কাৰ্ল ৰজাৰ্ছ

কাৰ্ল ৰেনচম ৰজাৰ্ছ (ইংৰাজীঃ Carl Ransom Rogers; 8 জানুৱাৰী 1902-4 ফেব্ৰুৱাৰি 1987) এজন আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানী আছিল যি মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞান অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল আৰু বিশেষকৈ তেওঁৰ ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিক মনোচিকিৎসা বাবে জনাজাত আছিল। ৰজাৰ্ছক চাইক'থেৰাপী গৱেষণাৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক পিতৃ হিচাপে বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয় আৰু ১৯৫৬ চনত আমেৰিকান চাইক'লজিকেল এছ'চিয়েশ্যনৰ (APA) দ্বাৰা তেওঁৰ গৱেষণাৰ বাবে তেওঁক 'এৱাৰ্ড ফৰ ডিষ্টিংগুইছড চাইণ্টিফিক কণ্ট্ৰিবিউশ্বনছ' বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হৈছিল।

ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগী, অৰ্থাৎ ব্যক্তিত্ব আৰু মানৱ সম্পৰ্ক বুজি পোৱাৰ বাবে ৰজাৰ্ছৰ দৃষ্টিভংগীয়ে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত, যেনে চাইক'থেৰাপী আৰু পৰামৰ্শদান (গ্ৰাহক-কেন্দ্ৰিক চিকিৎসা), শিক্ষা (ছাত্ৰ-কেন্দ্ৰিক শিক্ষণ), সংগঠন, আৰু অন্যান্য গোটৰ পৰিৱেশত ব্যাপক প্ৰয়োগ লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ পেছাদাৰী কামৰ বাবে তেওঁ ১৯৭২ চনত এ পি এৰ (APA) পৰা 'এৱাৰ্ড ফৰ ডিষ্টিংগুইছড প্ৰফেচনেল কণ্ট্ৰিবিউশ্বনছ টু চাইক'লজী' বঁটা লাভ কৰিছিল। উদ্ধৃতি আৰু স্বীকৃতিৰ দৰে ছটা মাপকাঠী ব্যৱহাৰ কৰি ষ্টিভেন জে. হেগব্লুম আৰু তেওঁৰ সতীৰ্থসকলৰ দ্বাৰা কৰা এটা অধ্যয়নত, ৰজাৰ্ছক বিংশ শতিকাৰ ষষ্ঠ সৰ্বাধিক প্ৰখ্যাত মনোবিজ্ঞানী হিচাপে আৰু ক্লিনিকেল মনোবিজ্ঞানীসকলৰ ভিতৰত কেৱল চিগমাণ্ড ফ্ৰয়েডৰ পিছতেই দ্বিতীয় স্থানত থকা বুলি পোৱা গৈছিল।আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু কানাডাৰ মনোবিজ্ঞানীসকলৰ ৪২২ গৰাকী উত্তৰদাতাৰ মাজত ১৯৮২ চনত কৰা এক সমীক্ষাৰ ভিত্তিত, তেওঁক ইতিহাসৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী মনোচিকিৎসক (চাইক'থেৰাপিষ্ট) হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল (ফ্ৰয়েডৰ স্থান আছিল তৃতীয়)

তত্ত্ব

ৰজাৰ্ছৰ স্ব-তত্ত্বক (theory of the self) মানৱতাবাদী, অস্তিত্ববাদী আৰু পৰিঘটনাবাদী (phenomenological) হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ই প্ৰত্যক্ষভাৱে কম্বছ আৰু স্নিগৰ (১৯৪৯) "ফেনোমেনেল ফিল্ড" (phenomenal field) ব্যক্তিত্বৰ তত্ত্বৰ ওপৰত আধাৰিত।তেওঁৰ তত্ত্বৰ ওপৰত ৰজাৰ্ছৰ ব্যাখ্যা অতি বিস্তৃত। ইয়াৰ বিষয়ে তেওঁ ১৬ খন গ্ৰন্থ আৰু বহুতো জাৰ্নেল প্ৰবন্ধ লিখিছিল। প্ৰোচাস্কা আৰু নৰক্ৰছে (২০০৩) উল্লেখ কৰিছে যে ৰজাৰ্ছে "ধাৰাবাহিকভাৱে চাইক'থেৰাপীৰ এক প্ৰমাণভিত্তিক মূল্যায়নৰ সপক্ষে থিয় দিছিল। তেওঁ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে প্ৰমাণ কৰি দেখুৱাইছে যে চিকিৎসা (therapy) পৰিচালনা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক মানৱতাবাদী দৃষ্টিভংগী আৰু চিকিৎসাৰ মূল্যায়ন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী পৰস্পৰ বিৰোধী হোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই।"

ঊনৈশটা প্ৰস্তাৱ

ৰজাৰ্ছৰ তত্ত্ব (1951 চন অনুসৰি) 19টা প্ৰস্তাৱৰ ওপৰত আধাৰিত আছিলঃ

সকলো ব্যক্তি (জীৱ) অভিজ্ঞতাৰ এক নিৰন্তৰ পৰিৱৰ্তনশীল জগতত (ফেনোমেনেল ফিল্ড) বৰ্তি থাকে, যাৰ কেন্দ্ৰ তেওঁলোক নিজেই।
জীৱটোৱে ক্ষেত্ৰখন যিদৰে অনুভৱ আৰু উপলব্ধি কৰে, সেইদৰেই ইয়াৰ প্ৰতি প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে। এই উপলব্ধিগত ক্ষেত্ৰখনেই ব্যক্তিগৰাকীৰ বাবে "বাস্তৱ"।
জীৱটোৱে এই পৰিঘটনাবাদী ক্ষেত্ৰখনৰ (phenomenal field) প্ৰতি এক সুসংগঠিত সমগ্ৰ সত্তা হিচাপে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে।
সমগ্ৰ উপলব্ধিগত ক্ষেত্ৰখনৰ এটা অংশ ক্ৰমান্বয়ে 'স্ব-সত্তা' (self) হিচাপে পৃথক হৈ পৰে।
পৰিৱেশৰ সৈতে হোৱা ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ফলস্বৰূপে, আৰু বিশেষকৈ আনৰ সৈতে হোৱা মূল্যায়নমূলক ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ফলস্বৰূপে, স্ব-সত্তাৰ (self) গঠন গঢ় লৈ উঠে— যি হৈছে "মই" বা "মোক"ৰ বৈশিষ্ট্য আৰু সম্পৰ্কৰ উপলব্ধিৰ এক সুসংগঠিত, প্ৰৱাহী (fluid) অথচ সংগতিপূৰ্ণ ধাৰণাগত আৰ্হি, লগতে এই ধাৰণাসমূহৰ সৈতে জড়িত হৈ থকা মূল্যবোধসমূহ।
জীৱটোৰ এটা মৌলিক প্ৰৱণতা আৰু প্ৰচেষ্টা আছে— অভিজ্ঞতা লাভ কৰা জীৱটোক বাস্তৱায়িত কৰা, বজাই ৰখা আৰু উন্নত কৰা।
আচৰণ বুজিবলৈ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ দৃষ্টিকোণটো হৈছে ব্যক্তিগৰাকীৰ আভ্যন্তৰীণ প্ৰসংগ-কাঠামোৰ (internal of reference) পৰা।
আচৰণ হৈছে মূলতঃ উপলব্ধি কৰা ক্ষেত্ৰখনত, অনুভৱ কৰা অনুসৰি নিজৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ জীৱটোৱে কৰা এক লক্ষ্য-নিৰ্দেশিত প্ৰচেষ্টা।
আৱেগে এনে লক্ষ্য-নিৰ্দেশিত আচৰণৰ লগত সংগ দিয়ে আৰু সাধাৰণতে ইয়াক সুচল কৰি তোলে, য'ত আৱেগৰ প্ৰকাৰটো জীৱটোৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু উৎকৰ্ষ সাধনৰ ক্ষেত্ৰত আচৰণটোৰ উপলব্ধি কৰা গুৰুত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ থাকে।
অভিজ্ঞতাসমূহৰ সৈতে জড়িত হৈ থকা মূল্যবোধসমূহ, আৰু স্ব-গাঁথনিৰ (self-structure) অংশ হৈ থকা মূল্যবোধসমূহ, কিছুমান ক্ষেত্ৰত জীৱটোৱে প্ৰত্যক্ষভাৱে অনুভৱ কৰা মূল্যবোধ হয়, আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত আনৰ পৰা আত্মসাৎ (introjected) বা গ্ৰহণ কৰা মূল্যবোধ হয়, কিন্তু সেইবোৰক এনে এক বিকৃত ৰূপত উপলব্ধি কৰা হয় যেন সেইবোৰ প্ৰত্যক্ষভাৱেহে অনুভৱ কৰা হৈছিল।
ব্যক্তিৰ জীৱনত অভিজ্ঞতাসমূহ ঘটাৰ লগে লগে, সেইবোৰক হয়তো (ক) প্ৰতীকায়িত কৰা হয়, উপলব্ধি কৰা হয় আৰু স্ব-সত্তাৰ (self) সৈতে কোনো সম্পৰ্কত সংগঠিত কৰা হয়, (খ) আওকাণ কৰা হয় কাৰণ স্ব-গাঁথনিৰ (self structure) সৈতে ইয়াৰ কোনো উপলব্ধিগত সম্পৰ্ক নাথাকে, অথবা (গ) প্ৰতীকীকৰণ অস্বীকাৰ কৰা হয় বা বিকৃত প্ৰতীকীকৰণ প্ৰদান কৰা হয় কাৰণ অভিজ্ঞতাটো স্ব-গাঁথনিৰ সৈতে অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ।
জীৱটোৱে গ্ৰহণ কৰা আচৰণৰ বেছিভাগ ধৰণেই হৈছে সেইবোৰ, যিবোৰ স্ব-সত্তাৰ ধাৰণাৰ (concept of self) সৈতে সংগতিপূৰ্ণ।
কিছুমান ক্ষেত্ৰত, যিবোৰ জৈৱিক অভিজ্ঞতা আৰু প্ৰয়োজনীয়তাক প্ৰতীকায়িত কৰা হোৱা নাই, সেইবোৰৰ দ্বাৰাও আচৰণৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে। এনে আচৰণ স্ব-গাঁথনিৰ (structure of the self) সৈতে অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ হ'ব পাৰে, কিন্তু তেনে ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিয়ে সেই আচৰণটোক "নিজৰ" বুলি গ্ৰহণ নকৰে।
মনস্তাত্ত্বিক সামঞ্জস্য তেতিয়াহে বৰ্তি থাকে যেতিয়া স্ব-সত্তাৰ ধাৰণাটো এনেকুৱা হয় যে জীৱটোৰ সকলো সংবেদনশীল (sensory) আৰু আভিযান্তৰিক (visceral) অভিজ্ঞতাক এটা প্ৰতীকী স্তৰত স্ব-সত্তাৰ ধাৰণাটোৰ সৈতে এক সংগতিপূৰ্ণ সম্পৰ্কত অন্তৰ্ভুক্ত (assimilated) কৰা হয়, বা কৰিব পৰা যায়।"
মনস্তাত্ত্বিক অসামঞ্জস্য তেতিয়া বৰ্তি থাকে যেতিয়া জীৱটোৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ সংবেদনশীল (sensory) আৰু আভিযান্তৰিক (visceral) অভিজ্ঞতাসমূহৰ সজাগতা অস্বীকাৰ কৰে, যাৰ ফলস্বৰূপে সেইবোৰক প্ৰতীকায়িত কৰা নহয় আৰু স্ব-গাঁথনিৰ সামগ্ৰিক ৰূপত (gestalt of the self structure) সংগঠিত কৰা নহয়। যেতিয়া এনে পৰিস্থিতি বৰ্তি থাকে, তেতিয়া এক মৌলিক বা সম্ভাৱ্য মনস্তাত্ত্বিক চাপৰ (psychological tension) সৃষ্টি হয়।
স্ব-গাঁথনিৰ সংগঠনৰ সৈতে অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ যিকোনো অভিজ্ঞতাক এক ভাবুকি হিচাপে উপলব্ধি কৰা হ'ব পাৰে, আৰু এনে উপলব্ধি যিমানেই বেছি হয়, নিজক বৰ্তাই ৰাখিবলৈ স্ব-গাঁথনিটো সিমানেই কঠোৰভাৱে সংগঠিত হৈ পৰে।
কিছুমান নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিত, য'ত প্ৰধানকৈ স্ব-গাঁথনিৰ (self structure) প্ৰতি ভাবুকি সম্পূৰ্ণৰূপে অনুপস্থিত থাকে, ইয়াৰ সৈতে অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ অভিজ্ঞতাসমূহক উপলব্ধি আৰু পৰীক্ষা কৰিব পৰা যায়, আৰু তেনে অভিজ্ঞতাসমূহক অন্তৰ্ভুক্ত (assimilate) আৰু সাঙুৰি ল'বলৈ স্ব-গাঁথনিটোৰ সংশোধন কৰিব পৰা যায়।
যেতিয়া ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ সকলো সংবেদনশীল (sensory) আৰু আভিযান্তৰিক (visceral) অভিজ্ঞতাক উপলব্ধি কৰে আৰু এক সংগতিপূৰ্ণ আৰু সমন্বিত ব্যৱস্থাত (integrated system) গ্ৰহণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ নিশ্চিতভাৱে আনক অধিক ভালদৰে বুজি পোৱা হয় আৰু আনক সুকীয়া ব্যক্তি হিচাপে অধিক সহজভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
যিমানেই ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ অধিক জৈৱিক অভিজ্ঞতাসমূহক উপলব্ধি কৰে আৰু নিজৰ স্ব-গাঁথনিত (self structure) গ্ৰহণ কৰে, সিমানেই তেওঁ দেখা পায় যে তেওঁ নিজৰ বৰ্তমানৰ মূল্যবোধৰ ব্যৱস্থাক— যি ব্যাপকভাৱে বিকৃত ৰূপত প্ৰতীকায়িত হোৱা আত্মসাৎকৰণৰ (introjections) ওপৰত আধাৰিত— এক নিৰন্তৰ জৈৱিক মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়াৰে (continuing organismic valuing process) সলনি কৰি আছে।

১৭ নম্বৰৰ সন্দৰ্ভত, ৰজাৰ্ছ "চৰ্তহীন ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী" (unconditional positive regard) অনুশীলন কৰাৰ বাবে পৰিচিত, যাক এজন ব্যক্তিক ".... [এজন ব্যক্তিৰ] মৌলিক মূল্যৰ প্ৰতি কোনো নেতিবাচক বিচাৰ নোহোৱাকৈ" গ্ৰহণ কৰা বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হয়।

ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ

বিকাশৰ সন্দৰ্ভত, ৰজাৰ্ছে স্তৰৰ পৰিৱৰ্তে নীতিসমূহৰহে বৰ্ণনা কৰিছিল। মূল বিষয়টো হৈছে এটা স্ব-ধাৰণাৰ (self-concept) বিকাশ আৰু এক অপৃথকীকৃত (undifferentiated) স্ব-সত্তাৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথকীকৃত হোৱালৈকে ইয়াৰ অগ্ৰগতি।

স্ব-ধাৰণাৰ (self-concept) বিকাশত, তেওঁ চৰ্তসাপেক্ষ আৰু চৰ্তহীন ইতিবাচক দৃষ্টিভংগীক মূল হিচাপে গণ্য কৰিছিল। যিসকল ব্যক্তি চৰ্তহীন ইতিবাচক দৃষ্টিভংগীৰ পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হয়, তেওঁলোকে নিজকে সম্পূৰ্ণৰূপে বাস্তৱায়িত (fully actualize) কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে। যিসকল চৰ্তসাপেক্ষ ইতিবাচক দৃষ্টিভংগীৰ পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হয়, তেওঁলোকে নিজকে কেৱল তেতিয়াহে যোগ্য বুলি অনুভৱ কৰে যদিহে তেওঁলোকে আন লোকে তেওঁলোকৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া চৰ্তসমূহ (যাক ৰজাৰ্ছে মূল্যৰ চৰ্ত বা 'conditions of worth' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে) পূৰণ কৰে।

সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যক্ষম ব্যক্তি

১৪ নম্বৰ প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, সৰ্বোত্তম বিকাশৰ ফলস্বৰূপে এক স্থবিৰ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তে এক নিৰ্দিষ্ট প্ৰক্ৰিয়াৰহে সৃষ্টি হয়। ৰজাৰ্ছে ইয়াক 'উত্তম জীৱন' (good life) বুলি আখ্যা দিছে, য'ত জীৱটোৱে নিজৰ সম্ভাৱনাক পূৰ্ণ কৰিবলৈ অবিৰতভাৱে প্ৰয়াস কৰে। তেওঁ এজন সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যক্ষম ব্যক্তিৰ (fully functioning person) বৈশিষ্ট্যসমূহ তালিকাভুক্ত কৰিছিল (ৰজাৰ্ছ ১৯৬১):

অভিজ্ঞতাৰ প্ৰতি এক ক্ৰমবৰ্ধমান মুকলি মনোভাৱ: তেওঁলোকে প্ৰতিৰক্ষামূলক মনোভাৱৰ পৰা আঁতৰি আহে আৰু তেওঁলোকৰ 'ছাবচেপচন'ৰ (subception) কোনো প্ৰয়োজন নাথাকে (যি হৈছে এক উপলব্ধিমূলক প্ৰতিৰক্ষা য'ত এক অশান্তিকৰ উদ্দীপকক চেতনাত প্ৰৱেশ কৰাত বাধা দিবলৈ অবচেতনভাৱে কৌশল প্ৰয়োগ কৰাটো অন্তৰ্ভুক্ত থাকে)।
ক্ৰমবৰ্ধমান এক অস্তিত্ববাদী জীৱনশৈলী: প্ৰতিটো মুহূৰ্ত সম্পূৰ্ণৰূপে জীয়াই থকা, ব্যক্তিত্ব বা স্ব-ধাৰণাৰ (self-concept) সৈতে খাপ খুৱাবলৈ মুহূৰ্তটোক বিকৃত নকৰি বৰঞ্চ অভিজ্ঞতাৰ পৰা ব্যক্তিত্ব আৰু স্ব-ধাৰণাক নিৰ্গত হ'বলৈ দিয়া। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে উদ্দীপনা, সাহসিকতা, খাপ খুৱাব পৰা ক্ষমতা, সহনশীলতা, স্বতঃস্ফূৰ্ততা, আৰু কঠোৰতাৰ অভাৱৰ সৃষ্টি হয়, আৰু ই বিশ্বাসৰ এক ভেটি গঢ়ি উঠাৰ ইংগিত দিয়ে। "বৰ্তমান কি ঘটি আছে তাৰ প্ৰতি নিজৰ আত্মাক মুকলি কৰি দিয়া, আৰু সেই বৰ্তমানৰ প্ৰক্ৰিয়াটোত যিয়েই গাঁথনি থকা যেন নালাগক কিয়, তাক আৱিষ্কাৰ কৰা" (ৰজাৰ্ছ ১৯৬১)।।
ক্ৰমবৰ্ধমান জৈৱিক বিশ্বাস: তেওঁলোকে প্ৰতিটো মুহূৰ্তৰ বাবে উপযুক্ত আচৰণ বাছি লোৱাৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ বিচাৰ-বিবেচনা আৰু সামৰ্থ্যৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখে। তেওঁলোকে প্ৰচলিত নীতি-নিয়ম আৰু সামাজিক মানদণ্ডৰ (social norms) ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, বৰঞ্চ বিশ্বাস কৰে যে যিহেতু তেওঁলোকে অভিজ্ঞতাসমূহৰ প্ৰতি মুকলি মনোভাৱ পোষণ কৰে, তেওঁলোকে শুদ্ধ আৰু অশুদ্ধৰ নিজা বোধৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰিবলৈ সক্ষম হ'ব।
বাছনিৰ স্বাধীনতা: এজন অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিক (incongruent individual) প্ৰভাৱিত কৰা বাধাসমূহৰ দ্বাৰা শৃংখলিত নহৈ, তেওঁলোকে অধিক সাৱলীলভাৱে এক বহল পৰিসৰৰ বাছনি কৰিবলৈ সক্ষম হয়। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে নিজৰ আচৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰাত তেওঁলোকৰ এক ভূমিকা থাকে আৰু সেয়েহে ইয়াৰ বাবে নিজকে দায়ী বুলি অনুভৱ কৰে।
সৃজনশীলতা: ইয়াৰ ফলস্বৰূপে তেওঁলোকে সৃজনশীল হ'বলৈ অধিক মুক্ত অনুভৱ কৰিব। তেওঁলোকে প্ৰচলিত ৰীতি-নীতি মানি চলাৰ (conform) কোনো প্ৰয়োজন অনুভৱ নকৰাকৈ নিজৰ পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই লোৱাৰ ক্ষেত্ৰতো অধিক সৃজনশীল হ'ব।
নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু গঠনমূলকতা: তেওঁলোকে গঠনমূলকভাৱে কাম কৰিব বুলি বিশ্বাস কৰিব পাৰি। নিজৰ সকলো প্ৰয়োজনীয়তাৰ প্ৰতি মুকলি মনোভাৱ ৰখা এজন ব্যক্তিয়ে সেইবোৰৰ মাজত ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হ'ব। সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিসকলৰ (congruent individuals) ক্ষেত্ৰত, আনকি আক্ৰমণাত্মক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহকো তেওঁলোকৰ অন্তৰ্নিহিত সজগুণৰ (intrinsic goodness) দ্বাৰা মিলোৱা হ'ব আৰু ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা হ'ব।
এক সমৃদ্ধিশালী পূৰ্ণ জীৱন: ৰজাৰ্ছে সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যক্ষম ব্যক্তিৰ (fully functioning individual) জীৱনক এক সমৃদ্ধ, পূৰ্ণ আৰু ৰোমাঞ্চকৰ জীৱন হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে, আৰু মত প্ৰকাশ কৰিছে যে তেওঁলোকে আনন্দ আৰু বেদনা, প্ৰেম আৰু ভগ্নহৃদয়, ভয় আৰু সাহস অধিক তীব্ৰভাৱে অনুভৱ কৰে। উত্তম জীৱনৰ (good life) সন্দৰ্ভত তেওঁৰ বৰ্ণনা হ'ল:"

ব্যৱহাৰসমূহ

ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিক চিকিৎসা

ৰজাৰ্ছে মূলতঃ চিকিৎসাৰ এক ব্যৱস্থাৰ ভেটি হিচাপে তেওঁৰ তত্ত্বটো বিকশিত কৰিছিল। তেওঁ প্ৰথমে ইয়াক "নন-ডাইৰেক্টিভ থেৰাপী" (non-directive therapy) বুলি আখ্যা দিছিল যদিও পিছলৈ "নন-ডাইৰেক্টিভ" শব্দটোৰ সলনি "ক্লাইণ্ট-চেণ্টাৰ্ড" (client-ed) আৰু তাৰো পিছত "পাৰ্চন-চেণ্টাৰ্ড" (person-ed) শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ১৯৫১ চনত 'ক্লাইণ্ট-চেণ্টাৰ্ড থেৰাপী' (Client-ed Therapy) প্ৰকাশ পোৱাৰ আগতেই, ৰজাৰ্ছে বিশ্বাস কৰিছিল যে তেওঁ বৰ্ণনা কৰা নীতিসমূহ কেৱল চিকিৎসাতেই নহয়, বৰঞ্চ বিভিন্ন প্ৰেক্ষাপটত প্ৰয়োগ কৰিব পৰা যাব। ফলস্বৰূপে, তেওঁৰ সামগ্ৰিক তত্ত্বটোক বৰ্ণনা কৰিবলৈ তেওঁ "পাৰ্চন-চেণ্টাৰ্ড এপ্ৰোচ" (person-ed approach) বা ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগী শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। পাৰ্চন-চেণ্টাৰ্ড থেৰাপী হৈছে চিকিৎসাত পাৰ্চন-চেণ্টাৰ্ড এপ্ৰোচৰ প্ৰয়োগ। অন্যান্য প্ৰয়োগসমূহৰ ভিতৰত আছে ব্যক্তিত্বৰ তত্ত্ব, আন্তঃব্যক্তিক সম্পৰ্ক, শিক্ষা, নাৰ্চিং, আন্তঃসাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক আৰু অন্যান্য "সহায়কাৰী" পেচা আৰু পৰিস্থিতিসমূহ। ১৯৪৬ চনত ৰজাৰ্ছে জন এল. ৱালেনৰ (যি 'দ্য ইণ্টাৰপাৰ্চনেল গেপ' বা The Interpersonal Gap নামৰ আচৰণগত আৰ্হিটোৰ স্ৰষ্টা) সৈতে যুটীয়াভাৱে "কাউন্সেলিং উইথ ৰিটাৰ্ণড চাৰ্ভিচমেন" (Counseling with Returned Servicemen)[1] ৰচনা কৰিছিল, য'ত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰা উভতি অহা সামৰিক জোৱানসকলক পৰামৰ্শ দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্চন-চেণ্টাৰ্ড এপ্ৰোচৰ প্ৰয়োগৰ বিষয়ে লিপিৱদ্ধ কৰা হৈছিল।

ক্লাইণ্ট-কেন্দ্ৰিক (client-ed) দৃষ্টিভংগীৰ ফলপ্ৰসূতাৰ প্ৰথম অভিজ্ঞতামূলক প্ৰমাণ ১৯৪১ চনত অহিঅ' ষ্টেট ইউনিভাৰ্চিটিত ইলিয়াছ পৰ্টাৰৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত হৈছিল, য'ত ৰজাৰ্ছ আৰু তেওঁৰ ক্লাইণ্টসকলৰ মাজৰ চিকিৎসাজনিত অধিবেশনসমূহৰ ৰেকৰ্ডিং ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।[1] এজন পৰামৰ্শদাতাই প্ৰয়োগ কৰা নিৰ্দেশনাত্মক (directiveness) বা অনিৰ্দেশনাত্মক (non-directiveness) প্ৰৱণতাৰ মাত্ৰা জুখিবলৈ এটা ব্যৱস্থা উদ্ভাৱন কৰাৰ উদ্দেশ্যে পৰ্টাৰে ৰজাৰ্ছৰ ট্ৰেন্সক্ৰিপ্টসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।[2] ক্লাইণ্টে লোৱা সিদ্ধান্তসমূহত পৰামৰ্শদাতাৰ মনোভাৱ আৰু অভিমুখিতাই (orientation) এক নিৰ্ণায়ক ভূমিকা (instrumental) পালন কৰা বুলি দেখুওৱা হৈছিল।

শিকাৰু-কেন্দ্ৰিক শিক্ষণ

শিক্ষাত ইয়াৰ প্ৰয়োগৰ এক বিশাল আৰু সুদৃঢ় গৱেষণাৰ পৰম্পৰা আছে যিটো চিকিৎসাৰ (therapy) দৰেই একে, য'ত অধ্যয়নসমূহ ১৯৩০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰম্ভ হৈ আজিও অব্যাহত আছে (কৰ্ণেলিয়াছ-হোৱাইট, ২০০৭)। ৰজাৰ্ছে 'ক্লাইণ্ট-চেণ্টাৰ্ড থেৰাপী'ত (Client-ed Therapy) শিক্ষাৰ প্ৰতি থকা এই দৃষ্টিভংগীৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰিছিল আৰু ১৯৬৯ চনত একচেটিয়াভাৱে এই বিষয়টোৰ প্ৰতি সমৰ্পিত 'ফ্ৰিডম টু লাৰ্ণ' (Freedom to Learn) গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল। 'ফ্ৰিডম টু লাৰ্ণ' গ্ৰন্থখন দুবাৰকৈ সংশোধন কৰা হৈছিল। নতুন শিক্ষ্যাৰ্থী-কেন্দ্ৰিক আৰ্হিটো (Learner-ed Model) বহু দিশত শিক্ষাৰ এই ধ্ৰুপদী ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিক (person-ed) দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।

ৰজাৰ্ছৰ মৃত্যুৰ পূৰ্বে, তেওঁ আৰু হেৰল্ড লিয়নে 'On Becoming an Effective Teacher—Person-ed Teaching, Psychology, Philosophy, and Dialogues with Carl R. Rogers and Harold Lyon' নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল, যিখন ২০১৩ চনত লিয়ন আৰু ৰেইনহাৰ্ড টাউচে সম্পূৰ্ণ আৰু প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত ব্যক্তি-কেন্দ্ৰিক শিক্ষাদানৰ (person-ed teaching) সন্দৰ্ভত ৰজাৰ্ছৰ অন্তিম অপ্ৰকাশিত লেখাসমূহ সন্নিৱিষ্ট আছে।[1] শিক্ষ্যাৰ্থী-কেন্দ্ৰিক (learner-ed) শিক্ষাৰ সন্দৰ্ভত ৰজাৰ্ছৰ নিম্নলিখিত পাঁচটা প্ৰকল্প (hypotheses) আছিল:

এজন ব্যক্তিয়ে আন এজন ব্যক্তিক প্ৰত্যক্ষভাৱে শিক্ষা দিব নোৱাৰে; এজন ব্যক্তিয়ে কেৱল আনজনৰ শিক্ষণত সহায়হে (facilitate) কৰিব পাৰে" (ৰজাৰ্ছ, ১৯৫১)। এইটো তেওঁৰ ব্যক্তিত্ব তত্ত্বৰ (personality theory) ফলশ্ৰুতি, যিয়ে কয় যে প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে অভিজ্ঞতাৰ এক নিৰন্তৰ পৰিৱৰ্তনশীল জগতত অৱস্থান কৰে য'ত তেওঁলোকেই হৈছে কেন্দ্ৰবিন্দু। প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ উপলব্ধি (perception) আৰু অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু সঁহাৰি জনায়। ইয়াৰ বিশ্বাস হৈছে যে শিক্ষকে যি কৰে তাতকৈ ছাত্ৰই যি কৰে সেয়া অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াৰ মূল গুৰুত্ব ছাত্ৰজনৰ ওপৰত দিয়া হয় (ৰজাৰ্ছ, ১৯৫১)। সেয়েহে, কেনেকৈ আৰু কি শিকা হয় তাৰ বাবে শিক্ষ্যাৰ্থীৰ পটভূমি আৰু অভিজ্ঞতাসমূহ অপৰিহাৰ্য। প্ৰতিগৰাকী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে শ্ৰেণীকোঠালৈ যি লৈ আহে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি তেওঁলোকে শিকা কথাবোৰ বেলেগ বেলেগ ধৰণে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (process) কৰিব।
এজন ব্যক্তিয়ে তাৎপৰ্যপূৰ্ণভাৱে কেৱল সেইবোৰ কথাহে শিকে যিবোৰক স্ব-গাঁথনিৰ (structure of self) ৰক্ষণাবেক্ষণ বা বৃদ্ধিত (enhancement) জড়িত থকা বুলি উপলব্ধি কৰা হয়" (ৰজাৰ্ছ, ১৯৫১)। সেয়েহে, শিক্ষণৰ বাবে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ প্ৰতি ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা থকাটো অপৰিহাৰ্য। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ অভিজ্ঞতাসমূহ পাঠ্যক্ৰমৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰে।
"যি অভিজ্ঞতা আত্মসাৎ কৰিলে স্ব-সত্তাৰ সংগঠনত পৰিৱৰ্তন ঘটিব পাৰে, তাক অস্বীকাৰ বা প্ৰতীকৰ বিকৃতিৰ জৰিয়তে প্ৰতিৰোধ কৰাৰ প্ৰৱণতা দেখা যায়" (ৰজাৰ্ছ, ১৯৫১)। যদি কোনো এটা পাঠ্যক্ৰমৰ সমল বা উপস্থাপন পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত তথ্যৰ সৈতে অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ হয়, তেন্তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে তেতিয়াহে শিকিব যদিহে তেওঁলোকে ভিন্ন ধাৰণাসমূহৰ প্ৰতি মুকলি মনোভাৱ পোষণ কৰে। নিজৰ ধাৰণাতকৈ ভিন্ন ধাৰণাসমূহৰ প্ৰতি মুকলি মনোভাৱ ৰখাটো শিক্ষণৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সেয়েহে, মুকলি মনোভাৱক নম্ৰভাৱে উৎসাহিত কৰাটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষণত জড়িত কৰোৱাত সহায়ক হয়। লগতে, এই কাৰণেই এইটো গুৰুত্বপূৰ্ণ যে নতুন তথ্যসমূহ প্ৰাসংগিক আৰু বৰ্তমানৰ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হোৱা উচিত।
"ভাবুকিৰ সন্মুখীন হ'লে স্ব-সত্তাৰ গাঁথনি আৰু সংগঠন অধিক কঠোৰ হোৱা যেন লাগে আৰু ভাবুকিৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত হ'লে ইয়াৰ সীমাসমূহ শিথিল হৈ পৰে" (ৰজাৰ্ছ, ১৯৫১)। যদি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বিশ্বাস কৰে যে ধাৰণাসমূহ তেওঁলোকৰ ওপৰত জোৰকৈ জাপি দিয়া হৈছে, তেন্তে তেওঁলোক অস্বস্তিকৰ আৰু ভয়ভীত হৈ পৰিব পাৰে। শ্ৰেণীকোঠাত ভাবুকিৰ সুৰৰ দ্বাৰা এক প্ৰতিবন্ধক সৃষ্টি হয়। সেয়েহে, শ্ৰেণীকোঠাত এনে এক মুক্ত, বন্ধুত্বপূৰ্ণ পৰিৱেশ থকাটো অপৰিহাৰ্য য'ত বিশ্বাস গঢ়ি উঠে। কোনো ধাৰণাৰ সৈতে একমত নোহোৱাৰ বাবে হ'ব পৰা প্ৰতিশোধৰ ভয় দূৰ কৰা উচিত। শ্ৰেণীকোঠাৰ এক সমৰ্থনসূচক পৰিৱেশে ভয় দূৰ কৰাত সহায় কৰে আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক তেওঁলোকে শ্ৰেণীকোঠালৈ লৈ অহা ধাৰণা আৰু বিশ্বাসতকৈ ভিন্ন ধাৰণা আৰু বিশ্বাস অন্বেষণ কৰাৰ সাহস গোটাবলৈ উৎসাহিত কৰে। লগতে, নতুন তথ্যই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নিজৰ বিষয়ে থকা ধাৰণালৈ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিব পাৰে; সেয়েহে, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে যিমান কম অসুৰক্ষিত (vulnerable) অনুভৱ কৰিব, সিমান বেছিকৈ তেওঁলোকে শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰতি নিজকে মুকলি কৰিবলৈ সক্ষম হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
"যি শৈক্ষিক পৰিস্থিতিয়ে আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূভাৱে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ শিক্ষণক প্ৰসাৰিত কৰে সেয়া হৈছে এনে এক পৰিস্থিতি য'ত (ক) শিক্ষ্যাৰ্থীৰ স্ব-সত্তাৰ (self) প্ৰতি থকা ভাবুকি নূন্যতমলৈ হ্ৰাস কৰা হয় আৰু (খ) ক্ষেত্ৰখনৰ পৃথকীকৃত উপলব্ধিৰ (differentiated perception) সুবিধা প্ৰদান কৰা হয়" (ৰজাৰ্ছ, ১৯৫১)। প্ৰশিক্ষকজন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ পৰা শিকিবলৈ আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বিষয়বস্তুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ মুকলি মনৰ হোৱা উচিত। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সৈতে সঘনাই কৰা বাৰ্তালাপে এই লক্ষ্যত উপনীত হোৱাত সহায় কৰিব। নিৰ্দেশ দিয়া এজন বিশেষজ্ঞৰ (expert) পৰিৱৰ্তে পথ প্ৰদৰ্শন কৰা এজন পৰামৰ্শদাতা (mentor) হোৱাৰ বিষয়টোক প্ৰশিক্ষকজনে গ্ৰহণ কৰাটোৱে ছাত্ৰ-কেন্দ্ৰিক, ভাবুকিহীন আৰু জোৰ-জুলুমহীন (unforced) শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত এক নিৰ্ণায়ক ভূমিকা পালন কৰে।

নিৰ্বাচিত ৰচনাসমূহ

Rogers, Carl, and Carmichael, Leonard (1939). The Clinical Treatment of the Problem Child. Boston; New York: Houghton Mifflin Company.
Rogers, Carl. (1942). Counseling and Psychotherapy: Newer Concepts in Practice. Boston; New York: Houghton Mifflin Company.
Rogers, Carl. (1951). Client-ed Therapy: Its Current Practice, Implications and Theory. London: Constable. .
Rogers, C.R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 21: 95–103.
Rogers, Carl. (1959). A Theory of Therapy, Personality and Interpersonal Relationships as Developed in the Client-ed work. In (ed.) S. Koch, Psychology: A Study of a Science. Vol. 3: Formulations of the Person and the Social Context. New York: McGraw Hill.
Rogers, Carl. (1961). On Becoming a Person: A Therapist's View of Psychotherapy. London: Constable. ISBN 1-84529-057-7.Excerpts
Rogers, Carl. (1969). Freedom to Learn: A View of What Education Might Become. (1st ed.) Columbus, Ohio: Charles Merill. Excerpts
Rogers, Carl. (1970). On Encounter Groups. New York: Harrow Books, Harper and Row,
Rogers, Carl. (1977). On Personal Power: Inner Strength and Its Revolutionary Impact.
Rogers, Carl. (nd, @1978). A personal message from Carl Rogers. In: N. J. Raskin. (2004). Contributions to Client-ed Therapy and the Person-ed Approach. (pp. v-vi). Herefordshire, United Kingdom: PCCS Books, Ross-on-the-Wye. ISBN 1-898059-57-8
Rogers, Carl. (1980). A Way of Being. Boston: Houghton Mifflin.
Rogers, Carl. and Stevens, B. (1967). Person to Person: The Problem of Being Human. Lafayette, CA: Real People Press.
Rogers, Carl, Lyon, Harold C., & Tausch, Reinhard (2013) On Becoming an Effective Teacher—Person-ed Teaching, Psychology, Philosophy, and Dialogues with Carl R. Rogers and Harold Lyon. London: Routledge,
Rogers, C.R., Raskin, N.J., et al. (1949). A coordinated research in psychotherapy. Journal of Consulting Psychology, 13, 149–200. Cited in: N.J. Raskin, The first 50 years and the next 10. Person-ed Review, 5(4), November 1990, 364–372.

তথ্যসূত্ৰসমূহ

শ্ৰেণী:Articles with hCards
শ্ৰেণী:বিশেষ সংশোধনৰ প্ৰয়োজন থকা প্ৰবন্ধ