amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Ашамайға мінгізу''' қазақы ортада жастық- жыныстық жіктелуді айғақтайтын этностың тіршілік цикліне қатысты ғұрыптардың бірі. Қазақ салтында сәбилер балалық шақтың бірінші сатысына жеткен кезде ер бала мен қыз бала ретінде алғаш рет жыныстық жағынан жіктеледі қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізіліп, қызша киіндіріледі. Сондай-ақ, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойған, соның ішінде алғаш рет жеке атқа мінгізу рәсімін өткізген. Бұл рәсімде откізілетін шараны «Ашамайға мінгізу» немесе «Ашамай тойы» деп атаған. Бұл бала үшін де, ата-ана туысқандары үшін де ерекше оқиға, үлкен қуанышқа саналатындықтан ауқаттылар той жасап, ат шаптырып, көкпар тартқызған. Жас бала есі кіріп 4-5 жасқа келгенде оған бәсіре тай тарту етіледі. Егер балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы, әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына және баскиіміне шоқтап үкі тағады. Бұл «үкінің қасиеті жын-шайтаннан қағады» дегенді білдіреді. Капаны атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, аяғын ісикішекке сұғып, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай ғып тартып таңады. Осы тұста: Мықтап тарт ашамайдың қолтырмайын, Жас бала жол үстінде болдырмасын,' деген өлең түрінде ескертпе бата айтылады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Ондайда ауыл ақсақалдары төмендегідей бата береді: Ал, ақ тілек, ақ тілек, Атқа тоқым сал білек, Атқа да жақсы шаба біл, Жасыңнан малды баға біл, Өнеге, өнер таба біл, Аймағыңа жаға біл, Атқа міндің, ақжол болсын, немесе: Асқар-асқар таудан өт, Ағыны қатты судан өт. Ит тұмсығы батпайтын, Іргесі биік нудан өт. Айдын-шалқар көлден өтіп, Жеті қылым елден өт. Құс қанатын талдырған, Қу мекиен шөлден өт! Жолсыз жерде жол баста, Жаугерлік болса қол баста. Сәйгүлігің сай болсын, Тілегім осы әу баста Әмин, аллаху әкпар! Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады. Баланы атқа мінгізгсн жігіт атты ерттеп, көрші-колаң, ауылды аралатады. Есігінің алдына ашамайға мінгізу рәсімін өткізген бала келген үйдің бәрі шашу шашып, баланың киіміне үкі, шашақ, теңге, моншақ қадайды. Бала шаршады-ау деген кезде үсті-басы әлем-жәлемге, әшекейге толып ауылға қайтып оралады. Сол күні мал сойылып, ат шаптырылып, той жасалады. Ашамайға баланы мінгізіп, аттың басын жетектеген жігітке, бата берген ақсақалға әке-шешесі сыйлық береді. Бірте-бірте атпен баланың өзі жүреді, бір-екі күннен соң аяғын байламайды, сонымен бір жеті ішінде ашамайды тастап ерге отырады. Байлар ашамайға мінген балаларын көштің алдынан салтанатпен жүргізген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ашқұрсақ''' малдың артқы санының жамбас тұсындағы ойыстау келген тұсы. Ашқұрсақ әсіресе сиыр мен жылқыда жақсы байқалады. Жайылымда жем-шөпке тойған малды ашқұрсағы толып түр деп мал жайған шөпанға қошемет корсетіледі. Мал тойынып семірген кезде ашқұрсағы толып, білінбей кетеді. Жылқыны, әсіресе сиырды сояр алдында бір күн ашықтырып, ашқұрсағы ойыстанып білінген кезде «жын-тоғы» басылды деп санап союға кіріседі. Сонда еті жінікпейді, дәмді болады деп есептейді. Халықтық ветеринарияда ашқұрсақ арқылы уланған малдың месқарынын бізбен тесетін тұсып анықтайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ащы (термин)''' жер бетіне шығып жатқан сордың тұзды сор топырақ аралас минералдың атауы. Организмде қажетті минералдық заттар жетіспеген мал (қой, сиыр, ешкі) ащыны аңсайды. Ащыны жеңсік деп атауға да болады. Малды ащыға жаюды ащылату деп атайды. Оны малды көптеген аурулардан сақтаудың қамы, әрі қоңдандырудың алғышарттарының бірі болды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Алтынмен аптап, күміспен күптеу''' (''алтынмен булау'') зергерлік тәсілінің атауы. Атаудың түптөркіні парсы тілінде «аб» су деген мағынаны білдіретін сөзінен шыққан деп пайымдайды зерттеушілер. Зергерліктегі бұл техниканың кұпиясы «алтынды сынапқа сындыр» деген сөз орамында сақталған: металдардың ішінде сұйық металл сынапқа алтынды сіңіріп, сынық алтын, су алтын деп аталатын (ғылыми атауы амальгама) қоспа алып, оны күміс немесе мыс бұйымның бетіне қалады. Оны көмірдің қозына қыздырғанда, сынап буға айналып, алтын металдың бетіне қалады. «Алтынның буына ұсталған бұйым» деген сөз осы аптау тәсілін алтын жалатуды қазақ зергерлері қысқартып аптау дейді. Алтынмен апталғанда сынаптың буының улы болуына байланысты өте абайлап жасайды. Кейде аптауда бұйымның бетін түгел аптамай, белгілі жерлеріне ғана жұқалап алтын жалатады және ол үшін бұйымның апталмайтын жеріне тіркеу» деп аталатын қоспа жағады. Шіркеу дегеніміз өлшем қарағай шайыры, өлшем балауыз, өлшем өсімдік майын қосып қайнатылған қоспа. Шіркеу жағылатын жерге алтын жұқпайды, «бетке шіркеу түсірме», «бетке шіркеу салма деген сөз тіркесі осыдан кір келтірме, абыройыңды сақта деген мағынада бұйымның бетін түртпемен, безеуішпен, нақыш салғыштармен өрнектеп безендіреді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ащы от''' құрамында күшті әсер ететін минералдық заттары мол, ащы, кермек дәмі бар, мал аңсап жейтін шөптердің ерекше түрлері. Ащы отқа қазақтар баялық, жусан, ермен, қарабатқыл, қызылша, кекіре, итсигек, усойқы, ақ мия, ақбас, бұйырғын, қоянот, жуа, қымыздық, сексеуіл, қара барқын, қара сораң, жантақ, күйреуік, жыңғыл, тал, жиде, тораңғы, торғаш оты, балық көз, кекіре, ала бота, боз бота, жалмаңқұлақ, бозды бас, кекпек, шыртылдақ, шытыр, қызғалдақ, теріскен, дүзген, ақ бас, текесақал, бөргек, шайыр, шағыр, құрғақ сияқты өсімдіктерді жатқызған. Ащы оттар негізінен шөлейіт, шөлді жерлерде көп еседі. Өсімдіктер әлемінің жергілікті жағдайына сай жантақ, жеңгел, жусан сияқты ащы от өскен жайылымды түйе түлігі ұнатады. Қой және жылқы ащы отты өрісте жайылса қоң жинап, семіреді. «Жылқың болса суға сал, сиыр болса шымға сал, қой мен түйеңді құмға сал» деген қағида әр малдың қандай жайылымды қалайтындығын меңзейді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Тобыл-обаған артезиан алабы''', Қостанай облысының солтүстігінде, Тобыл ойысында орналасқан. Оңтүстігінде Қостанай құрылымдық белдемімен, батысы Орал тауымен, шығысы Орталық Қазақстан қыраттарымен, солтүстік бөлігі Ресей жерімен шектеседі. Қалыңдығы 30 40 негізгі сулы горизонттар палеогеннің және жоғарғы бордың құмды шөгінділерінде шоғырланған. Грунт сулары олигоценнің қалыңдығы 35 құмды қабаттарында кездеседі. Минералдылығы г/л-ден аспайтын тұщы грунт сулары Тобыл, Тоғызақ, Әйет, Үй өзендерінің аңғарларындағы қалыңдығы 10 20 құмды шөгінділердің қабаттарында тараған. Обаған өзен аңғарында құмайт, саздақ қабаттарындағы судың минералдылығы 10 г/л. Нақты артезиандық арынды сулар бор қабаттарында қалыңдығы 50 130 құм, құмтас, құмайт шөгінділерінде қалыптасқан. Олардың қойнауындағы тұщы сулар Рудный қаласының Әйет, Тоғызақ, Тобыл өзендерінің аңғарларында, Әулиекөл көлі мен Қостанай қаласы аралығында, ұзындығы 60 80 км, ені 12 км-ге жететін кең жолақта таралған. Тереңде жатқан юра, триас сулы кешендерінде жер асты суларының тұздылығы 10 г/л-ден 60 г/л-ге дейін жетеді. Палеоген ұңғымалардың өнімділігі 10 л/с, бор горизонттарында л/с-қа жетеді. Тұщы және шамалы тұзды сулардың пайдаланылатын қоры 10 м³/с. Алап Оңтүстік Орал бөктерлерінен қоректенеді. ==Дереккөздер== Санат:Артезиан алабы
'''Алтындау''' зергерлік өнердегі тәсілдің атауы. Алтындаудың бірнеше түрлері бар: алтын жалату, аптау, алтынмен әшекейлеу, алтын ерітіндісіне батырып алу немесе заттың бетін түгелдей алтынмен көмкеру деген сияқты. Сондай-ақ, алтыннан сызық жүргізу; алтын бояуын жарыстыра салуды алтын жүргізу деп атайды. Алайда, заттың сап-сары боп жылтырап, әрі таттанбай тұруы үшін оған жұқалап алтын ерітіндісін (суын) жалату, яғни алтынмен бояу ұзаққа шыдамайды. Ол туралы халық арасында «Жалатқан алтын көшер, қара шойын қалар» деп келетін мақал қалыптасты. Алтынды отта балқытып, сұйық күйге келтірген соң ерітіндіге затты малып алғанда, бұйым алтын жалатылған, апталған болып шығады. Алтынды қоспасынан айыру үшін де ерітеді. Алтындау халық зергерлері арасында өте шеберлікті қажет ететін тәсіл. Осыған орай, халық арасында алтынды еріте білмеген күл етеді, жібекті түте білмеген жүн етеді; алтынды еріте білмеген ірітер, теріні илей білмеген шірітер; алтынды еріткенмен жез болмайды, жібекті жуғанмен бөз болмайды деген нақыл сөздер қалыптасқан. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ащы толғақ''' аяғы ауыр әйелдің босанар алдындағы толғақтық ауыр, жанға бататын түрі. Екіқабат әйел белі қақсап, ашығандай болады. Біраздан кейін бұл белгі ауық-ауық қайталана береді. Ащы толғақтың басталғанда қазақы ырымда ащы толғақ «белден кеміріп жеп» (қатты ауыруы), қуықтың басына қарай тартып ауыртса ұл табады деп ырымдайды. Ал бала қыз боларда толғақ керісінше, төменнен басталып белге қарай ауысады деп топшылаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ащылату''' дәстүрлі мал мал бағымына қажетті технологиялық шара малды семірту, қоңын сақтау үшін сорлы, тұзды жайылымға жаю. Жайылымдык шөптер өлең, жасық (ақ от) болса, малдың семіріп қондьшық алуы төмендейтінді. Сондықтан ащы немесе табиғи тұз шығып жатқан жерлерге малды жіберіп алады, яғни ащылатады. Ащылатпастан бұрын малды алдымен суарып алады. Ащысы аз жерлерде малшылар табиғи тұз шығатын жерден «тұздық» тасып әкеліп, ащы науа мен ақырға салып береді. Малды арнайы айдап апарып Ащылату кезінде өте абай болу есксріледі: үнемі ащыламайтын (тұз жаламайтын) мал бірден көп уақыт ащыласа өліп кетуі де мүмкін. Сондықтан алдымен малды суарып жайып барып, ащыға апарған дұрыс деп саналады. Ел ішіндегі ауызша мәліметгерге қарағанда, ащылауды әр айда бір мәрте қайталап тұрған жөн саналады. Ал жаздың соңы мен күздің бас кезінде мал қонданып, етейіп, шүйленген шақта айына екі-үш мәрте ащылатады. Бұл малдың әбден шүйленуіне сеп болады. Жұт жылдары жайылымға жақын жерде ащы, сорлы жер болса жиірек ащылатып тұрады. Жұт қатты болған кезде ашылаған қоңыр андар ауылға жақын жерге келіп ащы науаға салынған сор, тұз, ащыдан жалайтын болған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Ащылау''' тіл-көз тиген баланы емдеу тәсілінің бірі. Магиялық байланысты туындаған бұл шараны күл, тұз, жұмыртқа, кебек немесе нан сияқты заттар арқылы атқарылады. Көз тиген жағдайда бала құсады, көзі кіртиеді, іші өтеді, денесі қызады. Кесеге толтыра жылылау күл салып, оның үстіне кішкене нан және бір шымшым тұз қосып, бетін орамалмен жауып, түбін бунай төңкеріп ұстап, баланың басынан аяғына дейін «аш-аш!» деп денесінің әр жеріне тигізеді. Әбден болғаннан кейін аштаушы әйел балаға қарап «тфу-тфу, жаман!» деп түкіру ишарасын жасайды. Сонан соң кесе бетін ашып ішіндегі күлді көреді. Егер балаға аш тиген болса, күл шеті әжептәуір «ойсырап» төмен түсіп ойылып қалады. Емшілер кебекті бір кесеге салып, үстіне үш шымшым тұз қосады. Оның бәрін орамалмен орап: Баламды бер, ақыңды ал. Ақың асқар-асқар таумен кетсін, Үшқан желмен кетсін, Аққан сумен кетсін, деп үш рет денесін қалдырмаіі «ақтау», яғни баланың басынан бақайына дейін денесіне тигізіп шығады, тіпті табанына, алақанына, басы-көзі, мұрнына дейін қалдырмай ащылайды. Содан соң баланың басынан айналдырып «Алас, алас, пәлекеттен қалас, тілдегеннің көзіне!» және «бисмилла» деп оны не итке, не құсқа, не малға береді болмаса адам аяғы баспайтын жерге апарып төгеді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Алтындалған жіп''' (''зерліжіп'')- дәстүрлі ортада құнды металл жіп талшықтарымен араластырып жасаған жіп түрінің атауы. Бұл тәсіл шығыс елдерінде мәдени алмасу, технология түрлерін шеттен алып пайдалану арқылы көптеген елдерге ортақ игілікке айналды. Алтындалған жіп жасау үшін ең алдымен алтынды мейлінше жұқартып, таптап алған соң құстың қауырсынын бір-біріне үйкеп, өңдегеннен кейін кұбылысқа негізделген) алтын пластинканы іліп алады да, оны алмас жүзді өткір кездікпен жіңішке етіп ұзыннан тіледі. Осылайша тілініп дайын болған жұқа алтын пластинка тізбегін жібек жіп талшықтарымен біріктіріп иіріп, алтындалған жіп жасайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Аю қақпан''' аю ұстауға арналған көлемі үлкен қақпан түрі. Аю қақпанының тісі екі түрлі: бірі ара тісті, екіншісі айқаспалы қабан тісті. Мұндай қақпанның серперіне айталсоқ салынып, шығырығына шынжыр, ұшына үлкен тоқпақ байланады. Өр Алтайда тұратын аңшы Қ.Өздепбайұлы туралы деректі хикаяда аюға қақпан құруды былай суреттейді: «Құрастыру үшін, алдымен бір жаң серперге шынжыр іліп, онан соң серпердің ұңғылы басын шаппа жақтауына кигізіп тұрып, жақтаудың тесігінен бақай қарғашасының іш жағына салып мұрындықтап, онан соң мұрындықтың басын мықты етіп тойтарып тастайды. Серпер басының жақтауға киіліп тұрған шығырыңша ұңғысы қашан құрылып шақанда іркіліссіз жоғары-төмен сырғитын болады. Ең соңғы мұрындық бекітілген соң қақпан құрастырылып болды деген сөз». Аю қақпанын құрған кезде қауіпсіздік үшін құлып деп аталатын қосымша құрылғыны пайдаланады. Ол кұлыпқа онша ұқсамайды, керісінше, сабы және ұңғысы бар. Серпер бүктелген кезде құлыптың ұңғысын сыртынан кигізіп, серпердің түбіне дейін сыналап апарады. Содан кейін тиекті әбден бекітіп, қакпанды құрып алғаннан кейін ғана кұлыпты серперден алып тастайды. Аю қақпанды аю ізі түскен жерге апарып кұрады. Аю ұстаған аңын қашықтау жерге апарып көміп, үстіне бастырып, жан-жағын шөп-шаламмен көміп ізін жасыратын әдеті бар. Ондайда қақпан құратын аңшы алдымен жемтіктің үстіне қарағай бұтақтарынан күркеше жасайды. Жығылған ағашты қақпанның шынжырын байлайтын тоқпақ етіп бекітеді. Алыстан бақылағанда күркеше бұзылса қақпанға аю түскенін білдіреді. Қақпанды сүйретіп кетеді де, көбінесе әлсіреген кезде қақпанның шынжырлы тоқпағы өсіп тұрған ағаштарға ілінеді. Кейде, қақпанды сүйретіп, жығылған ағаштың жерге тиген бауырына шынжыры қыстырылып, арқандалып қалады. Бұрын қақпанға түсіп кұтылған аю болса темірдің исін және қақпанның шабылатынын біліп, серперінен ұстап сырғытып қоятындары да болады дейді мәлімет беруші аңшылар. Қақпанға түскен аю маңайындағы ағаш, шілік, шөптің барлығын жапырып тастайды. Аю қақпанға түскенін анықтаған соң оншақты мықты жігіт жиналып, қолына мылтық немесе сойыл мен балта ұстап, соғуға барады. Мұндайда, аю айбар көрсетіп, тік шапшып, адамды көрген кезде ашуланып бұлқынып, шынжырындағы тоқпақты аю өзі тартып суырып алып, адамдарға қарсы ұмтылуы да мүмкін. Бір-бірлеп оңтайлы бір жерді таңдап алып, аюға жақындап, қарсы ұмтылып тұрған аюды сойылмен ұрып, өткір айбалтамен шауып жібереді. Осылайша құлаған аюды сойып, ет, майын бөліп алады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Аюбасқы''' аю аулаудағы сирек кездесетін амал-айлалардың бірі. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауында көп кездесетін аю алудағы қауіпті тәсіліне саналады, әрі оның әлегіде көп болады. Басқы қүру күздің соңында немесе қар түсе бастаған шақта нссіз жұртқа немесе аю апандарының маңына құрылады. Себебі азықсыраған аю иесіз жұртты төңіректейді. Басқы құру үшін коп борене, бірнеше ауыр доңбек дайындап, биіктігі кісі бойындай үйшік тәрізді етіп кішігірім үй қалайды. Босағаға екі мықты діңгек тұрғызылып, оған құлаштай борененің бір жақ басын түйістіріп қалайды. Ал үйшіктің түкпіріне қарай колденең тиек ілгіш тақтай сала отырып, үйшіктің екі қабырғасы тұрғызылады. Оған сүймен тәрізді етіп тиек міндетін атқаратын ағашты бістіріп, оның төменгі жағы (тиек ілгіш дейді) тақтайға, жоғарғы жағы сүйменнің тіліне ілінеді. Сүймен үйшік үстіне көлденең қойылған берік мәткелердің үстіне келеді. Сүйменнің екінші басының үстіне екі үш бөрене салынады. Үйшіктің аузында тағы бір қос есік пішінді қақпа орнатылып, табалдырық жасалады, босағасына екі ағаш сүйеледі. Басқы кұру үшін боренелерді шынжырмен байлап, жалған қалқа жасап, басын ортасындағы деңбекке өбістіріп тұрғызады. Ал баспаның тиегіне, яғни дөңбектердің біріне шырға немесе «алдамшы жем» байлайды. Шырғаға аю жақсы көретін, иістеніп, борси бастаған малдың өлексесі, өкпе- бауыры шаншылады. Алтай өңірінде осы тәсілмен бірнеше аю соққан кэнігі аңшы Қазыханның айтуына қарағанда: «Аю үйшіктің ішіне басын сұғып тиекке байланған жемді тартқанда тиек ағытылып, сүйменнің басы шыгып кетеді де үстіндегі бос бөренелер екпінмен құлап, ңақуа мен үйшік босағасының арасына түседі, яғни астындағы табалдырық ағаштың үстіне түседі. Аю осы табалдырық пен үстінен құлаған ағаштың арасында белінен жаншылады». == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Тобыл титанды кенқайраңдар тобы''', Қостанай облысы аумағындағы Шығыс Орал антиклинорийі мен Торғай ойпаңының аралығында орналасқан. Бұл ауданда кендену шелекті свитасының шалқарнұра қабатына кіретін алевритті жұқа қабатты алювийлік фацияға жататын құмдар және көне көл жағалауларында болған ұсақ түйіршікті кварцты құмдар қабаттарымен ұштасқан. Шалқарнұра құмдарындағы ауыр минералдардың мөлшері барлық қабаттарда бірдей емес. Оларда ильменит пен цирконий көп тараған. Шашылымдар түпкі кристалдық тау жыныстары іргетасының таяз қабаттарына орналасқан қалыңдығы болатын линза тәрізді денелер. Жеке кен денелерінің таралу көлемі неоген-төрттік кезеңдерінде шайылуға ұшырағандықтан аса үлкен емес. Олар жер бетіне жақын (3 м), бір-бірінен км қашықтықта топтасып, 35 40 км² аумақты қамтиды. Тобыл титанды кенқайраңдар тобындағы минералдардың мөлшері: ильменит 33,8 кг/м3, рутил 5,3 кг/м3, цирконий 3,7 кг/м3. Кендегі ТіО2-нің барланған қоры 419 мың т. ==Дереккөздер== Санат:Кенқайраң
'''Аяғы ауыр әйел''' құрсағына бала біткен әйел дегенді білдіреді. Аяғы ауыр әйел эвфемизм. Яғни Аяғы ауыр әйелдің күйін тура атауға тыйым салынғанды білдіреді. Бұл ұғымның екіқабат, жүкті, аяғы ауыр, құрсақ көтерді, іші білінді, көжеге тойды деген балама атаулары бар. Дәстүрлі ортада аяғы ауыр әйелге катысты сан алуан тыйым, ырым, ұстанымдар қалыптасты. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы шығармашылығы. 1-кітап Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, әдебиет, шығарма, кітап, жазушы
'''Аяқ''' (термин) ағаштан ойылып жасалған, сұйық, сусын ас ішуге арналған, көлемі шағын, кеседен үлкен шұңғыл, дөңгелек ыдыс. Сыйымдылығы бір литрдей, оны пошымы мен өңделуіне қарай саптыаяқ, сырлы аяқ, қолдануына карай кесе-аяқ, қымыз аяқ деп атай береді. Оның түбі орнықты, жиегі тік, жұқа болады. Көбінесе қымыз, шұбат құйылып, сыйлы кісілерге ұсынады. Сыртын оюлап түрлі-түсті сырмен сырлайды. Балаларға лайықталған шағын түрін тостаған дейді. Шеберлер ағаш ыдыстарын көбінесе аршадан жасаған, ойткені, аршадан жасалған ыдысқа шыбын-шіркей әуес болмайды дейді. Бұрып ағаштан ойып аяқ жасаушыларды ел ішінде қырғыйды деп атаған. Бұл атау ыдысты ағаштан қырып жасайтынын білдіреді. Ерекше бір түрі қымыз ішуге арналған қымыз аяқ, оған қосымша қымыз ожау, қымыз тегене, керсен сияқты ыдыстар қымыз ыдысының кешенін құрайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Аяқ жүгірту''' күйеу жігіттің қалыңдық жаққа жаяу ат жетектеп келгенде әзілдесіп көңіл көтерген қыз жеңгелеріне беретін кәдесі. Ауылға бір шақырымдай калғанда күйеу баланы қалдырып, ауылға келген аткосшылардан күйеу келгенін естіген қыздың жеңгелері дәм салынған табақпен алдынан шығып күтіп алған. Күйеудің қасына келген әйелдер ас салынған табақты оған үш рет ұсынып, үш рет кері тартып алғаннан соң, тек төртінші ретте дәм татқызған. Ас-тұз әкеліп, күтіп алғандарына риза болған жаңа күйеу әкелген кәдесін әйелдерге таратып беру рәсімін істейді. Қыздың үйіне келгеннен кейін де қымыз қүйып беріп отырған әйел қолын жеңіне тығып алып, жігіт ыдысты ала бергенде тартып қалады. Осылайша үш рет қайталайды. Үшінші мәртеде ғана ыдысты ұстатады. Бұл үшін де жігіт «аяқ жүгіртер» кәдесін береді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
1.'''Аяқбау''' уықтың керегеге бекітіп байлайтын жіптің немесе әшекейленген жіңіке таспаның атауы. Сондай-ақ аяқбау көшкен кезде уықтың «аяқтарын» бірі біріне қосып, буып байлау үшін де қолданылады. Үйдегі уыққа байланған аяқбауға адамның басы тимеу керек. Әйтпесе адамның жолы кесіледі, жамандыққа ұшырайды-мыс. 2.'''Аяқбау''' аушы құстардың аяғына байланатын былғары, қыжым немесе теріден өріліп жасалған «жіп». Мұндай жіпті бүркітті қолға үйретуге және ұстап алып жүруге және тұғырға отырғызғанда байлап қоюға колданады. 3.'''Аяқбау''' балық аулайтын аудың (жылымның) әрбір стек тасын жеке-жеке байлайтын бау. 4.'''Аяқбау''' қайықтың діңгегін төменгі жағынан бекітетін арқан. Аяқбауды мықтап байламаса, діңгек босап кетеді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет Санат:Киіз үй
'''Аяқжақсы''' тоғыз түрінде берілген сыйдың құрамындағы мәртебесі мен құндылығы тұрғысынан «тоғызыншы» кәделі заттың атауы. Қазақта айыпқа, сыйға, қалыңмалға, бәйгеге, балуан күреске және т.б. берілген сыйдың жанды тоғыз, жансыз тоғыз, түйе бастаған тоғыз, жамбы, бие бастаған тоғыз тәрізді тоғыздың бас жақсысына сәйкес Аяқжақсысы әрқалай болып келеді. Мысалы, тоғыздың басжақсысы күң болса, Аяқжақсысы құлынды бие, ал басжақсысы түйе болса, аяқжақсысы қымбат шапан болады. Демек аяқжақсының таңдалуы басжақсыға байланысты болады. Қазақтың неке салтында күйеу жігіт қалыңдықтың ауылына алғашқы рет келгенде аяқжақсы алып келген. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Аяқжол''' ертедегі ордамен сарайлардың кіреберісіне төселетін ұзын төсеніш. Аяқжол алаша, кілемдерден, соңдай-ақ кестелі асыл қалың кездемелермен қапталып киізден де жасалған. Аяқжолды төрелер мен бай-билердің келін түсіру, қыз ұзату тойларына арнап та жасаған. Келін отауына дейінгі аралыққа, тіпті, одан да ұзақ кашықтыққа торғын-торқа, жібек кездемелерден жасалған аяқжол төселген. Аяқжол оюлы, кестелі етіп сәнді жасалады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Тұрсынғали Нұржақыпұлы Еділов''' (10 қаңтар 1959 жыл Тасқарасу ауылы, Алматы облысы) жаттықтырушы, Қазақстан құрама командасының Бас бапкері (), Алматы облысы құрама командасының Бас бапкері (), Алматы облысы әуесқой бокс федерациясының вице-президенті бокстан спорт шебері (1984), Республиканың үш дүркін чемпионы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген. қайраткері (1996). == Сілтемелер == Жүрекпен тыңдай білсең, жұдырықта да тіл бар == Дереккөздер== Санат:Қазақстан боксшылары Санат:Қазақстан бапкерлері
'''Аяққа жығылу''' дәстүрлі ортада қалыптасқан моральдық, этикалық қатынасты реттеуде қолданылатын жоралғы, кешірім сұраудың, яғни «кішіреюдің» ең жоғарғы түрі. Дәстүрлі әдет-ғұрыптык күкыкта айыпты болған адам жанына беделді адамдарды ертіп, тиісті үйге барып кешірім сүрайды. Кешірім өтіне келген тараптың бас адамы отағасының аяғын кұшу ишарасын жасап, басын иеді. Кобінесе, қарсы жақ ондай жағдайға кешірім беретін сыңайлы болса, кешірім сұраған адамды басын тізеге дейін еңкейтпей кетеріп алады да, кешірім беретінін айтады. Егер іс қиындап кетсе, айыпкер қарсы адамның алдына жығылып, аяғын құшып, жылап кешірім сұрауы мүмкін. Кешірім сұраудың ең шегі кінәлі адам баскиімін қарсы жақтың кінәласкан адамның аяғына тастайды. Алдыңа келсе атаңнық қүнын кеш дегендей мұндайда кешірім етіледі. Аяққа жығылу да жазамен бірдей болып есептеледі. Ел ішінде қыз алып қанып кеткен жігіттің қыз төркініне кешірім сұрай келген кезде, оның әке-шешесі ренжіп, кейде қатты ашуға басса, келгендердің бас көтерер адамы баскиімін алып құданың аяғының астына тастайды. Құда көнбесе жігіт жағынан әкесі бас болып елшілер келіп, құдаларының аяғына жығылады, яғни кешірім өтінеді, бітім сұрайды. Оның аяғы татулықка ұласады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Аяққа қан түсу''' атты мініске пайдалану ережесі бұзылудан болатын аяқтағы кінарат ауру түрі. Аяққа қан түсу қатты болдырған атты терін баспай, суытпай ыстықтай байлау сияқты себептерден болады. Қазақы тәжірибеге сәйкес шауып келген атты сағат жарым уақыт бойы желге қарсы жетелеп, терін әбден кептіріп, ентігін басқан соң байлау қажет. Бұл үрдісті кездіру немесе aт аяғын суыту деп атайды. Аяққа қан түсіп кеткен аттың аяқтарында мынадай белгі болады: буындары ісініп, қан тамыры одырайып тұрады, салмагын алма кезек оң, сол аягына салады. Сойтіп, ат жүргенде басын темен салып изектеп ақсайды. Біраз жер жүріп денесі қызғаннан кейін ұйыған қан тарап аяғының сылтуы басылады. Тұяқтың қыртысын және табанын ұстап көргенде ыстық табы білінеді, әрі ауырсынып тұрады. Аурудың асқынған түрі тобанаяқ деп аталады. Мұндай жағдайда ат аяғынан айырылады. Халықтың мал емдеу тәжірибесінде аяғына қан түскен атты бауырына дейін келетін ағын суға байлап, таластырады, яғни түскі аптап басылғаннан кеш батқанға дейін қояды. Онан кейін аяғын сорботқа (тұзды қара шай) сіңірген шүберекпен орап тастайды. Соңынан ысқылап, уқалайды. Аттың тобығының екі жағындағы тамыр мен шашаның барлау тамырынан өткір бәкімен шауып едәуір мөлшерде (1-2 шыны кеседей) қан ағызған. Егер артқы аяғына қан түскені белгілі болса, толарсақ басынан төрт елі темен оны бойлай қиғаш кеткен тамырға қандауырды жарты елідей сұғып, сэл-пәл қан шығарады. Бұл тәсілді толарсақ басын қанату деп атайды. Аяққа қан түсу. оңай жазылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Аяққұр''' киіз үйдің құрылымдық бөліктерін ұстап тұратын сүйемел таңғыш бау. Екінші жағынан аяққұр үйдің ішкі интерьеріне сән береді, эстетикалық қызмет атқарады. Жіңішке, әрі жұқа етіп жасалған құрдың ерекше сәнді түрі уықтың иілген тұсынан жоғарылау, яғни уықтың аяғына қарай тағылатындықтан оны ерекшелеп Аяққұр деп те атаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет Санат:Киіз үй
'''Ғаббас Сәдуақасұлы Тоғжанов ''' (1900, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Жарқын ауылы– 1937) қоғам қайраткері, әдебиет сыншысы, публицист. Омбы гимназиясын (1917) бітіріп, Ташкенттегі Орта Азия университетінде (1922– 23), Мәскеудегі В.Г. Плеханов атындағы халық ш. институтында (1923– 24) оқыған. Жас кезінде Омбы қаласында құрылған «Бірлік», «Жас азамат» қазақ жастарының ұйымдарына қатысқан. 1919 22 жылдары Ресей коммунистік жастар одағы Сібір бюросы жанындағы қазақтатар секциясының хатшысы, «Еңбекші жастар» газетінің редакторы, Ақмола губерниясы төтенше комиссиясының хатшысы, Ақмола жалпы білім комитетінің алқа мүшесі, 1922 23 жылдары Ташкентте шыққан «Жас алаш» газетінің жауапты хатшысы, 1923 24 жылдары КСРО ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты Орталық Күншығыс баспасы қазақ секциясының хатшысы қызметтерін атқарды. 1924 26 жылдары БК(б)П ОК баспасөз бөлімінің нұсқаушысы, 1926 28 ж. Қазақстан өлкелік партия комитеті баспасөз бөлімінің меңгерушісі, 1926 32 ж. «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакторы, 1935 36 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, 1936 37 жылдары Қазақ КСР ХКК жанындағы көркемөнер істері жөніндегі басқарма бастығы қызметтерін атқарды. 1937 жылдары репрессияға ұшыраған. ==Абай туралы еңбектері== Тоғжанов Абай туралы алғашқы ауқымды еңбегі «Абай» атты моногр. очеркінен (1935) сол кезде үстем болған тұрпайы социологизмнің және соған байланысты туған «Абай үстем таптан шықты, сондықтан да ол сол таптың өкілі» деген ағат пікірдің сілемі байқалады. Тоғжанов таптық тұрғыдан Абай «қазақтың капиталдасқан феодалдарының жоқшысы» деген тұжырым жасайды. «Абайдың тілейтін арманы жақсы бай, өнерлі, епті бай» кедей-бұқараның қамын ойламады, «орыстың дворяндар бастаған ультрасын үлгі қылады» деген солақай сын көрініс береді. Таптық тұрғыдан осылай дей тұрғанмен де, очеркте Абайдың ақындық шеберлігіне байланысты соны ойлар айтқан. Ол Абай реализмін жоғары бағалаған. Абай «қазақтың жазба ұлт әдебиетін жасауға бас болды», «орыс әдебиетінің үлгілерін алды», «жаңа әдебиет түрлерін жасады», «қазақтың тіл байлығын ұқсата білді», «Сөз патшасы өлең тілін әдемілеп сырлап, құндызша құлпыртқан Абай болатын» (128-6.), дей келіп, оның ақындығын «таусылмайтын бұлаққа» теңейді. Ақын туралы ойларын «Абай самородок, қарадан оқымай шыққан талант» (137-6.), -деп түйіндейді. ==Дереккөздер== Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар Санат:1900 жылы туғандар Санат:1937 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері Санат:Сталиндік репрессия құрбандары
'''Аяқшы''' үй толы қонақтарға қымыз құйып таратушы. Аяқшы қолға су кұю, кеселерін жаңалау, қымыз сапыру, сусын әперу сияқты қызмет атқарады. Әдетте, үлкен жиын-той дастарқанының басына қызмет ету үшін бір-бірден аяқшы ретінде жасөспірімдер мен жас жігіттер белгіленген. Сонымен бірге халық арасында тамақ құюшы, ас тасушы адамды да аяқшы деп атаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әбжылан''' ертедегі аңыздарда, жырларда кездесетін мифологиялық образ. Ежелгі дәуірде жылан тотем болып саналған. Яғни ғажайып тылсым қасиеттердің иесі. Сондықтан жылан қазақи ғұрыптар мен және негізгі нысандарының бірі болды. Әсіресе, қазақтың фольклорлық дәстүрінде әбжыланды жағымды мифопоэтикапық образға айналды. Мысалы, «Әбжылан қабықты жігіт» қиял-ғажайып ертегісінде сәби жылан киімінде туады да, алапат күшке, сиқыршылықка ие болады. Сондай-ақ, батырдың кереметтігін, әйелдің таңгажайып сұлулығын да әбжыланға теңеген тұрақты теңеулер мен сөз орамдары эпикалық жырларда жиі кездеседі. Мысалы, Әбжыландай толғанып, Шұбарға қарғып мінеді (Алпамыс). Алтында қамшы қолға алып, Әбжыландай толғанып, Буралып кетіп барады (Қыз Жібек). Түркі халықтарының дәстүрлі мифологиялық түсінігінде жылан төменгі әлемнің өкілі болып саналады, ол алтынды қорып күзетеді, темір мен ұсталық кәсіпті жебеуші рухқа ие. Ертөстік ертегісінде бас кейіпкер жылан Бапыханның еліне саяхат шегеді, оның қызына үйленеді. Жер астындагы жылан патшалығын Шаһмаранның елі деп те атайды. Арбауда мары-мары жылан деген сөз бар, мұндағы мары парсыша «жылан» деген мағынаны береді. Ал әбжылан «үлкен алып жылан» дегенді аңғартады. Сонымен бірге аңыздар мен мифтік әңгімелерде жердің белдеуін әбжылан орап тұрады деген түсінік бар. Тотемдік танымның көмескіленуіне байланысты кейінгі замандарда әбжылан «қаскөй күш» ретінде көрінеді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әбзелхана''' әбзелхананың екі түрі болды. Біріншісі, жазда, ерте күзде және көктемде көші-қонда пайдаланатын арнайы киіз үйден жасалған түрі. Екіншісі қыстаулар мен жатақ ауылда шағын етіп жасалған бастырма түріндегі орынжай. Әбзелхана күнделікті тұрмыста қолданатын әбзелдер мен сактауға арналған. Бастырма түрінде жасалған орынжайдың төбесі жабық, есігінен басқа жағындағы қабырғалары бітеу болып келеді. Оның ішіне әбзелдерді ілетін және қоятын арнайы сөре, ілгіш, ашабақан, арса, тұғыр орнатылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әбзелші''' төрт түлік малга қатысты әбзел- жабдықтарды жасаумен айналысатын шебер. Дәстүрлі ортада әбзелші деп көбінесе қайыстан немесе теріден малды айдау, байлау, бекіту, арқандау, жетектеу, үстауга арналған кұралдар мен жабдықтарды жасаумен айналысатын адамдарды атаған. Ертедегі малшылар өздеріне қажетті әбзелдерді өз қалауынша дайындап алатын болған. Еңбек болінісінің жіктелуі және сауда-саттық үрдісінің дамуына байланысты мал шаруашылығына кажетті тұрман, жабдық, құрал, әбзелдерді дайындау, жасау ісімен арнайы шұғылданатын кәсіп иесі Әбзелшілер пайда болды. Әбзелші әбзел жасауға қажетті қайыс, тері, көн, былғары сияқты материалдарды өзі дайындап, терінің түгін жидіту, иге салып оидеу, оны ұқсату секілді жұмыстарын өзі атқарған. Кейбір материалды арнайы тапсырыс беріп, жұрымшы, ишіге жасатып та алатын болған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әбілет''' жын, сайтан, марту, албасты тәрізді зиянды күш иесі. Мұндай зиянды күш иелері байырғы қазақ қоғамында қара деген жалпы атаумен аталған. Мысалы, әбілет басты, Ә. басқыр дегеннің орнына қара басты, қара басқыр деген қарғыс сөздер қолданыла береді. Байыргы мифологиялық санада әбілет, албасты, марту т.б. сыртқы күш иелері көбіне басты, ұрды, соқты деген әрекеттермен байланысты айтылады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әбілхаят''' () мәңгі өмір дарытатын қасиетті су. Мұндағы әб су, хаят өмір деген мағынаны білдіреді. Оны Қызыр пайғамбар тапқан, ол суды ішкендіктен, мәңгі өмір сүреді деген эпсана бар. Осылай кие дарыған Қызыр пайғамбар елсіз шел далада қиындыкқа душар болған жолаушыны желеп-жебеп жүреді. Әсіресе байырғы өлең жырларда Қызыр мен Ілияс аталардың аты қатар аталады. Әдетте Қызыр-Ілияс деп қатар Қызыр құрлықта, Ілияс теңіз сапарында жүрген жолаушыларды қолдап, жебеп жүреді деген сенім бар. Сондай-ақ, ел арасында мынандай әпсана бар: Ескендір патша тірі суды іздейді. Оған перілер көмектесіп, аңсаған арманы орындалады. Патша өмір суын ішпес бұрын ойға кетеді. «Егер мұны ішсем мың жасайды екенмін, болашақта мені не күтіп тұрғапы да Бұлдыр, одан да құдайдың өзі берген жасын жасап, олшеулі күнін кешейін деп бас тартады да, қасиетті су толтырылған торсықты балқарағайдың бұтағына іле салады. Сол торсықты карға шоқып, тесіп жібереді. Содан қарға мен әлгі балқарағай ағашы мың жасайтын болған екен деседі. Бұл мифтің тағы бір нұсқасында Ескендір патша тірі суды торсыққа құйып әкеле жатып, қарағайдың түбінде демалып жатқанда құзғын шоқып, тесіп жібереді де, киелі су қарағайға, аршаға төгілгендіктен ол ағаштар жап-жасыл болып, мәңгі жасайтын болады. Судың жердегі қалдығын түлкі жалап, жүні ағарғанша, тұмсығы тиіп құзғын да ұзақ жасайтын болғандығы айтылады. Жалпы түркі-моңғол халықтары, соның ішінде қазақтар мәңгі суды Тәңірдің сыйы, адамның жанын мәңгілік жасарту үшін жасалған шипалы су деп ұғады. Мәңгі су ұғымымен мәндес зәмзәм (Меккеде), кәусар (Жұмақта) деп аталатын қасиетті сулар бар. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әдеп-иба''' қазақы дәстүрлі ортада тұрақтанып қалыптасқан моралдық нормалар мен ережелерден туындайтын қауым мүшелерінің мінез-қүлқына қойылатын этикалық талап. Ол бағзыдағы адамдардың дүниетанымдық пайымдаулары мен дәстүрлі ортадағы рухани, моральдік қүндылықтарынан туындап, тарихи- мәдени даму барысында орныққан қоғам мүшелері арасындағы (түрлі деңгейдегі жеке адам, ата, ру, қауым, этнос) қатынас нормаларын реттеу қызметін атқарады, яғни, тіршілік қамы мәдениетінде өзіндік реттеуші «тетік» ретінде қарастырылады. Қазақы түсінікте Әдеп-иба сақтау адамның жеке басының моральдік қасиеттерін таныта білуі ғана емес, оның қоғамдағы орнын, абыройы мен беделінің көрінісі. Әсіресе әдептілік, ибалық қасиет қазақ әйелінің, жастардың табиғатына тән, олардың санасында берік қалыптасуы, оның ізгі, яғни, жағымды деп қабылданған дәстүрлі құндылықтарға сай болуы талап етіледі. Қазақ әйелдсрі үлкеннің алдын кесіп өтпеу, дауыс көтеріп сөйлемеу, қайын жұртындағы үлкен, әрі сыйлы адамдардың атын атамау, ат тергеу сияқты әдептілікке қатысты ережелерді қатаң сақтаған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әдірәм қалғыр''' қазақ әйелдерінің сөз саптауында ренжіген кезде айтылатын кейіс сөз. Негізгі сөз әдірәм адыра сезінен бастау алады. Оның мәні бос, құр бекер дегенді білдіреді. Адырам қалғыр қолданыстық түрі негізінен қарғыс мәнінде айтылған. Бұл ноғайлы ақындары шығармаларында көптеп қолданылады. Сонымен қатар Әдірәм қалғыр зілсіз әжуа немесе ойын-қалжың түрінде де қолданыла береді. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әзбарақ''' борсықтың баласының атауы. Қазақтарда ешқандай қолданыстық маңызы болған жоқ. Өйткені, ересек борсықтың майын емдікке Әзбарақты өлтіруге қазақы дәстүр қоспайды. Мұндай ұстаным, (бәлкім, борсықтың баласының атауына да негіз болуы. Себебі қасиетті тіршілік иесін қазақ әдетте барақ сөзін косып атайды. Борсықтың баласының Әзбарақ деп аталуына қарағанда қазақы ортада оның әлдебір тылсым қасиеттің иесі ретінде қастерленуі де мүмкін. Алайда айтылған уәжді дәйектейтіндей материалдар жоқтың қасы. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Әзірет Әлі''' Мұхаммед пайғамбардың күйеу баласы, мұсылмандардың аты аңызға айналған батыры, ислам дініндегі әділ халифалардың төртіншісі. Алайда тарихи тұлга болған Әлі 661 жылы қаза болғаннан кейін, исламда оның бейнесі аңыз-әпсанаға айнала бастады. Шығыс бейнелеу өнерінде Әзірет Әлі қасиетін көрсететін белгілері басының сыртын коршаған жалынмен, қолындағы Мұхаммед пайғамбардан мұраға қалған ұшы айыр қылыш Зұлпықармен, жауынгерлік аты Дүлдүлімен бейнеленеді. Аңызға айналған ерліктеріне байланысты мұсылман мифологиясының мифтік кейіпкеріне айналған Әзірет Әлі қазақтардың ислам дінін қабылдауымен қазақ ортасында батырлардың қолдаушы киелі піріне айналған. Қазақ батырлары жорықта, соғыста, шайқас алдындағы жекпе- жекке шыққанда басқа пірлерімен бірге Әзірет Әлінің де есімін атап, сыйынып қолдау сұрайтын болған. Әзірет Әлінің қылышы- Зұлпықар қазақтарда асыл қылыштың бейнесіне, эпитетіне айналды. Оның жауынгерлік аты Дүлдүл батырдың тұлпарының эпитеті ретінде қолданылады. Әзірет Әлі қазақтың халық ауыз әдебиетінде Алланың Шері, Арыстан, Шер Әлі, Әлі Шер деген бірнеше лақап аттарымен де аталады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
alt=A. (; ғылым) медицинаның удың қасиеттерін, организмге тигізетін әсерін, улану салдарынан туатын өзгерістерді, уланған адамды емдеу әдістерін зерттейтін саласы. Токсикологияның бірнеше саласы бар. Мысалы: әр түрлі жануарлар мен өсімдіктердің химиялық заттарға қайтаратын жауабының ерекшеліктерін токсикология; ауыл шаруашылығы жануарлары мен кәсіптік аңдардағы осындай ерекшеліктерді зерттейді. Әскери және сот токсикологиясы клиникалық токсикология мен патологиялық анатомияның мәліметтерін негізге алады. Өнеркәсіп, өндіріс, әсіресе, химия өнеркәсібінің дамуына байланысты токсикологияның ''кәсіптік улану'' немесе ''өндірістік улану'' деген жаңа салалары пайда болды. Токсикологияның ең маңызды саласы ''медициналық токсикология''. Ол жалпы, және болып бөлінеді. Жалпы: токсикологияның міндеті химиялық заттардың токсикология әсерінің жалпы механизмін; клиникалық токсикология уланған адамдарға диагностика қойып, оларды емдеу әдісін; профилактикалық токсикология улануды болдырмау үшін алдын ала сақтандыру шараларын зерттейді. Улы заттар туралы алғашқы деректер ежелгі Рим дәрігерлері Диоскорид, Үлкен Плиний, Платон, т.б. ғалымдардың еңбектерінде жазылды. жеке ғылым саласы ретінде 20 ғасырдың ортасында қалыптасты. Республикада токсикологиялық зерттеулер 20 ғасырдың 50-жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Өлкелік паталогия институты (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) жанынан гигиена және кәсіби патологиялық сектор ашылғаннан кейін басталды. Қазақстанда токсикология ғылымының қалыптасып, дамуына үлес қосқан ғалымдар: ''О.С.Глозман, Б.Атшабаров, Т.Х.Айтбаев, А.А.Мәмбеева, В.П.Чемакина, Н.П.Касаткина, И.Т.Төлеев, Э.Л.Бейсебаева, Е.А.Біртанов'', т.б. ==Дереккөздер==
'''Әзірет жалман''' астық жинау кезінде көрінетін орақ пен орақшының Әзірет жалманның пайғамбар салық деген ұғымға қатысы бар. Егін орып, қырман басты рып жатқан кезде диқан баба әртүрлі кейіпте, мәселен, жылан, жалман, кедей-кепшік бейнесінде көрінуі мүмкін. Сол себептен де жылан үйілген бидайдың астына кіріп кетсе, жақсылыққа балап, тығылған жыланға ақ құйып шығарып салған. Халық жыланды ырыс, байлық әкелуші деп есептеген. Осындай әртүрлі нышандарды ескеріп, Диқан баба немесе Қыдыр қырманға келеді деп жорыған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Лондондық Олимпиада және Паралимпиада ойындарының Ұйымдастыру комитеті''' (''LOCOG'') 2012 жылғы Жазғы Олимпиада және Паралимпиада ойындарының өткізілуі мен ұйымдастырылуын қамтамасыз ететін, сонымен қатар іс-шараларға жауап беретін ұйым болып табылады. Оны жауапкершілігі шектеулі компания ретінде Ұлыбритания Үкіметінің мәдениет, БАҚ және спорт ісі жағындағы Департаменті және Лондон мэрі мен Британиялық Олимпиада ассоциациясы мақұлдады. == Тағы қараңыз == *2012 Жазғы Олимпиада ойындары *2012 Жазғы Паралимпиада ойындары *Олимпиадалық Тасымал ұйымы == Дереккөздер == == Сыртқы сілтемелер == London 2012: LOCOG formally established at the official website of the Olympic Movement Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары Санат:Олимпиада ойындары
'''Балдыз қалың''' қалыңмалы төленгеннен соң қалыңдық қайтыс болған жағдайда қазақ дәстүрі бойынша қалыңдықтың сіңлісін (балдызын) алу кезінде төленетін қосымша қалыңмал. Алайда, бұл ақы күйеу қайтыс болған қалыңдығына ұрын барған болса ғана төленеді. Егер бұрынғы қалыңдығына ұрын келмеген болса балдыз қалың төленбейді. Балдыз қалың күйеудің балдызын алу үшін бұрынғы қалыңмал үстіне түйе бастаған тоғыздан тағы да қалыңмал төлеуінің атауы. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Балиғатқа жету''' дәстүрлі ортада қыз бала он үш жаста, ұл бала он төрт-он бес жаста балиғатқа, яғни кәмелетке толады деп есептелген. Қазақтар он үш жасқа толған қыз балаға он үште отау иeci деп есейіп бойжеткен ретінде қараған. Сөйтіп қыз баланы күйеуге беру қамына кіріскен. Қазақ ортасында өлген адамның жаназасын шығарып, дәуір айналдыру, ысхат түсіру балиғатқа толған адамға ғана қатысты орындалады. Балиғатқа жеткен күннен бастап қаза болған намазы, ораза күндері үшін туыстары күнәсін алу рәсімін орындайды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Байқалмақ''' қаймақты қайнату арқылы дайындалатын, тез әзірленетін тәтті тағамның түрі. Сүт бетіне түскен қаймақты жинап алған соң, қайнату кезінде аздап бал, ұн сеуіп араластыра отырып қоюландырады. Байқалмақты жаңа сауылған түйе сүтін әбден қоюланғанша бірқалыпты жайлап қайнатып та пісіреді. Байқалмақ алыс сапарға алып жүруге жарайтын, сапасы ұзақ уақытқа дейін бұзылмайтын, нәрлі азық. Сонымен қатар асқазан, өкпе, жөтел т.б. ауруларына да дәрулік қасиеті бар. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Сабат''' (''Балқаш'') көктемде су тасып, өзен-көлдердің маңайындағы ойпаңға су жайылғанда пайда болатын үлкенді-кішілі көлшіктер. Олардың жағасы ну қамыс, қалың қоға, көкорай шалғын болып келеді. Сабат, балқашты көбінесе қобы немесе қобы су деп те атайды. «Қозы Көрпеш Баян Сұлу» жырында Қарабай жетім ұлға қыз бермеймін деп, түйелерге артып келе жатқан сабаларын жарып, қымызын қобы суға ағызып жібереді. ''Бір жерде келе жатып бөгеледі, ''Өзі ақымақ нәлеті кім көреді? ''Тоқсан нарда сабаны жарып тacтaп, ''Бір қобыны қымыз қып жөнеледі. Қобы, қобы су атауларының дыбыстық өзгеріске түскен тағы бір нұсқасы жыраулар мұраларында кездесіп отырады. XV ғасырда өмір сүрген Доспамбет жырау: ''Қоғалы көлдер, көлі сулар, ''Қоныстар қонған өкінбес. ''Арыстандай екі бұтын алшайтып, ''Арғымақ мінген өкінбес, дейді. Осындағы қом су тіркесі қобы су дегенмен төркіндес екендігі байқалады. Қобы, қомы су тәрізді байырғы сөз саха (якут) тілінде де сақталған. Сахаларша холю шығанақ деген мағынаны білдіреді. Қазақ тіліндегі қобы (су) мен қом (су) дегендердің түбірлес екендігін екі түрлі тарихи дыбыстық құбылыс арқылы түсіндіруге болады. Бұл сөздерде „б“ мен „м“ дыбысы алмасқан. Мұндай алмасулар қазақ тіліндегі кейбір сөздердің дыбыстық құрамында кездесіп отырады: төбешік төмпешік, топар (тобар) томар көлшік, құрбандық құрмалдық, жабылды жамылды т.б. Екіншіден, ұяң дауыссыздың үндіге алмасуы соңғы буындағы „ы“ дауыстысының көмескіленіп «түсіп қалуына» эсер еткен. Сонымен, қом суы мен қобы судың (ықшамдалған түрі қобы) шығу негізі, түп-төркіні бір. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Балта''' ағашпен жұмыс істегенде шабуға, жаруға қолданылатын өткір жүзді, металдан жасалған ағаш сапты шапқыш құрал. Жұмыстың ыңғайына, пайдаланылуына қарай балтаның да бірнеше түрі бар: жуан дөңбектерді жаруға арналған балтаны шой балта (шүй балта); шеберлер ұстайтын жүзі өткір ақ балта; отын жаруға пайдаланылатын қарапайым қара балта; шотбалта бір жағы шот, бір жағы балта сияқты жасалған, шабуға, жаруға және ұсақтап, жұқалап шабуға болатын құрал; ағашты оя шабуға арналған жүзі қобылай куыс соғылған қуыс балта. Шеберлер тілінде балта, балға, шот сияқты құралдардың ортақ атауы ретінде балта шот, балға шот тәрізді сөздер қолданылады. Балтамен ерге қажетті ағаш дайындау барысында сына деп аталатын көмекші құрал да қолданылады. Сына жуан ағашты жаруға, яғни желімделген ағаш бөліктерін қысып тұруға арналған көмекші құрал. Оны қайың, қарағай, емен сияқты қатты ағаштардан кесіп-жонып немесе темірден де жасайды. Сынамен дөңбекті жару үшін алдын ала балтамен із салып алады. Одан соң ағаш сынаның жүзін сол із-жарыққа қадап, оны балтаның шүйдесімен емес, қапталымен жайлап ұрады. Сынаны балтаның шүйдесімен ұрса, ағаш сына жарылып кетуі мүмкін. Сондықтан сынамен, балтамен жұмыс істегенде осы әдіс қолданылады. Шеберлер кейде жарылмасын деген мақсатпен сына жүзінің қарсы жағын темірмен құрсаулап қояды. Ол сынаның мойнағы деп аталады. Қазақы ортада ағаш ұсталарын балташы деп те атаған. Балташылық өзіндік дәстүр мен қалыптасқан тәсілдері бар кәсіптің түрі болды. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Балтам тап!''' жастар ойнайтын ұлттық ойын. Қазақы ұғымда бір жұмысты аяғына дейін тындырмай, бір-біріне сілтеп, тиянақ таппағанда «балтам тaп ойнағандай» деп кейіс білдіретін сөз бар. "Балтам тап!" жастардың бір-бірін қыжыртып ойнайтын ойыны. Ойынға жиырма-отыз адам қатысады. Ойыншылар малдас құра шеңбер жасап, дөңгелене отырады да, қолдарын артына ұстап, жасырын түрде ұсақ затты (сақина, асық) бір-бірінің қолына береді. Шеңбер ортасындағы ойыншы қолдан-қолға берілген заттың кімде екенін табуы керек. Егер тапса, шеңбер құрған ойыншылардың арасына кіреді де, шеңбер ортасына басқа ойыншы шығады. "Балтам тап!" ойынына ұқсас "сақина тастамақ" ойыны да бар. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Балташы''' ағаш ұстасы, ағаш шебері. Қазақы ортада орыс отаршылдығының қазақ даласына үстемдігі толық орнаған кезінен бастап балташылық деп аталатын кәсіптің түрі қалыптасты. Қазақ балташылары бөренеден қиып, қиюластырып үй салған, яғни оның шатырынан бастап есік-терезесін жасаған және еденін салған. Сондай-ақ арба мен шана сияқты шаруашылыққа қажетті құралдар мен тұрмыстық бұйымдарды да жасады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Тоқал''' сөзінің мағынасы түсіндірме сөздікте қатын үстіне алған әйел. «Нұртаза әлгі әзірде тоқалының үйінен шығып, ...екі шақырымдай жердегі қойлы ауылға келген» (С. Жүнісов, Ақан сері.). Біздің байқауымызша, мына «тоқал» тұлғасының «мүйізсіз» ұғымын беретін «тоқал» сөзімен мағына жағынан ешбір байланысы болу мүмкіндігі жоқ. Сондықтан сөз төркінін басқаша іздестірген жөн болмақ. Парсы тілінде біздегі «екі» мағынасын «до» тұлғалы сөз берсе, «екілік», «екінші» ұғымдарын «дохал» сөзі түсіндіреді. «Дохал» сөзі кейбір түркі тілдеріне ауысып, «тоқал әйел» тіркесі пайда болып, кейін «әйел» сөзі түсіріліп, «тоқал» қалыптасуы ғажап емес. Бұл тұрғыдан қарағанда «тоқал әйел» біздің қазіргі түсінігімізге аударғанда «екінші әйел» болады. Бәйбішеден (қараңыз «бәйбіше» сөзінің төркінін) кейінгі алған әйелдің «екінші» болып аталуы да дағдыдан тыс керінбесе керек. ==Дереккөздер==
'''Балшық бастыру''' кірпіш жасау немесе үй сылау үшін сары топырақтан лай, батпақ жасау, илеу. Балшық бастыру үшін су құйылған топыраққа сабан, қурай шөп қосып, кетпенмен араластырып, дайындалған лайды бірер күн бұрын иін қандырады. Иін қандыру үшін жалаңаяқтанған жігіттер аяғымен басады, кейде ат пен өгіз күшін де пайдаланады, яғни лай үстінде арлы-берлі жүріп, ат, өгіз тұяғымен балшықты араластырып басады. Сонан сон біртегіс етіп жаймалай дөңгелектеп, оның кенересін кетпенмен көтеріңкіреп қояды да, күнге кеуіп, тобарсып қалмау үшін бетіне су сеуіп бұқтырады. Үстін сабан не шеппен жауып қояды. Дайын болған батпақты ішіне жұқалап сабанның үгіндісі немесе құм себілген қалыпқа құйып, тегіс, құрғақ, дөңес жерге төңкеріп, қалыпты босатып алады. Дайын болған кірпіш бірнеше күн кептіріледі. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Балшық үй''' қазақтың ертедегі дәстүрлі баспанасының бірі. Балшық үй салудың әртүрлі тәсілдері бар. Қабырға қалып жасап, ортасына лай құйып, бітеу қабырға тұрғызып жасалатын үй түрін «балшық бітеу үй» деп атайды. Балшық үйдің қабырғалары жарылып кетпеу үшін, құрым киізді сұйық батпаққа малып, қабырғаларын ысып шығады. Мұндай үйлер жаз мезгілінде салқын болып, қыс маусымында жылы болатындығымен ерекшеленеді. Негізінде осындай құрылысты қазақтар қыстау, қыстақтарға салған. Оңтүстік өңір қазақтары қазіргі кезде де осы әдіспен Балшық үйлер тұрғызу ісін әлі де жалғастыруда. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет