amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Ауыл ағасы''' туысқандардың, ағайынның, ауылдың арасынан шыққан дау-жанжалды бітістіріп, төрелік айтып отыратын отағасы, қосағасы. Ауыл ағасының әлеуметтік мәртебесі мен беделі үлкенін ел ағасы деп те атайды. Осылардың ішінде үкімінің заңды күші бар, кесіп айтатындары билер дәрежесіне көтерілді. Түптеп келгенде, ауыл ағасы қазақы ортадағы әлеуетті әлеуметтік институт ретінде де қарастыруға болады. Себебі ауыл ағасы әлеуметтік қатынастарды реттеудің қауқарлы тетіктерінің бірі болды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ауылдас''' белгілі бір аумақта бір-біріне жақын, қоңсылас қоныстанған, тіршілік қамы мүдделері ортақ қауымның «ауылдық» бөлігі. Ауылдастардың өріс, қонысы жаз жайлауы, қыс қыстауы жапсарлас болғандықтан, күнделікті шаруашылық, тіршілік қарекеті барысында бір-бірімен қоян-қолтық араласып, жәрдемдесіп, қолғабыс жасап, қажетті дүниесімен алмасып тұрған. Шаруашылықты тиімді жүргізудің талаптары бір жердей малдың немесе егін салатын жердің ортақ, іргелес болуы, өндіріс құралдарын (су, өріс, қонысты) кезекпен пайдалануға мүмкіндік берді. Сондай-ақ шағын топтың күші келмейтін істері мен шаруашылық қарекеттерін, айталық мал қырқу, пішен әзірлеу, киіз басу, мал пішу және т.б. ұжымдасып атқарды. Сонымен бірге дәстүрлі ортада адами факторға негізделген өмірдегі қым-қуыт тіршілік қамы ғұрыптары мен салт жоралғыларды ауылдастардың бірге атқаруы заңды. Әсіресе, баланың дүниеге келуі, шілдехана, келін түсіру, қыз ұзату, тұсаукесер, ашамайға мінгізу, сүндет той, өлікті жөнелту сиякты этностың тіршілік циклына байланысты атқарылатын сан алуан салттар, ғұрыптар, жосын-жоралғы үрдістеріне ауылдастар тегіс атсалысады. Аталмыш шаралар және осы құралыптас жосындар қазақы ортадағы әлеуметтік қатынасты реттеп отырудың және нығайтудың механизмі іспеттес болды. Сондықтан ауылдастардың бірлігі мен ынтымағын арттыратын шараларға ерекше мән беріліп, оны ауылдың көшелі ақсақалдары мен жөн білетін беделді адамдары ұйымдастырып отырады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
садақ ату''', республикалық аумағында неолит дәуірінен бері белгілі. Үйсін және Қаңлы тайпаларында, кейінірек Алтын киімді адам және қазақ жерінен табылған өзге де адам қаңқаларынан олардың садақ және жебемен қаруланғаны белгілі болды. Революцияға дейін көшпелі қазақ садақты барлық уақытта пайдаланды. Ат жарысы, қазақ күресі және садақ тарту барлық мерекелердегі жарыстардың негізгі түрі еді. Кұралайды көзден атқан мергендер ең сыйлы адамдар болды, оларды мергендер деп атады. садақ тарту спорт түрі есебінде Қазақстанда 1967 ж. бастап кең тарап келеді. Қазақстандық КСРО құрама командасының сапында А.Кислицын бірнеше мәрте КСРО чемпионы және жүлдегері, КСРО кубогінің иегері, КСРО халықтары VII (1979-1981ж.) жүлдегері. И. Леонова -КСРО (1979 ж.).С.Муранов "Б" құрама командасының сапында КСРО кубогінің жеңімпазы болды. Сондай-ақ республиканың мергендері командалық есепте КСРО чемпионатының алтын медалімен марапатталды. Бүкілодақтық жарыстарда C. Кривашин жоғары жетістіктерге жетті. садақ тартудан алғашқы бапкерлер Львовтан (Украина) шақырылды, КСРО-дағы жалғыз садақ ату кафедрасы сонда ғана болатын. Бұлар жұбайлар ХДСШ-лері К.Безверщук және СШ-і Б.Безверщук 1976 ж. бастап республиканың аға жаттықтырушысы болып Ю.Литус, жаттықтырушысы болып В.Бахман қызмет істеді. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Максим Епишев''' (20.04.1981, Алматы), ХДСШ-і. Жабық залда жастар арасында Әлемнің мәрте рекордшысы (1999-25м, 60 рет ату 600 мүмкіндіктен 571 ұпай; 18 м., 18 рет ату 180 мүмкіндіктен 175 ұпай. Ақтық матчта 119-дан 118, 36 рет ату 18 метрлік қашықтық финалының қосындысы 380 мүмкіндіктен 377 ұпай. 50 метрге атудан Еуропа Гран-Приінің қола жүлдегері (1998, Номбург, Чехословакия) Жаттықтырушысы: О.Литус. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар Санат:Қазақстан спортшылары
'''Ауырған адамға мал айналдыру''' науқастанған адамның ауруын малға аудару магиялық жосыны. Атқарылу реті: малды (қой немесе ешкі) көтеріп алып, отырған науқасты солдан оңға қарай үш мәрте айналдырып өтеді. Содан кейін «ауру көшкен» малды ауыл арасында сойып, таратады. Адам ауруын емдеуге бағытталған бұл шара байырғы магиялық, мистикалық ұғымдарға байланысты қалыптасқан. Яғни адамға түрлі сырқат пен ауруды әр алуан қаскей күштер мен адам көзіне көрінбейтін тылсым қасиет иелері алып келеді дегі түсінген. Осындай қаскөй, зиянкес күштердің әсерінен пайда болған адам ауруларын түрлі жолдармен малға «көшіріп», оны құрбандыққа шалу науқасты ауруынан ада қылады-мыс. Бұл ғұрып әр өңірде қалыптасқан мәдени үрдістерге байланысты әрқалай аталады. Мысалы, осы жосынды кейбір өңірлерде малға табыну деп атайды. Сондай-ақ кейбір деректерде ауруды құрбандыкқа шалынған малдың бас сүйегіне көшіріп, тоғыз жолдың торабына апарып тастайтындары туралы мәліметтер де кездеседі. Ауырған адамға мал айналдыру тағы бір түрі бас сүйектің ішіне зиянкес күштердің бейнесінің эквиваленті ретінде саналатын матадан жасалған «көшірме» деп аталатын қуыршақтар жасап, солардың көмегімен ауруды емдеуге әрекет жасаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
үлкен ауларды шапқан кезде оларды теңіз түбіне қарай батырып ұстап тұратын әр сүренің аралағына салынатын әрқайсысы 1-3 кг шамасындағы тастар. Бұл құралдың функциясы қалтқылар мен әлгі тастардың ортасында орналасқан бірнеше бөліктерден тұратын әрқайсысы 15-20 құлаш шамасындагы сүре деп аталатын аудың бөлігінің ығып кетпеуін қамтамасыз ету. == Дереккөздер == Санат:Балық аулау
Ауыт- түйеге жүк артуға арналған құрал, кенеп, киіз, алаша тәрізді материалдан немесе қой, ешкі терісінен, ішіне селеу, қоға салып тіккен үлкен дорбаша көпшік. Ауыт көм орнына жүреді, үстіне тең теңдейді. Қалыңдығы төрт еліден кем болмайды, өлшемі қатептің сәл ғана үлкен болады. Дерек берушілердің айтуына қарағанда, 40-50 кг ауытты әлжуаз адам көтеріп сала алмайды. Екі жағын жеке жасап, 40 см см өлшемдегі қатепке бекітіп, тігіп тастайды. Екі жағынан екі-екіден төрт дана жинаған қиындыны көңмен орап таңып тастайды, ауыттың жуандығының көлемі адам білегінен жіңішке болмайды. Ауыттың бір құлаш шамасында жанағашы болады, оның астына батпас үшін киіз салады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ирина Юрьевна Леонова''' (3 ақпан 1961, Алматы) кеңес, қазақстандық және бельгиялық садақшы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (1997). 2000 жылы Щепкина М.С атындағы театр училищесін бітірді. ХДСШ-і (1980), ЕССШ-і (1997) жекелей есепте КСРО-ның бірнеше дүркін чемпионы (1979-1987), командалық есепте чемпионаты (Брест). Еуропа Гран-Приінің бірнеше дүркін чемпионы және жүлдегері (1987, Ереван). XIII Азия ойынының қола жүлдегері (1998, Банкгок), жабық ғимаратта еткізілген Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1997, Стамбул, Түркия, Олимпиялық ойындарда 7-орын (1996, Атланта, АҚШ). == Дереккөздер == Санат:Алфавит бойынша садақ атушылар Санат:Қазақстан садақ атушылары
'''Яна Артуровна Туниянц''' (1971, Алматы), ХДСШ-і (1989, ЕССШ-і (1997). Әлем чемпионатының қола жүлдегері (1993, Анталья, Түркия), командалық есепте жабық залда өткізілген Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1997, Стамбул, Түркия) Еуропа Гран-Приінің бірнеше мәрте жеңімпазы және жүлдегері (1991, М.) КСРОчемпионаты (1991, Орал). XIII Азия ойындарының қола жүлдегері (команда 1998, Бангкок). Олимпиялық ойындар 8-орын (Атланта, 1996). == Дереккөздер == Санат:Алфавит бойынша садақ атушылар Санат:Қазақстан садақ атушылары
әдетте мата, қымбат матаға күміс, зер шытыраларды қадап әшекейленіп безендірілген ат әбзелінің атауы. Қазақы ортада ақсүйектер мен ауқатты бай адамдардың және олардың ұл-қыздары мінетін атының ер-тұрманы әйкел тәрізді безендіруіне байланысты аталған. Сирек те болса кездесетін бұл жағдай әйкелтұрман иесінің жағдайының көрсеткіші, әрі көшпелі ортада қадір-қасиеті жоғары бағаланған жүйрік атқа құрмет белгі (маркер) болып саналады. Әйкелтұрманның бір құрамдас бөлігі ретінде жүйрік аттың мойнына, мандайына тұмар қадайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
оңға '''Тегеран (1943, 28 қараша желтоқсан) халықаралық келісім. Оған 2-дүниежүзілік соғыстағы одақтас үш держава КСРО, АҚШ, Ұлыбританияның мемлекеттерінің басшылары: И.В.Сталин, Ф.Д. Рузвельт, У.Черчилль, сыртқы істер министрлері, штаб бастықтары, т.б. кеңесшілер қатысты. Күн тәртібінде соғыстың барысы мен соғыстан кейінгі бейбітшілік мәселелері талқыланды. Одақтас елдердің Германияға қарсы соғыс қимылдарын бірлесіп жүргізу жоспарын жасау Тегеран басты мәселесі болды. Бұған дейін АҚШ пен Ұлыбритания Еуропада соғыс майданын ашамыз деген уәделерін соғыстың негізгі ауыртпалығын Кеңес Одағы көтерді. Кеңес делегациясының ұсынысы бойынша Еуропада 2-майдан ашу, соғыстың аяқталуын тездету мәселесі қаралды. Черчилль 2-майданды Балқан түбегі арқылы жүргізуді жақтады. Ол әскерін Кеңес Армиясынан бұрын Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропаға кіргізуді көздеді. Ал Сталин Германия шекарасына неғұрлым жақын жерде Солтүстік Францияда ашуды ұсынды. Оны Рузвельт жақтап, 2-майдан Францияның солтүстігінде 1944 жылы мамырда ашылатын болды. Кеңес Одағы Қызыл Армияның ірі шабуылын осы кезге сәйкестендіруге міндеттенді. Тегеран Түркияның одақтас елдер жағында соғысқа қатысуы қаралды. АҚШ пен Ұлыбританияның өтініштеріне байланысты Кеңес Одағы Еуропадағы соғыс аяқталысымен Жапонияға қарсы соғыс ашуға келісті. Рузвельт Германияны бір-біріне тәуелсіз бес мемлекетке бөлшектеу туралы мәселе көтерді. Черчилль бұл ұсынысты қабылдап, Австрия, Венгрия және Оңтүстік Германияның кейбір аудандарын қамтитын “Дунай федерациясын” құру жөніндегі жоспарды қолдады. Кеңес өкіметінің өкілдері бұл ұсыныстарды қабылдатпады. Тегеран Иранның тәуелсіздігі туралы да сөз болды. Соңғы мәжілісте Польша шекарасы жөнінде біраз мәселе шешілді. Болашақ кеңес-поляк шекарасы мәселесіне келгенде Сталин Кеңес Одағының атынан 1939 жылғы шекараны мойындауды талап етті, бұл негізінен 1920 жылы Керзон ұсынған бағытқа сәйкес келетін еді. Бұл талап қабылданды. Сонымен Польшаның шекарасы шығыста Керзон линиясымен, ал батыста Одер өзені бойымен өтуі жобаланды. Тегеран Германияның, дүние жүзінің соғыстан кейінгі құрылысы, болашақта БҰҰ арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері талқыланды. Тегеран Конференциясы шешімдері соғыс барысында Кеңес Одағы, АҚШ, Ұлыбританияның өзара әкери-саяси ынтымағын жоғ. сатыға көтеріп, келешектегі қатынастарды нығайтуға жол ашты. ==Сілтемелер== қатынастар Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
'''Әкпіш''' екі басы на екі шелек іліп, иыққа салып су тасуға арналған ағаш құрал. Әкпішті бір құлаштай шамасындағы ағаштың орта тұсының екі жағын иыққа батпайтындай етіп жалпайта жонып жасайды. Екі басында шығыршыққа бекітіліп, қозғалып тұратын, ұзындығы бірдей ілмекті темірі болады. Әкпішті пайдалану су тасуды жеңілдетеді. Ел арасында әкпішті иыққа (иінге) салып көтеруге байланысты «иінағаш, иықағаш» деп те атайды, ал одан басқа мойынағаш, күйенте, құрамыс тәрізді атаулары да кездеседі. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әлдилеу''' баланы ән әуенімен жұбату. Баланы жұбатқан кезде, ұйықтатар алдында арнайы мәтін мен қарапайым сазға іс ұрылған Әлдилеу өлеңін майдақоңыр әуенмен айтып, баланың көңіл-күйін, сезімін жағымды эмоциялық қалыпқа келтіреді. Нәрестені тербету, жұбату, ұйықтату кезіндегі ананың аялаған әлдиі бала бойына тарап, саналы да салиқалы ұрпақ болып қалыптасуына маңызды үлес қосады деген түсінік дәстүрлі ортада берік орнаған. Ана әлдиімен өскен сәби осы үрдісті болашақ ұрпағына жалғастырушы болып қалыптасады. Ана әлдиі бала тәрбиесінің маңызды бір бөлігі. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әлдилеу''' дәстүрлі киіз басу технологиясының бір сатысының атауы, білектеу тәсілі. Әзірленіп жатқан киізге ыстық су бүркілгеннен кейін, біріктіру мақсатында шиыршықтала оратылады, яғни, әлдилеу арқылы киіз басудың бір сатысы жасалады. Мұны әйелдер тізерлей отырып, білектерін сыбанып алып жасайды. Сондай-ақ, дәстүрлі қазақы ортада киіз басудағы әлдилеу кезінде «Ақтай Құдай жарылқасын! Киіз жақсы болып шықсын» деп бір қасық сүт немесе айран құяды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әлім ботқа''' егінші қазақтар арасында құдайытамақ беру дәстүрімен байланысты дайындалатын, егіс басында құрбандыққа шалынған малдың етіне тазартылған бидайды қосып жасайтын тағам түрі. Байырғы ортада егіншілікпен айналысқан адамдар Диқан бабаны пір тұтып, егіншілікке байланысты жылдық жұмыстардың маңызды бастамаларында оған үнемі сиынып, жалбарынған. Дәстүр бойынша жаңа астық пен оның пірі Диқан бабаға арнап, елге дәм татқызып, құрмет көрсетіп, соңында дұға бағыштап отырған. Құрбандық малдың етін қырманның жанында үй иесінің әйелі асқан. Осы жерге көршілері мен ауылдастарын қырман тойынан дәм татуға шақырған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әлішынар''' диқаншылықта қолданылатын шығырдың иесі, мифологиялық образ. Егіншілікпен айналыскан байырғы қазақ қауымында егісті арық қазу арқылы су тартып және жаңбыр суымен суарған. Сонымен қатар су көтерілмейтін биік жерлерге гидротехникалық құралдар күшімен су шығарып суару жүйесін жолға қойған. Осындай биік жерлерді суару үшін шығыр пайдаланылған. Ертедегі қазақтардың танымында шығырды ойлап табушы мифтік тұлға әлішынар болып табылады. «Бұл мың бір бөлек ағаш беліктерінен құралған, қатар-қатар түзілген, айналатын немесе қозғалатын су көтергіш құрал, қазақтардың айтуынша, есепте жоқ заманда әлішынар деген бір адам жасап, бұл құралдың іс-қозғалысын бір немесе екі өгіздің күшімен жүзеге асырған» деген мәліметтер кездеседі. Сондықтан егіс жұмысы басталатын кезінде егіншілер әлішынар рухына дұға бағыштап, қолдарына кетпен алған. Егістікті еңдеп тұқым сепкеннен кейін, арықты тазалап атпа, қауға, шығырды іске қосады. Онан кейін Жаратушымен диқандардың арасын жалғастырушы әлішынарға арнап құрбандық шалынған. ''Шығырдың шын атасы, Әлішынар, ''Шынарға сиынбаса шығыр сынар ''Әліге Шынар менен құп сиынсам ''Қашан да Тәңірі оңғарып, ісің тынар. Байырғы дүниетанымдық түсінікте жоғаргы және төменгі әлемді байланыстырушы буын діңгек болып табылады. Діңгек құнарлылық пен мол өнімнің кепілі болмақ. Сөйтіп, жер мен көктің арасында дәнекер болуға кектің нұрын, қуатын Жер-Анаға сіңіруге талпынған. Ежелгі уақытта түріктерде мынадай салт болған. Егер билеуші династияның біреуі ағаштың діңіне ең биік секірсе, оған әскери титул шад берілетін. М.Қашғари байыргы түріктердің «тәңірісі» ретінде «үлкен діңңі» айтатынын хабарлайды. Шығырдың иесі Шынар атаның дүниеге келуі қазақтың осындай дүниетанымдық түсінігінен шықса керек. Өйткені халық ұғымында Шынар ағашы киелі де қасиетті болып табылады. Шығырдың пайда болуына мифтік мазмұн беруші және оның пірі әлішынардың атының өзі, оның шығу тегінің ортаазиялық екенін көрсетеді. Себебі шынар ағашы Орта Азияда кездесетін ағаш түрі. Сондай-ақ, ертеде отырықшы халықтар шынар ағашын тек мешіттің күмбездерін, үйдің бағандарын және оймыш есіктер жасауда ғана пайдаланған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әмиян''' ақша, тиын-тебен салып жүруге арналған шағын қалта, шилан. Әмиянның ішін бір не бірнеше қатпарлы, бөлікті етіп көннен, былғарыдан тігеді. аузы қайырмалы немесе қаусырмалы болып келеді. Кейбір әмияндардың аузына темірден жасалған көмкерме бекітіліп, басына домалақ шыртетпе орнатылады. Әмиянды киімнің қалтасына салып жүруге ыңғайлы етіп жасайды, оны жібек матадан да тігіп, бетін өз қалауына қарай кестелеген. Қазақтардың ұлттық ерекшелігі туралы орыс зерттеушісі В.И. Даль: «Қазақ жеріне өттің екен, әмияныңды қалтаңа салып қой. Жылтыраған тиын санап отырғаның бұл елдің әдет-ғұрпына ерсі. Ал үйіне келдің екен, әрдайым асы дайын, шипалы қымызы және бар», деген екен. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ән айтысу''' қыздар мен жігіттердің екі топқа бөлініп, кезекпен ән айтып жарысып, көңіл көтеруі. Үйлену салтында қалыңдық ойнауға барған жігітке, ере барған жолдастарына дәм таттырған соң келесі рәсімдерге кезек беріледі. Қалыңдықты көрші ауылдың адамдары алып кетіп жасырады. Қыз-келіншектер киіз үй ішінде қалып, жігіттер киіз үйдің сыртына шығып отырып, ән айту сайысына түседі. Кезектесе әнмен айтысып, қарсы топты сүріндіруге барын салады. Дарын мен қарымы сынға түсер сын сағатта суырып салмалық өлең шумақтарының айшықты үлгілері туады. Жігіт: ''Жар бола гөр Жасаған, ''Үйір ем қызға жасымнан. ''Кездойсоқ тойға келген ем, ''Үлгере алмай басынан. Қыз: ''Құдайым, өзің қолдай гөр, ''Өйткені сенің құлыңмын. ''Жарқырап тәжі тағы тұр, ''Шағшардан хан ұлының. Жігіт: ''Базарда сатып алған күміс құман, ''Ән айтпай мен де босқа қарап тұрман. ''Менімен айтысатын қыздар қайда, ''Күн сайын бола бермес мұндай думан. Қыз: ''Шаршамай, ауқаттанып келіп пе едің? ''Даусыңның жаңылмай-ақ танып тұрмын. ''Көрмегелі мен сені айлар өтті. ''Жүрсің бе аман-есен, бақ-дәулеттің? Әдетте күйеу жігіттің жолдастары қалыңдықты жасырып отырған қыздар тобынан жеңілген сыңай танытып, ән айтысуының соңында қыздар тобына сыйлық кәде беріп аяқтайды. Ән айтысу дәстүрлі этномәдени ортаның ең маңызды бірі болды. Көшпелі социумның қалыпты функциясының алғышарты информациялық байланыс () пен информациялық өрістің
'''Әңгелек''' қысқа таяқты лақтырып, шыр көбелек айналдырып ойнайтын таяқ ойыны. Бұл ойында қатысушы бала санына шек қойылмайды, олар қол ұстасып, дөңгелене шеңбер бойына тұрады. Ойынды жүргізуші ортаға шығып, балаларды реттік санымен ататқызады, кейін ойыншы кез келген санды айтып, (мәселен, төртінші, оныншы, бесінші) таяқты жоғары қарай лақтырады. Осы кезде реттік саны аталған бала таяқты құлатпай ұстауы керек. Бала жайбасарлық көрсетіп немесе тез жүгіре алмай таяқты құлатып алса, көптің ұйғаруымен өлең айтады не би билеп, домбыра тартып, көпшілік алдында өз өнерін көрсетеді. Егер таяқты құлатпай ұстап алған жагдайда, онда ол ойын жүргізушімен орнын алмастырады. == Дереккөздер == Санат:Ұлттық ойындар
'''Әңгіме-дүкен құру''' ауыл арасы немесе ауыларалық аралас-құралас адамдардың ақылдасу түрінде өтетін кішігірім жиыны. Әңгіме-дүкен құрудың қандай деңгейде өтетіні жиынның өзегі болатын мәселенің сипаты мен ауқымына байланысты болды. Әдетте айтулы оқиғаға, жесір дауы, жер дауына, шаруашылыктың сан алуан қат мәселелеріне, ғұрыптық және мерекелік шараларды атқаруға байланысты ауылдың беделді адамдарының өтеді. Кішігірім дау-шар немесе ошақ қасы от басы дейтіндей мәселелер ауыл ішінде- ақ қарастырыла береді. Ал көш-қон, қырқым, келім түсіру, қыз ұзату сияқты ауқымды мәселслср ауыларалық деңгейдегі әңгіме-дүкен құрудың барысында шешіліп отырылды. Әңгіме-дүкен құру жылдың жылы мезгілдерінде көктемнің соңғы айында, жаз кезінде және ерте күзде ұйымдастырылды. Әңгіме-дүкен құруға әдетте ауылдың сыртындағы биіктеу келген адамдардың отырып-тұруына ыңғайлы жер таңдалды. Әңгіме-дүкен құруға жастар жағы да жиын барысына тікелей араласпаса да ерекше ықыласпен қатысқан. Әңгіме-дүкен құрудың билер кеңесі немесе ақсақалдар кеңесі сияқты институттардан айырмашылығы сол, мұндағы мәселелердің қаузалуы бейресми сипатта болады. Ондағы мәселелерді талқылауға әркімнің де мүмкіншілігі болды. Ана тілімізде сақталған «әңгіме дүкенін ағытты» және «әңгіме көрігін қыздырды» дейтін белгілі сөз орамдары жиынға қатысушы адамдардың арасындағы әңгіменің еркін желіске құрылатындығына байланысты айтылған. Әлбетте, дәстүрлі ортада орныққан әлеуметтік қатынастардың беделді адамдардың, үлкеннің, кішінің, әйел затының орны сияқты іргелі этикалық нормалары қатаң сақталынды. Әңгіме-дүкен құрудың ұйымдасқан түрде атқарылып отырғандықтары сондықтан. Әңгіме-дүкен құрудың аяғы әзіл-оспақ, ән салу, күй тарту сияқты көңіл көтеру шараларына ұласып отырды. Қазақы ортада дүкен ұғымы ұсталық кәсіппен байланысты болғандықтан ерекше қасиетті деп есептелінді. Яғни кез келген ахуалға байланысты қолданыла бермеген. Соған қарағанда, қазақы ортада әңгіме-дүкен құру үрдісінің ерекше бейресми мәртебесі болды деуге болады. Әңгіме-дүкен құру барысында шешімін таппаған ерекше ауқымды даулы мәселелер билер кеңесі немесе ақсақалдар кеңесі сияқты, тіпті, билер сотына ұсынылып отырды. Бірак, этнографиялық деректерге қарағанда әңгіме-дүкен құру барысында-ақ қаузалған мәселелердің дені «бас жарылса бөрік ішінде, қол сынса жең ішінде» деген принцип бойынша өзінің шешімін тауып отырған. Әңгіме-дүкен құру аталмыш мәселелерді әбжіл әрі тиімді шешудің ерекше тәсілі болды. Сонымен бірге әңгіме-дүкен құру қазақы ортадағы әлеуметтік қатынастарды нығайтып отырудың да құралына айналды. Әсіресе, жастарды ата-баба жолы рухында тәрбиелеудегі, яғни орны мен рөлі айырықша болды. Әңгіме-дүкен құруды дастарқан басында немесе ауыл ішінде жақын адамдар арасында болып тұрған әңгіме-сұхбат сияқты үрдіспен шатастыруға және оған теңеуге болмайды. Дәстүрлі қазақ коғамының бұрынғы әлеуметтік қауқары қожырауына байланысты әңгіме-дүкен құру өзінің бастапқы функциясынан айырылды. Қазір дос-жаран адамдардың өзара шүйіркелескісі келетіндігін білдіретін әңгіме-дүкен құрайық дейтін сөз орамы баяғы қайранға айналған қазақы дәстүрдің жаңғырығы ғана іспеттес. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әңгір''' ересек балалар мен бозбалалардың таяқпен айналып ойнайтын ойыны. Әбден жаттыққандар аяқ-қолымен айнала береді. Бір орында тұрып, шыркөбелек айналу емес, тік тұрып, екі қолды жоғары созады да, бүкіл денесімен не оң жаққа, не сол жаққа қарай кәдімгі дөңгелекше айналу. Бұл спорт әлемінде кең тараған акробатикалық қимылдың бір көрінісі. Ойынға қатысушы шарт бойынша қолын жоғары көтереді. Екі аяғының арасын өзінің шамалауынша ашып, буынын бекіте ұстайды. Өз ыңғайы бойынша не оңға, не солға қарай екі қолымен және екі аяғымен жер тіреп айналады. Екі аяғын бүкпей жазып, дөңгелекше денесінің айналуына көмектеседі. Бұл өте ширақтылықты, ептілікті талап ететін ойын. Алғашқы жаттығу таяққа сүйеніп айналу әдісін игеруден басталады. Сол арқылы үздіксіз қимыл арқылы айналу әдісін игереді. Әр ойыншы өз бойына шақ, айналғанда кедергі жасамайтындай мөлшерде түзу таяқ әзірлеп алады. Таяқтың екі ұшын екі қолын кере көлденең қалпында ұстайды да, ұшын жерге қадап айналады. Таяқ денені игеріп үйренуге демеу болады. Бұл "әңгір", яғни таяқпен айналу ойыны. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Сәуірдің 16''' Григориан күнтізбесінде жылдың 106-шы күні (кібісе жылдарда 107-ші). Жылдың аяғына 259 күн қалады. == Мерекелер == Армения полиция қызметкері күні. «Алғашқы конституция күні», «Заңгер күні». Гренландия, Маргрет патшайымы туған күні. Массачусетс, Мэн, Патриоттар күні. == Оқиғалар == 1863 жыл Францияда «Plongeur» (фр. «Малтушы») XIX ғасыр ең ірі су асты кемесі суға түсірілді. 1871 жыл Берлин Германия астанасы деп жарияланды. 1945 жыл Берлин операциясы басталды. 1947 жыл Оңтүстік Каролина сенатында америкалық саясаткер және қаржыгер Бернард Барух «суық соғыс» сөз тіркесін алғаш рет пайдаланды. 1966 жыл Израильде алғаш рет «Кока-кола» сатыла бастады. == Туғандар == 1889 жыл Чарли Чаплин, америка және ағылшын киноактері, кинорежиссер, сценарийші, композитор әрі продюсер. Оксфорд университетінің құрметті докторы == Қайтыс болғандар == == Дереккөздер == Санат:16 сәуір
'''Текелі қорғасын-мырыш комбинаты''' Қазақстандағы түсті металлургияның ірі бірі. Алматы облысындағы Жетісу Алатауы сілемдерінің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. 1933 жылы М. Юдичев пен М. Қадылбековтың зерттеу-барлау жұмыстарының нәтижесінде Текелі өзеннің жағалауынан қорғасын-мырыш кен орны ашылды. Комбинат құрылысы 1937 жылы басталып, кен өндіру және оны өңдеу жұмыстары 1942 жылдан жүргізіліп келді. Комбинат құрамында Текелі, Көксу, Тұйық кеніштері мен кен байыту фабрикасы, бірнеше қосымша цехтар жұмыс істеп келген. Комбинаттың негізгі өнімі қорғасын, мырыш және барит концентраттары еліміздің түсті металлургия зауыттары мен химия, мұнай өндіру қайта өңделіп отырған. 1971 жылы Текелі қорғасын-мырыш комбинаты кен өндірудегі жоғары өнімді технологияны өндіріске енгізгені үшін КСРО халық шаруашылығы көрмесінің алтын және қола медальдарымен марапатталған. 1996 жылы жоғары сапалы (45%) рентабельді кентас қабатының бітуіне байланысты комбинат өз жұмысын тоқтата бастады. 2003 жылдан жиналып қалған клинкерді (қалдықтарды) өңдеумен бір ғана цех жұмыс істеп тұр. ==Сілтемелер== Санат:Қазақстан кәсіпорындары Санат:Алматы облысы
'''Әңгіртаяқ''' қазақы ортада әңгіртаяқ ойнату деген қолданыс адамның қоқан-лоққы көрсетіп, зобалаң тудыруы мәнінде ұғынылады. Сонымен қатар тілдік қолданысына қарай билеп төстеді, үстемдік етті, әлекке түсірді деген мағынада да колданылады. Осы жайтқа байланысты ана тілімізде әңгіртаяқ ойнату деген тұрақты сөз тіркесі кездеседі. Әңгіртаяқ атауы әңгір терминінен бастау алады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әрі-сәрі''' екі немесе үш-төрт айлық қозы терісінің атауы. Қозы туғаннан кейін екіден төрт ай аралығында сойылған қозының терісі елтірі емес, бірақ ол терінің толық сипатына еніп үлгермеген деген мағынаға саяды. Әрі-сәрі қозының терісінен көбіне ішік тігеді. Осы кезде сойылған терінің жүні ұзынды-қысқалы болғандықтан оны біркелкі қырқып тастап, бөрік тігуге, киім жұрындауға пайдаланады. Әрі-сәрі теріден жасалған ішік жеңіл, жұқа болады, бірақ соншалықты жылы болмайтындықтан ондай ішікті қара суық кездері және сәндік үшін киеді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Анфилофий Петрович Шилков''' (14.3.1917, Ресей, Түмен облысы Исет ауданы Турушево селосы 1990, Екатеринбург қаласы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, батарея командиpi. Орыс. техникумын бітіріп, Амур облысының Благовещенск қаласында бухгалтер болып жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарында 1938 жылы және 1941 жылдан әскери борышын өтеген. 1938 жылы Хасан көлі маңындағы кақтығысқа қатысқан. Ұлы Отан соғысына 1942 жылдың ақпан айында келді. 624-жаяу әскер полкінің (Беларусь майданы, 42-армия, 137-жаяу әскер дивизиясы) зеңбірекшілер командирі Шилков Беларусьтің Гомель облысы Жлобин ауданы Доброгоща державасы үшін болған шайқаста танкіге қарсы ататын гранатамен батареяға баса көктеп келе жатқан жаудың ауыр танкісін жойды. Жараланған батарея командирінің орнына басшылық жасап, айналдыра қорғаныс ұйымдастырды. Шилков басқарған артиллерия батареясы бекініс шебін үш тәулік бойы қорғап, жаудың тағы екі танкісін жойды. Осы ерлігі үшін оған КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы және Ленин ордені, «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (16.5.1944). Госпитальда ұзақ емделген Шилков 1949 жылы запасқа шығып, Шымкент қаласында жұмыс істеді. Кейіннен Екатеринбург қаласында тұрды. 1- дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жүлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған. 2005 жылы мамырда Түмен облысының Исет селосындағы Халықтық өлкетану мұражайында Шилковқа бюст орнатылған. ==Дереккөздер== Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Шиловский Леонид Прокофьевич''' (1919, Ақтөбе облысы Хромтау ауданы Ақжар ауылы 3.11. 1943, Украина, Днепропетровск облысы Кринички ауданы Потоки селосы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы. Орыс. 1941 жылдың маусымынан 46-армия 236-атқыштар дивизиясы 496- жеке атқыштар рота құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 26 қыркүйекте Днепр өзенінен (Украина, Днепропетровск облысы Верхнеднеировск ауданы Сошиновка маңы) алғашқылардың қатарында өтіп, жеке өзі 11 жау әскерін жойды. Шиловскийге ерекше ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (3.11.1943). Ақтөбе облысы Хромтау қаласындағы бір көшеге Шиловский есімі берілген. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Федор Федорович Шиляев ''' (6.4.1900, Ресей, Свердловск облысы Верхотурье қаласы -16.11.1969, Қарағанды қаласы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, бөлімше командирі, старшина. Орыс. == Өмірбаяны == 14 жасынан еңбекке араласып, Азамат соғысына (1918-20) қатысқан. 1939 жылы Алматыға қоныс аударып, Түрксіб басқармасында жұмыс істеген. Қазақстанда жасақталған әскери құраманың қатарына алынып, 1942 жылдан 1-Балтық майданына қарасты 43-армия 5-шабуылдаушы инжылы-саперлер бригадасы батальоны құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы 25 маусымға қараған түні Батыс Двинадан (Даугава) өту үшін Шиляевке 20 минут ішінде сал жасап,өзеннің арғы жағына шығуға бұйрық берілді. Өзеннен өтіп шыққан жаяу әскер взводының қимыл-әрекетін қолдау үшін Шиляев өзінің саперлерін шабуылға бастады. Ұрыс барысында 12 жау әскерін жойды. Соғыстан кейін ол Қарағанды қаласында тұрып, сонда еңбек етті. == Марапаттары == Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Шиляевке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.7.1944). Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Геннадий Фадеевич Шляпин ''' (13.8.1912, Қызылорда облысы, Қазалы 13.8.1970, Ташкент қаласы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия полковнигі, полк командирі. Орыс. Аграрлық- индустриялық техникумды бітірген. Қазалы МТС-ында, Осо авиахим облыстық кеңесінде жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарында 1934-36, 1939-40 жылы болды. 1941 жылы Ташкент жаяу әскер училищесін бітірді. 1941 жылдың шілдесінен 1- Прибалтика майданы 6-гвардиялық армия 67-гвардиялық атқыштар дивизиясы 196-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 30 қазан 1944 жылы 13 желтоқсан аралығында полк басқарды. 1944 жылы 23 маусымда Шляпиннің полкі жаудың қорғаныс бекінісіне шабуыл жасап, Заборье ауданынан қуып шықты. Дұшпанның маңызды тірек пункті Сиротиноны басып алып, Витебск-Полоцк торабында жауды бөгеді. Дұшпанды өкшелей қуған полк Батыс Двина (Даугава) өзенінен өтті. Осы шайқастардағы ерлігі үшін майор Шляпинге КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.6.1944). Соғыстан кейін «Выстрел» курсын (1947), Бас штабтың Әскери академиясы жанындағы курсын (1957) бітірді. 1958 жылы запасқа шықты. Қазалы, Ташкент қалаларында жұмыс істеді. Қазалы қаласындағы бір көшеге Шляпин есімі берілген. Ленин, Қызыл Ту, Богдан Хмельницкий, Суворов, l-дәрежелі Отан соғысы, рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:13 тамызда туғандар Санат:1912 жылы туғандар Санат:Қазалыда туғандар Санат:13 тамызда қайтыс болғандар Санат:1970 жылы қайтыс болғандар Санат:Ташкентте қайтыс болғандар Санат:КСРО полковниктері Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері Санат:II дәрежелі Богдан Хмельницкий орденінің иегерлері Санат:III дәрежелі Суворов орденінің иегерлері Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері Санат:КОКП мүшелері Санат:Ұлы Отан соғысы полк командирлері Боткин зиратында жерленгендер Санат:Ташкент жаяу әскер училищесі түлектері
'''Асхат Өлмесұлы Шойынбаев''' (10.6.1959 жылы туған, Алматы қаласы) әскери қайраткер, генерал-майор (2000). Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1980), М.В.Фрунзе атындағы әскери академияны (1991) бітірген. 1980-93 жылы мотоатқыштар взводы, ротасы, батальонының командирі, полк штабының бастығы болды. 1993— 97 жылы мотоатқыштар полкі командирінің орынбасары, полк командирі, 1997-2000 жылы танк дивизиясы командирінің орынбасары штаб бастығы, мотоатқыштар дивизиясының командирі, 2000-02 жылы Батыс әскери округі әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары штаб бастығы, 2002-03 жылы оқу орталығының бастығы қызметтерін атқарды. 2003-04 жылы АҚШ-та қызмет бабымен больш, 2004- 05 жылы құрама (корпус) командирі болды. 2005 жылдан Ұлттық қорғаныс университетінің бастығы. Бірнеше медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:10 маусымда туғандар Санат:1959 жылы туғандар Санат:Алматыда туғандар Санат:Фрунзе атындағы Әскери академия түлектері Санат:Қазақстан
'''Шоқпар Жауғаштыұлы''', Шоқпар батыр (шамамен 1691 өлген жылы белгісіз) батыр. Шыққан тегі Орта жүз арғын ішінде қаржас руынан.. Сүйіндік- қаржас жасағын басқарып, қазақ-жоңғар арасында болған шайқастарда жаудан Баянаул, Желтау, Қызылтау сілемдерін азат еткен. 1756 жылы қашқан жоңғар әскері Баянауыл мен Ертіс аралығындағы Серектас деген тауға тығылып, қатты қарсылық көрсеткен. Шоқпардың ақылымен Олжабай бастаған қазақ колы жоңғарларды қырға қарай алдап шығарып, қырғынға ұшыратты. Серектас шайқасы өткен жер кейіннен аталып кеткен. Осы жаугершілік кезінде Шоқпардың ұлы жау қолынан қаза болды. Сондықтан Олжабай батырдың шешімімен Қызылтау сілеміндегі Қарадің адырына Шоқпардың аты қойылып, Үшбұлақ өлкесі оған қоныс ретінде берілді. Шоқпардың кейіннен алған қалмақ әйелінен көрген балалары болған. ¥рпақтары 1996 жылы «Шоқпар адырына» белгі тас қойды. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар
'''Иван Илларионович Кривенко''' (1925—2001) танкист, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945), Павлодар қаласының құрметті азаматы ==Өмірбаяны== Ермак ауданындағы Марковка (қазір Павлодар облысы, Ақсу ауданының ауылдық аймағы) ауылында 1925 жылғы маусым күні дүниеге келген. Соғысқа дейінгі жылдары тракторшы курсын бітіріп, 1939 жылдан бастап Қашыр ауданындағы «Октябрьский» ауылында тракторшы қызметін атқарды. 1942 жылы (Қашырлық) аудандық военкоматпен майданға шақырылды. 50- гвардиялық танк бригадасы «Т-34» танкінің (1-ші Беларуссия майданы, 2- гвардиялық танк әскері, 9-гвардиялық танктік корпус). ==Ерлігі== 1945 жылы тосқауылда отырған танкистерге жау танкистері шабуыл жасады. Бірақ біздің танкистер ерлікпен шабуылды жеңіп шығып, неміс танкілерін жойды. ==Соғыстан кейінгі жылдар== 1946 жылы старшина Кривенко майданнан оралып, Қашыр ауданындағы «Октябрьский» ауылында тракторист бригадир қызметін атқарды. 1966 жылдан бастап Павлодар трактор зауытында көлік гаражының бастығы және инженер ретінде қызмет етті. 1995 жылы Мәскеуде өткен мерейтойлық шерудің қатысушысы. ==Наградалары мен атақтары== Кеңес Одағының батыры (1945) ордені бар Медальдері бар ==Еске алу== Павлодар қаласындағы көшенің біріне оның аты берілген (1994) Жеңіс алаңында Батыр мүсіні орнатылған (2001). ==Ескертпелер == ==Дереккөздер== Кеңес Одағының Батырлары: Қысқаша өмірбаяндық сөздік Редакторлық алқаның өкілі И. Н. Шкадов. М.: Воениздат, 1988. Т. /Любов Ящук/. 863 с. 100 000 дана ISBN 5-203-00536-2 Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар ертіс өңірі) Санат:1925 жылы туғандар Санат:2001 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары Санат:Қазақстан әскерилері Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Константин Фомич Шувалов ''' (10 қаңтар 1912 жыл, Павлодар наурыз 1999 жыл, Мәскеу) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, подполковник. Орыс. == Өмірбаяны == Ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумын бітіргеннен кейін Соликамск (Ресей, Пермь облысы) қаласында автобаза директоры қызметін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы Соликамск қаласы әскери комиссариатынан шақырылып, кіші лейтенанттар курсын бітірген. Орталық майдан 61-армия 81-атқыштар дивизиясы 467-атқыштар полкінің құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Лейтенант Шувалов 1943 жылы 2-3 қазанда өз батальонымен Днепрден (Беларусь, Гомель облысы Лоев ауданы Глушец маңы) өтіп, жаумен қиян-кескі ұрысқа түсті әрі өздері тартып алған плацдармға бекінді. Гитлершілер Бұл плацдармды алу үшін жойқын қарсы шабуылға шықты. Олар авиацияның қолдауымен артиллерия мен минометтен атып, 10-ға жуық қарсы шабуыл жасады. күнде жаудың 22 қарсы шабуылы тойтарылды. Соғыстан кейін офицерлердің кәсіби біліктілігін арттыратын курсты бітірді (1946). 1962 жылы запасқа шығып, Одесса қаласында тұрды. == Марапаттары == Днепрден өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін Шуваловқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.1.1944). Ленин, Қызыл Ту, 1- дәрежелі Отан соғысы, рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:1912 жылы туғандар туғандар Санат:1999 жылы қайтыс болғандар Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
'''Тектұрмас''' ерте орта ғасырдағы қала орны. Жамбыл облысы Талас ауданы Көшек батыр ауылының қарай км жерде орналасқан. Алғаш 1898 жылы В.А. Каллаур ашқан. 1949 жылы Жамбыл облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы (жетекшісі Л.И. Ремпель), 1980 жылы осы экспедициясы (жетекшісі Қ. Байбосынов), 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.Байпақов) зерттеген. Жобасы тікбұрышты келген қала жұртының ауданы 300*200 м2. Қалашықтың солтүстік шетінде орналасқан цитадельдің ауданы 70*70 м2, биіктігі 11 м. Айнала қорғаныс дуалмен қоршалып, сыртынан ор қазылған. Қаланың іші мен сыртында құрылыс қалдықтары байқалады. Қазба барысында табылған қыш ыдыстардың сынықтары мен қалашықтың жобасының сипаты оның 13 ғасырлар аралығында өмір сүргенін білдіреді. ==Сілтемелер== Санат:Қазақстан көне қалалары
'''Андрей Николаевич Елгин''' (1899—1944) автоматшылар бөлімшесінің командирі, Азаматтық және Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945) қайтыс болғаннан кейін. ==Өмірбаяны== «Путь Ленина» колхозы төрағасының орынбасары, бригадир болып қызмет еткен. 1941 жылы (Қашырлық) аудандық военкоматпен майданға шақырылды. 3-ші Беларус майданы, 88 атқыштар дивизиясының, 611 атқыштар полкінің атқыштар бөлімшесінің командирі ==Ерлігі== Аға сержант Елгин прусстық Голдап қаласының ауданындағы жау қоршауын жарып шыққанымен ерекшеленді. Полк туын құтқара отырып, қаза тапқан. ==Наградалары мен атақтары== ==Кеңес Одағының Батыры== (1945) қайтыс болғаннан кейін. ==Еске алу== Батыр есімімен Қашыр ауылындағы көше мен орта мектеп аталған. Батыр тұрған үйде ескерткіш тақта орнатылған. Павлодар қаласының көшесіне оның аты берілді (1965) Павлодар қаласындағы Жеңіс алаңында Батырдың мүсіні орнатылған (1979). == Ескерту == == Әдибиет == Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарскаое Прииртышье) Санат:1899 жылы туғандар Санат:1944 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Шулятиков Василий (9.12.1917 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Үлкен Нарын ауылы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, аға лейтенант. Орыс. == Өмірбаяны == Семей педагогикалық училищесін бітіргеннен кейін Семей қаласында мектеп директоры қызметін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1939 жылы шақырылып, 1939 жылы Кеңес-фин соғысына қатысқан. 1941 жылдың маусымынан Воронеж майданы 38-армия №бЗ-атқыштар дивизияеы 863-жеке байланыс ротасы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылдың қазанында Днепрден екі рет (Киев қаласының оңтүстік мен солтүстік маңындағы Жуковка және Вышгород селолары маңында) өтіп, өзеннің сол және оң жағалауларына байланыс сымын жүргізген. 1950 жылы Әскери-байланыс академиясын бітірді. 1972 жылы запасқа шықты. == Марапаттары == Днепрден өтуде көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралкасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (29.10.1943). Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Иван Алексеевич Шепетков ''' (1910, Алматы қаласы 16.11. 1941, Ресей, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково туған жылы айырмасы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, атқыш. Орыс. == Өмірбаяны == Мектептің 7-сыныбын бітірген соң Түрксіб темір жолында құрылысшы, кейіннен Сталинград трактор зауытында жұмысшы, соғыс алдындағы жылдарда Алматы қаласындағы циркте артист болды. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың маусымында шақырылды. Майдандағы әскерге 1941 жылдың қыркүйек айында барды. Ол Алматы қаласында құрылған 316-атқыштар дивизиясы 1075-атқыштар полкі 2- батальонының 4-ротасында ұрыстарға қатысты. 1941 жылдың 16 қарашасында саяси жетекші В.Клочков басқарған танкіні жойғыш топ құрамында Дубосеково айырмасы жанында жау танкілерімен бетпе-бет шайқасты. == Марапаттары == Ұлы Отан соғысы кезінде Мәскеу қаласы түбінде тарихта 28 гвардияшы- панфиловшылар атымен белгілі топта болған Шепетковқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.07. 1942). == Есте қалдыру == Волоколам ауданының Нелидово селосында бауырластар зиратында монумент, Алматы қаласында 28 мұражай салынып, мемориал орнатылған. Қаланың бір көшесіне Шепетков есімі берілген. == Дереккөздер == Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:1910 жылы туғандар Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
–КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЛАРЫ''', Павлодар облысында туған және майдан қатарына аттанғандар. Облыс тарихымен 23 Кеңес Одағының Батыры есімдері байланысты. Облыста туылып, шақыртылған Батырлар: И.В.Бабин, А.Н.Елгин, С.А.Елистратов, М.Қ.Қайырбаев, М.М.Катаев, А.С.Квитков, И.И.Корнев, И.И.Кривенко, И.В.Кутурга, И.Г.Ледовский, М.И.Милевский, С. Муткенов, К. М. Сураганов, Н.И.Кремениш Облыста туған, бірақ басқа қала мен облыстардан шақыртылған Батырлар: А.Ф.Горобец (Одесса облысы), К.Камзин (Алматы қ.), С.И.Маковский (Запорожье қ.), И.А.Скляров (Донецк облысы), В.В.Степаненко (Қырғызстан), С.К.Токарев (Магнитогорск), К.Ф. Шувалов (Соликамск қ., Пермск облысы). Өзге облыстарда туылып, Павлодар облысынан шақыртылған Батырлар: И.Н.Кудин (Павлодар қ.), К.А.Семенченко (Павлодар облысы, Успен ауданы). Павлодар мен Павлодар облысында тұрған және жерленгендер: А.А.Бердников (Аксу ауд, Қазаннның 60-жылдығы ат. совхоз), Д.Н.Потапов (Павлодар қ.), И.И.Суптель (Қалқаман кенті, Ақсу ауд). Әр түрлі кезеңде Павлодар қ. аумағында тұрған, кейін көшіп кеткен Кеңес Одағы Батырлары. Бұл екі рет Кеңес Одағы Батыры атағын алған И.А.Воробьев (Павлодар қ., 1956-60 Н.В.Сухов (Павлодар қ. авиаучилищесі 1957-60 ж.ж.), И.Л.Сиренко (Павлодар қ., 50-жылдар), (Павлодар қ. 1956-65 ж.ж.), В.И.Нортенко (Екібастұз қ., 1958-61 ж.ж.). Тереңкөл ауданымен Г.П.Кравченко есімі байланысты, ол Пахомовкада 1914-24 ж. тұрған, 1938-39 ж.ж. екі рет Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған, 1943 ж. қаза болды, Кремль қабырғасында Мәскеуде жерленген.. == Ескерту == == Әдибиет == Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье) Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Тимофей Карпович Щербанов''' (1922 жылы туған, Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы Херсон селосы) 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант, танк-десант ротасы батальонының командирі. Орыс. 1941 жылы Астрахан училищесін бітірген. Кіші лейтенант Щербанов 1941 жылдың желтоқсан айында Батыс майданда гитлершілермен соғысты. Брянск, 4-Украина, 1- және 2-Прибал- тика майдандарында батальонының командирі болды. Төрт рет жараланған. Щербанов Орел Курск ұрыстарына және жаудың Никополь қаласы түбіндегі (Украина) топтамасын жою операцияларына қатысты. Қырымды және Джанкой қаласын азат етуде көрсеткен ерлігі үшін Щербановқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Щербанов Ленин, Қызыл Ту, рет «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен және медальдармен марапатталды. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Щурихин Александр Автаномович''' (1923, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Коловертный селосы 12.9.1944, Румыния, Трансильвания) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы, бөлімше командирі. Орыс. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы шақырылып, сол жылдың тамызынан 2-Украина майданы 40-армия 42-гвардиялық атқыштар дивизиясы 127-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатыскан. 1944 жылдың наурыз сәуір айларында болған шабуылдарда Щурихин барлаушылармен Оңтүстік Буг (Украина, Винница облысы Ладыжин кентінің маңы), Днестр (Украина, маңы) және Прут (Молдова, Липканы кентінің маңы) өзендерінен өтіп, басқармаға мәліметтер жеткізіп отырды. КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Щурихинге көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.9.1944). Орал қаласындағы бір көшеге Щурихин есімі беріліп, №11 мектеп ғимаратына мемориалдық тақта орнатылған. Ленин, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Әйткеш Абайұлы Ыбраев''' (1924, Семей қаласы 27.10.1944, Беларусь) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, зеңбірек командирі. Қазақ. Жеті жылдық мектепті бітірген соң «Қызылқұйған» ауыл шаруашылығы артелінде жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы шақырылып, 380-атқыштар дивизиясы 1264-полкі құрамында болды. Ол Калинин, Брянск, 2-Беларусь майдандарында ұрыстарға қатысты. 1944 жылдың тамыз айында Беларусь жерін азат етуде Ыбраев асқан ерлік корсетті. Зеңбірегімен дәлдеп атып, жаудың 200-ге жуық әскері мен офицерін жойды, қару-жарақ тиелген 19 автокөлігі мен 55 зат-арбасын өртеп жіберді, танкіге қарсы ататын зеңбірегі мен 12 пулемет ұясын жойып жіберді. Неміс- фашист басқыншыларына қарсы күресте корсеткен қаһармандық ерлігі үшін Ыбраевқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3. 1945). Сондай-ақ ол Ленин, «Қызыл Жұлдыз», 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Ысқақ Ыбыраев ''' (10.5.1911, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Қаратал ауылы 13.7.1965, Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Ыбыраев ауылы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі. Қазақ. Петропавл қаласындағы педагогикалық училищені (1930) бітіргеннен кейін Есіл ауданындағы Орталық, Бірлік, Жарқайың ауандарында 12 жыл мүғалім болды. 1942 жылдьщ шілдесінде Кеңес әскері қатарына шақырылып, Горький (қазіргі Нижний Новгород қаласы) қаласындағы әскери-саяси қызметкерлер курсын тәмамдады. Сол жылдың қазан айында Прибалтика майданына жіберіліп, 50-полктің рота командирінің саяси бөлімі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. Могилев жаяу әскер училищесін бітіргеннен кейін (1944) 1-Беларусь майданының 5-екпінді армиясына қарасты 60-гвардиялық атқыштар дивизиясы 177-гвардиялық атқыштар полкінің взводын басқарды. 1945 жылдың қаңтарында Висланың батыс жағалауы плацдармдарынан 1-Беларусь және 1-Украина майдандары, ал оңтүстікке таяу 4-Украина майданының оң жақ қанатының құрамалары шабуылға көшіп, тарихқа Висла Одер операциясы атымен енген ұрыс жолдары басталды. Осы операция барысында Ыбыраевтың взводы жаудың берік ірі қорғаныс тірегін басып алып, ерлік көрсетті. Ыбыраевқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945). Соғыстан кейін туған жеріне оралды. Жоғары партия мектебін бітіріп (1948), ұзақ жылдар осы салада қызмет етті. Ленин, «Қызыл Жұлдыз», «1941-45 жылы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «Варшаваны азат еткені үшін», «Құрмет Белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Қапай Ысқақов ''' (1906, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қалбатау ауылы 26.9.1973, Жарма ауданы Васильковка ауылы) 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, бөлімше командирі. 1941 жылдың маусымынан бастап 52-армия 294-атқыштар дивизиясы 861-атқыштар полкінде ұрыстарға қатысты. 1944 жылдың 26 наурызында КСРО-ның мемлекеттік шекарасы жатқан Яссы қаласынан (Румыния) солтүстікке қарай Прут өзеніне шықты. Осы ұрыстарда мыңдаған әскерлер мен офицерлер ерекше көзге түсті. 1944 жылдың 28 наурызында Ысқақов жауынгерлермен Петрешты ауылы маңында (Молдова Республикасы, Унген ауданы) жаудың бірнеше шабуылына тойтарыс Ысқақовқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.9.1944). Соғыстан кейін Ысқақов өзінің туып-өскен ауылына оралып, жұмыс істеді. Қайтыс болғаннан кейін Жарма ауданындағы Васильковка ауылында жерленді. Қалбатау ауылында батырға обелиск орнатылған, ауылдағы көшенің бірі Ысқақов есімімен аталды. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары