হৈ পৰিছিল। ১৮৬৭ চনত চিলেট পৌৰসভা ব’ৰ্ড গঠন কৰা হয়। মূলতঃ বংগ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অংশ আৰু পিছলৈ পূব বংগ আৰু অসম; ১৮৭৪ চনৰ পৰা ১৯৪৭ চনৰ ভিতৰত এই চহৰখন ঔপনিৱেশিক অসমৰ অংশ আছিল। যেতিয়া গণভোট হয় আৰু ব্ৰিটিছ ভাৰত বিভাজনৰ পিছত ই পূব পাকিস্তানৰ অংশ হৈ পৰে।

আধুনিক ইতিহাস

১৯৯৫ চনত বাংলাদেশ চৰকাৰে চিলেটক দেশৰ ষষ্ঠ বিভাগীয় মুখ্য কাৰ্যালয় হিচাপে ঘোষণা কৰে। বাংলাদেশৰ অৰ্থনীতিত ছিলেটে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। বাংলাদেশৰ কেইবাগৰাকীও বিত্তমন্ত্ৰী চিলেট চহৰৰ পৰা সংসদৰ সদস্য হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। বদৰ উদ্দিন আহমেদ কামৰাণ চিলেটৰ দীৰ্ঘদিনীয়া মেয়ৰ আছিল। চিলেটৰ কূটনীতিবিদ হুমায়ুন ৰছিদ চৌধুৰীয়ে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ সভাপতি আৰু বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।

২০০১ চনত পৌৰসভাখনক চিলেট চিটি কৰ্পৰেশ্যনলৈ উন্নীত কৰা হয়। ২০০৯ চনত ইয়াক মহানগৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা হয়।

এই অঞ্চলৰ ভিতৰতে পাহাৰ আৰু অৱবাহিকা আছে যি বাংলাদেশৰ অন্যতম স্বকীয় অঞ্চল গঠন কৰে। চিলেটৰ ফিজিঅ'গ্ৰাফী মূলতঃ পাহাৰীয়া মাটিৰে গঠিত, স্থানীয়ভাৱে "বিল" নামেৰে জনাজাত কেইটামান বৃহৎ বিষণ্ণতাক সামৰি লৈছে যাক অক্সব' হ্ৰদ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰিব পাৰি আৰু ই ১৭৬২ চনৰ ভূমিকম্পৰ সময়ত টেকটনিক প্লেট (ফলক) ডুব যোৱাৰ ফলত হৈছিল।

ভূতাত্ত্বিকভাৱে এই অঞ্চলটো জটিল আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন বলিদানমূলক ভূ-ৰূপবিজ্ঞান আছে; প্লিঅ'-মাইঅ'চিন যুগৰ উচ্চ ভূ-প্ৰকৃতি। অঞ্চলটোৰ বিভিন্ন ঠাইত উপলব্ধ চূণশিলৰ আৱৰ্জনাৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে সমগ্ৰ অঞ্চলটো অলিগো-মাইঅ’চিন যুগত সাগৰৰ তলত আছিল। যোৱা ১৫০ বছৰত তিনিটা বৃহৎ ভূমিকম্পই চহৰখনত আঘাত হানে, ৰিখটাৰ স্কেলত কমেও ৭.৫ প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্প দেখিবলৈ পোৱা যায়। শেষৰটো ১৯১৮ চনত সংঘটিত হৈছিল যদিও বহুতে নাজানে যে চিলেট ভূমিকম্প প্ৰৱণ অঞ্চলত পৰি আছে।

প্ৰশাসন

চিলেট ৬টা মহানগৰ থানা(পুলিচ ষ্টেচন)ত বিভক্ত আৰু ২৭টা ৱাৰ্ড আৰু ২২৪টা মহল্লাৰে গঠিত। থানবোৰ হ’ল-

বিমানবন্দৰ থানা
কোতৱালি থানা 3m2! 1e3! 4b1! 4m5! 3m4! 1s0x3751aad463c28239:0x3a949568ed360a92! 8m2! 3d24.888602! 4d91.8659377?hl=en&authuser=0 গুগ'ল মেপ
জালালাবাদ থানা 3m1! 1e3! 4m5! 3m4! 1s0x3750ff8c1a8ab597:0x778b0def79331480! 8m2! 3d24.9248876! 4d91.8164134?hl=en&authuser=0 গুগ'ল মেপ
দক্ষিণ ছুৰমা থানা 3m2! 1e3! 4b1! 4m5! 3m4! 1s0x3751aae84ad04b73:0xa7500f1ea56e59cd! 8m2! 3d24.8674431! 4d91.8587607?hl=en&authuser=0 গুগ'ল মেপ
মোগলা বাজাৰ থানা 3m1! 1e3! 4m5! 3m4! 1s0x3751abf4e0098c55:0x9251f03f0f1f0b93! 8m2! 3d24.8194184! 4d91.9074259?hl=en&authuser=0 গুগ'ল মেপ
শ্বাহ পৰান থানা

ই ২৬.৫০ কিলোমিটাৰ বৰ্গক্ষেত্ৰৰ এখন সৰু চহৰ। ঔপনিৱেশিক কালত চিলেটৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি আৰু সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছিল। ১৮৭৮ চনত চিলেট পৌৰসভা স্থাপন কৰা হয়। ১৮৯৭ চনৰ ১২ জুনত এটা ভয়াৱহ ভূমিকম্পই প্ৰায় সমগ্ৰ চহৰখন ভাঙি পেলায় আৰু তাৰ পিছত ধ্বংসাৱশেষৰ ওপৰত এখন আধুনিক আৰু ইউৰোপীয় আৰ্হিৰ নতুন চহৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৮৯০ চনৰ শেষৰ ফালে বহু নতুন পথ নিৰ্মাণ হ’ল আৰু ১৯১২–১৫ চনত অসম বংগ ৰে’লৱেৰ সম্প্ৰসাৰণ লাইন স্থাপনৰ লগে লগে চিলেট সঁচাকৈয়ে দেশৰ আন প্ৰান্তৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ পৰিল। ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা চাহ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ লগে লগে চিলেটৰ গুৰুত্ব বাঢ়ি আহিছিল। ১৯৫০ আৰু ১৯৬০ চনত প্ৰবাসী চিলেটীসকলে লালন-পালন কৰা চহৰখনত দ্ৰুত নগৰায়ন ঘটিছিল আৰু এই প্ৰক্ৰিয়া এতিয়াও চলি আছে।

২০০১ চনৰ ১০ এপ্ৰিলত চিলেটক পৌৰসভাৰ ব'ৰ্ডৰ পৰা চহৰ নিগমলৈ সলনি কৰা হয় আৰু বৰ্তমান চহৰখন চিলেট চহৰ নিগমৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। বৰ্তমান চিলেট জিলা-সদৰৰ লগতে সুনামগঞ্জ, হাবিগঞ্জ, মৌলভিবজাৰ আৰু চিলেট জিলাৰ সংমণ্ডলৰ মুখ্য কাৰ্যালয়। চিলেট চিটি কৰ্পৰেশ্যনে চহৰৰ ভিতৰত প্ৰদান কৰা সেৱাসমূহৰ বাবে দায়বদ্ধ য’ত যাতায়াত, পথ, জাবৰ সংগ্ৰহ, পানী যোগান, পঞ্জীয়ন আৰু বহুতো সেৱা অন্তৰ্ভুক্ত। মেয়ৰ আৰু আন ২২জন আয়ুক্তৰে গঠিত এই নিগমটোৱে চহৰখনৰ উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

সৈন্য বাহিনী

বাংলাদেশ সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ বাবে কৌশলগতভাৱে চিলেট বৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ। বাংলাদেশ সেনাৰ ১৭ নং পদাতিক বিভাগৰ ভিত্তি হৈছে চিলেটৰ জালালাবাদ কেণ্টনমেণ্টত। এই কেণ্টনমেণ্টত স্কুল অৱ ইনফেণ্ট্ৰি এণ্ড টেকটিকছ (এছ আই এণ্ড টি) আৰু বাংলাদেশ সেনাৰ অভিজাত কমাণ্ডো ইউনিট ১ম পেৰা কমাণ্ডো বেটেলিয়নৰো কাৰ্যালয় আছে।

স্বাস্থ্যসেৱা

ছহিদ ছামছুদ্দিন হাস্পতাল জিলা চিকিৎসালয়, চিলেট মেগ ওছমানী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, জালালাবাদ ৰাগিব-ৰাবেয়া চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, উত্তৰ-পূব চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, চিলেট মহিলা চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পাৰ্কভিউ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, ইবন চিনা হাস্পতাল চিলেট লিমিটেড, নূৰজাহান হাস্পতাল (প্ৰাইভেট) লিমিটেড, অ’এছিছ হাস্পতাল, মাউণ্ট আডোৰা হাস্পতাল, স্কোৱাৰ মেডিকেল চাৰ্ভিচ, পপুলাৰ মেডিকেল চাৰ্ভিচ, মেডিনোভা মেডিকেল চাৰ্ভিচ, লাবাইদ লিমিটেড আৰু মোহনগৰ হাস্পতালৰ লগতে বিশ্বৰ আগশাৰীৰ পাঁচ তাৰকা চিকিৎসালয় যেনে আল হাৰমাইন হাস্পতালো চিলেটত অৱস্থিত।

শেহতীয়াকৈ চহৰখনত চিলেট মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি নামৰ এখন চিকিৎসা বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছে। চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়সমূহত চিকিৎসাৰ মানদণ্ড সঠিকভাৱে বজাই ৰখা হৈছে নে নাই সেই বিষয়ে কঠোৰভাৱে নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি প্ৰতিটো সংমণ্ডলত এখন চিকিৎসা বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা হ’ব। এই নিৰ্দেশ অনুসৰি ইতিমধ্যে চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি স্থাপন কৰা হৈছে। চিলেট মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি হৈছে এই নিৰ্দেশনাৰ চতুৰ্থ মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি।

জনগাঁথনি

২০১১ চনৰ বাংলাদেশৰ লোকপিয়ল অনুসৰি এই চহৰখনৰ জনসংখ্যা আছিল ৪৮৫,১৩৮ জন। নগৰখনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ১.৭৩%, যিটো ১৯৯১ চনত ১.৯৩%ৰ পৰা হ্ৰাস পাইছে। চিলেটৰ লিংগ অনুপাত ৮৬১ গৰাকী মহিলা আৰু ১০০০ পুৰুষ আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৬৭.৮%। ২২ নং ৱাৰ্ডত সৰ্বাধিক সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮৪.২৪% আৰু ১০ নং ৱাৰ্ডত সৰ্বনিম্ন ৪৮.১৫% (২০০১)। মুঠ পৰিয়ালৰ সংখ্যা আছিল ৯৭,৯৯১টা।

জনসংখ্যাৰ অধিকাংশই চিলেটী পটভূমিৰ বঙালী মুছলমান, আনহাতে উল্লেখযোগ্য সংখ্যালঘু গোট আছে য'ত বঙালী হিন্দু, বিষ্ণুপ্ৰিয়া মণিপুৰী আদি অন্তৰ্ভুক্ত। চিলেটী ৰাইজে বিপুল সংখ্যকে ষ্টেণ্ডাৰ্ড বাংলা কয়।