একনায়কত্ববাদ

একনায়কত্ববাদ হৈছে এক স্বৈৰাচাৰী চৰকাৰ যাৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে এজন নেতা বা নেতাৰ এটা গোট, যিয়ে চৰকাৰী ক্ষমতা কম বা কোনো সীমাবদ্ধতা নোহোৱাকৈয়ে গ্ৰহণ কৰে। একনায়কত্ববাদী শাসনৰ ৰাজনীতি একনায়কত্ববাদীৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়, আৰু ইয়াক উপদেষ্টা, সেনাপতি আৰু অন্যান্য উচ্চ পদস্থ বিষয়াকে ধৰি অভিজাত শ্ৰেণীৰ ভিতৰৰ বৃত্তৰ জৰিয়তে সহায় কৰা হয়। একনায়কত্ববাদীয়ে ভিতৰৰ মহলক প্ৰভাৱিত কৰি আৰু সন্তুষ্ট কৰি আৰু যিকোনো বিৰোধীক দমন কৰি নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰাখে, য’ত প্ৰতিদ্বন্দ্বী ৰাজনৈতিক দল, সশস্ত্ৰ প্ৰতিৰোধ বা একনায়কত্ববাদীৰ ভিতৰৰ বৃত্তৰ অবিশ্বাসী সদস্যও থাকিব পাৰে। পূৰ্বৰ চৰকাৰখনক বল প্ৰয়োগ কৰি ওফৰাই পেলোৱা সামৰিক অভ্যুত্থানৰ দ্বাৰা একনায়কত্ববাদ গঠন হ’ব পাৰে বা নিৰ্বাচিত নেতাসকলে নিজৰ শাসন স্থায়ী কৰি লোৱা আত্ম-অভ্যুত্থানৰ দ্বাৰা গঠিত হ’ব পাৰে। একনায়কত্ববাদ স্বৈৰাচাৰী বা সৰ্বাত্মকতাবাদী আৰু ইয়াক সামৰিক একনায়কত্ববাদ, একদলীয় একনায়কত্ববাদ, ব্যক্তিবাদী একনায়কত্ববাদ বা নিৰপেক্ষ ৰাজতন্ত্ৰ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰিব পাৰি।

লেটিন শব্দ একনায়কত্ববাদীৰ উৎপত্তি ৰোমান গণৰাজ্যৰ আৰম্ভণিতে হৈছিল যাতে "কিছুমান জৰুৰীকালীন অৱস্থা চম্ভালিবলৈ এজন নেতাক অস্থায়ীভাৱে নিৰপেক্ষ ক্ষমতা প্ৰদান কৰা সাংবিধানিক কাৰ্যালয়"ক বুজায়। প্ৰাচীন সামৰিক একনায়কত্ববাদৰ বিকাশ ঘটিছিল উত্তৰ-ধ্ৰুপদী যুগত, বিশেষকৈ শ্বোগুন যুগৰ জাপান আৰু ইংলেণ্ডত অলিভাৰ ক্ৰমৱেলৰ অধীনত। আধুনিক একনায়কত্ববাদৰ প্ৰথম বিকাশ ঘটিছিল ঊনবিংশ শতিকাত, য’ত ইউৰোপত বোনাপাৰ্টীজম আৰু লেটিন আমেৰিকাত ক’ডিলোছ আদি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বিংশ শতিকাত ইউৰোপত ফেচিষ্ট আৰু কমিউনিষ্ট একনায়কত্ববাদৰ উত্থান ঘটিছিল; ১৯৪৫ চনত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত ফেচিবাদ বহুলাংশে নিৰ্মূল হয়, আনহাতে ১৯৭০ দশকত সাম্যবাদ অন্যান্য মহাদেশলৈ বিয়পি পৰে আৰু ১৯৯১ চনত শীতল যুদ্ধৰ শেষলৈকে ই প্ৰাধান্য বজাই ৰাখিছিল।

ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনৰ পিছৰ সময়ছোৱাত বিশেষকৈ আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াত একবিংশ শতিকালৈকে কেইবাটাও একনায়কত্ববাদ অব্যাহত থকাৰ পিছতো বিশ্বজুৰি গণতন্ত্ৰৰ বিচ্ছিন্ন উত্থান ঘটিছিল। একবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰসমূহৰ সংখ্যা স্বৈৰাচাৰী ৰাষ্ট্ৰসমূহক ৯৮ৰ পৰা ৮০ জনতকৈ বেছি আছিল। দ্বিতীয় দশকত গণতান্ত্ৰিক মন্দাৱস্থাৰ সৃষ্টি হৈছিল, ২০০৮ চনৰ বিত্তীয় সংকটৰ পিছত যিয়ে বিশ্বজুৰি পশ্চিমীয়া আৰ্হিৰ আবেদন ভয়ংকৰভাৱে হ্ৰাস কৰিছিল। ২০১৯ চনলৈকে স্বৈৰাচাৰী চৰকাৰৰ সংখ্যাই পুনৰ গণতন্ত্ৰ চৰকাৰৰ সংখ্যা ৯২ৰ পৰা ৮৭লৈ অতিক্ৰম কৰিছিল।

একনায়কত্ববাদীয়ে চৰকাৰ আৰু সমাজৰ ওপৰত অধিকাংশ বা সম্পূৰ্ণ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে, যদিও কেতিয়াবা শাসন ব্যৱস্থা চলাবলৈ এজন একনায়কত্ববাদীয়ে অভিজাতসকলৰ প্ৰয়োজন হয়। তেওঁলোকে এজনৰ অভ্যন্তৰীণ বৃত্ত গঠন কৰে, যিয়ে একনায়কত্ববাদৰ ভিতৰত কিছু পৰিমাণে ক্ষমতা আঁকোৱালি লয় আৰু এই সমৰ্থনৰ বিপৰীতে লাভজনক সুবিধা লাভ কৰে। এইসকল অভিজাত ব্যক্তি সামৰিক বিষয়া, দলৰ সদস্য, বন্ধু বা একনায়কত্ববাদীৰ পৰিয়াল হ’ব পাৰে। অভিজাত শ্ৰেণীও একনায়কত্ববাদীৰ বাবে প্ৰধান ৰাজনৈতিক ভাবুকি, কিয়নো তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতাৰ সহায় লৈ শাসন ব্যৱস্থাক প্ৰভাৱিত বা ওফৰাই পেলাব পাৰে। একনায়কত্ববাদীৰ আদেশ বাস্তৱায়নৰ বাবে এই অন্তৰ্বৃত্তৰ সমৰ্থন প্ৰয়োজন, যাৰ ফলত অভিজাতসকলেই প্ৰায়ে একনায়কত্ববাদীৰ ওপৰত এক ধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰক হিচাপে কাম কৰে। নীতি প্ৰয়োগ কৰিবলৈ এজন একনায়কত্ববাদীয়ে হয় এইসকল অভিজাতক সন্তুষ্ট কৰিব লাগিব, নহয় তেওঁলোকক সলনি কৰিব লাগিব। অভিজাতসকলেও পৰস্পৰৰ তুলনাত অধিক ক্ষমতা লাভ কৰিবলৈ প্ৰতিযোগিতা কৰে, কিন্তু তেওঁলোকৰ একতা বা বিভাজনৰ ওপৰতো সেই ক্ষমতা নিৰ্ভৰ কৰে। অভিজাতসকলৰ মাজত বিভাজন থাকিলে, তেওঁলোকে একনায়কত্ববাদীৰ সৈতে ক্ষমতা আদান-প্ৰদানত অধিক অক্ষম হ’ব, যাৰ ফলত একনায়কত্ববাদীৰ অধিক অসংযত ক্ষমতা বজাই থাকে। যদি অভিজাতসকল ঐক্যবদ্ধ হয়, তেন্তে তেওঁলোকে একনায়কত্ববাদীক উভটাই দিব পাৰে, আৰু একনায়কত্ববাদীয়ে ক্ষমতাত টিকে থাকিবলৈ তেওঁলোকক অধিক ৰেহাই দিব লাগিব। এইটো বিশেষকৈ সত্য হয় যদি অন্তৰ্বৃত্তটো সামৰিক বিষয়াৰে গঠিত হয়, যাৰ হাতত সামৰিক অভ্যুত্থান ঘটাব পৰা সক্ষমতা থাকে।

একনায়কত্ববাদৰ বিৰোধিতাই শাসন ব্যৱস্থাৰ অংশ নহয় আৰু ই সকলো তন্ত্ৰবিৰোধী গোট বা ব্যক্তি, যিয়ে শাসন ব্যৱস্থাক সমৰ্থন নকৰে, তেওঁলোকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সংগঠিত বিৰোধিতা শাসন ব্যৱস্থাৰ স্থিতিশীলতাৰ প্ৰতি ভাবুকি, কিয়নো ই একনায়কত্ববাদীৰ প্ৰতি জনসাধাৰণৰ সমৰ্থন ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰি শাসনৰ পৰিবৰ্তনৰ আহ্বান জনায়। এজন একনায়কত্ববাদীয়ে এই বিৰোধিতা বলপূৰ্বক দমন, আইনী সীমাবদ্ধতা আৰু কিছু সুবিধাৰ জৰিয়তে শান্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব পাৰে। বিৰোধিতাসমূহ বাহ্যিক গোট হ’ব পাৰে, অথবা এইসকলত একনায়কত্ববাদীৰ অন্তৰ্বৃত্তৰ বৰ্তমান বা পূৰ্বৰ সদস্যসকলো অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।

সৰ্বহাৰাবাদ হৈছে একনায়কত্ববাদৰ এক বিশেষ ৰূপ, য'ত এজন শক্তিশালী নেতাই ব্যক্তিগত আৰু ৰাজনৈতিক আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে আৰু এজন নেতাৰ নেতৃত্বত এখন একক ৰাজনৈতিক দল থাকে। এই ক্ষমতা চৰকাৰ আৰু এক উন্নত মতাদৰ্শৰ সহযোগিতাৰ জৰিয়তে বলবৎ হয়। সৰ্বহাৰা চৰকাৰে "গণসংযোগ আৰু সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সংগঠনৰ ওপৰত পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ" ৰাখে। ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক হান্না এৰেণ্ড্টৰ মতে, সৰ্বহাৰাবাদ হৈছে একনায়কত্ববাদৰ এটা নতুন আৰু চৰম ৰূপ, য'ত ব্যক্তিসকল পৃথক আৰু বিচ্ছিন্ন থাকে আৰু মতাদৰ্শই সমাজ কেনেদৰে সংগঠিত হ’ব লাগিব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰে। ৰাজনীতি বিজ্ঞানী জুয়ান জোচে লিনজয়ে ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ এটা বৰ্ণালী চিনাক্ত কৰিছে, য’ত গণতন্ত্ৰ আৰু সৰ্বহাৰা শাসন ব্যৱস্থাৰ মাজত স্বৈৰাচাৰী শাসনব্যৱস্থা থাকে আৰু তাত হাইব্ৰিড ব্যৱস্থাৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীবিভাজন দেখা যায়। তেওঁ সৰ্বহাৰা শাসনক কেৱল দমন নকৰাকৈ ৰাজনীতি আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনৰ ওপৰত ব্যাপক নিয়ন্ত্ৰণ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ৰাজনীতি
শ্ৰেণী:সমাজ বিজ্ঞান