প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰ

প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰ, যাক প্ৰস্ৰাৱ নলী বা বৃক্ক তন্ত্ৰ বুলিও কোৱা হয়, মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ আৱৰ্জনা নিষ্কাশন তন্ত্ৰৰ এটা অংশ। মানুহ আৰু প্লেচেণ্টাৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীত ই বৃক্ক, মূত্ৰনলী, মূত্ৰাশয় আৰু মূত্ৰনলীৰে গঠিত। প্ৰস্ৰাৱ ব্যৱস্থাৰ উদ্দেশ্য হৈছে শৰীৰৰ পৰা আৱৰ্জনা নিৰ্মূল কৰা, ৰক্তৰ আয়তন আৰু ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, ইলেক্ট্ৰলাইট আৰু বিপাকীয় পদাৰ্থৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, তেজৰ পি এইচ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। প্ৰস্ৰাৱ নলী হৈছে শৰীৰৰ নিষ্কাশন ব্যৱস্থা যাৰ ফলত শেষত প্ৰস্ৰাৱ ওলাই যায়। বৃক্কত বৃক্কৰ ধমনীসমূহৰ জৰিয়তে বিস্তৃত তেজৰ যোগান থাকে, যিবোৰ বৃক্কৰ সিৰাৰ জৰিয়তে বৃক্কৰ পৰা ওলাই যায়। প্ৰতিটো বৃক্ক নেফ্ৰন নামৰ কাৰ্যকৰী এককৰে গঠিত। তেজ পৰিশোধন আৰু অধিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ পিছত মূত্ৰনলীয়ে বৃক্কৰ পৰা প্ৰস্ৰাৱ মূত্ৰাশয়লৈ লৈ যায়। প্ৰস্ৰাৱৰ সময়ত মূত্ৰনলীৰ লিংগ বা ভলভাৰ মাজেৰে মূত্ৰাশয়ৰ পৰা প্ৰস্ৰাৱ কঢ়িয়াই লৈ যায়। মহিলা আৰু পুৰুষৰ প্ৰস্ৰাৱ ব্যৱস্থা অতি মিল আছে, কেৱল মূত্ৰনলীৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ক্ষেত্ৰতহে পাৰ্থক্য আছে।

এজন সুস্থ মানুহৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণতে প্ৰতিদিনে ৮০০–২,০০০ মিলিলিটাৰ (মিলিলিটাৰ) প্ৰস্ৰাৱ উৎপন্ন হয়। এই পৰিমাণ তৰল পদাৰ্থ গ্ৰহণ আৰু বৃক্কৰ কাৰ্য অনুসৰি ভিন্ন হয়।

গঠন

প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰই প্ৰস্ৰাৱ উৎপন্ন কৰা আৰু নিঃসৰণৰ বিন্দুলৈ পৰিবহণ কৰা ব্যৱস্থাক বুজায়। মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱ ব্যৱস্থাত দুটা বৃক্ক থাকে, যিবোৰ বাওঁ আৰু সোঁ দুয়োফালে পৃষ্ঠীয় শৰীৰৰ বেৰ আৰু পেৰিটেল পেৰিটনিয়ামৰ মাজত অৱস্থিত।

বৃক্কৰ কাৰ্যকৰী একক নেফ্ৰনৰ ভিতৰত প্ৰস্ৰাৱৰ গঠন আৰম্ভ হয়। তাৰ পিছত প্ৰস্ৰাৱ নেফ্ৰনৰ মাজেৰে, কালেক্টিং ডাক্ট নামৰ একত্ৰিত নলীৰ ব্যৱস্থাৰ মাজেৰে বৈ যায়। তাৰ পিছত এই কালেক্টিং ডাক্ট বা সংগ্ৰহকাৰী নলীবোৰে সংযুক্ত হৈ সৰু সৰু কেলিচ গঠন কৰে, তাৰ পিছত ডাঙৰ ডাঙৰ কেলিচবোৰে শেষত বৃক্কৰ শ্ৰোণীকোষৰ লগত যোগ দিয়ে। ইয়াৰ পৰা প্ৰস্ৰাৱৰ স্ৰোত ৰেনাল পেলভিছৰ পৰা মূত্ৰনলীলৈ প্ৰবাহিত হৈ থাকে, প্ৰস্ৰাৱক মূত্ৰাশয়লৈ পৰিবহণ কৰে। মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰৰ শৰীৰবিজ্ঞান মূত্ৰাশয়ৰ স্তৰত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত পৃথক। পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত মূত্ৰনলী মূত্ৰাশয়ৰ ত্ৰিকোণত থকা অভ্যন্তৰীণ মূত্ৰনলীৰ মুখৰ পৰা আৰম্ভ হৈ বাহ্যিক মূত্ৰনলীৰ মুখৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি যায় আৰু তাৰ পিছত প্ৰষ্টেটিক, মেমব্ৰেনাছ, বালবাৰ আৰু লিংগৰ মূত্ৰনলীত পৰেগৈ। গ্লান্স লিংগত থকা প্ৰস্ৰাৱৰ মাধ্যমেৰে পুৰুষৰ মূত্ৰনলীৰ পৰা প্ৰস্ৰাৱ ওলাই যায়। মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত মূত্ৰনলী বহুত চুটি, মূত্ৰাশয়ৰ ডিঙিৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ভলভাল ভেষ্টিবুলত শেষ হয়।

বিকাশ

মূল প্ৰবন্ধ: প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰৰ বিকাশ, (:en:Development of the urinary system)

মাইক্ৰ’এনাটমী

মাইক্ৰস্কোপিৰ অধীনত প্ৰস্ৰাৱ ব্যৱস্থাটো ইউৰোথেলিয়াম(:en:Transitional epithelium)নামৰ এক অনন্য আৱৰণেৰে আবৃত হয়, যিটো এটা প্ৰকাৰৰ পৰিৱৰ্তনশীল এপিথেলিয়াম। বেছিভাগ অংগৰ এপিথেলিয়াল আৱৰণৰ দৰে নহয়, পৰিৱৰ্তনশীল এপিথেলিয়াম সমতল আৰু প্ৰসাৰিত হ’ব পাৰে।
ইউৰ’থেলিয়ামে ৰেনাল পেলভিছ, ইউৰেটাৰ, মূত্ৰাশয়কে ধৰি প্ৰস্ৰাৱৰ বেছিভাগ অংশ সামৰি লয়।

কাৰ্য

প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰ আৰু ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ মূল কামসমূহ হ’ল:-

তেজৰ পৰিমাণ আৰু গঠন (যেনে ছডিয়াম, পটাছিয়াম আৰু কেলচিয়াম) নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
তেজৰ pH হোমিঅ’ষ্টেছিছ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
বৃক্কৰ দ্বাৰা ৰক্তকণিকা উৎপাদনত অৰিহণা যোগায়।
কেলচিট্ৰিয়েল (ভিটামিন ডিৰ সক্ৰিয় ৰূপ) সংশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰে।
বৰ্জিত সামগ্ৰী (মূলতঃ ইউৰিয়া আৰু ইউৰিক এচিড) আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী শৰীৰৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ আগতে সংৰক্ষণ কৰে।

প্ৰস্ৰাৱৰ গঠন

প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱৰ গড় উৎপাদন প্ৰতিদিনে প্ৰায় ১–২ লিটাৰ (L) হয়, যিটো হাইড্ৰেচনৰ অৱস্থা, কাৰ্যকলাপৰ মাত্ৰা, পৰিৱেশৰ কাৰক, ওজন আৰু ব্যক্তিৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। প্ৰস্ৰাৱ বেছি বা কম উৎপাদন হ’লে চিকিৎসাৰ প্ৰয়োজন হয়। পলিউৰিয়া (:en:Polyuria) হৈছে অত্যধিক প্ৰস্ৰাৱ উৎপাদন (> ২.৫ লিটাৰ/দিনে)। প্ৰস্ৰাৱৰ উৎপাদন কম হোৱা অৱস্থা হ’ল অলিগুৰিয়া (:en:Oliguria) (< ৪০০ মিলিলিটাৰ/দিনে) আৰু এনুৰিয়া(:en:Anuria) (< ১০০ মিলিলিটাৰ/দিন)।

প্ৰস্ৰাৱ গঠনৰ প্ৰথম পদক্ষেপ হ’ল বৃক্কত তেজ পৰিশোধন কৰা। এজন সুস্থ মানুহৰ ক্ষেত্ৰত বৃক্কই হৃদযন্ত্ৰৰ ১২ৰ পৰা ৩০%ৰ ভিতৰত আউটপুট লাভ কৰে কিন্তু ইয়াৰ গড় প্ৰায় ২০% বা প্ৰায় ১.২৫ লিটাৰ/মিনিট।

বৃক্কৰ মৌলিক গাঁথনিগত আৰু কাৰ্যকৰী একক হ’ল নেফ্ৰন। ইয়াৰ প্ৰধান কাম হ’ল তেজ ফিল্টাৰ কৰি পানী আৰু ছডিয়ামৰ দৰে দ্ৰৱণীয় পদাৰ্থৰ ঘনত্ব নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, প্ৰয়োজনীয়খিনি পুনৰ শোষণ কৰা আৰু বাকীখিনি প্ৰস্ৰাৱ হিচাপে বাহিৰ কৰা।

নেফ্ৰনৰ প্ৰথম অংশত ব’মেনৰ কেপচুলে ৰক্তসঞ্চালন তন্ত্ৰৰ পৰা তেজ ফিল্টাৰ কৰি নলীকালৈ লৈ যায়। হাইড্ৰ’ষ্টেটিক আৰু অস্মোটিক চাপৰ গ্ৰেডিয়েণ্টে অৰ্ধপাৰ্যমান্য পৰ্দাৰ মাজেৰে পৰিশোধন কৰাত সহায় কৰে। পৰিশোধন পদাৰ্থত পানী, সৰু অণু আৰু আয়ন থাকে যিবোৰ পৰিশোধন পৰ্দাৰ মাজেৰে সহজে পাৰ হয়। কিন্তু প্ৰটিন আৰু ৰক্তকণিকা আদি ডাঙৰ অণুবোৰ পৰিশোধন পৰ্দাৰ মাজেৰে পাৰ হোৱাত বাধা দিয়া হয়। প্ৰতি মিনিটত উৎপন্ন হোৱা পৰিশোধনৰ পৰিমাণক গ্ল’মেৰুলাৰ পৰিশোধন হাৰ বা জিএফআৰ বোলা হয় আৰু ইয়াৰ পৰিমাণ প্ৰতিদিনে ১৮০ লিটাৰ। এই পৰিশোধিত পদাৰ্থৰ প্ৰায় ৯৯% নেফ্ৰনৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱাৰ লগে লগে পুনৰ শোষিত হয় আৰু বাকী ১% প্ৰস্ৰাৱত পৰিণত হয়।

প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰ অন্তঃস্ৰাৱী তন্ত্ৰৰ দ্বাৰা এণ্টিডাইউৰেটিক হৰম’ন, এলড’ষ্টেৰন আৰু পেৰাথাইৰয়ড হৰম’ন আদি হৰম'নৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।

ঘনত্ব আৰু আয়তনৰ নিয়ন্ত্ৰণ

প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰ ৰক্তসঞ্চালন তন্ত্ৰ, স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু অন্তঃস্ৰাৱী তন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱত থাকে।

এলড’ষ্টেৰনে বৃক্কত ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ জৰিয়তে ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰে। ই নেফ্ৰনৰ দূৰৱৰ্তী নলী আৰু সংগ্ৰহকাৰী নলীত ক্ৰিয়া কৰে আৰু গ্ল’মেৰুলাৰ পৰিশোধনৰ পৰা ছডিয়ামৰ পুনৰ শোষণ বৃদ্ধি কৰে। ছডিয়াম পুনৰ শোষণৰ ফলত পানী ধৰি ৰাখে, যাৰ ফলত ৰক্তচাপ আৰু তেজৰ আয়তন বৃদ্ধি পায়। এণ্টিডাইউৰেটিক হৰম’ন (ADH), হৈছে বেছিভাগ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীত পোৱা এটা নিউৰ’হাইপ’ফিজিয়াল হৰম’ন। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান কাম হ’ল শৰীৰত পানী ধৰি ৰখা আৰু নাড়ী সংকোচন। ভেছ’প্ৰেচিনে বৃক্কৰ নেফ্ৰনৰ সংগ্ৰহ নলীত পানী পুনৰ শোষণ বৃদ্ধি কৰি শৰীৰৰ পানী ধৰি ৰখাটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ভেছ’প্ৰেচিনে বৃক্কৰ নেফ্ৰন সংগ্ৰহকাৰী নলীৰ প্লাজমা পৰ্দাত একুৱাপ’ৰিন-চিডি পানীৰ চ্যানেলৰ স্থানান্তৰ ঘটাই বৃক্কৰ সংগ্ৰহ নলী আৰু দূৰৱৰ্তী কনভল্যুটেড নলীকাৰে পানীৰ পাৰ্যমান্যতা বৃদ্ধি কৰে।

মূত্ৰত্যাগ

প্ৰস্ৰাৱ, যাক কেতিয়াবা মূত্ৰত্যাগ (:en:Urination) কৰা বুলিও কোৱা হয়, মূত্ৰাশয়ৰ পৰা শৰীৰৰ বাহিৰলৈ প্ৰস্ৰাৱ নিৰ্গত কৰা কাৰ্য। প্লেচেণ্টেল স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ লিংগ বা ভলভাৰ পৰা মূত্ৰনলীৰ জৰিয়তে আৰু আন মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ ক্ল’কাৰ জৰিয়তে প্ৰস্ৰাৱ নিৰ্গত হয়। সুস্থ মানুহৰ (আৰু আন বহুতো জীৱ-জন্তুৰ) প্ৰস্ৰাৱৰ প্ৰক্ৰিয়াটো স্বেচ্ছা নিয়ন্ত্ৰণত থাকে। কেঁচুৱা, কিছুমান বৃদ্ধ ব্যক্তি আৰু স্নায়ুজনিত আঘাতপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত অনিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ প্ৰতিফলন হিচাপে প্ৰস্ৰাৱ হ’ব পাৰে। শাৰীৰিকভাৱে প্ৰস্ৰাৱৰ লগত কেন্দ্ৰীয়, স্বয়ংক্ৰিয় আৰু দেহগত স্নায়ুতন্ত্ৰৰ মাজত সমন্বয় জড়িত হৈ থাকে। প্ৰস্ৰাৱ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মগজুৰ কেন্দ্ৰসমূহৰ ভিতৰত পণ্টাইন প্ৰস্ৰাৱ কেন্দ্ৰ, পেৰিয়াকুৱেডাক্টেল গ্ৰে আৰু চেৰিব্ৰেল কৰ্টেক্স আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

ক্লিনিকেল তাৎপৰ্য্য

ইউৰ’লজিকেল ৰোগ জন্মগত বা আয়ত্ত কৰা প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰৰ বিসংগতিৰ ফলত হ’ব পাৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে প্ৰস্ৰাৱৰ পথত বাধাৰ সৃষ্টি হোৱাটো এটা ইউৰ’লজিকেল ৰোগ যিয়ে প্ৰস্ৰাৱ বন্ধ কৰি ৰাখিব পাৰে।

বৃক্কৰ কলাৰ ৰোগ সাধাৰণতে নেফ্ৰ’লজিষ্টৰ দ্বাৰা চিকিৎসা কৰা হয়, আনহাতে প্ৰস্ৰাৱ নলীৰ ৰোগ ইউৰ’লজিষ্টৰ দ্বাৰা চিকিৎসা কৰা হয়। স্ত্ৰীৰোগ বিশেষজ্ঞই মহিলাৰ প্ৰস্ৰাৱ নিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ চিকিৎসাও কৰিব পাৰে।

শৰীৰৰ অন্যান্য তন্ত্ৰৰ ৰোগেও মূত্ৰনলীৰ কাৰ্যত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপে, দেখা গৈছে যে ডায়েবেটিছ মেলিটাছত বৃক্কই মুক্ত কৰা প্ৰটিনে উচ্চ ৰক্তচাপৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱৰ প্ৰতি বৃক্কক সংবেদনশীল কৰি তোলে।

ডায়েবেটিছে পেৰিফেৰেল নিউৰ’পেথীৰ বাবেও প্ৰস্ৰাৱত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, যিটো তেজৰ চেনিৰ মাত্ৰা বেয়াকৈ নিয়ন্ত্ৰিত কিছুমান ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়ে।

গৰ্ভাৱস্থা, প্ৰসৱ, বয়স বৃদ্ধি, অতিৰিক্ত ওজন আদি কাৰণত পেলভিক ফ্ল’ৰৰ পেশী দুৰ্বল হোৱাৰ ফলত প্ৰস্ৰাৱৰ অসংযম হ’ব পাৰে।
শেহতীয়া পদ্ধতিগত পৰ্যালোচনাৰ তথ্যই প্ৰমাণ কৰে যে আচৰণ চিকিৎসাৰ ফলত সাধাৰণতে কেৱল ঔষধতকৈ প্ৰস্ৰাৱৰ অসংযমৰ ফলাফল উন্নত হয়, বিশেষকৈ মানসিক চাপ আৰু আৰ্জ ইউআইৰ বাবে। কেগেল ব্যায়াম নামেৰে জনাজাত পেলভিক ফ্ল’ৰ ব্যায়ামে পেলভিক ফ্ল’ৰ শক্তিশালী কৰি এই অৱস্থাত সহায় কৰিব পাৰে। প্ৰস্ৰাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ অন্তৰ্নিহিত চিকিৎসাজনিত কাৰণো থাকিব পাৰে, যিবোৰ প্ৰায়ে চিকিৎসাযোগ্য। শিশুৰ ক্ষেত্ৰত এই অৱস্থাক ইউৰেচিছ বোলা হয়।

কিছুমান কৰ্কট ৰোগে প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰকো লক্ষ্য কৰি লয়, য’ত মূত্ৰাশয়ৰ কৰ্কট ৰোগ, বৃক্কৰ কৰ্কট ৰোগ, মূত্ৰনলীৰ কৰ্কট ৰোগ, মূত্ৰনলীৰ কৰ্কট ৰোগ আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এই অংগসমূহৰ ভূমিকা আৰু অৱস্থানৰ বাবে চিকিৎসা প্ৰায়ে জটিল হৈ পৰে।

ইতিহাস

লিখিত ঐতিহাসিক ৰেকৰ্ড পোৱালৈকে বৃক্কৰ পাথৰ চিনাক্ত আৰু লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে। মূত্ৰনলীকে ধৰি প্ৰস্ৰাৱৰ নলীৰ লগতে বৃক্কৰ পৰা প্ৰস্ৰাৱ নিষ্কাশন কৰাৰ কাৰ্যৰ বিষয়ে গেলেনে খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাত বৰ্ণনা কৰিছে।

অস্ত্ৰোপচাৰৰ পৰিৱৰ্তে ইউৰেটেৰ’স্কপি নামৰ অভ্যন্তৰীণ পদ্ধতিৰে ইউৰেটাৰ পৰীক্ষা কৰা প্ৰথমগৰাকী ব্যক্তি আছিল ১৯২৯ চনত, হেম্পটন ইয়ং। ভি এফ মাৰ্শ্বলে ইয়াৰ উন্নতি সাধন কৰিছিল যি ফাইবাৰ অপটিক্সৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নমনীয় এণ্ড'স্কোপৰ প্ৰথম প্ৰকাশিত ব্যৱহাৰ, যিটো ১৯৬৪ চনত সংঘটিত হৈছিল। মূত্ৰনলী আৰু প্ৰস্ৰাৱৰ নলী বাইপাছ কৰি ৰেনাল পেলভিছত নিষ্কাশন নলী সুমুৱাই দিয়াৰ কথা প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৯৪১ চনত বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এনে পদ্ধতি পূৰ্বৰ দুটা সহস্ৰাব্দৰ ভিতৰত ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰস্ৰাৱ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত মুকলি অস্ত্ৰোপচাৰ পদ্ধতিৰ পৰা বহু পৃথক আছিল।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:মানৱ বিজ্ঞান
শ্ৰেণী:অংগ তন্ত্ৰ