amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Сәуірдің 12''' Григориан күнтізбесінде жылдың 102-ші күні (кібісе жылдарда 103-ші). Жылдың аяғына 263 күн қалады. == Мерекелер == Ғылым қызметкерлері күні Халықаралық адамның ғарышқа ұшу күні FAI: Дүниежүзілік авиация мен ғарыштану күні Ғарыштану күні Ұлттық азат күні (1980). Юрий түні саласы жұмыскерлері күні. == Оқиғалар == 1815 Тамбора жанартауы атқылауы (басы 5-де, кульминациясы 10 сәуірде) нәтижесінде шамамен 10 000 адам бірден қаза болса, 80 мыңы артынан (цунами мен аштық салдарынан) көз жұмған. 1903 Лондонда алғашқы қоғамдық көлік ретінде ішкі жану двигателді автобус маршруты шықты. 1992 Париж түбінде ашылды. 2005 Intel екіядролы процессор Pentium Extreme Edition 840 бұқараға таныстыра бастады. == Туғандар == 1871 жыл Иоаннис Метаксас, гректің әскери және мемлекет қайраткері, генерал, (1936-41) премьер-министр 1899 жыл Қаныш Сәтбаев, қазақ және Кеңес Одағының геологі, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырушы және оның тұңғыш президенті, Қазақ КСР академиясының академигі, Кеңес Одағының және Қазақстанның металлогения мектебінің негізін қалаушы, қазақтан шыққан тұңғыш академик. 1936 жыл Қазбек Есенжанұлы ғылымдарының докторы (1973), професор (1986). 1980 жыл Мұрат Тілешев, Қазақстан футболшысы == Қайтыс болғандар == 1971 Игорь Евгеньевич Тамм (1895 жылы туған), орыс физигі, Нобель сыйлығы лауреаты (1958). == Сыртқы сілтемелер == Санат:12 сәуір
'''Тархан'''– 1) әскери атақ. Түркі-моңғол халықтарында Тархан атауы өте ертеде пайда болып ақсүйектерге, әскери адамдарға берілген. Бұл дәрежесі жағынан ханнан кейінгі екінші дәрежелі ақсүйектер. Батырлар да ерекше әскери еңбегі үшін Тархан лауазымын алғаннан кейін салық жинау құқығын иеленген. Қала, уәлаяттарға әкімдікке тағайындалған. Шыңғыс хан атақты әскербасыларға Тархан атағын берген. Олар бас киімдеріне қауырсын (“қылшан тағушылар”) таққан. Шыңғыс хан Тархан, нояндарға ұлыстарды меншікке беріп, Тархан дәрежесін алғандарды жазадан босатқан. Ресей патшасы да көшпелілердің көне дәстүрі бойынша көрсеткен қызметі үшін қазақ батырларына (мысалы, Есет, Жәнібек тархан) Тархан атағын берген. 2) Ресей өкіметінің Кавказ, Орта Азия, Қырым хандықтарынан шыққан әйгілі адамдарға берген атағы. Тархан атанғандар алым-салықтан босатылған болатын. == Дереккөздер == ==Сілтемелер== "Қазақ том Санат:Әскери шендер
'''Тоңу''' денеміздің тоңып, салқындауы кебінесе суықта ұзақ уақыт болғанымызда, дымқылды жерде көп уақыт тұрып қалғанымызда және қолайсыз ауа райы жағдайында сезіледі. Тоңу ағзаның әлсіреуіне, сууына, қажу, болдыру, шаршау, бір орыннан қимылдап жүрмей ұзақ уақыт түрып қалған жағдайда, әсіресе ашаршылыққа тап бол- ғанында көбірек кездеседі. Дененің тоңазытып әлсіреуі үсуге әкеп соқтырады. Дене тоңазығанында салқындық сезілмей, температурасы төмендей бастайды; қозғалыс қимылдары нашарлайды, сезімталдығы төмендеп әлсіздік, солғындық белгілері пайда болады. Босаңдылығы байқалып, үнемі ұйқысы қанбаған адамдай әлсіреп, үсік пайда болып, есінен танылуы мүмкін. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Су́кук''' (, сөзі صك Сакк" "заңды құжат, акт, квитанция") Шариғатпен бекітілген заңды құжат, исламдық облигациялардың эквиваленті. == Әлемде == 2007 жылы сукук қаржысының әлемдік көлемі 31 млрд АҚШ доллары көлеміне жетті.. Татарстан республикасы сукук бекітуге шешім қабылдады == Сілттемелер == Сукук деген не? Қаржы мекемелерінің жұмыс істеу негіздері Санат:Исламдық банкинг Санат:Қаржы Санат:Шариғат Санат:Ислам
'''Лев Борисович Стесин''' (08. 12.1943 Алматы) республикалық мамандандыру комитетінің мүшесі (1977- 2001). К- спорт туристік бірлестігі терағасының орынбасары (1981- 2001 ж). Қазақстан спорт туристік бірлестігі комитетінің терағасы (1977- 2001). Ангрен өзенінде (Өзбекстан) 1983 ж. өткізілген су туристік арналған бүкілодақтық жарыстың қола жүлдегері. Республикалық жарыстардың жеңімпазы (1969, 1974-75, 1977). Шарын өзеніндегі ең жоғаргы қиындық кат-гы су жорығын басшылық еткен және алғашқы кезекте өткен (1969, 1974), Қараоба (1973), үлкен Кемин (1974), Шатқал (1977), Тентек (1991) өзендері арқылы алғаш рет ұйымдастырылған жорықтарды басқарған. Катамаран және қауіпсіздік кеудешесін (жилет) жоспарларының авторы. == Дереккөздер == Санат:Туристер
'''Олег Геннадьевич Симонович''' (1947 Алматы) СШ-і аға нұсқаушы, төреші. Апматы облысы спорт туристік бірлестігінің қоғамдық мамандар бойынша туристік комиссиясының төрағасы, "Эдельвейс", "Есік келі" (1963-67, 1971-73), туристік базаларының аға нұсқаушысы, Қазақ туристік кеңесінің құтқарушылар қызметінің бастығы (1973-86), Алматы қалалық туристік кпубының директоры (1986-88 ж) қызметін атқарған. 2004 ж. "Алматау" туристік базасының директоры. == Дереккөздер == Санат:Төрешілер Санат:Туристер
балалар мен жасөспірімдер, сонымен қатар теменгі және орта мектеп жасындағылар туристік саяхаттарға қатысқан уақыттары Осындай серуендер олардың денсаулығын сауықтыру, түсініктерін жақсарту және тәрбиелік мақсатында өткізіледі. 1-3 сынып балаларға арналған туристік серуендерінің узақтығы 1-1,5 сағ. аспауы керек, 4-5 сынып оқушылары үшін сағ. дейінгі көлемде. Серуендеуге шығар алдында оған қатысушыларға арнайы тапсырыс беріледі: демалатын жерлерді жайғастыру, табиғат көріністеріне кеңіл аудару, жайғасқан жерлерін анықтау. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Салт атпен саяхат жасау,''' адамдардың денсаулығына өте пайдалы. Теледидарлардан тумысынан аяғын басып жүрмеген, бір орыннан түра алмай қалған балаларды атқа жайдақ отырғызып жүргізу арқылы сол балалардың денсаулығын көтерулеріне жақсы ықпал бергені көрсетілді. Әсіресе біздің қазақ халқы жылқының қасиетті жануар екендігін жақсы біледі. Атпен салт жүрудің жаяу жүрумен салыстырғанда шапшаң, сағатына 4,5-5 шақырым жолды жүріп өтуге болады. Атты саяхат кезінде бір сет жаяу жүріп демалуына да мүмкіндік беріледі. Атты туристік саяхаттар команда алғашқы кезекте ШҚО-да қолға алынды. Алматы облысы Шілік өзені бойымен Көлсай көліне дейін атты саяхаттарға кептеген туристер қатысты.1999 жылдың тамыз айында Баянкөл, Алатау аймағында атты саяхатқа арналған арнаулы маршрут ашылды. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Николай Францевич Рекубратский''' (1947-1995 Теміртау қаласы), CШ-i, (1980). 1970-80 ж.ж. Магнит" туристер клубын басқарған. Жоғары категория жорықтарды, соның ішінде 4-ші категория қиындықтағы жорықтарды басқарған. (1973-74, 1985), 5-ші категория қиындықтағы (1976-79. тау туризмі бойынша Бүкілодақтық жарыстың жеңімпазы (1978), ең жақсы республикалық жарыстардың жүлдегері (1979 ж. Орталық Тянь- Шань). Күміс жүлдегер (1976 ж. Кавказ), қола жүлдегер (1974) Орталық Тянь-Шань. == Дереккөздер == Санат:Туристер
'''Анатолий Константинович Резников''' (13.04.1937 ж). Қазақстан велотуристік CШ-i. (1976 ж) Республикалық спорт және туристік федерация комитет велотуристік бойынша XX ғ-дың 70-90 ж.ж. төрағасы. Мамандандыру комитетінің орынбасары. Ең жақсы туристік саяхаттарға арналған республикалық жарыстардың жеңімпазы (1973- 74, 1978). Бүкілодақтық жарыстың қола жүлдегері (1977 Кавказ). ҰОС-ына қатысқан. Дивизия ұрыс жүргізген жерлерге туристік экспедициясын (1975-85) ұйымдастыруға басшылық еткен. Туристік кептеген түрлері бойынша тау, жаяу журу, вело жорықтарын басқарған. == Дереккөздер == Санат:Туристер
'''Аркадий Георгиевич (03.08.1940 Алматы), СШ-і тау туристік нұсқаушысы "Тамга" туристік базасының аға нұсқаушысы (1979). Орта Азия әскери округінің туристік және спорт саласы бөлімі бастығының орынбасары (1985). Журналист, туристік арналған көптеген мақалалар мен кітаптардың авторы. Таулы саяхаттардың 4-5 соның ішінде Солтүстік Тянь-Шань, Теріскей Алатау өңірлеріне ұйымдастырылған жорықтарды басқарған. == Дереккөздер == Санат:1940 жылы туғандар Санат:Туристер
'''Тархан грамоталары ''' ақсүйектердің артықшылығын көрсететін арнайы құжат. Алтын Орда хандары қоластындағы ықпалды шонжарларды өздеріне тарту үшін Тархан грамоталарын таратқан. Кейін Тархан грамоталарын Қырым, Қазан, Орта Азия хандықтарының билеушілері де кеңінен қолданды. Ресей тарихында Тархан грамоталарына ие болған адамдарды және оның негізгі салықтан босату мақсатында қолданылды. Ресейде Тархан грамоталарын беру 1506 жылы тоқтатылды. Қырым хандығы да 18 ғасырдың басында жойылды. Еділ өңірінде тархандық лауазым 19 ғасырдың 2-жартысына дейін сақталды. ==Сілтемелер== "Қазақ том
'''Николай Валентинович Пагануццы''' (1899-1989 Қарағанды қаласы), СШ-і туристік нұсқаушысы. Фан таулары мен Памир-Алтай, Тянь-Шань, Кавказ өңірлерін зерттеушілердің бірі. Карағанды облысы өңіріне алғаш туристік жорықтар ұйымдастырған, КСРО жағрапиялық қоғамының мүшесі. Фан тауларына арналған бір- сыпыра кітаптардың авторы. Әртүрлі категориядағы су, тау, шаңғымен жүру жорықтарын басқарған, альпиниадаларға қатысқан. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар Санат:Туристер
'''Өзін-өзі бұл әркімнің жеке басына қатысты, топ мүшелерінің көмегінсіз атқарылатын болады. Өзін-өзі қауіпсіздендіру барлық түрлерінде қолданылады. Соның ішінде кең көлемде және әртүрлі мақсатта тау туризмі және спелеологиямен айналысқандар қолданады. Өзін-өзі пассивті түрде сақтандыру оның үстіндегі киімдері, аяқкиімі, әртүрлі қолданыс құралдарының көмегімен туристің өзін жарақат алудан сақтандырады. Өзін-өзі сақтандырудың белсенді түрі көп жағдайда арнаулы құрал жабдықтарды, әдістерді орындау жолымен (туристік арқан, ледоруб, айсбайл, аль-пеншток, темір ілмектер және т.б.) сақтандыруға арналған құралдар спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: ISBN 9965-822-57-3 == Дереккөздер == Санат:Спорт
==Тың игеру (Павлодар облысы)== 1954 ж. тың игеру басталды. Қазақстанға күллі КСРО-дан құрылыс жиналатын үйлерімен, ауылшаруашылық техникаларымен, жылжымалы жүк автокөлігімен эшелондар ағыла бастады. Тың игеруге механизатор, диканшылармен қоса мұғалімдер, дәрігерлер, инженерлер келді, сол арқылы ауылдың мәдени деңгейі біршама көтерілді. 1954-1956 ж. павлодарлықтар екі миллоннан астам гектар жаңа жерді игерді, жалпы егу ауданын 1953 ж. салыстырғанда төрт есеге кеңейтті, ал егін жнау көлемі сегіз есеге дейін өсті. Осы жылдары жаңа техника арқылы 32 жаңа бидай совхоздары мен МТС құрылып, жаңа техникамен жабдықталды. Бауырлас елдер мен облыстардан мемлекет есебінен Павлодар облысына тұрақты тұруға 50 мың тұрғындар жіберілді. Облыс қамту үшін сан мыңдаған трактор, комбаин, жүкті автомобиль, алуан түрлі ауылшаруашылық машиналары мен жабдықтары берілді. Егін аудандырының кеңеюі мен егіннің мол шығуы колхоздар мен совхоздардың экономикасын біршама көтерді, еңбек етушілердің өмір сүру деңгейі де көтерілді. 1954 жылы 143 колхоздар миллионер болды десек те жеткілікті, тың геруді жаңа бастаған кезде олардың саны небары 17 болды. Осылайша, тың және тыңайған жерлерді игеру Павлодар облысын Қазақстандағы ғана емес, Кеңес Одағындағы ірі бдай шаруашлығы орталығына айналдырды.. ==Ескерту== ==Әдебиет== Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі) Павлодар Ертіс өнірі бойынша. В.Критинин, И.Лагутин, Ю.Юханов Павлодар, 1964
'''Өзін-өзі кадағалау''', жаттығулар немесе жорық кезінде олардың дене дайындықтарын қадағалап байқауымен анықталады. ''Оның негізгі мақсаты'': әсіресе саяхат кезінде өз ағзасының қалыпты жағдайын аса көңіл аудару. Әсіресе денсаулығына, алаңсыз ұйықтауына, тағамға деген тәбетіне, дене салмағына, жүрек-қан тамырлары жүйесінің жұмысын, тыныс алуын және т.б. жағдайларын үнемі бақылап тексеріп отыруы керек. Ұзақ уақытқа созылған алыс қашықтықта денесіне түскен ауырлыққа қатысты осы жорықтарға бұрын қатыспаған немесе дайындығы төмен адамдардың денсаулықтары нашарлап, тыныс алуы төмендеп қиналуы мүмкін. Сондықтан да, саяхат сәтіндегі әрбір адамның өз денсаулығына кеңіл аударуының орны ерекше. Саяхат барысында алғашқы күндері денесіне түскен салмаққа имкемделіп үйренетін болады. Көтеріңкі көңіл күйі әсем табиғаттың таңғажайып көріністеріне орай қан тамырларының соғуы 10-15 мин. уақыт демалғаннан кейін қалыпты жағдайына оралады. Егер жоғарыда аталған уақыт мөлшерінде қалыпты жағдайына оралмай, кез келген нәрсеге ашуланып, тәбеті темендеп, саяхатқа деген қызығушылығы азайып, жүрген кезде сүріне берсе сонымен бірге, тыныс алуы одан әрі нашарласа, шамадан тыс терлей бастаса сол адамның жүгін жеңілдетіп немесе одан әрі қарай жүрулерін тоқтату қажет. Оны бір орынға жайлы отырғызып, арқасындағы жүгін алып сол қолының білезігін тамырын саусағымен басып жүрек соғуының жиілігін анықтайды. Біраз демалғаннан кейін тағысын сол адамның қан тамырын басып, жағдайын қайтадан білгеннен кейін 10-15 мин соң қалыпты жағдайына оралып жақсы тыныс алса жорықты одан әрі жалғастыруға болады. Тамырларының соғуы 15 сек. 15-20 қағыс болғанында, олардың денсаулықтары қалыпты жағдайда деу керек. Қан тамырларының соғуы шағын кітапшаға жазылады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
"Шахмардан Қайдарұлы Әбілев" (23.4.1950, Арбген ауылы, қазіргі Павлодар облысы, Шарбақты ауданы) опералық әнші, педагог, ҚР еңбек сіңірген әртісі (1994). Уақ тайпасынан шыққан. ==Білімі== Құрманғазы атындағы Мемлекеттік консерваторияны тәмамдады (1981). ==Мансабы== Жамбыл атындағы мемлекеттік филармонияның әншісі (1989). 1989-97 дайындау факультетінің деканы, ал 1997 Құрманғазы ат. ән айту кафедрасының меңгерушісі. 2018-2019 жылы Қазақ ұлттық өнер университетінің Вокалдық және хор дирижерлеу кафедрасының менгерушісі. ===Халықаралық сайыстарға қатысуы === Одессадағы Лысенко ат. конкурс және Львовтағы Соломин Крушельницкий атындағы конкурс қазылар алқасының мүшесі. Әнші репертуарында 500-аса шығармалар бар ариялар, романстар мен қазақ және шетел сазгерлерінің әндері. А. Жұбанов пен Л. Хамидидің (Абай), П.. Чайковскийдің "Евгений Онегин" (Онегин), Моцарттың "Колокольчик" (Анибаль) және Фигароның үйлену тойы" (Фигаро), Ғ. Жұбанованың «Еңлік-Кебек» (Абыз. Есен) және т.б. рөлдерінде ойнады. Англия, Түркия, Франция, Иран, Польша, Моңғолия, Корея, Италия және ТМД елдерінде гастрольде болды. Ұлы ақын Абайдың 150-жылдығына орай Мәскеу, Лондон, Париж және республика бойынша жеке концертімен барып шықты. ==Ескертулер== ==Әдебиет== Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі) Санат:1950 жылы туғандар еңбек сіңірген қайраткерлері Санат:Қазақстан әншілері
'''Өзін-өзі тоқтату''', дегеніміз кездейсоқта тепе-теңдігін жоғалтып құлаған сетінде, ез қауіпсіздігін сақтауға бағытталған іс-қимылдары. Мысалы, биік еңістен темен қарай құлағанында (немесе сырғанап түскенінде) жылдамдығын азайтып, мүмкіндігінше өзін-өзі тоқтатуға бейімделуіне арналған қауіпсіздік шаралары. Осындай қауіпсіздік шараларын туристік жорыққа қатыспастан бұрын міндетті түрде жаттығулары керек. Әсіресе, жалғыз адам таулы өңірге саяхатқа шыққанында немесе жолдастарымен жүргенде қауіпсіздік ережесін сақтаудың маңызы ерекше. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Дмитрий Поликарпович Багаев''' (5 қыркүйек, 1884, Ресей империясы, Туманы ауылы, қазіргі Киров облысы 23 шілде, 1958, Павлодар қаласы, ҚазКСР) фотограф, өлкетанушы, облыстық өлкетану мұражайының негізін қалаушы әрі алғашқы директоры. ==Білімі== Омбы фотографы Коркиннен сабақ (1901—1903) және Мәскеуден фотосабақтарын алды (1928). ==Мансабы== 1905- фотостудия иесі Тамбов фотографиялық ұйымының мүшесі болып сайланды. (1912). Әскер қатарында болды (Новониколаевск қ., 1915—1918). Қазақстан және Павлодар Ертіс өңірінің көптеген этнографиялық қаысушысы (1928, 1930, 1952,1956). «Қазақстанды зерттеу ұйымы» Павлодар бөліміме тығыз қатынаста болды (1936-42). 1928 ж. Аудандық және облыстық газеттер бетінде мақалалар мен 154 өлке тарихы туралы еселіктер, Корякова көлі, Екібастұз, Баянауыл, Майқайын туралы ірі мақалалар жариялады. 1942-58 Павлодар облыстық өлкетану мұражайының директоры Қала мен облыстың жартығасырлық фотобаянын дайындады, негативтер саны 3000 аса. ==Ескерткіш== Қабір басында тақтасымен бірге ескерткіш, бұрынңы мұражай ғимаратында ғұмырнамалық тақта орнатылды (1990). Оның атымен Павлодарда көше аталады (1991) және Үй мұражай (2001), мүсін орнатылған (мүсінші Қ. Темірғалиев, 2002). == Дереккөздер == Санат:1884 жылы туғандар Санат:Ресейде туғандар Санат:1858 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан фотографтары Санат:Қазақстан өлкетанушылары Санат:Павлодар облысы тұлғалары
'''Маршруттық мамандыққа баға беретін комиссия (ММК)''' туристік секцияларда, турист клубтарында туристік жорықтарды ұйымға бағытталған спорттық туристердің көмегімен кұрылады; ММК кұрамына тәжірибелі маман туристер енеді. Олар жорықтарға қатысқалы отырған туристермен таңдаған маршрут бойынша арнайы кеңес жургізіп, олардың сұрақтарына жауап береді; т.ж-ға дайындықтарын, жорық- тарға арналған құжаттар есебін қарап тексереді, сонымен бірге спорт атақтары мен туризм разрядтарын беруге байланысты маршруттарды қарайды; ыңғайсыз жағдайларды тиянақты тексеріп, жорық ережелерінің бұзылғанын жергілікті мекеме көмегімен жүргізіп м-ғы қолайсыз жағдайларды ескертіп, одан сақтандырудың жолдарын айтады. Өз бетімен спорт жорықтарын ұйымдастырғалы отырған топты басқарушы маман жорықтың басталуына 15 күн қалғанға дейін бүкіл құжаттарға қатысты м.к-ны ММК-ның қарауына ұсынады. ММК дайындалған маршрутты және топ қозғалысының кестесін негізгі құжат және запас варианттары бойынша тексеру жұмыстарын жүргізеді. Сонымен қатар жорыққа қатысушы туристер мен топ басшысының тәжірибесін, қозғалыс жағдайындағы олардың білімін м-ғы табиғи кедергілерден өтудің негізгі әдіс- амалдарын сұрайды, қауіпсіздікті сақтандыруға бағытталған жұмыстарға көңіл аударып, картографиялық нақтылы материалдар мен маршрут сипатына көңіл бөледі, қажетті азық-түлік көлемін, және т.б. байқап тексереді. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Маршрутты таңбалау''' (немістің ''markieren'' сөзінен белгі қою), шартты белгілеу жүйесі көмегімен, туристік жорықтар мен саяхаттардың маршруттарын белгілеу. Бұл негізінен туристер тынығып демалатын, табиғи қиындықтардан және қауіпті жерлерді анықтайтын жол бағытындағы арнаулы белгілер. Олар көбінесе табиғаттың әсем керіністерін, тарихи және мәдениет жетістіктерін көріп тануға арналады. Маршрутты таңбалау саяхат қауіпсіздігін сақтауға туристер мен саяхатшыларды ұйымдастыруға және табиғаттың әсем көріністерін сақтауға мумкіндік береді. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Тасбөгет''' Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты кент (1948 жылдан), Тасбөгет кенттік әкімдігі орталығы. == Географиялық орны == Қызылорда қаласының оңтүстік-шығыс іргесінде, Сырдария өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. == Халқы == 1999 жылы тұрғындар саны 16922 адам (8896 ер адам және 8026 әйел адам) болса, 2009 жылы 18875 адамды (9437 ер адам және 9438 әйел адам) құрады. == Тарихы == Іргесі 1946 жылы осы жердегі ежелгі Қатынкөл және Тасарық ауылдары орнында Қызылорда су торабын салуға байланысты қаланған. 1956 жылы кент жанына Сырдария су бөгеті салынды. 1959 97 жылдары Сырдария ауданы орталығы болды. 1997 жылы Сырдария мен Тереңөзек аудандары қосылды да аудан орталығы Тереңөзек кентіне ауыстырылды. 1997 жылдан Тасбөгет Қызылорда қалалық әкімдігі құрамында. == Кәсіпорындары == Бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелер, т.б. ұйымдар олардың негізінде “КЭЦ”, “КРМТЦ”, т.б. АҚ-тарға және ЖШС-ларға біріктірілді. Тасбөгетте Қызылорда қаласының бірнеше кәсіпорындары мен өнеркәсіп салаларының бөлімшелері, базалары орналасқан. == Инфрақұрылымы == Тасбөгетте орта, орталау мектеп, мектеп, спорт және музыка мектептері, аурухана мен емхана, дәріханалар, спорттық кешендер, мешіттер, сауда орталығы, қонақ үйлер, т.б. нысандар жұмыс істейді. Кент жанынан (6 км) Орынбор-Ташкент темір жолы және Шымкент Қызылорда Ақтөбе автомагистралі өтеді. == Дереккөздер == Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері Санат:Қазақстан кенттері
'''Ағартушылар мен академиктардың мүсін аллеясы''', Павлодар қ., (Ломов, 64). С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекетік университеті бас корпусының алдындағы скверде 2003 ж. Павлодар облысы тумалары көрнекті қайраткерлердің мүсіндері орнатылған. Мүсіндер ікбұрыш субүріккішті жағалай екі қатар болып бір-біріне қарамақарсы орнатылған. Оң жақтағы мүсіндер: Бұқар жырау, М. Ж. Көпеев, Ж. Аймауытов, Е. Бекмаханов, Сол жакта академиктердің мүсіндері: Қ. И. Сәтпаев, А. Бектұров, Ә. Марғулан, Ш. Шөкин. Мүсін аллеясының симметриялық композициясын жеке тұрған С. Торайғыровқа арналған мүсін аяқтайды. Скверге кіру жерінде мынадай жазуымен гранитік тумба орын тапқан: Бүгіндегі жастарға оқу міндет, Тек қана оқуменен өнер білмек. Өнер-білім, адалдық, ар-намысты Жоятын надандық қой емсіз індет. Мүсіндер қоладан жасалған, қызыл гранитпен қапталған постаменттерде орнатылған. Мүсін аллеясы шығыс жақын, оның көзге түсер ерекшелігі экспозициялар гармониясы. ==Ескертулер== Әдебиет Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі) Санат:Павлодар сәулеті
'''Ала қаптың аузын ашты''' қуанышқа кенелген сәтте соның белгісі ретінде ас-тағамның сақталған қорын ортаға салды дегенді, яғни той мен қуанышқа, қысылтаяң күндерге деп сақтап отырган құрт-ірімшігі, мейіз-науат, қарын мен бүйендегі май, жент сияқты тәтті-дәмдісін ортага салды, барын аямады, бәрін төкті, сырын аиіты деген мағынаны білдіреді. Қуаныш кезінде, үй иесінің кұрдастары қуанышымен құттықтай отырып, «ала қаптың аузын аш!» деп әзілдейді. Бұл үрдіс көптеген поэтикалық шығармалардың мәнді сюжеттерінің біріне айналды. Мысалы: Ала қаптық аузын аш, Ішіңе жиып сақтамай, Белгілі байтах, көп кеңес, Тосаңсып әлде қалғапба, Не қылып жатыр қаптамай Сондай-ақ ала қаптың аузын ашты ұғымы адамның ерекше қуанышын білдіретін когнитивтік метафоралық образ да. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды''' ортақ игілікті бөле жарып пайдалануга болмайтындығын меңзеген мәнге ие сөз орамы. Пареманың түптөркіні ала койдың жүнін қыркылған соң түсіне карай белек-белек жинап алу мүмкін емес екенін, шашылып кететінін білдіреді. Яғни қазақ қауымының тіршілігінің бірден бір кепілі ауызбіршілік екендігін білдіретін метафора. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Жетекші''', жорыққа қатысушылардың бастапқы сапын бастаушы әдетте жетекші топты басқаратын басшы адам немесе солардың қатарынан белгіленген тежірибелі туристік болады. Жорық уақытында қозғалыс қарқынын анықтап, қауіп-қатерсіз жол бағытын таңдап, қажет болған жағдайда жүру бағытындағы жолды күні бұрын дайындайды. Жол-жөнекей кедергілерден өтулеріне көмектесіп, демалатын жерлерді іздестіріп, жаяу жүру жорықтарының қашықтығын қадағалап отырады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Еру жасау''', туристік топтың жорық кезіндегі демалысы, түскі тамақ, медициналық көмек көрсетуге қатысты қысқа уақыт көлемінде аялдап демалулары. Маршрут бойынша жүргеніндерінде қысқа уақыт көлемінде тынығып (қиын жолдардан өтіп шаршаған жағдайларында) әрбір 30-50 мин сайын 5-20 мин. аралығында демалуларына мүмкіндік беріледі; тамақ ішуге тоқтаған жағдайда 30 мин-тан 2-3 сағ. көлемде демалыс Қысқа уақыт демалатын жерді жорыққа қатысушыларға ыңғайлы және қауіпсіз жерлерде, ішімдік сулары бар бұлақтар басына, сонымен катар ашық жерлерге тоқтайды. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Еру''', Белгілі маршрут бойынша саяхатты жалғастыру тапсырысын орындау мақсатындағы бір күндік демалысты ұйымдастыру. Бір күндік демалыс кезінде туристік топ бір орнында қалып, нақтылы жерде орналасқан лагерді ауыстырмайды; егер туристер бір күндік саяхат жасап лагерлерін басқа жерге бұл "жарты күндік" еру деп айтылады. Бір күндік демалысты сапардың қиын-қыстау жолдарына дейінгі немесе одан кейінгі уақыттарында ұйымдастыруға болады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Николай Николаевич Енин''' (1936-1984) СШ-і. Теміртау қаласындағы Қаз. Магниткасының металлургі. Жоғарғы категориялы таулы жорықтарды басқарған, соның ішінде 4-ші категориялы қиындықтағы (1965, 1975, 1976 ж), 5-ші категориялы қиындықтағы (1967-68, 1970-72, 1975, 1977, 1979, 1983-84 ж). Ол За және 36 категориялы қиындықтағы 19 асулардан жорықты басқарушы ретінде, соның ішінде асулардан алғаш рет өткен. == Дереккөздер ==
'''Алақан''' дәстүрлі түсінікте кез келген заттың кеңейіп, жалпақтау келген бөлігінің атауы. #Алқаның кейбір салпыншақтардың шынжырмен, топсамен байланысатын бөлек-бөлек күміс пластинка түріндегі негізгі болігі (толығырақ қ. Алқа). #Қамшының сабы мен өрімінің түйіскен жеріндегі жалпақ қайысы, яғни өрімнің басы. #Бұл айылдың ат төсі мен шабын орап түратын бөлігі. Оның бір басына айылбас, бір басына жырым бекітіледі. Ат денесін қажамау үшін алақан жұмсақ қайыстан немесе ызылған құрдан, сондай-ақ ірі қара терісінен тілінген таспадан оріліп жасалады. Ұшына айылбас (тоға) тағылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Алақан жаю''' бата бергенде, Құран оқыған сәтте отырған адамдардың оған назар аударып, тыныштық сақтай отырып, кос қолын жайып, алақанын бір-біріне жақындатып, саусақтарын түйістіріп ұстау жосыны. Бұл үрдістің мәні бата мен діни құлшылық ниеттері қабыл болсын деген мағынаны белдіреді. Аят немесе бата айтылып құптаған сәтте «әумин» дей отырып, оқылып болған соң «Аллану акбар!» деп бет сипайды. Қазақтардың дәстүрлі пайымы бойынша қол жайған кезде екі қолдың саусақтарының басы немесе екі алақанның арасы бір-біріне түйісіп тұрғаны абзал. Себебі, дәстүрлі наным-сенім бойынша, ырыс пен береке, жақсылық пен молшылыққа бастайтын құт сол алақанға тұрақтайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Алақан соқпақ''' көбіне бозбала мен жас жігіттер жиылып ойнайтын ұлттық ойын түрі. Ойыншылар шеңбер жасай жайғасады да, өз орталарынан бір адамды «хан» сайлап алады. «Хан» қолына арнайы орамалдан немесе ұзыншалап ұстаған киімді «арқан» етіп алып, ортаға шығады да, отырған ойыншылардың біреуіне келіп алаканын көрсетуін талап етеді. Қыз немесе жігіт өз алақанын көрсетеді. Сол кезде хан олардың алақанынан соғып, «Арқан қайда?» деп сұрағанда, жігіт өзі ұнатқан қызды көрсетеді. «Хан» көрсеткен адамға келіп, алақанын көрсетуін сұрағанда ол адам алақанын көрсетеді. «Хан» оны да алаканынан соғып, жоғарыдағы сұрағын қайталайды. Ол өз кезегінен басқа адамды көрсетеді. Сойтіп ойын ары карай жалғаса береді. Кей кездері екі қарсылас бірін- бірі көрсете береді де, «хан» олардың біреуі жеңілгенін мойындағанынша, демек қарсыластың біреуі көрсетуін доғарғанға дейін алақанын кезек-кезек ұра береді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
Флюорит '''Тасқайнар Флюорит Кендері'''– Жамбыл облысы Отар ст-ның орналасқан. 1963 ж. ашылған. Тасқайнар Флюорит Кендерін Оңтүстік Тасқайнар, Шығыс Тасқайнар, Аралық Тасқайнар, Өрікті, Ырғайты деп аталатын кендер құрайды. Олар Бесмойнақ синклиналдық белдемінің солтүстік-батыс бөлігі ернеуінің солтүстік-шығыс және меридиандық жарылыстарының қиылысқан жерінен орын алады. Флюорит ордовик пен карбонның арасындағы женттастарда шоғырланған. Т. ф. к-нің алғашқы үшеуінде жайпақ күмбезді кентас денелері бағытталып, ұзындығы 600 1200 м, ені 70 550 м, қалыңд. 43,7 м, флюоритінің орташа мөлшілері 30 34%, ал соңғы екеуіндегі линза пішінді кентас денелері солт.-батыс және меридиандық бағытта созылып, 100 180 тереңдікте және қалыңд. 0,75 18,6 болып келеді. Кендерінің жаралуы герцин кезеңінің аяғындағы магматизм құбылысымен флотациялық әдіспен байытылады. == Дереккөздер ==
'''Итшана жарысы''', ит жеккен шанамен жарысу Сібір жерін мекендеген көптеген халықтарда бұрыннан бар. Арасына уақыт салып барып итшана экипаждары бір күнде сөреге шығады. Белгіленген қашықтықты ең аз уақытта жүріп өткен экипаж жеңіске жетеді. Жол бойында шанаға жегілген иттердің алмастырылуы мүмкін. Мұндай жарыстарда бір ит айдаушы (машер) және бір иттерді үйретуші болады. Кейде осы екі міндетті бір адамның атқаруы мүмкін. Итшанамен жарыс кейде бірнеше жүздеген километр қашықтыққа созылып бәсеке әлденеше күнде өтуі мүмкін. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Қызмет иттерімен өткізілетін көпсайыс'''. Көпсайыс бағдарламасына итпен 600 м-ге жүру. 300 метрлік кедергілер алабынан жеңіл атлетші үшін тосқауыл, тұтас дуал, гранатты нысанаға лақтыру, еңбектеп өтілетін алап, окоп, бум, өту, пневматикалық винтовканы нысанаға ату кіреді. Көпсайыс 1975 жылдан бастап спорттық классификацияға енді. 1978 ж. КСРО чемпионатында Қазақстанның құрама командасы көпшілік күтпеген жағдайда 5-орын алды. Сол уақыттан бастап команданың жоғары өрлеуі басталды: 1979 және 1980 жылдары 3-орын жылдардың таңдаулы спортшыларының қатарына жарыстар арасындағы бүкілодақтық спорт ойындары мен КСРО чемпионатында С. Яковцев абсолюттік чемпионы, В. Филлер 1981 ж. 2-орын алып енді. Үздік ондықтың қатарына Қазақстаннан бірден үш спортшы кірді: В. Филлер, В. Хасанов, М. Причина оларға теңдесетіндер болмады. Осы жылдардың бәрінде құрама команданың жаттықтырушысы В. Приходько болды. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Тазылар жарысы''', кейде 10 иттің арасында өткізіледі. Жарыс қашықтығы 230-дан 1200 ярдқа дейінгі аралықты құрайды. Иттерді тордан босатқаннан кейін олар тректе тұлыпты қуалай бастайды. Спорттың осы түрінде ұтыс жүйесі қарастырылады, ал жеңімпаздарға жүлделер тапсырылады. Айдаушылар басқаратын иттер командалары арасында өтетін жегілген иттердің шанамен жарысы командалар уақыттың белгілі бір аралығында сөреден шығады. Қашықтықты ең қысқа уақыт ішінде жүгіріп өткен команда жеңіске жетеді. Жарыс өтетін жер мен қашықтыққа байланысты жегілген иттердің санын езгертуге болады. Тізгінді шығыршықпен жалғастыратын карабин сегіздік түрінде иілген жартылай дөңгелек серіппелі болат темірден тұрады. Карабиннің бөлігін оны өздігінен ашылып кетуден сақтайтын, серіппені қысу арқылы ашылады. == Дереккөздер == Санат:Спорт
'''Ұлттық намыс''' ар-ож-даннан бастау алатын, отан- сүйгіштікпен ұштас, рухани- құндылық сезім. Ұлттық намыс адамның ұлттық құндылықтарының маңызын түйсінуден туындап, халқының мұң-мұқтажын түсініп, туған елін корғауымен сипатталады. Ұлттық намыс намыстың негізгі көрінісі адамның туған еліне төл мәдениетіне деген кұрметінен байқалады. Намыс адамның өзіне етене жақын дүниесінің, ұлттық рухани мұраларының қадірін білуімен оның құрамдас бөлігі ұлттық намыстың этностың рухани өмірінде өзіндік зор маңызы бар. Ұлттық намыс ұлттың өзіндік менін, өткен тарих тағылымын ұмытпай, ар-ожданын таптатпауы үшін керек. Елдің зиялы қауымының қайғысы күнкөріс тіршілік қамынан аспай қалуы Ұлттық намыстың әлсіреген әлжуаз күйін көрсетеді. Ұлттың ұйтқысы, ақыл-ойы мен нақты айғағы ғылыми және шығармашылық қауымның туындыларынан көрініс береді. Бұл шығармалар халықтың қайратын жанып, ерлігін дәріптеп, елдің еңсесін көтеруге қызмет етеді. Сондықтан ұлттық намыстың қозғаушы күш-қуатын әдеби мұралардан: батырлық жырлардан, тарихи жырлардан, соларды арқау еткен тарихи шығармалардан айқын көреміз. Ұлттық намыс елдің ұлттық тұтастығы, рухани бірлігіне қызмет жасайтын, елдікпен егіз ұғым. Елдікті ардақтаған ерлер есімі ел намысын қорғаушы, сонымен қатар халықтың бірлігі, ел іргесінің бүтіндігі үшін күресуші ретінде ел есінде қалады. Қазақтың көне тарихын айтпағанда қазақ хандығы тарихындағы Қасым хан, Тәуекел хан, Есім хан, Салқам Жәңгір, Абылай хандар ұлттық намыстың жоқтаушысы болған, елін, жерін сүйген ақылға кеніш, ерлікке кемел тұлғалар. Олар ұлт игілігіне қызмет жасап, дұшпаннан қорғап, ұлысының өрісін кеңейтті, тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Ұлттық намысты сақтаудың үлгісін елді сыртқы жаулардан қорғаған батырлар да көрсеткен. Кейіннен елдің рухани серпіні көркем сөзден бой көрсетіп, Бұқар жырау, Махамбет бастаған отаршылдыққа қарсылық ұраны, азаттық жыры Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкір жырларына өзек болған. Бодандық ахуал, Абай шақырған жаңғыру, өркениет көшіне ілесу идеясы Ұлттық намыстың айрықша көрінісі, яғни ұлттық тұтастыққа ұмтылған, рухани серпіліс беріп көкірек көзін ашқан қуатты құбылыс еді.Ұлттық тәуелсіздік мәселесін бірінші орынға қойып, саяси күреске толы төңкеріс жылдарында бел шешіп күреске шыққандар Алаш арыстары болды. Ұлттық намысын қорғаған осы күрескерлердің көтерген ұлттық мәселелерінің қай кезенде болсын өзектілігін жоймайтыны бүгінде дәлелденіп отыр. Демек Ұлттық намыс халықтың мәңгілік құндылықтарын сақтаудың кепілі. ==Дереккөздер== Санат:Тарих
'''Ұлттық рух''' халықтың өзін-өзі тануымен айқындалатын, өскелең сипатталатын, елдік тұтастық идеясымен негізделетін өміршеңдік күш-куаты. Ұлттық рух жалпы ғаламдық рух пен жеке адамдық рухтың дәнекері болғандықтан, кез келген ұлттың, мәдениеттің өкілі өзінің әлемдегі орнын өзіндік ұлттық төлсанасы арқылы бағамдауы заңды құбылыс. Сондықтан жеке адамның таным терезесі ұлттық таным тұрғысынан, әлемдегі жалпы адамзаттық құндылықтарды игеріп, рухани игіліктерге өз үлесін қосады. Қай халықтың болсын бойында өз табиғатына тән өзге де қайталанбас қасиеттері, мінезі, ділі болуы ұлттық рухпен тікелей байланысты. Көзбен көріп, қолмен ұстайтын зат болмағандықтан, Ұлттық рухтың көрініс беруі ұлт өкілдерінің көркем халық даналығынан, ғасырлар бойы сабақтастығын үзбеген рухани мұраларынан көрінеді. Әрбір ұлттың өзіне тән ұлттық рухы бар дегенде, оның өзі жайлы дүниетанымынан, дүниеге көзқарастары мен мінез-құлқынан, даму, өзгеру, кейде әлсіреу, яғни үнемі қозғалыс үстіндегі құбылыс екенін аңғарамыз. Ұлт болып ұюдың өзі этностың мекендік және мезгілдік факторларына байланысты болуымен қатар, оның табиғи, тарихи, рухани бітім-болмысы, ұлттық санасы, ділі, мінезі, мәдениеті, мұрат- мүдделерінің қалыптасып, тұлғалануы үздіксіз процесс және ұлттық рухтың түлеп-толысып отыратын өміршеңдігінің көрінісі. Ұлттық рухтың буырқана бой көрсетер тұсы бодандық бұғауына қарсылық, тәуелсіздік мұратына ұмтылыс сәті болса, сол кезеңдерде қордаланған көркем рухани мұралардың ерлікке, елдікке үндер күш-қуатының маңызы бұғаудан босанып, болашаққа бет түзеген, баянды бағдарын айқындаған ұлттар үшін де зор. ¥лттың рухани тәжірибесін үшін мол мағлұмат беретін басты байлығы оның сөз өнері. «Ақын сөзіне жұрт рухының сәулесі түспей тұрмайды» деп А.Байтүрсынұлы айтқандай, Ұлттық рухтың көркем образдар арқылы бедерленуі қазақ әдебиетінен көрінеді. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ этнографиясы
Кабади Азия елдерінде көп тараған күрес пен регбидің элементтері бар спорт түрлерінің бірі. Оның күрестен айырмашылығы командалық ойын, регбиден айырмашылығы ойын кезінде доп пайдаланбайды. Әр команда жеті спортшыдан тұрады. Алаң екіге бөлініп бір жағы шабуыл жасаушылар, екінші жағы қорғанушылар болып белінеді. Әр командадан бір спортшы рейдер топ жетекшісі белініп шығады. Ойын басталған кезде рейдер алға ұмтылып қорғаныстағы команданың неғұрлым көп ойыншыларына қолын тигізуге ал қорғанушылар рейдерді ұстап алуға тырысады. Егер ұстауға мүмкіншілік бермесе рейдер өз командасына қосылады. Келесі шабуылдау кезегі екінші командаға келеді. Ойын әр тайм 20 минуттан екі таймға созылады. Регбидің қолы тиген спортшы ойыннан шығарылады. Кабадидің екінші түрі уакытты есептемей қашан спортшылардың барлығы алаңнан шығып біткенше ойынды жалғастыра береді. Аламар атты түрінде спортшылар алаңнан шығарылмайды тек ұпай есе береді. Кабади Үндістан мен Пәкістан жерінде шамамен 4000 жылдай бұрын белгілі болыпты. Бұл қызықты спорт түрі 2002 ж. Оңтүстік Кореяның Бусан қаласында өткен XIV Азия ойындарының бағдарламасына енді. == Дереккөздер == Санат:Спорт түрлері
'''Ермек Елеуханұлы Үкібаев''' (13.07.1965 жыл, Оңтүстік Қазақстан, Кентау қаласы), қазақ, генерал-майор. ==Білімі== И.В.Конев атындағы Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1986 жылы) бітірген. Л.Н.Гумилев атындағы Дипломатиялық академиясын бітірген (2004). ==Өмірбаяны== Германиядағы кеңес әскерлері тобы 2-гвардиялық танк армиясының мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкінің взвод командирі (1986-88); Әскерлердің батыс тобы 2-ші гвардиялық танк армиясының мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкінің рота командирі (1988-91); батальон командирінің орынбасары штаб бастығы (1991-92); Қазақстан Республикасы Ұлан бригадасы шұғыл мақсаттағы батальон командирінің орынбасары штаб бастығы (1992-95); ҚР республикасы Ұлан бригадасының үкімет күзеті батальонының командирі (1995 жылы); ҚР республикасы Ұлан 0112 әскери бөлімі командирінің бірінші орынбасары штаб бастығы (1995- 96); ҚР Президентінің күзет кызметінде әскери қызметте (1996-2002); Президенттің күзет кызметінің бірінші департамент бастығының орынбасары (2002-05); Президенттің күзет қызметі бастығының орынбасары бірінші департамент бастығы (2005-06); 2006 жылғы 23 қаңтардан республика Ұлан қолбасшысының бірінші орынбасары. ==Марапаттары== II дәрежелі «Айбын» ордені, медальдармен марапатталған. ==Дереккөздер== Санат:13 шілдеде туғандар Санат:Қазақстан Санат:Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесі түлектері Санат:Гумилев атындағы Дипломатиялық академиясы түлектері
'''Үмбетей Байсейітұлы''' (1717-1814) батыр. Орта жүз ішінде арғын тайпасынан әкесі Бәйсейіт жас кезінде-ақ осы ұлына көп көңіл бөлген. Жастайынан атқа үйретіп, он жасында жарысқа, күреске, көкпарға қатыстырған. Ол ерекше жүректілігімен көзге түскен. Сол уақыттың өзінде көрші тұратын ел бір-біріне шабуыл жасап, тонап, малын айдап кетіп отырған. Бабамыз осындай шайқастарда, ерлігімен көрініп, ел малын талай рет аман сақтап қалып отырған. Сондай шабуылдың бірінде Үмбетей Бабамыз Қалмақтарды да жеңген. Әкесінен үлгі алған, тәрбиесін көрген Үмбетей елінде, көрші халықтардың алдында беделі өсіп, одан тараған ұрпақтар “Үмбетей деген ру атанған. Үмбетейдің әйелінен 29 ұлы болған. Олардан тараған ұрпақтар бүгінде «Үмбетей руы» деп аталады. Үмбетей Ахмет Байтұрсыновтың арғы атасы болып келеді. ==Дереккөздер== Санат:Қазақ батырлары Санат:Тұлғалар
бүкілодактың алдымен кәсіподақ ұйымдары бар барлық бастауыш дене тәрбиесі ұжымдарында заводтар мен фабрикаларда, кәсіподақтарда, оқу орындарында, мекемелерде кәсіподақ ұйымдарында өткізілді. Бұл жарыстарда барлық ерікті спорт қоғамдарында есепте тұратын спортшылар түгелдей қатысты. Жарыстар 1932 ж. Ленинград (қазіргі қаласында ұйымдастырылған болатын. Кейін күллі елге тарап әрбір төрт жылда қысқы және жазғы спартакиадалар өтіп тұратын болды. КСРО-ның құлауына байланысты бұл өткізу де тоқтатылды. == Дереккөздер == Санат:Спорт
командапық ойын. Әрқайсысының өз алаңы бар командалар еркек, әйелден тұрады. Қазір Бельгия мен Голландияда ғана алаң үш аумаққа бөлінеді. ''Ойынның мақсаты:'' қарсы жақтың алаңына орналасқан шығыршыққа допты көбірек түсіру. Ойын кезінде қарсы команданың спортшысына жанасуға, соқтығысуға рұқсат етілмейді және допты өз әріптесіне, шығыршыққа дәл тастау жоғары бағаланады. Алаңның көлемі жабық залда 60x30, ашық залда 40x20 м., доптың шеңбері 68- 71 см., салмағы 425-475 гр. Ойын арасында 5-15 мин. үзіліс бар әрқайсысы 30 минуттық таймнан тұрады. Корфболды гандбол мен баскетболдың элементтері бар шапшаң әрі күрделі ойын деп атауға болады. нобай == Дереккөздер == Санат:Спорт түрлері
'''Тасөткел бөгені''' Жамбыл облысы Шу ауданы жерінде, Ақсу өзенінің Шуға құйылатын тұсында орналасқан. 1963 жылы іске қосылып, 1974 жылы қайта жөнделген. == Гидрологиялық сипаты == Ауданы 78 км2, ұзындығы 18 км, енді жері 8,5 км, орташа тереңдегі 8,0 м, ең терең жері 31,0 м. Шарасы толған кездегі мөлшері 620 млн м3. Су жиналатын алабы 27 мың км2. Бөген арқылы аудан 42,1 мың га жері суарылады. Бөген Қазақстанның маңызды мелиорациялық құрылыстарының бірі. == Дереккөздер == Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
'''Михаил (Мамашариф) Гиясович Фаязов''' (15 маусым 1925, Тараз қаласы 30 қазан 1990, Наманған облысы) 2-дүниежүзілік соғыстың қатысушысы, гвардия лейтенанты, взвод командирі. Өзбек ұлтынан шыққан. Орта мектепті бітіргеннен соң малдәрігерлік техникумда оқыды. Кеңес әскері қатарына 1943 жылы Жамбыл (қазіргі Тараз қаласы) ауданы әскери комиссариатынан шақырылды. 1944 жылы Ташкенттегі кіші лейтенаттар дайындайтын училищенің жеделдетілген курсын бітірді. 175-гвардиялық атқыштар полкінің (5-гвардиялық армияның 58-гвардиялық атқыштар дивизиясы) взвод командирі Фаязов 1945 жылдың 23 қаңтарында Одер өзенінен өту кезінде ерлікпен көзге түсті. Бұл кезде ротаны басқарған Фаязов өзеннен өтіп, арғы жағалауға плацдарм құрып, одан әрі жаудың штабы орналасқан екі елді мекенді басып алды. Неміс-фашист басқыншыларымен болған ұрыстарда көрсеткен ерліктері мен батылдығы үшін Фаязовқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.06.1945). Соғыстан кейін бірнеше жыл Кеңес әскері қатарында болды. 1948 жылы аға лейтенант Фаязов запасқа шықты. Ташкенттегі Жоғары партия мектебін бітірді. Отставкадан кейін майор Фаязов Өзбекстандағы Наманған облысы Чует қаласында тұрып еңбек етті. Ол сондай-ақ Ленин, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Кеңес Одағының батырлары Санат:КСРО майорлары Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
'''Ферғана көтерілісі''' 1875 жылғы жазда Ферғана өңірінде Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы бағытталған халық қозғалысы. Оған Қоқан хандығының соңғы билеушісі Полат хан басшылық етті. Ол көтеріліске бүкіл Түркістан өлкесі халқын тарту мақсатында өзінің сенімді өкілдері арқылы қауырт үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде Ферғана өлкесінде тұратын өзбектерге қоса, қырғыздар мен Шымкент және Әулиеата аймағындағы қазақтар да көтеріліске қатысуға ниет білдірді. Қазақтар қырғыздың солты және сарбағыш руларымен бірігіп, өздерінің қолбасшысы етіп Қожа датқаны тағайындады да, Полат ханға келіп қосылды. жалпы саны 50 мың адамнан асты. Көтерілісшілер жасақтары орыс отаршыларының әскери бекіністеріне жиі-жиі шабуыл ұйымдастыруды қолға алды. Түркістан өлкесінің көтерілісті басу мақсатымен Ферғана өңіріне Ташкенттен генерал Головачев пен полковник Скоблев бастаған жазалаушы отрядтарды аттандырды. 22 тамызда Махрам елді мекенінің маңында 2500 адамнан тұратын жазалаушылар шешуші шайқас бастады. Нашар қаруланған көтерілісшілер жеңіліске ұшырап, 1200-дей адамынан айрылды. Жазалаушылардан бар-жоғы адам қаза тапты. Көтерілісшілер оңтүстікке қарай шегініп, тау шатқалдарын паналады. Сол арадан орыс әскерлеріне тұтқиылдан шабуылдар жасауды жалғастыра берді. Алайда көп ұзамай көтеріліс бәсеңдеп, тоқтатылды. Бірақ бұл Ферғана өңірінің отаршылдық саясатқа мойынсұнуын білдірмейтін еді. Бұл өңірдегі осындай кезекті ірі көтеріліс 1898 жылы болып өтті. ==Дереккөздер== Санат:Өзбекстан тарихы
'''Ат жарыс''' көшпелі ортадағы үлкен жиын, ас, тойларда өткізілетін ат ойынының негізгі түрі, қауымның мәртебесі мен салтанаты сынға түсетін жарыс. Қазақы ортада аламан бәйгемен бірге тай, құнан, жорға жарысы өткізу үрдіске айналған. Ертеректе аламан бәйге күндік жерден салынатын болған. Ол үшін аттар таң сәреден айдалып, ат шабар бала сусын, айран-шалабын ала жүретін болған. Қалыптасқан дағды бойынша, әрбір үлкен жарыс, той, астарда оны ұйымдастыратын арнайы топ алдын ала сайланады және оған әр рудан, атадан өкілдер енгізілген. Бәйге кезінде қарақұрық болмауы үшін білікті бірнеше адам жарыстың әділ өтуін қадағалайды. Сайыстың билігі сыйлы деген екі ақсақалға жүктеледі және оның бірі көмбеге, екіншісі мәреде міндетті жауапкершілігін атқарады. Тағайындалған адамдардың басшысы кіреші бас төрешінің рөлін атқарған. Бәйге атын мінетін баланы атшабар бала немесе шабандоз, сәйгүліктерді айдап, реттілікті сақтатып, мәреден жердей біркелкі жіберушіні aт айдауыш, ұстаушыларды даяғашы дейді. Жарыстың басталатын межесін aт жіберетін жер немесе мәре, ал жарыс аяқталатын, яғни ат ұсталатын межені көмбе деп атайды. Көмбеге ат тосуға ыңғайлы, айнала толық көрінетін биіктеу төбе, қырат, төскей жер таңдалады. Ат жарыс басталар алдында қолдарына, басына қызыл орамал байланған, бақан ұстаған, ат айдаушылар айқайлап, жар салады және мұны ат шығару деп атайды. Бәйгеге қосылатын аттар келіп тізіліп өткеннен кейін, бәйгеге жауап беруші төреші ақсақал қанша ат жиналғанын, бәйгеге тігілген сыйлық мөлшерін, бәйге қашықтығын т.б. хабарлайды. Сол жер көмбе, сөре деп белгіленіп оған қарақшы тәрізді етіп қарауыл тігіледі. Ат жиналып, есепке алынған кейін ат айдаушы барлық сәйгүлік аттарды жиналғандардың алдынан бастап ертіп өтеді. Бәйгенің басталар орнына аттарды шашау шығармай жайлап айдап апарады. Бұл үрдісті ат айдау деп атайды. Аламан бәйгелерде шабандоздар мәреге бәйгеден бір күн бұрын кешкі салқынмен жіберіледі. Олар жол-жөнекей аяқ суытып түстеніп, асықпай жетеді. Аттарды мәреге жеткен сон ат айдаушы шабандоздарды бір сызықтың бойына қатарластырады. Берілген белгіден кейін олар көмбеге қарай лап қойып, шаба жөнеледі. XIX ғасырда орыс жазуына ден қойсақ, аттар көмбеге шауып келгенше, күрес және т.б. ойын-сауық өткізіледі. Әлбетте, алыстан шаң көтерілген соң ат көмбеге жақындайтын шақта қауымның үлкендері арбада, қалғандары атты-жаяулы көмбеге жақын жиналып тамашалайды. Шауып келе жатқан аттың атшабар шабандозын руластары мен бапкерлері қиқулап дем беріп, ұран тастап айқайлап, егер алдын ала келісілген ережеде рұқсат етілсе атының жеңіске жетуіне жәрдемдеседі, яғни басып жетектеп, атпен тартып, мәреге сүйрейді. Н.И.Гродековтың жазуына қарағанда, көмбеге жеткен бала басындағы бөрігін, орамалын көмбеде тұрган төрешіге лақтырады. Ат үстіндегі бала қарауылдан еткенде әрқашан рудың ұранын шақырып атойлап өткен. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат кекілін кесу''' қазақы ортадағы әдеттік құқықтық қатынасты реттейтін ғұрыптық мәні бар үрдістің атауы. Адамаралық, тіпті, руаралық қатынастар мүлдем үзілді дегенді білдіретін ғұрыптық шара. Бұндай құбылысқа бірден бір себепкер адам өлімі болды. Құныкер (кісі өлтіруші) жақ пен құн талап етуші (кісісі өлген) жақтың ешбір бітімге, тоқтамға келе алмаса, тараптар екі араларына ұзып ала арқан тастап, бір шетке өлген жігіттің мінген атын әлеміштеп, тұлдап әкеліп байлайды. Егер құн талап етуші жақ құныкердің төлеген құнына келісе алмаса, ат кекілін кесу арқылы «жалға- жан, қанға-қан» деген кек алуға көшкендігі туралы белгі береді. Ол үшін кекілі кесілген аттың шолақ кекілін шоқтап, түбінен буып тастайды. Ат кекілін кесудің тағы бір түрі ағайын-туыс, құда-жегжат, дос-жаран арасында «бетке салық, сүйекке таңба» түссе немесе бір біріне «кешпес жамандық» жасаса, кінәлаушы уәжі орынды жақ қарсы жақтың ішіндегі айыпкердің мініп жүрген атының кекілін кесіп әкетеді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат құйрығына тану''' байырғы дәстүрлі құқықтық жазаның ең ауыр түрі, ауыр қылмыс жасаған айыпты деп танылған адамды ат құйырығына байлап өлтіру. Ертеректе мұндай жазаға дәстүрлі ортада қауымның (ру, әулет, ата) абыройына нұқсан келтірген, дәстүрлі қатынас нормаларына жат, өрескел әрекетке барған айыпкерлер кесілді. Мұндай жаза билер сотының шешімімен жүзеге асты. Яғни ат кұйрығына байлап өлтіруге бұйырылған. Осы жазаға сәйкес қылмыскер аяқ-қолы байланып асау аттың құйрығына байланды. Жаза мейлінше ауыр болғанымен, ата-баба жолының ілкімді принциптері мен нормаларының сақтаудың әдеттік құқықтық тиімді тәсілдердің бірі болды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат майлау''' атты үнемі баптап, мініске дайын етіп бабында ұстау. Қазақы ортада барымташылар, мал ұрлайтындар ұзақ жүріске шыдайтын етіп ат баптаған. Осы іспен арнайы шұғылданатын адамды aт майлаушы деп атаған. Кейінгі кезеңдегі экономикалық өзгерістерге байланысты ат майлаушы белгілі бір пайда табудың (яғни «мал табарлыққа») айналып, жалға берудің түріне айналған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат ойнату''' дәстүрлі ортада ауылға, біреудің иелігіне атпен шауып келіп, айғай-шу, дау-жанжал шығарып, сес көрсетуді білдіреді. Ат ойнату әдеттік құқық бойынша ауыр қылмыс болып есептелген. Өйткені, мұндай қылық көшпелі ортада атпен жүрудің қалыптасқан этикалық нормалары мен қағидаларын өрескел бұзу болып табылады. Яғни ауылға төтенше атпен шауып кіру, жөнсіз атойлау ауылдың тыныштығын бұзу ретінде бағаланды. Іс насырға шапқанда ауылдың, тіпті, рудың ақсақалдарының ұйғарымымен айыпкер қатаң жазаланған. Яғни айыпкер ат-шапан немесе бір тоғыз деп аталатын айыпқа, тіпті, одан да көп мөлшердегі айыпқа кесілген. Ат ойнатудың ең ауыр қылмыстардың бірі деп есептелетін көшке тию деп аталатын тағы бір түрі бар. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат ойындары''' атқа байланысты ұлттық ойын түрлері. Яғни aт жарыстыру (бәйге түрлері бірнешеу), жорға жарыстыру, қыз қуар, көкпар тарту, аударыспақ, ат үстінде садақ тарту (жамбы ату), теңге ілу, ат омырауластыру, атты ордан қарғыту, мүше алып қашу, тай жарыс, құнан жарыс, тоқбәйге және тағы басқалар. Қазақтар тойларда өткізілетін әртүрлі ойын-сауықтарда ат үстінде сан алуан өнер көрсеткен. Ат құлағында ойнаған көшпелілерде жылқы негізгі көлік және түрлі шикізат көні болғандықтан, жеке мініс аты жоқ, жылқысы жоқ адам болмаған. Сондықтан, ер қанаты aт демекші, жақсы aт жеті қазынаның біріне саналып, көшпелі өмірде аса маңызды орынға ие болды. Шабандоздардың иесінің ниетін дәл сезетін арнайы көкпар аттары болды. Ал жүйрік пен жорға ұстау үлкен мәртебеге саналды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ат ойыншық''' ертеде тастан қашап жасалған бала ойыншығы. Р.Карутц еңбегінде қазақ балаларының жұмсақ жынысты тастың бір кесегін жылқы пошымына келтіріп қашап ойып жасайтыны туралы баяндалады. Атты тастан, саз балшық, сүйектен жасалады. Артқы тұсына аттың құйрығы іспеттес бірнеше қылды топтастырып, ықшамдап бекітеді. Үстіне ат жабуға ұқсастырып мата жабылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ақта''' қойшының асы. Ертеде қойшылар далада сиыр сауып ақта істеген. Олар сүтті қарынға құйып оның құрамын ауа шығып тұруы үшін екібасын шапқан жілікті ауыз тұсқа түтік ретінде орналастырады. Содан кейін жеpre көміп, үстіне от жағып пісіреді. Тасты ысытып алып, ко салып дайындалған осыған ұқсас түрі қорықтық деп аталады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет