amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Ғылым алдыңғы шепте болсын''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының томына енген. «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1962 жылғы маусымдағы санында басылған. Бұл мақаласында Кеңес өкіметінің еліміздегі халық ғылым мен мәдениетті шын мәнісінде аса күшті қарқынмен өркендетуді қамтамасыз етіп жатқаны, соның ішінде ғылымның металлогения және пайдалы қазбаларды болжау, жер астындағы кен жумыстарын түгел амальгамдық металлургия, циклоиды және гидрометаллург, процесстер, астрофизика, жемшөп лимфатикалық жүйенің физиологиясы, бруцеллез және басқа бағыттары жөнінен республикалық Ғылым Академиясы Одақта басты орындардың бірін алып отырғаны, ғылымның машиналық есептеу математикасы, ядролық спектроскопия, полимерлер химиясы, изотопты әдістерді қолданып, геологиялық формациялар мен кентасты кен орындарының нақтылы мезгілін анықтау, топырақтың эрозиясы, радиациялық медицина сияқты және басқа жаңа әрі маңызды бағыттары жөнінде зерттеулер жайлы жазылған. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Кеңсай зираты''' Алматы қаласында орналасқан қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғаларды жерлеуге арналған мұсылман зираты. Танымал тұлғалардың пантеонына айналған Кеңсей зираты Алматы қаласының шығыс бөлігіндегі беткейде, Базарбаев пен Орманов көшелерінің өткелінде орналасқан. Кеңсай-1 және Кеңсай-2 болып екіге бөлінеді. == Тарихы == Қорым XIX ғасырда пайда болды. == Жерленгендер == == Галерея == Ghabiden Mustafin.jpg Qassym Qaysenov.jpg Raqymjan Khamit Yerghaliev2.jpg Ghabit Musirepov1.jpg Berdibek Zeinolla Qabdolov and Saule Qabdolova.jpg Shamshi Malik Ghabdullin.jpg Sabira Maiqanova.jpg Juban == Дереккөздер == Санат:Алматы зираттары Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Солтүстік Мұзды мұхит пен ішкі су ағарлар бассейініне жетеді. Өзендер жүйесінің жиілігі табиғат жағдайларына, рельефке, ауа райына, өсімдіктерге қатысты. Ертіс өзені Павлодар облысының басты су артериясы болып табылады. Өзен Қытайдан, Моңғол Алатауы тауының мұздығынан басталып солтүстік батыс бағытында ағып, Қытай мен Қазақстанның арасындағы мемлекеттік шекараны қиып өтіп, Зайсан көліне құяды. Зайсан көлінен кейін Ертіс өзені Алтай тауының батыс беткейі мен Батыс Сібір ойпаты арқылы солтүстікке қарай ағады, одан әрі Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстары арқылы Р. Ф. аумағына еніп, Ханты-Мансий қаласының маңында Обь өзеніне қосылады. Павлодар облысы аумағында ұзындығы 720 км (2761-сағадан 2041-сағаға дейін) орта ағысы орналасқан. Судың жиналуы облыс шегіне кіргенде (50°36´ с.ш., 75°02´ в.д.) 276200 км², ҚР мен РФ шекараларының тоғысқан тұсында (55°48´ с.ш., 75°02´ в.д.) 591100 км². Өзеннің ағысы біркелкі, 0,0006% еңісте орташа жылдамдығы 1,2 м/сек. Ертіс өзені әр түрлі көздерден, жоғарғы тұсында мұздықтан толығып отырады. Өзеннің ені 350 м., орташа тереңдігі 2-4 м. Тармақтары, салалары, арналары Белая, Окуневка, Зубатка, Орловка, Усолка және т.б. Суы тұщы. Павлодар облысының көлемі жағынан екінші өзені Шідерті. Өзен Қарағанды облысының аумағынан басталып, Павлодар облысының ойпаттарында ағып, Шығанақ өзеніне құяды. Үшінші өзен Шідерті, ол Ақмола облысының шегінде басталып, Павлодар және Қарағанды облыстары арқылы ағып, Әулиекөл көліне құяды. ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысының аумағында 1200-дей кіші және орташа көлдер бар. Көпшілігі дөңгелек бейнелі таяз ойпаңды, ащы сулы, тұз тұнбалы, тұщы сулысы 90-нан астам. Бір жерде суының құрамы (хлорлы, магнезиалды, сульфатты) әртүрлі көлдер кездеседі, бұл тау жыныстарының құрамы, сапасы әрқилы грунт суларының бөлінуіне байланысты. Көп көлдер жазда құрғап, сор батпаққа айналады. Мұндай көлдер, әдетте, терең болмайды, 1-1,5 м-ге жететіні сирек. Көбінің тереңдігі 40-50 см, қар суымен толығатын шағын көлдер. Атмосфералық, сондай-ақ грунт сулармен толығатын шалқар да терең көлдердің айдынында тұзды су ұзақ сақталады. Мысалы, Қызылқақ, Жалаулы, Үлкен және Кіші Әжболат, Үлкен және кіші Қалқаман, Үлкен және Кіші Таболжан, Шүрексор, Қарасор, Құдайкөл, Светлица және т.б. Су режимі тұрақсыз, көлде су деңгейі сәл өзгерсе, не тартылады, не керісінше, асып төгіледі. Негізі тектоникалық тұщы көлдер қызықты. Жасыбай, Торайғыр, Сабындыкөл демалыс аймағында. Тұзды көлдер шаруашылықта кеңінен пайдаланылады, кейбіреулерінен ас тұзы өндіріледі. Мойылды көлінің балшығы емге қолданылады. ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті санат:Павлодар облысы көлдері
'''Сәуірдің 26''' Григориан күнтізбесінде жылдың 116-шы күні (кібісе жылдарда 117-ші). Жылдың аяғына 249 күн қалады. == Халықаралық және әлемдік күндер мен даталар == Халықаралық интелектуалдық меншік күні == Мерекелер == Армения, Шекарашы күні. Ресей: ** Марий Эл Ұлттық батыр күні. ** Татарстан Ана тілі күні. Танзания Бірігу күні. == Оқиғалар == 1607 Генри мүйісінде (Вирджиния) Америкадағы алғашқы ағылшын қоныстанушылары аяқ басты. 1920 Хорезм Халық Кеңес Республикасы жарияланды. 1964 Танганьика мен Занзибар Танзания Республикасына бірікті. 1966 Ташкенттегі баллдық жер сілкінісі 1986 Чернобыль АЭС-дағы апат == Туғандар == 26 сәуір қазақ әдебиетінің алып тұлғасы, мемлекет және қоғам қайраткері, шығармалары дүниежүзінің 40-тан астам тіліне аударылған, қазақ әдебиеті тарихында теңдесі жоқ ұлы жазушы Сәбит Мұқанұлының туған күні. == Қайтыс болғандар == == Дереккөздер == == Сыртқы сілтемелер == Санат:26 сәуір
'''Тургайская новь''' газет, Қазақстан Коммунистік Партиясы Торғай облысы Арқалық қалалық кадеттері мен еңбекшілер депутаттары облысы кеңесінің органы. 1970 жылы Қазақ КСР-і құрамында жаңадан Торғай облысының құрылуына байланысты Арқалық ауданы газетінің негізінде құрылған. 1971 жылы 15 қаңтардан алғашқыда екі бет болып аптасына рет, кейін төрт бет болып аптасына рет шыға бастады. 1997 жылы мамырда Торғай облысының таратылуына байланысты “Тургайская новь” өз жұмысын тоқтатты. ==Сілтеме == Санат:Қостанай облысы газеттері Санат:Орыс тілді газеттер
Облыс аумағында пайдалану қоры тәулігіне 38165 мың м3/тәулік 11 жер асты су көзі табылды, соның ішінде сумен жабдықтауға, 1-жер суаруға, 1-кешенді шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға (353,5 м3/тәулік), 1-жер суаруға (498,2 м3/тәулік), 1-кешенді шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға және жер суаруға (2964,8 м3/тәулік) жарамды. Қазір су көзінен 118,5 м3/тәулік жер асты суы алынады, бұл бекітілген қордың 3,1%-ы. Павлодар облысының тұщы жер асты суларының негізгі пайдалану қорлары Ертіс артезиан бассейінінің кезең-кезеңмен орналасқан су жеткізуші горизонтына бейімделген. Сенімді қорғалған, экологиялық таза және химиялық құрамы жағынан барынша қолайлы тұщы жер асты суларының жалпы минералдануы 0,4-0,5 г/дм3. бұл жағынан Лебяжі мен Шарбақты аудандары барынша перспективалы. Ерекше компоненттері мен қасиеттері жоқ, г/дм3-ге дейін минералданған, құрамы күрделі емдік-ауыз су шипа ретінде ішуге, өндіріс қажеттеріне жарамды. Ақсу, Павлодар қалаларының, Ертіс, Железинка, Павлодар, Қашыр аудандарының жерлеріне зерттеу жүргізіліп, емдік және асханалық минералды сулардың көзі табылды. г/дм3-ге дейін жалпы минералданған, құрамындағы 100 мг/дм3-ге дейін бром мен мг/дм3 иод бар бромды, иод-бромды минералды сулар жайылған. Су сыртқы дәрі ретінде пайдалануға жарамды. Мойылды (396 мың м3), Алтыбайсор (1000 км3) өзендерінің шипалы байтақтарының қоры алдын ала бағаланған. Қызылтұз бен Жасыбай өзендерінің байтақтарын жергілікті тұрғындар ем ретінде қолданады. ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысының топырақ жамылғысының пайда болып таралуына географиялық жағдайы шешуші ықпал еткен. Солтүстікте сарғыш-қоңыр саздақтар, оңтүскке қарай жеңіл саздақтар, құмдақтар мен құмдар төселген жеңіл механикалық құрамның шөгінділерімен алмасып топырақ құраушы қызметін атқарады. Осы топырақ бәрі әр түрлі тереңдікте қызыл-қоңыр, көк-сұр неогенді тұзды батпақтармен төселеді, бірақ бұлар көп жағдайда топырақ жасауға тікелей қатыспайды, алайда таяу жатуы құрғақ климат пен жазықтың арнасыз болуы жағдайында топырақтың тұздануына ықпал етеді. Табиғи аудандандыру бойынша облыс аумағы орман дала және дала аймағына жатады. І. Жылы қоңыржай құрғақ орманды далалар аймағы қарашігірі аз оңтүстік қара топырақты, қара топырақты жер қыртысы мен түрлі шөпті өсімдікті сор батпақты жер қыртысында қайыңды және теректі-қайыңды тоғаймен аралас келеді. ІІ. Қоңыржай қуаң және жылы далалар аймағы қарашігірі аз оңтүстік қара топырағы мен қою каштанды сор топырақ кешені түрлі шөпті-дақылды өсімдіктермен аралас келеді. ІІІ. Ыстық далалар аймағы қою каштанды сор топырағы қау-бетеге өсімдіктері аралас. Бұл аймақта қарағайлы орман ерекше көзге түседі. IV. Ыстық күрт қуаң шөл далалар аймағы ашық-каштанды топырағы өсімдіктермен. Орманды дала аймағы шеткі солтүстік бөлігін алып жатыр, шөбі бітік. Топырақтың беті 70-80%-ы өсімдікпен тоғайларымен көмкерілген. Бұл аймақ жауын-шашынның көптігімен және қорының қалыңдығымен, қысының суықтығымен және булану көлемінің аздығымен айырықшаланады. Осыған байланысты мұнда топырақ қыртысын ылғалдандыру мен жер асты сулары қорын толықтыруға қолайлы жағдай қалыптасқан. Екінші аймақ қуаң климатымен сипатталады. Үстіңгі беті тегіс те, булануды кемітуге қолайлы жағдай тудырмайды. Топырақтың жобалық жамылғысы 30-40% құрайды. Аймақ шығыс және батыс болып екіге бөлінеді. Ертіс өзені екеуінің арасындағы табиғи шекара болып табылады. Шығыс бөлігі құмды және құмдауытты топырақты құрғақ дала. Батыс бөлігі каштанды сор топырақты құрғақ дала. оң жағалау аймағы орманды. Солтүстік аймақтарға қарағанда ыстық дала аймағында жауын-шашын аз жауады, бірақ оң температуралар сомасы көбірек, желі жиі де күшті. IV аймақ-ақ-сары каштанды аз жетілген топырақты жартылай шөлейт дала. Ол топырағында шымының аз болуымен және құрамының жұтаңдығымен сипатталады. 30 және одан азырақ пайызы шөппен көмкерілген. Ертіс өзенінің жайылмасында батпақты, жайылмалы пішенді, жайылмалы жайылмалы батпақты топырақ басым. Топырақтар атауына сәйкес өсімдік өсетін жерлерде, тасқын сулардың ұзақ уақыт басып қалуынан пайла болады. Оң жағалауында Лебяжі ауданының шегінде ауқымды алқапты тегіс және дөңесті құмдар алып жатыр. ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысының аумағында су және жел эрозиясы, суффозия, топырақтың тұздануы, аккумуляция сияқты рельеф өзгертуші үрдістер байқалады. Бұл үрдістердің дамуы жағдайлармен, сол сияқты антропогенді қызметпен байланысты. Жел эрозиясы жер өңдеудің агротехникалық тәчілдері мен егіс айналымы режимі байқалатын егістіктерде жиі көрінеді. Көне жел эрозиясының нәтижесінде облыстың оңтүстік-шығыс бөлігінде дөңесті-жалды рельеф пайда болды. Суармалы егін шаруашылығының ықпалымен облыс аумағында көлкіген және ирригациалды сулар «дөңесі» пайда болып, суффозианды және селдік үрдістер белсендіріледі. Суффозионды үрдістер жар жүйесі орындарында байқалып макро және микрорельефтің жасалуына қатысады. Бұл өзен террасаларының беткейлерінде, тұйық ойпауыттарда, сорлар мен көлдерде байқалады. Ертіс өзені арнасының бүкіл бойында дерлік су эрозиясы дамуда. Қар ерігенде және қатты жауында көптеген көлдер мен беткейлерінде, өзеннің екі жағалауында жыралар мен жырмалар пайда болады. Әдетте жыра желісі дамыған орындарда суффозионды үрдістер байқалады. Ертістің оң жағалауы көп шайылады, бұл өзеннің қатпалдық эрозиясына (әсіресе су тасығанда), суффозионды үрдістерге, беткі ағынға және дифляцияға байланысты. Ертіс өзенінің ірі иреңдерінің ішкі жағында жарлар қатты мүжіледі. Оң жағалаудың жар жүйесі бекітілмеген, сондықтан жарлар ұзынынан да, көлденеңінен де тез өсіп, тереңдеуімен су жүретін горизонтты құрғатуда. Соның салдарынан жарлардың түбінде бұлақ пайда болып, грунттардың тозаңдануына соқтырады. Жеткіліксіз ылғалдану, тұзды неогнен балшығының таяу жатуы, аумақ жазығында, әсіресе микробатыс және көл жер үсті және жер асты ағыстарының нашарлығы жағдайларында топырақ тұзданады. Тұздық құрамы бойынша су айырығы учаскелерінің топырағында карбонаттар, ал ойпат пен көл хлорид пен сульфат көп болады. ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
''Мезолит дәуірі.'' Ертістің Павлодар өңірінде көп қабатты Шідерті 3, Ангренсор 2, Құдайкөл 4, Қарабұдыр тұрақтары мен мезолиттік бейне материалдары жиналған басқа қоныстардың материалдары бойынша зерттелді. Үш мәдени горизонттардан алынған Шідерті тұрағының мезолиттік кешендері тәуірірек зерттелді. Ерте мезолит құралдарының арасында шөрке кескіндісінен жасалған кескіштер, қырғыштар, тісті құралдар, нуклеустер, солардан симметриялы биік трапециялы етіп жасалған бұйымдар көп. Шикізаты сол жердегі және әкелінген шақпақтастар. Ерте-орта мезолит материалдары янтар түсті халцедоннан, қоңыр шақпақтас пен сары яшма-кварциттен жасалған бұйымдар. Бұйымдар арасында қайталап өңделмеген қисық пластиналар, қырғыштар, сына-шөрке-сына бейнелі нуклеустер мол. Қырғыштар әртүрлі формалы, жүздер түзу, көлденең, шеттері боялған боп келеді. Олардың сүйек саптарға қын ретінде пайдаланылуы мүмкін. Ірі пластиналарды дөңгелек жүзді қырғыштар жасалған. Кескіштер бірен-саран. Қабатта ретушерлер, тасмалтадан жасалған ұрғыштар мен ұзартылған формалы жұмыр тастар жиі кездеседі. Кейінгі мезолит индустриясының технологиялық жиынтығында бүйірлері ойықты және боялған қисық пластиналар басым. Призмалық пластиналардың қиылысында жоғарысы қысқа және төменгісі ұзын трапециялар, ірі пластиналардан жасалған пышақ қындары мен қырғыштар жасалған. Қырғыштар мен тісті құралдар, нукле бейнелі кескіштер, коникалы, қарындаш пен сына бейнелі нуклеустер. Индустрия шикізаты қоңыр және шие түсті қара қоңыр және ашық жасыл шақпақтас. Осындай кешен Шідерті және 5, Қарабұдыр тұрақтарынан жиналды. ===Павлодар облысы Палеолит дәуірінде=== ===Павлодар облысы Неолит дәуірінде=== ===Павлодар облысы ерте неолит дәуірі=== ===Павлодар облысы энеолит дәуірінде=== ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
''Неолит дәуірі.'' Ертістің павлодар өңірінің неолит ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер П.Л. Дравердің Баянауыл төңірегінде Жасыбай көлінің жағалауында көтермелі материалды жинауының нәтижесінде өткен ғасырдың 20-жылдарының соңында белгілі болды. Одан бұрын 1916-жылы РГО Батыс-Сібір бөлімінің мұражайының коллекицясына А.С. Сорокин өзінің Павлодардан оңтүстікке қарай 150 км жердегі Шарбақты көлінің жағасында жиналған неолит дәуірінің тас құралдар коллекциясын жіберген еді. Бұдан кейін 50-жылдары Железинка селосының тұрғындағы кездейсоқ неолит моласын тауып алып, содан жерлеуде қолданылған материалдар алынды. Ертіс-Қарағанды каналын салу кезінде соның және Шідерті өзенінің орта ағысының бойынан голоцен дәуірінің бір топ тұрақтары табылды. Сол ескерткіштерді зерттеу нәтижесі бойынша А.Г. Медоев Ертістің сол жағалау өңірінде әлдебір танытатын миклолиттер мәдениеті мен қарасор мәдениетінің болғаны туралы болжам айтты. 1970 жылы өңірдің ең солтүстік-шығыс қиырында тұңғыш рет неолит және энеолит Пеньки 1,2 дәуірінің тұрақтарына қазба жүргізіліп, железинкалық оқиғаларға ұқсас материалдар алынды. Л.Л. Гайдученко неолит материалдарын Павлодардан оңтүстікке қарай 60 км жердегі Тілектес ауылынан жинады. Шідерті көп қабатты тұрағының материалдары Ертістің Павлодар өңірінің неолит мәдениеті туралы жақсы түсінік береді. Олар үш мәдени горизонттардан табылып, ерте, орта және кейінгі неолит дәуірінде мәдениеттердің дамығанын танытады. ===Павлодар облысы Палеолит дәуірінде=== ===Павлодар облысы Мезолит дәуірінде=== ===Павлодар облысы ерте неолит дәуірі=== ===Павлодар облысы энеолит дәуірінде=== ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
'''Энеолит дәуірі.''' Датасы б.з.д. 4-3 мың жылдықтың ортасы. Ертістің Павлодар өңірінде энеолит ескерткіштері 70жылдардың басынан белгілі. Олар Пеньки және Тілектес тұрақтары. 80-жылдардың соңында Шідерті көп қабатты тұрағында сол дәуірде Ертіс өңірінде материалдық байлықтың дамығанын көрсететін энеолит дәуірінің қуатты мәдени қабаты табылды. Шідерті тұрағының энеолиттік кешені қырғыштары, бифастары, макролиттері мен өндіріс алаңдары, тас ошақтары, түбі дөңгелек тегіс болып келетін, өрнексіз немесе ұзын бойына көлбеу сызықтар түсірілген ыдыстар көп индустрия материалдарынан тұрады. Тас қарулар үшін шикізат ретінде жергілікті қара-қоңыр, ашық жасыл шақпақ пен әкелінген ақ сұр палеогендік кварций қолданылған. Сүйек пышақтардың прибалтикалық типті екі жағы өңделген қындардың болуы тас индустриясының айырықша ерекшелігі болып табылады. Сол бұйымдарға қарай шідертілік энеолиттің Усть-Нарым мен Омбы тұрақтарының материалдарымен байланысын байқауға болады. Осы жерде жиналған сүйек қалдықтары ірі қара мен жылқы өсіруге бағытталған мал шаруашылығының дамығанын көрсетеді. Энеолит материалдары Екібастұз археологиялық кешенінің Екібастұз 15 (жоғарғы қабат), Екібастұз 17,18, Құдайкөл көлінің жағалауындағы Бөгеубұлақ бұлағындағы, Құдайкөл 4, Қарабұлақ және Баянауыл ауданындағы Жыланды мен Керегетас тұрақтатарынан табылды. Құдайкөл тұрағында энеолит-ерте қола дәуірінің жоғарғы қабаттарында Шідерті тұрағының материалдарына ұқсас индустрия үлгілері ұшырасты. Энеолит дәуірінде Евразия даласының барлық Ертістің Павлодар өңірінде дала экожүйесі үшін өнімді мал шаруашылығы дамып, кейінгі дәуірлерде жалғасын тапты. == Палеолит дәуірі. == ==Мезолит дәуірі.== ==Неолит дәуірі.== ==Ерте неолит дәуірі== ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
'''Ғұн-сармат дәуірі.''' Б.з.д. ІV-ІІІ ғасырлар тоғысында тасмола тайпаларының мәдениеті б.з.д. ІІІ ғ. б.з.д. ғ. ғұн-сармат дәуірінің алмасады. Евразия даласы тайпаларының тарихындағы бұл күрделі кезең араласып, жаңа мәдениеттердің жасақталуына соқтырған көне жұрттың белсенді қозғалысымен байланысты. Ертістің Павлодар өңірінің аумағында ғұн-сармат дәуірінің ескерткіштері негізінен кездейсоқ табылған заттармен, қираған тас қорғандардың астында қалған қабірлермен көрінеді. Олардың арасында б.з.д. ІІІ-І ғ.ғ. қорғантас типті зираттары мен б.з.д. мыңжылдықтың аяғы б.з. мыңжылдықтың басындағы жетіасар мәдениетінің материалдары бар ескерткіштер ерекше көзге түседі. Табылғандар ең алдымен сармат қаруының үлгілері: ұзындығы м-ден асатын, сабы сақина және көбелек бейнелі екі темір қылыш, жүзі жалпақ қысқа екі қанжар, кең сына тәрізді жүзді қысқа қылыш-ақинақ. Сармат қарулары үлгілерінің Ертіс өңірінде табылуы, сірә, ерте сармат жұртының әлдебір бөлігінің шығысқа. Алтай тауына қарай көшуімен байланысты болады. Бұл заттардың кездейсоқ табылуын сол кезде жиі ұрыс кезінде қарулардың түсіп қалуымен түсіндіріледі. Железинка ауданының Үрлітүп, Павлодар ауданының Комарицино селоларының жанындағы қираған зираттардан түрлі әшекейлер белгілі. Олар Оңтүстік Қазақстан мен Орталық Азия мәдениеттеріне тән көк, жасыл, сары египеттік және сириялық шыныдан жасалған моншақтар, полихромды моншақ, алтын сырғалар, жез тұмарлар, сақиналар, түйреуіштер. Сол кездің жерлеулері Екібастұз қаласында Ащыкөл қабірінің қорған 1-де, Шідерті қонысының қорған 2-нде, Комарицино селосында зерттелді. Баянауыл ауданының Бірлік ауылында тас жәшіктермен жерленген қорғантас типті қорғандар зерттелді. Осыған ұқсас бір зираттан жауынгердің бас жағынан құрбандыққа шалынған жылқының, 16 қой мен ешкінің бас сүйектері Шідерті өзенінен табылды. Марқұмның оң жағында жылқының жауырыны қабырғасымен және темір пышақ, сәл төмен қола дулығасының түймесі жатыр, белінде қола құты. Сол тізесінде темір жебенің ұшы. Ғұн-сармат дәуірінде Павлодардың Ертіс өңірі көшпенділерінің мәдениетін танытатын қорғантас типті қорғандардың бірі осы. Бұл кезде сарғат мәдениетінің батыс сібір тайпаларының дала аймағына жүйелі енуіне, товар айналымы жолға қойылып, Ұлы Жібек жолының дамуына байланысты Ертіс өңірі жұртының Шығыс Арал маңымен сауда айырбасы күйшейе түсті, оны сол уақыттағы сарғат және басқа зираттардан табылған көптеген шетелдік бұйымдардан көруге болады. «Ұлы халық көші» дәуірінде ғұндар мен басқа халықтардың қоныс аударуының салдарынан Қазақстанның көп бөлігінде жұрттың этникалық құрамы ауысқан сыңайлы. Оның солтүстік шетіне Орта Ертіс өңірінің сарғат жұртының ортасына белсене енген угро-самодий тайпалары қоныстанған. Сарғат мәдениеті кулай-потчеваш бұйымдары көбейе түскен, кейін басымдыққа ие болған. Ертістің Павлодар өңірі тарихының бұл күрделі кезеңі әлі жеткілікті зерттелген жоқ. ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
'''Туырлық''' киіз үй жабдығы. Уықтың қарынан асырып, үзіктің етегін ала керегенің аяғына дейін жабылады. Туырлықтың Жоғарғы ішкі шетіне кейде жалпақтығы 70 80 см-дей өрнектеп жиектеме (қас) тігіледі. Ол шұғадан (қызыл, көк, т.б.) ойып жапсырылып, шеті түрлі түсті жіппен кестеленеді. Туырлықтың қасы үзікпен астасып, үй ішіне әсем көрік беріп тұрады. Туырлықтың үстіңгі екі шетіне термелеп тоқылған бау тағылады да, уық сол бау арқылы үстінен айқастырыла тартылып байланады. ==Сілтеме == Санат:Киіз үй
'''Орта ғасырлар.''' Ертістің Павлодар өңірінің орта ғасырдағы тарихы жөнінде кейбір жазба деректер болғанмен бұл дәуір ең алдымен археологиялық ескерткіштер бойынша жақсы зерттелді. Солардың арасында жұрттың шаруашылық уклады мен этникалық құрамындағы елеулі өзгерістерді танытатын ерте орта ғасыр VІ-ІХ ғ.ғ. қорымдары ерекше көзге түседі. Олар Түркі қағанатының құрылуымен және осында потчеваш мәдениетінің жергілікті угро-самодий жұртымен қатты араласқан түркі тілді көшпенділердің Ертістің орта ағысына жылжуымен тікелей байланысты. Отырықшы және көп салалы шаруашылық жүргізген қонысы Башмачное және Железинка селоларында танымал. Қашыр селосының жанындағы қорғаннан табылған потчеваш мәдениеті зиратында марқұмның кремация дәстүрімен құрбанды тамақ қалдықтарымен және балшық ыдыс сынықтарымен бірге жерленгені анықталды. Потчеваштықтар мен түркілердің байланысын түркілермен қоса соларға сіңіп кеткен потчеваштықтар қойылған бобров зиратының материалдарынан көруге болады. Зерттеушілер белгілі жазба деректер бойынша қимақтармен теңдестіретін түркі тілді көшпенділердің ескерткіштері қорған молаларымен көрінеді. Павлодар облысының аумағында зерттелгендерге Трофимовский 1-2, Покровский, Бобровский 2, Григорьевка молалары, Подстепное, Песчаное селоларының, Павлодар қаласының аумағында оңтүстік су қоймасы мен орман заводының жанындағы бұзылған қорымдар жатады. Қимақ қорғандары 3-5 қорғаннан шағын топ болып орналасқан, қорған үйіндісінің орташа диаметрі 6-12 м., биіктігі 15-тен 50 см-ге дейін. Үйінділерде астардың қалдықтары қойдың, жылқының сүйектері, балшық ыдыстардың сынығы жиі кездеседі. Үйіндінің астында сопақ формалы беті қайың беренелермен жабылған немесе түбі жоқ қайыңмен қаланған зираттар орналасқан. Қаңқалар сызылыңқы, шалқасынан басы қарап жатыр. Бір үйіндінің астында бір-бірлеп те, көптеп те жерленген. Өлген адаммен бірге ыдыс-аяқ, қару мен әшекейлер көмілген. Еркек адамның зиратында тұтастай және бөлшектенген жылқы бар. Бай қимақтық зират Григорьевка селосының жанынан табылды. Ондағы мүліктер күміс танадан істелген ауыздықтар мен айылдардың жиынтығы, темір ауыздық пен үзеңгі, жебелер, найзалар, қанжарлар, сауыт. Қытай жібегінен, теріден, қабықтан, ағаштан, сүйектен жасалған бұйымдар жақсы сақталған. Қабық қорамсақ жебелерімен, садақ, белбеу және басқалары бар. Ертіс өңірінде жазба деректерден белгілі қимақ қалаларының іздері әзірше табылған жоқ, алайда кейбір әр кездегі қоныстарда аздаған қимақ бұйымы кездесіп жүргендіктен кесімді түрде айтуға болмайды. ===Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.=== ===Кейінгі орта ғасыр ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
'''Кейінгі орта ғасыр Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері Павлодар облысының аумағында әлі зерттелген жоқ. Тек бертінде осы уақытқа жататын археологиялық материал алынды. Ол Железинка ауданында Вторы қонысының бірінші қабатынан табылған керамика. Ішіне қарай аздап майысқан банка формалы дөңгелек ыдыстар, екі тісті тарақпен қоғаштата өрнек салынған. Сыртқы беті көлбеу ойықтармен көркемделген. Ұзын бойы мен түбіне де осындай ойықтар түсірілген. Осы керамикаға ұқсайтындар зерттеушілер сібір татарларының арғы аталарына телитін Малый Чуланкуль зираты мен Вознесенский қалашығының кейінгі орта ғасырлық материалдарында белгілі. Таяуда табылған «Қалабалғасын» (Қалабасын) мұнарасының қалдықтары зерттелмеген ескерткіштердің бірі болып табылады. ===Павлодар облысы орта ғасырларда=== ===Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.=== ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Санат:Павлодар облысы
=='''Дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.''' == Дамыған орта ғасыр ескерткіштері тек төңірегі ормен қоршалған үлкен емес үйінділерден тұратын қорған зираттарымен көрінеді. Ағаш көмірі түріндегі алаулардың қалдығы, жанған бөренелер мен қақталған жерлер байқалады. Өлгендер тік бұрыш формалы, солтүстіктен оңтүстікке немесе батыстан шығысқа бағытталған грунт шұңқырларға, түпсіз астауға немесе ағаш «жәшіктерге» жерленген. Әйелдердің қабірлерінен темір пышақ, біз, қола өрнектелген айна, моншақ, білезік, алтын түйреуіш, моншақ пен жалпақ күмістен жасалған бас киімдердің қалдықтары табылды. Еркектердің зираттарында жебе, ат әбзелдері мен тұрмыс заттары бар. Бұл ескерткіштер Евразияның ортағасырлық тарихында елеуміз қалдырған қыпшақтарға, қимақтармен туыстас түркі тілді тайпаларға қатысты. Павлодар облысында Х-ХІІІ ғасырлардағы қыпшақтардың зираттары Жданов, Леонтьев, Қашыр зираттарында, Кенжекөл ауылының маңынан, Ертістің сол жағалауында Тасмола ІV зиратының қорған 2-де табылды, даталары ХІV ғасыр. Осы кезеңге Шідерті қонысына тақау қорған 1-гі монгол уақытының зираты жатады, датасы ХІІІ-ХІ ғасырлардың тоғысы. ===Павлодар облысы орта ғасырларда=== ===Кейінгі орта ғасыр ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
'''Ғылым бейбітшілік жолында қызмет етеді''' Қаныш Сәтбаевтың публицисттік мақаласы. 1951 жылы «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналының 10-санында жарияланған. 50-жылдардың басында халықаралық қатынастардың шиеленісіп кеткені белгілі. Ұлы ғалым бейбітшілік сүйгіш халықтардың жаңа соғыс өртінің туылуына жол бермейтініне бар дауысымен жар сала үн қосады. Соғысқа қарсы күрестің әлемдік деңгейде орасан зор қозғалысқа айналғанын және оның сөзсіз жеңіске жететінін сеніммен баяндайды. Кеңестік Қазақстанда еңбек сүйгіш және дарынды қазақ халқы, оның көп санды ғалымдар отряды ''«өздерінің бар күші мен білімін бейбітшілік ісіне, бүкіл прогресшіл адамзаттың игілікті ісіне толық күмән жоқ»,'' деп түйеді. Өйткені біздің елдегі ғылымның алға қойған міндеті және прогрестің жоғары мақсаттарына қызмет ету, табиғат заңдарын адамның мақсатына бағындыру»,'' дейді. Мақала кейін Сәтбаевтың томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Тұғыл''' (1992 жылға дейін ''Приозёрный'') Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл, Тұғыл ауылдық округі орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы Ақжар ауылынан қарай 40 км жерде, Зайсан көлінің оңтүстік жағасындағы далалы өңірде орналасқан. == Халқы == 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 7483 адам (3957 ер адам және 3526 әйел адам) болса, 2009 жылы 4744 адамды (2340 ер адам және 2404 әйел адам) құрады. == Тарихы == Іргесі 1958 жылы өзен айлағы есебінде қаланды. Тұғыл аудандағы бірден-бір өнеркәсіп орталығы болып табылады. Мұнда республикалық маңызы бар балық өңдеу кәсіпорны, машина-трактор жөндеу шеберханасы, мұнай базасы, байланыс бөлімшесі жұмыс істейді. == Инфрақрылымы == орта мектеп, балабақша, мәдениет сарайы, кинотеатр, кітапханалар, аурухана, дәріхана бар. Тұғыл арқылы Зайсан Қалбатау Өскемен автомобиль жолы өтеді. == Дереккөздер == ауданы елді мекендері
'''Ғылым және жастар''' Мәскеудегі КСРО Ғылым Академиясы баспасынан 1958 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. бөлімнен тұрады. Еңбек комсомолдың 40 жылдығына арналған. Жастардың отандық ғылымды дамытудағы рөлі, партия мен үкіметтің ғылыми шығармашылыққа көзқарасы, аға буынның жастарға жасап отырған қолдауы, алдына қойылған мақсаттар мен міндеттері кеңінен айтылады. Үлкен бір бөлімдегі очерк жас ғалымдарға арналған. Кітаптың 3-бөлімінде академик Қаныш Сәтбаевтың «Ғылымның барлық күші коммунистік құрылысқа» атты мақаласы берілген. Онда жастардың республиканың экономика және мәдени дамуындағы алатын үлкен орны атап көрсетіліп, Шымкент қорғасын, Балқаш мыс балқыту, Қарағанды металлургия зауыттары мен Бұқтырма СЭС-індегі қажырлы еңбектері айтылған. Республикадағы ғылымның дамуына дарынды жастардың тигізіп отырған әсері автордың назарынан тыс қалмаған. Көлемі 29,6 баспа табақ. Таралымы 50 мың дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар
'''Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары''' Қаныш Сәтбаевтың таңдамалы мақалаларының жинағы. 1989 жылы Алматыдағы «Ғылым» баспасында жарық көрген. Қазақ КСР Ғылым Академиясының Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археологиялық және этнографиялық институты дайындаған. Редакция алқасына академиктер Ж.Әбділдин, А.Абдулин, Ш.Шокин, В.И.Штифанов, Ғылым Академиясының мүшелері А.Қошанов, Ш.Сәтбаева, Р.Сүлейменовтер енген. Жауапты редакторы М.Қозыбаев, жауапты шығарушы Ж.Аханов. 440 бет, таралымы 1500 дана. Кітапқа Сәтбаевтың мәдениет пен ғылымды дамытудың маңызды проблемаларын көтерген публицисттік еңбектері енген. Қазақ және орыс тілдерінде тараудан тұратын жинақта Үлкен Жезқазған проблемаларын, Қазақстанда ғылымды дамыту мәселелерін көтерген мақалалары топтастырылған. Сондай-ақ ғалымның ертеректе жазған «Томск қаласындағы ұлттар кеші», «Қазақстанның ұлттық театры туралы», «Обаған», «Ер Едіге» секілді мәдениет пен өнер мәселелерін қозғаған мақалалары да қамтылған. Кітап ғалымдарға және қалың оқырман қауымға арналған. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Ғылыми қызметкерлердiң 1961 жылы 12-14 маусымда кремльде өткен бүкілодақтық кеңесі''' Кеңестің Мәскеуде 1961 жылы орыс тілінде жарық көрген стенограммасы мен материалдары. Кеңес барысында академик М.В.Келдыш баяндама жасап, А.Н.Косыгин бастаған 72 адам сөйлеген. Кеңес жұмысы Ю.А.Гагариннің әлемде бірінші болып ғарышқа ұшуы мен елімізде ғылымды үйлестіруді ретке келтіру туралы партияның Орталық комитеті мен КСРО Министр Кеңесінің шешімі шыққан кезге және СОКП XXI съезінің өтер қарсаңына тура келген. Оған ғылым мен техниканың әр саласының озық қайраткерлері қатысты. Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті, академик Қаныш Сәтбаев өз сөзінде Қазақстан Кеңес Өкіметі орнағаннан кейінгі жылдарда Кеңес Одағындағы мықты индустриялы, ғылымы мен мәдениеті гүлденген алдыңғы қатарлы республикаға айналды, құрылғанына 15 жыл толған Қазақ КСР Ғылым Академиясының институттары ғылымның негізгі салалары бойынша көптеген мәселелердің шешімін табуда дей келе, академия жұмысын, оның институттарының Қазақстанның ірі өндіріс, өнеркәсіп мамандарымен тығыз қарым-қатынаста жұмыс істеп жатқанын, болашақта атқарылар істер жайында жан-жақты баяндайды. Көлемі 20,5 баспа табақ. Таралымы мың дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар
'''Екібастұз қаласы''' Павлодар облысының жас қаласы. Көмір өндіруден Қазақстан Республикасында бірінші орында. Кен орнын игеру және соған байланысты қала салу тек 1948 жылы басталды. Тұрғынының саны 1959 жылға қарай 25,7 мыңға дейін өсіп, 1969 жылдың басында 50 мыңдай адам болды. Кен орнының маңайында қоныстандырудың екі жолы, біріншісі қаланы жұмысшыларды 30 км. қашықтықтан етіп салу, екінші елді мекендерді топтастыру қарастырылды. Негізге бір қала салу жөнінде қала құрылысы шешімі алынды, кейін құрылысшылар мен көміәршілердің өміріне жағдай тудыруды қамтамасыз еткен дұрыс шешім тәжірибе көрсетті. Қаланың орнына үйінділер мен разрездердің жел жағынан көмірі жоқ жер таңдалды. Бас жоспарда тұрғын үйлерді солтүстіктен оңтүстікке қарай салу, массивіне таға бенелес гүлзарлардың кең үйлесімді жасыл желегін орнату көзделген. Шығысында өнеркәсіп аймағы, одан әрі кен орны, солтүстігінде темір магистралі, ал оңтүстігінде ТЭЦ пен басқа кәсіпорындар. Осы бас жоспар бойынша құрылыс бірнеше орында басталды, оларды бір массивке біріктіруге едәуір уақыт кетті. Энергетиктердің мәдениет сарайы (сәулеткер Ж.К. Хайдаров, инж. Е.Д. Сыздықов), стадион (сәулеткер А.А. Никитин, инж. А.П. Вибе), спорт кешені (сәулеткер Ж.К. Хайдаров, инж. Жанабеков) сияқты ғимараттар қаланың көркіне айналды. 1969 сәулеткер Ф.А. Гулиев, инж. Е.С. Лобач, В.А. Карамышев) және 1978 (Казгипроград сәулеткер Н.В. Боброва, инж. Э.А. Меркулова) жылдардағы қаланың бас жоспарларында құрылыс аудандарын біріктіру, гүлзарларға байланысты аудандар мен қала орталығының жүйесі, құрылыс ішінде парк салу, біршама алысырақ орналасқан Екібастұз ГРЭС еңбекшілерінің қоныстануын ескере отырып, біртұтас қала шығару көзделген. Еңбекшілерді көмір разрездері мен ГРЭС-тегі жекелеген жұмыс орындарына тасымалдау жөнінде қабылданған көліктік нобай ірі өнеркәсіп орталығы ретінде қала үшін ерекше маңызды, тасымалдың негізгі бөлігі темір жол көлігінің үлесінде. Қалада солтүстік, шығыс және батыс бөліктерінде бірнеше жолаушыларды отырғызатын темір жол платформаларына апаратын қысқа жол көрсетілген нақты тік бұрышты тор бар. Қазір қаланың созылып жатқан шығыс бөлігі, солтүстік вокзал маңы және оңтүстік бөлігі салынып бітті. Кеншілердің мәдениет үйі мен бірқатар қоғамдық және ғимараттары бар солтүстік-шығыс шетінде қалыптасқан орталық келешекте аудандық мәнде қалады да, жаңа қалалық орталық қазіргіден қарай Мәдениет паркі бағытында тұрғын үй құрылысы массивінде орналасады. Қалада төрт, бес, тоғыз қабатты тұрғын үйлер бар. жасыл жолағы мен қалалық питомник салынған. Қаланың Екібастұз су қоймасы ішінара еңбекшілердің демалыс орны ретінде пайдаланылады. ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
'''Ғылым қанаты''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шықкан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен жарық көрген шығармалар жинағының 1-томына енген. Бұл мақаласында ғарыш әлемінде Герман Титовтың 25 сағаттан астам болып, жер шарын 17 рет айналып келгені, көп ұлтты Кеңес Одағы халықтарының жетістіктеріне бүкіл дүние жүзінің көзі жеткені туралы жазады. Ғалым мұндай зор оқиғаға Қазақстан ғалымдары да үлес қосты, оған Қазақ КСР Ғылым Академиясының физика, химия және металлургия, астрономия ғылымдарын зерттейтін институттарының еңбегі дәлел, мәселен, қазір академияның құрамында 51 ғылыми мекеме, 25 күрделі ғылыми-зерттеу институттары осы міндеттерге сай жұмыс істеуде. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Ғылым мен мектеп егіз''' Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан мұғалімдерінің съезінде айтқан тілек сөзі. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйі жариялаған шығармалар жинағының 1-томына енген. Сәтбаев бұл сөзінде оқушыларға ғылым жөн-жоба сілтеу мұғалімнің бірінші парызы екені, Қазақстан мұғалімдерінің бұл съезі 40 жылдық мерекесі қарасаңында өтіп отырғаны, осынау 40 жыл ішінде Қазақстан өзінің дамуында аса зор қадам жасағаны, Қазақстанның табиғи байлықтарын зерттеп, игеруде орасан мол жұмыстар жүргізілгені туралы айта келіп, республикада Ғылым Академиясы, Ауыл шаруашылық академиясы, республикалық Ғылым Академиясының қабырғасында 25 ірі және кешенді ғылыми-зерттеу институттары жұмыс істейтіні, олар осы заманғы білімнің барлық саласын қамтитыны жөнінде мәлімет береді. Қазақстан мұғалімдерінің съезіне қатысушыларға және республиканың барлық мұғалімдеріне олардың ізгі еңбектерінің үздік шығармашылық табыстарға жетуіне шын жүректен тілек білдіреді. == Дереккөздер == Санат:Ғылым
Алғашқы балалар бақшасы 8.02.1921 жылы Железинка болысы Үрлітүп ауылында ашылды. 1923 жылы кеме жөндеу шеберханалары жұмысшыларының балаларына арналып, Павлодар қаласында 20 орындық тұңғыш балалар бақшасы ашылды. Оны ұйымдастырушы мектепке дейінгі саланың қарт қызметкері А.Д. Ронжина. Ол 1929 жылы өлкелік курста арнайы мектепке дейінгі дайындық алған бірінші педагог еді. 1952 жылы 500 бала қатысатын небәрі 18 мектепке дейінгі мекеме болса, отыз жылдан соң 480 ясли-бақша болды. Мектепке дейінгі мекемелер желісінің дамуына өнеркәсіп кәсіпорындары, көлік және құрылыс ұйымдары, кеңшарлар мен ұжымшарлар сүбелі үлес қосты. Тек 70-жылдары облыста 156 ясли-бақша салынып, тәрбиеленушілер саны екі есе өсті. Олардың көбі жаңа типті жобамен салынды: ұйықтайтын, ойнайтын бөлмелері бар, аумағы 80-жылдардың шегінде облыстың мектепке дейінгі мекемелерінде 5,2 мың педагог қызмет істеді. Мектепке дайындықпен балалардың 90%-ы қамтылған. 1991 жылы мектепке дейінгі тәрбие мен білім беру жүйесінде 74705 баланы қамтыған 577 балалар бақшасы болды. Қазір бұл жүйеде 69 мектепке дейінгі мекеме 11352 баланы қамтыған. Облыста 56 мектепке дейінгі мекемеде мектеп алды дайындықты ұйымдастыратын 264 топ (6419 бала) жұмыс істеді. Мектеп жағдайында 377 сыныпта 4642 бала мектеп алды дайындықтан өтті. 2003 жылы мектеп табалдырығын балалардың 90%-дан астамы дайындықпен аттады. БІЛІМ БЕРУ, ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ МЕКЕМЕЛЕР (Павлодар облысы) ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Санат:Павлодар облысы
#'''Тұғыр'''– бүркіт отыратын құрылғы. Биіктігі құс отырғанда шалғысы жерге тимейтіндей мөлшерде, шамамен 1,5 қарыс (30 40 см), жуандығы бір білем сирағы бар ағаштан жасалады. Ұсақ құстардікі мұнан көп аласа, құс отырғанда шалғылығы жерге тимейтіндей ғана болады. Үстінде құс отыратын 25-10 см текше табаны немесе бір білемдей құсқонары болады. Текше табанды тұғырдың бүркіттің тұяғы білемдей ұстап, таймай отыратын кемері болады. Құс отыратын “құс басар” аталатын бөлігі киізбен қапталады. Қарағай, терек, самырсын сияқты ағаштардың үш ашалы бұтағынан немесе тамырлы түбірінен шауып жасалған тұғыр берік болады. Оның арнайы қашап, сүргілеп дайындалғандары және таутекенің мүйізінен үш аяқты етіп, түрлері де бар. Кейбір құсбегілер тұғырды сирағына құйма, көз орнатып сәндетіп дайындатады. Тіптен қасқыр, түлкі бейнесінде жасалған тұғырлар бүркітті алғыр етеді деген сенім болған. Орнықты тұғырда бүркіт мойнын қайырып отырып, екі аяғын кезекпен ішіне тартып көтеріп, сыңар аяқпен ұйықтайды. Еркін тыныстап, алысқа саңғып, денесі сергек болады. үйдің оң жақ босағасына қойылады әрі қастерленіп, мұрагерлікке қалдырылатын қасиетті бұйым саналады. Тұғырға шым, тас, саз пайдаланады: шым құс тұяғының өсіп-жетілуін, тас өткірленуін, саз құс денесін салқындатуға әсер етеді. #'''Тұғыр''' мүсіндік шығармалар мүсіндік топтама, сыралғы, т.б.) мен бағаналардың, обелискілердің астына қойылатын сандықша негізінен Тұғыр әр түрлі пошымда тұрғызылып, алуан түрлі нақышпен (архитектурада ордерлер элементтерін қолдану, мүсін бедерлермен нақыштау, кейде табиғи тастарды пайдалану т.б.) безендіріледі. станина) кеңістікте үйлестіруге, машиналардың механизмдері мен бөлшектерін кинематикалық байланыстырып орналастыруға және машинаның механизмдерімен бөлшектеріне әсер ететін күштерді кабылдауға арналған машинаның негізгі тұқырлық бөлшегі. ==Дереккөздер== «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия Бас редактор Ә. Нысанбаев Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том Санат:Қазақстан мәдениеті Санат:Тұлғалар
'''Ғылымның кең өрісі''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1961 жылдың 27 желтоқсанындағы санында басылған. Сәтбаевтың 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Мақала бөлімнен тұрады. Онық бірінші, екінші бөлімінде атом қуатын бейбіт мақсаттарға пайдалану ісі жөнінде және Ғылым академиясы жанындағы ғылыми мекемелердің зерттеу жұмыстарын өрістете алатын сәнді сарайлары, тәжірибе алаңдары, жабдықты үйлерге орналасқан зертханалар ашылғаны, республикада Ғылым Академиясының тамаша ғимараты, бірнеше тәжірибелік базалардың үйлері 1946 жылдан бергі уақыт ішінде салынып пайдалануға берілгені, геология, ядролық физика, химия ғылымдары ионосфера станцияларының жаңа үйлері салынып, іргетасы қаланып, шаңырақ көтергені туралы жазылған. Қалған бөлімдерінде Қазақ КСР Ғылым Академиясының 15 жыл ішінде атқарған жұмыстары мен академия ғалымдарының бірнеше еңбектері Лениндік сыйлыққа ие болғандығы әрі таяу жылдар ішінде ҚазМУ (Қазіргі ҚазҰУ) жанынан қатты дене физикасы, астрофизика, ионосфера физикасы, ядролық физика кафедраларын, сол сияқты Қазақ политех, (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) институтында жаңадан машина құрылысы және өндірісті автоматтандыру факультеттерін ашу орынды екені, жиырма жыл ішінде Қазақ КСР Ғылым Академиясында бірнеше жаңа институттар ашылғаны, ал бұрынғыларының барынша дами түскені жайлы айтылған. == Дереккөздер == Санат:Ғылым Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Облыстың денсаулық сақтау саласында мына төмендегі бірлестіктер: психиаторлар, наркологтар, психотерапевтер ассоциациялары, сондай-ақ, медицина қызметкерлері арасындағы бірлестік жұмыс істеді. 2000 жылы жедел және шұғыл жәрдем дәрігерлерінің, отбасылық дәрігерлердің ассоциациялары құрылды. 2001 жылы «Наркотикке қарсы аналар» үкіметтік емес бірлестік тіркелді. Дәрігерлер ассоциациясы медицина қызметкерлері арасындағы бірлестік кадрлардың біліктілігін жетілдіру және тұрғындарға медициналық көмек көрсетуді жақсарту мәселелерін шешумен шұғылданады. Саладағы 172 кәсіподақ ұйым ұжымдық келісім-шарттың жасалуына жағдай жасайды. Қызыл Жарты ай және Қызыл Крест қоғамдары тұрғындардың аз қамтылғандарына медициналық және әлеуметтік көмек көрсетумен айналысады. Қайырымдылық қоры мен демеушілік көмек есебінен қарттар мен мүгедектерге медбикелік қызмет көрсетіледі. Халықаралық Федерациямен, гуманитралық Қормен өзара байланыс жолға қойылды. ДЕНСАУЛЫҚ (Павлодар облысы) ==Сілтемелер== С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Санат:Павлодар облысы
'''Ғылымның өндіріспен байланысы нығайтылсын''' Қаныш Сәтбаевтың Қазақ КСР Ғылым Академиясының жалпы жиналысының сессиясында сөйлеген қорытынды сөзі. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1963 жылғы тамыздағы санында басылған. Сәтбаевтың 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының І-томына енген. Қазақ КСР Ғылым Академиясының жалпы жиналысының сессиясы Алматыда үш күн жұмыс істеді. Сессия республикада ғылымның одан әрі дамуы, ғылымның базасын жасау жөніндегі аса маңызды мәселелерді талқылады. Қазақ КСР ғылым академиясының Президенті, академик Сәтбаев академияның жұмысын жақсарту жөніндегі шаралар туралы баяндама жасады. Онда Академия мекемелерінде КСРО Ғылым Академиясының екі толық мүшесі, республикада Ғылым Академиясының 52 академигі және 49 мүшесі, 110 ғылыми доктары және 625 ғылыми кандидаты жұмыс істейтіні, Қазақстандағы барлық ғылым докторларының жартысынан астамы және барлық ғылым кандидаттарының үштен бір бөлігі Академияда Академия бергі уақыттың ішінде оның мекемелерінде 88 ғылым доктары және 800-ден астам ғылым кандидаттары даярланғаны, Ғылым Академиясының жұмысы республиканың өнеркәсібі, ауыл шаруашылық және мәдениеті міндеттерімен ұштастырыла, өндіріс тығыз ынтымақ жасай отырып жүргізілетіні айтылған. == Дереккөздер == Санат:Ғылым
'''Ғылым өріне''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Ғалым мақаласында Қазақ КСР Ғылым Академиясы 1956 жылы елеулі еңбектер беріп, бірқыдыру жұмыстар істегенін, оның ішінде, «Орталық Қазақстанның металлогениялық және болжау карталарын» жасағанын, мыс қоспаларын қорытуда цикл ондық тәсілін тапқанын жұртшылыққа жария етеді. Академияның ғылыми-зерттеу мекемелерінің саны артып, көлемі ұлғайып келе жатқаны, Батыс Қазақстанда мұнай, Алматыда микробиология және вирусолог, институттарының ұйымдасқаны, бірсыпыра жаңа зертханалар мен секторлардың, бөлімдердің ашылғаны, ғалымдардың көптеген халықаралық конференциялар мен конгрестердің жұмысына белсене қатысатыны, академия 1957 жылы техника, химия, физика, математика, биология, медицина және қоғамдық ғылымдар саласынан жүзден астам кешенді проблемаларды шешуді ұйгарып отырғаны жөнінде айтады. == Дереккөздер == Санат:Ғылым Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Ғылым практикамен күшті''' Қаныш Сәтбаевтың Қазақстанның ғылым кеңесіндегі жасаған баяндамасы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйі шығарған шығармалар жинағының 1-томына енген. Баяндамада СОКП Орталық комитеті мен КСРО Министр Кеңесінің «Елімізде ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіруді жақсарту жөніндегі шаралар және КСРО Ғылым Академиясының жұмысы туралы» қаулысы, сол сияқты ғылым бүкілодақтық бірінші кеңесі ғалымдардың жетістіктерінің қорытындыларын шығарып, кемшіліктердің бетін ашқаны және ғылым жұмысты одан әрі дамытудың жолдарын көрсетіп бергені жайлы сөз қозғайды. Сәтбаев бұдан кейін ғылымның жеке салаларының жұмыс жайы мен негізгі бағыты туралы баяндайды. Геолог ғалымдар өндірісшілермен тығыз шығармашылық ынтымақ жасай отырып, Қазақстанның мемлекеттік геология картасындағы ақ нүктелерді жою, оның геологиялық құрылымының заңдылықтарын ашу, жер қойнауындағы есепсіз көп байлықтарды анықтау жөнінде аса көлемді жұмыс істеді: геологтар жасаған Орталық Қазақстанның металлогендік болжам карталары түрлі түсті, қара және сирек кездесетін металдардың, көмірдің, басқа да пайдалы қазба байлықтардың көптеген кендерін табуға немесе өнеркәсіп тұрғысынан қайтадан дұрыс бағалауға жеткізді дейді. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Ғылым
'''Ғылым халықтың игілігі''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйі шығарған шығармалар жинағының 1-томына алғаш енген. Бұл мақалада ғалым өткен жылдардағы Ғылым Академиясының әр сала бойынша атқарған зор ғылым еңбектеріне тоқтала отырып, жаңа 1950 жылда атқарылатын міндеттерге көңіл бөледі. Сәтбаев «Академияның осы жоспарына сәйкес жобалар бойынша 1950 жылы Қазақстанның кен байлықтары, қара, түсті металл, көмір, мұнай қорлары зерттеледі. Қарағандыны бұдан да өркендету мәселесі алға қойылып отыр. Сондай-ақ Қазақстанның батыс өңірін өзінің жергілікті отын қорымен қамтамасыз ету мәселесі шешіледі» дей келіп, 1950 жылы 331 тақырыпта 84 кешенді проблемаларды қарайтын ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілетінін, мұның ішінде тау-кен, геология, география, тарих, тіл, әдебиет, өнер, медицина, мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, әсіресе, биологиядағы мичуриндік озат бағытты насихаттайтын зерттеулер болатынын атап өтеді. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
'''Ғылым халық шаруашылығын дамыту қызметінде''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. байтақ жерінің қойнауы сансыз байлыққа толы. Қазақстан хром мен ванадий кенінің қоры жөнінде бүкіл дүние жүзінде алдыңғы орындардың біріне ие болып, мыс пен мырыш, қорғасын мен молибден, кадмий мен вольфрам және басқа кен байлығы жөнінен Одақта бірінші орын алады. Сол сияқты Қазақстанда темір мен көмірдің, мұнай мен марганецтің, фосфориттердің, сирек және шашыранды металдардың сарқылмас қоры бар. Сондықтан Кеңес халқы Қазақстанды «еліміздің қазыналы қоймасы» деп атайды. Ғалым осыларды айта келіп, қазір энергетикалық базаны жоспарлы түрде дамытудың ең тиімді әдісі бірыңғай энергетикалық жүйе жасау болып табылатыны, оның ішінде Қазақстанның солтүстік-шығыс аудандарын қамтитын энергетикалық жүйе құру ісін толығынан жүзеге асыруға болатыны, Алтай мен Семей, Павлодар мен Қарағанды, Ақмола мен Қостанай, Көкшетау мен Петропавл энергия тораптарын біріктіретін жүйе республиканың ең негізгі өнеркәсіпті аймағын, тың игерген аудандарды электр энергиясымен қамтамасыз ететіні, алдағы жетінші бесжылдықта бұл міндетті орындауға толық жағдай жасалатыны, өйткені ол кезде Ертісте Бұқтырма мен Шүлбі электр станциялары салынатыны, Павлодар мен Қостанайда аса қуатты энергетика тораптары жасалатыны, тағы басқалары жөнінде әңгіме қозғайды. == Дереккөздер == Санат:Ғылым Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары