কমিক্‌ছ

কমিক্‌চ বা কমিক্‌ছ (; মূল গ্ৰীক ভাষা , kōmikos "কমেডিৰ লগত জড়িত", মূল শব্দ κῶμος - kōmos "revel, komos", via the Latin cōmicus) মূলত: ছবি আৰু লেখাৰ এটা সংকৰ মাধ্যম। এই ছবিবোৰ এটা ক্ৰমত সজোৱা হয় যাতে ই ক'বলগীয়াখিনি পাঠকৰ আগত উপস্থাপন কৰিব পাৰে। ছবিয়েই কমিক্‌চৰ মূল উপাদান। লিখিত উপাদান অবিহনেও কমিক্‌চ হ'ব পাৰে। সাধাৰণতে লিখিত অংশই ছবিৰ কথাক প্ৰাঞ্জলকৈ ডাঙি ধৰে। কেতিয়াবা অৱশ্যে লিখিত অংশই নতুন মন্তব্যও দাঙি ধৰিব পাৰে।

প্ৰথম অৱস্থাত ঘাইকৈ এই মাধ্যমত ঘাইলৈ ধেমেলীয়া কথা উপস্থাপন কৰা হৈছিল বাবেই ইয়াক কমিক্‌চ বোলা হৈছিল। সেই সময়ত ইয়াৰ বাহিৰেও আন ধেমেলীয়া ক্ষেত্ৰতো কমিক্‌চ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কমিক্‌চ মূলত: ক্ৰমাগত ভাৱে সজ্জিত ছবি। ছবি আৰু লিখা দু্য়োটাই থাকিলেও ছবিৰ প্ৰাধান্য লিখা অংশতকৈ বেছি। ছবি থকা কিতাপ (Picture Book) আৰু কমিক্‌চৰ মাজত পাৰ্থক্য মূলত: ছবিৰ ক্ৰমৰ বিন্যাসত। কিছুমানৰ মতে কমিক্‌চৰ সংজ্ঞা তাৰ সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।.

ইতিহাস

চালুকীয়া অৱস্থা

]]ত ক্ৰমত সজোৱা ছবি
]]'s "Adam and Eve" একেখন ছবিতে বাইবেলৰ বিভিন্ন কাহিনীৰ প্ৰকাশ: সম্মুখত, প্ৰথম দম্পতীক পাপৰ বাবে ভগৱাবে তিৰস্কাৰ কৰিছে; পাছফালে, আডামৰ ৰাজহাড়ৰপৰা ঈভক সজা হৈছে আৰু তেওঁলোকক নিষিদ্ধ ফল খাবলৈ প্ৰৰোচিত কৰাৰ দৃশ্য; বাওঁফালে স্বৰ্গৰপৰা বহিষ্কাৰৰ দৃশ্য।

এটা কলা মাধ্যম হিচাবে কমিক্‌চে পৰিপূৰ্ণতা লাভ কৰে উনৈছ শতিকাৰ শেষ আৰু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত। চলচ্চিত্ৰ আৰু এনিমেছন-ৰ লগত কমিক্‌চৰ বিকাশ হয়। এই তিনিওটা মাধ্যমেই দৃশ্য আৰু লেখন/শব্দ-ৰ সংকৰ। আৰু তিনিওটা মাধ্যমৰ বিকাশ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ বিকাশৰ লগত জড়িত। বাতৰিকাকত আৰু আলোচনী-ৰ বহুল প্ৰচাৰ হোৱাৰ পাছতহে কমিক্‌চে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে যদিও ছবিক এটা ক্ৰমত সজ্জিত কৰি কাহিনী কোৱাৰ প্ৰচেষ্টা বহু আগৰপৰাই কৰি থকা হৈছে।

ৰোমান আমোলৰ (১১৩ খ্ৰীষ্টাব্দ) ট্ৰাজান স্তম্ভত ক্ৰমাগত ছবি দেখা যায়। ইয়াৰ বাহিৰেই মিছৰীয় হিয়েৰ'গ্লিফ, মধ্যযুগৰ দীঘল ছবি আৰু কিছুমান ছপা গ্ৰন্থতো এই প্ৰচেষ্টা লোৱা দেখা যায়। মধ্য যুগৰ কিছুমান ছবিটো একখন পটতে কেবাটাও ঘটনাৰ চিত্ৰণ দেখা যায়। (কাষৰ ছবি চাওক)

অৱশ্যে এনে ছবি দৰ্শক বা পঢ়ুৱৈৰ হাতত গৈ পৰা নাছিল। ছপাশাল প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ পাছতহে এই মাধ্যমৰ বহুল প্ৰচলন হোৱাটো সম্ভৱ হৈছিল৷

১৫-দশ শতিকা আৰু ১৮-দশ শতিকাৰ ছপা-প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ

]] ৰ A Rake's Progress

ছপাশাল উদ্ভাৱনৰ পাছতো ছবি ছপা কৰা প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ হ'বলৈ কিছু সময় লাগিছিল। কাৰণ আখৰ আৰু ছবি দুয়োটাক বেলেগ বেলেগ পদ্ধতিৰে ছপা কৰা হৈছিল। প্ৰথমৰ ছবিবোৰ ঘাইকৈ আছিল ধৰ্মৰ লগত জড়িত। পাছলৈ ১৭ আৰু ১৮ শতিকাত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক অৱস্থাৰ কথা লৈ ছবি ছপা কৰা হৈছিল। বহুল প্ৰচাৰিত এই ছবিবোৰ আছিল হাস্য ৰস উদ্ৰককাৰী প্ৰহসনমূলক। এই সময়তে ছবিৰ লগত কথাৰ গোলক (speech bubble) দিয়াও আৰম্ভ হয়।

উলিয়াম হ'গাৰ্থক কমিক্‌চ শিল্পৰ লগত জড়িত প্ৰথম ব্যক্তি বুলি জনা যায়। তেখেতে প্ৰনয়ন কৰা A Rake's Progressত, আঠখন কেনভাছৰ এটা ক্ৰমত এটা এটা কাহিনী কোৱা হৈছিল। প্ৰতিখন কেনভাছেই বেলেগে বেলেগে ছপা কৰি উলিওৱা হৈছিল। ছপা-প্ৰযুক্তিৰ বহুত বিকাশৰ ফলত বাতৰি-কাকত আৰু আলোচনীৰ প্ৰসাৰ বাঢ়ে। এই বিলাকত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক অৱস্থা বৰ্ণনা কৰিবলৈ এনে ছবিৰ প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল। ১৮৪০ চনত এনে ছবিক কাৰ্টুন বুলি কোৱা হয়। পাছলৈ শিল্পীসকলে এটা ক্ৰমৰ কেইবাখনো ছবি আঁকি এটা কাহিনী ব্যক্ত কৰাৰ নতুন নতুন পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

]] প্ৰণিত ১৭৯২ চনৰ ফঁৰাছী বিপ্লৱক ভেঙুচালি কৰি অঁকা কেৰিকেঁচাৰ, কথা গোলকৰ (speech balloon) প্ৰয়োগ লক্ষণীয়।

কথা গোলকৰ (Speech Balloon) ব্যৱহাৰো এই সময়ৰ পৰাই আৰম্ভ হয়। আগৰচোৱাত ছবিৰ তলত বা ওপৰত চৰিত্ৰৰ নাম বা উদ্দেশ্য লেবেল হিচাপে লিখি দিয়া হৈছিল। যাক phylacter বোলা হৈছিল। পাছলৈ কথা গোলক ব্যৱহাৰ কৰি ছবিৰ মাজলৈ অনা হ'ল। অৱশ্যে এতিয়াও ইয়াক কাহিনী বৰ্ণনা কৰাৰ বাবেই ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সোনকালেই ছবিৰ মাজত কথা গোলক দিয়াটো বন্ধ কৰি শিল্পীয়ে কাহিনীটো এটা পেনেলৰ তলত বৰ্ণনা কৰাটোৱেই বেছি পছন্দ কৰা হ'ল। সংলাপৰ বাবে কথা-গোলকৰ ব্যৱহাৰ পুনৰাই আৰম্ভ কৰে ৰিচাৰ্ড এফ. আউটকাল্ট-এ। পিছে চৰিত্ৰটো চিনাকি কৰি দিয়াতকৈ চৰিত্ৰৰ মুখৰ সংলাপ দিয়া হৈছিল।

১৯ শতিকা: এটা মাধ্যমৰ উপস্থাপন

]],ৰদ্বাৰা অংকিত এটা পৃষ্ঠা।
ৰুড'ল্ফ টফাৰ, ছুইজাৰলেণ্ডৰ এজন ফঁৰাছী শিল্পীয়ে ১৯ শতিকাত কমিক্‌চ শিল্পক এটা স্বকীয় ৰূপ দিয়ে। টফাৰৰ ছবিতো কথা-গোলক নাছিল যদিও তেখেতে কাহিনীটো কবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল ছবিৰ লানিৰ তলৰ ঠাইখিনি। টফাৰৰ ছবি সমগ্ৰ ইউৰোপ আৰু আমেৰিকাত প্ৰচাৰ হৈছিল। স্বত্ব আইনৰ অনুপস্থিতিৰ বাবে তেওঁৰ ছবিবোৰ বিভিন্ন দেশলৈ বিয়পি যোৱাৰ উপৰিও সেইবোৰৰ অনুবাদো কৰা হৈছিল।

১৮৪৩ চনত টফাৰৰ ৰচিত "চৰিত্ৰ বিচাৰৰ ৰচনা"(Essay on Physiognomics) গ্ৰন্থত প্ৰথম বাৰৰ বাবে "ছবি-কাহিনী"ৰ (picture story) সম্পৰ্কে কয় যে "ছবি-কাহিনী এখন ৰচনা কৰা মানে এইটো নুবুজায় যে আপুনি ছবি অঁকাৰ ক্ষেত্ৰত অতি পাৰ্গত হৈ প্ৰতিটো খুঁটি-নাটিকে বিতংকৈ আঁকিব পাৰিব লাগিব। এইটোও নহ'ব যে আপুনি খুব সুন্দৰকৈ এখন হাঁহি উঠা ছবি আঁকি থ'ব, বা এটা সৰু বাক্যাংশক হাঁহি উঠা ৰূপ দিলেও সি এটা ছবি-কাহিনী হৈ উঠে। ছবি-কাহিনীৰ বাবে আপোনাক লাগিব এখন নিটোল পূৰ্ণাংগ নাটক। সেইখন অদ্ভুত বা ধেমেলীয়া বা গহীন যিকোনো বিধৰ হ'ব পাৰে, কিন্তু মূলতে সি হ'ব লাগিব এখন সম্পূৰ্ণ কিতাপ। "

১৮৪৫ চনত সম্পাদকীয় লেখাৰ লগত প্ৰকাশিত প্ৰহসনধৰ্মী ছবিবোৰক কাৰ্টুন নাম দিয়া হয়। ছবি অঁকাৰ প্ৰণালীত ৰঙ সনাৰ আগতে পেঞ্চিল বা এঙাৰেৰে আঁকি লোৱা চানেকী চিত্ৰক (sketch) কাৰ্টুন বোলা হয়। ১৮৪১ চনৰপৰা ব্ৰিটেইনৰপৰা প্ৰকাশিত পাঞ্চ (Punch) আলোচনীয়ে এই কাৰ্টুন শব্দটোৰ প্ৰচলন ঘটায়। একে ধৰণৰ আলোচনী আছিল ইউৰোপত প্ৰকাশিত Fliegende Blätter আৰু Le Charivari, আৰু আমেৰিকাত প্ৰকাশিত Judge আৰু Puck।

১৮৬৫ চনত জাৰ্মানীৰ এখন বাতৰিকাকতত প্ৰকাশিত হয় উইলহেল্ম বুশ্‌খৰ (Wilhelm Busch) মেক্স আৰু মৰিজ (Max and Moritz). এই কমিক্‌চতেই পএচলিত কেবাটাও আংগিকক প্ৰথম প্ৰয়োগ কৰা হয়। তেখেতৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণীত হৈ ১৮৯৭ চনত ৰুড'ল্ফ ডিৰ্কছ-এ (Rudolph Dirks) ৰচনা কৰে দ্যা কেটেনজেমাৰ কিড্‌ছ (The Katzenjammer Kids)।
nail|]] (Yellow Kid), স্ৰষ্টা ৰিচাৰ্ড এফ. আউটকাল্ট (Richard F. Outcault).

প্ৰায় একে সময়তে চীন দেশত চীনা কমিক্‌চ, যাক মানহুৱা ( Manhua) বুলি জনা যায়, সূত্ৰপাত ঘটে। বিভিন্ন পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ মাজেৰে মানহুৱাৰ আকাৰ-পকৃতি সলনি হৈ ১৯২৭ চনত পূৰ্ণাংগ ৰূপ পায়। লিথুগ্ৰাফী (lithographic) পদ্ধতিৰ আৱিষ্কাৰে চীনা কমিক্‌চৰ বিকাশত নতুন ৰূপ দিয়ে। প্ৰথম অৱস্থাত ঘাইকৈ ৰাজনৈতিক প্ৰহসনচিত্ৰৰে আৰ্ভ হ'লেও ১৯২০ চনৰপৰা সৰু আকাৰৰ পুথিৰ ৰূপত চীনা কমিক্‌চ প্ৰকাশ হ'বলৈ ধৰে।

১৮৮৪ চনত প্ৰকাশিত এলি শ্ল'পাৰৰ আধা বন্ধ (Ally Sloper's Half Holiday) আলোচনীত প্ৰথমে একেটা চৰিত্ৰৰ বিভিন্ন কাহিনীৰে কমিক্‌চ প্ৰকাশ পাবলৈ ধৰে। ১৮৯০ চনত ব্ৰিটেইনত প্ৰকাশ পায় দুখন কমিক্‌চ আলোচনী--কমিক কাট্‌ছ (Comic Cuts) আৰু চিপ্‌ছ (Illustrated Chips), ইয়াতেই বিভিন্ন কমিক্‌চৰ সংগ্ৰহ একেলগে প্ৰকাশ পাবলৈ আৰম্ভ কৰে।

আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত ৰিচাৰ্ড এফ. আউটকাল্ট-এ (R.F. Outcault's) ছবিৰ লগতে কথ-গোলক সংল্গন কৰি কমিক্‌চক বৰ্তমানৰ ৰূপ দিয়ে। তেখেতৰ হোগান'ছ এলি (Hogan's Alley)-ত ভূমূকি মৰা দা ইয়েল' কিড (The Yellow Kid) আধুনিক কমিক্‌চৰ বাটকটীয়া বুলি কোৱা হয়। অৱশ্যে কমিক্‌চ ইতিহাস খোঁচৰা সকলে বৰ্তমান একে আংগিকৰ অন্যান্য কমিক্‌চ আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে, যি ইয়েল' কিডতকৈ আগতকৈ প্ৰকাশ হৈছিল। কিন্তু ইয়েল' কিডৰ সাফল্যই হে কমিক্‌চক সন্মানীয় ৰূপ দি এই মাধ্যমৰ বহুল প্ৰসাৰ সম্ভৱ কৰি তোলে।

বিংশ শতাব্দী আৰু কমিক্‌চৰ জয়যাত্ৰা

]] (Winsor McCay)
১৯২০ আৰু ৩০-ৰ দশকত কমিক্‌চ উদ্যোগ বহুল ভাৱে গঢ় লৈ উঠে। হাত-পুঠিৰ আকৃতিৰ প্ৰথম কমিক্‌চ কিতাপ 'লিয়ানহুৱানহুৱা' (Lianhuanhua) ৰ প্ৰচলন হয় চীনত।

কিছুমান জনপ্ৰিয় কমিক্‌ছ চৰিত্ৰ

বিদেশী কমিক্ছ চৰিত্ৰ

*চুপাৰমেন

*বেটমেন

*স্পাইডাৰমেন

*ৱণ্ডাৰ ৱমেন

*মিকি মাউচ

*ডনাল্ড ডাক

*লেডী ডেথ্

*ট্ৰান্সফৰ্মাছ

*টাৰ্জান

*ফেন্টম

* হি-মেন

*কেপ্তেইন আমেৰিকা

* আইৰন মেন

* ৰ'ব' কপ্

* অ'লভাৰিন

* হাক্

ভাৰতীয় কমিক্ছ চৰিত্ৰ

*চাচা চৌধৰী‌ (
ডায়মণ্ড কমিক্ছ)

*চাবু (
ডায়মণ্ড কমিক্ছ)

*মহাৱলী সাকা (
ডায়মণ্ড কমিক্ছ)

*ডিনামাইট
( ডায়মণ্ড কমিক্ছ)

*নাগৰাজ (ৰাজ কমিক্ছ)

*চুপৰ কমাণ্ডু ধ্ৰুৱ (ৰাজ কমিক্ছ)

*ড'গা (ৰাজ কমিক্ছ)

*কৌবি আৰু ভেড়ীয়া (ৰাজ কমিক্ছ)

*পৰমানু (ৰাজ কমিক্ছ)

*ইন্সপেক্টৰ ষ্টিল (ৰাজ কমিক্ছ)

*শক্তি (ৰাজ কমিক্ছ)

*গমৰাজ (ৰাজ কমিক্ছ)

*বাংকেলাল (ৰাজ কমিক্ছ)

*সুপন্দী (অমৰ চিত্ৰ কথা)

*সম্ভু নামৰ চিকাৰী (অমৰ চিত্ৰ কথা)

*ৰঘু (অমৰ চিত্ৰ কথা)

*কালীয়া নামৰ কাউৰী (অমৰ চিত্ৰ কথা)

*তন্ত্ৰী নামৰ মন্ত্ৰী (অমৰ চিত্ৰ কথা)

ভাৰতীয় কমিক্‌ছ

অমৰ চিত্ৰ কথা

ডায়মণ্ড কমিক্‌ছ

ৰাজ কমিক্‌ছ

মনোজ কমিক্‌ছ

তুলসী কমিক্‌ছ

টিংকল

গ্ৰাফিক্ছ ইণ্ডিয়া

চান্দামামা

ইন্দ্ৰজাল

অসমীয়া কমিক্‌চ

অসমীয়া কমিক্‌চৰ ইতিহাস বিশেষ দীঘল নহয়। 'ইণ্ডিয়া বুক হাউচ'ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত আৰু 'আংকল পেই'ৰ দ্বাৰা সম্পদিত 'অমৰ চিত্ৰ কথা'ই কেবাখনো কমিক্‌চৰ অসমীয়া সংস্কৰণ উলিয়াইছিল। ১৯৮০-ৰ দশকত প্ৰকাশিত এই কমিক্‌চবোৰ ইংৰাজী আৰু কেবাটাও ভাৰতীয় ভাষাত প্ৰকাশিত হৈছিল। একে প্ৰকাশনৰে প্ৰথমে মাহেকীয়া আৰু পাছলৈ পষেকীয়া 'টিংকল' নামৰ কমিক্‌চ আলোচনীখনো অসমীয়াত প্ৰকাশ পাইছিল। (সংগতি দিয়া হোৱা নাই) অমৰ চিত্ৰ কথাই এতিয়া আকৌ প্ৰকাশন আৰম্ভ কৰিছে যদিও, বৰ্তমান অসমীয়া ভাষাত তেওঁলোকে কমিক্‌চ প্ৰকাশ কৰা নাই।

৮০-ৰ দশকতে কেইটামান অসমীয়া প্ৰকাশন গোষ্ঠীয়ে অসমীয়া কমিক্‌চ প্ৰকাশ কৰিবলৈ লয়। তেওঁলোকৰ ভিতৰত 'মনু চিত্ৰ কথা'ই পৌৰাণিক কাহিনীভিত্তিক কেইবাখনো কমিক্‌চ প্ৰকাশ কৰে। মনুু চিত্ৰ কথাৰ প্ৰকাশক আছিল 'পকেট বুক চেণ্টাৰ, পল্টন বজাৰ' । মূল প্ৰকাশকৰ দায়িত্বত আছিল শ্ৰী ৰনবীৰ ভাটিয়া দেৱ আৰু সম্পাদনাৰ দ্বায়িত্বত আছিল শ্ৰী ৰঞ্জু হাজৰিকা দেৱ।

একে সময়তে অসমীয়া ভাষাৰ মাহেকীয়া কমিক্‌চ আলোচনী কেইখন ওলায়। কিন্তু প্ৰায়খিনিয়েই কেইদিনমান চলিয়েই বন্ধ হৈ যায়।

বৰ্তমান প্ৰকাশিত হৈ থকা 'ৰংমন' এখন অসমীয়া কমিক্‌চ আলোচনী। ২০০৫ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰপৰা শিশু উপযোগী এই ৰঙীন কমিক্‌চ আলোচনীখন প্ৰকাশিত হৈ আহিছে। 'প্ৰণয় মামা' ৰংমনৰ সম্পাদক।

ইয়াৰ বাহিৰেও কেবাখনো শিশু আলোচনীৰ পাতত কমিক্‌চ প্ৰকাশ কৰা হৈছে। 'সঁফুৰা', 'মৌচাক', 'কিশোৰ' আদিত বিভিন্ন কমিক্‌চ প্ৰকাশ কৰা হৈ আহিছে।

'বিস্ময়'ৰ পাতত বহুত আগৰেপৰাই 'ফেণ্টম' কমিক্‌চৰ অসমীয়া ৰূপ প্ৰকাশ কৰা হৈ আহিছে। ইয়াৰ বাহিৰেও বাতৰিকাকতৰ শিশু শিতানত 'স্পাইডাৰমেন', 'ফেণ্টম'ৰ অসমীয়া অনুবাদ প্ৰকাশ কৰা হৈছে। জনপ্ৰিয় আলোচনী 'প্ৰান্তিক'ৰ পাতত ভাৰতীয় কমিক্‌চ 'বিক্ৰম'ৰ অসমীয়া ৰূপ প্ৰকাশ হৈ আহিছে।

অৱশ্যে সমগ্ৰ বিশ্বতে কমিক্‌চক লৈ চলা পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা অসমীয়া কমিক্‌চত এতিয়ালৈকে পৰিলক্ষিত হোৱা নাই। এতিয়ালৈকে অসমীয়াত গধূৰ বিষয়ৰ 'চিত্ৰ উপন্যাস' প্ৰকাশিত হোৱা নাই।

তথ্য সংগ্ৰহ

গ্ৰন্থপঞ্জী

Fiore. R (2005).

Santos, Derek (1998)

Williams, Jeff. "Comics: A tool of subversion?" Journal of Criminal Justice and Popular Culture, 2(6) (1994) 129-146

আৰু পঢ়িব পাৰে

David Carrier, The Aesthetics of Comics, Penn State Press, 2002 ISBN 0-271-02188-8
Will Eisner Comics and Sequential Art Poorhouse Press 1985 ISBN 0-9614728-0-4
Will Eisner Graphic Storytelling Poorhouse Press 1995 ISBN 0-9614728-3-9
Gary Groth & R. Fiore The New Comics Berkley Books 1988 ISBN 0-425-11366-3
Maurice Horn ed. The World Encyclopedia of Comics Avon 1977 ISBN 0-87754-323-2
Scott McCloud Understanding Comics - the Invisible Art HarperCollins 1994 ISBN 0-613-02782-5
Roger Sabin Comics, Comix and Graphic Novels: a History of Comic Art Phaidon 1996 ISBN 0-7148-3993-0
Coulton Waugh The Comics The Macmillan Company 1947 ISBN 0-87805-499-5
Richard O'Brien The Golden Age of Comics, Ballantine Books, 1977. ISBN 0-345-25535-6

বাহ্যিক সংযোগ

ৰংমন কমিক্‌চৰ ৱেব পৃষ্ঠা
Billy Ireland Cartoon Library & Museum
Michigan State University Comic Art Collection
Comic Art Collection at the University of Missouri
Comic Book Database
Grand Comics Database
Comics Archives and Editorial Cartoons
Cartoon Art Museum of San Francisco
Time Archives' Collection of Comics
GetSlabbed Collector Guide: Information on collecting comics
Historieta y Animación
Download Comics for Free