amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Даладағы дабыл''' құжаттарға негізделген публицист, роман. «Жазушы» баспасынан 1962, 1967, 1981 жылы жарық көрген. Авторы-сыншы, жазушы, академик М.Қаратаев. Роман 30 тарауға бөлінген. Тарихи деректер мен белгілі адамдардың өміріне негізделіп жазылған бұл еңбекте қазақ елінің төңкеріс алдындағы тұрмысы, 1913 жылы Мәскеуден Байқоңыр, Қарсақбай даласына жер ауып келген революционер Деевтің басынан кешірген өмірі арқау етіліп, қазақ жеріндегі А.Иманов, Кейкі батыр, Ә.Жангелдин, С.Шәріпов, О.Майкөтов сияқты азаматтар бастаған қазақ халқының бостандық жолындағы күрестері суреттеледі. Өндірісті қазақ елі, Байқоңыр жері, мәдени өркендеу шағы, Қазақстанның 40 жылдығы, ел ардагерлері мен аяулы азаматтары туралы баяндалады. Кітаптағы «Самородок», «Халық көзімен», «Будақтайды түтіні Қарсақбайдың», «Үлкен Жезқазған үшін күрес», «Болашаққа саяхат», «Байқоңыр топырағы», «Өнері асқан астанада» атты тарауларда Қаныш Сәтбаевтың Орталық Қазақстандағы, әсіресе, Үлкен Жезқазғанды ашудағы ерлік қызметі жан-жақты көрсетіледі. Көпшілік оқырман қауымға арналған. Соңғы басылымның көлемі 25 баспа табақ. Таралымы 30 мың дана. == Дереккөздер == Санат:Әдебиет
'''Ердос Үсенұлы Жаңабергенов''' (17.01.1984, Хожелі қаласы, Қарақалпақстан, Өзбекстан) боксшы, әуесқой бокстан әлем чемпионы (2005), халықаралық дәрежедегі спорт шебері. ==Өмірбаяны== Ердос Жаңабергенов 17 қаңтар күні Хожелі қаласы қаласында дүниеге келеді. Ата-бабасы күштеп ұжымдастыру салдарынан болған аштықтан бас сауғалап алғашында Түркменстанға, сосын кетуге мәжбүр болады. жастан бастап бокспен шұғылдана бастан Ердостың жанұясы 2001 жылы тарихи отаны Қазақстанға қоныс аударады. Бастапқы кезде Ақтөбеде тұрған Жаңабергеновтер отбасысы кейінрек Ақтау қаласына көшіп келеді. Ақтау қаласындағы білікті бапкер Марат Жәкиевтің қол астында жаттығады. Қазіргі таңда Ақтау қаласындағы Олимиада резервін дайындайтын жасөспірімдерге арналған бокс мектебінің директоры қызметін атқарады. ===2005 Бокстан әлем кубогы=== *12 шілде *14 шілде *16 шілде Ердос Жаңабергенов 81 кг дейінгі салмақ дәрежесінде Қазақстанның бокстан ұлттық құрама сапында Мәскеуде өтетін Бокстан әлем кубогына қатысады. Әлем кубогы сарапқа салынатын бәсекеде Қазақстан тобына түседі. Бұл топта Қазақстаннан бөлек Грузия және құрама Африка командалары өнер көрсетті. Байрақты бәсекедегі Ердостың алғашқы қарсыласы грузин Торнике Ивелашвили болады. Ердос жойқын соққыларымен қарсыласын әбден састырып, 2-ші раундта нокаутқа жібереді. Келесі қарсыласы африкалық болуы тиіс болатын, алайда қарсыласы шаршы алаңға шықпай қояды. Өз тобынан 1-орыннан шыққан Қазақстан құрама командасы жартылай финалда азулы Куба командасына жолығады. Қарсыласқан кедесуде Кубалықтар ұпай айырмашылығымен 5:6 есебімен жеңіске жетеді. Бұл кездесуде Міржан Рахымжанов, Серік Сәпиев, Қанат Орақбаев, Геннадий Головкин және Ердос Жаңабергенов жеңіске жетеді. Финалға бір қадам жете алмай қалған Қазақстан ұлттық құрамасында енді көзге түсіп жүрген Ердос Жаңабергеновтің кубалық Юньер Дортикос Пао нокаутпен жеңгені бокс сүйер қауымның есінде көп уақытқа дейін сақталып қалды. Ердос Жаңабергенов ресейлік Алексей Тищенко, Роман Романчук, кубалық Ян Бартелеми Варела, Гильермо Ригондо Ортис, әзірбайжандық Эмиль Магеррамов секілді турнирдің үздік боксшыларының қатарына кірді. === 2005 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты === Әлем чемпионатында *16 қараша *17 қараша *18 қараша *19 қараша *20 қараша Ердос көп уақыт ұлттық құрама команданың бапкерлерінің назарынан тыс қалып жүрді. Алайда Аспан асты елінде өткелі жатқан Әуесқой бокстан әлем чемпионатынының қарсаңында бірнеше халықаралық турнирлерде жеңіске жеткен Ердос 81 кг дейінгі салмақ дәрежесінде өзіне тең келетін боксшы жоқ екенін дәлелдеп, бокстан ұлттық құрама команда сапында өзінің жұлдызды әлем чемпионатына жол тартты. '''Жартылай ауыр салмақ''' Кезең Спортшы Нәтижесі Спортшы 1/16 Ердос Жаңабергенов 34:20 Хак Сун Сон 1/8 Ердос Жаңабергенов 36:24 Бенжамин Макикрен 1/4 Ердос Жаңабергенов Мұрад Шарауи 1/2 Ердос Жаңабергенов 36:31 Өткірбек Хайдаров Финал Ердос Жаңабергенов 27:12 Марио Сиволич == Дереккөздер == Санат:Қазақстан боксшылары Санат:Әуесқой бокстан әлем чемпиондары
'''Дара дарын''' М.Сәрсекенің «Сәтбаев», «Қазақтың Қанышы» және «Сәтбаев планетасы» атты кітаптарының кейіннен табылған жаңа деректермен байытылып, қайта редакцияланған қазақша басылымы. Ғалымның туғанына 110 жыл толуына орай дайындалған ғұмырнама «Сарыарқа» қорының қаржысына 300-ден астам түрлі түсті суреттермен безендіріліп, альбом-кітап түрінде, 1000 дана таралыммен «Фолиант» баспасынан 2009 жылы жарық көрді. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар
'''Аягөз Ермекқызы Елешова''' (9.5.1978 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы) техника ғылымдарының кандидаты (2009), доцент. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1999). Осы университеттің механика кафедрасында (1999-2001), оқытушы (2001-04), аға оқытушы (2004-05), магистрант және аспирант, ғылыми жұмыстар жөніндегі деканның орынбасары (2005-06) қызметгерін атқарды. Қазіргі уақытта осы университетте доцент. Қарағанды мемлекеттік университетінің Құрмет грамотасымен (2004) марапатталған. == Дереккөздер == Санат:1978 жылы туғандар Санат:Баянауыл ауданында туғандар Санат:Қазақстан инженерлері Санат:Қазақстан ғалымдары
'''Еңбекте шындал''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Бұл мақаласында ғалым еліміздің жігерлі де еңбекшіл жастарын Қазақстанның қыруар қазынасын қол салып қопарып, ел игілігіне жұмсауға шақырады. Сондай-ақ геологиялық картасынан Менделеев кестесіндегі барлық элементтерді кездестіруге болатыны, бір ғана Жезқазғанның мыс кеніне дүние жүзінде сапа жағынан да, қор жағынан да тең келетін кен орны жоқ екені, сондықтан бүгінгі ұрпақ үшін зауыт цехындағы, шахта лавасындағы, құрылыс алаңындағы еңбек шынайы шынықтыратын мектеп болатыны жөнінде айтқан. Еңбек етпесең, жиған білімің кәдеге жарамай жатқан минерал секілді, оның ішін ашып, асыл кенін жарқырату үшін еңбек керек, қол мен ой қимылы қажет деген ойларын ортаға салады. Жастарға біліміңді еңбек пен өмірдің өзінде шыңдап отыр, сонда ғана білім деп аталатын асыл тас ешқашан тот баспастан жалтырай да жарқырай береді деген тілек айтады. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Ғаппар Қасенұлы Epғалиев''' (''17.10.1932 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Қамысты ауылы'') ғылым доктары (1990), Қазақстан Ғылым Академиясының академик (2003). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдар институтында аға лаборант (1956-58), кіші (1958-68), аға (1968-78) ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1978—91) қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылым еңбектері Қазақстанның венд, кембрий және ордовик кезеңдерінің стратиграфиясы мен зерттеуге, соның ішінде Қаратау мен Оңтүстік Ұлытаудың кембрий-ордовик қабаттарының мен трилобиттерін кешенді зерттеуге арналды. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1982). == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
каналы. Инженерлік географиялық жағдайлары''' Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 1965 жылы орыс тілінде жарық көрген монография. Бас редакторы академик Қаныш Сәтбаев. Редакциялық алқа: Г.Ц.Медоев (жауапты редактор), В.П.Бочкарев, Н.М.Владимиров, В.И. Дмитровский, Н.Ф.Колотилин, А.М.Садықов, И.С.Семенов. Кіріспеден, тараудан тұрады. Соңында әдебиеттер тізімі берілген. Еңбек Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының С.Я.Жук атындағы Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу «Гидропроект» институты және Қазақ гидрогеология тресімен бірлесе 1959-60 жылы каналы» бойынша жүргізілген кешенді зерттеулерінің ғылыми талдап қорытылған нәтижесі болып табылады. Мұнда канал жолының жағдайларына және уақытша сумен қамтамасыз ету мәселесіне тоқталған, сондай-ақ құрылыс материалдары, кен орындарына сипаттама берілген. Кітап инженер-техника және ғылым қызметкерлерге арналған. Көлемі 15 баспа табақ. Таралымы 1050 дана. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:География
'''Қожанияз Бәйтенұлы Есентаев''' (''10.7. 1930 жылы туған, Ақтөбе облысы Мұгалжар ауданы Изембет станциясы'') экономика ғылым кандидаты, доцент, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген экономист Мәскеу геологиялық барлау институтын (1953) және КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Жоғары экономика курсын (1988) бітірген. Атырау қаласындағы трест және бұрынғы КСРО Мұнай өнеркәсібі министрінің кеңсесінде, кейіннен тресінде жұмыс істеді. Гурьев (қазіргі Атырау) қалалық комитетінің хатшысы, Қазақ КСР Халықтық бақылау комитетінде бөлім меңгерушісі тағы басқалары лауазымды қызметтерді атқарып, Қазақстандағы геологиялық барлау жұмыстарының дамуына көп үлес қосты. Бұдан кейінгі жылдары Каспий, Арал және Балқаштың экологиялық проблемаларымен айналысатын шығармашылық ұжымын басқарған. Халықаралық Қаныш Сәтбаев қорының Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Есімі eл есінде''' Павлодардағы «ЭКО» ҒӨФ ЖШС-дан 2000 жылы қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген жинақ. Жауапты шығарушы О.Қожанов. Құрастырушылар: А.Бәделханов, С.Шевченко. Бұл жинақта Павлодар облысы «Сарыарқа самалы» және «Звезда Прииртышья» газеттерінде Қаныш Сәтбаевтың 100 жылдық мерейтойына орай жарық көрген мақалалар мен очерктер, Павлодар қаласында өткен республикалық конференцияда сөйлеген сөздері жарияланған. 24 фото-сурет берілген. Көлемі 16,5 баспа табақ. Таралымы мың дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар
'''Тұйық''' Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл (1965 жылдан 2013 жылға дейін кент болған), Тұйық ауылдық округі орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы Кеген ауылынан қарай 35 км жерде, Темірлік өзенінің сол жағасында, Қурайлы тауының солтүстік баурайында орналасқан. == Халқы == 1999 жылы тұрғындар саны 1425 адам (775 ер адам және 650 әйел адам) болса, 2009 жылы 1296 адамды (637 ер адам және 659 әйел адам) құрады. == Тарихы == Ертеде “Қотантас”, 19 ғасырдың орта шенінде Тұйық аталған. 1932 жылы Көктас, Есенгелді, Тұйық ауылдары “Бірлік” ұжымшарына бірікті. 1952 жылдан қой өсіретін кеңшардың бөлімшесі болды. 1955 жылы Тұйық қорғасын-барит кен орны ашылып, ол Текелі қорғасын-мырыш комбинатына шикізат беріп тұрды. 2002 жылы Текелі кен байыту комбинатына беретін кен қоры мөлшерінің тым азаюына байланысты кеніш жұмысын тоқтатқан. Тұйықта Кеген орман шаруашылығы, Қарасай ағаш дайындау, өңдеу цехтары, т.б. кәсіпорындар бар. Олардың басым көпшілігі 1997 жылдан кейін Тұйықтың маңы қайнар бұлақты, орманды, үңгірлі келеді. == Дереккөздер == Санат:Кеген ауданы елді мекендері бұрынғы кенттері
'''Жайсаң жандар''' 1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан орыс тілінде жарық көрген естелік кітап; көлемі 12,02 баспа табақ. Авторы академик Қ.Жұмалиев. Қазақ тілінен орысшаға аударған және алғы сөзін жазған К.Алтайский. Естелік кітапта қазақ кеңес әдебиетінің негізін салушы, Қазақстан мәдениетінің көрнекті тұлғалары жайында әңгімеленеді. Осы кітаптың «Өнегелі өмір» атты тарауында академик Қаныш Сәтбаевтың өмір жолына қысқаша тоқталып, өзі куә болған 1943 жылы қыс айында Алматы қаласына уақытша көшіп келген «Мосфильм» мен «Ленфильм» қызметкерлері, өнер қайраткерлері мен Қазақстан біріккен мәжілісінде сөйлеген сөзін еске алады. Автор онда Сәтбаев Қазақстан жайлы, Қарсақбай, Жезқазған, Қоңырат, Қарағанды, Шымкент қорғасын зауыты, Ақтөбе химия комбинаты, қазақтың көп ғасырлық фольклоры мен көп жанрлы әдебиеті, шет ел фольклоры, қазақ кеңес әдебиеті, қазақ жазушылары, қазақ әдебиетінің болашағы жайлы бағалы пікірлерін айта келе, Мәскеу, Ленинград кино шеберлерін Қазақстан жазушылары мен кино бірлесіп жұмыс істеуге, жаңа сценарийлер жазып, заманға сай фильмдер түсіруге шақырған ой-пікірлерін тарқатып айтады. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Жазушы баспасының кітаптары
'''Серік Имантайұлы Жақсыбаев''' (''21.4.1934 жылы туған, Новосібір облысы Довольное ауданы Довольное ауылы'') тау-кен инженері, өлкетанушы, профессор Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1987). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Павлодар қаласында Абай атындағы қазақ орта мектебін (1952), Алматы қаласындағы Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, 1957) бітірген. Қарағанды қаласындағы №31 шахтада тау-кен шебері (1957- 58), Екібастұз қаласындағы тас көмірді ашық әдіспен өндіретін тау-кен шебері, нормалаушы, бөлім бастығы (1958-69), Екібастұз қаласы партия комитеті өндіріс-көлік бөлімінің меңгерушісі (1969-70), Екібастұз тас көмір бассейніндегі «Богатырь» көмір қимасында еңбек және жалақы бөлімінің бастығы, бас экономист, директордың экономика жөніндегі орынбасары (1970-94) болып жұмыс істеді. 1963-67 жылы «Иртышуголь» тресінің көп таралымды «Угольный Экибастуз» газетінің редакторы міндетін қоса атқарды, 1967-80 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сотының халық заседателі болды, 1980 жылы Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында «Роторлы экскаватормен көмір өндірудің экономикалық тиімділігі» атты тақырыпта диссертация қорғап, экономика ғылым кандидаты ғылыми атағын, 1983 жылы КСРО Көмір өнеркәсібінің құрметті қызметкері атағын алды. 1994 жылы зейнеткерлік демалысқа шықты. 1994—2008 жылы Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженер-техника институтында проректор, экономика және менеджмент кафедрасының меңгерушісі болды. 1995 жылдан Екібастұз қаласының құрметті азаматы. 1997 жылы ҚР Минералдық ресурстар академиясының мүшесі болып сайланды. 72 ғылыми еңбектің, монографияның, кітаптың, оның ішінде «Қаржас ұрпақтары» атты жинақтың, 627 әр түрлі тақырыптардағы мақалалардың авторы. 2001 жылы Павлодар облысы әкімінің шешімімен «Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін» төс белгісі берілді. == Дереккөздер == Санат:1934 жылы туғандар Санат:Ресейде туғандар Санат:Қазақстан инженерлері Санат:Қазақстан тарихшылары Санат:Қазақстан журналистері Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
'''Жәңгір Жанасов''' (''1920, Қарағанды облысы Қарсақбай ауданы 1993'') экономист. Қаныш Сәтбаевтың тәлімін көрген. Қазақстан КП ОК жанындағы партия мектебін (1951), Алматы халық шаруашылығы институтын (1951, қазіргі Қазақ экономика университеті) бітірген. Еңбек жолын 1939 жылы Қарсақбай ауданындағы комсомол ұйымында бастаған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін Қарсақбай мыс зауытында, Жаңаарқа ауданында, Балқаш қаласындағы партия ұйымдарының басшылығында қызмет еткен. 1958 жылы Жезқазған қаласы кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1965-73 жылы Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған тау-кен металлургия комбинаты директорының орынбасары болып, осы кәсіпорынның дамуына үлкен үлес қосты. 1989-93 жылы аралығында Жезқазған облысы соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы болған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Жұманбек Кенжебайұлы Жандосов''' (''7.9.1915, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қызылтау ауылы 21.8.2005, Алматы қаласы'') философия ғылым доктары, профессор, Қаныш Сәтбаев білім алған Теңдік мектебінің түлегі. ҚазМУ-ды (1940, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Еңбек жолын Баянауыл орта мектебінде мұғалім болып бастаған, *1940-42 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін Қарағанды облысы партия комитетінде, Қазақ КСР «Білім» қоғамының төрағасы, *1947-50 жылы Қарағанды облысы партия комитетінің үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі, *1950-56 жылы Алматы облысы партия комитетінде хатшы, *1960-81 жылы «Білім» қоғамы төрағасының 1-орынбасары, «Друг читателя» газетінің редакторы қызметтерін атқарған. *1983 жылдан Қазақ КСР Халық ағарту министрінің Мұғалімдер біліктілігін жетілдіру институтында аға оқытушы болды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», II дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Қазақстан философтары
«'''Азия балалары'''» Азия құрлығындағы мемлекеттерде балалар спортын көтеруге арналған Саха Республикасы үкіметінің қолдауымен өтетін кешенді жарыс. ойындар 1996, II 2000, III 2004, IV 2007 жылдары Якутск қаласында өтті. Ойындарды өткізу үшін Саха үкіметі жағынан құрамы өзгеріп отыратын тұрақты кеңес құрылды. Қазақстан Республикасының балалары екі ойынға қатысты. == Спорт түрлері == Баскетбол Бокс Волейбол Еркін күрес Спорттық гимнастика Көркем гимнастика Дзюдо Жеңіл атлетика Мас-рестлинг Стол үсті теннисі Пауэрлифтинг Садақпен ату Тхэквондо Футбол Шахмат Дойбы Сахалық ұлттық секіру == Дереккөздер == == Сілтемелер == «Азия балалары» Халықаралық спорт ойындарының ресми сайты Санат:Спорт жарыстары
'''Азия мемлекеттерінің қысқы спорттық ойындары''', 1992 жылдан бастап өтіп келеді. ҚР қүрама командасы 1996 жылы Қытай Халық Республикасының Харбин қаласында еткен III ойындардан бастап, қысқы АО-на қатысып келеді. Харбинде Қазақстанның өкілдері 14 алтын, күміс, қола медальдарға ие болып, командалық есепте Оңт. Корея спортшыларынан кейін 4-ші орынға ие болды. қүрама командасы 1999 ж. Оңт. Кореяның Конгвон қаласында еткен IV қысқы АО-ына қатысып 10 алтын, күміс, қола медальмен жалпыкомандалық есепте Қытай жөнө Оңі- Корея командаларынаи кіійііііі 3-ші орынға ио (ақпан айында Ж.ніомияның Амори про- ниііцимсііиың аумағында еткен AO і.шда ҚР құрама команда- І.І сиорі іың түрінен енер кер- ічііі, алтын, күміс, қола мпдальмен командалық 4-ші орынға ие болды. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Қойшыбек Мүбарак''' 20.10,1976, ҚХР Шыңжаң Алтай аймағы жазушы. Қазір әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде оқытушы, "The Qazaq Times" ақпараттық, қоғамдық-саяси порталының бас редакторы болып жұмыс істейді. ==Өмірбаяны== Қойшыбек Мүбарак 1976 жылы 20 қазанда ҚХР Шығыс Түркістанның Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Атамекенге қоныс аударған. ==Шығармалары== "От ару"(2009) мистикалық әңгімелер жинағы, "Жат құшақ"(2012) мистикалық хикаяттар мен әңгімелер, "Айдың соңғы мистикалық хикаяттар жинағы. ==Дереккөздер== Авторлық сайты Санат:Қазақ жазушылары Санат:1976 жылы туғандар
'''Гашута''' ''Владимир Васильевич'' (19.10.1946, Тирасполь, Молдова), еңб.сің. СШ-і (1997), рен шығыршығымен айналудың шебері, Ә-нің р.- дын 14 рет жаңартқан, халықар. а.-тика фестивалінің жүлдегері (1995, Пекин, ҚХР), "Гиннестің рекордтар кітабына" және РФ- да шығатын "Диво" басылымына енген. МГУ-дің журналистика ф-тін бітірген, "''Жыл адамы''" (1996), ҰОК-тің белгісімен мара- патталған (1997), Рен шығыршығымен айналып 780 метрлік қүлау жолмен-16090 м. "''Медеу''" спорт комплексіне демалыссыз түскен, 2003 ж. Вашингтонда (АҚШ) өткен "''Спэшиал Олимпикс Ин- тернэйшнл''" конкурсының жеңімпазы. == Дереккөздер == Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
'''Тұйық қорғасын-барит кен орны''' Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген кентінен солтүстікке қарай 35 км қашықтықта орналасқан. 1955-1963 жылдары барланып, 1966 жылдан бастап пайдалануға берілді. == Геологиялық құрылымы == Кетпен жотасындағы Темірлік синклиналының солтүстік жағында орналасқан. Кен аумағында гранит интрузиялары, дайка, шток пішінді магмалық тау жыныстарымен қиылған төменгі карбонның эффузия-шөгінді тау жыныстары тараған. Тұйық орта және жоғары визей кезеңінде жаралған шөгінді тау жыныстарына сыйысқан кендену қалыңдығы 50 м, төмен горизонттарда 200-250 болатын уатылу белдемдерімен ұштасқан. Кентас бақылаушы құрылым ретінде осы иілім арқылы өтетін тектоникалық жарылыс саналады. == Құрамы, минералдары == Кентас құрамы қорғасынды, мысты, баритті. 54 кен денесінің 15-і балансқа алынған. Басты минералдары: галенит, сфалерит, халькопирит, барит, пирит. Сурет:Pyrite == Тотығу белдемі == Тотығу белдемінің тереңдігі 150-200 м. Кентас карьер, штольня әдістері арқылы өндіріліп, флотация әдіспен байытылады. Гидротермалдық, жолмен жаралған. Қорғасын-барит кентастарының қоры А, В, категориялары бойынша 13577 мың ірі кен орны саналады. == Дереккөздер == Санат:Алматы облысы кен орындары
'''Джеймс (Джейми) Ли Данкан Каррагер''' (; 28 қаңтар 1978 жыл, Бутл, Мерсисайд) ағылшынның кәсіби футболшысы. Тегі ирландық. == Карьерасы == Ағылшын Премьер лигасында өнер көрсететін Ливерпульде қорғаушы ретінде ойнаған. Ливерпуль атынан алаңға 666-нші рет 2011 жылы мамыр күні шықты. Бұл көрсеткіш бойынша екінші адам. 2012 жылы тамыз күні Қызылдар үшін өзінің 700-нші ойынын өткізді. Сонымен қатар ол рет өз қақпасына гол соққан. == Жетістіктері == === Клубтық === УЕФА кубогы: 2001 УЕФА суперкубогы: 2001, 2005 Чемпиондар лигасы: 2005 Чемпиондар лигасының финалисі: 2005 Клубтар әлем чемпионатының финалисі: 2005 == Дереккөздер == Санат:Англия футболшылары Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары
'''Хафиз''' «жатқа жаттап алушы», «сақтаушы») Қасиетті Құран Кәрімнің сақтаушысы, Құранды толығымен жадында сақтап алушы. Хафиз деп сонымен қатар ондаған мың хадистерді, олардың иснадын, риуаятшылардың қасиеттерін, сенімділігін білетін ғалымдарды атайды. Мысалға Хафиз Ибн Кәсир, хафиз әз-Зәһәби. Ауыздан ауызға берілген Ислам мұрасы дінді бастапқы қалпында сақтауда үлкен роль ойнайды. Құранды жаттап, келесі ұрпаққа жеткізу дәстүрі әлі күнге дейін жалғасуда. == Атақты хафиздер == Абдуррахман ибн Мәһди (198 д. ө.), Ибн Әбу Шәйба (235 д. ө.), Ибн Асакир (571 д. ө.), Абдуллаһ ибн Абдуррахман әд-Дарими (255 д. ө.), Ибн Әбу Хатим әр-Рази (327 д. ө.), Ибн Абдуль-Барр (463 д. ө.), == Cілттемелер == Ислам сөздігі Курсы по подготовке хафизов Корана (в архиве интернета) Санат:Ислам Санат:Құран Санат:Атақтар
'''Алты хадистер жинағы кітаптары''' '''әл-Кутуб әс-Ситтаһ''') ==Маңыздылығы== Деректердің сенімділігі бойынша: Сахих әл-Бұхари ('''صحيح البخاري'''), Имам Мұхаммед әл-Бұхари (870 дс), 7275 хадистер жинағы кіреді Сахих Мұслим ('''صحيح مسلم'''), жинаған Муслим ибн әл-Һаджадж (d. 875), кітабқа 9200 хадистер жинағы кіреді Сунан әл-Суғра ('''النسائي سُنن'''), жинаған Ән-Нәсә'и (d. 915) Сунан Әбу Дәуід ('''سُنن أبو داوود'''), жинаған Әбу Дәуіт (d. 888) Жамиғ әл-Тирмизи ('''سُـنَن الترمذي'''), жинаған Имам әт-Тирмизи (d. 892) Сунан ибн Маджа ('''سُنن ابن ماجة'''), жинаған Ибн Маджа (d. 887) ==Авторлары== #Мұхаммед әл-Бұхари. #Муслим ибн әл-Һаджадж. #Әбу Дәуіт. #Имам әт-Тирмизи. #Ән-Нәсә'и. #Ибн Маджа. ==Сілттемелер== Санат:Дін Санат:Хадис Санат:Алты кітаб Санат:Әдебиет
'''Сейтек''' (Сейтен, Сейдяк, Сейдақ), Бекболатұлы Сейд-Ахмед (16 ғасырдың 2-жартысы) Сібір хандығының басшысы, әскери қолбасшы. Сейдек басшылық еткен қысқа уақыт ішінде Ресей үкіметімен достық қарым-қатынас орантуға тырысқан. Сейдек орыс казактарына қарсы ұрыстарға қатысқан батыр болған. 1588/1598 ж. Сібір қолбасшысы Д. Чулковтың опасыздығынан алданып, тұтқынға түседі де, күзетшілердің айдауымен Мәскеуге жеткізіледі. Борис патша оны Сібір және Қазақ хандығы арасындағы пайдалану үшін жылы қарсы алады. Сейдекке жер үлесін бөліп беріп, «мұқтаждық көрмей тұрғылықты өмір сүруге» арналған бау-бақшасы, қора-мүлкі бар жеке қоныс береді. Қазіргі Ярославль облысында қайтыс болып, сонда жерленген. == Дереккөздер == Санат:Сібір хандығы
Мюнхендегі '''Ағылшын бағы''' () саябағы) әлемдегі ең ірі қалалық саябақтардың бірі, оның жалпы ауданы 4,17 км², созылыңқылығы Мюнхеннің орталығынан бақтың солтүстік жағына дейін шамамен 5,5 километр. Саябақты 1792 жылы бақша архитекторы Фридрих Людвиг Шкел салды, өз атын құрылыс барысында қолданған ағылшын ландшафтік саябақ архитектура стилінен алды, ол стиль мадақты және симметриялық француз стиліне қарама-қарсы, барысынша табиғи композицияға тырысады. Саябақ қазіргі Еуропадағы ең алғаш халықтық саябақтардың бірі болып табылады (барлық қызығушыларға есік ашық). == Дереккөздер == Санат:Саяхат
'''Абдуахаб Төлеутайұлы Жанкин''' (''25.1.1927, Павлодар уезінің Баянауыл ауданы 12.12. 2004'') Едігеұлы Шоң бидің 6-ұрпағы, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген геолог, республикалық дәрежедегі зейнеткер. 1932 жылы қыр елін жаппай қаусатқан аштық алдында ата-анасымен бірге Батыс Сібірге қоныс аударған. Әкесінің пысықтығы арқасында отбасы ауыртпалық көрмеген. Балалары тиянақты білім алған. Жанкинның әкесі Абдуахаб Қаныш Сәтбаевтың бала күндегі досы болған. Атақты жерлесіне еліктеген Жанкин Қазақ тау-кен металлургия институтына (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) түсіп, 1951 жылы геолог-барлаушы мамандығын иеленген. Жас маман еңбек жолын Жезқазғанда, тресіне қарайтын Жезқазған геологиялық барлау экспедициясында бастаған. Халық шаруашылықтарын шұғыл өрістету жоспарына байланысты ауыр өндірістің мысқа сұранысы ондаған есе артқан 1950 жылдары, КСРО үкіметі де Жезқазғанның жер асты қазынасы 11 жеделдетіп және көптеп алуға мүдделілік танытты. Жанкин Сәтбаевты сол қарсаңда іс үстінде көріп, шынайы геологиялық білгірлігіне ерекше тәнті болған. Жанкин Жезқазған барлау экспедициясында бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін КСРО Түсті металлургия министріне қарасты Геология басқармасында аға геолог, ал 1957 жылы Қазақ КСР Министр Кеңесінің ауыр өндіріс бөлімінде аға референт, бөлім бастығының орынбасары (бас геолог) болып 30 жыл еңбек етіп, 1987 жылы зейнетке шығады. «Құрмет белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Қазақстан геологтары
'''Файзолла Жантеміров''' (1''899, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылы 1978, Алматы қаласы'') Қаныш Сәтбаевтың замандасы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алғаш сауатын Баянауылдағы қазақ-орыс мектебінде ашқан. 1914 жылы Қаныш Сәтбаевпен бірге Павлодар мектебінде, Семей мұғалімдер семинариясында оқыған. Семей губерниясы комитетінде жұмыс істеді. 1920 жылы туған жеріне оралып, РК(б)П-ның Баянауыл ұясында қазақ-татар секциясының жастар мәдени-ағарту ұйымына мүше болды. Сәтбаев бастаған топ елге шығып сот ісін қараумен бірге ойын-сауық қойып жүргенде оған Жантеміров домбырашы, әнші ретінде қатысқан. Оның айтуымен қазақтың бірнеше әнін А.В.Затаевич нотаға түсіріп алды. 1925-29 жылы БРОАК жанындағы Қазақ өкілдігінің жауапты хатшысы болды. Осы қызметте Әміре Қашаубаевтың Париж сапарына байланысты құжаттарын дайындап берді. Жантеміров кейін Қарағанды облысы финанс бөлімінде, Қазақ КСР ауыл шаруашылық министрлігінің жауапты хатшысы болып қызмет атқарған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
''' Мұхамедияр Хангерейұлы Тұнғашин''' (Тұнғаншин) (1888, Ырғыз уезді 27.03.1942) қоғам қайраткері, Қазақ АКСРін құрушылардың бірі. Қазанда мұғалімдер семинариясын бітірген (1916). 1917 1918 жылдары Бөкей ордасында Кеңес үкіметін құруға белсене араласты. Ордада құрылған қазақтардың 1-атты әскер полкін бірі болды. Бөкей ордасындағы Кеңестердің 2-съезі (қыркүйек, 1918) және 3-съезіне (маусым, 1919) басшылық етті. РКСФР Ұлттар халкомы қазақ бөлімінің меңгерушісі (1918 1919), Қырғыз (қазақ) рев. комитетінің мүшесі (1919 20) болды. Қазақ АКСР-і құрылғаннан кейін 1920 1935 жылдары әлеум. қамсыздандыру, баспасөз, мәдени-ағарту салаларында басшы қызметтер атқарды. 1935 1937 жылы Қазақстанның Ташкенттегі сауда өкілі болды. 1937 жылы саяси қуғын-сүргінге ұшырады. ==Сілтемелер== «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия Бас редактор Ә. Нысанбаев Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том Санат:Тұлғалар
және техника биографиялық сөздігі''' Мәскеудегі «Үлкен кеңес энциклопедиясы» мемлекеттік ғылым баспасынан 1958-59 жылы томдық болып жарық көрген сөздік. Жаратылыстану және техника салаларының дүние жүзіне танылған көрнекті қайраткерлеріне арналған. Осы еңбектің 2-томындағы 200-бетте академик Қаныш Сәтбаевтың қысқаша өмірбаяны берілген, сондай-ақ Opталық Қазақстанның геологиясын, әсіресе пайдалы қазбалар кен орнын зерттеуге және оларды халық шаруашылығында пайдалану мәселелеріне арналған негізгі еңбектері туралы мағлұмат беріледі. Оның еңбектері ауданында ірі мыс рудасын және басқа да пайдалы қазбалар кен орындарын анықтауға себеп болғаны, пайдалы қазбалардың болжам картасын жасауда үлкен жұмыстар жүргізгені, 1942 жылғы Сталиндік сыйлық лауреаты екені айтылып, соңында негізгі еңбектері мен әдебиеттер көрсетілген. Көлемі 88,22 баспа табақ. Таралымы 30 мың дана. == Дереккөздер == Санат:Ғылым
'''Жарық жұлдыз. Академик Сәтбаев замандастарының Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 2000 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Халықаралық Қаныш Сәтбаев коры дайындап, шығарған. Еңбекте белгілі ғалымдардың, мемлекет жазушылардың, халық шаруашылық мамандарының көрнекті ғалым, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш президенті академик Қаныш Сәтбаев туралы естеліктері, берген бағалары және терең алғыс сезімдері жарияланған. Кейбір материалдар алғаш рет берілген. Көпшілікке арналған. Көлемі 17,25 баспа табақ. Таралымы 300 дана. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары Санат:Кітаптар
'''Жас Қаныш''' 1999 жылы Алматы қаласындағы «Қазақстан» баспасынан қазақ тілінде жарық көрген кітап. Көлемі 10,7 баспа табақ. Авторы академик ғалым, жазушы Е.Букетов. Деректі хикаят тараудан тұрады. Онда академик Қаныш Сәтбаевтың жастық шағы, өскен ортасы, туған жері көркем баяндалған. Шығарма орыс тілді оқырманға арналып жазылғандықтан, автор қазақтың тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, тәлім-тәрбие ерекшеліктеріне кеңірек тоқталып, қызғылықты баяндайды. Еңбектің соңына осы кітаптың авторы Букетов туралы журналист Б. Әдеттің ''«Қыры ғылым, өрі өлең»'' атты үлкен очеркінен үзінді берілген. Кітаптың танымдық, тағылымдық маңызы зор. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары Санат:Кітаптар
'''Жастарға айтар сөз''' Алматыдағы «Қазақстан» баспасынан 1966 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырушы В.К.Ермаченков. тараудан тұрады. Бұл еңбекте аға буынның ерлік істері, еңбек жолдары айтыла келіп, олардың жастарға берер тәлім-тәрбиесі, ақыл-кеңесі сөз болады. Академик Қаныш Сәтбаевтың «Ғылымның күш-қуаты коммунистік құрылысқа» атты мақаласында Қазақстанның төңкеріске дейінгі ауыр жағдайы, халық шаруашылығының артта қалуы, елдегі сауатсыздық айтыла келіп, жастардың және 6-жылдықтарда ел индустриясын дамытудағы қажырлы еңбегі, ұлттық мамандардың қалыптасуы, экономика мен мәдениетті, ғылымды дамытудағы көрнекті рөлі айрықша атап өтіледі. Көлемі 10,1 баспа табақ. Таралымы 20 мың дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар
'''Жәмін Сәтбайұлы''' (''1848-1931'') Қаныштың әкесі, Имантайдың інісі. Қаныш Сәтбаевтың 1943 жылдың наурызында жазған өмір-баянында: ''«Менің әкем Имантайдың кіші інісі Жәмін, Сәтбайдың ұлдарының кенжесі болғандықтан атадан қалған мұраның ең үлкен бөлігін иеленді»'' деп жазады. Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева «Сәулелі әулет» («Қазақстан», 1996) кітабында Жәміннің Мағаз, Әбсәлэм, Гүлмәни, Әкімтай, Әбдікәрім атты балалары және олардан тараған ұрпақтар бар екенін жазған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Мәни Жәмінқызы''' (''Гүлмаһни; 1881, Баянауыл өңірі, қазіргі Павлодар облысы 1937, Қызылорда облысы Жосалы станциясы'') Сәтбаев Жәміннің қызы. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Жәмінқызы 1900 жылы Алтыбасардың Әмір деген баласына ұзатылады. Бұл екеуінен перзент дүниеге келеді. 1928 жылы Алтыбасар қажының ұрпағы тәркіленгенде Жәмінқызының қолында 16 жасар Шәкирасы (Топса деген баласы жастайынан қайтыс болып, калған үшеуі Махпуза, Жаһуда, Кәріш өз алдына шаңырақ құрып кеткен) ғана болады. Тәркілеуді басқарып келген Шалқыбек деген белсенді жас қыз Шәкираны әйелдікке сұрайды. Сонда Жәмінқызы ''«Малымды алып, енді жаныма келдің бе?»'' деп белсендіні ауылдан ит қосып қуған екен. Осы «қылмысы» үшін Жәмінқызы Қазақстанның бірде-бір елді мекеніне бір айдан артық тұрмау жазасына кесіліп, айдалады. Жәмінқызы көптеген елді мекендер (Павлодар, Семей, Аягөз, Қапал, Алматы, Әулиеата, қазіргі Тараз, Шымкент, Түркістан, Жаңақорған, Қызылорда) арқылы бір жарым жылда Жосалыға жетеді. Қызы Шәкира ұзатылып, екі ұлы келіншектерімен кеңес сотының үкімін орындау үшін Ақтөбеге (Қазалы, Арал, Шалқар арқылы) қарай бет алады да, Жәмінқызы Жосалыны мекендеп қалады. Осы жерде Қанышқа жолығып, қамыққан көңілі қуанышқа бір кенеліп қалады. Қаныш апасынан осынау сапарға қаражатты қайдан тапқанын сұрайды. Оған Жәмінқызы тәркілеу басталғаннан-ақ үйде сақталған асыл зат-бұйымдар (білезік, жүзік, сырға, шолпы, тағы басқалары) мен ақшаны жеңді, жеңсіз қамзолдарына бой-бой қылып тігіп алғанын және аялдаған жерде ұлдарының жұмысқа жалданып, келіндерінің саудаға шығып жүргенін бастан-аяқ айтып береді. Жәмінқызы ақындықтан да құралақан болмаған. ''«Отырмыз бір үйде біз алты сояу, Болмады-ау ортамызда жалғыз бояу, Бояу деп сонда біздер айтар едік. Құдай-тағала көңілден алса қаяу»'' деген бір шумақ өлеңі балаларының жадында сақталып қалған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Қалкен Жәмінов''' (''27.4.1926, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Күркелі ауылы Үрпек қыстауы 30.3.2004, Алматы қаласы'') ғылым кандидаты (1965), профессор 1951 жылы Алматы тау-кен институтының геологиялық барлау факультетіне түседі де оны бітіргеннен кейін геолог ретінде далалық кен барлау жұмыстарымен айналысады. 1959 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының директоры Қаныш Сәтбаев оған Жезқазған кенінде аса қымбат рений элементінің барын, алайда оның әзірге анықталмай отырғанын айтып, соны түпкілікті зерттеп, дәлелдеу үшін Жезқазған зертханасына барып жұмыс істеуді ұсынады. Екі жылдан кейін Сәтбаев оны тағы да шақырып алып, КСРО Ғылым Академиясының рений элементі жөнінде үлкен ғылым басқосу болғанын, бұл бағытта маман жоқтықтан республикадан ешкімнің де қатыса алмағанын, енді ол маманның барын, ол осы тұрған Жәмінов екенін айтып, рений жөніндегі Бүкілодақтық ғылыми мәжіліске қатысуга аттандырады. Мәскеу қаласынан оралғаннан кейін академик Сәтбаев оған симпозиумда республика атынан жақсы да мағыналы сөйлегені үшін алғыс жариялайды. Сөйтсе, Сәтбаев ренийдің қазақстандық маманының Мәскеудегі іс-қимылын сұрастырып отырған екен. Жәмінов «Жезқазған кеніндегі рений геохимиясы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, геология ғылымының жаңа бір бетін ашады. Ол өзінің осы ғылым еңбегін ұстаз-ағасы Сәтбаевқа арнайды. «Қазақ құрастырған авторлар ұжымының мүшесі. Баянауылдағы Қаныш Сәтбаев мұражайының ашылуы кезінде Алматыдан өзінде сақталған Сәтбаевтың кен тастарын, құнды жәдігерлерін, өзі түсірген фотосуреттерді әкеліп, мұражай қорын қалыптастыруда мол үлесін қосты. Көптеген ғылыми мақалалар мен бірқатар авторы. Бірнеше ордендермен, медальдармен мапаратталған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Тілеубек Әбдікәрімұлы Жәмінов''' (''20.5. 1926, Ақмола қаласы 24.1.1985, Павлодар облысы Екібастұз қаласы'') Сәтбайдың шөбересі. Омбы облысы Азов ауданы Қызыләскер жетіжылдық мектебін бітірген. 13-14 жасында ұжымшар жұмысына араласады. Әкесі Әбдікәрім тұтқынға алынған соң бір жылдай немере қарындасы Мәриям Мағазқызымен бірге Жезқазғандағы немере ағасы Қаныш Сәтбаевты паналайды. 1946 жылы Омбы қаласындағы Бүкілодақтық есеп курсын сырттай оқып бітіріп, Омбы облысы Азов ауданы Қызыләскер ұжымшары Жаңатұрмыс ауылында қызметін атқарады. Профессор Т.Кәкішевтің айтуынша, екеуі 1946-49 жылы Ақмола қаласындағы драма театрында жұмыс істеген. Жәмінов 1957 жылы ата-бабасының туған жері Баянауылға оралады да, 1958 жылы Екібастұз қаласына көшіп келіп, ұжымында бас бухгалтер қызметін атқарады. Гитарада шебер ойнап, чечетка биін жақсы билеген. Оның ұл-қыздары: Габдылмұтталап, Ләззат, Ибрагим, Райхан, Фарид, Баянбек, Раушан. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Марат Ескендірұлы Жәркенов''' (''1939 жылы туған, Ақмола, қазіргі Астана қаласы'') техника ғылым доктары (1994), ҚР Минералдық ресурстар академиясының толық мүшесі (1996). Қазақ политех институтын (1962, қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірген. Жәркенов еңбек жолын Жезқазған шахталарындағы қызметтердің көптеген сағыларынан өтіп, ашық кен қазбалау кенішінің жұмыстарына да қатысты. Жезқазған ғылыми-жобалау институтының бас инженері, директоры (1982-89), Жезқазған кен-металлургия комбинатының бас инженері (1989-94), ҚР Экономика министрінде Өндірістік саясат басқармасының бастығы (1995-96) болып істеді. Бұл жұмыстарда академик Сәтбаевтың көздеген ой-жобаларын, дәрістері мен ғылыми еңбектерін зерттеп, жобалау және ғылыми жұмыстарына арқау етті; нәтижесінде Жәркенов өндіріс жұмыстарына нақтылы қатысы бар көптеген ұсыныстар енгізді. Жәркеновтың ғылыми еңбектері негізінен жаңа технология, мен техниканы Жезқазған кен өндірісіне енгізу жолдарына бағытталды. Кен өндірісінің айтулы мемлекет қайраткері, профессор Жәркенов ұлы ұстазы Сәтбаевтың жолын ұстанған жас ұрпақтың үлгілі өкілдерінің бірі. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Тұңғиық''' () өзі аттас тұқымдасқа (Тұңғиықтар тұқымдасы) жататын су өсімдіктері. Қазақстанда түрі бар. Ақ Тұңғиық (Nymphaea alba) Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. == Кейбір түрлері == Nymphaea alba Nymphaea amazonum Nymphaea ampla Nymphaea blanda Nymphaea caerulea Nymphaea calliantha Nymphaea candida Nymphaea capensis Nymphaea citrina Nymphaea colorata Nymphaea elegans Nymphaea fennica Nymphaea flavovirens Nymphaea gardneriana Nymphaea gigantea Nymphaea heudelotii Nymphaea jamesoniana Nymphaea lotus Nymphaea macrosperma Nymphaea mexicana Nymphaea micrantha Nymphaea odorata Nymphaea pubescens Nymphaea rubra Nymphaea rudgeana Nymphaea stellata Nymphaea stuhlmannii Nymphaea sulfurea Nymphaea tetragona ==Дереккөздер== Санат:Су өсімдіктері Қызыл кітабына енген өсімдіктер
'''Жезқазған''' Қаныш Сәтбаевтың 1935 жылы 4-қазанда «Социалистік Қазақстан» (казіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған мақаласы. Мақалада сол кезеңдегі Кеңестер Одағындағы мыс кені мол шоғырланған, кенді аудандардың мыс қоры жағынан алдыңғы орынды иеленіп отырғаны Жезқазған өңірі, 1935 жылы қаңтарға дейінгі есеп бойынша Қоңыратта 2140 мың тонна мыс, Дектяркада 1510 мың тонна мыс қоры болса, Жезқазған өңірінде сол есеп бойынша 3230 мың тонна мыс бар, оның ішінде барланып зерттелгені 1330 мың тонна мыс, оның үстіне Жезқазған рудасы таза руданың қатарына қосылатындығы, Жезқазған рудасында алтын, күміс, қорғасын, мырыш өте сирек кездесетіні, висмут, күшәла, тағы басқалары мысқа зиянды қосымшалар жоқтың қасы екендігі айтылады. Осыған орай ғалым ''«... Жезқазған рудасын оншама кеп шығын шығармай және оңай айырып, нағыз жақсы қара мыс алуға»'', осыған қоса Жезқазған кенінің табиғи ерекшеліктерін сипаттап, мысты шахтының өзінен де, ашық жұмыс әдісімен де шығаруға болатынын жазады. Ғалым Сәтбаев Жезқазғанның негізгі өндірісіне қажетті шикі металл, отын, құрылыс материалдары өз жерінен алынатынын ескере отырып, Жезқазғанда жеті жылдан бері Қарсақбай комбинатының жұмыс істеп тұрғанын, оның жұмысшылары да жеткілікті түрде жасақталғанын әрі комбинатта тәрбиеленген қазақ жұмысшыларының бой көрсетіп келе жатқанын, өндіріске керекті су және ауыз су мәселесінің де оңды шешім табатынын айтқан. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары Санат:Геология
'''Жезқазған''' 2004 жылы Алматы қаласындағы «Үш қиян» баспасынан қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген альбом-кітап; көлемі 208 бет. Құрастырған С.Қожамсейітов. Жезқазған қаласының 50 жылдық мерейтойына арналған. «Жезқазған жарты ғасырда», «Мысты өңір», «Бүгінгі Жезқазган», «Дәстүрлер», «Жезқазғанды қоршаған әлем», «Маңызды оқиғалар шежіресі» атты бөлімдерден тұрады. Альбом-кітапта мыс кен орнын геологиялық зерттеу, Қарсақбай мыс зауыты, Жезқазған кеніші, Байқоңыр көмір ошағы өндіріс орындарының тарихы көрсетілген. Үлкен Жезқазғанның бүгінгі бейнесі, рухани дүниесі, адамдары туралы деректер мен суреттер бар. Арнаулы бөлімде мыс қаласының келбеті, дәстүрлері, оның айналасында орналасқан археологиялық тарихи, мәдени, табиғат ескерткіштері берілген. Академик Қаныш Сәтбаевтың Жезқазған қаласының қалыптасуынан бастап, дамуына баса назар аударып, зор көмек көрсеткені, оның қамқорлығы арқасында темір жолы мен электр желілерінің келуі, Кеңгір суқоймасы мен алып шахталардың, байыту фабрикаларының, мыс қорыту зауытының салынуы, Үлкен Жезқазғанның одан әрі дамуы, Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған кен-металлургия комбинаты, Сәтбаев қаласы туралы мәліметтер баяндалған. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев Санат:Жезқазған
'''Жезқазған ауданыңдағы біздің заманымызға дейінгі ескерткіштер''' Қаныш Сәтбаевтың ғылым мақаласы. Алғаш рет «Народное хозяйство Казахстана» журналының 1941 жылғы 1-санында жарияланып, ғалымның «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» («Наука», А., 1989) кітабына енген. Мақалада ғалым Жезқазған ауданының кең-байтақ аумағында көптеген көне ескерткіштердің бар екенін айта келіп, геологиялық тұрғыдағы олардың ерекшеліктерін жан-жақты сипаттайды. Мысалы, Бұланты өзенінің оң жағалауындағы тік жартастардың бетінде әр алуан аңдар мен аңшылық өмірдің суреттері бейнеленген. Олар- дың ішінде біздің заманымыздан мыңдаған жылдар бурын тіршілік еткен буғы, аю, тағы басқалары аңдардың бейнелерін кездестіруге болады. Мұндай суреттер Көксай және Тамды өзендерінің қосылған тусында, Ұлытаудан батысқа қарай 35 км жердегі Жетіқыз өзенінің төменгі жағалауында да ұшырасады. Едіге тауының 8-10 км жерде орналасқан әйел адамның мүсіндік бейнесі де назар аудартады. Жезқазған ауданында мұндай тас ескерткіштермен қатар адамзат дамуының мыс-қола дәуіріндегі мысты кендерді өндіру мен қорытуға байланысты ескерткіштер де аз емес. Оларды зерттеу нәтижелері Жезқазған өңірінде ерте дәуірде кемінде млн. тонна бай мыс кені өндірілгенін көрсетеді. Кен өндіруде балға, балта тәрізді әр алуан тас құралдар пайдаланылған. Отын ретінде баялыш, тал, тағы басқалары ағаш түрлері қолданылған. В.Б.Шевченконың пікірінше, ежелгі металлургтер бұл жерлерде мыс кентастарын қорытудың өзіндік тәсілдерін білген. Осы фактілердің барлығы Жезқазған ауданы біздің заманымызға дейінгі уақытта мыс кентастарын жоғары деңгейде қорытқан өзіндік индустриялды мәдениет кезеңін бастан кешірген деп айтуға негіз береді. Осыларды айта келіп Сәтбаев, бұл мақаласы арқылы Жезқазғанның көне ескерткіштеріне толық сипаттама беруді мақсат етпейтінін, тек археологтар мен зерттеушілерге бұл ауданның өзіндік ерекшеліктерін көрсету үшін жазылғандығын ескертеді. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары Санат:Геология
'''Жезқазған ауданындағы мыс кендері''' Қаныш Сәтбаевтың 1927 жылы 4-тамызда «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған мақаласы. Ғалым мақаласын қай елдің болмасын, оның өмір негізі «ауыл шаруашылығына», ал оның негізі өндіріс кәсіптеріне байланысты болатынына ой жүгірте отырып, өндіріс кәсіптерінің өркендеуі түрлі шарттарға байланысты дейді. Осы шарттардың ең негізгісі сол өндіріске қажетті шикізаттардың шамасы және оларды іске асыру жолдарының барлығы да жеңіл, пайдалы болуы десе, сол шикізаттардың ең толығы Қазақстанның жер астындағы кендері екеніне көңіл аудартады. Геолог-ғалым ''«Қазақстан жерінен адам баласының керегіне жарататын кендердің бәрі де»'' табылатынын үлкен сеніммен айтады. Дегенмен, ол Қазақстан жерінен мол табылатын кендерге көмір, мұнай, мыс, қорғасын, темір, күміс, алтын, мырыш пен түрлі тұздарды жатқызады. Қандай кен болмасын, ол әуелі өзінің пайда болатын жерінің жаратылысы мен тарихи қалыптасуына байланысты болады. Сондықтан да кен түрлерінің әрқайсысы белгілі бір аудандардан ғана табылып отырады. Оған мысал ретінде тас көмір, мыс және мұнайдың Қазақстан жерінің қай жерінен мол шоғырлануын айтады. Мысалы, мұнай Оңтүстік пен Батыс Қазақстан жерінен табылып отырғанын, ал Қазақстанның өзге «жерінен мұнай әлі табылған жоқ» дей отырып, ғалым «келешекте табылуы мүмкін» екенін ғылым көрегендікпен жазған. Ғалымның бұл сөзін кейінгі жылдары өмірдің өзі дәлелдеп шықты: Қазақстан жерінен қаншама мұнай көздері ашылды. Қазақстан жері кен жағынан әлі де толық зерттелмегенін айта келіп, ғалым Қазақстан кендерін орналасуына қарай аудан-ауданға жіктейді. Ол Алтайдан бастап Арал, Каспийге дейін, Орталық Қазақстан (Қарқаралы, Қарағанды) жерінен Қостанайға, Қаратаудан Тянь-Шань ауданына дейінгі неше алуан кен көздерін атай отырып, аймағына ден қояды. Ғалым-геолог ''«мұндағы кен орындарының ең маңыздысы: Жезқазған кен ошағы»'' деп ерекше атап өтеді. Бұдан кейін 19 ғасырда Жезқазған өңіріндегі кен қазу тарихына қысқаша экскурсия жасай отырып, «Жезқазған кендерін орыстардың бірінші рет ашық түрде 1837-1838 жылдардағы Кенесары жорығының кезінде көруі ықтимал» деп жазады. Сәтбаев ''«Жезқазған ауданы ерте заманда теңіз астында болған. Ол теңіздің қалың тұнбалары Жезқазғанда қазірде 15 түрлі тас қыртысын жасайды. Бұл тастардың ішінде әк, саз, тақта тас және құмтас бәрі көп. Теңіз саяздап, кейін шегіне бастаған дәуірінде Жезқазған ауданында күшті жер сілкінулер басталған. Осыдан барып жердің түрлі жарықтарынан, саңылауы мен қуыстарынан жоғарыға қарай тереңінен балқыған күйінде қызу отты тау жыныстары көтерілген, соңғы тау жыныстарының шығарған легінде мыс құймалары кеп болған. Жезқазған ауданындағы жер сілкінгенде басқалардан гөрі құмтас қыртыстары көбірек жарылып, жаншылып отырған. Сондықтан тереңнен көтерілген мыс құймалары да көбінесе осы құмтас қыртыстарына жиі еніп отырған»'' деп барынша түсінікті әрі бейнелі сөзімен өз оқушысына жеткізеді. Сәтбаевтың осы мақаласы кейін өзінің 1999 жылы Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан жарық көрген «Қазақстан менің Отаным» (69-73-6.) жинақтарына енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары Санат:Геология
'''Жезқазған ауданының минералдық байлықтарын зерттеу және игеру бойынша алдағы міндеттер''' 1940 жылы «Цветные металлы» журналының 4-санында жарияланған Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Мақалада Жезқазған ауданындағы геологиялық барлау жұмыстары 1926 жылдан бүгінге дейін жалғасып келе жатқаны айтылады. Осы өңірдегі мыс қоры бұрынғы ағылшын анықтауымен ондаған тонна делінсе, ол көрсеткіш бүгінгі кеңестік барлау көрсеткішінің есебімен 14 жылдың ішінде 80 есе артқаны анықталып отырғанын айта келіп геолог Сәтбаев мыс қоры жағынан Жезқазған бұл күнде дүние жүзінде төртінші орында екенін жазады; 1926-39 жылы геологиялық барлау жұмыстарына 11,7 млн. сом қаржы бөлінгені, сол қаржының осы өңірдегі әр түрлі қазба байлықтарын барлау жұмысына қаншалықты, қалай жұмсалғаны да айқын көрсетілген. Жезқазған ауданының жалпы жер көлемі 100 км²-тан астам; оның жер қойнауында мыстан басқа темір, марганец, көмір, қорғасын, қалайы, молибден, фосфор, тағы басқалары кен орындары молынан кезігеді. Сәтбаев осы пайдалы қазба байлықтарын халық игілігіне жарату үшін алдағы уақытта кен барлаушыларының алдында қандай міндеттер тұрғанын айқындап берген. 1940 жылы және одан кейінгі таяу жылдарда Жезқазған ауданының минералдық байлықтарын жоспарлы түрде зерттеу және игеріп пайдалану жөніндегі атқарылар ауқымды жұмыстарды (Кеңгір өзеніне бөгет салу, Байқоңыр-Қияқты тар-табанды темір жолы, Қарсақбай комбинатын қалпына келтіру, тағы басқалары құрылыс жұмыстарын аяқтау сияқты) санамалай отырып, оған Жезқазған геологиялық барлау кеңсесімен қатар Қазақ геологиялық басқармасы, КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесі, тағы басқалары ұйымдары тартылуы әрі жыл сайын осы жұмыстарға кемінде млн. сом қаржы бөлінуі қажет екенін де атап өтеді. Осы секілді кезек күттірмес, аса ауқымды жұмыстар іске асқанда ғана қазба байлықтарына бай өлкенің дамуына жағдай туады деп өз ойын түйіндейді мақала авторы. Бұл мақала ғалымның 1998 жылы Алматы қаласындағы «Тылым» баспасынан жарық көрген 8-томдық еңбектері жинағының -томына (110-115-6.) енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Жезқазған ауданының минералды ресурстары''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Жезқазған аймағын барлаудың 1932 жылға дейінгі қорытындысы туралы Сәтбаевтың «Жезқазған мыс кенді аймағы және оның минералды ресурстары» атты монография еңбегі 1932 жылы Мәскеу қаласында «Цветметиздат» баспасында жеке кітап болып шықты. Осы еңбегінің қысқартылып алынған түрі 1932 жылы Мәскеу қаласында шығатын «Цветные металлы» журналының 9-санында (99-108-6.), сол жылы «Народное хозяйство Казахстана» журналының 6-7-сандарында (41-47-6) басылды. Мақала Жезқазған жеріндегі минералдар коры жайлы жазылған. Сонымен қатар Жезқазған ауданындағы пайдалы қазбалары бар жерлер көрсетілген карта берілген. Сәтбаев осы еңбегінде 1929 жылға дейін бұл аудан тек қана өндірістік қатынаста мысты аумақ ретінде қаралып келгенін, геологиялық барлау нәтижесінде шикізат қорлары және мыстан басқа пайдалы казбалар түрі бары анықталып, өзіндік ірі өндіріс ортасын құруды қамтамасыз етіп отырғанын айтады. Жезқазған ауданындағы минералдық қорларды (мыс, темір,марганец, күкірт, саз, көмір, алтын, қорғасын, әктас және магнезиттер, барит және жабынды қабаттар) атай отырып, әрбір минералдық қор түрлеріне жеке-жеке талдау берген. Ең ерекше орын алатыны Мергелей аумағы, Қаракеңгір өзенінің бойы өндіретін ірі шикізат базасы болып табылады. Автор мақаласының соңында млн. тонна деп қарастырылған Жезқазған маңындағы қор кеніштің толық мүмкіндігін аша алмайды және мыс кенінен басқа Жезқазған алабы сан алуан минералды кендерге бай деген қорытынды жасайды. Мақаланың соңында журнал редакциясының атынан жазған Б.Некрасовтың пікірі берілген. Бұл мақала Алматы қаласындағы «Ғылым» баспасынан 1998 жылы жарық көрген ғалымның 8-томдық еңбектері жинағының 1-томына (44-55-6.) енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары