amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Дұғай сәлем''' дәстүрлі ортада қолданылатын этикалық мәнді дағдылы сөз орамы. Адамның жол жүріп бара жатқан адам арқылы өзінің таныс-біліс, дос-жаран, туыс адамына амандығын немеее бұйымтайын білдіріп игі-ниет жолдауын білдіреді. Егер ісі өте маңызды, шүғыл болса, ондайда сәлем айтушы «Үш қайтара дүгай сәлем де!» деп рең беріп, осы сөз тіркесіне қосымша бүйымтайын қоса айтады. Қалыптасқан дағды бойынша жолаушы айтушының аманат еткен дүғай сәлемін төл сөзі бойынша жеткізуге міндетті. Егер қүпия, жасырын ойды айтқысы келсе, оны тұспалдап, жүмбақтап, астарлы сөзбен жеткізеді. XX ғ. бас кезіндегі аумалы-төкпелі кезеңде Алашордашылар тарапынан (Ә.Бөкейханов делінеді) шекараға жақын жерде қоныстанған алашшыл азамат Нариман Жабағинге: «Жылцы баласына дүгай сэлем де! Арқада қыс қатты болатын түрі бар, мал мен жанды әріге, алысца отарлатсын!» деген астарлы сәлем жолданған. Осы тұспалды дұғай сәлем коп адамның тағдырына араша болған екен. Хат жазу аркылы да белгілі бір адамдар тобына дұғай сәлем айту XIX ғ. соңынан бастап қазақ зиялылары арасында кең тараған. Тіптен баспа бетіне жариялау үрдісі орын алды. Шәкәрім «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналына сөз салушыларға» деген өлеңінде қауымға арнап: Дұғай дa, дұгай сәлем айт, «Айқап», пенен «Қазақша». Кекеу, сөгіс сөзден қайт, Кез боларсыз қазақша. Қарап жүріп қақтығып, Қатынша сөзбен баптығып, Менікі жөн деп аптығып, Неге түстің азапқа? деп, басу сөз айтып, басылым беттерін бос айқай-шу, айтыс-тартыс алаңына сұраған. Яғни мұндай дұғай сәлем пікір айту, полемикаға бой ұру нышанында жазылған сыни сараптама сипатында болып келеді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
Троллейбус thumb Electromote in Berlin, 1882 trolley түйіспелі (контактілі) сым, роликті ток қабылдағыш және bus автобус) рельссіз жолмен қозғалатын қалалық, электрлік көлік. ==Тарихы== Троллейбус 19 ғасырдың 80-жылдарынан бастап Германияда пайдаланыла бастады (1882). Қазақстанда Троллейбус алғаш рет 1944 жылы Алматы қаласында жүре бастады. ==Құрылымы== Троллейбустың негізгі электрлік жабдықтарына тұрақты токтың күштік тарту қозғалтқышы, компрессор жетегі (қосалқы электр қозғалтқышы), желдеткіш пен генератор, жарық және сигналдық аппаратуралар, ал механикалық бөліктеріне трансмиссия, жүрістік бөлік, басқару тетігі жатады. ==Артықшылығы== Рельстік жолды қажет етпейтіндігі, басқаруға икемді болуы Троллейбустың трамвайдан артықшылығы болса, арзан электр энергиясын пайдалануы, зиянды газдың жоқтығы, т.б. оның автобустан артықшылығы болып саналады. ==Кемшілігі== Аспалы екі сымнан құралған түйіспелік (контактілік) жүйесінің күрделі болуы, сапалы жолды қажет етуі, т.б. Троллейбустың жоғарыда аталған көлік түрлерімен салыстырғандағы кемшілігі болып табылады. Қазіргі кезде Қазақстанда “Электротранс Сервис” ЖШС-дан “Қазақстан” Троллейбустары шығарылады. ==Сілтеме == Санат:Көлік және коммуникация
ДҮБӘРӘ екі бөлек түқымнан, нәсілден, сүрыптап жаратылған төл. Күйек уақытынан ерте туған мал толі шырғаланып, оспей шәкене болып кетеді. Сондай-ақ жыныстық қуаты жетілмей қашқан саулық малдың толдері де азып кетеді. Мүндай толдерді дәстүрлі ортада Д. деп атаған. Мал түқымын сүрыптау ережесі бүзылса, азғындаған мал түрлері үйір, келе, табынға араласып, малдың ұсақталып, Д.-лардың кобеюіне әкеледі. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақы орта мүның ал¬дын алып, түқымдық қүтпан мал таңдаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дүкен''' байырғы кездегі темірші ұсталардың жұмыс істейтін және сақтайтын үйі, ұстаханасы. Ондай үйді кей жерлерде көбінесе ұстаның қасиетті саналған көрігі тұратындығына байланысты көрік үй деп те атаған. Д. ретінде киіз үйді пайдаланса да, Д. аталып жұмыс істеуге қажетті түгел соның ішіне орнатады. Ертеректе Д. атауының то және үстахана деген екі түрлі мағынасы болды. Дүкен. М.А. Круковский, 1915. Кунсткамера цорынан (1919-395) Дүкенге келіп жұмыс бастар алдында ұста дәрет алып, Дәуіт пайғамбарға сыйынып іске кіріседі. Ұста, зергерлер кейбір жағдайларда өз бұйымдарын есікті жауып алып, ешкімге көрсетпей жасаған. Өйткені олар жасап жатқан затты біреу-берміреу көріп қойса, ол бұйым (мысалы, қылыш, білезік т.б.) киесінен айырылып, қасиеті төмендейді деп түсінген. Дүкендегі керіктің «боғын» (қалдығын) сұрап алып, суға салып жуынса, шошыну мен денеге шыққан бөрткенге шипа болады деп санаған. Босанарда ауырып, шалық тиген әйелдерді ұста Дүкеніне әкеліп түнеткен, төске тәу еткізген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Алексей Иванович Братин''' (''14.7.1911, Санкт-Петербург іргесіндегі Репино ауылы өлген жылы белгісіз'') орыс кеңес ақыны, жазушы, аудармашы. Солтүстік Кавказ мемлекеттік университетінің филология факультетін (1931) бітірген. 1935 жылдан бастап Қазақстанда тұрды. Облыстық республикалық мерзімді баспасөз орындарында қызмет істеді. Алғашқы өлеңдері 1928 жылы «На подъеме», «Резец» журналдарында жарияланған. Оның «Батырлар келбеті» (1949), «Алыс пен жақын» (1958), «Қазақстан жауһарлары» (1959), «Екі тағдыр» (1962), «Бастауда» (1964), «Тау етегінде» (1967) атты туындылары жарық көрді. Братин 1937 жылдан бастап қазақ ақын, жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударумен шұғылданды. Ол Жамбыл Жабаев, Қ.Әбдіқадыров, Ә.Сәрсенбаев өлеңдерін, С.Мұқановтың «Өмір мектебі» (2-3-кітап), «Мөлдір махаббат» романдары мен «Сәкен Сейфуллин» пьесасын орыс тіліне аударды. Братин Қаныш Сәтбаев туралы орыс тілінде шыққан «Первый академик» («Тұңгыш академик», «Қазақстан», 1989), 1975 жылы Мәскеудегі саяси әдебиеттер баспасынан шықкан «Умом молотком» («Ақылмен және балғамен») кітаптарының авторы, сондай-ақ «Академик Сәтбаев» сценарийін жазған авторлардың бірі. == Дереккөздер ==
'''Бұлбұл мен есек''' Абайдың И.Крыловтан аударған мысал өлеңі. Семейдегі мұғалімдер семинариясының оқушысы, он алты жасар бозбала Қаныш Сәтбаев өнерпаз жастар кешінде қазақ әдебиетінің негізін салушы Абай Құнанбаев өлеңдерін жатқа айтады. Осы өлеңдердің ішінде «Бұлбұл мен есек» де айтады. Бұл кештің бағдарламасы мен оған деген пікір «Айқап» журналында жарық көрген. == Дереккөздер == Санат:Әдебиет Санат:Қаныш Сәтбаев
ДҮКЕН ҚОБДИ уста, зергер, етікші т.б. шебер адамдардың қурал-сайманын салып қоюға арналған шағын сандықша. Салынатын көлеміне сай етіп жасалатын Д. қ.-дың ұзындығы екі-үш қарыс, ені бір жарым-екі карыстай болады, ал биіктігі устаның талабына қарай эртүрлі өлшемде болып, ағаш тақтайшалардан құрастырылып жасалады. Беткі қақпағына тиектеліп бекітілетін мурындық пен басыртқы салынады. Кейде топса орны¬на жумсақ кон немесе тері шегеленеді. Д. қ.-ға ұстаның күнделікті қолданылатын тескіш, шабатын, қырқатын, тесетін біз, пьішақ, балга, ара, егеу, қайрақ, білеу, қашау тэрізді көлемі шағын және тара- мыс, жіп, іиеге, мьщ, зімпара т.б. қажетті заттарын са¬лып қояды. Дүкенде жиі қолданылатын құрал-аспаптар устаның қолына жылдам ілінетіндей жақын жерде ор- наласса, Д. қ.-ға жні саймандар сақталады. Булай сақтау жүзін мұкалудан, бүлінуден қорғап, арлы-берлі көшіп-қонғанда тасымалдауға Әрі буған жннақтап салып қойған қурал-саймандар жүмыс барысында және де тез тауып алуға қолайлылық туғызған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДҮКЕН МАЙЛАУ жыл сайын дүкен қурып, іске кірісер алдында немесе үстахананы жаңа орынға кошірерде усталар мен зергерлердің мал сойып, ауыл- аймағын шақырып, кұрбандық беру ғұрпы. Ертеде қар кетіп, коктем шыкканда дүкен қүрған уста мал сой¬ып, Дэуіт пайғамбарға бағыштап дуга оқып, көріктің шоғына май, ақ тамызып ырым ететін болған (қ. Дәуіт пайгамбар). Мундай Д. м. әдеті басқатүркі халықтарында да болған. Кейбір халықтарда дүкен Қудайға жалбары- нып, қулшылық қылу орны болған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүгінгі күн мен алдағы күн''' Мәскеудегі БЛКЖО ОК-нің «Молодая гвардия» баспасынан 1964 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Мұнда жарияланған 35 автордың мақалаларын баспаға әзірлеген журналистер И.Казанский және Л.Брутян. Еңбекте КОКП XXII съезінің делегаты академик Қаныш Сәтбаевтың «Біздің еліміздің қазынасы» атты көлемді мақаласы берілген. Онда ол қажырлы еңбегі, жаңа кен орындарын ашу, көмір, мұнай, табиғи газ, темір, мыс, қорғасын және басқа пайдалы қазбаларға деген сұраныстың жыл сайын өсіп келе жатқандығын, соған байланысты Кеңес Одағы мен Қазақстандағы кен орындарының қоры, оларды халық игілігіне жарату мәселелеріне баса назар аударады. Көпшілікке арналған. Көлемі 15 баспа табақ. Таралымы 19 мың дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
ДҮКЕРТ бауыры шығыңкы откір пышақ. Қазақ ортасында докет, лөкет деп те айтылады. В.В. Радлов қазақ қауымының докет, дүкот, дүкет деп мурт басатын кішкене қайшыны және үлкен пышақты атайтындығын айтады. Дүкерт пышақ. Суретші Ж.Шәйкен Сабынан жетесі элдеқайда ұзын және жетесінің бау¬ыры доғаланып үлкен болып шығып туруы Д.-тің жай пышақтан айырмашылығын аңғартады. Әрі сабының жетеге уштасқан тусында балдаққа уқсас жиектелген шығыңқы доғалығы болады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДҮМ мылтықтың ағаш сабының иыққа тірейтін түсы. Қазақтар мылтық Д.-ін ағаштан жасаған. Иыққа тірейтін түсын бәсеңдету үшін Д.-інің оң жағына білтеге арналган тері қалта бекітіп, төменгі жагына тері қайыс шегелеген. Дүм. ҚР МОМ цорынан (КП 13031) ҚР MOM қорындагы (КП 13031) білтелі араб мылтыгының Д.-і жонылып тегістеліп жасалган. ¥з. 150 см, оқпан үз. 115 см. Д.-інің шүйделігінде агаштан жасалган сопақ тірек бекітілген, оның беті сүйекпен эшекейленген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДҮМБІР СЫРҒА1 конек, күбі, кеспек тэрізді пішінді сырга түрі. Күмістен кақталып, іші қуыс етіп жасалады. Ішіне үсақ қиыршық тас салынады. Ш.Уәлиханов үстанган мылтыцтың дүмі. ҚР МОМ цорынан (КП 9410) ҚР MOM қорында этнограф-ғалым Шоқан Уәлиханов үстаған (КП 9410) мылтық Д.-і сақтаулы. XIX ғ. соңында Ресейде жасалған, үз. 45,5 см, ені 11,5 см болатын Д. ағаштан жасалған, оқпан қорабымен қоса, шүріппе доғасы мен ілмегі де сақталған. Оқпан қорабының сол жагында: «жогарьі мәртебелі Шоқан Уәлихановқа 1859 ж.» деп қырнап жазылган жазуы бар. Дүм. ҚР МОМ цорынан (КП 1818) ҚР MOM қорындағы келесі бір мылтықтың (КП 1818) Д.-і де агаштан жасалган. ¥з. 137 см, оқпанының үз. 93,5 см, калибрі 1,3 см. Д.-інің оң және сол жагындагы сары медальонга араб әрпімен жазулар жазылган, оң жагындагы жазуы өшіп қалган. Д.-інің оң жагында, оқпаны түсында конус формалы темір түтікше шегелен- ген. Сол жагындагы кішкене металл ілгекке шыгыршық тагылган. Думбір сырга. Суретші Ж.Шәйкен Қозғалган кезде сыңгырлаган жагымды дыбыс шыгарады. сабагы тойнақ арқылы байланысады. Көлемі «цүсайын жүзім» немесе «келін бармақ» жүзіміндей, пішімі «қүрмага» үқсас. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
thumb '''Тропиктік климат''', тропиктік ендіктің құрғақ және ыстық климаты, субтропиктік белдеулердің жоғарғы қысымды облыстары және мұхиттар үстіндегі пассатты айналым әсерінен бүкіл жыл бойы түзіледі. Тұрақты бұлттылығы аз ауа райы, жауын-шашын мөлшерінің аздығымен (әдетте жылына 200 мм-ден аз), ауа жоғарылығымен (қыста 10С-тан жазда 35С-қа дейін), жер шарының жылу полюсінің болуымен ерекшеленеді. Шөл және шөлейт ландшафттары басым таралған. ==Сілтеме == Санат:Климат Санат:Тропиктер
ДҮНИЕ САЛДЫ ДҮНИЕДЕН ОЗДЫ дәстүрлі ортада адамның бақи дүниелік болғандығын білдіретін үғым. Әдетте бүл үғым адам тәнінің қара жер қойнына мэңгілік берілуін ғана емес, оның жанының мына жалған дүниеден мэңгілік дүниеге кошкендігін білдіреді. Үғымның контексі мен философиялық болмысына Караганда, ол ислам дінінің әсерімен қалыптасып, қолданыс тапқан болуы керек. Алайда қазақтың байырғы дүниетанымында да дүниенің, принципімен, бұл дүние мен ол дүние деп жіктелетіндігін ескерсек, аталмыш үғымның дәстүрлі қазақы ортада қолданысы субстанциясының ежелден ба- стау алатындығы күмэнсіз. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДҮНИЕНІ ТӘРК ЕТУ дүниенің, мал-мүліктің қүлы болмау деген ойды аңғартатын байырғы түсінік. Дүниені тәрк етуді қазақтар жалған дүниедегі зат, безіну, аш-жалаңаш, жоқ-жітік бо¬лып, омір кешу деп түсінбеген. Дүниенің қыр соңына түсіп, тек соны мақсат түтудың ақыры дүниеге қүлдық үруға апарып соқтырады деп қауіптенген. «Малым жанымныц садагасы, жаным арымның садагасы» деп, мал, дүниеден жанын, ал жанынан ар-үятын жоғары қойған. Дүние қолдың кірі деп, оны мәңгілікке санамаған. Сойтіп, дүниені жүректе емес, қолда үстауды омірдің негізгі үстанымына, қағидатына айналдырған. Әсіресе, байырғы кезде жасы үлғайған сайын, қазақы ортадағы егде адамдар дүниені тэрк етуді ақыретке (о дүниеге) дайындық деп үғынған. Олар омірден корген, түйгенін қорытып, ғибратты созін, есиет-аманатын айтып отыра¬ды. Осындай кезеңді дүниеден баз кешу деп атаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
Дүң қоладан немесе жезден жасалған көлемі үлкен, бүйірі шығыңқы, ұзын мойны тар темір ыдыс түрі. Мойны мен бүйірі аралығында (құмырадағыдай) тұтқасы, түбінде аласа тағаны болады. Пішіні қабаққа ұқсас келеді. Мұндай ыдыстың биікті. шамамен 35-40 см, ені 15- 20 см болса, сыйымдылығы 5-6 литр мөлшерінде болады. Осындай ыдыс түрлерінің кейбірінің мойын жиегі мен бүйірінің жоғарғы жағы айналдырыла түрлі орнектермен безендіріледі. ҚР MOM қорындағы (КП 23850) мыстан жасалған дүңнің биіктігі 52,5, диаметрі 90 см, түбінің диаметрі 27 см. Түрқы құманға үқсас келген. Мойнын айналдыра сақина тәрізді дөңес белбеу жүргізілген. Тұтқасы мойнының жоғарғы тусынан бүйірінің орта тұсына (кеудесіне) дейін иіліп келіп, дәнекерлеу әдісімен бекіген. ҚР МОМ қорынан; ОМЭЭ ДҮҢШЕЛЕК сүйықтық қоюға арналған ыдыс түрі. Үлкен көлемді, сырты тері немесе темірмен бекітілетін Д. ағаштан ойылып немесе құрастырылып жасалады. Д.-тің бойынан асып тұрған қарама-қарсы шетіндегі екі құлағындағы ойьшқа қайыс бау тағылады. Д.-ке ұзын, мықты сырық ағаш өткізіп, оны атқа артып су әкелетін болған. Әсіресе шөлейт өңірлерде алыстан ауызсу тасуға, мұнайлы өңірлерде жермайын тасуға пайдаланылған. Д.-тің ағаш қақпағы бар түрі XX ғ. бас кезінде орыс тәжірибесіне негізделіп бірнеше ағаштан қоюластырылып күбі секілді жасалған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүйректен тыс осмостық реттелу механизмі''' Алматыдағы «Қазақстан» баспасынан 1971 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы Ханиса Қанышқызы Сәтбаева өз еңбегін әкесінің жарқын рухына арнаған. Сәтбаеваның зерттеулері организмнің ішкі ортасында су-тұз алмасу физиологиясы мен ішкі ортадағы осмостық қысымның реттелуіне арналған. Автор қалыпты шамада және сондай-ақ кейбір патологиялық жағдайларда, организмнің сұйық ортасында сулы-тұзды және осмостық тепе-теңдікті жасау үшін, клеткадан тыс және клеткашілік сулы ортаның жеке бөліктерінің арасындағы тез гидро-иондық қайта бөлінудің рөлін қарастырады. Кітап дәрігерлерге, физиологтарға, биохимиктерге, биологтарға арналып жазылған. Көлемі 7,98 баспа табақ. Таралымы 4400 дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Дүр''', '''Дүррі''' теңіз түбінен алынатын қымбат бағалы асыл тастың бір түрі, інжу. Бір кездері араб тілінен енген дүр сөзі көне әдебиет нұсқаларында жиі кездеседі: ''Түбінен дарияның дүрлер теріп, Алдына аға-інінің төгер едім. Жай қылған жабықтырмай жанның көңілін, Өзімді Атымтайга теңер едім'' (Үш ғасыр жырлайды). Бүл сөз маржан сөзімен қосарланып дүр-маржан түрінде айтылады да, теңізден алынатын органикалық текті асыл тастың жиынтық түрлері деген үғымды білдіреді (толығырақ қ. Маржан). Үлкен, әртүрлі асыл тасты көне сырға Д. гауһар сырға деп аталады. Сырғаның мүндай түріне байланысты атау қазіргі тілімізде кездеспейді. Осындай сырғаның болғандығы туралы этномэдени дерек қазақтың эпостық жырларында сакталып отыр. Халық ауыз әдебиеті нұсқаларында дүррі жауһар сырға деп айтылуы да кездеседі. ''Көз сипатын қарасаң. Сегіз бейіш ішінде, Хорлардың жаққан шырағы. Дүррі гауһар сырғасын, Көтере алмай тұр құлағы''. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дүрия''' жылтырауық, тығыз, жібек мата. Дүриядан көбінесе сән-салтанатты киімдері (көйлегі, қамзолы) тігіліп, жігіттердің бас киімдері (бөрігі, жекей тымағы) тысталған. Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты қорында бетінде бастырма гүлбедері бар, қызғылт түсті дүрия жібекпен тысталып, жасыл түсті матамен астарланған әйелдің сырт киімі сақтаулы. Бешпенттің пошымына қарағанда ол XIX ғасырдың аяғында Батыс Қазақстан өңірінде жасалған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дырау қамшы''' жуан тілінген таспадан өрілген, өрімі ұзын әрі жуан, ұрыс, қорғаныс қаруы ретінде қолданылатын қамшының түрі. Дыр қамшы, дырау қамшы деген тұрақты тіркестің мағынасы «үлкен», «мықты» қамшы дегенді білдіреді. Дегенмен дыр, дырау сөздерінің жеке алғандағы мағынасы түсініксіз. Байқауымызша, аталған сөздердің түп-төркіні дүре соғу, дүре салу дегендегі дүре сөзімен байланысты. Мұндағы дүре парсының «қамшы» деген сөзінің қазақы фонетикалық түрленіске түскен түрі. Бастапқыда дүре қамшы түрінде айтылып, бертін келе дыбыстық өзгерістерге ұшыраған. Сөздің дүре деген жіңішке түрі жуан дыбысталатын қамшы сөзімен дыбыстық бір ырғақта айтылу барысында дырау, дыр болып жуандаған. Көркем әдебиетте, сөйлеу тілінде дырау қамшы да, дыр қамшы да жиі қолданылады. Дырау қамшы мен дыр қамшының мағынасы бірдей, тек алғашқысы жалпыхалықтық сипаттағы, соңғысы аймақтық қолданыстағы атаулар. ҚР MOM қорындағы дырау қамшы сабының ұзындығы 38 см, өрімі 42 см. Бөкей Ордасында жасалган делінетін бұл дырау қамшы қырық тал таспадан өрілген. Сабы тобылғыдан жасалып, қайыс таспамен қайқыланып оралған. Алақаны теріден үш қабаттап салынған. Өрім сабына қайыс таспа және шегелер арқылы бекітілген. Сабының басында қайыс бүлдіргесі бар. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ділда''' қазіргі алтын сөзінің көнерген атауы. Қазақ тіліне парсы тілінен енген. Халықтың сөйлеу тілінде, ауыз әдебиеті нұсқаларында алтынның ділда деген атауынан басқа ділдә, тілла, тілле деген тұлғалары да қолданылған. Қазіргі тілдік қолданыста бұл атау Ділдақыз, Ділдабек, Тіллахан тәрізді кісі есімдерінің құрамында кездеседі. Ділда аталған әртүрлі көлемдегі мұндай алтындарды әшекей бұйымдар жасауға және алыс-беріске, сауда-саттыққа пайдаланған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ділда алқа''' алтын алқа, алтын өңіржиек; алтын алқаның көнерген атауы. Ділда алқа таза алтыннан соғылып, қақталып та, алтыннан соғылған теңгелерден үзбелестіріліп те жасалған. ''Атам атын айтайын, ''Халқынан асқан Базарбай, ''Қой ішінде марқадай, ''Омырауда ділда алқадай, немесе: ''Алтын балдақ қылыш бер, ''Қынабы болсын сырлаған. ''Он алты жасар қыз әпер, ''Шашбауы болсын ділдадан. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Діңгек''' жертөле, жеркепе сияқты қыстық баспаналардың төбесі берік болу үшін үй ішінің ортасынан жұмыр ағаштан жерге қазып орнатқан бағана, яғни тіреу. Кейбір ғимараттар құрлысының бұрыш-қырлары діңгектермен, үш ширектік діңгекшелермен үйлестіріледі. Олардың сырт пішіні жұмыр, алты, сегіз қырлы немесе қатпарлы болады. Мұндай құрылыс ісіндегі бір үлгісі Әзірет Сұлтан ғимаратының сыртқы да ішкі де бұрыштарында жиі кездеседі. Айша бибі кесенесінің қасбеттеріндегі қуыстарының жақтаулары жұмыр декоративтік діңгектермен безендірілген. Бұрынғы кезеңде діңгек атауы кейде ғұрыптық шаралар атқарылатын орынның атауы ретінде де айтылған сияқты. Мысалы, Лenci өзенінің алқабында байырғы заманның тастан қаланған ғұрыптық ғимарат діңгек деп аталған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''ТРОФИМОВКА ОБАСЫ''' біздің заманымыздың ғасырларында Солтүстік Қазақстанды мекен еткен тайпалардың 18 обалы қорымы. Павлодар облысы Трофимовка ауылынан батысқа қарай 4,5 км жерде орналасқан. Қорымды 1955 жылы Павлодар археологиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Диаметрі 12 м, биіктігі 0,12 0,48 топырақ үйінділі обалардың 11-ін қазғаннан кейін мынадай жерлеу түрлері ашылған: #Ұзындығы 2,6 м, ені 0,82 және 0,57 м, үсті жабылған, қабығымен қойылған қайың бөренелерінен салынған жәшік тәрізді үйінді астында екі қабір Адамды арқасымен, басын бағыттап қойған. Аяқ тұсында темір пышақ сақталған. #Сопақша келген жай қабір шұңқырының 0,7 тереңдігінде басы қаратылған, арқасымен жатқан адам жерленген. #Үйіндінің астында батыс жағынан ағаш пен күлдің қалдықтары аршылған. Оның астынан адамның өртенген сүйегі табылған. Жерлеу құрылысы әр қилы, қорымның 13-обасынан металдан жасалған балық бейнелі ғұрыптық мәндегі заттың табылуы қызықты. Сонымен қатар қыш ыдыстың сынықтары, темір ауыздық, темір жебенің ұштары табылған. ==Сілтеме == Санат:Қазақстан обалары
'''Бүкпе''' мал шаруашылығы қарекетінде малды уақытша орнынан қозғалтпау үшін қолданылатын құрал. Бие жіліншігінің ұзындығына шақталып өлшеніп, диаметрі шамамен бір жарым қарыстай тұйықталған дөңгелек қайыстан, жіптен немесе екі басын иіп, темірден тұйық етіліп жасалады. Көбінесе сауғызбайтын немесе сауып жатқан кезде жүріп кетіп, тоқтамайтын биелерге салынады. Оны жылқының алдыңғы бір аяғын көтертіп тұрып бүгілген тізесіне кигізіп қойғанда қозғалысына тежеу салынады. Бүкпенің түйеде қолданылатын түрі тізежіп деп аталады. Бүкпе салатын биеге, түйеге қатты көтеріңкі дауыспен «дүздер» «көтерт» деп, алдыңғы аяқтың шашасынан қағып көтеруіне ишарат білдіріп, шартты рефлекс қалыптастырады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүктемелі семсер''' ауыз әдебиетіндегі мифтік қаһармандардың ерекше семсері. Қазақтың батырлық ертегілерінде бүктемелі семсер өте иілгіш, бүктеп, жасырып алып жүруге ыңғайлы, жазылғанда өз қалпына қайта келетін, өте ұзын кесу қаруы түрінде сипатталады. Батырлар оны бірнеше рет бүктеп, қолтығының немесе табанының астына салып алып жүреді. Өткен ғасырларда Шығыс халықтарында баскиімге тығып немесе белге орап жасырып алып жүретін, басы солқылдақ иілгіш болып соғылған семсерлер болған, ондай қару түрін қазақтар да қолданған. Ертегілерде айтылатын ғажайып қару түрі бүктемелі семсерге осындай жасырын алуға жүретіндей, болаттан иілгіш етіліп соғылған кесу қаруының ерекше типі негіз болған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүктесін''' киімнің етек-жеңіне екі-үш катар салынған қатпар. Бүктесін негізінен қосетек деп аталады. ҚР MOM қорындағы көйлек қабатталған тұтас матадан пішілген. Артқы бойы тұтас, етегіне дейін жетеді. Алдыңғы бойы белінен үзіледі де, оған етек қондырылған. Иығында шымшып тігілген бүрме тігістері бар. Кеуделігінде иықтан белге дейін төрт қатар бүкпе тігіс түсірілген: оның шеткісі қолтықтың ойындысынан басталып белдің тігісіне қарай доғалданып келген. Беліне бүрмелі етек қондырылып, оның орта тұсына горизонтальды түрде үш бүктесін шығарылған. Артқы бойының қақ ортасында жағаның түбінен темен қарай екі шеті бүктелген бант тәрізді қатарма (тігіс) түсірілген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Бүркітбай''' Едіге бидің ұрпағы Мұсаның әні. Бозбала шағында Қаныш Сәтбаев ұнатып айтқан әндердің бірі. Сәтбаев жас кезінде ән шырқаумен қоса, халықтың музыкалық шығармаларын да жинаған. Ол кезінде А.В.Затаевичке жиырма бес ән тапсырған. Олар белгілі музыка зерттеушісінің 1931 жылы Мәскеуде шыққан «Қазақтың 500 әні мен күйі» атты белгілі еңбегінде жарық көрді. Осы кітаптың алғы сөзінде, автор 1926 жылы Семей облысымен Қарқаралыға барған сапарында 280-ге жуық ән жиналғаны, олар Мәскеуде белгілі әнші Әміре Қашаубаев пен әуесқой, байыпты өнер иесі Қаныш Сәтбаев және тағы басқалары жаздырған ондаған әндермен қосылып, кітаптың Семей бөліміне енгізілгені туралы жазған. Ал Сәтбаевтан жазылып алынған (№324-348) әндерге берілген ескертуде: ''«Қаныш Сәтбаев Томск технологиялық институтынан білім алған жас қазақ инженері. Баянауыл әндерін жете білетін, жақсы орындайтын ол бұл жинаққа тек әндер әуені жайлы ғана құнды мәліметтер беріп қоймай, әндердің сөздері мен орысша аудармасын да табыс етті»,'' деп көрсетілген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Бүйрек ожау''' шөміші қосарланып, бүйрек тәрізді жасалған сабы ұзын қымызға арналған ожау түрі. Бүйрек ожаумен әдетте, тегештегі қымызды сапырып, аяқ, тостағандарға құяды. Ожаудың қосбүйірлі болып келуі қымыздың құрамындағы ашу барысында пайда болған газды сапырып шығаруды қамтамасыз етеді. Саба, күбідегі қымызды шара, тегенеге қотарған соң аяққа құйып таратпас бұрын әбден сапыру қажеттілігінің бір қыры осында. ҚР MOM қорындағы бүйрек ожау сабының ұзындығы 51 см, қоңыр түсті. Бүйрек ожау бүтін ағаштан, қымызды «көсіп» алатын шөміш жағы малдың бүйрегіне ұқсатып жасалған. Әр шөміштен салаланып шыққан, сынық сүйемнен (9 см) соң саппен бірлесіп тұтасатын ағашы оймышталып жасалған. Сабының бас жағы жылқы мойны мен басы пішіндес біртүтас шабылып, ойымышталып, сүйекпен, ширатылған сыммен және бүркеншік басы бар шегелермен көмкерілген. ҚР MOM қорындағы қымыз ожаудың ұзындығы 29 см-лік сабы мен екі бүйірлі басы бүтін ағаштан шабылып, қашалып, тегістеліп жасалған. Ожаудың сабы жұмырлана иіліп, саптың аяғы мен орта тұсынан астына қарай «мүйіз» шығарылған. Бұл «мүйіздер» қымыз құйылған ыдыстың жиегіне ожауды тіреп, сонымен бірге іліп қою үшін жасалса керек. Сап мық шегелермен әшекейленген. Ал қос бүйірлі қымыз құятын басы «бүйрек» тәрізденіп жасалған, жалпақтығы 12,5 см, ені см. Қос ернеуінің диаметрі см, шөмішінің тереңдігі 4,5 см. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Мария Сергеевна Быкова''' (''21.12.1904, Санкт-Петербург қаласы 1981'') ғалым, ғылым докторы (1959), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). *1930 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің факультетінің геология бөлімін бітірген. *1930-31 жылы Бүкілодақтық геология ғылыми-зерттеу институтында (ВСЕГЕИ) кіші ғылыми қызметкер, *1931-46 жылы кейіннен аталған мекемеде геолог қызметтерін атқарды. *1946 жылдан бастап өмірінің соңғы күніне дейін Қазақстан ғылым академиясының Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, палеонтология бөлімінің меңгерушісі (1949 жылдан) болып, ғылыми жұмыс жүргізді. Еңбек Қызыл Ту (1963), Ұлы Отан соғысы (1941-45) орден, медальдарымен марапатталған, Қазақстан Кеңес Үкіметінің Құрмет грамоталарына ие болған, бұрынғы Бүкілодақтық палеонтология қоғамының мүшесі. Тыл жұмысының негізгі бағыты Қазақстанның девон мен тас көмір дәуірлерінің тау-кен шөгінді жыныстарының стратиграфиясы мен тас көмір кезеңінің маржан жәндіктерін зерттеу. Бұл салада 53-тен астам ғылыми еңбектердің, соның ішінде монографияның авторы. Быкованы Қаныш Сәтбаев жұмыс бағытында өте құрметпен сыйлаған, жоғарыда айтылған ғылым еңбектерін бағалап, зертхана меңгерушісі етіп тағайындаған. == Дереккөздер == Санат:Қазақстан ғалымдары Санат:1904 жылы туғандар Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
'''Біз бейбітшілікті жақтаймыз''' Қаныш Сәтбаевтың публицист, мақаласы. Жеңіс күні құрметіне жазылып, 1955 жылы мамырда «Біздер бейбітшілікті жақтаушылармыз» деген тақырыппен «Социалиста Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде жарияланған. Талым мақаласын 2-дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі он жыл ішінде Кеңес Одағы халықтарының қол жеткізген табыстары мен дүние жүзінде іске асқан үлкен өзгерістерден бастайды да, әлемде баянды бейбітшілік орнату жолындағы елеулі бетбұрыстарға тоқталады. Азия мен Африка елдеріндегі отаршылдық пен империализмге қарсы, тәуелсіздік пен бостандық жолындағы күрес, халық бұқарасының бейбітшілік пен әлеуметтік әділеттілікті талап етуі бүгінгі уақыт тудырып отырған жаңа құбылыс екенін ашып көрсетеді. ''«Тарих қазір адамзаттың жаңа қоғамы өсіп, толысуы үшін қызмет етуде. Бұл қоғам барлық адамзаттың мүдделерін жалпыға бірдей игілікті өмір және көркею жолымен үштастыруға негізделген»'' дейді. Автор бұдан әрі осыдан отыз жылдай бұрын ғана Қарағанды мен Жезқазғанда бытыраңқы ұсақ кеніштер жұмыс істеген Қазақстанның ірі елге айналғанын тілге тиек етеді. Қазақ халқының экономика мен мәдениеттегі, оқу-ағарту, денсаулық сақтау ісіндегі улы табыстарына тоқталады. ''«Қазір қазақ халқы өзінің жоғары мәдениеті бар, бүкіл адамзат мәдениетінің қазынасына көп үлес қосып отырған, өзінің жазушылары, ғалымдары бар ұлт болып отыр»'' деп бар даусымен, зор мақтанышпен жар салады. Ал ''«бұл бейбіт творчестволық еңбектің шын айғағы. Міне, сондықтан да қазақ халқы, Совет Одағының барлық халықтары сияқты, бүкіл прогресшіл адамзат сияқты, дүние жүзінде баянды бейбітшілік болуын жан-тәнімен қалайды. Бейбіт өмір біздің қажырлы еңбегімізге және батыл творчестволық жұмысымызға шексіз кең жол ашады»,'' дейді. Ұлы ғалым өзінің жер шарында бейбітшілікті сақтау туралы орнықты гуманистік көзкарасын айқын танытқан мақаланың тілі көркем, тұжырымдары берік, әлемдік деңгейдегі қайраткердің тегеурінді талаптары мен зор даусы бар болмысымен көрінген. Мақала кейін Сәтбаевтың томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы басылып шыққан 5-кітабына және 1989 жылы жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Біз жеңіске жетеміз''' Қаныш Сәтбаевтың сөйлеген сөзі. «Казахстанская правда» газетінің 1943 жылдың ақпанындағы №32 санында жарияланған. 1943 жылы 31 қаңтарда Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Қазақстан және Қырғызстан халықтары өкілдерінің Ташкентте өткен фашизмге қарсы митингісінде сөйлеген. 2-дүниежүзілік соғыс басталысымен-ақ академик Сәтбаев митингілер мен жиындарда жалынды сөздер сөйлеп, адамзаттың қара ниет жауына қарсы айтқан өткір мақалалар жазды. Осы жылдары ғалым «Фашист сұр жыландарына өлім» («Советтік Қарағанды», 1941, 17 шілде), «Қазақ ғалымдары ел қорғанысына көмектесіп келеді» («Известия», 1941, тамыз), «Қазақстан жерінің қазынасы саған, майдан!» («Казахстанская правда», 1941, қараша), тағы басқалары мақалалар жазды. Қазақ халқының хатын ұйымдастыруға ат салысып, ғалымдар атынан КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Төрағасы М.И.Калининге хат жазды. Сәтбаев Ташкенттегі митингіде сөйлеген сөзінде қазақ халқының бұл соғыста ең алдымен өз бостандығын, іргелі елге айналған мемлекет-тігін, аз жылда әлемдік деңгейге көтерілген мәдениеті мен ел байлығын қорғайтынын баса көрсетті. Боямасы жоқ, тек шындықты ғана жеткізген ақиқат болғандықтан, ғалым сөзі нанымды, дұшпанға атылған оқтай өткір. Академик Отанның азаттығы мен бостандығы, бүкіл адамзаттың жарқын болашағы жолындағы күресте өз елінің жеңіске жететініне сенімді. Мақала кейін ұлы ғалымның томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Сәләфтар''' (, ''алда өткен'', ''ізашар'') ерте мұсылмандар, исламдағы алғашқы үш ұрпақ. «Сәләф» (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан Ибн Манзур айтқандай: «алдыңғы өткен халық» деген мағына береді. Өздерін сәләфтардың жолын қуушылар санайтын мұсылмандар ''сәләфилер'' деп аталады. ==Бірінші ұрпақ== ==Екінші ұрпақ== Әбу Ханифа Әли ибн Хусәйн (Зәйн әл-абидин) Алқама ибн Қайс Амр ибн Шараһабил әш-Шағби Ато ибн Әбу Рабах Әл-Хасан әл-Басри Мұхаммед ибн әл-Ханафия Мұхаммед ибн Сирин Ибн Щиһаб әз-Зуһри Қатада Саид ибн Джубәйр Саид ибн әл-Мусаийб Салим ибн Абдуллаһ ибн Омар ибн әл-Хаттаб Тауус Омар ибн Абдуль-Азиз Уруа ибн әз-зубайр Уәйс әл-қарни ==Үшінші ұрпақ== Ахмад ибн Ханбал Джафар әс-Садиқ Малик ибн Әнәс Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи Тариқ ибн Зияд ==Тағы қараңыз== Сәләфия ==Сілттемелер== Salaf.com Salaf.kz Әл-Ханифия сайты Исламик.kz сайты Санат:Ислам
'''Қали Біләлов''' (''1918, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы өлген жылы белгісіз'') химия ғылымдарының кандидаты (1954). ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) химиялық факультетін (1949) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын Қазақ КСР Ғылым Академиясы Тау-кен ісі институтынан бастады, одан соң Қазақ КСР Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында кіші ғылым қызметкер міндетін атқарды. *1950-54 жылы институттың ғылыми хатшысы, *1954-57 жылы институттың ғылыми жұмыстар бойынша директорының орынбасары, *1957-59 жылы Шымкент институтының ректоры, Қазақ КСР Жоғарғы және арнайы білім комитетінің төрағасы, *1960 жылы министрі болып қызмет атқарды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (1971, 1975) Павлодар облысы бойынша депутаты болды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және КСРО медальдарымен марапатталған. Қаныш Сәтбаевпен қызмет бабында араласып, қарым-қатынаста болған. == Дереккөздер == Санат:1918 жылы туғандар Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар Санат:Қазақ ғалымдары Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары Санат:Қазақ КСР министрлері
'''ТУДА МӨҢКЕ''', Туда-Менгу, Тадан Мангу (1257 өлген жылы белгісіз) Алтын Орда ханы (1282 87). Бату ханның немересі. Ағасы Мөңке Темір қайтыс болғаннан кейін оның бәйбішесі Жиджектің және беклербегі Ноғайдың қолдауымен билікке келді. Мысырмен дипломатиялық байланысты дамытуға күш салды. Мысырдан шейхтердің, дәруіштердің, т.б. ислам дінін Жошы ұлысына келуіне ықылас танытты. Туда Мөңке ислам дініне қамқорлық көрсетумен қатар өзі де намаз оқып, ораза ұстады. Туда Мөңкенің тұсында негізгі билік Жиджек пен Ноғайдың қолында болды. Елдегі мұндай жағдай Батудың басқа ұрпақтарына ұнамады. Солардың қысымымен Туда Мөңке биліктен кетіп, орнына таққа Төле Бұға отырды. Бұдан соң Туда Мөңке қалған өмірін тек ислам дінін уағыздауға арнады. ==Сілтеме == Санат:Тарих
'''1946 жылға арналған мемлекеттік бюджет және 1944-1945 жылдардағы бюджеттің орындалуы туралы баяндама бойынша жарыссөз''' Қаныш Сәтбаевтың 1989 жылы «Тылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1946 жылғы 22 қазандағы санында басылған. Бұл сөзінде Сәтбаев бұрын бірде-бір жоғары дәрежелі мектебі болмаған Қазақстанда 28 жоғары дәрежелі оқу орындары, 90-нан аса техникум бар екенін, бұл мектептерде қазақ халқының мындаған жігіттері мен қыздары оқитынын, КСРО-ның 1946 жылға арналған Мемлекеттік бюджетінде одақтас халық шаруашылығын, ғылым мен мәдениетін одан әрі өркендету мүдделері толық баяндамада келтірілген цифрлар айқын дәлел екенін, КСРО-ның 1946 жылға арналған Мемлекеттік бюджетін бекітуді ұсынатындығын айтады. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Хамза Юсуф''' Американдық Ислам ғалымы === Еңбектері === Caesarean Moon Births Part Caesarean Moon Births Part Climbing Mount Purgatorio Religion, Violence, and the Modern World Generous Tolerance in Islam and its Effects on the Life of Muslim Chess in the Light of the Jurist Who are the Disbelievers? == Сілттемелер == == Сыртқы сілттемелер == === Вебсайттар === Sandala.org Official website of Hamza Yusuf Zaytuna.org Zaytuna College Sheikhhamza.com Contains list of books recommended by Hamza Yusuf and biography == Тағы қараңыз == *Zaytuna College Санат:Ислам Санат:Ислам дінін қабылдағандар Санат:Дағуа
'''Берта Исааковна Вейц''' (1899, Ресей, Гродно қаласы 1986) ғылымдарының доктары (1964). Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың замандасы, әріптесі. Ленинград (қазіргі тау-кен институтын бітірген (1926). Текелі, Қаратау, Орталық Қазақстанда геологиялық барлау партияларын басқарып, темір, полиметалл, вольфрам, мыс, кобальт және тағы басқалары кентастық минералдарды зерттеу жұмыстарын атқарған. 1940 жылдан бастап Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтына ауысып, жарты ғасырға жуық үздіксіз еңбек еткен. Сәтбаевтың ұйғаруымен Орталық Қазақстандағы Атасу аудандық темір кен орындарының минералогиясын зерттеген (1940-56), кейін Жоңғар (Жетісу) Алатауы полиметалл кен орындарының кен-тастық минералогиясын анықтауға үлесін қосқан (1956-64). Сәтбаев Вейцтің минералогия саласындағы білгірлігін ескере келе, Жоңғар (Жетісу) Алатауының полиметалл кендері минералогиясына арналған монографиясы және тағы басқалары жұмыстары бойынша ғылымдарының доктары атағын қорғамай беруге шешім қабылдаған. Қаныш Имантайұлы Вейцтің еңбекқорлығын, минералогияның жаңа әдістерін біліп-тануға ынтызарлығын, қажырлылығын, сонымен қатар ұяңдық, көзге түсуді ұнатпайтын қасиеттерін өзі берген ерекше атап өтетін. == Дереккөздер == Санат:1899 жылы туғандар Санат:Гроднода туғандар Санат:1986 жылы қайтыс болғандар ғылымдарының докторлары тау-кен институты түлектері Санат:Қазақстан геологтары
'''Анна Васильевна Владимирова''' (''туған-өлген жылы белгісіз'') Қаныш Сәтбаевтың емдеуші дәрігері (1951-61). Анна өз естелігінде: ''«Менің алдыма алғаш тап болған кездің өзінде ол (Сәтбаев) түрліше сырқаты мол, аурушаң адам еді. Соның ең бастысы екінші кезеңдегі гипертония болатын, қан қысымы кейде сынап бағанасының екі жүз мм-іне дейін көтеріліп, басы зеңіп, құлағы шулап, көруі де төмендеп кететін... Ал 1951 жылдан былай, әсіресе, оның соңғы жартысында Сәтбаев жиі-жиі кризге ұшырап, жатып қалатын қатерлі шекке жақындады. Сондай бір ауыр күндерде мен науқасқа Алматыдан тезірек кетуге кеңес беріп, үзілді-кесілді талап қойдым...»'' деп жазды. Бұл жағдай Сәтбаевтың 1951-52 жылы орын алған «ұлтшылдық іздеу» науқаны кезінде қандай ауыр күйде жүргенінен мағлұмат береді. Емдеуші дәрігердің сол күндегі ахуалды емеурінмен сипаттаған шағын естелігі ғалымның дербес қорында сақтаулы. == Дереккөздер ==
'''Владимир Владимирович Галицкий''' (31.8.1902, Санкт-Петербург 18.11.1973, Алматы) ғалым, геоморфолог. *1935 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетін бітірген. *1935 жылға дейін өзінің туған қаласында, Бұхарада, Ташкентте, Камчаткада, Владивостокта және Приморск облысында қарапайым жұмысшы, балықшы, күзетші, коллектор, техник, мұғалім болып жұмыс істеген. *1935-43 жылы тресінің Ащысай полиметалл партиясының бастығы, *1943-50 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясы Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының аға ғылыми қызметкері, сектор меңгерушісі, *1951-57 жылы Бүкілодақтық аэрогеология тресінің және 9-партиялардың бас геологы, *1957 жылдан кенет дүние салғанға дейін (1973) Қазақ КСР ғылым академиясының Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының сектор меңгерушісі болды. ғылымдарының кандидаты (1944). Азамат соғысының ардагері. «Құрмет белгісі» орденіне, Ұлы Отан соғысы (1941-5) медальдарына, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, Ғылым Академиясы Төралқасының Құрмет грамоталарына ие болған ғалым. Галицкийдің ғылыми еңбек жолы Қазақстанның геологиясын, тектоникасын және қазба байлығын терең зерттеумен байланысты. Бұл салада 60-тан астам еңбек, бірнеше геологиялық карталардың және Қаратаудың 1:200 000 масштабтағы геологиялық картасының алғашқы авторы. Оңтүстік Қазақстанның өндіріс, құрылыс, сумен қамдастыру мекемелеріне көп еңбек сіңірген. Бірнеше жылдар Қазақ КСР Ғылым Академиясының «Геология хабаршысы» журналының хатшысы болды. Қаныш Сәтбаев, ғылыми жұмысы, терең білімі үшін, көрнекті маман ретінде Галицкийді құрметтеп, сыйлаған. Мемлекеттік маңызы бар ғылыми жоспарлар жөніндегі көзқарасына, әсіресе, Ертіс-Қарағанды су арнасының жобасына шақырып, оның пікіріне көңіл қойған. == Дереккөздер == Санат:31 тамызда туғандар Санат:1902 жылы туғандар туғандар Санат:18 қарашада қайтыс болғандар Санат:1973 жылы қайтыс болғандар Санат:Алматыда қайтыс болғандар Санат:Қазақстан геморфологтары мемлекеттік университеті түлектері ғылымдарының кандидаттары Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
'''Геологияға да есеп керек''' Қаныш Сәтбаевтың В.М.Крейтер және бірігіп жазған мақаласы. Алғаш «Правда» газетінің 1963 жылғы 30 мамырдағы санында жарияланған. Ғалымдар пайдалы кен көздерін ашу және табиғи байлықтарды игеру ісінде орын алып отырған кемшіліктер мен қателіктерді алға тартады. Жер қойнауын зерттеудің қалыптасқан әдістері көп ретте орынсыз шығындарға ұрындыратынын қынжыла жазады. Тереңде жатқан кен орнын ашумен қоса, оның қорын анықтау, игеру жолдарын белгілеу бар. Міне, осы жерде ғылым дәл есеп керек. Ғалымдар осы тұста Атбасар және Минусин мысты құмын алдын ала зерттеулерсіз жүргізудің салдарынан миллиондаған сом қаржының босқа рәсуа болғанын мысалға келтіреді. Барлаушы-геолог күрделі барлау мәселесін шешер алдында геология, геофизика, геохимия, және техника ғылымдарының барлық мағлұматтарын барынша пайдалануы керек. Соған орай, геология ғылымының аса маңызды саласы пайдалы кен орындарын болжау, іздеу және барлау ілімін кешіктірмей қолға алып, шешуді қажет етіп отырған мәселелер қатарында Орал, Қазақстан, Сібір, Орта Азия, Кавказ, Украина, Коль жарты аралы сияқты аудандардың объективті кешенді металлогендік болжам картасын жасау мәселесін атайды. Бұл үшін ғалымдар алдында математикалық қорытындылар жасауды қолға алу міндеті тұрғандығын атап көрсетеді. Геологиялық, ғылыми-зерттеу институттары құрамынан пайдалы қазбаларды болжау, іздеу және барлаудың теориялық мәселелерімен айналысатын арнаулы топтар мен зертханалар ашу, еліміздің барлық геологиялық жоғары оқу орындарындағы тиісті кафедраларды ұлғайтып, нығайту, жұмысын жандандыру мәселелерін ұсынады. Мақала кейін ұлы ғалымның томдық таңдамалы еңбектерінің 1968 жылы жарық көрген 3-кітабына енді. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Геология және Қазақстандағы агрохимиялық шикізат ресурстары''' Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 1965 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Бас редакторы академик Қаныш Сәтбаев. Жинақта 39 автордың мақалалары берілген, әр мақала соңында әдебиеттер тізімі көрсетілген. Еңбекке геолог мамандардың Қазақстандағы кен химиясына, соның ішінде агрохимиялық шикізаттарға байланысты мақалалары кірген. Мақалаларда ірі кен орындары мен аудандардағы химиялық шикізаттың геологиялық құрылымы мәселелері талқыланып, олардың қорларының сапалық және сандық сипаттамасы берілген. Еңбекте минералды тыңайтқыштарды өндіруге қажетті шикізатгар, ауыл шаруашылық өнімдерін, жануарларды, тағы басқалары қорғайтын амалдар жазылған. Геологтарға, химия өнеркәсібінің және агрохимия мамандарына арналған. Көлемі 14 баспа табақ. Таралымы 1010 дана. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Геологиялық мұражай''' Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының ғылыми-зерттеу бөлімдерінің бірі. 1942 жылы Сәтбаевтың тікелей басшылығымен, қалауымен құрылған бұл мұражай ұлы ғалымның келер ұрпаққа тастап кеткен, ғасырлар арасын жалғастырар асыл мұрасы. Бұқара қауымға геология ілімін насихаттап, жас ұрпақты Жер қойнауының құпиясын сезіп-білуге жетелеу мұражайдың мәдени және ағарту қызметі болса, өндірістік игеру барысында жоғала бастаған минералдар мен тау жыныстарының үлгілерін сақтау мұражайдың ғылыми маңызы мен мәні. 60 мыңға жуық экспонаттар геологияның негізгі салалары палеонтология, стратиграфия, интрузивтік кешендер, минералогия, кен орындары бойынша ғылым жүйемен сараланып қойылған. Техниканың дамуына байланысты кендерді қайта зерттеу барысында мұражай коллекциялары ғылыми деректер көзі болып отыр. Мұражайдың осы қалыптасқан ғылыми бағыты мен бағдарын анықтауда үлкен бастаманың басы-қасында ұлы ғалымның әріптестері Н.Г.Кассин, М.П.Русаков, Р.А.Борукаев, Г.Ц.Медоев және тағы басқалары ғалымдар тұрды. Осыдан да мұражайдағы әрбір бөлімнің қалыптасуы сол ғалымдардың ғылым қызметімен, республиканың жер қойнауын зерттеу және игеру тарихымен сабақтас болып келеді. Мұражайдың ең бір құнды әрі бай бөлімі Қазақстанның минерагениясын толығымен сипаттайды. Бұл бөлімнің алғашқы экспозициялары Сәтбаевтың 1935-38 жылы аралығында Жезқазған бойынша жинақтаған басталады. Жезқазғанда мыс бар екендігі ерте заманнан белгілі болғанымен, кендердің шын мәніндегі құндылығын, келемділігін анықтап, баға берген Сәтбаев. Тау жыныстарының және әр түрлі кезеңдерде қалыптасқан кентастар мен минералдардың теңдесі жоқ коллекциялары бұл кенді толық сипаттап, ұзақ жылдар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. Сондықтан академиктің ғылыми тұңғыш жұмысы болып есептелетін Үлкен Жезқазған осы күнге дейін ғалымның қолтаңбасы, көңіл-күйі, арман-тілегі көрініс тапкан. Ал мұражай сөрелеріндегі Жезді мен Найзатас кендерінен алынған браунит үлгілері (марганец кентасы) соғыстың жай-күйін жеткізіп тұрғанымен, сол қиын да қыспақ заманда Сәтбаев басқарған геологтар тобының абыройы мен жеңіс үшін еткен қажымас еңбектерінің куәсіндей болып есептеледі. Жиі ұйымдастырылып тұратын уақытша немесе тұрақты көрмелер мамандардың ғана емес, халықтың да қалауынан шығады. Тылым мен мәдениетті біріктірген бұл мұражай келер ғасырда қоғам игілігіне әлі де ұзақ уақыт қызмет етпек. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев Санат:Қазақстан мұражайлары
'''Геология негіздерінің практикумы''' «Қазақстан» баспасынан 1967 жылы орыс тілінде жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы Н.И.Баяндин. Еңбек кіріспе бөлімнен және тараудан тұрады. Соңында әдебиеттер тізімі берілген. Онда автор кристалдар элементтеріне, минералдардың табиғатта қалыптасуына, минералдарды анықтау кестесі, тау жыныстарын жүйелеу және геология тарихының негіздеріне тоқталып, түсініктеме береді. Еңбектің кіріспе бөлімінде қазақтан шыққан тұңғыш геологиялық ғылым доктары Қаныш Сәтбаевтың Қазақстандағы геологиялық зерттеулері мен Қазақ КСР Ғылым Академиясын ашудағы қызметіне геология ғылымын дамытудағы зор еңбегіне қысқаша шолу жасайды. Көлемі 8, 82 баспа табақ. Таралымы 800 дана. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Қафия Садретдиновна Ғазизова''' (''1913, Ресей, Татарстан, Қаратай ауылы 1998'') ғылым кандидаты (1949). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) бітірген (1939). 1971 жылға дейін үздіксіз Қаныш Сәтбаев ұйымдастырып басқарған Геологиялық ғылымдар институтында қызмет атқарған (кіші, аға ғылыми қызметкер, минералогия кабинетінің меңгерушісі). Ғылым бағыты минералогия саласы. Сәтбаевтың оның алдына қойған негізгі міндеті Орталық Қазақстандағы бірнеше кен орындарының минералогиясын зерттеп, олардың генетикалық заңдылықтарын анықтау болған (Қоңырат, Гүлшат және тағы басқалары). Осы тақырыпта көп жыл бойы тиянақты зерттеу жүргізіп, маңызды теориялық тұжырым жасады. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
Туннель right '''Туннель''', '''тоннель''' темір жол жерлерін, көлік және жүргіншілер жолын, су жүретін құбырларды, т.б. салуға арналған коммуникациялық құрылыс; темір және автомобиль жолдарын, жаяу өткел, қатынас жолдарын және т.б. салу үшін арналған биіктігі шығып тұрған кұралымдарға дейін және артығырақ бойлай жер астындағы ғимарат. Туннель қатынас жолдарына арналған, гидротех., СЭС Т-і, суландыру және сумен жабдықтау жүйелеріндегі Т-дер болып ажыратылады. ==Дереккөздер== Санат:Механика
'''Ғалымдардан бір тілек''' Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан ЛКСМ Орталық комитетінің IV пленумында сөйлеген тілек сөзі. Ғалымның 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы тандамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Сәтбаев партияның XXI съезінің қарарларын жүзеге асырудағы ғылымның рөлін, Ғылым Академиясының 24 институты қазақ халқының материалдық және рухани байлығын бұрынғыдан да шалқыту жолында қажырлылықпен жұмыс істеуде екенін айта келіп, қазір Жезқазған торабы бүкіл ел көлемінде ерекше орын алатынын, оның кен қоры сарқылмастай бай екенін, сондықтан да бұл комбинатқа ең алдымен білімді, сауатты жастар керектігін, міне, республика комсомолы өздерінің таңдаулы өкілдерін осы комбинаттың құрылысына жіберуі жөн болатын, Қазақстан Ғылым Академиясы бұл өңірді зерттеуге ерекше мән беріп отырғанын атап өтеді. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Ғалымдар үйіндегі Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы''' Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан Ғылым академиясына қарасты Ғалымдар үйіндегі мемориалдық мұражайы. Қазақ КСР Министр Кеңесінің 1987 жылғы 14 тамыздағы қаулысына сай ұйымдастырылды. 1999 жылдың сәуір айында ашылды. Мұражайға арналған бөлмелер қабаттағы залды алып жатыр. Кеңестік Шығыс шыққан тұңғыш КСРО Ғылым Академиясының академигі Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен қызметіне арналған мұражайдың материалдары былайша топтастырылған: '''Бірінші зал''' '''''I тақырып:''''' ''өмір жолының басталуы:'' *а) Туған жері, балалық шағы; *ә) Білімге баспалдақ; *б) Семей. Мұғалімдік семинария; *в) Ревком мүшесі. Халық судьясы; *г) Студенттік жылдар. Томск технология институты. '''''II тақырып:''''' «Жезқазған Қаныш Сәтбаевтың төл перзенті»; *а) Тарих беттері. *ә) Үлкен Жезқазған үшін күрес. *б) Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған тау-кен металлургия комбинаты '''''III тақырып:''''' ''Ұлы Отан соғысы''. *а) Бәрі де майдан үшін, бәрі де жеңіс үшін. *ә) Жезді марганеці Оралдың қорғаныс зауыттарына. '''Екінші зал''' Қаныш Сәтбаев және Қазақстан ғылымы. Бұл залда Қаныш Имантайұлы Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырушы әрі оның тұңғыш президенті. Ол ғылым мен өндірістің байланысы үшін талмай күресіп, ғалымдарды республиканың дамуына игі әсерін тигізетін өзекті шаруашылық және мәдени мәселелерге бағыттай отырды. Сәтбаев әсіресе, ғылыми кадрлар мәселесіне ерекше мән беріп, олардың өсуіне маңдай терін көп төккен. Залдың ортасында Сәтбаевтың мүсінші Хакімжан Есімханұлы Наурызбай жасаған кеуде мүсіні орын алған. Ал оған қарама-қарсы Қазақстанның пайдалы кен орындарының картасы. Академиктің геология саласына сіңірген еңбегін паш ететін материалдар да көптеп қойылған. Осы залда Қаныш Имантайұлы мемлекет және қоғам қайраткері ретінде де танылады. Ол КСРО Жоғарғы Кеңесі депутаттығына бірнеше рет сайланған. КОКП XX, XXI, XXII съездеріне делегат боп қатысты. '''Үшінші зал''' Сәтбаевтың президенттік бөлмесі. Мұнда оның 60-жылдары пайдаланған жұмыстық заттары бар. Қанекеңнің жобасына жасалған шкаф та осында тұр. '''Төртінші зал''' Сәтбаев өмірінің кезендері. *а) Сәтбаевтың мерейтойы. *ә) Сәтбаев *б) Аяулы азамат. *в) Сәтбаев туралы естеліктер. Ал қалған ғылыми бөлікте Сәтбаев құрған академияның бүгіні бейнеленген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев‎ Санат:Геология Санат:Алматы мұражайлары