কুবেৰ

কুবেৰ বা কুবেৰন হৈছে হিন্দু ধৰ্মৰ সম্পত্তিৰ দেৱতা আৰু যক্ষসকলৰ ৰজা। তেওঁক উত্তৰ দিশৰ ৰক্ষক আৰু পৃথিৱীৰ ৰক্ষক বা লোকপালৰূপে জনা যায়। বিভিন্ন বৰ্ণনাত কুবেৰক অৰ্ধদৈৱ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ অধিপতি আৰু পৃথিৱীৰ সকলো সম্পত্তিৰ গৰাকীৰূপে উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁক প্ৰায়ে অলংকাৰেৰে সুশোভিত এক থুলন্তৰ শৰীৰেৰে সৈতে মুদ্ৰাৰ কলহ আৰু দণ্ড ধাৰণ কৰা ৰূপত উপস্থাপন কৰা হয়।

বৈদিক সাহিত্যত কুবেৰক অশুভ আত্মাসমূহৰ মুখিয়াল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে যদিও পুৰাণ আৰু হিন্দু মহাকাব্যসমূহত তেওঁ দেৱতাৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে। এই সাহিত্যসমূহৰ মতে কুবেৰে এসময়ত লংকা শাসন কৰিছিল কিন্তু তেওঁৰ সতীয়া ভ্ৰাতৃ ৰাৱণে তেওঁক লংকাৰ ৰাজসিংহাসনৰ পৰা অপসাৰণ কৰে। পিছলৈ কুবেৰে হিমালয়ত অলকা নগৰীৰ স্থাপন কৰে। বিভিন্ন উৎসত কুবেৰৰ নগৰীৰ শৌৰ্য আৰু প্ৰাচুৰ্যৰ বিৱৰণ পোৱা যায়।

কুবেৰক বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ দেৱসমাজতো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। বৌদ্ধ সংস্কৃতিত তেওঁ বৈশ্ৰাৱন নামেৰে পৰিচিত আৰু পঞ্চিকাৰ সমপৰ্যায়ৰ। জৈন ধৰ্মত কুবেৰৰ নাম সৰ্বানুভূতি।

চিত্ৰায়ন

]]ৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ বাওঁ‌হাতে গণেশ আৰু সোহাঁ‌তে কুবেৰ (১০৪৩ চনৰ ৰজা মহীপালৰ শাসনকালৰ)।

কুবেৰক প্ৰায়ে পদুমৰ পাতৰ বৰণ আৰু ডাঙৰ উদৰৰে সৈতে এজন চুটি-চাপৰ লোক হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হয়। তেওঁক তিনিখন ভৰি, আঠটা দাঁত, এটা চকু আৰু অলংকাৰেৰে সজ্জিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। তেওঁক কেতিয়াবা এজন পুৰুষৰ ওপৰত আৰোহণ কৰা অৱস্থাত উপস্থাপন কৰা হয়। কুবেৰে তেওঁৰ হাতত গদা, ডালিম বা টকাৰ মোনা ধাৰণ কৰে।

অগ্নি পুৰাণত উল্লেখ আছে যে মন্দিৰসমূহত কুবেৰক এটা ছাগলীৰ ওপৰত আৰোহণ কৰি আৰু হাতত এক দণ্ড ধাৰণ কৰা অৱস্থাত স্থাপন কৰিব লাগে।

নাম

কুবেৰ নামটোৰ সঠিক উৎপত্তি সম্পৰ্কে জনা নাযায়। আন এটা তত্ত্বৰ মতে কুবেৰ মূল ক্ৰিয়া কুম্বাৰ পৰা ওলাব পাৰে যাৰ অৰ্থ হৈছে লুকুৱাই ৰখা। কুবেৰ শব্দটোৰ কু (পৃথিৱী) আৰু বীৰ (নায়ক) হিচাপেও সন্ধি ভঙা হয়। বৈশ্ৰাৱনৰ অৰ্থ কেতিয়াবা "খ্যাতিৰ পুত্ৰ" বুলিও ব্যাখ্যা কৰা হয়। অথৰ্ববেদ আৰু শতপথ ব্ৰাহ্মণত, কুবেৰ হৈছে অন্ধকাৰৰ অশুভ আত্মাসমূহৰ প্ৰধান আৰু বৈশ্ৰাৱনৰ পুত্ৰ। মনুস্মৃতিত এজন সন্মানীয় লোকপাল (পৃথিৱীৰ ৰক্ষক) আৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ পৃষ্ঠপোষকলৈ তেওঁৰ উত্তৰণ ঘটে। মহাভাৰতত কুবেৰক প্ৰজাপতি পুলস্ত্য আৰু তেওঁৰ পত্নী ইড়াৱিদাৰ পুত্ৰ আৰু ঋষি বিশ্ৰবাৰ ভ্ৰাতৃ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কুবেৰৰ জন্ম এজনী গৰুৰ পৰা হোৱা বুলিও বৰ্ণনা পোৱা যায়। অৱশ্যে পুৰাণৰ মতে তেওঁ পুলস্ত্যৰ নাতি আৰু বিশ্ৰবা আৰু তেওঁৰ পত্নী তথা ঋষি ভৰদ্বাজ বা তৃণবিন্দুৰ কন্যা ইলাভিদাৰ (বা ইলাভিলা বা দেৱবৰ্ণিনী) পুত্ৰ।

অসুৰ বুলি বৰ্ণিত যদিও সকলো লোকাচাৰ আৰু উছৰ্গাৰ শেষত কুবেৰৰ আৰাধনা কৰা হয়।

পুৰাণ আৰু মহাকাব্যৰ চিত্ৰন, দেৱত্ব লাভ

পুৰাণ, মহাভাৰত আৰু ৰামায়ণে কুবেৰক দ্বিমত নোহোৱাকৈ দেৱত্ব প্ৰদান কৰিছে। ৰামায়ণত কুবেৰক এই মৰ্যাদা সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতা আৰু পুলাস্ত্যৰ পিতৃ ব্ৰহ্মাই তেওঁৰ কঠোৰ তপস্যাৰ ফল হিচাপে প্ৰদান কৰে। ব্ৰহ্মাই কুবেৰক পৃথিৱীৰ ধনৰ (নিধি) উপৰিও দেৱতাৰ সৈতে সমস্থান আৰু উৰণীয়া পুষ্পক বিমান প্ৰদান কৰে। কুবেৰে সোণেৰে নিৰ্মিত লংকাত (বৰ্তমানৰ শ্ৰীলংকা) শাসনকাৰ্য চলাইছিল।

ৰাৱণে ব্ৰহ্মাৰ আশীৰ্বাদ লাভ কৰাৰ পিছত কুবেৰক লংকাৰ পৰা অপসাৰণ কৰে আৰু তেওঁৰ পুষ্পক বিমান কাঢ়ি লয়। অৱশ্যে ৰাৱণৰ মৃত্যুৰ পিছত এই বিমান কুবেৰক ঘূৰাই দিয়া হয়। ইয়াৰ পিছত কুবেৰে হিমালয়ত থকা শিৱৰ বাসস্থান কৈলাস পৰ্বতৰ ওচৰৰ গন্ধমন্দন পৰ্বতত বসতি স্থাপন কৰে। কেতিয়াবা কৈলাসকো কুবেৰৰ বাসস্থান বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ নগৰখনক সাধাৰণতে অলকা বা অলকাপুৰী বোলা হয়। এই নগৰৰ অন্য নাম প্ৰভা (উজ্জ্বলতা), বসুধৰা (ৰত্নখচিত) আৰু বসুস্থলী (ধনৰ আলয়)। ইয়াত কুবেৰৰ চৈত্ৰৰথ নামৰ এক বনাঞ্চল অৱস্থিত য'ত গছৰ পাতবোৰ হৈছে ৰত্ন আৰু ফলবোৰ হৈছে স্বৰ্গৰ জীয়ৰী। এই বনাঞ্চলত নলিনী নামৰ এটা মনোমোহা হ্ৰদো আছে। কুবেৰৰ নৈৰত সেনাই ৰজা মুচুকুন্দক পৰাজিত কৰা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মুচুকুন্দই তেতিয়া তেওঁৰ গুৰু বশিষ্ঠৰ পৰামৰ্শ অনুযায়ী তেওঁলোকক পুনৰাই পৰাভূত কৰিছিল। অসুৰসকলৰ গুৰু শুক্ৰাচাৰ্যই কুবেৰক পৰাজিত কৰি তেওঁৰ সম্পত্তি চুৰি কৰা বুলিও উল্লেখ আছে। যদিও কিছুমান নৰখাদক ৰাক্ষসে কুবেৰাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত ৰাৱণৰ পক্ষ লৈছিল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁ জলজ উৰ্বৰতাৰ সৈতেও জড়িত।

পুৰাণ আৰু মহাভাৰতৰ বিৱৰণ অনুসৰি কুবেৰে ৰাক্ষস মুৰাৰ কন্যা ভদ্ৰা (শুভ) বা কুবেৰীক (কুবেৰৰ পত্নী) বিয়া কৰাইছিল। তেওঁক যক্ষী বুলিও কোৱা হয়। তেওঁলোকৰ চাৰি সন্তান ক্ৰমে তিনি পুত্ৰ নলকুবেৰ, মণিগ্ৰীৱ বা বৰ্ণ-কবি, আৰু ময়ূৰজা (পুৰুষসদৃশ প্ৰাণীৰ ৰজা); আৰু মিনাক্ষী নামৰ এগৰাকী কন্যা।

যদিও কুবেৰ এতিয়াও ধনৰ দেৱতা হিচাপে পূজিত, তেওঁ জ্ঞান, ভাগ্য আৰু বিঘ্ন বিনাশক দেৱতা গণেশৰ সৈতে জড়িত যি তেওঁৰ সিংহভাগ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। প্ৰাচ্যবিদ ড° নগেন্দ্ৰ কুমাৰ সিঙে মন্তব্য কৰে, "হিন্দু সংস্কৰণৰ পিছতেই প্ৰতিটো ভাৰতীয় ধৰ্মতে এজন কুবেৰ থাকে।" বৌদ্ধ আখ্যানসমূহত কুবেৰক পঞ্চিকাৰ সৈতেও তুলনা কৰা হয়। তেওঁৰ সহধৰ্মিণী হৰিতি প্ৰাচুৰ্যৰ প্ৰতীক। কুবেৰ আৰু পঞ্চিকাৰ চিত্ৰায়নৰ ইমানেই মিল আছে যে এ. গেটিৰ মতে কিছুমান ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ মাজত পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰাটোও অত্যন্ত কঠিন। টামন-টেন বুলি জনাজাত জাপানী বিচামন

জৈন ধৰ্ম

জৈন ধৰ্ম অনুযায়ী কুবেৰ হৈছে ১৯তম তীৰ্থঙ্কৰ মল্লিনাথৰ পৰিচাৰক যক্ষ। তেওঁক সাধাৰণতে সৰ্বানুভুতি বা সৰ্বাহন বুলি কোৱা হয়। তেওঁক চাৰিখন মুখ, ৰামধেনুৰ ৰং আৰু অষ্টভুজ ৰূপেৰে চিত্ৰিত কৰা হ'ব পাৰে। জৈন ধৰ্মৰ দিগম্বৰ সম্প্ৰদায়ৰ মতে তেওঁ ছয়বিধ অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰে আৰু তেওঁৰ শিৰ তিনিটা। শ্বেতাম্বৰসকলে তেওঁক চতুৰ্ভুজ বা ষড়ভুজ ৰূপত চিত্ৰিত কৰাৰ লগতে অজস্ৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, ধনৰ মোনা আৰু টেঙাজাতীয় ফলৰ সৈতে চিত্ৰিত কৰে। তেওঁ মানুহ বা হাতীত আৰোহণ কৰে। তেওঁ হিন্দু কুবেৰতকৈও বৌদ্ধ জম্বলাৰ সৈতেহে সম্পৰ্কিত।

সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জী

তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী:হিন্দু দেৱতা