amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Сергей Әлиханұлы Бөкейханов (Үгедей)''' (1905-1957) инженер-геолог. Мәскеу кен академиясын бітірген (1929). Еңбек жолын Қарсақбай мыс комбинатында бастап, 1935 жылдан кейін Ресейдің Орал тауы атырабында мамандығы бойынша еңбек еткен. Соңғы жұмысы Хакас автономия облысының Сор қаласындағы геологиялық барлау экспедициясының бас инженері. Мыс және уран кендерінің сипаты жөнінде бірнеше ғылыми еңбектер жариялаған. Қазақтың көрнекті білімпазы, Алаш қозғалысын бастаушы һэм Алаш партиясын құрушы, өз заманында ұлт көсемі атанған Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың отбасында дүниеге келіп, жас күнінен зиялы ортада, дәстүрі озық мектептерде білім алған Бөкейханов 30-жылдарда саусақпен санарлық бірі болды. ''«Бөкейхановты Қарсақбайға баруға біржола көндірген сияқтымын...»'' депті Қаныш Сәтбаев 1929 жылы 25 желтоқсанда Мәскеуден жұбайы Т.А.Кошкинаға жолдаған хатында. Бұл Сәтбаевтың Жезқазғанда кен барлауды дербес жүргізуге қам жасап, жер-жерден бұрғылау мамандарын іздеген қысылтаяң кез еді. Бөкейханов 1930 жылдың басынан Ұлытауға келіп, Қарсақбай комбинатының геологиялық бөлімінде аудандық геолог болып жұмысқа кіріскен. Байырғы жезқазғандықтар оны Ақтай деп атаған. Жас геолог өз міндетін тиянақты атқарған. КСРО Ғылым Академиясының Үлкен Жезқазған мәселесін жан-жақты талқылаған 1934 жылдың қараша айындағы төтенше ғылыми сессиясында Сәтбаевтан кейін (бес түрлі тақырып бойынша баяндама жасаған) мінбеге көтеріліп, Бөкейханов «Жезқазғанның кен аймағы және структурасы» деген тақырып бойынша (1935 жылы Мәскеуде жарық көрген «Большой Джезқазған» жинағында жарияланған) баяндама жасаған. Бөкейханов кейіннен Оралдағы Блява мыс өндірісіне ауысқан. Өйтуіне әкесінің Мәскеуден шығуға құқы болмай, саяси қуғын-сүргін көруі түрткі болған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар Санат:Төрелер
'''Мұхит Құлжанұлы Бөпежанов''' (''15.11.1910, Ақтөбе облысы Темір ауданы бұрынғы 8-ауылы 1999, Алматы'') тау-кен ісі саласындағы қазақ кеңес инженері, Социалистік Еңбек Ері (1961). 1936 жылы Мәскеу Түсті металдар және алтын институтын бітірген соң, Жезқазған руднигінде кезекші инженер (1936-37), шахта бастығы (1937-39), шахта құрылысы мекемесінің бастығы (1939-40), шахта басқармасының бас инженері (1940-45), Байқоңыр көмір шахтасының директоры (1945-48), Жезқазған шахта басқармасы бас инженерінің орынбасары, бас инженері және директоры (1948-61) болды. Қызмет барысында Қаныш Сәтбаевпен жақын қарым-қатынаста болып, Жезқазған кенін қазу туралы тапсырмаларын ыждағаттылықпен орындаған. 1961-63 жылы Оңтүстік Қазақстан халық шаруашылығы кеңесі бастығының бірінші орынбасары, 1963-65 жылы халық шаруашылығы кеңесінің бастығы болып тағайындалды. 1965-73 жылы Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің 1-орынбасары қызметін атқарды. 1973 жылы одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер ретінде демалысқа шықты. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1970). Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Муканов Умирбек, Бупежанов Мухит Кульжанович // Город Сатпаев сатпаевцы. Жезказган: ОАО «Полиграфия», 2003. С. 48. 190 с. ISBN 9965-614-12-1. Санат:Тұлғалар еңбек ерлері Санат:1910 жылы туғандар Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
'''Авиация спорты''', спорт түрі ретінде әуеде ұшатын шарлармен қалықтаудан басталады. Осындай шарлармен еркін ұшуды сонау XVIII ғасырда, дәлірек айтсақ 1783 ж. Монгольелер (Франция) бастады. Бұдан бір ғасыр кейін Отто Лилиентильдің (Германия) ұшатын аппараты пайда болды. Дәл осы кезде авиация спортының бастау алған сәті деп есептеуге болады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Авиация Спортының Казақстанда дамуы''' 1934 жылы 10 қазанда Алматыда аэроклубтың ашылуынан басталады. Аэроклубтың техникалық базасы жыл сайын нығайып, онда шағын аэродром, Як-52, Як-55, Як-18, Вильга-83, Ан-2 үшақтары, планерлер, М-2 тікүшақтары (вертолеттер), түрлі желкермелер (парашюттар), техникалық кластар, лабораториялар болды. Мунда тәжірибелі мамандар, кадрлар жұмыс істеді. Соның арқасында респның авиатор спортшылары өздерінің шеберліктерін әлемдік деңгейде дамытып көптегөн халықар. жарыстардың жеңімпаздары атанып жүрді. А.стынан әр жылдары КСРО-ның құрама командасына ғарышкер Спорт Шебері Т. Әубәкіров, Ю. Ельцов (СЕСЖ, "Халықтар достығы" ордөнінің иегері), ЕССШ-С. Крицкий, Т. Мүсабаев, КСРО-ның екі мәрте ч-ны, Л. Глущенко, с-т шеберлері Л. Абросимов, В. Пос- колов, В. Обревко, Л. Андреева (КСРО ч-ның күміс жүлдегері), Г. Абдулбакиева, Г. Тимокина, В. В. Пименков, А. Чиботкин, Е. Шеин, М. Мусаев, С. Боряк (ЕССШ-і, КСРО-ның дүркін ч-ны) енді. 1984 ж.а.с-ты халықар. шешімі бойынша Алм. аэроклубы Халықар. а.с-ты бірлестігінің алтын белгісімен марапатталды. Еліміздің кэптеген қалаларында аэроклубтар ашылды. Солардың арасында Л-29, Л-39 реактивті үшақтарын меңгерген Қарағанды аэроклубы ерөкше көзге түсті. Осы аэроклубтация көпсайысы бойын¬ша КСРО-ның абсолютті ч-ны В. Журавлев пен ғарышкер Т. Әубәкіров шеберлігін шыңдады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
спорты''', альдердің үлгілерін сызу мен жасау, арнайы дайындалған тас жолдарда оларды сынау және жылдамдығын білуге бағытталған техникалық спорт түрі. Автомодельдеу с-тының негізін XX ғасырдың 60-шы жылдарында кішкентай жүк машинасының үлгісін жасаған алматылық өнертапқыш Г. Кротов қалаған. Одан кейін 25 шаршы см. қозғағышы бар сағ. 149 км. шапшаңдықпен шағын үлгілі автомодель жасаған да алматылық А. Гаркушин. Ол алғашқы Автомодельдеу с-тынан жарыстардың әлденеше дүркін ч-ны болды. Автомодель спортының Қазақстанда дамуы 1978 жылы радиомен басқарылатын бүкілодақтық жарысында А. Левченконың күміс, А. Панченконың қола медальдар алған тұсында болды. == Дереккөздер == Санат:Спорт
авто түбірі мен грек тілінде dromos жарыс өтетін жер сөзінен шыққан, автомобильдер және мотоциклдермен әртүрлі жарыстар өткізуге және сынауға арналған әдейі құрылыс. Жол бойында жарысқа қатысушы а-льдерден басқа қозғалыс болмауға тиіс. Тұңғыш рет 1903 жылы Париж- Мадрид қалаларының арасында салынды. Көптеген елдерде а-ль шығару мен а.с.-тының өркендеуіне байланысты А-дар көбейе бастады. Англияда Брукленд трегі (1906), автодаңғылы (1907), Италия- да Монц (1910), Францияда Монлери қаласының жанындағы трек (1924) салынды. А-дромдардыңені 10-18 м. айналымның қашықтығы 3-10 км-ден кем болмауы тиіс. Қүрылыс кешенінде, көрермендерге, техникалық, дәрігерлік көмек көрсету т.б. тұрмыстық жағдайлар жасауға тиіс. А. салу үшін халықар. а.с-ты бірлестігі, техникалық кеңесінің келісімі керек. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Дақтау''' ағаш шеберлердің, ұста, зергерлердің техникалық тәсілдерінің атауы. Ою-өрнек жүргізу, сызудан бұрын ою-өрнектің нобайын таңбалап, із, таңба салуды шеберлер дақтау, дақ салу, дақ түсіру деп атайды. Байырғы қолөнер шеберлері күміс, сүйек, ағаш бетіне ою жүргізуде, күміс қақтауда әшекейленетін бұйымның немесе оның бөлшегінің бетін дақтаудан бастаған. Дақтау түсірілген соң оның бойымен бізбілдік, бұрғуыздың, өткір біздің, түртпенің, пышақтың ұшымен оймалай отырып, ою-өрнек жүргізеді немесе күміс сымын қақтайтын сызықтың бойын тереңдетіп оймыштап шығады. Дақтау салынған жер кейде арнаулы шапқымен шабылып, кедір- бұдыр ойықтар түсіріледі, оны шұбарлау, бедерлеу дейді. Осындай жолмен өңделген дақталған жер күмісті қақтау және балғамен соғып жапсыру үшін қажет. Ал ою-өрнекті қадаубаспен түсіргенде дақтаудың қажеті болмауы да мүмкін, өйткені қадаубастың ұшында күміс бетіне өрнек түсіретін оюы, бедері болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дандан''' пілдің үлкен азу тісінің атауы. Ел аузында «Пышағыңның өзі қайдан болса одан болсын, сабы дандан болсын» деген мәтел бар. Халық шеберлері қазақ даласына Ұлы Жібек жолы арқылы жеткен данданнан алмас қылыштардың, сапылардың сабын, әйелдерге арналған тарақтар, сонымен қатар тана, алқа, үкіаяқ, шекеліктер сияқты шығыстық әшекейлер де жасаған. Қазақ тілінің сөздік қорында дандан сапты пышақ, дандан тарақ, дандан сапты қылыш сияқты піл сүйегі қолданылып жасалған зат атаулары ұшырасады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
left '''әл-Халил''' (, ''әл-Халиль'', ''Хеврон'';) әлемнің ерте қалаларының бірі == Тарихы == Біздің заманымызға дейін 1300 жылы ханаан мәдениетінің ортылығы. 950 жылы Дәуіт пайғамбар мекен еткен орын қазіргі заман қала көрінісі. == Махпел үңгірі == Махпел үңгірі. Махпел үңгірі (, ''Ме‘ара́т ха-махпела́'') монотеистік наным бойынша Адам ата мен Хауа анамыздың жерленген орындары, онымен қоса Ибраһим пайғамбар, Сара, Ысқақ пайғамбар, Ревекка, Жақып пайғамбар және Лия. == Тағы қараңыз == Кирьят-Арба == Дереккөздер == == Сілттемелер == Фотографии Хеврона pbase.com Санат:Палестина қалалары
'''Мухаммад ибн Абд әл-Уәһһәб ибн Сүлеймен ибн Али ибн Мухаммад ибн Ахмад ибн Рашид ат-Тамими''' (1703 22 маусым 1792) () атақты араб теологы, исламдағы уахабиттік бағыттың негізін қалаушы, Мұхаммед ибн Саудпен бірге Сауд Арабиясының пайда болуындазор үлес қосқан тұлға. Муһаммад ибн Абд әл Уәһһәбтің іліміне Қазастанда ресми түрде тыйым салынған. == Биографиясы == 200px Таухид Құдайдың бірлігі (), тек қана Аллаһ тағалағы құлшылық ету және қажеттіліктерді тек қана Аллаһ тағаладан ғана сұрау, Құран және Сүннет бойынша. Бидғаттан бас тарту исламның бастапқы уақытында болмаған ғибадат түрлерінен бас тарту. Джихад «кәпірлерге» қарсы «соғыс». == Негізгі еңбектері == «Китаб ат-таухид» («Құдайдың бірлігі кітабы»). «Китаб кашф аш-шубухаат» («Күмәндарды кетіру») қасиетті адамдарғы табыну, құлшылық етуге қарсылық кітабы. «Китаб ал-кабаир» «Китаб ас-сира аль-мухтасара» («Қысқа Сира») «Китаб аль-усуль ас-саласа ва адиллатиха» «Китаб маджму‘ аль-хадис аля абваб аль-фикх» Фикх мәселелері жинағы «Китаб мухтасар аш-шарх аль-кабир ва-ль-инсаф» «Китаб шурут ас-салат ва аркануха» «Китаб фадл аль-ислам» «Ислам беделдігі» «Китаб масаиль аль-джахилийа» («Джахилия заманының сұрақтары»). == Сілттемелер == Sheikh Muhammad ibn ‘Abd al Wahhab Достоверный ислам Стецкевич М. Мифы «тоталитарных сектах» «ваххабитах» современной России: попытка анализа == Дереккөздер == Санат:Ислам тұлғалары Санат:Ислам Санат:Ислам ғұламалары
'''Қайыңды ''' (2000 жылға дейін ''Берёзино'') Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Қайыңды ауылдық округі орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы Казталовка ауылынан солтүстікке қарай 65 км жерде, Қараөзеннің сол жағалауындағы бетеге, боз және өр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен шалғынды, шалғынды қоңыр және сортаң топырақты далалық белдемде орналасқан. == Халқы == 1999 жылы тұрғындар саны 1478 адам (760 ер адам және 718 әйел адам) болса, 2009 жылы 1120 адамды (554 ер адам және 566 әйел адам) құрады. == Тарихы == Іргесі 1936 жылы Ленин атындағы қой өсіру кеңшарын құруға байланысты қаланды. 2000 жылға дейін ''Березин'' деп аталып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Қайыңдыда және әкімшілік округтегі Ащысай ауылында 20 шаруа қожалығы жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта және бастауыш мектеп, дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары едлі мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. == Дереккөздер == Санат:Казталов ауданы елді мекендері Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
'''Фатима Ғабитова''' (1903 жыл, Қапал, Алматы облысы, Қазақстан 1968 жыл, Алматы қаласы, Қазақстан) әдебиеттанушы, мұғалім ұстаз. Қазақтың асыл ұлдары Біләл Сүлеев, Ілияс Жансүгіров және Мұхтар Әуезовтың жары болды. == Биографиясы == Фатима Ғабитқызы 1903 жылы Алматы облысы, Қапалдағы көпес отбасында дүниеге келген. Ұлты татар. Қыздарға арналған орта орыс мектебін, татар қыздар мектебін, медресе және Қазақ университетінің филология факультетін бітірген 1918 жылы Фатима 17 жасында жас ағартушы Біләл Сүлеевке қосылады. Біләлдан үш бала (Жәнібек, Фарида, Азат) сүйеді. Біләл Сүлеев бұл кездері Жетісу өңірінде қазақ балалары үшін мектеп интернаттар ашуға атсалысып жүрген. 1928 жылы Ораз Жандосов екеуі алғашқы қазақ университетінің негізін қалады. 1929 жылы Біләл облыстық білім беру басқармасына басшы болып Ақтөбеге көшіп келеді. Фатима қазақ мектебіне жұмысқа тұрады. 1930 жылдың қаңтарында он жасар қызы Фарида қайтыс болады. Сол жылы Біләлді мұғалімдер институтына ректор етіп Семейге көшіреді. Қараша айында ұлдары Азат дүниеге келеді. Қауіпсіздік органдары Біләл Сүлеевті тұтқындайды. 1932 жылы Фатима Біләлдің жақын досы ақын Илияс Жансүгіровпен отбасын құрайды. Илиястан Үміт, Ильфа, Болат деген үш перзент көреді. Илияс Жансүгіров 1937 жылы тамызда тұтқындалып, 1938 жылы ақпанда атылады. Фатима өзіне төнген қауіпке қарамастан Илиястың көптеген қолжазбаларын сақтап қалады. Фатима екінші рет "Халық жауының әйелі" ретінде Алматыдан Семейге жер аударылады. Фатима Илиястың көптеген шығармаларына редактор ретінде қызмет етті. Біраз уақыттан кейін Алматыға оралады. Қолында баласы бар жалғыз басты әйелгі Біләл мен Илиястың досы Мұхтар Әуезов қолдау көрсетеді. Арадағы сыйластық пен достық нәтижесінде Мұхтар Фатиманы жар етіп алады. Басына қара бұлт үйірілген кезде Мұхтар әйелін Меркеге туысқандарына жібереді. Фатима Ғабитқызы Мұхтар Әуезовке Мұрат есімді ұл сыйлайды Сол жылы Фатима мен Біләлдің ұлы Жәнібек майданда қаза болады. == Әдебиет == 2010 жылы Халықаралық Мұхтар Әуезов қорының қолдауымен "Жібек жолы" баспасынан "Фатима" атты кітап жарық көрді. Кітаптың құрастырушысы Майра Жанұзақова. Кітап ұстаз педагог Фатима Ғабитқызының шығармашылығы мен өміріне арналған. Бірінші бөлігі Фатиманың өлеңдеріне, жақын тұлғаларымен алысқан хаттар мен телеграмалар келтіріледі. Екінші бөлік негізінен басқа адамдардың Фатима Ғабитқызы туралы естіліктерге арналады Фатима Ғабитованың өлеңдері: "Соқ, соқ дауыл, соқ дауыл", "Жиырма жыл күманда", "Акация гүліне", "Болат туралы", "Таудай талап желге ұшып", "Қан аралас көз жасым", "Тәтті өмір бір бір ұшты", "Барлық дос қайырылмай ұшты бүгін", "Дүниеде арманды кім, әйел сорлы", "Жалғыз жаным жаралы", "Үлкен уайым басады мені әрдайым", "Жаңа толған шағым әлі", "Ой сарғайтты жанымды", "Жүрегімді өртеді ой". == Дереккөздер == Санат:1903 жылы туғандар Санат:1968 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақ
'''Әбу Дәуіт Сүлеймен ибн әл-Ашаз әл-Ғазди (), жалпы көпшілікте '''Әбу Дәуіт''' есімімен белілі, Ирандық хадис жинақтаушы. Әбу Дәуіттің"Сунан" атты еңбегі алты негізгі хадис жинақтарының қатарына еңген. Оның хадис жинағы Бұхари және Мусимның сахихтарынан соң хадис ғылымында елеулі орын алған. ==Өмірбаяны== Иранның шығысындағы Систан қаласында туған. Оның тегі арабтың Азд тайпасына жатады. Ғылым жолын құған ол Халифаттың жалпы саны 300 мухаддистерден хадис жеткізеді. Атақты ислам ғалымы 889 жылы Басра қаласында көз жұмды. ==Еңбектері== Әбу Дәуіт жалпы саны 21 кітап жазды: *''Сунан Әбу Дәуід'', кітабына 4,800 хадис кіреді. *''Рисалат Абу Дәуіт ила Ахли Макка''; ==Сілттемелер== Санат:Хадис Санат:Ислам ғұламалары
'''Әбу Джафар Мұхаммед ибн Джәрир ибн Йазид әт-Табари''' (839, Табаристан өлкесінде, Амул қаласыңда 923, Бағдат) тарихшы. Бірқатар уақыттар бойына Рей, Бағдат, Басра, Куфа қалаларында, кейін Сирияда, Мысырда болған. Өмірінің соңғы жылдарында Бағдатта тұрып, заң, аңыз-әпсана салаларында дәріс оқыған. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табари ғалым, тарихтанушы ретінде түрлі пәндерге байланысты 10-нан астам еңбек қалдырған. «Тарих ар-русул уә-л-мулук» атты көп томдық еңбегінде әлемнің жаратылуынан басталған жалпы тарих және сол кезде мәдени өркениетімен арабтарға белгілі болған халықтар туралы, Рим, Византия императорлары, Иран тарихы жайлы мәліметтер жинақталған. Исламның пайда болуынан бастап әрі қарайғы тарихи оқиғалар мұсылманша (һижра) жыл санау ретімен берілген. Араб халифатына қатысты 915 жылға дейін мәліметтер мол қамтылған. Сонымен қатар Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан туралы деректер бере отырып, түркі тайпаларының ислам дінінің енуіне, арабтардың жаулап алуына қарсы күресіне, халық соғдылардың Жетісуға қоныс аударуына, Жетісу түркілерінің этнографиясы және олардың қалалары жайындағы мәліметтерге жан-жақты тоқталады. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табари Орта Азиядағы оқиғаларды баяндау барысында әл-Мадаинидің (753 849) еңбектерін (бізге жетпеген) негізге алған. Әбу Джафар Мұхаммед әт-Табаридің бұл еңбегі 1879 1901 жылдары голландиялық ғалым Де Гуе жетекшілігімен жарық көрді. == Биография == Өз заманының аса оқымысты адамы ретінде Таяу Шығыстағы елдердің әдет-дәстұрін, салт-санасын, діни және тұрмыстық аңыздарын, поэзиясы мен қара сөзбен жазылған хикаяларын, патшалар мен мемлекеттердің тарихын, пайғамбарлардың шығу тегі мен шежіресін зерттеді. Сондықтан Абай мен Әуезов әт-Табаридің «Тарихымен» бала кезінен таныс болды. Ғалымның мұсылман елінің рухани емірінде алатын орнын ерекше бағалай келіп, абайтану саласына арналған барлық еңбектерінде Әуезов ерекше атаған. Абайдың танымдық үш қайнар көзі ретінде Шығыс мәдениетінен нәр алған: «Абай араб-мұсылман мәдениетін кең зерттей отырып, Табари, Рабғузи, Рашид-ад-дин, Бабыр, Әбілғазы Баһадүр хан жене басқалары сияқты шығыс ғалымдарының тарихи еңбектерімен танысты, мусылман дінінің барлық шариғат негіздерін біліп алды. Абай Шығыс елдерінің бағзы замандағы тарихымен ғана танысып қойған жоқ, ол сонымен қатар Таяудағы Шығыстың өз тұсындағы мәдениетін де өте жақсы білді». ==Әдебиеті== *«История ат-Табари», Ташкент, 1987. == Сыртқы сілтемелер == == Ішкі сілтеме == == Дереккөздер == Санат:Тарих Санат:838 жылы туғандар Санат:923 жылы қайтыс болғандар Санат:Иран тарихшылары Санат:Мұсылман тарихшылар
'''Әбу Әбдуррахман Ахмад ибн Шұғайб ибн Әли Әл-Хорасани Ән-Нәсәи Әл-Қази''' (215 жылы шамамен 303, Палестина) Исламның шейхы, имам. «Сахих» атты хадис кітабын жинақтаған. Өз заманында Мысырдың ең көрнекті машайхтарының (ұстаз) бірі. Ілімі хадис бабында «рижәл» (хадис риуаятшылары). Хадис мәтіндері бойынша сұңғыла ғалым еді. ==Биографиясы== Хижраның 215 жылы Наса қаласында туған. ===Ұстаздары және оқушылары=== Имам ӘбілҚасым Табрани Аллама ибн Сунни Шейз Әли ибн Имам Тахауи. ===Тақуалық, еске сақтау басқа да Қасиеттері=== ===Кітаптары=== Сунан әл-Кубра. Сунан әл-Мужтаба. Амул Яауми Уалляйлah. Китабу Дуфай уал Матруқин Хасаис Әли. әл-Джурху уа Тағадил. Сунан ән-Нәсә'и. ==Сілттемелер== Санат:829 жылы туғандар Санат:28 тамызда қайтыс болғандар Санат:915 жылы қайтыс болғандар Санат:Меккеде қайтыс болғандар Санат:Ислам дінтанушылары Санат:Нисада туғандар Санат:Рамледе қайтыс болғандар Санат:Хадистер жинақтарының авторлары
'''Әбу Ғабдұллаһ Мұхаммад ибн Язид Ибн Маджа әл Рабиғи әл Қазуини''' (), (824/209 —887/273) Исламдық хадис жинақтаушысы. ==Биографиясы== Иранның Қазуин ауданында дүниеге келді Ибн Маджа хижраның 209 жылы Иранның Қазуин ауданында дүниеге келді ==Еңбектері== ''Сунан ибн Маджа'' ''Китаб ат-Тафсир'' ''Китаб ат-Тарих'' ===''Сунан''=== Ибн Маджаның ''Сунан'' жинағы 1,500 бөлімнен және 4,000 хадистерден тұрады. ==Сілттемелер== ==Сыртқы сілттемелер== Sunan Ibn Majah Searchable Sunan Ibn Majah Online Biography of Imam Ibn Maajah at *Abu `Abdallah Muhammad ibn Yazid Ibn Maja al-Rab`i al-Qazwini: '' Sunan Ibn -e- Majah Volumes Translation By Shaykh Muhammad Qasim Ameen'' Biography of Imam Ibn Mâjah by Санат:Ислам Санат:Хадис Санат:Ислам ғұламалары
Трамвай Татра Т3 Трамвай. Вагон «PESA 120N» '''ТРАМВАЙ''' (ағылш. ''tram'' вагон, арба және ''way'' жол) қалалық көлік түрі. Ол түйіспелі (контактілі) сым арқылы келетін электр энергиясынан қуат алып, реліс жолымен қозғалады. 30 км/сағ жылдамдықпен қозғалатын дүние жүзіндегі бірінші трамвай 1881 жылы Германияда іске қосылды. Қазақстанда трамвай алғаш 1937 жылы Алматы қаласында жүре бастады. Трамвай энергияны релістен биіктікте ілінген түйіскен сым арқылы алады. Ол 500 600В тұрақты ток кернеуімен қоректенеді. Вагондарда қуаты 30 70 кВт болатын тартқыш Трамвайдың ең үлкен жылдамдығы 65 70 км/сағ құрайды. Қазіргі трамвай шаруашылығы күрделі кешен болып есептеледі. Оның құрамына реліс жолы, автобұғаттау жүйесі, күштік тарту желісі, жылжымалы құрам мен қызметтік жүйе (жөндеу зауыты, жол бойы қызметі), т.б. енеді. Трамвайды энергиямен қоректендіру күштік тарту желісі арқылы жүзеге асады. Айнымалы ток қосалқы күштік тарту стансасы арқылы тұрақты кернеуге түрленіп, түйіспелі (контактілі) желіге беріледі. Моторлы вагонның түйіспелі (контактілі) желі сымы бойымен сырғанайтын ток қабылдау тетігі болады. Кері сым ретінде реліс пайдаланылады. Трамвай вагондары өстік болып дайындалып, бір жүргізуші басқаратын немесе екі моторлық вагондар түрінде қолданылады. == Сілтеме == Санат:Көлік және коммуникация
'''Ибн әл-Қа́йим әл-Джаузия''' (, Абу Абдулла Шамсуддин Мухаммад ибн Абу Бакр ибн Айюб ибн Саад ибн Хариз ибн Макки Зайнуддин) (1292 жыл, Дамаск—1350 жыл) исламдық фиқһ ғалымы. «ибнуль Кайим әл-Джаузия» аты Шамсуддиннен Дамасктегі медреседе оның оқытушысы Джаузиядан қалған атағы («каййим» () «қараушы»). == Биография == Ибнуль Қайим 691 жылы сафар айында Дамаск қаласында туған == Еңбектері == Мифта́ху да́р ис-саа́да Тари́кх уль-хиджратэ́йн уа баб ус-саадатэ́йн Аль-фава́ид Ад-да уа ад-дава Ар-рух == Сілттемелер == == Сыртқы сілттемелер == Ибн Кайим аль-Джаузийя биографиясы Об Ибн аль-Кэййиме аль-Джаузия dic.academic.ru сайтында Сайты, Ибн аль-Каййиму аль-Джаузияға арналған Ибн Кайим аль-Джаузия жайлы sunnah.org сайты Ибн Каййима аль-Джаузия шығармалары al-eman.net сайты Санат:Ислам тұлғалары Санат:Ислам Санат:Ислам ғұламалары
ДӘУ-ПЕРІ қазақ мифологиясында, атап айтқанда бақсы сарынында кездесетін рух-ие. Бүл дэу және пері деген екі кейіпкердің атына байланысты туған ұғым. Осы екі кейіпкер де бақсы сарынында кездеседі: ДӘУІР АЙНАЛДЫРУ Тау эісайлаган дәу пері, Өтіріктен сау пері. Кеттің цайда жогалып, Қара сақал қау пері. Жын үлкеніДәу перім, Жын ішінде бір серім. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дәуір айналдыру Дәуір жүргізу''' ертеде қайтыс болған адамның жаназасы кезінде өлген адамның күнәсін жеңілдету немесе күнәсінен арылту үшін жасалатын діни рәсім. Ел арасында бұл ғұрыпты: дәуір жүргізу (мал-мүлік атау арқылы күнәсін екінші адамға аудару) дәуір көтеру (марқұмды күнәсінен арылту үшін Құран оқу немесе Құран көтеру) дәуір ұстау (барлық күнәні молданың өз мойнына алуы) дәуір шақырту (күнәдан арылту үшін Құран оқыту) дәуіріне салу (марқұмның киімін таратуды, яғни ақыретіне салу) дейді. Ысқат, әдеттік ғұрып бойынша, дәуір немесе підия деп аталады. Ы.Алтынсариннің айтуынша, Ысқат беруге марқұмның артында қалған адамдардың мал-мүлкі жетпейтін болса да молдалар діни талапқа сай «ысқат алуды» орындаған. Бірақ шариғат бойынша, «Өлген адамның күнәсін көтеру», яғни өлік басында «көтердің бе?» «көтердім» деп уәде беру міндеті молдаларға жүктелмеген: мұндай сөздерді молдаларға қазақтардың өздері айтқызады. Ы.Алтынсариннің баяндауынша, ысқат алудың келесі жолы былай орындалған: «өліктің бір жағында, басына таман, оның баласы немесе туысқаны отырады, ал екінші жағында, қолына Құран алып, молда отырады. Сонан, өлген адам, балиғатқа жеткеннен бері (күйлі адамның балаларын 13 жастан, кедейлердің балаларын 15 жастан бастап есептегенде) неше жас жасаған болса, өлген адамның туысқаны молдаға Құранды өлік үстінен сонша рет беріп: «Әкемнің, ағамның, не сондай бір туысқанымның күнәсін қабыл етесің бе?» деп сұрақ қойып отырады. Молда Құранды ала беріп: «қабыл еттім» деп жауап қайырып отырады. И.Ибрагимов дәуір айналдыруды былай деп сипаттады: Ы.Алтынсарин мен И.Ибрагимовтың жазбаларын салыстыра сараласақ, оңтүстік пен батыс қазақтары арасында дәуір айналдыру немесе дәуір жүргізудің аймақтық ерекшелігі болғанын байқауға болады. Төңкеріске дейінгі ғылыми әдебиеттерді негізге алатын болсақ, дәуір айналдыру ислам дініне дейін пайда болған. Кейінгі кезеңде марқұмның күнәсін өтеу «шариғатқа жатпайды» деп ресми діни қауым тарапынан біраз қысымшылық жасалып отыр. Дәуір айналдыру қалалық елді мекендерде тиісті жағдайдың жоқтығынан ауылдық жерлерде өзінің дәстүрлі қалпын әлі де сақтап отыр деп айтуға болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДӘУІТТІҢ ҚОРЖЫНЫ діни түсінік бойынша Дэуіт пайғамбар үстаған, ішіндегі тағамы қанша жесе де таусылмайтын қасиетті ыдыс. Мифтік таным бойынша, Сүлеймен пайгамбардың жүзігі, Мүса пайгамбардың аса- сы да кереметке болған заттар болып саналады. Халықтың ерекше қасиеті бар бір затқа теңеу айтқанда «Сүлейменнің жүзігіндей, Мүсаның асасындай, Дәуіттің қоржынындай» дегентеңеу сөзбен айтатыны осы байланысты. Бүл туралы тілдік әдеби этнографияда мар- дымды деректер сақталмаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДЕБІСКЕ СЫРМАҚ киіздің бетіне эр түсті мата- ны оюлап бастырып, оюларының шетіне жіңішке жиек жүргізілген көлемі кішкене сырмақ (толығырақ қ. Сырмак). Дебіске сырмақ. ҚР МОМ цорынан (КПД 231) ДЕЛБЕ1 қайыстан немесе есілген қыл арқаннан жаса- латын аттың жегін қүралдарының бірі. Д. ат-арба, шана, пәуеске сияқты көліктерге жегілген атты бағыттау үшін қолданылады. Делбе. Суретиіі Ж.Шәйкен ¥з. 4-5 кұлаш шамасында болады, екі үшында ауыздыққа кигізілетін ағаш тиекті немесе темірден жасалған бекітпесі болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДЕМ САЛУ' дәстүрлі наным-сенімнен туған емдеу шарасы. Д. с. арқылы емдеу үрдісі дәстүрлі ортада кең тараған. Мүндай емдеу шарасын көп ретте емші, бақсылар, қожа-молдалар атқарған. Ауырған адамдардың бетіне «сүф» (сүп) деп су бүркіп, үшықтап емдеген. Кейде кесеге қүйылған суға д.ү.ға оқып, бір үрттамын үртына толтыра алып, «сүф» деп шашырата науқас бетіне шашып, қалғанын ауру адамға ішкізген. Науқас адамның психологиялық түрғыдан ауруды жеңуге деген қүлшынысын арттырып, сенімін бекітетін Д. с. шарасы өз нәтижесін беріп, шошы- малы, үстамалы ауруғаұшыраған адамдар жазылып кетіп отырған. Молдалар науқасқа дем салып үшкірумен қатар Қүран сүрелерінен қағазға дүға жазып, ішірткі ретінде оны суға салып езіп ішкізген. Кей жағдайда суын ішкізіп, қағазын адам аяғы баспайтын жерге апарып көмгізген. Наным-сенім бойынша қағаз топырақ астында шірігенде науқас дертінен сауығады деп түсінген. Созылмалы ауруға үшыраған адамдарға торсьщқа қүйылған суға дүға оқып Д. с.-ып, күн сайын белгілі бір мөлшерде ішіп түруға кеңес береді (қ. Ішірткі). Қарауыл Жылан бақсы бедеу әйелдерді емдеу бары- сында: Багың байланган. Белің байланган. Дерт жайланган, деп өлеңдетіп, сосыи науқастың алдына үш сызық сызады екен. Алдымен ауруды бірінші сызықтан өткізіп барып, оның бетіне аузындағы суды бүркіп Д. с.-ып, келесі сызықтан өткенде де осы әрекеттерін қайталап, сегіз жа- сар екі баланы әйелдің көйлегінің етегіне кіргізіп емдеу шараларын жүргізген. Ақтөбе өңіріне танымал болған, халық арасына Ақбақсы атымен белгілі Төлеген бақсы бедеу эйелдерді емдеу кезінде: Атакем берген көк қошқар, Мойынында бес түмар. Он екі орам мүйізі бар. Сыпайьіның үйінде әсте менен зікір сал Күнменен жүрсең, күнмен көш! Түнменен келсең, түнмен көш! Көшерде күнің бүгін күн, Әуелі тидің қабақтан, Екінші тидің білектен, Үиііниіі тидің жүректен, Көшерде күнің бүгін күн, Атаңа нәлет зиянкес! деп зікір салып, ауруды көшірген соң, оған дем салу шара¬сын жасаған. Сосын әйелді қамшымен аластаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДЕМ САЛУ2 халықтық дәстүр мен мүсылмандық қағидаттар үйлесімінен туған рәсім. Дәстүрлі ортада өлім аузында жатқан адамның қиналысын жеңілдету үшін мол¬да шақырып, Қүран сүрелерін оқи отырып, Д. с.-ғызады. Дүниеден өтерін, өлім жақындағанын сезген мүсылман тілін кәлнмаға (немесе «шахада») келтіріп, иманын айтады немесе қасында отырғандардың біреуі не молда иманын айтады. Дәстүрлі тілдік қолданыста иманын үйіру деп те атайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДЕМ ТАРТУ қылыш, семсер, пышақ, айбалта сияқты қүралдарды пайдаланған сайын жүзінің откірлене түсуі. Соз колданысында жүзді қүрал-сайманның жүзін шығару деген мағынаны білдіреді. Махамбет толғауларында дэл осы мағынадағы төмендегідей жыр жолдары кездеседі: Қарқыны күшті көк семсер Шапцан сайын дем тартар Сусыным қанга қанар деп... Соғыс үстінде шапқан сайын қару Д. т.-а түседі. Д. т. «күш-қуаты артты» деген күшейткіш мэнде жүмсалады. Қазақ оташылары кездік, қандауырдың откір үшын ғана тигізіп азғана қан ағызуды дем шыгару, леп шыгару деп атайды (демнің ауыспалы мағынасы ауа, тыныс дегенге катысты туындауы ықтимал). == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дембі салу''' ағаш бұйымдарының бұрғылап тесілетін жеріне қызған темірмен қарып белгі салу. Үйші шеберлер киіз үй керегелерінің көк өткізетін орнын және шаңырақтың шеңберіне кіріп тұратын уықтың, тоғынның орнын белгілеп алу үшін дембі салады. Сондай-ақ, үйші үшкір құралды қыздырып, ердің қаптал ағашына қанжыға тағылатын тесік ою үшін, саптыаяқ секілді ыдыс сабының бау өткізілетін тұсын, қамшы бүлдіргесін өткізетін тесіктің орнын белгілеу үшін де дембі салады. Дембінің орны 11 бұрғымен, бәрбімен теседі. == Дереккөздер == Санат:Қазақстан мәдениеті
ДЕҢМЕНТ БЕЛБЕУ ДЕҢМЕНТ шапан сырты¬нан тағылатын белбеу. Күміс шытыра, кұйма, қапсырма орнатылып, масаты, шибарқыт сияқты матадан тігіледі немесе былғарыдан жасалады. Дәстүрлі ортада Д.-тің жасалуында аймақтық өзіндік өзгешеліктері бар. Д.-тің өңірлік ерекшеліктеріне орай деңмент, дегмент, деңбет деп атала береді. Сыр өңірінде деңмент деп жалпақтығы торт елі барқытқа күміс шы¬тыра орнатып жасалган белбеуді, ал батыс өңірде деңбет деп алтын, күміспен эшекейленген былгары белбеуді, кей tf '• •I Деңмент белдік. ҚР MOM цорынан (КП 18502) ҚР MOM қорында XIX ғ. жасалган (КП 18502) деңмент белбеудің үз. 91 см, ені см. Қызыл түсті пүліш беті жалған сіркеленген, 11 дана күміспен әшекейлі шыты¬ралар қондырылған. Екі шетіндегі күміс ілгектің беті жалған сіркеленіп, сопақтау келген екі қондырмасына әйнектен коз орнатылған. Қапсырылатын және тога жак бөлігі иіаңырақ өрнегі бүртіктелген екі шеңбер арқылы дэнекерлене жалғастырылып, тоға жақ пластинасының бетіне қүстүмсъщ өрнегі бедерленген. і- Деңмент белдік. ҚР МОМ цорынан (КП 26933/14) ҚР MOM қорындағы (КП 26933/14) белдіктің ұзындығы 116 см, ені см күміс қапсырмасының тоғасы үзынша сопақ пішінде керіліп жасалган. Оның оймышталынған бетіне қарала ою жүргізілген. Қайысқа бекітілген ілмек қапсырма тесігінен өткізілсе, қапсырмадағы ілмек қайыстагы тесікке ілінеді, ягни қос ілгекті келген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дерт көшіру''' адамның, малдың бойында кездесетін әртүрлі кеселдерді басқа нәрсеге, белгілі бір затқа аудару арқылы емдеу тәсілі. Бақсылар уақытында жазыла алмаған адамның бойындағы дертті қуыршақтарға, жылқы, қой, иттің бас сүйектеріне, қой терісіне көшіріп, ауыл сыртындағы жол бойына апарып көміп тастайды (толығырақ к. Адастыру; Бақсы; Ауруды малға көшіру). Дертті малға көшіру тәсілі де бар. Шығыс өңірде оны малга табыну деп атайды. Ондайда дүға оқып, науқас өз қолымен ауру көшірілетін малға түз жалату сияқты т.б. шаралар жасалады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Диқан''' сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: '''Негізгі ұғым:''' *Диқан егін салып, күтіп-баптауды кәсіп еткен шаруа, егінші. '''Елді мекендер:''' Диқан Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындығы ауыл. Диқан Жамбыл облысы Байзақ ауданы, Диқан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Диқан Жамбыл облысы Байзақ ауданы, Мырзатай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Диқан Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл. Диқан Түркістан облысы Мақтаарал ауданындығы ауыл.
ДОҒАБАС белдіктің, айыл-тартпаның бір жак басы¬на бекітіп тіккен темір дөңгелек, мыстан немесе күмістеп жасалған шығыршық айылбас тоға. Д.-тың тілшелі және тілшесіз деген түрлері бар. Кокпарға тартылатын серке алдын ала дайындалады, жеңіл әрі мықты болуы үшін ішек-қарнын алып, тұзды суға салып қояды, терісін қайта тігеді. Егер ойын кезінде тері шыдамай жыртылса, оны біреудің есігінің алдына немесе үйдің уығының үстіне қарай лақтырып тастай- ды. Д. тартыста жеңіске жеткен кокпаршылар көкпарын көбінесе ру ақсақалдарының, балаға зар боп жүрген үйдің алдына әкеліп тастап, «көгерт, көгерт, көгерт!» деп айғайлайтын болған. Балалы үйге багы жанып, үбірлі-шүбірлі болсын, баласы жоққамаңдайы кере царыс үл берсін деп тілек айтқан. Үй иесі шабандоздың жолы деп үстіне шапан жауып, бір тартар ақ орамал үсынған. Көкпар тиген үй көптің тацымынан шыщан ет, жанга дәру, тәнге шипа болады деп ырым етіп, серке етін қалдырмай түгел асып, бөлісіп жеген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДОҚАБА беті түкті келген бағалы барқыт түрі. Д.-дан түрлі ою-өрнектер қиып, қүрақ көрпе жасаған, көбінесе әйелдердің бешпет, кеудеше тәрізді сырттық киімдері тігілген. ҚР MOM қорында (КП 3695) Бөкей Фатима ханымның бешпенті. ҚР МОМ цорынан (КП 3995) ордасының ханы Жәңгірдің әйелі Фатима ханымның бешпенті сақталған. ХІХғ.-дың ортасы. Қызыл барқыттан тігілген. Қызыл жібекпен астарланған. Артқы бойына және бел түсынан майда бүрмелер салып кыналған. Тік жағалы. Тірсек жеңі таяз жең ойындысына қондырылған. Артқы түсы екі бөліктен тұрады. Жағасы, өңірі, жеңінің ауызы және етегіне айналдыра қызыл-сары (алтын) ши¬ратпа зермен көгеріс өрнек кестеленген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
#'''Долық''' байырғы ортада қолданылған ғүрыптық ыдыс түрі. Д. бітеу іреп сойған мал терісінен жасалады. Сырт пішімі меске немесе қауғаға ұқсайтын Д.-ты бітеу, яғни мал терісін қарны мен сирағынан бір жақ қырынан тілмей, сойып жасайды. Осы бітеу ыдысты молшылықтың нышаны санаған қауым «үйге кірген ырыздықты «бітеп», шығармай тұрады» деп сенген. Мұндай бітеу малдың терісінен жасалған тұлып тәрізді ыдысқа ас-тағамның берекесі саналатын, дәмін келтіретін тұз бен молшылықтың белгісі астық сияқты заттарды ырымдап салып қоятын болған. Бүл көшпелі түркі халықтарының ырыздық тұлыбы аталатын затына ұқсас болып келеді. #'''Долық''' мес, торсық тәрізді көн ыдыс; сойылған қой-ешкінің не бұзаудың бітеудей сыдырылып алынған терісінен істеледі. Долық көбінесе су сақтауға яки құдықтан су тартатын қауға орнына қолданылады. Түркі тілдерінде "дол" немесе "тол" орта болмау, қампию, лақылдап тұру мағыналарын білдіреді. Мұнда "д" мен "т" дыбыстары орын алмастырып тұр ("толық"). "Дол" түбіріне "ық" жұрнағын жалғау арқылы ыдыс атауы жасалған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДОМАЛАҚ ҚАЛЫҢ рәсім талаптарын орындамай- ақ берілетін қалыңмалдың бір түрі. Д. қ.-да қалыңмал кұрамына енетін басжақсы, той малы, сүтацы деген кэде түрлері Қазақ даласына ақша қатынастары ене бастаған кезде Д. қ. ақшалай беретін мөлшерді білдірген. Н.Гродековтің жазуы бойынша, Пе- ровск уезінде 60 саулық пен 60 тоқты 500 рубльге тең болған. Қалыңмал колемі уақыт откен сайын, заманына сай озгеріске еніп отырған. Мысалы, Л.Ф.Баллюзек XIX ғ,- дың екінші жартысында басжацсының мэні өзгеріп, Торғай уезінде бас жақсыға 3-12 жылқы немесе 100- 300, тіпті 600-1000 күміс ақша берілгендігін айтады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
Алып домбыра '''Домбыра тарту''' орындалатын әуеннің өзіндік ерекшеліктеріне қарай Домбыра тарту қағыстарының да өзіндік тәсілдері болады. Жоғары-төмен қарай қағып тартуды '''«қара шертіс»''' десе, ішекті іліп тартуды '''«ілме»''' немесе '''«теріс қағыс»''' деп атайды. Домбыра тартудың көптеген түр өзгешеліктері туралы Т.Әсемқүлов өз зерттеуінде былай дейді: «Тебеген қағыс» ішектің үстінен қағып ойнау тәсілі... «Жапта цымта» цагысы саусацпен цаццаннан кейін ішекті алацанмен жабу тәсілі, домбыраның быдыңдаган еліктеу дыбысын шыгару үшін қолданылады. «Түйдек қағыс» деп сілтеп қағу, айқай-үйқыш, тәсілге бай, жылдам қағысты атайды». Домбыра тарту әнді сүйемелдейтін саз аспабы ғана емес, кәсіби музыкалык күрделі шығармалар тудыруға негіз болатын ішекті аспап. Домбыра тартуда кәсіби жоғары деңгейге жеткен күйшілер Домбыра тартуды кемелдендіріп, жоғарыда атап айтқандай, қосымша дыбыс беретін пернелерді енгізген, домбыра қүрылысын күрделендіріп дамытқан. Осыған сай Домбыра тартуда орындалатын шығармалардың тереңдігі мен иірімдерін арттыра түсетін Домбыра тарту тәсілдерін де дамытқан. Халық арасында кең тараған Домбыра тартудың үш түрі жайында Т.Әсемқүлов былай дейді: «Домбыраны алғаш үйренушілер тартатын «дірдек тартыс» болса, шеберлікке жеткен кездегі тартыс «қигаш көбе» немесе «кесе тербеу». Кәсібін деңгейге жеткен кездегі «тайганақ көбе» немесе «сауып тарту». Сонымен қатар, автор күй тарту өнеріндегі қағыстың «түре тартыс, сүре тартыспен қатар «қүлақ шығарып тартысу» мен «есер тартыс» деген түрлерін атап өтеді. Домбыра тарту кезіндегі сол қолдың қимыл әрекеттеріне карай перне басудың: қазтабан, бөрітабан, байтақ, қарғыту, аттау, жаба тастау деген, ал Домбыра шертудің сермеп шерту, іліп қагу, шертіп ойнау, төгіп қагу, шегіп қағу, дірдек, тайғанақ көбе, сауып тарту, қиғаш көбе, кесе тербеу, төпеп қагу, теріс қағыс, тебеген қагыс (тепкілей қагыс), түйдек қағыс, таза қара шертіс, таза ілме, жап та қымта, бүлкілдетіп қагу, сүққылдатып қагу, шарықтатып қағу деген түрлері бар. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
thumb '''ТРИТИЙ''' (Trіtіum), немесе 3Н массалық саны 3-ке тең болатын сутектің ең ауыр радиоактивті изотопы. Оны 1934 жылы ағылшын ғалымдары Э.Резерфорд, М.Л. Олифант және П.Хартек ашқан. Ядросы бір протон мен екі нейтроннан тұрады. Тритий табиғатта ғарыштық сәулелердің құрамындағы нейтрондардың азот атомдарына әсер етуі нәтижесінде атмосфераның Жоғарғы қабатында түзіліп жаңбыр суымен жер бетіне түседі. Тритий газ, балқу 252,52°С, қайнау 248,12°С, булану жылуы 333 кал/моль. Өндірісте ядролық реакторларда литийді нейтрондармен сәулелендіру арқылы алады. Химиялық және биологиялық зерттеулер кезінде изотоптық индикатор ретінде “таңбалау” әдісінде, өте көп мөлшерде жылу бөлетіндіктен термоядролық отын ретінде пайдаланылады. Тритий атомының ядросы тритон деп аталады. ==Сілтеме == Санат:Химия
ДОМДАУ халық емшілігінің ең қарапайым түрі. Сырқатқа қарабайыр тәсілмен ем жасайды. Дом, домдау сөзінің төркінін тілзерттеуші Ә.Нұрмағамбетов түркі тілдерінің көне қыртысынан алтай тілдерінен іздсйді. Зерттеуші тува тілінде ауруды дауалаушы; тунгус-маньчжур тобындағы солон тілінде доо дәрі мағынасын беретіндігін айтады. Ал жазба моңғол және қазіргі моңғол тілінде балгерлік, дуалаушылық, сиқыршылық деген мағыналарын білдіретіндігін көрсетіп, қазақ тілінде домдау сөзі емге қосарланып, ем-дом түрінде қолданылады және оның алғашқы мағынасы дәрі-дәрмек дегенге саяды. Қазір емдеу ұғымының синониміне айналған деп тұжырым жасайды. Домдау үшін қазақ арасында көбінесе жануар өнімдері қолданылған: қоянның терісін сыздауыққа, жылқы талағын жылыдай ісікке таңған, қасқырдың бауырын құтырған ит қапқанда жегізген. Сондай-ақ безгекке қарсы безгелдек жүмыртқасын, көз ауырғанда бөдене жүмыртқасын кептіріп берген. Көкжөтелге көк қарғаның немесе көк кептердің қанатын, сүр жөтелге сүр сиыр сүтін ішкізген және сүр атты жолаушының айтқанын жасаған. «Құстай ұшатын жүйрік» болады деп бәйге атының жеміне құс етін, жорға атқа «қаздай жорғалайды» деп қаз етін қосып беру ырымы ертеде болған. Дәстүрлі ортада құяң, өкпе ауруларын жылан етін жегізу арқылы емдеген. Деректерге қарағанда, сарүйек жыланның терісін сыпырып тастап, майлы етін асып, сорпасын ішкізіп терлету арқылы құяң ауруын емдеген. Кейде сарүйектің етін қуырып, кепкен соң келіге түйіп талқан жасап, майлы етті жей алмайтын жүрек ауруына шалдыққандарға берген. Сондай-ақ, сарүйектің майлы етін тұтастай тіліп алып, өкпе ауруына шалдыққан адамның өкпе тұсына таңады, сонан соң жылы қымтап терлеткен. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Доп теппек''' ұлттық ойын түрі. Бұл ойынға жазғытұрымғы жабағы жүнді сиыр қыбырына (түбітке ұқсас) араластырып су, топыраққа илеп, қатайтып жасайды. Ойыншылар бір қатарға тізіліп, кезектесіп кіші доп немесе нығыз түйілген матаны аяғымен алысқа тебуге тырысады. Кім үш рет допты алысқа теуіп жеткізсе, сол ойынның жеңімпазы аталады. Осылайша екінші және үшінші жеңімпазды анықтайды. == Дереккөздер == Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
ДОС-ЖАРАН сырлас, тату, рухани жақын адамдар. Пікірі мен мақсаты, арман-мүддесі ортақ, жақсы араласа- тын, қиын сәттерде бір-біріне қолүшын беретін, туыстық жагынан алыс болса да, ниеттері жақын, сырлас, сыйлас, шынайы қатынастагы адамдар тобы. Қазақы ортада дос- жар магынасы, ізгі ниетті тілектес, жанашыр жақын адамдар дегенді білдіреді. Халық қагидасы «досыңды үш күн сынама, үш жыл сына» дейді. Ойткені, шынайы дос басқа күн туганда танылады. Сонымен қатар, «Айырылар дос (тамыр) ердің артқы цасын сүрайды» деген мақал орындалуы қиын, ретсіз, жонсіз нэрсеге қолқа салудың достық бүзылуына алып келетіндігін білдіреді. Ертеде жаугершілік, қиын-қыстау заманда жақсы адамдар кан шыккан жерлерін бір- біріне тигізіп достықтарының мэңгілік екенін эйгілеп, кез-келген қиын-қыстау жагдайда бір-біріне кол үшын беруге дайын екендіктерін білдіріп, ант беріп серттескен. Қазақ дэстүрінде екі азаматтың бір-бірімен серттесіп, достасатыны жонінде П.Е.Маковецкий былай деген еді: «Екі дос адам өзара төс қагыстырып немесе бір-бірінің бас бармацтарын уыстап цысып, цол алысып, ант берісіп, серттескеннен кейін, олар әрдайым бір-біріне көмектесіп, ңолүшын беріп түруга, цалаган заттарын сүрауга және ол үшін араларында есептесу дегеннің бол- мауы тиіс». Кейбір дерек коздері достасушы екі адамның жалаңаштанган кеуделеріне кылыш қойып, бүл пәниде айырылмасқа серт берісіп, туралы да айтылады (толығырақ қ. Ант). Мүндай әрекеттердің семиотикалық мэні бар: қан туыстықты, жакын болу- ды білдірсе, қылыш «маган келген жау саган келген жау, саган келген жау маган келген жау» деген үгымды білдіреді. Ата-аналарының достықтары балаларында жалгасын тапса ондай адамдар «атажолдас» делінеді. Тамырдың бүдан басқа да ауыз тамыр, сүйек тамыр де¬ген түрлері болады. Сүйек тамыр бүрыннан келе жатқан үзак жылдарға жалғасқан дэстүрлі ортада айтылатын «сарысүйек құда» екі қауым өкілдерінің қүдандалық байланысын меңзейді. Ауыз тамырда жеке адамдардың мүддесі (алыс-беріс, пайда табу жағы) көзделген бай- ланыс (толығырақ қ. Тамыр). Тәжірибелі билер даулы мәселеге нүкте қою мақсатында көп жағдайда «тамыр» салты аркылы да екі тарапты жақындастыруға әрекет жасаған: би екі жақты қүшақтатып, «дос-тамыр», «жек- жатым» деп айтқызған, қажет болса мәжбүрлеген. Мүндағы мақсат дауласушыларды татуластырып, ортақ бір шешімге келтіріп, дауды аяқтаған. Дос сөзіне қатысты айнымас дос (ниеті түзу, жан-тәнімен берілген дос), ара- сынан цыл өтпейтін дос (өмірлік, сыннан өткен дос) және т.б. ұғымдар бар. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дөнен''' төрт жасар еркек мал. Осы жаста мал денесі әбден толысып жетіледі. Мал шарушылығымен айналысқан ортада жылқыны, негізінен, Д.-інде пішкен. Ал кейбірін пішпей, үйірге арнайы айғыр қоюға қалдырады. Бұндай айғырды сәуірік деп атайды (толығырақ қ. Айгыр; Қьісырақ матау). Д. өгізді жеткен, толысқан өгіз есебінде жүк арту жүмыстарына салып, арба мен шанаға жегеді. Д. қой еті дәмді, сүйегі ірі, кесімді мал ретінде қонақ сыбағасына, соғымға сойылады, әсіресе ондай қойды үйтіп немесе етін сүрлеп сақтайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет Санат:Мал шаруашылығы
ДӨНЕН ҚЫМЫЗ бабы келген қымыздың ерекше түрінің атауы. Кейбір әдебиеттерде ашытқаннан кейін төрт күн өткен қымыз Д. қ. деп аталады. Қымыздың кермектігі, ашу үрдісі барысында пайда болатын дәмі, үрттаған кезде дэм сезу мүшелерінде білінетін әсеріне қарай бөлінетін цүнан, дөнен, бесті қымыз түрлері түтынуға дэмді сапалы сусынға саналады. Ал ашымаған түрін жуас қымыз десе, бір аптадан кейін қандай қымыздың да сапасы төмендеп, ескірген татымал, ащы- мал цымызга айналады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДӨҢБЕК ҮЙ жуан ағашты жарып, қиюластырып салынған үй. Жуан оскен дөңбекті кесіп алып, қабығын аршып кептірген соң ортасынан қүралмен сыналап жа- Дөңбек үй (Қарагай орманындагы цазац цыстауы) Ақмола облысы, К.Н. де-Лазари. 1896. Кунсткамера цорынан 423-6) рып алады. Салынатын үйдің көлеміне қарай кесілген бөренелер бір-біріне ағаш сыналармен шегеленіп, бүрыштары айқастырғанда нық отыратындай етіліп ой- мыштала шабылып, қүрастырылады. Алматы облысы, Шелек ауданы. Жіцішкедегі цазац цорымдары. Таушілік. А.Ионов. 1929. ҚР МОМ цорынан (ФКП12057-16) Д. ү.-ді қалаудың тағы бір түрі көлденең қалау үлгісі қауым арасында кең таралған. Ол үшін үйдің діңгегі, таған, кемересін түрғызып алған соң араларына көлденеңінен дөңбек ағашты қалап (басын түжырып), қабырғасын көтереді. Дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығынан отырықшы- лыққа көше бастаған қазақ қоғамында, орман, тоғайға жақын аймақтарда тіршілік еткен түрғындар арасында осындай үйлер көптеп салынган. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДӨҢГЕЛЕК ҚАЛЫҢ ертеде қазақ ортасында қыз үшін төленетін қалыңмалдың түрі, кедей адамдар арасында берілетін қалыңмалдың ең төменгі мөлшері. М.Красовскийдің айтуы бойынша, қалыңмалдың ең аз мөлшері жылқы болған. Қазақтардың қалыңмал ДӨҢГЕЛЕК ҮСТЕЛ көлемін Қ.Қостанаев пен Н.Гродеков төмендегідей үш категорияға бөлді: ауқаттылар, орташалар және кедей- лер беретін қалыңмал. Кедейлер түрмысында қалыңмал Д. қ. деп аталып, 7-ден бае малды құрады, кейде ке¬дей отбасында екі жақтың келісімі бойынша, бір-біріне сый-кәде бермей-ақ екі жасты қосқан. Кейбір жағдайда жылқы мен түйе орнына қой берілген. бас жылқы не-месе бас түйе 6-8 қойға тең болған. Бай қазақтардың қалыңмалы 47 басты қүрады. Орта түрмысты адамның қалыңмал көлемі 27-ден 37 мал басына дейін барды (қ. Байтал). Ертеректе ең кең таралған коп мөлшері И.И. Ибрагимов жазуы бойынша, ақсүйектер арасында 57, байлар арасында 37, орташалар арасында 27, кедейлер арасында 17 бас малды қүраған (200 жылқы немесе 1000 қой) (толығырақ қ. Қалыңмал). Л.Ф. Баллюзектің пікірінше, Д. қ. бар-жоғы 10 бас малы гана бар ең кедейлердің арасындағы мөлшер. Ол бүл көрсетілген қалыңмал түріне келесідей мысал келтірді: 100-ден 150 аралығындағы ірі қара малдың саны ең жоғары топты қүрады, оны ірі байлар берген. 75-100 мал басын қүрайтын қалыңмалды дәулеттілер төледі. Орта¬шалар баламалы цалыңга 20-40 мал басын атаган. Ең ке¬дейлер Д. қ.-ға 7-ден бас ірі қара мал берді. Уақыт өткен сайын, ягни эрбір ұрпақ ауысқан сайын қалыңмалдың бастапқы күрамы мен түрі үнемі өзгеріске үшырап от¬ырды. Д. қ.-да царамал, басжацсы, сүтацы, тоймал, ілу сияқты калыңдықтың қүны деп есептелетін кәде-сыйлар қарастырылмаған десе де болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''ДУАҚАН''' байырғы ортадағы дуалау ісімен айналысатын адамды осылай атаған. Д. дұғамен дуалаған және дуаланған адамды айықтырған. Сөйтіп дәстүрлі албасты, марту, ібіліс сияқты әртүрлі зиянкес күштерден қорғаушы функция атқарған. Негізгі сүйенері Құранның аяттарынан алынған дұғалар. Алайда, дуалаудың атқарылу реті ислам канондарына мүлдем қайшы болды. Өйткені, дуалау үрдісі мұсылмандық жосыннан гөрі бақсылық тәсілдерге әлдеқайда жақын болды. Бірақ исламның классикалық қағидалары мен ұстанымдары орныға қоймаған қазақы ортада мұндай синкреттік тәсіл үлкен қолдауға ие болды (Қ. Дұға). Дуалау Орта Азия халықтары арасында кеңінен өріс алған құбылыс. Деректерге қарағанда қазақ жерінде Д.-дық оңтүстік өңірде көбірек тараған. Д.-дар жалпылай ислам дінінің қағидаларын (бес уақыт намаз, ораза т.б.) ұстанды. Бірақ, жоғарыда айтылғандай, дуалау үрдісінде Құран сүрелерін қолданғанмен, іс-әрекеттерін исламнан бұрынғы орныққан наным-сенімнің негізінде атқарған. Бұл құбылысты көнеден қалған наным-сенім жүйесінің қазақы ортаға бейімделудің көрінісі деуге болады. Халық Д.-дарды емдейтіндер және адамды дуалайтын қаскөй Д.-дарға жіктеді. Осыған орай қазан төңкерісіне дейінгі орыс еңбектерінен төмендегідей мысалдар келтіруге болады. Қаскөй Д. адамдардың рухын дуалау үшін иненің 40 данасын пайдаланған екен. Дуаланған инелерді көзделген адамдардың киіміне, жеке бұйымдарына немесе төсек-орынға, үй мүлкіне шаншып кетеді. Әлгі инелер адамдардың еркін дуалап, жолын кесіп тастайды-мыс. Сондай-ақ қаскөй Д. тұзды да пайдаланған. Ол үшін отқа қыздырылған тұзды дуалап, дуалайтын адамның жолына немесе үйінің маңына біреуге апарып септірген. П.С. Паллас еңбегінде қазақтардың арасында қолға түскен тұтқындар мен құлдарды дуалайтын дуашы әйелдердің де болғандығы айтылады. Д.-дардың ерекше дуалайтын құдыреті жөнінде ел арасында сақталған мәліметтер көптеп кездеседі. Мысалы, Сыр өңірінде XX ғ. өмір сүрген Беркімбай қалпедұға оқу арқылы Сырдарияның мұзының сеңін бұзып жіберген деседі. Ал XIX ғ. Қазалы өңірінде өмір сүрген Базар қожаның ішінен дұға оқып, кез келген адамның жолын байлап тастай алатын, яғни еркінен айыра алатын қасиеті болған екен. == Дереккөздер == Санат:Адам қасиеттері Санат:Магия
'''Дудыға''' сілкіп ойналатын дәстүрлі саз аспабы. Әу баста бұл аспапты әскербасылар мен батырлар жорық кезінде ұстайтын болған. Бұл туралы ауыз әдебиеті үлгілеріндегі: Дудыга цагып, сырнайын Дудыга сілкіп ңагайын, Дүшпанга ойран салайын, деп келетін жыр жолдарынан аңғарылады. Дудығаның сырт пішіні кәдімгі ұршыққа ұқсас келеді, қолға ұстауға ыңғайлы ұзын сабы, сапқа бекітілген сегіз қырлы, күмбезді сопақша шанағы, шанақ сыртында қайысқа байланған, қатты ағаштан жасалған салпыншақ түймелері болады. Аспап шанағы малдың (көбінесе ешкі) шала иленген ілінеді. Сап мен шанақ сырты әшекейленіп, басына шашақ тағылады. Сілкіп ойнаған кезде тұткасының екі жағына ілінген қаққыштары ерсілі-қарсылы керілген көнге соғылып, құдды бірнеше дабыл дүңкілдеп түрғандай дыбыс шығарады. == Дереккөздер == Санат:Қазақтың саз аспаптары