amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Астар''' киімнің, сондай-ақ, матадан қабатталып жасалған бұйымның ішкі немесе астыңғы жағына салынатын ішкі «өң» беті. Бой киім, бас киім, аяқ киімнің кез-келген түрінің ішкі бетіне астарлық мата деп аталатын жұқа, арзанқол матадан астар салынады. Көшпелі ортаның тұтыныс талаптарына үйлескен дәстүрлі киім-кешектер көбіне маусымдық киім түрінде қалың етіп астар мен тыстың арасын да қалың етіп жасау үрдісі қалыптасқан. Ол үшін, көбіне, астар мен тыстың арасына жүн қосып сырылған бидайы деп аталатын қабат салынады. Әлбетте, бидайыға тозған мата қиындыларын қолдана береді. Киімнің астары оның тысындағы бөліктері тәрізді жеке пішіледі. Мысалы, шапанның астары екі жең, екі өңір, бой, шабу, қолтырмаш тәрізді бөліктеріне жеке-жеке пішіледі. Әлбетте, астарды пішкен кезде оның бөліктерінің мөлшерлері бидайының калың немесе жұқалығына байланысты тысына қарағанда, біршама кішкене болып келеді. Осылай пішілген астар тыс пен бидайының ішкі жағына киімнің ұзындық бойымен қабылады. Бұл тәсіл киімнің тысы мен бидайының және астарының бір-бірінен алшақтап көшіп кетпеуін қамтамасыз етеді. Киім тігіліп болған соң қабылған жіп сөгіліп алынып тасталады. Сал шапанына жүн немесе мақта тартылмай бос астар ғана салынады. Желбегей жұқа сырттықтардың астары алыс қабылып, өң жағынан жіңішке әдіп қондырылады. Баскиімнің кез келген түрінің ішкі бетіне қалыңдау, жұмсақ маталардан астар тігіп, арасына кейде жұқалап жүн немесе мақта салып астарлайды. Киіз қалпақ үлгісімен сайларының іш жағына астарын бірге сырып та жібереді. Астарлық матаға көбіне шыт, бөз, сәтен сияқты маталар таңдалған. астыңғы бетіне тігілетін матаны да астар атайды. Сондай-ақ, түскиіз, дорба, қалта тәрізді кестеленген түрлі үй бұйымдарына да салынады. Бұйымның өрнегі көрнекті болуы және жиектері тартылып, тырысып қалмауы үшін ширақы матадан (көбінесе, жұқа кенептен) астар салады. Бұл тәсіл кесте жібінің нығыз түсіп, берік бола түсуінің кепілі болып табылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
Астық қору піскен астықты жинап алу шарасы. Қазақ диқаншылары қолына сақпан, зырылдауық, балақпан (бишік түрін) ұстаған қорықшылар егіс алқабын таңсәріден қара кешке дейін қориды. Тіпті, шымшықты үркіту үшін егіс ортасына адам бейнесіндегі қарақшыларды да іліп қоятын. Ел арасында диқан мен тары айтысыпты деген өлең жолдары сақталған: ''Тары екпей бидай еккен пайда қылды, ''Пәркіңді сенің құдай майда қылды. Сонда тарыға тіл бітіп, диқаншының тәжірибесіздігі мен жалқаулығын айтып былай деген екен: ''Бола ма менен артық тары деген, ''Жеймін деп жау шымшықтың бәрі келген ''Құлаққа ала жаздай су қоймадың, ''Аузыңды «ұрайын» тары жеген. ''Құдай-ау, құрытсаңшы торғайыңды. ''Саламын ойбайымды торғай көрсем. Оңтүстікте маусымның аяғына таман екінші мәрте егілген тары тамыздың аяғына таман піскен кезде жыл құстарының қайту мерзіміне дөп келеді. Осы кезде далада қырғилар пайда болады. Ал қырғидан қорыққан шымшықтар топтасып ұша алмайды, Сөйтіп, адамдар тарыны шымшықтарғга тидірмей, рәсуә етпей орып жинап алады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бейімбет Майлин ауданы''' (2019 ж. 25 маусымына дейін ''Таран ауданы'') Қостанай облысының орналасқан бөлік. 1936 жылы құрылған. Жер аумағы 7,6 мың км². Орталығы Әйет ауылы. Аудан жері негізінен жазық. == Халқы == Тұрғындар саны 24 853 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар 27,41%, орыстар 43,49%, украиндар 12,80%, немістер 7,81%, беларустар 2,69%, татарлар 1,85%, әзірбайжандар 0,93%, башқұрттар 0,48%, армяндар 0,43%, молдовандар 0,36%, мордвалар 0,26%, үдмүрттер 0,25%, басқа ұлт өкілдері 0,24%. == Әкімшілік бөлінісі == 34 елді мекен кенттік әкімдік пен ауылдық округке біріктірілген: Асенкритов ауылдық округі Әйет ауылдық округі Белинский ауылдық округі Калинин ауылдық окургі Май ауылдық округі Набережный ауылдық округі Новоильин ауылдық округі Павлов ауылдық округі Тобыл кенттік әкімдігі == Дереккөздер == Санат:Бейімбет Майлин ауданы
'''Петр Васильевич Томасевич''' (1923, Украина, Одесса қаласы 1984, Одесса қаласы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, пулемет взводының командирі. Орыс. Соғысқа дейін Жамбыл облысы Жамбыл қаласында (қазіргі Тараз) тұрған. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың күзінде шақырылған. Ол 2- және З-Украина майданында Сталинград қаласынан Венгрия жеріне дейін жеткен. 1944 жылы Томасевич бір топ жауынгерлермен Тиса (Тисса) өзенінен өтіп, плацдармды үш тәулік бойы жауға бермей ұстап тұрды да, Кеңес әскерлерінің өзеннен өтуін қамтамасыз етті. Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Томасевичке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Бұл ұрыста Томасевич ауыр жарақаттанды. Комиссия ержүрек жауынгерді әскер қатарынан босатты. Одесса қаласына оралып, зауытта, кейіннен (27 жасында) Қара теңіз пароход кәсіпшілігінде жұмыс істеді. Мұнда ол қатардағы матростан капитанның бірінші көмекшісіне дейін көтерілді. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Торғай, Семей, Орал және Сырдария облыстары өкілдерінің кеңесі''' қазақ өкілдерінің 1916 жылы тамызда Орынбор қаласында еткен кеңесі. Ол Орынбор Эверсманның рұқсат етуімен өтті. Оған Торғай, Семей, Орал және Сырдария облыстарының қазақ өкілдерімен бірге Алаш қозғалысы қайраткерлері де қатысты. Кеңесте 1916 жылғы 25 маусымдагы патша жарлығына сәйкес соғыс майданының тыл жұмыстарына қазақтардан адам алу мәселесі қарастырылды. Кеңеске жиналғандар төрағалыққа Ә.Бөкейхановты, хатшылыққа М.Дулатов пен О.Алмасовты сайлады. Кеңестің жұмысына А.Байтұрсынов та атсалысты. Кеңес тыл жұмысына адам алу іс-шарасы қазақ жұрты шаруашылығына зияны тимейтіндей етіліп жүргізілуін қалап, бұған орай мынадай білдірді: тыл жұмысына адам алу солтүстік өңірде 1917 жылға дейін, оңтүстік өңірде 1917 жылдың 15 наурызына дейін шегерілсін; алдымен 19 бен 31 жас үштен бірі алынсын; адам алу барысында қазақ халқына мұғалімдер жетіспейтіндігі ескерілсін; мектептер мен медреселерде оқып жүрген шәкірттер тыл жұмысына алынбасын; тыл жұмысына алынғандар отыз кісіден топтастырылып, олар тілмаштармен және молдамен қамтамасыз етілсін. Осы талап-тілектер Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясы мен А.Ф.Керенский атына жеделхат арқылы жолданды. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар
'''Астық майқандау''' астықты таптаған кезде оның дәнегі астына түсіп, бетіне шыққан сабанын сыпырып алу үрдісі. Астықты қол орақпен орып бір жерге жинағаннан кейін, оның сабағынан дәнін бөліп алу үшін, тұлықтаспен және ат тұяғымен арлы-берлі таптайды. Ертеде майқандалған сабақты астықтың бір шетіне жағып, түнде жарық ретінде пайдаланып, жұмысты әрмен қарай жалғастыра берген.Қырман басындағы шаруашылық харекеттерге байланысты ежелден өзіндік ғұрыптар, ырымдар және қалыптасты. Бұлар, түптеп келгенде, шаруашылық харекетін үйлесімді және тиімді атқаруды қамтамасыз етуге бағытталды. Қырманға келгендер жұмыс істеп жатқан егіншілерді Қырман тасысын! Диқан дарысын! Обаны ассын! деп құттықтайды. Дән суырушылар алғашқыларына бір кеусен дән берген. Кейде әйелдер қырман басына ыдысқа пісірілген ет салып әкелетін, ал егіншілер ауыз тиіп, ыдыстарын бос қайтармайтын. Барлық өңірінде қуаңшылық пен су тасқындарының болып тұруына байланысты құдайға жалбарыну, тасаттық, беру мен дұға оқу ұстанымдары атқарылып отырды. Ақтөбе облысының егіншілері жер жыртып болған соң сабантой ұйымдастырған. Әйелдер жауын-шашын мол болсын деп, ауылға оралған диқаншылардың үсті су болғанша су шашатын. Бұл үрдіс той-думанмен аяқталатын. Қостанай және Қарағанды облыстарында Диқан бабаның құрметіне көк жағыс деп аталатын мейрам ұйымдастырылып отырды. Ал орақ кезінде күрделі ғұрыптар атқарылмаған, тек алғашқы астықтың түсімінен көже дайындалды. Осындай жосынды Шу өңірінің қазақтары қолданатыны туралы кеңес төңкерісіне дейінгі орыс зерттеушісі Л.Чермак жазды. Айта кетер жайт Қазақстанның солтүстік өңірлерінде егін оруға әйелдер, ал оңтүстік аймақтарда тек ер адамдар шыққан. Оңтүстік облыстарда қолданылған тағы бір ғұрып қырман қандау деп аталады. Диқан бабаға арнап, құдай жолы деп қырман басында еркек қой сояды. Мұнысы жерге қан сіңсе, аруақтар риза болады, дегенді білдіреді. Сондай-ак, қырман тойы ұйымдастырылып, осының құрметіне әлім ботқа деп аталатын ас әзірлеген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Астықты бөлу''' бұл үрдісті басқару беделді адамға тапсырылған. Ертеде дәстүрлі ортада қырманға жиналған астықты болу сәтті күндердің бірінде тыныш ымыртта жасалған. Бұл тіл мен көзден сақтауды ырымдағаны. Егіншілер дәрет алып, таза киім киіп келуге тиіс. Намаз білетіндері намазын өтеген соң қырманға келеді. Бір адам тазартылып үйілген қызыл деп аталатын бидай үйіндісінің шетін ала айналдыра бір пұттай астықты сеуіп шығады. Ағаш күректі қолға алған диқан бисмилла деп кірісіп, үйіндінің орта тұсынан жүргізілген сызықты оңға қарай айналдырып шығады. Бұл жосынды белбеулеу деп атайды. Бұл Диқан баба қырман басына келгенде, астықты айналып, өзінің шапағатына бөлесін деген ырымның көрінісі. Мұнан кейін үйіндінің үстімен белбеуге дейін жететін қосымша екі сызықты айқыштап сызады. Екі сызықтың бірі құбылаға бағытталуы тиіс және ондағы астыққа сабымен төмен қаратып күрек, айыр және сыпырғышты шаншиды. Үйілген бидайдың иесі етегінде кұбылаға қарап отырып: Бісміллэ деп аяқ-ыдысқа бидайды толтырып алады. Оны кеусен немесе ақұла деп атайды. Ол кем-кетік, берілетін астықтың бөлігі. Малшы малдан зекет беретіні сияқты астықтың иесі де әлеуметтік жағдайы төмен топтарға астықтан ғұшыр береді. Астықтың бидай, сұлы, арпа, тары сияқты түрлерін жеке-жеке үйіп, бөлектеп қаптайды. Қырмандағы астық бір адамға ғана тиесілі болса, туысқандары мен көмекшілерінің көмегімен бидайды елеуішпен есептеп, сыйымдылығы бірдей қаптарға салып, арнайы қамбаға немесе ұраға тасыған. Егер астық бірнеше адамға ортақ болса, оларға өндірілген астықтың тең жартысы тиесілі болды. Қалған жартысы көбінесе, жалданған адамдарға бөлініп беріледі. Астық бөлуді оны басқарушы адам мен оның екі көмекшісі атқарды. Басқарушы адам өлшеуіш шараны (Сыр бойындагы егіншілер ағаш керсенмен өлшеген) бидайға толтырып алып, көмекшілеріне кезек-кезек беріп отырады. Олар бидайды алдын ала белгіленген жерге апарып төгіп отырды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Асықты жілік ұстату''' ұл бала асырап алған кезде атқарылатын ғұрып. Балалы бола алмаған ата-ана немесе жалғыз ұлы немесе жалғыз қызы ғана болса, туған туыстарынан бала асырап алады. Бала асырап алуға келгенде көптің көзінше ер балаға асықты жілік, ал қыз балаға тоқпан жілік ұстатып ант етеді. Кейде баланың өз әке-шешесі басқаның қолына кеткен балағаталасқан жағдайда, асыраушы әке мен шеше оң қолына асықты жілік ұстатып едім ғой деп дауласады. Яғни бала асырап алуға байланысты уағдаластықтың кепілі болып табылатын асықты жілікті алға тартады. Бұл таласқан жаққа антты бұзбаушылыққа шақырғаны. Қазақтың келіндері асықты жіліктің асығы бар басындагы сіңірді мұжымайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Асыл тас''' сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Асыл тас (әкімшілік кешен) әкімшілік кешені Астана қаласында Есіл өзенінің сол жақ жағасында, көшеден оңтүстікке қарай, қаланың жаңа әкімшілік орталығында Сулы-жасыл бульварда (Нұржол желекжолы) орналасқан *Асыл тастар зергерлік бұйымдарды, тұрмыстық заттарды, қолөнер бұйымдарын әшекейлеу үшін қолданылатын түрлі-түсті табиғи тастар. Көбінесе табиғи жолмен қазылып, табылып алынады.
'''Викентий Никонорович Тощенко''' (1910, Алматы облысы Алакөл ауданы Үшарал қаласы 27.11.1943, Украина, Днепр бойы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия капитаны. 1932 жылы Кеңес әскері қатарына алынып, тұрақты әскери қызметкер болды. Ұлы Отан соғысы басталған алғашқы күннен майданға жіберілді. 1-гвардиялык атты әскер дивизиясы 5-гвардиялық Тамань атты әскер полкінің қатарында Солтүстік Кавказдағы, Днепрдегі шайқастарға қатысты. 1943 жылы 26 қыркүйекте Тамань атты әскер полкінің 1-эскадроны полк штабының бастығы, гвардия капитаны Тощенконың басшылығымен бораған оқтың астында Днепрден өте бастады. Оң жағалауға шыгысымен Тощенко басып алған плацдармын кеңейтіп, басқа бөлімшелердің өтуін қамтамасыз ету үшін эскадронымен Вороново тоғайының жиегін басып алуға тырысты. Олар күші басым жаумен бір жарым тәулік шайқасты. Тощенко жараланғанына қарамастан, ұрысқа басшылық жасап жүрген кезінде екінші рет оқ тиіп, қаза тапты. Ұрыста көрсеткен ерлігі үшін Тощенкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1.1944). == Дереккөздер == Санат:1910 жылы туғандар Санат:Үшаралда туғандар Санат:26 қыркүйекте қайтыс болғандар Санат:1943 жылы қайтыс болғандар ауданында қайтыс болғандар Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:КСРО капитандары Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Днепр үшін болған шайқас қатысушылары Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар ауданында жерленгендер
'''Ат айдаушы''' ат бәйгесі барысына бақылау жасаушы адам. Ол ат жарысының ережесін бұзылмауын қадағалайды. Ат айдаушы болып ат жарысының шарттары мен ережесін жетік білетін, көпшілікке сыйлы тұлға сайланды. Бәйгеге қатысушылардың санына сәйкес ат айдаушы өзіне көмекшілікке қажетті адамдарды алды. Бәйге барысында болуы мүмкін жанжалдың алдын алу үшін көмекшілікке әр рудың адамдары сайланды. Ат айдаушы қолына таяққа байланған ақ жалау ұстап жүрді. Бәйгеге қатысқан аттардың жасы, тұрпаты және шығу тегі жөніндегі мәліметтерді ат айдаушы мен оның көмекшілерінің білуі бәйгені тиімді ұйымдастырудың басты шарттарының бірі болды. Атшабар балаларды ертіп мәреге қарай жол тартқан ат айдаушының бірнеше көмекшілері, мәреге жақындаған кезде балаларға дәрет алып, бой жазуға кеңес береді. Алдын ала белгіленген бәйгенің мәресіне (құнан, дөнен, үлкен ат жарысы, аламан бәйгеге қарай) жеткен соң, ермен шабатын балалардың атының айылының дұрыс тартылуын қадағалайды. Содан кейін, бәйгеге қатысушыларды алдын ала белгіленген рет бойынша бірыңғай қатарластырады. Ал ат айдаушы биіктеу төбеге орналасып, жоғары көтерілген оң қолындағы ақ туды төмен кілт түсіріп, шабандоздарға жарысқа шығуға белгі береді. Жарыс барысында аттан құлап, мертіккен балалар болса, оларға ат айдаушы мен оның көмекшілері көмек береді. Ат айдаушының көмекшілерінің бір тобы ат жарысының жолында жарыс тәртібінің сақталуын қадағалайды. Егер қарақұрық жасаушылар болса, дереу шара қолданылады. Мұндайда тәртіп бұзғандар мен оның руластары айып төлеуге мәжбүр болған. Осы ретте ескере кетер жайт жолдың қолайсыз рельефіне байланысты шаршаған атқа ат тарту деп аталатын тәсілді алдына ала жасалған келісім бойынша қолдану ат айдаушының көмекшілерінің қатаң қадағалауымен жүзеге асырылып отырды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат арқан''' ат арқандауға арналып, арнайы есілген арқанның ұзын түрі. Ат арқан берік болуы үшін қойдың жүніне жылқының қылы (құйрық, жалы) және сиырдың кұйрық, бауыр жүні, ешкі қылшығын қосып еседі. Бунақсыз, яғни сапалы есу үшін арқанға қосылатын қыл, жүн және қылшықтың мөлшеріне айырықша көңіл бөлінеді. Әдетте жылқы қылының мөлшері басым болып келеді шамамен арқанды құрайтын материалдың үштен екі бөлігін алады. Әдетте арқанның осы түрі қарала түсті етіп жасалынады. Бұл арқанның ала түсі ұры-қарыдан және ит-құстан сақтайды деп ырымдағаны. Қыл арқандар жаңбыр тиген сайын ширығып қатая түседі. Яғни мықтылығы артады. Ат арқанды алыс сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүреді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат арқандау''' мініс атын таң атқанша жайылуына мүмкіндік беретін шағын аумаққа қағылған қазыққи арқан тағып бекіту тәсілі. Ол үшін ауылдан алыс емес суға жақын, шөбі бітік, көкмайса жер таңдалады. Ұры қарыдан сақтану мақсатында ондай жер жүргінші жолынан аулақ, көзден таса, қалтарыс аумақта болуы тиіс Ат арқандайтын жерді басқа малдан қориды. Ат арқандаудың сондай-ақ, саяқ жүретін немесе бөтен үйірден әкелген атты жерсіндіру үшін де қолданады. Ат арқандау үшін қазықтын айналсоғына арқанның бір ұшын бекітіп, екінші ұшын аттың басына киілген ноқтаға байлайды немесе алдыңғы екі аяғын тұсайды. Кейде аттың алдыңғы бір аяғын ғана байлап қояды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Тарантас'''– адам тасуға арналған жеңіл арба. Қорапты және жадағай арба деп аталатын екі түрі бар. Төрт дөңгелекті, екі тертелі болады. Көбіне бір ат жегіледі. Сібірдегі Тарантас, 1885 ж. Тарантастардың рессорлы, рессорсыз, атқосшысы отыратын ашық қорапты немесе төбесі жеке жабылған күймелі түрлері болады. Үлкен тарантаста әдетте төрт адам екі-екіден қарама-қарсы отырады. XIX-ғасырдың екінші жартысында тарантас деп жолаушы тасуға арналған артқы және алдыңғы доңғалақтарының арасы алшақ, рамасы ұзын екі сырық түрінде жасалған, адам отыратын қорабы орта тұсына орналасқан арбаны атайтын болған. == Дереккөздер == Санат:Арба түрлері
'''Ат арқан жер''' халықтық өлшем. Радиусы шамамсы ат арқаннан екі есе ұзын аумақтың мөлшерін білдіретін бірлік. Ол орта есеппен диаметрі 40-50 адым шеңбердің мөлшерін білдіреді. Әдетте бірнеше атты бір-біріне жақын арқандау үрдіске айналғандықтан aт арқандыққа аумағы едәуір үлкен, оты бітік жер таңдалынады. Аттар біріне бірі жетпейтіндей мөлшерде арқандалады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат арқасын суыту''' мініс атын дұрыс пайдалану ережелерінің бірі. Оның мәні ұзақ жолдан, міністен (сондай-ақ, жүк тасудан, арба тартудан) соң бусанып тұрған аттың демін алдырып, терін бастыру. Егер суық маусым болса, бу санып келген атты қораға кіргізіп, тізгінмен қаңтарын (жем, суға жолатпас үшін), айыл-тартпасын босатып, жабулап қояды немесе ерін алып, тоқымын сол күйінде қалдырып, тартпамен бостау тартып қояды. Әбден тері кеуіп, ентігін басқан соң ер-тоқымын алып отқа қояды. Егер атты осындай күтімге алмай суытуы дұрыс болмаса, яғни жүріп келе салысымен бірден ер-тоқымы алынса, ат арқасын жел көтеріп, оның салдары жауыр өршуге алып келеді. Және аттың демі басылмай бірден су ішкізу немесе оттату түрлі ауруларды қоздыруы мүмкін. Сонымен бірге бәйгеге немесе көкпар тартуға қатысқан атты бірден тоқтатпай, ұзақ уақыт аяңдатып жүргізіп суытатын тәсілді ат аяғын суыту деп атайды. Әйтпесе, ат аяғына қан ұйып, яғни «аяғына қан түсу» деп аталатын ауыр дертке ұшырайды. Немесе қызылмай болып қалады. Сондықтан казақы ортада ат арқасын суыту үрдісіне ерекше көңіл бөлген. Ат арқасын суыту үрдісі таң атқанша созылады. Мұны таң асыру деп атайды. Қазақта шаршағаннан кейін демалудың қажеттілігін білдіретін аяқ суыту деген сөз осыған байланысты айтылса керек. == Дереккөздер == Санат:Ат баптау
'''Турченко Николай Архипович''' (16.6.1921, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Шаган ауылы 1972, Ресей, Ставрополь өлкесі, Минеральные Воды қаласы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, бөлімше командирі. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына алынып, Ульянов жаяу әскер училищесін бітірді. 1942 жылы шілде айында майданға келді (161- атқыштар дивизиясы 565-атқыштар полкі). Турченко 1943 жылы қыркүйекте Черкассы облысының Рымаровка селосы маңында «тілді» қолға түсірді. Жауап aлy кезінде немістердің атыс нүктелерінің орналасқан жері және жау әскерінің саны туралы маңызды ақпараттар алынды. 23 қыркүйек күні Киев ауданы Луковица селосының жанынан Днепр өзенінен алғашқылардың бірі болып Турченконың бөлімшесі өтті. Тұрған жерлерін анықтап алған соң, жаудың оқ-дәрісі сақталған қоймасын жойып, олардың бекіністеріне тұтқиылдан шабуыл жасады. Аз- ғана адаммен шайқасып жатқанын сезген жау шабуылға шықты. Осы мезетте негізгі күш келіп жетіп, жау әскерін Днепрден бірнеше шақырымға шегіндірді. Днепрден өту кезіндегі ерлігі үшін Турченкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.10. 1943). Соғыстан кейін әскер қатарынан босап, Ульяновск, кейін Минеральные Воды қаласында тұрды. Осы қаланың Кеңес Одағының Батырлары аллеясындағы мемориалда Турченконың барельефі орнатылған. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Орман Түктібаев''' (Үрмәш) (17.11.1917, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Түктібаев ауылы 20.7. 1944, Латвия, Лудза ауданы Нерзкое дер.) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, пулемет ұбөлімшесінің командирі, кіші сержант. Қазақ. Ұжымшарда егін бригадирі болып жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарына Қазалы ауданы әскери комиссариатынан шақырылған (17.8.1941). 2-Прибалтика майданы 3-екпінді армия 391-атқыштар дивизиясы 1280-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы 20 шілдеде Перелидер. (Латвия, Лудза ауданы) үшін ұрыста атыс позициясына бекінген Түктібаев қарсы шабуылға шыққан жауды атқылай бастады. Түктібаев тайсалмастан жаудың 20 әскерімен жеке айқасқа түсті. Осы шайқаста Түктібаев жаудың бірнеше әскерін жойып, ерлікпен қаза тапты. Түктібаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Туған жерінде Түктібаев есімімен аталатын ауылда ескерткіш орнатылған. Қазалы ауданының Бекарыстан би атындағы орта мектепке Түктібаев есімі берілген. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Түркістан әскери округі''' 1918 жылы мамырда РКФСР ХКК-нің шешімімен құрылған әскери округ. Құрамына Закаспий, Жетісу, Самарқанд, Сырдария және Ферғана облыстары кірді. Штабы Ташкент қаласында орналасты. Оның құрамалары Азамат соғысы жылдары ақ гвардияшылар мен шетел интервенттерін, басмашыларды талқандауға қатысты. 1926-45 жылы Орта Азия әскери округі деп аталды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында округте жасақталған дивизиялар мен бөлімдер майданда ерлікпен шайқасып, даңққа бөленді (қ. Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы, Жетпіс екінші гвардиялық атқыштар дивизиясы, Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар жылы тамызда осы аумақта екі әскери округ (Түркістан және Дала) құрылды. Түркістан әскери округі қазіргі Түрікменстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстан аумағын қамтыды. Штабы Ташкент қаласында болды. Ал Дала әскери округіне қазіргі ҚР-ның аумағы (штабы Алматы қаласында) енді. 1946 жылы екі әскери округ қосылып, Түркістан әскери округіне бірікті. 1969 жылы Орта Азия әскери округі құрылғанға дейін Қазақстан аумағы Түркістан әскери округіне қарады. 1969 жылдан Түркістан әскери округі құрамында қазіргі Түрікменстан және Өзбекстан Республикалары аумағында орналасқан әскерлер қалды. Округ штабы Ташкент қаласында орналасты. «Фрунзе-вец» атты газет шығарып тұрды. Округті әр жылдары И.П. Белов, М.В.Фрунзе, И.Е.Петров, А.А.Лучинский, Н.Г.Лященко, С.Е.Белоножко, Ю.П.Максимов басқарды. 1968 жылы Түркістан эскери округі Қызыл Ту орденімен марапатталды. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар
'''Түркістан комитеті''' -Уақытша үкіметтің Түркістан өлкесіндегі жергілікті органы. Уақытша үкіметтің 1917 жылғы сәуірдегі қаулысына сәйкес құрылған бұл органға Түркістан өлкесінде туындаған мәселелерді шешу, орталық билік атынан басқару міндеті жүктелді. адамнан тұратын Түркістан комитетіне кадеттер партиясының белсенді мүшесі Н.Н.Щепкин төраға болып тағайындалды. Түркістан комитеті құрамында Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, С.Мақсұдов секілді жергілікті халықтардан шыққан көрнекті қайраткерлер болды. Бөкейханов көп ұзамай Торғай облысы комиссары болып тағайындалуына байланысты Түркістан комитеті Құрамынан шығып кетті. Түркістан комитетінің мүшелері қызметке кіріскен бойда Уақытша үкімет жариялаған ұлттар арасындағы теңдік, демократ, принциптердің сақталуы туралы, т.б. қаулыларды жүзеге асыруды қолға алды. Түркістан комитетінің мүшелері Тынышбаев пен О.А.Шкапский Жетісу облысына барып, онда 1916 жылғы көтерілістен соң туындаған ауыртпалықтарды шешуге кірісті. Олар Қытайға ауып кеткен қазақтар мен қырғыздардың елге оралуын қамтамасыз етуде және котерілістен соң ушығып кеткен ұлтаралық қатынасты реттеуге көп еңбек сіңірді. Түркістан комитеті өлкедегі халықты азық-түлікпен қамтамасыз етудің шешімін таба алмай, оны шешуді орталық биліктен күтті. Бұл өз кезегінде жергілікті халықтың Түркістан комитетіне деген наразылығын күшейтті. Оның үстіне өлкедегі еуропалық нәсілдегі солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетітінен өздерімен санасуды талап етіп, жергілікті билік орындарына өз адамдарын қоюға ұмтылды. Мұндай ахуал Түркістан комитетінің қалыпты жұмыс істеуіне кедергі келтірді. Соған орай шілдеде Щепкин Түркістан комитетінің төрағасы қызметінен отставкаға кетті. 19 шілдеде Уақытша үкіметтің қаулысымен Түркістан комитетінің төрағасы болып В.П.Наливкин тағайындалды. Түркістан комитеті құрамына Мұстафа Шоқай енгізілді. 12 қыркүйекте Ташкент қаласының жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетінің колынан бар билікті тартып алу мақсатында бүлік үйымдастырды. Бұл бүлікті басу мақсатында Уақытша үкімет Түркістан өлкесіне генерал П.А.Коровиченко басқарған жазалау экспедициясын аттандырды. Түркістан комитеті Ташкент қаласын әскери жағдайда деп жариялады. Жазалау экспедициясы келгеннен кейін 27 қыркүйекте жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі ұйымдастырған ереуіл тоқтады. Уақытша үкімет генералы Коровиченкоға Түркістан комитетінің үстінен билік жүргізетін Түркістан өлкесінің бас комиссары лауазымын берді және оны Түркістан әскери округінің қолбасшысы етіп тағайындады. Қазан төңкерісі жайлы хабар Ташкентке жетісімен өлкелік жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетін биліктен тайдыру жолына ашық кірісіп, қарулы жасақтар құрды. Осындай жасақтың күшімен қарашада жұмысшы және солдат депутаттар кеңесі Коровиченконы тұтқынға алып, Түркістан комитеті таратылғанын мәлімдеді. Тұтқынға түскісі келмеген Түркістан комитетінің төрағасы Наливкин өзіне- өзі қару жұмсап, атылып өлді. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар
'''Түркістандық саперлар көтерілісі''' 1912 жылы Түркістан өлкесіндегі патшалық Ресейдің саперлік батальонының ресми билікке қарсы бой көрсетуі. Оның шығуына осы жылы қаңтарда патша өкіметінің Лена өзені бойында жұмыс істеп жүрген шахтерлерді атуы және әскери адамдар жағдайының нашарлауы түрткі болды. Саперлер Лена қырғынын айыптаған бірнеше митингілер өткізді, осы митингілердің барысында әскерилердің де әл-ауқатын жақсарту мәселелері көтерілді. Осыған байланысты Мервте орналасқан бұл батальон көп ұзамай Ташкентке көшірілді. Бұл жерде де батальон әскерлерінің тұрмыстық жағдайы жақсара қоймады. Соған орай саперлер батальонының әскерлері маусым күні көтеріліске шығып, әскери басшылықты және жергілікті билік орындарының шенеуніктерін жазалауға ұйғарым жасады. Батальон әскерилері революциялық ұрандарымен қала көшесіне шығып, Түркістан әскери округінің штабына карай бет алды. Алайда саперлер батальонының көтеріліске шыққаны жайлы хабар жергілікті әкімшілік орындарына тез жетіп, көтерілісті басу үшін арнайы жасақталған отряд жіберілді. Көтерілісшілер жазалаушы отрядқа қарсы тұра алмай өз еріктерімен берілді. Бұған қарамастан Түркістандық саперлар көтерілісіне қатысушылардың 14-і дарға асу арқылы өлім жазасына кесілді, 208-і Сібірге каторгаға жіберілді. Түркістандық саперлар көтерілісі патшалық Ресейдің билік орындарындағы дағдарыстың күшейіп келе жатқандығын көрсетті. ==Дереккөздер==
'''Тыңшы, шпион''' (немісше Spion шпион, Spahen ізіне түсу) мемлекеттік немесе әскери құпиялықты құрайтын деректерді шетелге (оның агентурасына) жеткізу мақсатында аңду, тыңшылық ету, ұрлау немесе жинаумен айналысатын адам. Тыңшыларға қойылатын мақсаттар іштей зерттеу, іштен жау табу, оларды оқытып- үйретіп, басын құрау, сөйтіп өз еліне қарсы әрекет еткізу; тапсырма бойынша ішке іріткі салып, бүлік шығару; шетел басқыншыларына қарсы күштерге бөгет жасау; мемлекеттік- әскери маңызы бар нысандарды (зауыт, фабрика, вокзал, аэропорт, су қоймалары, көпірлер, т.б.) істен шығару, жару, қопару, диверсия ұйымдастыру, лауазымды адамдарға қастандық жасау; қарсы қолданбақ іс- әрекеттер мен алға қойған жоспарларды қолға түсіру, істен шығару, беріліп, таратылып жатқан хабар, маңызды әскери деректерді жылдам әрі жасырын өз басшыларына жеткізу. Осындай сұрқия істердің бәрі астыртын, елеусіз, білінбей жасалатындықтан және бүкіл ел тағдырына, мемлекет құрылымына кері әсер ететіндіктен тыңшы әрі тыңшылық қылмыстық құқық бойынша өте қауіпті мемлекеттік қылмысқа жатқызылады. ==Дереккөздер== Санат:Қылмыс
'''Қожахмет Тышқанбаев''' (1916, Алматы облысы Панфилов ауданы 1943) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант. 1942 жылдың қаңтар айынан майданның алдыңғы шебінде болды. 490-танкіге қарсы артиллериялық полктің (Солтүстік Кавказ майданы, 18-армия) зеңбірек нысанашысы сержант Тышқанбаев Керчь түбегінің Ельтиген кенті (қазіргі Керчь қаласы маңындағы Героевское кенті) маңындағы шайқаста ерекше көзге түсті. 1943 жылы қарашада танк шабуылына тойтарыс беру кезінде, танкіні өзіне жақын келгенше күтіп, танкіні жойды. Осы шайқаста қаза тапты. Ұрыстағы ерлігі үшін Тышқанбаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Алматы облысы Панфилов ауданы Үшарал ауылында Тышқанбаевқа мемориалдық тақта орнатылған. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
атындағы Тарих және этнография институты''' Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясына қарасты ғылыми-зерттеу институты. Инстиутут 1945 жылы құрылған болатын. 1991 жылға дейін Тарих, археология және этнография институты деп аталып келді, бірақ 1991 жылы институт құрамынан археология бөлімі бөлініп шықты. Археология инстиутына тарих және этнография институның дамуына орасан зор үлес қосқан қазақтың көрнекті ғалымы Әлкей Марғұлан есімі берілді. ==Институт тарихы== ===Институт басшылары=== Әлкей Марғұлан ===Институттың әйгілі ==Тағы қараңыз== Археология институты ==Дереккөздер== Санат:Тарих Санат:Қазақстан тарихы Санат:Ғылыми институттар
'''Ат байлар''' қазақтың неке және отбасылық ғұрпында орындалатын рәсім, жаңадан көтерілген жас отауға ағайын-туыстары тарапынан малдай берілетін сый атауы, әлеуметтік қолдау көрсету институтының бір түрі. Жас отауға шашу шашып, «керегесі кең болсын, босағасы берік болсын!» деген тілек айтып келген ет жақын туыстары отаудың белдеуіне жылқы байлайды. Жақын туысқандары шан қатықтық сүт болсын деп сауын сиырын береді, көші-қонына көлік болсын дәулетті аталары түйе сыйлайды. Ғұрыптың атауы ертедегі дәстүрлі ортада ұғымның жұрнағы ретінде үйленген кезде жастарға айтылатын тілектегі «шаңырағы берік болсын, ауылдың, ағайынның атбайлары болсын» деп келетін бата тілекте сақталған. Оның мәні іргелі үй, ас-дастарқаны мол, ырыс-несібесі үйге жолы үлкен қонақтар түсетін түсел (қонақ) түсетін үй, атбайлары мол отау деген сөз орамдарында сақталған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Могул''', мұнда да спортшылар қолдан жасалған тосқауылдар мен кедергілерден өтеді. Жарыстың барысында спортшы кем дегенде екі акробатикалық жаттығуды орындайды. Мұнда секірістің биіктігі (20%), түрі (50%), беткейге түсудің сәттілігі (30%) есепке алынады. Олимпиялық ойындар мен халықаралық жарыстардың барлығында осы түрлердің бәрі енген. Су айдынында өткізетін ф-дың түрі де бар. Мұнда спортшы моторлы қайыққа (катерге), тікұшаққа байланған шылбырдан (арқаннан) ұстап судың бетінде түрлі жасайды. Қазақстанда XXI ғасырдың басында дами бастады. Алматы қаласында 15 және Өскемендегі балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінде ф-мен айналысатын топтар бар. Тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстан Республикасы біздің заманымыздағы жазғы олимпиялық ойындарға 1996 жылдан бастап (АҚШ, Атланта) қатысып келеді. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Уәлі Итенұлы''' (1798, қазіргі Қызылорда облысы, Құмкөл өңірі 1881, Қорқытата қорымы) би. Ресей патшасының қазақ жерін отарлау саясатына сай туған жерінен ығыстырылған қазақ ауылдарымен бірге әкесі Итен де балаларын алып, қазіргі Ақтөбе, Қостанай облыстарының жеріне көшкен. Қазір де Қостанай өңірінде «Құлтының қара моласы» деп аталып кеткен жер бар. Ағасы Құлты қайтыс болғаннан кейін Уәлі өзіне қарасты ағайындарымен Сыр бойына қоныс аударып, осы күндері Жайлау, Байзақ, Сүйінқара, Шоңмұрын, Жапырақты, Шақпақты аталатын тоғайларға орналасқан. Уәлі алтын руынан шыққан Тобжан, Әлібай сияқты халыққа қадірменді кісілермен бірігіп, елдің тұтастығын, татулығын сақтауда белсенді қызмет атқарды. Уәлі Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт- азаттық қозғалысын қызу қолдады. Оның өткір де батыл сөздері халық арасында кең тараған. Қарақұмда мал жайылымын игеру мақсатында құдық қаздырып, ол бүгінде «Уәлі құдығы» аталып кеткен. Ақын Асқар Тоқмағамбетов Уәліні жырға қосқан. 1996 жылы ұрпақтары «Уәлі құдығы» басына ескерткіш-белгі орнатты. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар
'''Скийфинг''', мотоспорт пен шаңғы сүйретілетін спорт үйлестірілетін жарыс түрі. Оның негізінде бұғылармен шаңғышылар жарысы жатыр. Спортшылар бұғылардың орнына мотоциклдерді пайдаланды, сөйтіп қазіргі скийфинг пайда болды. Шаңғышылар бұған бірнеше рет шапшаңдық қоспаққа тырысты. Су спортының шеберлері ұшаққа байланған шаңғымен сырғанады. XX ғасырдың 30-шы жылдарда шабандоздар Мәскеу өзенінің мұзымен мотоциклге жиналған шаңғышыларды сүйреді. Скийфингте слалом шаңғышылары, кубатурасы 125-тен 350 см-ге дейінгі мотоциклдер пайдаланылды. Сүйреу үшін ұзындығы метрлік жіп-сымды жалғастырады. Жарыс жолының ұзындығы км-ге жақын. Қатынасушылар оны үш жарыста 4-5 реттен өтуі тиіс. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Унковский елшілігі-''' Ресей өкіметінің 1722 жылы Жоңғар хандығына жіберген елшілігі. Орыс артиллериясының капитаны И.Унковский басқарған бұл елшілікке жоңғар билеушісінен Ресей бодандығына жөнінде ант қабылдау және Жоңғар хандығы жерін картаға түсіру міндеті жүктелді. Елшілік 1722 жылы 26 қарашада Севан Рабдан қабылдауында болып, оған Ресей патшасы жіберген сыйлықтарды табыс етті. Севан Рабдан Ресей бодандығын қабылдау Цин әскерлерінің Шығыс Түркістанға басып кіруіне тосқауыл қояды деп санады. Бірақ бодандық мәселесін шешу үшін ол жоңғар ақсүйектерімен айдан астам уақыт бойы кеңес жүргізді. Севан Рабданның ұлы Шоно-Лоузан мен лама шіркеуінің ақсүйектері Ресей бодандығын қабылдауды жақтады. Ал әскери жасақтардың басшылары Ресей бодандығын қабылдауға мүлде қарсы шықты. Осыған орай Севан Рабдан Унковский елшілігіне Ресей бодандығын қабылдауға ант беруден бас тартты. 1723 жылы қазанда ештеңе шеше алмаған елшілік Ресейге қайтты. Елшілік барысында капитан Унковский күнделік журнал жүргізді. Онда сол дәуірдегі Орталық Азиядағы саяси жағдай, соның ішінде жоңғар-қазақ қарым-қатынасы жөнінде көптеген деректер қамтылған. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар
соңғы жылдары көптеген елдерде кең тараған қысқы Олимпиядалық ойындарының бірі, Азия ойындарының бағдарламасына енген қысқы спорт түрлерінің бірі. Қарлы беткейінен құлдилап түсу кезінде әртүрлі бағдарламаларды орындайтын Фристайл: 1) балет, 2) акробатикалық секірістер, 3) могул болып үшке бөлінеді. ''Балет'': түрлі айналыстар мен секірістерден, жүру, акробатикалық, хореографиялық бөліктерден құралатын, спортшының өзі қалап алған музыканың сүйемелдеуімен орындалатын бұл эстетикалық мәні зор көріністердің бірі. Балет орындалатын беткей қарлы, кедір-бұдырсыз, тегіс болуга тиісті. Музыка сөредегі төреші рұқсат бергеннен кейін басталады. Есептелген баллдық 50%-ы композияция мен мәнер үшін есептеледі. Балет жаттығулары орындалатын аумақтың ені құлдилау беткейінің енінен аз болады. == Дереккөздер == Санат:Фристайл
'''Фальстарт''' "фоле" деген ағылшын сөзінен шыққан. Толығынан жалған, бұрыс, қате, жаңылыс деген мағынаны білдіреді. Фальстарт жасағанда спортшы бәсекені басқа қарсыластарынан бұрын бастап бұл үшін ескерту алады. Екі рет ескерту алған спортшы үшіншіде жарыстан шығарылады. Фальстарт көбінесе спортшының қатты қобалжуынан туатын жағдай, кейде қарсыластарын қалыпты жағдайдан шығару үшін де әдейі жасалады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Уақыт''', кептеген спорт түрлерінде Уақыт маңызды міндет атқарады. Кептеген спорт түрлерінде жүру, жүгіру, жүзу, велосипед спорты, қайық есу т.б. алған орындар көрсеткен уақыты есепке алынады. Уақыт жеке және ұжымдық көрсеткіштер болып бөлінеді. Жеке уақытқа бір спортшының көрсеткен уақыты, ал командалық есепте ұжым мүшелерінің барлығының керсеткен уақыттары қосылып есепке алынады. Рекордтық уақыт деп белгілі бір географиялық аумақта (ауданда), облыста, республикада, құрлықта, әлемдегі ең жоғары уақыттың шегі алынады. Кейбір спорт түрлерінде адамның мүмкіншілігіне қарай шеберлік деңгейі белгіленеді. Мысалы, спорттық дәрежелер СШ-і, ХДСШ-і, еңбек сіңірген СШ-і атану, Олимпиялық ойындарға жолдама алу үшін белгілі бір уақыттың шегін көрсету керек. Барлық спорт ойындарында дерлік бә секе белгілі бір уақыт аралығында өтеді. Мысалы, футбол арасында 15 мин. үзіліс бар 45+45 небері таймнан тұратын 90 мин. уақыт ішінде өтеді. Басқа баскетбол, хоккей, гандбол т.б. өздеріне сәйкес уақыттары бар. Сол сияқты айып ұпайын соғуға (лақтыруға), спортшыларды уақытша ойыннан шығаруға т.б. арнайы уақыт бөлінеді. Бұлар жарыс ережелерінде көрсетілген. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Сергей Кириллович Уфимцев''' (1921, Ресей, Алтай Республикасы Усть-Кан ауданы Черный Ануй селосы 14.4.1944, Днестр өзенінің бойында) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, 387-сапер батальонының бөлім командирі. Орыс. Алматыда құрылыс істеріне қатысты. 1941 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1943 жылдың басында майдандық өмірі басталды. 213-атқыштар дивизиясы кескілескен ұрыстар жүргізе отырып, Днепрге жақындай түсті. Уфимцевке қарсы беттегі жағалауды барлауға бұйрық берілді. Саперлер жағалауды минадан шапшаң әрі іскерлікпен тазартып, Кеңес әскерлерінің Днепрге шығуын ойдағыдай қамтамасыз етті. Жаяу әскер мен жауынгерлік техниканы өткелден толассыз өткізудің арқасында дивизияның Днепрдің оң жағалауындағы плацдармды басып алуына мүмкіндік жасалды. Сапер Уфимцевтің Днепрдің оң жағалауындағы ерліктері үшін оған КСРО Жоғарығы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (26.10.1943). Сондай- ақ Уфимцев «Қызыл Жүлдыз» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:Тұлғалар Санат:Кеңес Одағының батырлары
'''Мирослав Тырш''' (1832-1884), филология ғылымдарының докторы жазушы және әдебиет сыншысы Париждің бейнелу өнері университетінің профессоры. 1861 ж. "Қыран" гимнастикалық қоғамын ұйымдастырған жене оның бірінші басқарушысы болған. Тырш "гимнастиканың негіздері" кітабында жарияланған. "Қырандардың" шығармашылық ережесін жазған (1872 ж). Чехтардың гимнастикалық терминологиясын жасаған, 1871 ж. бастап "Қыран" журналын шығарған. Гимнастиканың эстетикалық тербиелік мәні" шығармасын жазған. == Дереккөздер == Санат:Ғылым докторлары Санат:Чехия спортшылары
'''Тарих-и Қыпшақи''', «Тарих-и Кипчак-хани», «Тарих-и Кыпчак» 15 18 ғасырларда қазақ даласында болған оқиғаларды баяндайтын тарихи шығарма. Оның авторы Қыпшақ хан, әдетте оны Ходжамкули-бек Балхи деп атаған. Еңбек кіріспе мен тараудан (кейбір деректерде тараудан) және қорытындыдан тұрған. Онда бұған дейінгі деректерде қамтылмаған Қазақ хандығының ертедегі тарихы баяндалады. «Тарих-и Қыпшақи» тек қолжазба күйінде сақталған. Оның жекелеген үзінділері «15 18 ғасырлардағы ''Қазақ хандығының'' тарихы туралы материалдар» атты еңбекте жарияланды. «Тарих-и Қыпшақидың» В.Г. Тизенгаузен аударған тараулары жарық көрген жоқ. Ол қазір Шығыс архивінде сақтаулы. ''Әдебиет'': Тагирджанов А., Описание таджикских персидских рукописей, Л., 1962; Материалы по истории казахских ханств XV XVІІІ веков, А.-А., 1969. ==Сілтемелер== Санат:Тарих
right '''Ущев Борис Петрович''' (31.3. 1915, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы 13.3.1996, Ресей, Санкт-Петербург қаласы) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, 1-гвардиялық дивизиясы торпедалық катерлер отрядының командирі. Орыс. Орта мектептен кейін 1939 жылы Жоғары әскер-теңіз флоты училищесін бітіріп, 1939-40 жылы Кеңес-фин соғысына қатысты. Ущевтің қол астындағы торпеда катерлері неміс басқыншыларының үрейін алды. Балтық флотының маңызды жауынгерлік операцияларында Ущев басқарған торпеда катерлері звеносы отряды соғыстың аяғына дейін белсенділік танытты. 1941 жылы 28-29 тамызда Кеңес флоты Таллиннен Кронштадтқа бұзып өткен кезінде Ущевтің звеносы «Максим Горький» крейсерін күзетуді сенімді атқарды. 27 қыркүйекте Сарем аралының My шығанағында Ущевтің торпеда катерлері «Кельн» крейсерін және жаудың үш эсминецін суға батырып жіберді. Соғыстың аяқ шенінде капитан Ущев басқарған торпедалық катерлер дивизионы Данциг портына басып кірді. Кеңестік торпеда катерлері осы порттан үздіксіз әрекет жасап, жаудың ең соңғы қатынас жолын істен шығарды. Шығыс Пруссияда жаудың екі ірі транспорты мен екі десант баржасын ержүрек капитан суға батырып жіберді. Осы көрсеткен ерліктері үшін Ущевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (22.8.1944). 3-рет Қызыл Ту, 1-дәрежелі 3-рет Отан соғысы, «Қызыл Жүлдыз» ордендерімен және медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:31 наурызда туғандар Санат:1915 жылы туғандар туғандар Санат:13 наурызда қайтыс болғандар Санат:1996 жылы қайтыс болғандар қайтыс болғандар Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:1 рангті капитандар (КСРО) Санат:Ленин орденінің иегерлері Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері Санат:Ушаков орденінің иегерлері Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері Санат:Ұлы Отан соғысы теңізшілері зиратында жерленгендер
'''Туристік эмблема''' (гр. ''emblema'' қосымша, рельефті әшекей ұғымында), туристік немесе оның кейбір жеке түрлерін сипаттауға арналған нышандар көбінесе қағаз бетіне елде қағаз матаға бейнеленіп салынады. Туристік эмблема белгілері туристік жарыстар мен байқаулардың жеңімпаздарына беріледі; қызмет бабына орай клуб, ұйым мүшелеріне берілетін арнайы белгілер, әдетте киімнің жеңіне тігіледі. Оның сувенирлік түрлері иегердің саяхатқа қатысқанын, кептеген қалалар мен туристік базаларда болғанын, еске салады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Туристер базасы''', туристерге, қызмет көрсетуге, тамақ ішулеріне, оларды орналастыруға арналған құрылыс кешені. Алғашқы туристік база Алматы маңындағы Күйгенсай ("Горельник") Шатқалында 1936 ж. ашылған болатын. 01. 06. 2009 ж. республикада туристік базасы болды. Солардың ішінде Қарағандыда "Қарқаралы", Павлодарда "Баянауыл", Көкшетауда "Алтын қарағайлы орман", Алматы облысы "Алматау", Батыс Қазақстан облысы "Орал", Түркістан облысы "Оңтүстік", Шығыс Қазақстан облысы "Алтай шығанағы", Қостанай облысы "Орманды", Апматы қаласы Алматы туристік базасы демалушыларды қабылдады. Барлық туристік базасында жылына 68 мыңға жақын туристік демалып жорықтарға қатысты. Барлық туристік базасында 677 жаяу жүруге арналған туристік маршруттар 600 сулы, 830 велосипедшілер 680 шақырымдық қайықпен туристік саяхаттарға қатысты. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Туристік жарыстар''', осындай жарыс түрлеріне белгілі бір маршрут бойымен табиғи және қолды қойылған, туристік құралдарды пайдаланып сол кедергілерден өту. Арнаулы тәсілдік және әдістік тапсырыстарды орындау. Туристік жарыстардың мақсаты туристердің шеберлігін кетеру. Жарысқа қатысатын туристерді әдістік дайындық деңгейлері және төрешілердің мамандық шеберлігі жарыс дәрежесіне сай болуы қажет. Жарыстардың көлемі арақашықтық белгілі бір қиындықтардың санына, трассаның ұзындығына, биіктіктің деңгейіне, жол бойы кездесетін қиындықтарына қатысты болады. Қиындықтардың көлемі топқа бөлінеді: қарапайым 1-ші, 4-ші, арасында. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Ақуыз''' малдың төлдегеннен кейінгі қою, құнары жоғары алғашқы сүті. Төлдегеннен кейінгі алғашқысы «қарауызды» төліне емізіп оттықтырып алады. Онан кейін бірнеше күн қатарынан сауған кездегі қою, майлы құнарлы сүтті қазақ ақуыз деп атаған. Қалыптасқан дағды бойынша барлық көрші-қолаң, ағайын-туысқа ақуыздан түгел дәм татыратын дәстүр бар. Мұндайда уызға қоса көтенішек қосып асады және ол ғұрыпты көтенасар деп атайды. Оның мәні малдың сүті көп болып, желіні ерте суалмасын, ақ мол болып, молшылыққа кенелсін деген өсіп-өну, өркендеу идеясымен байланысты. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Туристік жорық''', туристік жорықтар көбінесе ауылды жерлермен немесе тұрғылықты халқы сирек аймақтарда белгілі бір мақсатпен жаяу жүріп саяхат шегу: танып-білу, сауықтыру, спорт, оқулық және жаттықтырушылық мақсатында туристік жорықтар ұзақтық мерзіміне қатысты (1-2 күндік немесе кеп күндік), жүру әдістері туристік түрлеріне, бағытына, мысалы, жаяу немесе шаңғымен жүру, таулы өңірге саяхат, сумен, велосипедпен автомашинамен жүруге арналған саяхаттар, спелеожорықтар, сонымен қатар белгілі қиындық дәрежелері бойынша саяхат жасау. Туристік жорықтың басқапардан айырмашылығы табиғи кедергілерден міндетті түрде өту сипатына қатысты. ҚР-сы аумағында туристік жорықтарын ұйымдастырудың ережесі. ҚР-ның туристік және спорт миннистрлігінің 29.07.93 ж. 6-2 бұйрығына сейкес бекітілген. Қазақстан аумағында спорттық және көпшілікке арналған жорықтар мен экспедицияларды ұйымдастырудың тәртібі бар. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Туристік маршрут''' (немістің ''marschrute'' деген сез мағынасында), туристер жүріп өтетін бағытты күні бұрын жоспарлау арқылы тарихи орындар мен мәдениет ошақтарын аралап танысуға бағытталған сонымен қоса табиғат танысуға байланысты жол. Бағыт қозғалыстарына қарай- тіке бағыттағы, радиалды және шеңберлі бағыттағы жүрудің әдіс амалдарын (жаяу, шаңғымен жүру, су және с.с) қолданып, өту, автобуста отырып, темір жолдармен және т.б. да көлік түрлерімен жүру. Сонымен бірге қай уақытта, жылдың қай мезгілінде, қанша рет осы жерлермен жүріп өтудің түр сипаттарын, топтасып немесе жекешеленіп етуге болатындығын белгілейді. Туристік маршрут жоспарлы түрде (туристік ұйымдардың жолдамаларымен) және ез беттерімен саяхат жасауға болатындығын анықтайды. == Дереккөздер == Санат:Туризм
'''Туристер клубы''', аудан, қала, облыс көлеміндегі туристерді біріктіретін қоғамдық ұйым, сонымен қатар туристік жұмыстардың әдістемелік тәсілдерін ұйымдастыру орталығы. Туристер клубының негізгі мақсаты туризмнің қай түрі болмасын, оның көпшілік бағытындағы жұмыстарын түсіндіріп, насихаттау. Туристер клубы негізінен өз бетімен жорық ұйымдастырушы адамдарды біріктіріп, түрлі саяхаттарға қатысады. Олардың негізгі мақсаты: өндіріс орындарында дене шынықтыру ұжымдарының туристік секцияларын ұйымдастыру, туристерге нақтылы көмек керсету, оқу орындары мен басқа да мекемелерде демалысты ұйымдастыру. Сонымен қатар жақын және алыс жерлерге туристік саяхаттар, экскурцияларды ұйымдастырып әртүрлі байқаулар мен жарыстарға қатысу, көрмелер ұйымдастырып, лекциялар оқу. Туристік саяхатқа қатысқандармен кездесу ұйымдастыру. Қоғамдық турист мамандарын дайындап, мамандандыру дережелерін көтеру; туристерді өлкелік және қоғамдық пайдалы жұмыстарды зерттеу жұмыстарына ұйымдастыру, табиғат пен медени ескерткіштерді сақтауға атсалысу, туристік ең жақсы тәжірибелерді жинақтауға және өмір жүзінде іске асыруға көмектесу; мектеп пен балалар мекемелеріне, әсіресе балалар туризмін дамыту бағытында аталған мекемелерге көмек көрсету; сонымен бірге кесіпорындар мен жергілікті жерлерде туристік сауықтандыру лагерлерін ұйымдастыру. Жоғары мекеменің тапсырысымен туристік клубтарға туристерді саяхат шегуге дайындауларына мүмкіндік беріледі. Сонымен қоса осы саяхаттарға рұқсат алып беруге көмектеседі. Туристер клубының арнаулы жұмыс орны, туристік жабдықтар мен құралдарды беруге арналган қоры болады. Осымен қоса арнайы кітапханасында туристік саяхаттарға арналған карталар және басқа да оқу құралдары болады. Радио және теледидар арқылы және баспасез бетінде туристік жорықтар мен саяхаттарға арналған түрлі насихаттау жұмысын ұйымдастырады. == Дереккөздер == Санат:Туризм
'''Туристің күнделігі''', саяхат жұмыстарының есебіне арналған (ауызша немесе жазбаша) күнделікті жүріп өткен жолдардағы (жер жағдайлары, табиғи кедергілер немесе әртүрлі белгілерге қатысты) экскурциялық нышандар жол-жөнекей кепшілікке тиімді жұмыстарға қатысты, жергілікті адамдармен кездесулер және туристік саяхатқа арналған жолбазалар жазылады. Туристік күнделікте қозғалыс және жылдамдықтары туралы нақтылы деректер, сонымен қоса демалатын жерге қай уақытта тоқтағандығы және сол жерден қашан кетіп одан ері қарай туристік саяхатты туралы және саяхат жол бойындағы күрделі жолдар көрсетіледі. Егерде туристік топ ғылыми мекеменің тапсырысы бойынша бақылау жұмыстарын жүргізетін болса, сол істің нәтижелері тіркеледі. == Дереккөздер == Санат:Туризм