নেপালৰ স্থাপত্য

নেপালৰ স্থাপত্য বা নেপালী স্থাপত্য কলাত্মক আৰু ব্যাৱহাৰিক শৈলীৰ এক অনন্য মিশ্ৰণ। ভাৰত, তিব্বত আৰু চীনৰ বাণিজ্যিক পথৰ মাজত অৱস্থিত নেপালী স্থাপত্যই এই সাংস্কৃতিক দুৰ্গসমূহৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিফলিত কৰে। দেশৰ হিন্দু মন্দিৰসমূহক পেগোডাৰ স্থাপত্য পৰম্পৰাই বিশেষভাৱে প্ৰভাবিত কৰিছে। পেগোডাৰ স্থাপত্য পৰম্পৰাই দেশৰ হিন্দু মন্দিৰৰ ভিতৰত বিশেষভাৱে স্থান লাভ কৰিছে।
ইয়াৰ বিপৰীতে, বৌদ্ধ মন্দিৰসমূহে বৌদ্ধ স্থাপত্যৰ তিব্বতী পৰম্পৰাক প্ৰতিফলিত কৰে বিশেষকৈ স্তুপৰ বৈশিষ্ট্যৰে। নেপালত মুগাল, ছামিট আৰু গম্বুজ শৈলীৰো যথেষ্ট পৰিসৰ আছে। নেপালৰ স্থাপত্যৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ ভাৰতৰপৰা আহিছে যদিও নেৱাৰ জনগোষ্ঠীৰপৰাও ইয়াত সুকীয়া প্ৰভাৱ দেখা যায়। নেপালৰ স্থাপত্য ইতিহাসৰ বেছিভাগেই এটা বিশেষ সময়ত শাসন কৰা বিশেষ বংশসমূহৰ স্বাক্ষৰ বহন কৰিছে। ১৮ আৰু ১৯ শতিকাৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা বিশ্ব ঔদ্যোগীকৰণে বিশ্বৰ বেছিভাগ স্থাপত্যৰ ৰূপান্তৰ ঘটাইছিল। কিন্তু নেপালে স্থাপত্যৰ পৃথক শৈলী অনুসৰণ কৰিছিল।

নেপালৰ ইতিহাসৰ কিছুমান বিৱৰণ কিংবদন্তি বা কাহিনীৰ জৰিয়তে কোৱা হয়, ইয়াৰে আদিম বিৱৰণ ১৫৫৮ চনৰ বুলি ক'ব পাৰি।[1]
এটা কাহিনীত কাঠমাণ্ডুৰ স্থাপত্য বিকাশৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে: কাঠমাণ্ডুত এটা হ্ৰদ আছিল আৰু মূলতঃ ইয়াৰ চাৰিওফালে থকা ওখ অঞ্চলত মানুহে বাস কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত দেওপতনৰ পশুপতিৰ শৈৱ, চাংগু নাৰায়ণৰ বৈষ্ণৱ মন্দিৰ আৰু স্বয়ম্ভুৰ বৌদ্ধ স্তুপ আদি মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। এই সময়ছোৱাত আন এটা উল্লেখযোগ্য স্থাপত্য বিকাশ আছিল নেৱাৰ পেগোডা মন্দিৰ তিনিটা নিৰ্মাণ। সকলো মধেচী ঘৰ পৰম্পৰাগতভাৱে স্থানীয়ভাৱে উপলব্ধ সামগ্ৰী যেনে বোকা, বাঁহ, খেৰ, কাঠ ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হয়। দেৱালবোৰ প্ৰায়ে ৱাটল আৰু ডাউবেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত গ্ৰীষ্মকালৰ অতি উত্তাপ আৰু শীতকালৰ শীতকালৰপৰা প্ৰাকৃতিক ইনচুলেচন পোৱা যায়। চালবোৰ সাধাৰণতে খেৰৰ বা টাইলছৰে (খাপৰি) তৈয়াৰ কৰা হয়, বাৰিষাৰ সময়ত বৰষুণৰ পানী ভালদৰে বৈ যাবলৈ এঢলীয়া কৰা হয়। কেতিয়াবা বোকাৰে নিৰ্মিত পাত্ৰ সজাই কলাত্মকভাৱে শিল্পকৰ্ম কৰি ছাদৰ মাজত ৰখা হয়। বেছিভাগ মধেচী ঘৰ একমহলীয়া গঠন, আয়তাকাৰ বা বৰ্গক্ষেত্ৰৰ বিন্যাস। ঘৰটোত প্ৰায়ে মুকলি চোতাল থাকে, যিয়ে ৰন্ধা-বঢ়া, গোট খোৱা আৰু শস্য শুকুৱাবলৈ বহুকাৰ্যকৰী স্থান হিচাপে কাম কৰে। বায়ু চলাচলৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াটো স্পষ্ট, সৰু সৰু খিৰিকী আৰু বাৰাণ্ডাবোৰ ডিজাইন কৰা হয় যাতে ভিতৰৰ অংশটো ঠাণ্ডা হৈ থাকে। ন্যূনতমতাবাদে মূল গঠনটোক সংজ্ঞায়িত কৰিলেও মধেচী স্থাপত্যত প্ৰায়ে দুৱাৰ, খিৰিকী আৰু খুঁটাত জটিল কাঠৰ খোদিত শিল্পকৰ্ম সন্নিৱিষ্ট কৰা হয়। এই খোদিত শিল্পকৰ্মসমূহে ফুলৰ আৰ্হি আৰু ধৰ্মীয় প্ৰতীকৰ চিত্ৰণকে ধৰি সাংস্কৃতিক মটিফ প্ৰদৰ্শন কৰে, যিয়ে অন্যথা উপযোগী ডিজাইনত শিল্পকৰ্মৰ স্পৰ্শ যোগ কৰে। আৰু পৰম্পৰাগত বোকা ঘৰবোৰত প্ৰায়ে দেৱালখন চিত্ৰৰে সজাই তোলা হয়। এই ছবিখনত ফুল, মানুহ, জীৱ-জন্তু, ৰেগুলাছৰ প্ৰতীক আৰু মিথিলাৰ ছবি সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। মূল দুৱাৰখন বেছিভাগেই পূব দিশলৈ মুখ কৰি আছে। শ্বেৰ্পাৰ সকলো ঘৰৰ আকৃতি দীঘলীয়া, দুই মহলীয়া, কঠিন চাল আৰু বেছিভাগৰে তলৰ মহলাটোৰ পিছফালটো পাহাৰ বা ঢালত নিৰ্মাণ কৰা হয়। নেপালী ঘৰবোৰত এনে কিছুমান বৈশিষ্ট্য থাকে যিয়ে ঘৰৰ ভিতৰত সুখদায়ক উষ্ণতাত ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়, য'ত আছে:

শিলৰ দৰে সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ
অত্যধিক ৰ’দৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ইভ বা ওভাৰহেং
কাঁচবিহীন দুৱাৰ-খিৰিকী।
এই নিষ্ক্ৰিয় শীতল বৈশিষ্ট্যসমূহে নেপালী বাসগৃহসমূহক ফলপ্ৰসূভাৱে নাতিশীতোষ্ণ কৰি ৰাখে বুলি জানিব পৰা গৈছে।

মন্দিৰৰ স্থাপত্য

নেপালৰ মন্দিৰসমূহ প্ৰধানকৈ হিন্দু পূজাস্থলী। মন্দিৰত পেগোডাৰ দৰে চাল থকাটো সাধাৰণ কথা। স্তুপসমূহ মূলতঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত আৰু ইয়াৰ আৰম্ভণিৰে পৰাই ইয়াৰ সৈতে জড়িত। নেপালৰ বহুতো পৰম্পৰাগত গঠন বিধ্বংসী ভূমিকম্পৰ বাবে ধ্বংস হৈছে আৰু অধিকাংশ অট্টালিকা ভাঙি পৰাৰ কাৰণ হৈছে গাঁথনিগত অখণ্ডতা, ভেটিৰ সমস্যা আৰু বস্তুৰ মানদণ্ডৰ অৱনতি। বিভিন্ন গাঁথনিগত ডিজাইন যেনে ডাঠকৈ লিপা মাটিৰ দেৱাল, তলৰ গঠন আৰু পৰম্পৰাগত কাঠৰ সংযোগকাৰীৰ সহায়ত বহুতো অট্টালিকাৰ ধ্বংস ৰোধ কৰিব পৰা যাব। ভূমিকম্পৰ সময়ত এই গঠনসমূহ ভাঙি পৰা বা ধ্বংস হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম হোৱাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ পূৰ্বতে থকা আৰু নতুন শক্তিশালী কংক্ৰিটৰ অট্টালিকা দুয়োটা সুস্থিৰ আৰু সুস্থ গঠনত থকাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। বেছিভাগ পেগোডা মন্দিৰেই ‘অনা-অভিযান্ত্ৰিক’ নিৰ্মাণ, সহজ স্থাপত্যৰ বিন্যাস আৰু নিৰ্মাণৰ। পেগোডা মন্দিৰৰ নিৰ্মাণৰ সময়ত ভূমিকম্পীয় শক্তিবৰ্ধক বা ধ্বংসৰ বিষয়ে তেতিয়া চিন্তা কৰা হোৱা নাছিল।

ভূমিকম্পীয় পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰকল্প

পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পুনৰ্বাসন প্ৰকল্পসমূহক নেপালৰ স্থাপত্যৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ ইয়াৰ স্থাপত্য গঠনসমূহৰ ঐতিহ্যৰ বিশ্বব্যাপী মূল্য অতি বেছি বুলি গণ্য কৰা হয়।

নেপালী স্থাপত্যৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পুনৰ নিৰ্মাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা এটা প্ৰকল্প হৈছে হাউচ নেপাল প্ৰকল্প। এই প্ৰকল্পটো ADSIDEO কাৰ্যসূচীৰ অধীনত পৰে (ইউনিভাৰ্চিটি পলিটেকণিকা ডি ভেলেন্সিয়াৰ উন্নয়ন সহযোগিতাৰ কেন্দ্ৰৰ বাবে প্ৰকল্প ২০১৮-২০২০) আৰু ই নেপাল ভিত্তিক আবাৰী: বাঁহ আৰু মাটিৰ সৈতে কাম কৰে। হাউচ নেপাল প্ৰকল্পৰ মূল লক্ষ্য হৈছে যথেষ্ট কম কাঠৰ ঘৰ সৃষ্টি কৰা আৰু ব্যৱহৃত সামগ্ৰী যাতে স্থানীয় উৎসৰপৰা আহৰণ কৰা, সস্তা আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি বহনক্ষম হোৱাটো নিশ্চিত কৰা। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল পৰম্পৰাগত নেপালী নিৰ্মাণ কৌশলৰ ভিত্তিত কঠিন আৰু গাঁথনিগতভাৱে সুস্থ মাটিৰ দেৱালৰপৰা ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা। এই আধুনিকীকৃত সংকুচিত মাটিৰ দেৱালবোৰত সংকুচিত মাটি আৰু বণ্ডিং এজেণ্ট থাকে। ২০২০ চনত ধূলিখেলত প্ৰথম ঘৰ নিৰ্মাণৰ কাম আৰম্ভ হয়।

আবাৰী: বাঁহ আৰু মাটিৰ পদক্ষেপ হৈছে আন এটা কাৰ্যসূচী যিয়ে স্থানীয় ভাষাৰ স্থাপত্যক প্ৰসাৰিত আৰু স্মৰণ কৰা স্থাপত্য নিৰ্মাণ কৰে। সমগ্ৰ পদক্ষেপটোত মাটি আৰু বাঁহৰ দৰে পৰম্পৰাগত সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ২০১৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহত নেপালত হোৱা ভূমিকম্পৰ পিছত লাখ লাখ পৰম্পৰাগত বাসগৃহ ধ্বংস হোৱাৰ পিছত আবাৰীয়ে মালিক চালিত পুনৰ্গঠন নামৰ এটা প্ৰস্তাৱ প্ৰস্তুত কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বাসগৃহৰ মালিকসকলক তেওঁলোকৰ ঘৰৰ বাবে ভূমিকম্পীয় সমাধান ৰূপায়ণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব বিচাৰিছিল যাতে তেওঁলোকে ভৱিষ্যতে ভূমিকম্প সহ্য কৰিব পাৰে। মালিক চালিত পুনৰ্গঠনক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ আবাৰীয়ে ঘৰ আৰু বিদ্যালয় নিৰ্মাণৰ বাবে কেইবাখনো হাতপুথি বিতৰণ কৰে আৰু নেপাল চৰকাৰেও এই কৌশলসমূহক দেশব্যাপী পুনৰ্গঠনৰ অংশ হিচাপে বিবেচনা কৰে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:নেপাল
শ্ৰেণী:স্থাপত্য