amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Торғай Қолаты''', ''Торғай аңғары'' Мұғалжар мен Сарыарқа таулары аралығында орналасқан ойпат. == Жер бедері, геологиялық құрылымы == Оңтүстіктен солтүстікке қарай 800 км-ге созылып жатыр. Қолат тектоникалық жолмен пайда болған. Солтүстігін Батыс Сібір жазығы мен Тұран ойпатын жалғастырып тұратын табиғи аңғарлық қақпа Торғай қақпасы алып жатыр. Оның орнында палеоген кезеңінде Торғай мен Сібірді Торғай өзенінің орта ағысы жалғастырып тұрған ені 20-25 км бұғаз болған. Қолаттың қазіргі ені 20-75 км, салыстырмалы төменділігі 200 м, тұнбалы, құмды саздақтан түзілген. Торғай қолаты жерімен солтүстік бағытта Обаған, оңтүстік бағытта Торғай өзені ағып өтеді. Суы таяз, ащы көлдер көп (Құсмұрын, Ақсуат, Сарықопа, т.б.), көктемде қолаттағы көлтабандар еріген қар суына толады, ыза сулары минералданған. == Климаты == Климаты тым континенттік, солтүстіктен оңтүстікке қарай континенттілігі арта түседі. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 300 мм, оңтүстігінде 200 мм. Орташа жылдық температура шілдеде 20 22°С, қаңтарда –16 17°С. Солтүстігі далалық белдемге, оңтүстігі бөлігі шөлейт белдемге кіреді. Жері шабындыққа, мал жайылымына пайдаланылады. == Дереккөздер == Санат:Қазақстан географиясы Санат:Қазақстан ойпаттары
'''Бұтаның құйрығын тістеу''' бота аяқтандыруға қатысты атқарылатын көне жосынның сорабы. Қазақы ортада жас сәби тәрізді жаңа туған ботаның құйрығын тістеген әйел «кіндік шеше» есебінде болады да, мал иесі кәделі сый-сыяпатын жасайды. Ботаның құйрығын тістеген адам оны аяқтандыруға, яғни емізу, жабулау, енесі жерісе телу, жемдеу, бағу, жаю сияқты жұмыстарға қолғабыс етеді. Бота қырқынан шыққанша бағып, түнде жарық жағып, 40 күн бойы түнде күзетеді. Сонымен қатар «кіндік шешесі» ботаның суыққа тоңбай, ауру-дертке шалдықпай өсуіне қажетті ботажабу, төбелдірік және т.б. ботаға қатысты жабдықтарды жасап әкеледі. Інген туған соң көрші-қолаң, көңіл жетер әйелдері жиналып ала ноқта есіп дайындайды. Үй иелері де оған қарымта ретінде кәде, сый жасайды. Көшпелі мал шаруашылығында өсімтал түлікке саналмайтын, екі жылда бір боталайтын, бірақ ұлық мал деп nip тұтылатын түйе түлігінің төлі қастерлі саналады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бояудың басыртқысы''' негізгі бояғыштарға қосылатын қосалқы заттар. Бояудың басыртқысы қосылған бояғыштан әртүрлі реңдер шығаруға болады. Бояудың басыртқысы көмегімен бояуға салынған заттарды «пісіреді». Бояудың басыртқысы жүн, жіп және өсімдік талшықтарын бояуда және реңін сақтау үшін, кейде жаңа бояу заттарынан негізгі реңдерді қолдан жасау үшін қолданылады. Нәтижесінде боялатын заттар бір-біріне ұқсамайтын ерекше реңдерге түседі. Бояу сұйықтығын жасау үшін қолданатын ыдыс сырлы және сыйымды болуы керек. Сұйықтықты жасау барысында өсімдіктерді есептеулі түрде жұмсақ суға қосып, бірнеше сағатқа немесе бір түнге бұқтырып қояды, кейін қайнатылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөгернай''' би, батырлар қол қойған іздеу қағаз, ерекше құжат. XIX ғасырдың жартысында Сыр бойында өмір сүрген Бұқарбай батыр 11-12 жасында түйенің тірсегін қылышпен шауып алады. Әкесінің зілінен қашып, Жаңадария бойындағы қарақалпақтар қонысына барып жетеді, сол арада бір бай өзіне еншілес етіп алады. Біраз уақыттан соң Бұқарбайға туысы Байқадам батыр қол қойған бөгернай келеді, мұны көрген бай Бұқарбайды еліне қайтарған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөгіре''' ұстауға ыңғайлы, сәнді келген кішкене қолсандық. Мұндай сандықшаға әйелдер айна, тарақ, моншақ, алқа, жүзік сынды әшекей заттарын, сондай-ақ опа-далаптарын салып сақтайды. Ал Бөгіренің үлкендеуіне мыжылып қалмас үшін бөрік, тақия сынды заттарды да салып қояды. ҚР MOM қорындағы бөгіре ағаш тақтайшалардан қиюластырып жасалып, сыртына ою бастырылған қоңыр түсті терімен қапталған. Бұрыштары темірмен қапталып, қақпағының ортасына, жиектеріне құйма шытыралар айнала қондырылған. Қақпақ топсаларының бастырмасы үш өрімнен өрілген қайыстан, өткізетін бауы өріліп шашақталған бүлдіргіден жасалган. Оның ұзындығы 31 см, ені 17,5 см, биіктігі 12 см. Табанының төрт бұрышына дөңес өкшелік таған қағылған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөкіс''' киіз етік. Бөкістің басы былғарыдан, қонышы киізден тігіледі. Тұтас киіз етіктің басын былғарымен қаптап та дайындаған. XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың бас кезеңінде қазақ зиялыларының арасында ерекше бағаланды. XX ғасырдың 20-50 жылдары да үлкен сұранысқа ие болды. С.Сейфуллин, А.Асылбеков, С.Мұқанов сынды қазақ зиялылары осындай етіктің түрін пайдаланған. Қолданыстан XX ғасырдың 70-жылдарынан бастап шығып қалды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөлеу''' бүркіттің құндағы. Ағашты ішіне құс денесі сиярлықгай шеңбер тәрізді етіп иіп, киіз, шүберек байлап, жасайды. Мұндай құндақпен ұстаған құстарын «бөлеп» алып жүреді. Құс саяттан соң қалжыраса, тоңса, ұйықтаса немесе алысқа алып жүретіндей болса, құсты баланы бесікке бөлегендей етіп шүберекке орап, қымтап, сыртынан баумен бос байлап, құндаққа салып қояды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөлек шығару''' үйленген ұлдарына енші беріп, жеке отау етіп шығару. Бөлек шығару алдағы тіршілігін қамтамасыз ететіндей мал-мүлік бөліп беріп, отбасылық құрылымды тиімді үйлестірудің ғасырлар бойы қалыптасқан тәсілі. Отбасында үйленген үлкен ұлды жеке шаруашылық құрып, бөлек шығарса, кенже ұлы әке шаңырағының, яғни әке дүние-мүлкінің иесі болып қалады. Қазақы ортадағы әлеуметтік қатынасты реттеудің ілкімді институттарының бірі. Сонымен бірге қатынастарды ұйымдастырудың да тиімді тәсілдерінің бірі болды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөлтірік''' сабағының ұшында ұсақ бүрі бар өсімдік түрі. Жайшылықта улы болып саналмайтын, жаңбырдан соң-ақ уға айналып шыға келетін мұндай шартты түрде уланатын шөп түрлеріне жылға маңына өскен жас қалақай (шақпашөп), сулы беде, сексеуілге ұқсас сарыбарақ жатады. Жауын-шашыннан соң күн қызған кезде бөртіп, уыттанып көбінесе қойды улайды. Көк кешігіп шыққан жылдары қыстан әзер шыққан жүдеу мал отты таңдамай жеп жиі уланады. Мал шаруашылығының қыры мен сырын жақсы меңгерген ертедегі қазақ қауымы мал уланғаны біліне сапысымен жайылымды тез ауыстырған. == Дереккөздер ==
'''Бөлік жүргізу''' көшпелі ортада көбінесе ру-қауым (рулық) жайылымдық пен шабындық жерлерді және су көздерін біраталардың арасында болу жосыны. Бөлік жүргізу руаралық деңгейде де атқарылып отырған. Орыстың отаршылдық жүйесі орнағанға дейінгі кезеңде қазақы ортада жер дауы сирек кездесетін құбылыс еді. XIX ғасырдың екінші жартысында патшалық режим жүргізген әкімшілік-саяси реформалар және қазақ жерінің орыс мемлекетінің меншігі деп жариялануының салдары орыс келімсектерінің қазақ даласының ең шұрайлы жерлерін зорлықпен иемденуі қазақы ортадағы жер мәселесін ұшықтырып жіберді. Жер тапшылығы, тіпті, бір рудың ішіндегі ағайынды отбасылардың біраталардың арасына да жік түсірді. Осыған байланысты туындаған дау-дамайды ақсақалдар кеңесі немесе билер сотының шешімімен бөлік жүргізу арқылы реттеп отырды. Кейде бұл мәселе рудағы беделді адамның арағайындық төрелігімен де шешімін тауып отырды. Бөлік жүргізгенде бақталасқан адамдардың жерге байланысты мұрагерлік құқығы нақты айғақтар негізінде жан-жақты зерттелініп, қатаң ескерілді. Осыған орай, көрнекі мысал ретінде ұлы Абайдың Тобықты тайпасының бір тармағы Мамай руының Жамантай мен Көжекбай дейтін ағайынды екі адамының арасындағы әкелері Жамантайдан мұраға қалған жерге таласын бөлік жүргізу тәсілімен шешкендігін айтуға болады. Байып алып, өктемдікке басқан қарау ойлы айла-шарғысына дес бермеген Абай әлгі ағайынды адамдардың әрқайсысына әкесі Жамантайдың көзі тірісінде бөліп берген жерлердің бұрынғы омақасын (межесін) тауып алып, сол омақа-меже бойынша бөлік жүргізіпті. Сөйтіп, ағайынды адамдардың арасындагы бүкіл ел-жұртты мазалаған жер дауын күллі ру адамдары риза болғандай әділ шешіп берген екен деседі. Бөлік жүргізу көшпелі ортадагы жер мәселесін шешудің ілкімді тәсілі институтгарының бірі болды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөнтір''' талдан иіп, конус тәрізді етіп жасалған аудың бір түрі. Төрт бес жерден шеңберлеп жасаған бөнтірдің кірер аузы болады. Алғашқы шеңберден еткен балық екінші, үшінші, бесінші шеңберден екі құлашқа жуық жерден өтіп, қайтадан кері шыға алмай, қазанға жинала береді. Кейбір әдебиеттерде бөнтірді қазақтар Дунай аңғарынан келген үйренген деседі. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Торғай қоңыр көмір алабы''' негізінен Қостанай облысының, ішінара Солтүстік Қазақстан, Қарағанды, Ақмола облыстары жерін қамтитын көмірлі аймақ. Ауданы 150 мың км2. Алаптың кейбір кен орындары 19 ғасырдың соңында белгілі болды, қалғандарының көпшілігі 1942–1952 жылдары ашылған. Алапты әр жылдары И.С.Яговкин, К.Я.Бабич, А.П.Тюрин, А.С.Богатырев, А.М.Сульман, Е.И.Новиков, М.В.Бунина, И.В.Орлов пен т.б. ғалымдар зерттеген. == Геологиялық құрылымы == Көмірлі шөгінділер табанында палеозой тау жыныстары орналасқан жас платформалық формацияға жатады. Алап свиталары литологиялық құрамы жағынан аргиллиттерден, гравелиттерден, тұрады. Торғай қоңыр көмір алабының кен орындары мен көмірлі құрылымдары аумақтық белгісі және ерекшеліктері бойынша алты топқа біріктірілген. Олардың ішіндегі ең бастылары: Обаған, Есіл, Байқоңыр топтары. Обаған тобы Торғай алабының солтүстік-батыс бөлігінде шоғырланған. Мұндағы жақсы зерттелген кен орындары Құсмұрын, Егінсай, Приозерное, Харьковское, Черниговское, т.б. Көмірлілігі құсмұрын (төменгі юра) мен дүзбай (ортаңғы юра) свиталарымен байланысқан. Дүзбай свитасындағы көмір қабаттарының жиынтық қалыңдығы 50 м-ге дейін, Құсмұрында 118 м-ге жетеді. Обаған тобындағы кен орындарының көмір қабаттары 25–100 м-ге дейінгі тереңдікте жатыр. Есіл тобы алаптың шығыс бөлігін алып жатыр. Ол ірі (15–25×80–120 км) әрі терең грабен тәрізді меридиан бағытына және созылған ойпаңдардан тұрады. Мұнда Орловск, Мақат, Қызылтал, Савинковское, Жаныспай, т.б. кен орындары бар. Көмірлігі дүзбай свитасымен байланысқан, көмір қабаттарының орташа қалыңдығы 30–147 м. Байқоңыр тобы алаптың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оған игеріліп біткен Байқоңыр мен Қияқты кен орындары кіреді. Құрылымы жағынан күрделі болып келетін көмір қабаты ортаңғы юра түзілімдерінде шоғырланған. Бұл топтағы көмірлі құрылымдар толық зерттелмеген. == Құрамы == Көмір маркасы Б2; ылғалдылығы 31–35%, жылу бөлгіштігі 6,5–6,9 мың ккал/кг, күлінің балқу температурасы 108–1660°С, ұшқыш заттары 28–59%, күлділігі 13–29%, күкірт 0,3–1,1%, тығыздығы 1,220–1,230 г/см3, кокстеу кезінде бөлінетін гумус қышқылы 12–31%, битум 4–6%, шайыр 5–19%. Алаптың көмірі аса тиімді отынға жатады, барлық энергетикалық қондырғыларда пайдалануға болады. Санат:Қостанай облысы кен орындары Санат:Қазақстан көмір кен орындары
'''Бөріауыз''' темірді қысып тұратын аспап. Ұста, маңғал шебердің, басқа да ісмер адамның қажетіне пайдаланатын құралы. Негізі асыл темірден жасалады. Ұста дүкенінде темір, ағашты т.б. өңдеу кезінде қозғалмай тұруы үшін бөріауызға қысып, бекітіп қояды. Бөріауыздың қос ернеуі бұранда арқылы қозғалады. ҚР MOM қорындағы аспап ағаш дөңбек, тұғырға (биіктігі 30 см) тігінен орнатылған. Бұранданың механизмін іске қосу үшін қарапайым ұзын жұмыр тұтқасын қолданады. Бөріауыздың биіктігі 55 см, табан жағы 20 см. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бөрікпен ұру''' ұлттық ойынның бір түрі. Ауыл маңындағы жазық, тегіс, көгалды, таза алаңда ойналады. Домалақтап буылған ескі бөрікті ойыншылардың бірі қорғаушы болып бекіп, қалған ойыншылар «бөрікке» таласып, оны қорғаушыдан алуға әрекеттенеді. Бөрікті ұстаған ойыншы келесі бір ойыншыны ұрып дәл тигізсе, ол «ұрушыдан» «қашушыға» айналады. Бөрікпен ұру ойыны қырағылық пен мергендікке баулиды. Сонымен қатар бұл ойынның бөрік тебу деген түрі де болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
күнқайыру мен ауа райын болжау танымындағы амал атауы. Бұл дәстүрлі күнқайыру жүйесінде Қамбар тоғысы есебі бойынша бірдің айының 20-25-і аралығына дөп келетін амал. Мұндағы бірдің айы қыстың соңғы айы. Бұл амалдың «бөрісырғақ» деп аталу себебі қасқырдың «жерік айы» деп саналуына байланысты. Бөрісырғақты Арқада үттің айының 17-23 аралығында ететін амал деп есептейді. Осы амал кезіндегі қатты боран тұратын шақта көкжал мен қаншық жұптасады делінеді. Зерттеуші Н.Уәли күрделі атаудың (бөрісырғақтың) екінші сыңары «сырғақтың» мағынасын бұршақпен, кішкене мұзды қар түйіршіктерімен байланыстырады, көпті көрген көне көздер бұл амалдың «бөрісырғақ» деп аталуы да осыдан шыққанын айтып отыратын дейді. Бөрісырғақ амалының көпкөже, тілеукөже деген жанама аттары бар. Мұндағы көпкөженің амал болып аталуының себебін халық жаугершілік заманындағы жеңіс сәттерін тойлаумен байланыстырады. Осыған орай мынадай аңызды келтіруге болады: «бұрын қазақтардың өзге көшпелі тайпалармен өріске таласып, үнемі соғысып тұратын заманында бір жолы қарсыластарын жеңіп, жерді тартып алыпты. Жеңісті тойлау үшін қазақтар тілеу (той) жасауға кіріседі, бірақ бұл еттің аз кезі болса керек, сондықтан бұған түтін басы дәм шығаруға тура келеді. Осылай түтін басы түгел тойлау қажетінен бұл мереке көжеге айналыпты». == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бунау''' жылқы күзегенде ойып-ойып керте күзеу тәсілі. Жылқының жал құйрығын күзегенде сәнін кетірмес үшін ара-арасынан сиретіп, селдірлетіп қана алады. Құйрықтың ұзындығын шартты түрде төртке бөледі де, аламайының қыл түбінен бастап, ұзындығы екі-үш қарыстық әр бөлікті ұшына қарай алдыңғысынан жіңішкерте күзейді. Ең үш жағындағы қылды сәукеленің шоғындай күлтелендіріп, «шыбынқағар» қалдырады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бура қаусыры''' бураға жараған ісезінде кигізілетін ноқтаға ұқсас әбзел түрі. Бура қаусырын кеңсірігі мен сағалдырық арасын тар қылып, қайыстан, ширақы иірілген құрдан жасайды. Қаусырдың ішкі бетіне және түйіндеріне қызыл түсті матадан қабаттап салып, әшекей тәрізді салпыншақтар шығарады. Мұндағы матаның қызыл түсті болуы тіршіліктің символы қанның түсіне байланысты деуге болады. Бура қаусыры бураның отап, су ішуіне ыңғайлы болғанмен, астыңғы және үстіңгі ерін арасын ақсита ашып адам мен малды шайнауға мүмкіндік бермейді. Қаусыр адамға, малға шауып шайнайтын әдеті бар шақар буралардың басына шабынатын уақыты таяған кезде кигізіледі. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бура пішу''' құтпан малдың аталық қабілетін оташылық жолмен үзу. Жақсы тұқым беретін, текті, кесек денелі, таңдаулы еркек малды қалдырып, басқаларын шаруашылыққа пайдалану үшін пішу үрдісі ертеден қолданылған. Пішуді көбінесе қаңтар, ақпан айларында істейді. Өткен ғасырда Торғайдағы түйе шаруашылығы туралы қолжазба есебінде ветеринар В.А. Васильев төмендегідей жайларды баян етеді. «Қырғыздар (қазақтар) түйені пішуді негізінен жастан асырмай, көктемде наурызда іске асырады, ал күзге қалса, қазан айында, ыстық қайтқан, жараның жазылуына қолайлы кезде жасайды. Түйені қыстың аязды мезгілінде пішсе, оны «сыту» деп атайды» дейді. Пішілетін бураны жығып, алдыңғы аяғын матап, артқы аяғын мойнына қарай тартып байлайды. Пішуде қолданатын «қысқаш ағашты» тотияйын немесе алмас ерітінділерімен шылап, ауру жұқтырмау амалын қарастырады. Бураның теріден әрі үлпершегіне кездік тигізбей, шап жақ қырынан ұма қалтасын жарып, ен дорбасын бүліндірмей бүтін алып шығады. Осыдан кейін пышақ уытын асқындырмайды әрі ауруға ұшырамауына әсер етеді деп алабота күлін жағып тастайды. Пішілген бураның пішпе жарасы кезеп алып, ісіп, іріңдеп асқынған жағдайда алаботаны көп етіп жинап өртеп, оның ыстық күліне бураны шөгереді. «Ен бауын» мойнынан өткізген екі енді жеке-жеке қысқаш ағашпен байлап, оны қатты қысқан күйінде қалдырады. Салақтап жүрген ен уызы 5-6 күнде сарқылған соң құрап, қысқышпен бірге өздігінен түсіп қалады. Соғып жараламау үшін құйрығын өркешке жіппен байлап тастайды. Піштіру аяқталған соң малын піштірген әрбір үй «пішпе шашу» дастарқанын алып, ауыл ақсақалының шаңырағына «пішпе шайға» жиналады. Мал иесі пішуші адам 10 түйені пішсе, қой және шапан немесе ақшаға шаққанда теңгеден кем емес пұл төлейтін болған. Ол кезде кәрі түйе 20-25, айыр 35-40, жақсы жас нар 75-100 теңгеге бағаланған. Бұл әрине мал иесінің дәулетіне байланысты төленген. Сонымен қатар ырым үшін де қолы ауыр болмасын деп пішпешіге ақтық пен ақша береді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бура шөгеру''' дәстүрлі шаруашылықта інгенді қайытудың, яғни қолдан ұрықтандырудың атауы. Ерте көктемде жасалатын шара. Әуелі күйі келген інгенді шөгеріп, оған шабынған бураны әкеліп салады. Ә.Диваевтың жазуынша, мұндайда әйелдер бураны інгенге алып барып «Сідігің алтын болсын, інген тапса сүтті болсын, атан тапса күшті болсын!» деп жалбарыну сөзін айтып тұратындығын айтады. Бураны екі-үш күн бойы қатарынан інгенге шөгереді. Малды шағылыстыру рәсіміне көбінде әйел адамдардың қатысуы ежелден келе жатқан түсінік, яғни әйелдің өсіп-өну, молаю идеясына қатысты екендігін меңзейді. Інгеннің қайыған, қайымағаны бір апта өткен соң бураны сол інгенге көрсеткен кезде белгілі болады. Егер інген қайыған болса, бура шөкпейді. Мұндайда бірлі- жарым түйесі бар адамдар қайыған інгенінің құйрығының түбіне кішкентай киіз байлап қояды. Бұл келедегі басқа буралардың жанасып, ұрықтың ағып кетпеуінің алдын алу шарасы. Ал түйесі көп шаруашылықта мұндай шара жасалмайды, себебі бура келеге басқа бураны жолатпайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бураның жарауы''' бураның ұрғашы түйеге шағылысуға дайын екендігін білдіретін ерекше күйті. Бураның жарауының күйті қоңыр аңдар тәрізді суық маусымда, аяз күшейіп қатты қысқан кезде келеді, яғни жарайды. Бұл қазақ ай санауының Қамбар тоғысы бойынша үштің айының соңы, бірдің айының бас кезіне сәйкес келеді. Осы кезде бураның қарақұсы тұсының жүні адырайып, оның астында болатын безі ісініп, үлкейіп, мінез-құлқы өзгереді. Бойынан ерекше иіс білінеді. Қазақтар мұны шайыр деп аталатын бураның желке безінен шыққан шуаш тәрізді тұтқыр қоймалжыңның әсерінен болады дейді. Мұндай без атанның желкесінде де болады, алайда одан мұндай иіс шықпайды. Жараған кезінде көзіне ілінген тірі жанды таптап, шайнап, күркіреп, көзі жанып, тісін қайрап, «өңешін шығарып» қатыгезденіп кететіндіктен, Бураның жарауыны тұсаулап тастайды, тым қауіптілерінің аузына тұмылдырық, құрсау, қаусыр кигізіледі. Өркешіндегі шуда ұшына «ту» деп аталатын қызыл шүберек пен қызылды-жасылды мата байлайды. Мұндай белгісі бар бурадан сырттайғы жұрт сақтанып, айналып өтеді. Буралар қыстың соңғы айларынан көктемнің басына дейін жарап, отыз шақты аруананы қайытуға мүмкіндігі болады. Жараған бураға тап болып, қашып құтылған адам осы жағдайды былайша суреттейді: „''Атыма мініп інгенді жетекке алып келе жатыр едім, інген бұйданы оқыс тартып қалды да қолымнан шығып кетті, жалт қарасам, қиыс артымыздан төрт аяғы төрт жаққа кетіп, үсті басы аппақ ала көбік, өркештері лоқалақтап, шаңды боратып, мойнын төмен салып жіберген бір бура бізге үшып келеді екен... Бура інгенді соғып өткен кезде аз тоқтап, онан құтырынғандай маған жалт қарады. Құлағын едірейтіп, басын көтере қалды. Енді бір мезетте мойнын төмен салып жіберіп, аузын арандай ашып, менің артымнан тайпала жөнелді. Қара бураның енді ерні, басы, шудасы, өркеші бәрі тажалдай тақап қалған екен... Оның алып денесі, қып-қызыл көзі, талтайған аяқтары енді дәл қасымыздан үстімізге құлап келе жатты...''“ Қуған бура жақындап қалғанда сырт киімді шешіп, басқа бағытқа лақтырып құтылады екен. Бура сол киімді таптай басып жатқанда шығандап қашқан дұрыс делінеді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бусандыру''' халық емшілігіндегі ыстықпен емдеу жолы, терлету тәсілі. Бусандыру жалпы емдеу тәсілінің атауы, ал оның ауру түріне қарай қолданылатын өзіндік сипатты түрлері көп-ақ. Мысалы, жіпсіту, яғни аз ғана терлету, көбіктендіріп терлету, аққұлақтандыру, бұршақтату, моншақтату, сел, қара, ащы, сасық, жан терлерін шығару, малма ету, сүмектендіру, сорпасын шығару, сүйек терін алу т.б. Қаталаған жылқыны суарып болған соң, желе жортып бусандырады. Мініс атының арқасы кетіп, барттанып ісікке асқынса, оны құрым киізбен жабулап, сойылған қойдың өкпесі мен талағын аттың арқасына тартып, желе жортып бусандырады. Жөтелді емдеуде киізбен жабулап, басын дорбамен тумшалап, қайнатылған аршаның суымен булап бусандырып, қарағай бүрі немесе арша суымен суарған. Күшті жөтелмен білінетін жылқының қадақ, шаншу ауруларын басына жемдорба, үстіне кежім кигізіп, тұмшалап булау арқылы терлетіп емдеген. Жерді шұңқырлап қазып, ішіне от жағып, ыстық қоламтаға тұрғызып, ту сыртынан үй тігіп, тұмшалап бусандырған. Жылқының таңдай, тіл, танауда кездесетін ауруларын қарсы қандауырлау шарасын жасап, кейін тұз жегізіп, бусандырып терлетіп ем жасаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Торғай уезі'''– 1868 1917 ж. Торғай облысы құрамында болған төрт уездің бірі. Орталық Торғай қаласы болды. Уез 13 болыстық пен 65 ауылдан құралды. Торғай уезі облыстың оңтүстігінде орналасып, Ұлытаумен шектесті. 1897 жылғы санақ бойынша уезде 87039 адам болды. Олар негізінен мал ш-мен айналысты. Торғай өз. бойында есімі аңызға айналған Қыпшақ Сейітқұл егіншілікпен айналысқан. Ы.Алтынсарин 1868 1974 ж. Торғай уезі судьясы, 1876 1979 ж. Торғай бастығының көмекшісі болды. 19 ғасырдың соңы 20 ғасырдың бас кезінде Торғай уезі қазақтары патша өкіметінің қоныс аудару саясатына наразылық танытуын күшейте түсті. Торғай уез аймағында 1916 ж. Торғай көтерілісі болды. ==Сілтемелер== «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия Бас редактор Ә. Нысанбаев Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том. Санат:Уезд
'''Бұғалық салу''' асау жылқыны бұғалық тастап ұстау. Бұғалық үшін ертеде қайыстан ұзын етіп жалғап, басын өріп жасаған қайыс арқандар пайдаланылған және оны ердің қасына асыра, көпшікті айналдыра салып алып жүрген. Бұғалықты немесе арқанды тастау үшін иіріп қайырылған жылқыны байырқалата отырып, бір-бірден тізілтіп арқан тастаушыға жақындата өткізеді. Оңтайлы сәтте арқанды иіріп лақтырып, аттың мойнына түсіруге тырысады. Кей өңірде бұғалық тастауды шалмалау, арқан тастау деп те айтады. Бұғалық арқанды тәжірибелі, епті қарулы жігіттер ғана салған. Жылқыны бұғалықтағанда құрықты да пайдаланған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұғанасы қатты''' дәстүрлі ұғым бойынша шамамен он жас шамасында баланың бұғанасы қатады деп саналады. Бұғана адамның жауырыны мен төс сүйегін байланыстыратын қабырғалардың иіліңкі келген ең қысқа сүйегі. Жас баланың шаруашылық қарекетіне араласуына денесі өсіп, толысып, бұғанасы қаттысы қатқаннан кейін рұқсат ғана етіледі. Бұғанасы қатты ұғымы баланың өмірінде есеюдің жаңа кезеңінің басталғандығын білдіреді. Бойы өспей қалады деп жас балаға қойдың бұғанасын жеуге тыйым салынады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұғау''' қылмысты адамның екі білегіне, аяғына кигізілетін, арасы шынжырмен қосылған металл шеңбер. Құрылымы қолға салатын көзір немесе қолөткіден және аяққа салынатын кісеннен, ол екеуін өзара байланыстырып тұрған темір шынжырдан тұрады. Бұғау қылмысты адамның қашып кетуіне мүмкіндік бермейді. ҚР MOM қорындағы бұғау қара темірден соғылған. Бұғаудың екі қол, екі аяққа кигізілетін шығыршықтарының аралығы шынжырмен қосылған. Жалпы ұзындығы 110 см, ал қолға салатын кезірінің диаметрі 11см. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұзау жабу''' жаңа туған бұзауды суықтан қорғау үшін пайдаланылатын жабын түрі. Бұзау жабуын киюге немесе қолданысқа жарамай қалған ескі тон, шапан, ішік, төсеніш, сырмақтан жасайды. Егер ескі киімнен тігер болса, дәстүрлі наным-сеніммен киімнің жағасын, жеңін сөгіп алып, қалған жерін ғана іске жаратқан. Жабудың бұрыштарына ұзындығы үш-төрт қарыстай бау тағылады. Бұзаудың жонын, сауырын, екі бүйірін қымтайтын жабу осы баулармен байланады. Жазғытұрымғы шақта аурушаң әлжуаз бұзауларға байлайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұзау телу''' енесі мен төлінің арасындағы байланысты қалыпқа келтіруге бағытталған ғұрыптық шара. Бұзау телу әдетте енесі өліп жетім қалған бұзауға қатысты немесе бұзауынан жеріген сиырға қатысты атқарылады. Қалыптасқан ұйқасты жолдар белгілі әуезді ырғақпен орындалып, малды еліте ұйыту арқылы телінеді. Телінетін бұзаудың жоны мен шонданайына қолаба деп аталатын шоқпарға ұқсас, басы жұмыр, сапты құралдың басына киіз орап, шарананың қалдығын жағады. Сонымен қатар телінетін сиырдың уыз сүтін және тұз ерітіндісін бұзау үстіне бүркіп, сиырдың телді жалауға құмарлығын арттырады. Өзге түліктерде мұндай шаралар басқаша түрде орындалады; құлынды телуде тоқым тарту, қозыны телуде қоздату деп аталатын тәсілдермен жүргізіледі. Бұзау телу ғұрпы жырының негізгі бөлігі енесіне бағышталып айтылады. Жыр коңыр, баяу ырғақты, біртекті созылыңқы үнмен орындалады, мұнда екіленіп өршелену болмайды. Онда стильдік мәнер жоқтың қасы, бейнелі сөз, мағынасыз қайталаулар жоқ. Жырда хайуанды саналы санап, оған бірде кейде бұйыра сөз айтып, дегенін істеуді талап етеді. ''Аухау, аухау, жануар, ''Иеңде сенің бағы бар. ''Тас емшегін жібіткен, ''Тар құрсағың кеңіткен, ''Бұзауың сенің тағы бар. ''Мекіреніп иіскеші, ''Кезің келді сауырлар. ''Бұзауың неткен сүйкімді, ''Келте танау жағы бар. ''Аухау, аухау, жануар. ''Өзіңнен туған балаға ''Қарамасаң, бола ма? ''Елжіретіп жүректі, ''Емізбесең бола ма? ''Саған ақыл айтам деп, ''Алып қалдым қораға. ''Ақылыма көнбесең, ''Дайын түр киіз қолаба. ''Мұндай салсақ қиғылық. ''Аталыққа жолама! ''Зеңгі бабам аруағы, ''Мені салды жораға. ''Аухау, аухау, жануар. ''Аухау, аухау, сиырым, ''Сезімі күшті миының. ''Зеңгі бабам ұрпағы-ең, ''Төркініңе сиындым. ''Шаранаңды сүртейін, ''Былғанса да киімім. ''Аухау, аухау, жануар. Қырғыздарда алғашқы уыз бен сөздің күшімен арбау аурудан,ұры мен жыртқыштан қорғап жүреді деп «кылооны» айтып, «мын уйдын башы бол» деп ауылдастарға үлестірген уыздан қалғанын маңдайына шөмішпен жағады. С.М. Абрамзон мал шаруашылығымен айналысқан көшпелілердің «кылоо-кылоо» деп телитін малшылық ырымдарын мал шаруашылығы культіне жатқызады. Телу ғұрпы мал шаруашылығымен айналысқан көшпелілерге ортақ шара. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұзау тұлып''' өлген бұзаудың терісін бітеу сойып, ішіне кептірілген шөп (сабан) тығып жасалатын тұлып. Тұлып аузын бүктеп тігіп, қайыс жіп өткізіп тұйықтайды. Бір жағынан бауды тартқанда, келесі тұйық жағы жиырылып жабылады. Бұзау тұлыпты бұзауы өлген сиырды сауар кезде иітуге пайдаланады. Ертеде қазақта бұзау тұлыпты зергерлік сақтау үшін қолданған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұзаутіс''' өзегіне темір қосып өрген жуан қамшы. Жуан етіп тілінген таспалардан өрілген өрімі сыртынан қарағанда бұзаудың тісіне ұқсап тұратындықтан бұзаутіс қамшы аталған. Соған сай сабы да ұзын, жуан болады. Халық арасында айтылатын «Алты таспа бұзаутіс, былжырамай аттан түс» деген тәмсіл аталмыш қамшының әлеуетті қару болғандығын аңғартады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұзаушық''' көлемі қос уыстай болып келетін, қолдан жасалған кірсабын түрінің атауы. Бұзаушықты алаботаны қайнатып сақардан бұлғап жасайды. Сақар қайнап жатқан қазанға қыз баланың жақындауына тыйым салынады. Себебі сабын бірікпей қалады-мыс. Осыған орай І.Жансүгіров былай деген екен: ''Сығалама, қарама, ''Еркек аулақ, қыз қашық. ''Абысын байғұс, қайда жүр, ''Алатын болса бұзаушық. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұзбаша''' құнан шығар інген. Мұндай тайлақ жасынан өткен ұрғашы түйені кейбір өңірлерде бүлдіршін, бұзбаша деп қатар атай береді. Байырғы кезде мал баққан, бірді-екілі түйесі бар шаруалар бұзбашаны жетілген ұрғашы түйе қатарына санап, бураға қолдан шөгерген екен. Қазақта «Бүлдіршін көзін сүзбесе, буыршын бұйдасын үзбейді» деген мақал бар. == Дереккөздер == Санат:Түйелер
'''Бұйымтай''' этикалық мәнді ұғым. Қауымның жекеленген мүшелерінің ара қатынасында орын алған этикет, біреуге қолқа салатын шаруа, алғысы келген бұйым немесе өтініш. Дәстүрлі түрдегі бұйымтай айту негізінен төмендегідей сипатта болады: сыйлас кісілер арнайы келіп, сәлемдесіп екі-үш күн қонақ болғаннан кейін, қайтуға қамданған кезде үй иесі қонакқа алғыс айтып, қонақтың бұйымтайын сұрайды. Бұл қонақтың қалағаны немесе нендей шаруасы бар екенін білу деген сөз. Қонақ мұндайда келген шаруасын, яғни бұйымтайын айтады. Қонақ сөзін жерге тастамау, өтінішін орындау қазақ үшін бұлжымас қағида. Сонымен қатар дәстүрлі ортада қонақ болып бірнеше күн жатпайтын алыстан арнайы ат басын тіреген адамға қалыптасқан үрдіс бойынша үй иесі дастарқан жайып күтіп, шаруасын сұрап біліп, көңілін қалдырмаған. Ондай арнайы келген адамның айтар бұйымтайы көбінесе жүйрік- жорғаға, алғыр тазыға, қыран бүркітке қатысты болады. Ұзатылган қыздың үш жылдан кейін төркініне келіп жұртынан қалағанын сұрауы қолқа салудың, бұйымтай айтудың дәстүрлі қалыптаскан түрі. Қайын жұртына күлкі болмасын, «басынбасын» деп бұйымтайын, қалауын беріп аттандырған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Торғай үстірті''' батысында Оңтүстік Орал мен Мұғалжар тауымен, шығысында Сарыарқамен шектесетін жазық аймақ. == Жер бедері == Солтүстігінде Тобыл маңы аккумуляттік жазығынан оңтүстігінде Шалқартеңізіне дейін 600 км-ге созылады. Ені батыстан шығысқа қарай 300 км. Үстірт негізінен Қостанай облысының аумағында, аздаған бөлігі Ақмола және Қарағанды облыстары жеріне кіреді. Абсолюттік биіктігі батыс және шығыс бөліктерінде 200 300 м, оңтүстігінде Шалқартеңіз ойысына қарай 150 170 м. Солтүстік бөлігі аз тілімделген, көбінесе жазыққа ұласып кетеді. Оңтүстік бөлігінде үстірт беті біртұтас тегіс, беткейі тік. Үстірттің дәл ортасын жарып меридиан бағытында Торғай қолаты өтеді. Оның оң жағасы бойында құрғақ арналар, тұзды көлдер көп. Үстірттің тегіс бетінде аласа төбелер, жондар. бұйратты қыраттар, көлшік ойыстары, жыралар кездеседі. == Геологиялық құрылымы == Геологиялық құрылымы жөнінен эпигерциндік Тұран тақтасына жатады. Қатпарлы іргетастың бетін жапқан мезо-кайнозой шөгінді жыныстары қабатының қалыңдағы ондаған м-ден 200 м-ге дейін барады. == Су жүйесі == Үстірт арқылы Есіл және Тобыл өзендерінің және Торғай қолатының шағын өзендері өтеді. Ірілері: Құсмұрын, Ақсуат, Сарықопа, т.б. Гидролық торы сирек, көбінесе жазда үзіліп қалатын өзендер басым. Бастылары: Торғай, Ырғыз, Өлкейек, Ұлы Жыланшық. == Климаты == Климаты тым континенттік, құрғақ. Қысы аязды, жазы ыстық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 300 мм, қаңтардың орташа температурасы –16 18оС, шілденікі 21 24оС. == Топырағы мен өсімдігі == Солтүстік бөлігі қара және қышқыл қызғылт қоңыр топырақты. Мұнда құрғақ дала қалыптасқан. Құмды алқаптарда реликті шоқ қарағай ормандары өседі (Аманқарағай, Орта және оңтүстік бөліктерін бозғылт қызғылт қоңыр топырақты, шөлейтті дала алып жатыр. Қиыр оңтүстік шеті бозғылт қоңыр топырақты жусанды-сораңды шөл. Бұл бөліміне сусыма құм массивтері шоғырланған. Ірілері: Торғай өзен бойындағы Тосын құмы, Ұлы Жыланшық өзен маңындағы Аққұм және Ырғыз маңы құмы. Құмда жусан, еркекшөп, жүзгін басым өскен. Далалық алқаптың көп жері егіншілікке пайдаланылады. Шөлейт және шөл аймақтары мал жайылымы. Өзен аңғарының жайылма шалғындарынан қысқы мал азығы дайындалады. Жер қойнауынан боксит пен қоңыр көмірдің аса бай кен орындары ашылған. Торғай үстіртінің солтүстігінде Наурызым қорығы орналасқан. == Тағы қараңыз == Торғай қолаты Торғай қақпасы == Дереккөздер == Санат:Қазақстан үстірттері Санат:Қостанай облысы географиясы
қымыз ішу ритуалындағы этикет. Ыдыстағы қымыз құйылған соң, қымызаяқ алдымен үй иесіне, одан кейін төрдегі үлкендерге ретімен таратылады да, аяқшы жігіт немесе үй иесі ақсақалдан «бұйырыңыз» деп ықылас сұрайды. Үй иесі ыдысын қос қолдай ұстап, оң қол жағында отырған ең үлкен ақсақалға ұмсынып, ыдысын түйістіреді. Бұлайша ықылас сұрау топты ортада ғана емес, күнделікті қымыз ішуге бас қосқан кезде де жасалады, үй иесінің үлкеннен немесе сыйлы қонақтан ішуге рұқсат сұрау мезіреті, іше бастауға болады дегенді білдіреді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұқа тартыс''' күш сынасып ойнайтын ойын түрі. Жиында, той-домалақта ойналатын ойынға жігіттің нары ғана шыдас беріп, күшін көрсетіп, өзін қауымға танытады. Алты құлаштай арқанды ортасынан тұйықтап байлап, ойынды басқарушы адам сол түйінді басып тұрады. Екі адам екі жағынан келіп, желкесінен асырып қолтық астынан өткізіп, екі жаққа тартысып күш сынасады. Белгіленген сызықтан асырып сүйреп кеткені жеңімпаз болып табылады. Кейбір өңірлерде қазақтар арасында бұл ойын желке тартыс, серке тартыс, бәйге тартыс деп те аталады. == Дереккөздер == Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
'''Бұқар''' жылқының өңделген терісі. Бұқардан қазақы ортада белдік, саба, торсық, аяқкиім және т.б. сияқты тұрмыстық бұйымның сан алуан түрлері жасалды. Ал сүйреткі және бұлқыншақ деп аталатын қымыз құюға арналған ыдыстың түрлерін жылқының артқы санының терісін бітеудей сыпырып алып, арнайы өңдегеннен кейін жасайды. ҚР MOM қорында бұқар теріден жасалған әйелдің көксауыр шоңқайма кебісі сақтаулы. Биік өкшелі, тұмсығы үшкіл тігілген әйел кебісі. Жылқының сауыр терісінен арнайы тәсілмен дайындалған жасыл түсті «көксауыр» деп аталатын теріден жасалған. Өкшесі мүйізден қабаттап салынып, тайқыланып жонылған. Өкшенің алдына металл тіреме бекітілген. Киер аузын айналдыра ақ, қызыл жіптен ширатылған таңдайша өрнегі жүргізілген. Сірөкшесіне қызыл барқыттан сыңармүйіз оюы бастырылған. == Дереккөздер == Санат:Мал шаруашылығы
'''Бұқара шатыр''' аста, үлкен той-думанда тігілетін үлкен шатыр. Кейбір деректерде Жайықтың күншығыс бетінде Құламбаевтың дүниеден өткен әкесіне берген асына өте көп адам жиналғандығы айтылады. Халықтың көптігі соншалық, киіз үйлермен қатар, 200 адам бірден сыйып кететін Бұқара шатыры да тігілген. Шатырдың ішіне кілем төселіп, ортасына, кілеммен жабылған сандықтың үстіне қойылған таза күмістен жасалган 1,5 пұттық астау қымызға толтырылып, қымызды тостағандарға құйып тұру үшін ішіне күміс керсен салынған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет Санат:Мәдени мұра
'''Бұқаржа''' орта ғасырларда Шығыста қолданылган жақтың түрі. Орта ғасырларда Бұхара қапасы жақсы жақтар жасайтын орталықтардың бірі болды да, онда өндірілген жақтар сыртқа көптеп экспортталды. Жасалған жеріне байланысты бұл жақтар басқа халықтардың тілінде, оның ішінде қазақтарда да «бұқаржақ» деп аталған. Бұқаржа қазақ батырларының қаруы ретінде қазақ ауыз әдебиетінде жиі айтылуы, Бұхарада жасалынған жақтарды қазақ жауынгерлері де сатып алып отырғанын куәләйді. Мұндай жақсы жақтардың қаншалықты қымбат тұрғанын батырлар жырларында кездесетін «он атқа алған бұхаржа», «алты атқа алған адырна» сөз тіркестерінен білуге болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұл''' (''Пұл'') дәстүрлі ортада тұтынылған қымбат, қалың мата түрлерінің жалпы атауы. Бұл (пұл) атауы ертеде аса қымбат жібек түрлерінің айырбас элементі ретінде ақша құралы қызметін атқарғандығына байланысты шыққан. Түркі, парсы тілді халықтарда ақшаны пұл деп атау қолданыста әлі бар. Кейбір өңірлерде атаудың бұл деген мағынада қолданылуы бағасын арттыру мәніндегі «бғлдау, бғлдану» сөздеріне негіз болған. Қазақ ұғымында бұл атауы мата деген мағынада қолданылады. Киім-кешек тігуге қазақ әуелде Үндістаннан әкелінетін шытты, батсайыны, Қытай, Орта Азия жібегін, барқытты, зерлі, белдері кездемелерді, мауытыны, масатыны, шұғаны пайдаланған. Қазақ жеріне Жібек жолы арқылы келген бұлдарды айырбас жолымен сауда-саттық жасап алып отырған. Бұл түрлері өз ішінде қалың, жұкалығына, құндылығына байланысты бірнеше топқа жіктеледі. Сырт киімдік бағалы бұлдар: барқыт, тұқаба, берен, биқасап, бүлде, дүрия, қамқа, қойқын, қыжым, мақпал, мауыты, міндала, пайы, баршын, парша, пүліш, саң, тапта, үштал, тібек, шұға, мана, ләмбөк, манат, масаты, борлат, бояқ, бұйдас, зипуын, дабы, сылаң, қасапдар, қаламы, қымқап. Жібек бұлдар: баршын, кініпас, кіріс, күлінкөр, күлдірі, қатипа, батсайы, сірпіңке, сіндіп, тапта, торғын, торқа, шәйі, қырмызы, атлас, кінауыз, маңлық, құлпы. Жұқа бұлдар: зон, ақсұп, борлат, бомази, бояқ, дабы, сыңсыма, сұрып, сәтен, сиса, шағи, бітес, тек, зәріп, саржа, құмаш, орысқол, тайғақ. Арзанқол бұлдар: ләмбік, діке, үлдірік, ләстік, кенеп, шөжім, шыдаған, сұпы, шыт, бөз, тептік, ақзу, күн-түн, тібен, сәлдебөз, меткетон, тіке. Қазақы ортада пұлдың әсіресе, көп қолданыста болған түрі мақпал. Мақпал тығыз тоқылған, жұмсак, түкті барқыттың бір түрі. Мақпалдың үш түрі бар: қарамақпал қара барқыт; қой мақпал түкті пүліш; қырмызы мақпал қызыл күрең барқыт. Бірақ қазақтар мақпал деп көбінесе біртегіс, түті тықыр да қара барқытты атаған. «Мақпалдай қара, мақпалдай жұмсақ» дейтін теңеудің мәні осында. Мақпалдан қамзол, шалбар, киімі тігіледі, тұскиіз жасалады, баскиім тысталады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұлғары садақ''' жақтың иленіп, өңделген теріден жасалған қабы. Қазақтар оны теріден, матадан жасап, сәнді үлгілерінің беттерін өрнекті металл әшекейлермен (алтын, күміс, жез) әсемдеп, жібек жіптермен кестелеген. Орта ғасырларда Бұлғар елінде тері өндірісі жақсы дамыған, өңделген тері және теріден жасалған бұйымдар сыртқа көптеп шығарылған. Мұндай жұмсақ өңделген терілерді қазақтар келген елінің атауымен бұлғары (былғары) деп атаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұлғын ішік''' бұлғын терісінен жасалған, аса бағалы сырт киім. Мғндай киім түрі билік иелері арасында сыйлық ретінде жүрген, қыз жасауына салынған, бас құдаларға кәде сый ретінде берілген. Бір ішікке жиырма-отыз бұлғын терісі кетеді. Түркі-моңғол халықтарының тарихында бекзадалар арасында Бұлғын ішіктің қадірлі сый ретінде жүргені көп айтылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұлық''' дәстүрлі қолөнерде сәндік үшін жасалатын, жалпақ шеттік тәрізді әдібін айрықша көрсету үшін киім-кешек, үй бұйымдары мен түрлі жабдықтардың шетіне, жиегіне ұсталатын, салынатын қосымша тігіс, буылтық т.б. Қолданылатын, салынатын бұйымына байланысты әртүрлі аталады. Көрпенің жиегіне салатыны түтік пен шырға. Шалбардың сыртқы тігісі бойына ұзынынан салынатыны жапсырма. Шетін айналдыра қызыл-қара бұлмен көмкерген, екі қабат төсек киіздің көмкермесінің арасына әр түстен салынатын сыздық мата. ҚР МОМ қорындағы бұлық салынған ақ түсті төсек сырмақтың ұзындығы 85 см, ені 87 см, трапеция пішінді етіліп, жиегіне қызыл түсті барқыттан көмкерме ұсталған. Арасына қоңыр түсті бұлмен қапталған киізден бұлық салынған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұрау''' түйеге артылған жүкті ауғызбас үшін жүктің арқанын бұрап, оның теңді мықтап ұстап тұруын қамтамасыз ететін қысқа оқтау немесе балғаның сабындай ғана болып келетін құрал. Ол жыңғыл, сексеуіл немесе тобылғы сияқты мықты ағаштан жасалады. Мұны тоғанақ деп те атайды. Сондай-ақ желбауды тартып тұратын кішкене жұмыр ағашты да бұрау деп атайды. Киіз үйдің шаңырағына байланған желбаудың ұшын түйістіріп байлап, ауыр зат, қол бұрғыға салма салғанда оны ширату үшін бұрауды пайдаланады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Торпақ''' (лат. Taurus) 12 зодиактік шоқжұлдыздардың бірі. Торпақ аспанның Солтүстік жарты шарында Персей, Тоқты, Кит, Эридан, Таразы, Егіздер, Жетекші аралығында орналасқан (қ. Жұлдыздық аспан картасы). Ең жарық жұлдыздары Сұлусары (Альдебаран), Нат, Альциона. Бұлар 0,8; 1,6 және 2,9-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Торпақта Гиад және Үркер деп аталатын екі шашыранды жұлдыз шоғыры бар. Торпақ қараша желтоқсан айларында жақсы көрінеді. Торпақ шоқжұлдызы ==Сілтемелер== «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия Бас редактор Ә. Нысанбаев Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том. Санат:Торпақ (шоқжұлдыз)
'''Бұрлығу''' жылқыны мініске дұрыс пайдаланбаудан пайда болатын ауру. Бұрдығу, топқазы және қарта түйілу деген аурулар жылқы малында тез өршитін аурулар қатарына саналады. Семіз атты қинап міну, жарауы мен бабы дұрыс болмаған атты бәйгеге қосу, саятқа салу жылқыны бұрлығу ауруына шалдықтырады. Ұзақ жүріске жақсылап отатып, суарып шықпаудан аттың ішек-қарны босап, екі қазысы бүрісіп, бір-біріне килігуден тоққазы ауруы өршиді Аттың ішек қырындысы жұқарып, боқ жыны азаюдан қартаға жел толса «қартасы түседі». Осы ауру түрлеріне шалдыққан аттың аузы ашылып, көзі алақтап, бұлшық еттері дірілдеп, кежегесі тартып, аунап түседі де, аяқтарын сермеп, қабырғасын тістей береді. Мұндайда аттың сауырына, жаясына дереу суық су шашып, тік ішегіне темекі тығады. Бұрдыққан, топқазы болған аттардың жемін бірте-бірте көбейте отырып азықтандырады, сиырдың жапасын немесе жылқының жас бопайын сүтке езіп жұтқызады, жаңа сойылған қойдың жынын, жылы қанын береді. Ұдайы көкке тойынатын, ішіндегі боқ-жыны алмасып отырған ат мұндай ауруларға шалдықпайды дейді қариялар. Дәстүрлі ортада оны тексерудің қалыптасқан тәсілі жылқының бопайын (құмалағын) ұстап байқаған, арасына жел жүгірген бопайдың ұмалып, өзінен-өзі сынып кебірленіп тұратындығынан айырған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бұрташ''' малдың зәр шығару қызметін бұзатын ауру түрі. Бұрташқа шалдыққан түйе зәр шығара алмай ары-бері аунай береді. Ондайда өркешінің артына сынық сүйемдей ұзын мыс біз шаншиды. Егер шара әсер етсе, түйе зәр сындырады. Ал бұрташпен ауырған қозы-лақтың кіндігінен үш елі төмен тұстан, «ақ сызық» (үйек) бойымен біз шаншиды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүгіс тігісі''' әйелдер қолөнеріндегі тігіс тәсілдерінің түрі. Киім жапсарларын, етегін, жең-ұштарын, қалтаның аузын, осы сияқты киім шеттерінің екі шетін қосып бүгетін жағдайда қолданылады. Бүгіп тігудің бұлдың екі шетін ұштастырып үстінен тепшу, жеңнің, етектің шетін бүгу сияқты әртүрлі әдістері бар. Бүгіп тігу үшін шетін тегістеп қайшымен қияды, бұдан соң екі рет бүктейді, бүктегені жазылмау үшін, көктеп, бүктелген шетке шаншым жасап, инені бүгілген шеттің астына өткізеді, шаншымдар бүктесін шеттеріне қиғаштау түседі. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүрме''' етті жас күйінде сақтаудың тәсілі. Қой және ірі малды күздің соңына қарай суық түскен кезде сойып, етін өз терісіне бүріп тастайды. Оған ауа кірмеуі керек. Бүрмені тұздап та, тұздамай да сақтай береді. Күзде жасалған бүрме қыс ортасына немесе соңына дейін жас күйінде сақтау үшін жасалатын қам. Бүрмеге бүрілген етті жіліктеп бөліп те немесе санын сандай, қолын қолдай да тұтас бүре береді. Халық тұрмысында бүрмені ашу, бастау да өзіндік оқиға, жаңалық болып табылады. «Пәленшеке бүрме бастапты» дегеннің өзі иесі үшін мәртебе, көршілер үшін сәтті күн. Одан дәметудің ешқандай ерсілігі жоқ. Оған «құтты болсын» да айтылады, ауыз тигізу де парыз. Мал етін жас қалпында, сүрлемей сақтаудың тағы бір жолы жылқыны бауыздап, ішек-қарнын алады да, қайта тігіп, терісін де алмай қалың жауып тастайды және оны ашпайды. Бүтіндей емес біраз бөлігін, яғни бір санын ғана бүрмелеп сақтау тәсілдері де бар. Оны көкек, наурыз кезінде ашып, жаңа соғым сойғандай жіліктеп алады, осылайша жас ет жегендей болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүрме''' кесектеп тұралған етті өзінің майы мен сөліне бұқтырып дайындайтын (пісірілетін) тағам түрі. Жергілікті жерлерде мұндай тағамды бөртпе, көмбе, қарын бөртпе деп те атайды. Байырғы ортада осындай тәсілмен пісірілген етті суыған соң қарынға салып, тоңазытып қойып, көп ретте сапарға шыққан жолаушылар жолазыққа тұтынған. ==Бүрме== Бұл қысы қатты болатын жерлердің тұрғындары жасайтын тәсіл. Алғашқы суық түскенкезде қыс айларында желінетін ұсақ мал жемшөпке ортақ болмас үшін және арықтап кетпес үшін семіз кезінде сойып, ұшасын мүшелеген соң, тұздап өз қарнына салып, аузын буады да, шошалаға апарып қояды. Ет өз сөлімен тұзы сіңіп көктемге дейін сақтала береді. Бүрменің тағы бір түрі етпен қоса, үйітіліп, жуылған бас-сирақты, тазаланған ішек-қарынды бәрін қосып, малдың өзінің терісіне орап, сыртынан таңып қояды. Бас ұстауға лайық сыйлы қонақ келгенде мал сойып әуре болып жатпай-ақ, дайын бүрмедегі сыбағанықазанға салады. Халқымыз қыстық алмай сақтаудың небір әдістерін бұрыннан-ақ білген. Бүрмеге салынатын еттің тұзы артық та, кем де болмауы тиіс. Тұзы көп болса, ет сіресіп қатпайды және сорпасы ащы болып ішуге жарамай қалады. Сорпаның тұзы ащы болып кеткен жағдайда қазанға бір қайнағаннан кейін қарағайдың екі-үш кесек кесек көмірін дәкеге түйіп, сорпаға салып жіберсе, тұзын сорып алады. ==Тағы қараңыз== *Жаужұмыр *Жаубүйрек *Бесбармақ *Құырдақ *Жент ==Дереккөздер== Сегізбайұлы Кәдірбек С30 Қазақы дастарған Алматы: ”Атамұра”, 2011. 192. == Дереккөздер == Санат:Тағамдар Санат:Қазақ асханасы
'''Бүрмелі кимешек''' кимешек түрі. Бет жағы шаршы келіп, төменгі ұзын ұшы омырауға түсіп, төбесі жинақтала келе түйілетін Бүрмелі кимешектің үстіне кейде бөрікше киіледі. Бүрмелі кимешек Сыр өңірі әйелдерінің арасында да кең тараған. Оңтүстік өңірдің әйелдері матаны ұзыннан екіге бүктеп жартылай кесіп, оны қайта жалғай тігіп, тігісін арқасының суағар тұсына келтіреді. Жетісу келіншектерінің кимешектерінің үлгілері де аса мол, байлау үлгілері де тартымды келеді. Кимешек әшекейсіз болмайды. Әшекей орнына алтын, күміс, лағыл, ақық, шырымтал (слюда), меруерт секілді металл және қымбат бағалы тастар қолданылған. Әрине, олар да әйелдің жас мөлшеріне, әлеуметтік орнына орай тағылған. Кимешек пен оның алдыңғы өңірі ою-өрнексіз болмаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Былғары өңдеу''' мал терілерін илеп, бояп, өн беру. Ертеден келе жатқан, жақсы дамып жетілген өнер. Илеуі қанып, бояуы сіңген былғары су тартып езілмейді. Одан жасалған мүлік шегені берік ұстайды, тігісі де ыдырамайды және өзі тұтынуға төзімді әрі әдемі. Былғарының бірнеше түрі бар. Олар: көксауыр, өпайке, былғары, құрым (хром), көзел, шегірен, сақтиян, ұлтан т.б. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бытыра дәрі''' ұнтақ дәріден арнайы тәсілмен біріктіліп жасалған кесек дәрі, оқ. Емдеуге қолданылатын дәрі ұнтақталып, араластырылып әзір болған соңтақтайдың үстіне аздап су шашып, оның үстінен дәрі ұнтағын шаша сеуіп, тақтайды аздап шайқай қозғайды. Дәрі біркелкі дымданған соң бетін қауырсынмен немесе бір шоқ қылмен сипап өткенде дәрі домалақтана қалады. Жасалып болған соң кептіріп алып сақтап қояды. Бытыра дәрі ішуге, алып жүруге және созылмалы ауруларға ұзақ уақыт тұтынуға қолайлы. Алайда тез сіңетін, дереу әсер ететін қайнатпа немесе сұйық дәріге қарағанда Бытыра дәрі баяу сіңетіндіктен, сапасы төмен деп есептеледі. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бізкесте''' бізбен тігілетін кестелеудің бір тәсілі. Бізкесте дөңгелек немесе төрт бұрышты етіліп кергіш ағашқа керілген материалдың бетіне түсірілген ою-өрнек бойынша қармақты бізбен кермелеп шалу арқылы кестеленеді. Кергіш ағаш тігушінің қолы еркін жетігі тұратындай болып жасалу керек. Матаны біркелкі етіп керіп, тігуші өзінің қалаған ою-өрнегін сызып түсіреді. Матаға ою-өрнекті сызып түсіру үшін жарты қасықтай сүтке бір қасықтай тұз салып, әбден араластырып, біраздан кейін сызуға болады. Кергішке кергеннен кейін қармақ бізбен жіптің жуандығын, өңін келтіріп отырып кестелейді. Жіптің жуандығы біркелкі болса, кесте де біркелкі болып түседі. Бізкестенің шым кесте және әредік кесте деген екі түрі бар. Шым кесте деп материалдың ашық жерін қалдырмай немесе ашық орынды өте aт қалдырып, тұтас кестеленген шымқай кестені айтады. Ол тәсілмен түскиіз, сандыққап, мақпал шапан, жастықтың көзі, орамалдың шеті, жастық жппе төсек жапқыш, сәукеле сияқты басқа да көптеген киімдерге кесте тігіледі. Әредік кесте тақия, балақ, өңір, жаға, етек, әйелдердің тымағы, кең қоныш етікіердің бұрыш-бұрышы сияқты зат бөлігіне тігіледі немесе бөлек тігіліп қондырылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Біз шаншар''' еліміздің шығыс, оңтүстік өңірлерінде жаушы болып келгендіктің белгісі ретінде жасалатын рәсім. Түстік ас түсте, жаз кезінде таяқтың көлеңкесі жоғалып, күн шаңырақтың үстіне тіке шаншылған кезде ішіледі. Бұл кезде келген жолаушы, қонақ шайын ішіп, сыбағалы асын жеген соң аттанады. Ал «біз шаншуға» келгендер ешкіммен сөйлеспей, аттарының ер-тоқымын бір жерге жиып, түскі асын ішкен соң да кетпей жатып алады. Үй иесі қонақасыға кешінде мал сояды. Келгендер ертеңінде сиыр түсте үн-түнсіз аттанып кетеді. Мұндайда келетіндер, көбінесе ылғи шалдар болады. Қонақтар кеткен соң үйдегілер бұл сырды біле қойып, сырмақ қағады. Қайрағын іздейді. Сырмаққа шаншылған бізді көреді, қайрақтың жоғалғанын біледі. Бұл «ұл ержетті, қыз бойжетті, бала бізде бар, қаса сұлу сізде бар, жекжат болайық» деген ишарат. Қызы бар үй қайрақты сұрамаса, бір жетіден соң әлгі шалдар және келіп, құда түседі. Әкесіне қарап ұлын, шешесіне қарап қызын сынайды. Қазақ кейде құдалықты осылай да бастайды. Қазақта бізді көбінесе ұлдар, еркектер пайдаланады. Ал қыздардың тігін құралы ине. Біз қатты қайырымға керек те, ине кестеге, киім-кешекке, жеңіл-желпі жұмысқа қажет. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ежелгі бекіністі мекен. Түркістан облысы Созақ ауданы Созақ ауылының оңтүстік жағынан 11 км жерде орналасқан. Оны 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н.Бернштам) зерттеген. Төбеттөбе мекенінің көрінісі сопақша келген төбешік. Оның ауданы 110×90 м, биіктігі 4,5 м. Зерттеу жұмыстары барысында төбешік үстінен жинастырылып алынған көзелердің сынықтарына қарағанда Төбеттөбе б.з.б. ғасыр мен б.з. ғасыр аралығында өмір сүрген жергілікті халықтың жұрты. Санат:Тарих
'''Бізділік''' ұшы қашау тәрізді қайралған, геометриялық фигуралар сызуға, яки арнаулы өрнек салуға қолданылатын болат біз. Металға батыра, ырғай отырып өрнектің өрісін толтыруға пайдаланады. Атау екі сөздің бірігіп айтылуынан пайда болған: біз және білдік. Мұның алғашқысы кәдімгі біз. Білдік деп қырып-қырнап, ойып, ағаштан ыдыс жасаған кезде оны бекітіп, айналдырып тұратын құралды айтқан. Сонда бізділік дегеніміз ырғап, айналдырып отырып өрнек сапатын құрал болып шығады. Оны безеу біз, кейде мыңырғақ деп те атайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет