বাসন্তী দুলাল নাগচৌধুৰী

বাসন্তী দুলাল নাগচৌধুৰী এগৰাকী ভাৰতীয় পদাৰ্থবিজ্ঞানী আৰু শিক্ষাবিদ আৰু ভাৰত চৰকাৰৰ বৈজ্ঞানিক উপদেষ্টা আছিল। তেওঁ ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ অন্যতম পথ প্ৰদৰ্শক হিচাপে পৰিচিত আৰু কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ত দেশৰ প্ৰথমটো চাইক্ল’ট্ৰন নিৰ্মাণৰ বাবে তেওঁ পৰিচিত।

১৯৭০ চনৰ আৰম্ভণিতে প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়ৰ বৈজ্ঞানিক উপদেষ্টা আৰু বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ কেবিনেট কমিটীৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নাগচৌধুৰীয়ে ভাৰতৰ প্ৰথম পাৰমাণৱিক পৰীক্ষা স্মাইলিং বুদ্ধত প্ৰভাৱশালী ভূমিকা পালন কৰিছিল। ভাৰতৰ বেলিষ্টিক ক্ষেপণাস্ত্ৰ কাৰ্যসূচীৰ ওপৰতো তেওঁ প্ৰথম সম্ভাৱনীয়তা অধ্যয়ন আৰম্ভ কৰে। পিছলৈ তেওঁ পৰিকল্পনা আয়োগৰ সদস্য আৰু জৱাহৰলাল নেহৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য হিচাপেও কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

১৯১৭ চনৰ ৬ ছেপ্টেম্বৰত ঢাকা জিলাৰ বৰদৈ গাঁৱত নাগচৌধুৰীৰ জন্ম হয়। সাতজন পুত্ৰৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল ডাঙৰ, তাৰ মাজৰ এজনৰ মৃত্যু যথেষ্ট কম বয়সতে হৈছিল।

তেওঁ বেনাৰস হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা বিজ্ঞান শাখাত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। বাৰ্কলেত ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ সময়ত তেওঁ চাইক্লট্ৰনৰ পথ প্ৰদৰ্শকসকলৰ সৈতে কাম কৰিছিল। ১৯৪১ চনত ভাৰতলৈ উভতি অহাৰ আগতে সাহাৰ সহযোগত আৰু টাটাৰ ধনেৰে নাগচৌধুৰীয়ে কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়লৈ চাইক্ল’ট্ৰন চুম্বকৰ অংশ প্ৰেৰণৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। কিন্তু চাইক্ল’ট্ৰনৰ বাবে দ্বিতীয়টো consignmentৰ অংশ কঢ়িয়াই অনা জাহাজ জাপানীসকলে ডুবাই পেলায়। সাহাৰ নেতৃত্বত আৰু পিছলৈ নাগচৌধুৰীৰ নেতৃত্বত দলটোৱে নিজেই বাকী থকা অংশ নিৰ্মাণৰ দায়িত্ব ল’লে। ভেকুৱাম পাম্পৰ সমস্যাই প্ৰকল্পটোক জুৰুলা কৰি থাকিল। ডিমাউণ্টেবল অচিলেটৰবোৰো নিৰ্মাণ কৰাটো কঠিন বুলি প্ৰমাণিত হ’ল। ১৯৫৪ চনতহে এমিলিঅ’ চেগ্ৰেৰ পৰা পৰীক্ষাগাৰলৈ যোৱাৰ পিছতহে চাইক্ল’ট্ৰনে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এইদৰে নাগচৌধুৰীয়ে ভাৰতৰ প্ৰথমটো চাইক্ল'ট্ৰন নিৰ্মাণৰ কৃতিত্ব লাভ কৰে।

মেঘনাদ সাহাৰ পিছত ১৯৫৩ চনত তেওঁ কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ পলিত অধ্যাপক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে আৰু ১৯৫৯ চনলৈকে এই পদত অধিষ্ঠিত হয়। ১৯৬১-৬২ চনত আৰ্বানা-চেম্পেইনৰ ইলিনয় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অতিথি অধ্যাপক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি লিংকন প্ৰবক্তা হিচাপে মনোনীত হৈছিল।

চৰকাৰ

বংগৰ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰতো তেওঁ বি.চি. ৰয় আৰু পি.এন. হাকছাৰৰ সৈতে থকা সংযোগৰ বাবেই সুপৰিচিত আছিল, নাগচৌধুৰীক ১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৭২ চনলৈকে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ কেবিনেট সমিতিৰ অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিবলৈ মনোনীত কৰা হৈছিল। নাগচৌধুৰীৰ নেতৃত্বত ডি আৰ ডি অ’ৰ বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষাগাৰতেই এই পৰীক্ষাৰ বাবে বিস্ফোৰক লেন্স তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। ১৯৭৪ চনৰ মে’ মাহত এই পৰীক্ষা সফলতাৰে কৰা হৈছিল।

১৯৭০ চনত ইন্দিৰা গান্ধীয়ে তেওঁক দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ বেলিষ্টিক মিছাইল নিৰ্মাণৰ বাবে এক গোপনীয় সম্ভাৱনীয়তা অধ্যয়ন প্ৰস্তুত কৰাৰ দায়িত্বও দিয়ে। আন এটা পদক্ষেপ “প্ৰজেক্ট ডেভিল ডিফেন্স ৰিচাৰ্চ এণ্ড ডেভেলপমেণ্ট লেবৰেটৰী’’(DRDL)ত আৰম্ভ কৰা হৈছিল, যাতে চুটি দূৰত্বৰ পৃষ্ঠভূমিৰ-পৰা-বায়ুলৈ ক্ষেপণাস্ত্ৰ উৎপাদন কৰা হয়। ১৯৭৪ চনত ডি আৰ ডি এলৰ ভিতৰত সংঘাত আৰু তাৰ ফলত হোৱা অগ্ৰগতিৰ অভাৱৰ বাবে দুয়োটা প্ৰকল্পই বন্ধ কৰি দিয়া হৈছিল যদিও ১৯৮০ চনৰ আৰম্ভণিতে ইয়াৰ দ্বাৰা সফল Integrated Guided Missile Development Programৰ ভেটি স্থাপন কৰা হৈছিল।

১৯৭০-৭১ চনত নাগচৌধুৰীয়ে ভাৰতৰ সামুদ্ৰিক সুৰক্ষা বিষয়সমূহ পৰীক্ষা কৰা এখন সমিতিৰ অধ্যক্ষতাও কৰিছিল। ভাৰতৰ বিশাল উপকূলত টহল দিয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে সমিতিখনে কেইবাটাও মূল পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়; অবৈধ কাৰ্যকলাপ চিনাক্ত কৰিবলৈ সাগৰৰ পাৰৰ মাছ ধৰা জাহাজৰ তথ্য পঞ্জীয়ন কৰা আৰু অবৈধ কাৰ্যকলাপত নিয়োজিত জাহাজক বাধা দিবলৈ সক্ষম আৰু সুসজ্জিত বাহিনী গঠন কৰা আদি বিষয়ক লৈ সমিতিখনে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়। এই সমিতিৰ পৰামৰ্শৰেই ১৯৭৪ চনত পৰৱৰ্তী ৰুষ্টমজী সমিতিৰ ভেটি গঠন কৰা হয়, যাৰ ফলত ভাৰতীয় উপকূলৰক্ষী বাহিনী গঠন হয়।

পৰৱৰ্তী কাম-কাজ

১৯৭৪ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা ১৯৭৯ চনৰ ১ জানুৱাৰীলৈকে তেওঁ জৱাহৰলাল নেহৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ (জেএনইউ) উপাচাৰ্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। ১৯৭৫ চনৰ পৰা ১৯৭৭ চনলৈকে তেওঁ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশ পৰিকল্পনা আৰু সমন্বয় সমিতিৰ অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।
তেওঁ দিল্লীৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱৰ্ণৰ ব'ৰ্ডতো কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।। ১৯৭৫ চনত তেওঁক পদ্ম বিভূষণ বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হয়। অন্ধ্ৰ বিশ্ববিদ্যালয় আৰু কানপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰাও তেওঁ সন্মানীয় ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰে।

মৃত্যু

২০০৬ চনৰ ২৫ জুনত cerebral infarction ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ নাগচৌধুৰীৰ মৃত্যু হয়। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁ পত্নী দীপালী নাগ, পুত্ৰ আৰু পৰিয়ালক এৰি থৈ যায়।

তথ্য সূত্ৰ

শ্ৰেণী:ভাৰতীয় বিজ্ঞানী
শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি
শ্ৰেণী:পদ্মবিভূষণ বঁটা বিজয়ী
শ্ৰেণী:নিউক্লীয় পদাৰ্থবিজ্ঞান