ভৰত-গুহৰ মিলন

৩২ অধ্যায়

ভৰত গুহৰ মিলন

এহিমতে পাছে ভাগীৰথী তীৰ জুৰি ।

উভয় সেনাৰ লাগি গৈল হুড়াহুড়ি ॥১

দুই গোটা সেনাৰ লাগিল পঞ্চ কাণ্ডি ।

শৰক প্ৰহাৰি শালি থোৱে মুণ্ডেগাণ্ডি ॥২

যুজিবাক দিয়ো হাক আমাৰ সেনাক ।

দেখি গুহে মন্ত্ৰীক বুলিলা পাছে বাক ॥৩

অঁবিচাৰে প্ৰথমত যুদ্ধ কৰোঁ যেবে ।

পৰ্য্যন্তে আমাৰ ঘাটি মিলিবেক তেবে ॥৪

প্ৰথমতে ভৰতক ভেটিবাক যাওঁ ।

ভাল মতে তান চিত্ত জিজ্ঞাসিয়া চাওঁ ॥৫

শুনি আছোঁ ভৰতৰ ৰামত ভকতি ।

ৰামক নিবাক যেবে আসিছে সম্প্ৰতি ॥৬

তেবে যুজিবাক যোগা আমাৰ নোহয় ।

ৰাম যেন আমাৰ ভৰতো সেহি নয় ॥৭

ৰামৰ চৰণে মাত্ৰ মোৰ যেন চিত ।

ভৰততো হয় সেৱা কৰিতে উচিত ॥৮

এখন উচিত নেদেখাহোঁ যুজিবাক ।

এহি বুলি আপোন সৈন্যক দিলা হাক ॥৯

তেতিক্ষণে অনেক সৈন্যক সাজি লৈলা ।

ভৰতক ভেটিবাক গুহ চলি গৈলা ॥১০

পাত্ৰ মন্ত্ৰী সেনা বেঢ়ি চলিল অপাৰ ।

সমস্তে দেখিল পাছে গুহ আসিবাৰ ॥১১

আথে বেথে মন্ত্ৰী ভৰতত জান দিল ।

তোমাত ভেটিতে গুহ নৃপতি আসিল ॥১২

ৰামৰ পৰম এহোঁ সখা মহাহিত ।

সতকাৰ কৰিবাক তোমাৰ উচিত ॥১৩

দেখিলোঁহো ৰামে যেন আশ্বাস কৰিল ।

আলিঙ্গি ধৰিয়া আন মাথে চুমা দিল ॥১৪

জানি আঙ্ক ভালমতে কৰিয়ো সাদৰ ।

আতে হন্তে বাৰ্ত্তা তুমি পাইবাহা ৰামৰ ॥১৫

ভৰতে দিলন্ত সুমন্ত্ৰক আজ্ঞাবাণী ।

আপুনি সত্কাৰ মন্ত্ৰী কৰাঁ আঙ্ক আনি ॥১৬

শুনিয়া সুমন্ত্ৰ আথে বেথে গৈলা চলি ।

তুলিলন্ত হাঁসি দুয়ো দুহাঙ্কো আকুলি ॥১৭

গুহ নৃপতিক মন্ত্ৰী আলিঙ্গি ধৰিল ।

মধুৰ বচন বুলি আশ্বাস কৰিল ॥১৮

ভৰতৰ আগত দুইহন্তো গৈলা চলি ।

দেখি ভৰতক গুহে কৰি কৃতাঞ্জলি ॥১৯

বিদূৰতে দেখি দণ্ডৱতে পৰিলন্ত ।

পাছে জানু পাৰি নম্ৰভাৱে ৰহিলন্ত ॥২০

গুহৰ ভকতি দেখি ভৰত কুমাৰ ।

প্ৰিয়বাক্যে পূজা কৰিলন্ত বহুতৰ ॥২১

সুমন্ত্ৰ কহিছে মোত তোমাৰ গুণ যত ।

মহাশুদ্ধভাৱ তুমি ৰামত ভকত ॥২২

ৰামৰ বৃত্তান্ত যত তুমি আছা জানি ।

কহিয়ো আমাত তান কল্যাণ কাহিনী ॥২৩

ৰামৰ বৃত্তান্ত তব নাহি আবিদিত ।

কহিয়ো ৰামৰ বাৰ্ত্তা হৌক থিৰ চিত্ত ॥২৪

শুনি গুহ ৰজা পাছে বুলিলা বচন ।

কেন মতে জানিবো তোমাৰ শুদ্ধমন ॥২৫

ভালমন্দ তোমাৰ জানিতে মই চাওঁ ।

তেৱেসে ৰামৰ বাৰ্ত্তা তোমাত জনাওঁ ॥২৬

কেন মতে কহিবোহোঁ ৰামৰ কাহিনী ।

পৰচিত্ত অন্ধকাৰ একোৱে নজানি ॥২৭

ভৰতে শুনিলা বাক্য গুহ নৃপতিৰ ।

বজ্ৰ্ৰৰ প্ৰহাৰে হিয়া যেন ভৈল চিৰ ॥২৮

চাণ্ডালে গৰিহা মোক কৰিবাক পাইল ।

কৈকেয়ী মাৱেসে মোক দুৰ্য্যশ কৰাইল ॥২৯

চুইবে ভাল নহে সৰ্ব্ব জাতিতো অধৰ্ম ।

তাহাৰো ৰামত ভৈল ভকতি উত্তম ॥৩০

আমাক গৰিহা কৰে অধম চণ্ডাল ।

ইলাজত কৰি মোৰ মৰণেসে ভাল ॥৩১

এহিবুলি তেজি বীৰ দীৰ্ঘ নিশ্বাসক ।

মহা মনো দুঃখে পাছে বুলিলা গুহক ॥৩২

যিবোল বুলিলা গুহ উচিত তোমাৰ ।

মাতৃসে দিয়াইল মোক ইসব সংসাৰ ॥৩৩

মইতো জানো ৰামেসে জীৱন মোৰ প্ৰাণ ।

পিতৃতো অধিক মোৰ ৰামেসে প্ৰধান ॥৩৪

তান বনবাস দুঃখ মাতৃৰ কাৰণে ।

তাহাঙ্ক নিবাক প্ৰতি প্ৰবেশিলোঁ বনে ॥৩৫

ৰামত কপট চিত্ত নাহিকে আমাৰ ।

কহিলোঁ স্বৰূপকথা আগত তোমাৰ ॥৩৬

পিতৃ তুল্য শ্ৰীৰামক আনিবাক যাওঁ ।

মিছা যদি বোলোঁ ব্ৰহ্ম বধ পাওঁ ॥৩৭

ভৰতৰ সত্য শুনি সহৰিষ মনে ।

গুহৰাজে সম্বুধি বুলিলা তেতিক্ষণে ॥৩৮

স্বৰ্গক সাধিলা তুমি ভৰত কুমাৰ ।

ৰাম হেন শ্ৰেষ্ঠ ভাইত ভকতি তোমাৰ ॥৩৯

সাফল জীৱন তুমি মুকুতি সাধিলা ।

তুমি হেন ভাই ৰামে ভাগ্যে সে লভিলা ॥৪০

দশৰথ সুত তুমি ৰাঘৱৰ ভাই ।

মোৰ ঘৰ জানা যেন আপোনাৰ ঠাই ॥৪১

ৰাতি গোট থাকিও অৰ্চ্চনা কিছু কৰোঁ ।

সকলে সেনাক এক সাঞ্জ আলধৰোঁ ॥৪২

হেন শুনি বুলিলন্ত ভৰত কুমাৰ ।

কিনো অদভূত দেখোঁ শকতি তোমাৰ ॥৪৩

ধন্য তোৰ জীৱন সাফল তোৰ সাস ।

এতেক সৈন্যক আল ধৰিবাক চাস ॥৪৪

প্ৰশংসি ভৰতে হৰিষক বৰ পাইল ।

মনুষ্য পঠাইয়া সব সম্ভাৰ আনাইল ॥৪৫

ভক্ষ্য ভোজ্য মত্স্য মাংস বহু ফলমূল ।

থানে থানে থোৱাইল পৰ্ব্বত যেন থুল ॥৪৬

ভৰতে সসৈন্য পাছে আহাৰ কৰিল ।

দুয়ো ভাই কিছু শোক দুখ পাসৰিল ॥৪৭

পৰ্ব্বত সমান শোকে পুনুহো জান্তিল ।

গুহ নৃপতিক পাছে সম্বুধি মাতিল ॥৪৮

মোহোৰ দদাৰ শোক নুহি উপশাম ।

কোথা গৈয়া দেখিবোঁ লক্ষ্মণ সীতা ৰাম ॥৪৯

তিনিক সুমৰি আমি নিদ্ৰাক নপাওঁ ।

ইঙ্গাদি বৃক্ষৰ মূলে তৃণ শয্যা চাওঁ ॥৫০

শ্ৰীৰামৰ সন্তাপে দগধ ভৈলা চিত ।

মন উতপাত কৰে তুৰিতে দেখিত ॥৫১

আগত কুমাৰ দুই গুহ ভৈলা পাছ ।

দেখাইলা দুইহাঙ্কো নিয়া ইঙ্গুদিৰ গাছ ॥৫২

দেখাঁ হেৰা শ্ৰীৰামৰ তৃণ শয্যাখন ।

পহৰ ধৰিলোঁ মই সুমন্ত্ৰ লক্ষ্মণ ॥৫৩

দুই ভাই প্ৰভাততে নিৰ্ম্মিলন্ত জট ।

সুমন্ত্ৰ মোৰ দেখি মিলিল সঙ্কট ॥৫৪

সুমন্ত্ৰ সহিতে এথা এৰিলন্ত ৰথ ।

তিনি জনে ভূমি পাৱে ধৰিলন্ত পথ ॥৫৫

গঙ্গা পাৰ হুয়া ভৈলা বনত প্ৰবেশ ।

সুমন্ত্ৰ সহিতে পৰি কান্দিলোঁ অশেষ ॥৫৬

ভৰতে ৰামৰ সিটো তৃণ শয্যা চাই ।

শত্ৰুঘনে সমে কান্দিলন্ত দুয়ো ভাই ॥৫৭

মহামৰ্ম্মে দুইৰো যেন প্ৰাণ যাই ফুটি ।

হাঁ ৰাম বুলি কান্দে পৃথিবীত লুটি ॥৫৮

ইসব অৱস্থা দেখি কেনে জীওঁ প্ৰাণে ।

তোমাৰ নিকাৰ মই পাপীৰ নিদানে ॥৫৯

আশেষ কান্দন্ত দুয়ো আৰ্ত্তনাদ কৰি ।

গুহৰাজ সুমন্ত্ৰ কান্দন্ত দুইকো ধৰি ॥৬০

হাঁ ৰাম বুলিয়া কান্দন্ত চাৰিজন ।

চমকি উঠিল শুনি কৌশল্যাৰ মন ॥৬১

শত্ৰুঘন ভৰতৰ শুনিলন্ত মাত ।

ৰাম ৰাম বুলি কান্দে শুনিলা সাক্ষাত ॥৬২

বুলিলা বচন পাছে সুমিত্ৰাক চাই ।

ৰামৰ অবাৰ্ত্তা জানো পাইলো দুয়ো ভাই ॥৬৩

ৰাম বুলি অন্যথা কান্দিবে কি কাৰণে ।

সাম সীতা লক্ষ্মণৰ কিবা ভৈলা বনে ॥৬৪

সুমিত্ৰা সহিতে এহি বুলি ৰাম মাৱে ।

মিলিলা তহিতে গৈয়া বিয়াকুল ভাৱে ॥৬৫

শত্ৰুঘন ভৰত কান্দন্ত পৰি দুই ।

কৌশল্যাৰ গাৱত লাগিল যেন জুই ॥৬৬

কৌশল্যা সুমিত্ৰা ধৰি দুই হান্তৰ গলে ।

দীৰ্ঘ ৰাৱে কান্দিলন্ত হাকলে বিকলে ॥৬৭

বত্সক নপায়া যেন ধেনু হামলাৱে ।

কুৰুই বিলাপ যেন কৰে আৰ্ত্তৰাৱে ॥৬৮

ঐ বাপ শত্ৰুঘন কহিও ভৰত ।

ৰামৰ আবাৰ্ত্তা কিবা শুনিলি বনত ॥৬৯

জানিলোঁ তাতেসে দুয়ো কান্দ আৰ্ত্তনাদে ।

প্ৰাণ ফুটি যাই মোৰ ৰামৰ বিষাদে ॥৭০

সত্বৰে কহিও কিবা ভৈল অথন্তৰ ।

কিবা মন্দ বাৰ্ত্তা বাপু পাইলিহি ৰামৰ ॥৭১

হাঁ ৰাম লক্ষ্মণ জানকী মোৰ আই ।

তোমাসাৰ বনে কিবা মিলিল বিলাই ॥৭২

কিসক নমাতা মোক ঐ বাপ ভৰত ।

কহিয়োক নিষ্ঠ কৰি মোহোৰ শপত ॥৭৩

এহি বুলি মূৰ্চ্ছা গৈলা শ্ৰীৰামৰ মাৱে ।

দেখি আনো নাৰী সবো কান্দে দীৰ্ঘৰাৱে ॥৭৪

হাঁ ৰাম ক্ৰন্দনৰ উথলিল ৰোল ।

দশো দিশ বিয়াপি লঙ্ঘিল স্বৰ্গকোল ॥৭৫

অনন্তৰে শত্ৰুঘন ভৰত দুভাই ।

দেখিলন্ত মূৰ্চ্ছা গৈয়া আছে দুয়ো আই ॥৭৬

আথে বেথে দুইকো দুই ধৰি তুলিলন্ত ।

সুস্থ হুয়া দুয়ো আই প্ৰবোধ বোলন্ত ॥৭৭

ৰামৰ অবাৰ্ত্তা মাৱ আন কিছু নাই ।

কান্দিলোহোঁ আমি তান তৃণ শয্যাচাই ॥৭৮

ইঙ্গুদি বৃক্ষৰ তলে তৃণৰ শয্যাত ।

সীতা সমে ৰামে শুতি আছিলা এথাত ॥৭৯

ইহাক দেখিয়া কান্দো কিছু নাহি আন ।

হস্তী ঘোড়া ৰথে যাক ধৰয় যোগান ॥৮০

দুগ্ধফেন সম শুক্ল কোমল শয্যাত ।

ইন্দ্ৰ সম সুখে শুতি থাকন্ত সাক্ষাত ॥৮১

কুসুম চন্দন গন্ধে ভূষিত কৰিয়া ।

পদ্মিনী সেৱয় কৰে চামৰ ধৰিয়া ॥৮২

হেনয় প্ৰভুৰ তৃণশয্যা তৰুতলে ।

ইহাক দেখিয়া মোৰ গাৱে জুই জ্বলে ॥৮৩

নানা বাদ্য নৃত্য গীতে জগাৱে যাহাক ।

বনৰ চাতকে আবে চিয়াৱে তাহাক ॥৮৪

ধ্বজ দণ্ড ছত্ৰ আদি যাহাৰ যোগান ।

নানাবিধ তৰু ভৈল ধ্বজদণ্ড তান ॥৮৫

সদাই ভুজন্ত যিটো দিব্য পঞ্চামৃত ।

আবে বন ফল শাক মাংস ভুঞ্জা নিত ॥৮৬

দিব্য বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ যাৰ পৰিধান ।

বৃক্ষচৰ্ম্ম জটায়ে ভূষণ ভৈল তান ॥৮৭

ভাল ভাল মনুষ্যেসে যাহাৰ পহৰী ।

এবে বন জন্তুয়ে পহৰ থাকে ধৰি ॥৮৮

হস্তী ঘোড়া ৰথে যাৰ পয়ান স্বভাৱে ।

হেন ৰাম কিমতে হান্থন্ত ভূমি পাৱে ॥৮৯

পদ্মকোষ সম যাৰ সুকোমল ভৰি ।

শিলা খোলা কণ্টক সহয় কেন কৰি ॥৯০

ৰাজ্যভোগ অলঙ্কাৰ ময়ো পৰিহৰোঁ ।

বন ফল ভুঞ্জোহোঁ শিৰত জটা ধৰোঁ ॥৯১

তৃণ শয্যা কৰোহোঁ পিন্ধোহোঁ বৃক্ষচৰ্ম্ম ।

ৰামৰ সেৱক মই ধৰোঁ তান ধৰ্ম্ম ॥৯২

এহি মতে অঙ্গীকাৰ কৰিলন্ত যত ।

তাপসৰ চিহ্ন যত ধৰিলা ভৰত ॥৯৩

আপোনাতে দেখি বীৰে ৰাঘৱৰ বেশ ।

মোৰ প্ৰভু ৰাঘৱৰ হেন ভৈলা ক্লেশ ॥৯৪

ৰাঘৱৰ দুখক সুমৰি পোৰে মন ।

মাতৃক শুনায়া বীৰে বুলিলা বচন ॥৯৫

হাঁ মাৱ কৈকেয়ী কৰিলি তই কিস ।

পূৰ্ণ অমৃতৰ ঘটে ঢালিলিহি বিষ ॥৯৬

ৰামৰ নিকাৰ তই পাপিনীৰ কাজে ।

ৰাজ্য এৰি ৰামচন্দ্ৰ আছে বনমাঝে ॥৯৭

স্বামীক মৰাইলি মোক কৰাইলি দুৰ্যশ ।

আচৰি ৰামৰ দ্ৰোহ এখনো জীৱস ॥৯৮

গলে কাঠি চিপি তোক মাৰিবাক পাৰোঁ ।

মাতৃবধ লাগিবে ইহাতে মই হাৰোঁ ॥৯৯

কিনো নিদাৰুণী তোৰ ৰামত কপট ।

নুহিকে ৰজাৰ ঝীৱ জনিলেক নট ॥১০০

ভৰতৰ বাণী শুনি জননী ৰামৰ ।

কিছু সুস্থ ভৈলা শোক গুচিল চিত্তৰ ॥১০১

গুহক ভৰতে পাচে বুলিলা বচন ।

শ্ৰীৰাম দদাক কেনে পাওঁ দৰশন ॥১০২

চৰণত ধৰিয়া ৰাজ্যক লাগি নিবোঁ ।

পিতৃৰ পাটত তাঙ্ক নৃপতি পাতিবোঁ ॥১০৩

অযোধ্যাৰ লোক তান সেবিব চৰণ ।

পালন্তোক ৰামে ৰাজ্য মই খাটোঁ বন ॥১০৪

শুন গুহৰাজ তই নিজ গৃহে চল ।

আমাৰ শোকতে তইও হোৱস বিকল ॥১০৫