amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Дәмету''' ас-тағам ға, дәмге қатысты жоралғы. Дәстүрлі ортада, әдетте қонаққа тартылған сый табақтан не үлкен адамдар алдынан қайтқан табақтан кейінгі жастарға «сыбаға» қалдырылады. Оны астан кейін қалыптасқан үрдіс бойынша жігіттерге асатады және дастарқан жасаған келіндерге ризашылықтың белгісі ретінде атап береді. Ақ сақалдар қолынан ет асау жас жігіт үшін мәртебе саналады. Кәделі жіліктен келіндер дәметеді. Мұны тағамның осы мүшесіне құмарлық деп ұғыуы керек. Біріншіден, үлкен адамның қолынан келіннің кәделі жілікті алуы үлкен мәртебе, екіншіден, дәметкен кәдеден құр қалған келіннің кеудесі ісіп кетеді-мыс. Осы тектес дәм, тағам ұсынудың айғақтайтын, реттейтін қызметтері көптеп саналады (толығырақ қ. Асату; Ет асату). Қазақы ортада ауыл арасындағы әр түрлі той-томалаққа байланысты барыс-келіс кезінде дәм ала жүру, дәм сый- лау үрдістері «дәмнен үлкен нәрсе жоқ» деген қағидаға негізделген. Әдетте бала-шағаға, келін-кепшікке деп түйіниіек ала жүретін дәстүр казақы ортадағы әлеуметтік қатынасты нығайтудың тағы бір символикалық тетігі іспеттес. Осыған орай дәстүрлі ортада жас босанған келінге арнап, «емшегі ісіп, ауруга дұшар болмасын» деген ниетпен дайындалған дәмнен салып беріп жіберген. Егер келін жазатайым сырқаттанып калса, дэм-түз әкелген енесі немесе абысындары әкелген тағамын түйіншекке эдейілеп түйіп, «үрсып-жекіп» келіннің алдына «лақтырудың» иша- расын жасайды. Бүл келіннің бойындағы ауруды қуудың келіншекті аурудан айықтыру үшін бір түйіншекке қи-тезек салып, келесі түйіншекке дэм-түз салып әкеліп, алдымен тезек түйген түйіншекті береді. Оны ашып әрі-сәрі күйге түсіп қалған келіншекке енді дэм салынған түйіншекті беріп ашқызып риза етуге тырысады. Сойтіп, келіннің әрі-сәрі күйге түсуі ауруды Сондай-ақ, дэстүрлі ортада қатар босанған әйелдер бір-бірімен «көтендестіру» жора- сын атқарғаннан кейін ғана үшырасып бет көріссе, екеуі де дэметпейді, эрі нәрестелеріне шілдеқотыр шықпайды деген үғым қалыптасқан. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
ДӘН БАСТЫРУ егін жиналып болған соң жүргізі- летін, дәнді сабағынан ажырату үшін істелінетін дәстүрлі технологиялық үрдіс. Д. б. әсіресе оңтүстік өңірлерде ертеден бастау лады. Қырманшылар тары дэнін түйемен бастырғанды жөн көрген, егер оның реті келмесе, өгізбен бастырған. Ш.Уәлиханов өз жазбаларында Қазақстанның кейбір ау- дандарында тақыр жерге жайылған өнімнің үстінен үзақ күнге егіздерді айдап дэнді (бидайды) бастыратынын жазған. Түйемен дэн бастыру. ҚР МОМ цорынан (НКП 5482) Егінші қазақ қауымы жылқы, түйеге малатас жегіп, айналдыра сүйретіп, ауыр тастың салмағымен дэнді сабағынан ажыратқан (қ. Малатас). Сондай-ақ жаймаланған астық үстінен үйірлі жылқыны бірнеше рет айдап отіп те дэн бастырған. Бір реткі дэн бастыру ет пісірім уақытқа созылған, сосын тырма, айыр көмегімен дэнді сабағынан ажыратып болған соң, оларды жеке-жеке үйіп жинаған. Жартылай тазаланған дэнді майқан деп атаған (толығырақ қ. Майцан). Бүдан соң, тазартылған қырманға келесі реткі дәнді әкеліп төгеді. Күніне екі-үш адам осы дэн бастырумен айналысып, қалғандары озге де шаруаларды атқарған. Шағын қырмандарда торт- бес түйемен бастырса, үлкен кырмандарда он шақты түйемен бастырған. Солтүстік және батыс уездерінде бай шаруашылықтары бидайды бастыруға жылқыны да кеңінен пайдаланған. Маңғыстауда дән бастыру жүмыстарына негізінен түйені пайдаланса, Жетісуда астыкты жылқы, өгізбен бастырған. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дән суару''' дәнді жел арқылы шөп-шаламнан және қауызынан тазалау. Жел күшін пайдаланып істелетін дән тазалаудың бұл түрі астық көлеміне қарай жеке адам күшімен де, ұжымдасып та атқарылады. Қырманшылар ағаш күрекпен астықты көтере тастап желге ұшырып тұрады. Егер астық шағын болса, желдің өтінде тұрып табаққа салынған астықты түрегеп тұрып, жай ғана шашырата төменге төселген қап, кенеп, алаша үстіне төге бастайды. Қауызы бөлек, дәні бөлек түскен астықты екінші қайтара ұшырып, әбден тазалайды. Дән суыру кезінде жел болмай қалса, дән суарушы адам ысқырып желдің пірі Мірқайдардан жел шақырады. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дәндәку''' дәстүрлі кісе белдіктің (белбеуінің) құрамдас бөлігі, от тұтатуға арналған заттар сақталатын шағын қалта түрі. Дәндәку туралы этнографиялық мәліметтер тым мардымсыз, тек тілдік деректерде ғана сақталған. Тілдік зертеулерде дәндәку кісе белдіктің айшықты безендірілген түрінің жергілікті атауы делініп жүр. Келесі бір деректерде дәндәку ертеректе жауынгерлік пен аңшылықта ерекше мәні болған кісе белдіктің құрамындағы оқшантайдың (әлбетте екі дана болады) түрленіп өзгерген түрі деп айтылады. Ұлы Абайдың өлеңінде: ''Шақпағым, дәндәкуім жарқ-жұрқ етіп, ''Жарғақ жастық бастырған жезді пыстан... деген жолдардан дәндәкудің от шығаратын шақпақпен қатар ілінетін кісе белдікке тағылатын элементтің бірі екендігі байқалады. Яғни былғарыдан ашық қалта түрінде жасалып, күміспен әшекейленген кісе белдіктің бір элементі дәндәку «қу» деп аталатын тамызық шырпы, білте тәрізді тұтатқыш заттар салынған кісе қалта болуы да ықтнмал. Әзірге дәндәку не екендігін дөп басып айту мүмкін емес. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Дәрет алу''' ислам дініндегі тазару рәсімі. Дәрет алу намаз оқыр алдында, жаназаға қатысарда, сүйекке түскенде, мешітке, киелі орындарға бару сияқты міндет, парыздарды атқару алдында жасалады. Ұйықтау, құсу, үлкен және кіші дәретке отыру, жел шығару, қан кету сияқты жағдайларда дәрет бұзылады. Жуынып, қайтадан дәрет алу міндетті болады. Дәрет алу рет-ретімен жасалады: алдымен дәрет алуға ниет етіп, «ниет еттім Алла ризалығы үшін дәрет алуға, Бисмилләһ» деп барып, оң қолдан бастап, екі қолдың саусақтарып білекке дейін салалап үш мәрте жуады. Одан кейін ауызды үш рет шайып, мұрынға оң қолмен су алып, сол қолмен үш рет сіңбіреді. Бетті үш мәрте жуады. Екі қолды шынтаққа дейін үш рет жуады. Басқа, құлаққа бір рет мәсіх тартады (яғни сулы қолмен сүрту). Желкеге қолдың сыртымен, үш саусақпен бір рет мәсіх тартады (сулы қолмен сүрту). Сол қолмен әуелі оң аяқтан бастап, екі аяқты тобыққа дейін үш рет жуады. Сонымен қатар, дәрет алғанда мынадай: бетті жуғанда қас, сақал және мұрттың астындағы көрінбейтін теріні сумен ылғалдандыру, сақалға мәсіх тарту (сулы қолмен сақалдың арасын саусақтарымен тарамдау), қол-аяқ саусақтарының араларын тарамдап жуу, тәртіппен, яғни рет-ретімен жуу, әр мүшенің арасын үзбей жуу т.б. шарттары сақталуы тиіс. == Дереккөздер == Санат:Мәдениет
'''Айтмұхамед Абдоллаұлы Лидулин''' (29.11.1924, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы өлген жылы белгісіз Қаныш Сәтбаевтың әріптес шәкірті, ғылым докторы (1971), профессор (1973), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1979), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982). II дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аспирант, зертханашы, инженер, кіші, аға ғылым қызметкері, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы (1953-64), институт директорының орынбасары (1964-74), директоры (1974-95) әрі 1987 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясы Төралқасының 1988 жылдан 1995 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдар институтының құрметті директоры болып қызмет атқарды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты жалпы және аймақтық геология, тектоника, металлогения, мұнай және газ геологиясы. Айтмұхамед Орталық Қазақстанда алтын, мыс, турмалин кендерін зерттеумен шұғылданды. Мұғалжар кешенді экспедициясын басқарды. Бірнеше кен орындарын (Самар алтын-мыс кені, Құмкөл, Арысқұм, Нұралы мұнай кендері, тағы басқалары) ашты. Айтмұхамедтің тапқан нақты мәліметтері бойынша республиканың тектоникалық картасы жасалды. Орал, Тянь-Шань және Орталық Қазақстанның тектоникалық құрылымдарының байланысы жөніндегі теориялық мәселелер жаңа тұрғыдан шешілді, геологиялық дамуының ерекшеліктері айқындалды. Айтмұхамед Қазақ КСР Мемлекеттік (1978) және КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының (1985) лауреаты, Қазан революциясы, 1-дәрежелі Отан соғысы, рет Қызыл жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, Халықаралық геологиялық конгрестің алтын белгісімен, академик С.И.Вавилов медалімен марапатталған. Сәтбаевты ұстаз тұтқан Айтмұхамед ол туралы «Халықтың ұлы перзенті» («Жетісу», 1989, 12 сәуір), «Аса көрнекті ғалым, ғылым мен өндіріс («Қазақстан Ғылым Академиясының хабаршысы». 1999, №2), «Сәтбаев және Геологиялық ғылымдар институты» (Академик Қаныш Сәтбаев. Жинақ. «Ғылым», 1965), тағы басқалары мақалалар жазып, Сәтбаевты «Қазақстан геологиясының атасы» деп атады. «Ұстаз» деген мақаласында: «Соғыстың каһарлы жылдарында КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесіне Қаныш Сәтбаевтың келуі ғылымның жедел дамуына себеп болды. Қазақ даласының еліміздің алып индустриялы орталығының біріне айналуына Қаныш Сәтбаев зор үлес қосты» деп жазды. Ол Сәтбаевты Орта Азия мен Қазақстан ғұламаларының Әл-Фараби Ұлықбек Шоқан Уәлиханов Қаныш Сәтбаев тізбегінің ең соңғы өкілі деп бағалады. Айтмұхамед кейіннен Сәтбаев құрған геологиялық ғылымдар институтында басшылық қызмет атқарған. == Дереккөздер == Санат:1924 жылы туғандар Санат:Қазақстан ғалымдары
'''Хабиболла Мир-Мұхамедоғлы Абдуллаев''' (31.8.1912, Қырғызстанның Ош қаласы іргесіндегі өзбек қыстағы, 20.7.1962, Танжент қаласында қайтыс болды) көрнекті өзбек геологы, ғылым доктары, профессор, Өзбек КСР Ғылым Академиясының және КСРО Ғылым Академиясының академигі Ташкенттегі Орта Азия университетінің геологиялық барлау факультетін бітірген (1935). Орта Азия геологиялық тресінің кен барлау партиясын басқарып, Ленгердегі вольфрам кен орындарын түбегейлі зерттеумен шұғылданды. 1939 жылы өзі зерттеген «Ленгер вольфрам кенінің геологиясы мен генезисі» деген тақырып бойынша кандидаттық диссертация қорғады. Бір жылдан кейін КСРО Жоғары білім комитетінің бұйрығымен Орта Азия индустрия институты кен факультетінің «Пайдалы қазбалар кафедрасының» доценті болып тағайындалды. Келесі жылы Орта Азия политехника институтының директоры, бірнеше айдан соң, Өзбекстан КП Орталық Комитетінің өндіріс бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Хабиболла осы жұмыстарды атқара жүріп, *1946 жылы «Орта Азияның шеелитке құнарлы қабаттары» тақырыбы бойынша доктары диссертация қорғады. Қаныш Сәтбаев өзбек ғалымын ерекше қадірлеп, оған моральдық қолдау көрсетіп отырған. *1951 жылы Хабиболланың ғылыми тұжырымдар туралы Мәскеуге дейін жеткен айтыс-тартыста Сәтбаев Хабиболла ұсынған теорияны жақтады. БК(б)П Орталық Комитетінің ғылым мен жоғары оқу орындары бөлімінің сұрауына жауап бере отырып, *1951 жылдың шілдесі күні, яғни жоғарыдағы айтыстан үш айдан кейін Мәскеуге, БК(б)П Орталық Комитетке жолдаған ресми хатында Сәтбаев Хабиболланың есімін атап, «Орта Азиядағы түсті металл кендерінің геологиясы мен петрографиясы бойынша ірі білімпаз» деген сипаттамамен одақтық ғылым ордасының құрамына сайлауға лайық кандидаттар тізіміне өзбек ғалымын да ұсынған. *Үш жылдан соң Мәскеу ғалымдары Хабиболланың еңбегін Орталық баспадан көп таралыммен басып шығарып, кен барлауға ұсынды. Сол жылдарда ерекше құлшыныспен өнімді жұмыс істеген өзбек ғалымы бірнеше ғылым еңбектерін жариялады. Барлығы да алғашқы болжамын қорғап кеңейтуге, жаңа теорияны тереңдетуге арналған. Кейіннен Сәтбаев ескерткен ғылым шындық женді. Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстанның кен барлаушылары Хабиболланың жаңа теориясын арқау етіп, Орта Азия аймағынан түсті металдардың (вольфрам мен қалайының, қорғасын мен мырыштың, сирек және бағалы металдардың) құнарлы қорларын тапты. Солардың ішінде қоры әлемдік ірі алтын кендерінің алдыңғы қатарында аталып жүрген, тәуелсіздік алған Өзбекстан мемлекетінің бүгінгі ең басты табыс көзі болып отырған Мұрынтаудың қымбат қазынасын іздеп табуда Хабиболланың жасаған және Сәтбаевтың қолдауына ие болған болжамы адастырмас темірқазықтай жетекші рөл атқарған. *1957 жылы Қытай Халық Республикасы геологтарының бірінші іс құрылтайына КСРО-дан Геологиялық министрі П.Я.Антропов бастаған делегация қатысқан. Осы сапарға Сәтбаев пен Хабиболла шақырылып, үш апта бойы Қытай елінде құрметті қонақ болған. Ғалым-геолог Хабиболла өмірінің соңғы (1958-1962) жылдарында Өзбекстан Ғылым Академиясының президенті болып еңбек еткен. Хабиболла Лениндік сыйлық лауреаты (1959). == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Альфред Николаевич Антоненко''' (1933 жылы Украина, Кривой Рог қаласы 1997) ғылымы докторы (1986), геофизика профессоры (1994), геология қазақ тау-кен және металлургия институтын (1955, қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) бітірген. *1955-57 жылы Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің Түлкібас геологиялық барлау партиясында жұмыс істеді. *1957 жылдан бастап, Қазақстан Ғылым Академиясының Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының геофизика бөлімінде инженер, зертхана меңгерушісі болып жұмыс істеді. Альфредтің басшылығымен Солтүстік және Оңтүстік Қазақстанда, Успенск тектонтық аймағында Шу-Сарысу, Қаратау, Мұғалжар, Батыс Қазақстан, Шу-Іле, Балқаш, Алтай кенді аймақтарында іргелі (эксперименттік және теориялық) зерттеулер жүргізілді. Осы жұмыстардың нәтижесінде, жер қыртысының терең қабаттарына тән геологиялық және геофизикалық маңызды мәліметтер алынды. Сондай-ақ Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты тарапынан Ұлытау Жезқазған аймағында зерттеулер жүргізді. Оның тереңдік жаңа құрылымдар анықталған карталарына Сәтбаев баса назар аударды. == Дереккөздер ==
'''Төлепбаев Байдабек Ахметұлы''' (10 Қазан 1921 жылы туған, Түркістан облысы Ордабасы ауданы Төрткүл ауылы) тарих ғылымының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1975), КСРО Ғылым академиясының мүшесі (1981). Қазақстан Халық ағарту ісінің үздігі. Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1982). ==Қысқаша өмірбаяны:== ''Археологиялық қазба жұмыстар''. 1949 жылы Ташкент мемлекеттік педогогикалық институтын бітірген. 1939–1945 жылдары Мектепте, Ташкент қаласындағы кәсіптік училищеде ұстаз, директордың орынбасары болды. 1947–1949 жылдары Өзбекстан КП ОК жанындағы партия мектебінде оқыды. 1949–1960 жылдары Өзбекстан КП ОК-де насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі. 1960–1973 жылдары КОКП ОК-нің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 1973–1976 жылдары Қазақстан КП Алматы облысы партия комитетінің хатшысы. 1976–1983 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының 1983–1984 жылдары Тарих, археология және этнология институтының директоры. 1985–1991 жылдары Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтының директоры қызметтерін атқарды. 1992 жылдан Тарих, археология және этнология институтының бас ғылыми қызметкері болды. ==Еңбектері мен Жетістіктері:== ''«Орта Азия партиялық аграрлық саясатының жүзеге асуы»'' тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланым мен монографияның авторы. ''Ленин, Еңбек Қызыл Ту, рет 1-дәрежелі Отан соғысы, «Парасат»'' ордендерімен марапатталған. ==Дереккөздер==
'''Эмма Михайловна Антоненко''' (1930, Ресей, Куйбышев қаласы 1986) ғылым кандидаты (1962). Қазақ тау-кен және металлургия институты (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) геологиялық барлау факультетінің геофизикалық бөлімін бітірген (1955). *1955-57 жылы тресінің Түлкібас геологиялық барлау партиясында инженер-геолог болып жұмыс істеді. *1957 жылдан Қазақстан Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аға зертханашы, кіші ғылым қызметкер, микросейсмо аудандау секторының жетекшісі болды. Қаныш Сәтбаевтың тапсыруымен, институт тарапынан, Оңтүстік Қазақстанның бірнеше қалаларында және Алматыда жоғары дәлдікті аудандау карталарын жасады (1962). *1967 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясын Төралқасы жанындағы зерттеулерді үйлестіру жөніндегі комиссияның ғылыми хатшысы, *1972 жылдан КСРО Ғылым Академиясының жөніндегі комиссиясының мүшесі, *1974 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік құрылыс кеңесінің мүшесі болып бекітілді. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының практигі, қорытындылары Шымкент, Жамбыл, Талғар, Қаскелен қалаларында пайдаланылды. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Арайлы Ақкелін''' Қаныш Сәтбаевтың туған жері Ақкелін ауылының өткені мен бүгіні туралы жазылған кітап. Авторлары Ж. Бәтенұлы және Б.Әліпбайұлы. Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектептің 100 жылдығына арналған. Қаныш Имантайұлының арғы аталары Қаржас Сәти бидің Ақкелін жеріне алғаш қоныс аударып келген кезінен бастап, Шорман би мен Сәтбайдың халыққа жасаған ізгі істерін, үлкен екі әулеттің тарихын нақтылы деректермен баяндайды. Кеңес өкіметі кезіндегі елдің экономикасы мен әлеуметтік жағдайы, халыққа қызмет еткен азаматтар, бұл елден туған танымал тұлғалар және қазіргі ауылдың тыныс-тіршілігі мен мектептегі Сәтбаев оқулары, мұражайы, Сәтбаевтану оқу бағдарламасы, мектептің атқарып жатқан жұмыстары туралы толық, нақты мәліметтер берілген. Кітап 234 беттен тұрады, таралымы 300 дана, шартты баспа табақ 5,4. «Торайғыров атындағы ПМУ ҒБО» баспасынан шығарылған. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы ПМУ ҒБО баспасы кітаптары Санат:1999 жылы шыққан кітаптар
'''Аса үздік шығарма''' Қаныш Сәтбаевтың әдеби-сын мақаласы. «Вестник АН КазССР» журналының 1949 жылғы 5-санында қазақ және орыс тілдерінде жарияланған. 1949 жылы жазушы М.Әуезовке «Абай» романы үшін бірінші дәрежелі Мемлекеттік сыйлық берілуіне орай жазылған. Ғалым Мемлекеттік сыйлықтың берілуі тек лауреаттың жеке басын ғана емес, сонымен бірге «көп ұлтты Совет Одағының жеке республикалары мен халықтарының аса көрнекті жетістіктерін тану болып табылатынын» атай отырып, қазақ жазушысының осы жолда қажымай-талмай еңбек еткеніне, ұзақ жылдарға ұласқан зерттеу жұмыстарымен айналысқанына назар аударады. Ол бұл ұлы туындыға әдеби сында алғаш рет «XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің өмір тіршілігі мен болмыс-тұрмысын бар қырынан жан-жақты суреттеген шын мәніндегі энциклопедия» деген баға берді. Сәтбаев өзінің романға берген осы жоғары бағасын дәлелдеп, оның идеялық мазмұнына, көркемдік шеберлігіне, құрылымдық ерекшелігіне, көтеріп отырған тарихи жүгіне кәнігі әдебиеттанушы ғалымдарша қысқа шолу жасайды. Аса бай тарихи және әлеуметтік материалдың тамаша көркемдік шешімін тапқанын, автордың Абайды халықтың азамат ақыны, бастаушысы дәрежесіне көтере білгенін ескертеді. Романның тіл байлығын, образ шынайылығын атап өтеді. Жазушының өз «қаһарманының алаңсыз да арпалыссыз (бала Абайдың туған ауылына қайтып келе жатуы), ызалы да мазасыз (рулық талас туған кезде), салқын қанды, мұңлы (Абайдың әкесімен қырғи қабақ болуы) немесе лирикалық көтеріңкі (махаббат пен ақындық шабыт оянған кезеңдер) секілді тұстарында» нағыз суреткерлік талантымен көрінгеніне ерекше тоқталады. Сәтбаев «Абай» романын көркем шығарма ғана емес, танымдық маңызы зор ғылым еңбек ретінде де жоғары бағалайды. Осы тұстағы ғалым тұжырымы ерекше көңіл аударуды кажет етеді. «Қазақ халқының өткенін зерттегісі келетін ғалымның бірде- бірі бұл кітапты жаман ете алмайды: ғалым- филолог одан қазақ әдеби тілінің тууы мен қалыптасуын көреді; ғалым-этнограф көне заманмен қоса көрінген небір тұрмыстық бейнелер мен өмір құбылыстарын біледі; ғалым-юристер шариғаттан бастап, билер көсіміне шейінгі даланың заң жобаларынан бағалы мағлұматтар жинайды» деп жазды. Ұлы ғалым айтқандай, республика ғалымдары Абай өміріне байланысты осы тақырыпты сала-сала етіп зерттегені белгілі. Мақала кейін академик Сәтбаевтың томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы баспадан шыққан 5-кітабына, 1989 жылы жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Ошақбай Асылбеков''' (1929-2004) Қаныш Сәтбаевтың тәлімін көрген кенші. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1952). Еңбек жолының алғашқы төрт жылында журналист болып, кейіннен кенші болып қызмет істеген. *1958 жылы жаңадан құрылған Жезқазған комбинаты (құрамына Қарсақбай мыс қорыту зауыты, Жезқазған кен басқармасы енген) біріккен кәсіподақ комитетінің төрағасы, *1969 жылы «Казмедьстрой» тресі біріккен партия комитетінің хатшысы, *1973 жылы Жезқазған қаласы партия комитетінің 1-хатшысы болып сайланады. Ошақбай тәуелсіздік жылдары Қазақстанда жүргізілген реформаларға да белсене қатысты. Бірнеше ордендердің және медальдардың иегері. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Атбасар мыс ici және оның Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Алғаш рет 1928 жылы «Қазақстанның халық шаруашылығы» журналының 9-10 сандарында жарияланды. Кейін ғалымның 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шықкан шығармалар жинағының 2-томына енді. Бұл мақала тараудан тұрады: өндірістік жайы, Атбасар ісінің перспективасы, отын, тасымал жағдайы. Мақалада екі сурет берілген, бірінші сурет Қарсақбай комбинатының кәсіпорны, екінші сурет Атбасар түсті металл тресі кәсіпорнының орналасу нобайы. Сәтбаев еңбегінде 1919- 25 жылдарға дейін Жезқазған консервацияда болғанын, *1925 жылдың 10 маусымында Қарсақбай мыс қорыту зауытын салуды аяқтау және Жезқазған кендері базасында жұмыс істейтін «Атбасар мыс кәсіпорнын» іске қосу туралы Еңбек және қорғаныс кеңесінің шешімі шыққанын жазады. Осы мақсат үшін сол кезде «Атбасцветмет» тресі құрылып, *1929 жылы Қарсақбай комбинаты деген атауға ие болады. Қарсақбай комбинатының құрамындағы Атбасар мыс кәсіпорны Атбасар уезінің ең шеткі оңтүстік-батыс жағындағы жартылай шөлейт жерде орналасқан. Қазақ КСР-інің аудандандыру кезінде Қарсақбай аудандық Қызылорда округінің құрамында болады. Ташкент темір жолындағы Жосалы станциясынан кәсіпорынқа дейін кара жол қосады, жолдың қашықтығы 375 шақырым. *1926 жылы «Атбасцветмет» тресінің кәсіпорындарын салып бітіру басқармасы орналасқан Қарсақбайға келген Сәтбаев ағылшындар қалдырған геологиялық мұрағатты және Геолкомның ізденіс жұмыстарының нәтижесін мұқият зерттейді. Сол кезде алғаш рет темір жолдан қашық жаткан пайдалы қазба кен орындарына көңіл аударады. *Кен орнында сақталған деректерден геолог 1907-17 жылы аралығында Қарсақбай зауытының құрылысы жүргенін біледі, ағылшындардың сол жылдары мыс қорыту зауыты мен байытатын фабриканы салудың нақты жобасын құрастырғаны, барлық қажетті ауыр кондырғылардың сатылып алынғаны, ішкі темір жолы тармағының салына бастағаны, барлық өндіріс цехтары мен шахталар салынғаны, 128 тұрғын үй және көлемі 17 212 шаршы метр казарма тұрғызылғаны сияқты негізгі жұмыстар атқарылғанын жазады. Соңғы бөлімдерінде Атбасар мыс ici кентастық база, отын, көлік жағдайлары, ауданның жалпы экономикасы жайлы жазған. == Дереккөздер == Санат:География Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Атбасар Терісаққан ауданындағы мысты құмтас геологиясының кейбір өзіндік ерекшеліктері туралы''' Қаныш Сәтбаевтың еңбегі. Қазақ КСР Ғылым Академиясы хабаршысы, геология сериясы» журналында 1954 жылы (18-шығарылымы) жарық көрген. «Қаныш Сәтбаев. Тандамалы еңбектер» бес томдығының 1-томына енген («Ғылым», Атбасар, 1967). Бұл еңбегінде ғалым ең алдымен, аудан геологиясының зерттелу жағдайына тоқталып, одан кейін аудандағы мыс кенінің түрлері мен ерекшеліктеріне ғылым талдау жасайды, оны игеру жолдарын көрсетеді. Соңында аталған мәселе бойынша төрт тармақтан тұратын қорытынды шығарады. == Дереккөздер == Санат:География Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Атбасар түсті металдар тресі КСРО Халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесіне (ВСНХ КСРО) қарасты Басметалл (Главметалл) басқармасының құрылымы. *1925 жылдың 10 маусымында Еңбек және Қорғаныс кеңесінің арнаулы қаулысымен Трест құрамына Спасск комбинаты, Қарағанды көмір кендері, Өспен (Нілді) мыс кеніші, Спасск (Көкөзек және Ақбұйрат) мыс қорыту зауыты беріледі және қайта салынып жатқан Қарсакбай мыс өндірісі, Байқоңыр қоңыр көмір кені, Жезқазғандағы мыс кеніштері, тағы басқалары кен орындары қаратылады. Бүгінгі жүйемен айтқанда, бұл Қарағанды, Ақтөбе және Ақмола облыстарының әлденеше аудан, елді мекендерін қамтыған, бір шеті мен бір шеті мың шақырымдай кеңістікке орналасқан орасан зор өндірістік кешен еді. Трестке осы өңірдегі мыс зауытын қайта салып, жедел мерзімде іске қосу жүктелді. Соған орай тиісті қаржы, тасымал құралдары және жабдықтар босатылды. Бірақ тасымал құралы негізінен ат пен түйе қомы болып қалды, жұмыскер күші де сайын даланың негізгі тұрғындары арасынан қабылданды, тек ғана КСРО-ның әр түкпірінен шақырылды. Трестің басқармасы 1925-29 жылы аралығында Мәскеуде, Рождественка көшесіндегі 8-үйде орналасты. 1929 жылдың күзіне таман Кеңес үкіметі жер-жерде қауырт жүріп жатқан алуан өндірістердің түсті металдарға мұқтаждығын өтеу мақсатымен Қазақстандағы екі бірдей мыс өндірісіне қомақты қаржы бөліп, соған байланысты Атбасар тресін таратып, Спасск мен Қарсақбайда дербес басқарылатын комбинаттар құруға қаулы қабылдайды. Нақ сол уақытта Мәскеудегі басқарма да тарап, дені осы комбинаттарға қоныс аударған. Инженер-геолог Қаныш Сәтбаев аталған тресте 1926-29 жылы бас геолог болып еңбек еткен. 1929 жылдың күзінде, ол өз қалауы бойынша Қарсақбай мыс комбинатына бас геолог әрі геология бөлімінің меңгерушісі болып ауысқан. == Дереккөздер == Санат:Геология
'''Атмосферада жарықтың және шашылуы''' Алматыдағы Қазақ КСР Ғылым Академиясының баспасынан 1962 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Жауапты редакторы В.Г.Фесенков. Кіріспеден, 32 баяндамадан тұрады. 1961 жылы 2-9 қазанда Алматы қаласында Атмосферада жарықтың және шашырауы туралы бүкілодақтық кеңес болып өтті. 32 баяндама тындалып, талқыға салынды. Оның жартысына жуығын Қазақ КСР Астрофизика институтының мамандары жасады. Ресейден, Эстониядан, Грузиядан, Украинадан, Дағыстаннан және ГДР-дан (1 өкіл) ғалымдар қатысты. Кеңестің кіріспе сөзінде академик Қаныш Сәтбаев қатысушыларды құттықтап, атмосферадағы оптика саласындағы әр түрлі мәселелер талқыға салынатынын, сондай-ақ олардың Қазақ астрофизика институтының атмосфералық оптика секторының жұмысымен танысатындығын айтты. Жинақта осы мәселе бойынша өткен бүкілодактық кеңестің материалдары беріліп, осы саладағы ғылыми тәжірибелер мен теориялық зерттеулердің нәтижелері келтірілген. 13 сурет, 87 кесте, 105 сызба қамтылған. Соңында кеңестің резолюциясы және қатысушы 53 адамның тізімі көрсетілген. Атмосфералық оптика мамандарына, геофизиктерге, метеорологтарга және астрофизиктерге арналған. Көлемі 21,7 баспа табақ. Таралымы 1050 дана. == Дереккөздер == Санат:География
'''Ауыл шаруашылығы малдарының жекелей өсірілуі''' Алматыдағы Қазақ КСР Ғылым Академиясының баспасынан 1964 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Жауапты редакторы Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевтың жарқын бейнесін еске алуға арналған. Кітапта Қазақстан селекционерлері шығарған қойдың жаңа тұқымдары қазақтың биязы жүнді қойы, арқар меринос және оңтүстік қазақ мериносының ерекшеліктері, биология зерттеулердің нәтижелері берілген. Еңбекте ауыл шаруашылық малдарының биология қасиеттерін бағалаудың жаңа тәсілдері, малдардың бітімі мен ішкі құрылысының ерекшеліктері, жүн және ет өнімдерін дамыту көрсетілген. 27 автордың 22 мақаласы жарияланып, онда 69 кесте, 99 сурет және үлгі қамтылған. Ауыл шаруашылық мамандарына, ғылым қызметкерлерге, студенттерге арналған. Көлемі 25 баспа табақ. Таралымы 1440 дана. == Дереккөздер == Санат:География Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Ауыртпалық түскен жер''' кітапша. «Қазақстан» баспасынан 1968 жылы орыс тілінде жарық көрген. Авторы жазушы Н.П.Кулаков. Қазақстан индустриясының еңбеккерлері кәсіпорынге арналған. Әсіресе, Жезқазған кешенді геологиялық барлау экспедиясиясы қажырлы еңбегі шынайы баяндалады. Қаныш Сәтбаевтың аймағының кен байлығын іздеу жолындағы 15 жылдық қажырлы еңбегі тартымды суреттеледі. Еңбекші қауымға, көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 1,05 баспа табақ. Таралымы 1500 дана. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
Шыңғыс хан '''Төре''' Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын ұрпақ, қазақ даласында әлеуметтік топ. Олар қазақ руларына қосылмайтын өз алдына дербес қауым болып саналған. Төрелер өздерін “ақсүйек” қатарына жатқызған. Қазақ қоғамында хандар тек төрелерден шыққан сұлтандар арасынан сайланатын. Төрелер әкімшілік және сот билігін жүзеге асырды. Сонымен қатар олардың соғыс кезінде жасақ құрып, оған қолбасшылық ету құқығы болды. Қазақ жүздерінің Ресейге қосылуы барысында Орта жүз бен Кіші жүзде бірте-бірте хандық жүйе жойылып, төрелер қазақ қоғамының өмірінде бұрынғыдай рөл атқара алмады. Қазақстанда 1867 1868 жылдардағы реформалардың енгізілуі төрелердің экономикалық және саяси артықшылықтарын біржола жойды. == Төреден шыққан қайраткерлер == Шоқан Уәлиханов Шота-Аман Уәлиханов Әлихан Бөкейханов Дəулеткерей Шығайұлы Сұлтан Қажы Ғұбайдолла Жәңгірұлы Шыңғысхан Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев Мұхит Мерәліұлы Лұқпан Мұхитов Қазақ хандары == Тағы қараңыз == == Сыртқы сілтемелер == Төрелердің шежіресі == Дереккөздер == Санат:Қазақ хандығы Санат:Қазақ рулары
'''Марат Мұратұлы Ахметжанов''' (22.12. 1964, Павлодар облысы Баянауыл аудандық Теңдік ауылы) заңгер, 3-сыныпты әділет кеңесшісі, генерал-майор. Арғын тайпасының Сүйіндік руынан шыққан. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген. 1991-93 жылы Қарағанды облысы Теміртау органдарында, 1993-97 жылы ҚР Бас 1997-98 жылы Қазақстан Мемлекеттік тергеу комитеті, кейін Қазақстан Ішкі істер министрінің әскери-тергеу департаментінде тергеу басқармасының бастығы, 1998-2001 жылы тергеу департаменті директорының орынбасары, Қазақстан Сот қаулыларын орындау жөніндегі комитеті төрағасының орынбасары, 2001-03 жылы Қазақстан Бас Алдын ала тергеу мен зерттеудің заңдылығын қадағалау жөніндегі департаментінің бастығы, 2003-06 жылы Павлодар облысының прокуроры қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Түркістан облысының прокуроры. Ресейдің мемлекеттік «І Петр» және «Адмирал Кузнецов» атындағы және Қазақстанның бірнеше медальдарымен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:1964 жылы туғандар Санат:Павлодар облысында туғандар Санат:Қазақстан заңгерлері Санат:Қазақстан Санат:Қазақстан прокурорлары Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
'''Хамза Әбілғазин''' (1919, Павлодар облысы Баянауыл ауылы 1980, Алматы қаласы) қоғам қайраткері, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, Қаныш Сәтбаевтың туған жерінен түлеген азамат. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. *1938 жылы Абай атындағы Қазақ Педагогика институты (қазіргі ҚазҰПУ) жанындағы жұмысшы факультетін бітірген. *1939 жылы әскер қатарына шақырылып, кейін 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан, Ленинград қоршауында болған. *1946 жылы әскер қатарынан босап, елге қайтады, *1946-50 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы өнер істері басқармасының алқа мүшесі және репертуарларды бақылау бөлімінің бастығы, *1950 жылы Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы, *1950-58 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Төрағасының көмекшісі, КСРО Министрлер Кеңесі мәдениет тобының аға кеңесшісі, *1958-62 жылы Алматы теледидар студиясының директоры, *1962-64 жылы «Қазақфильм» киностудиясы директорының орынбасары, *1964-72 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің радиохабарлар және теледидар басқармасының бастығы, *1972-80 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы істер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. Соғыстағы ерлігі үшін «Александр Невскии» және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
'''Төлеутай Әбжанұлы Әбілдин''' (9 мамыр 1931 жыл, Баянауыл ауылы, Павлодар облысы 1996 жыл, Павлодар, Павлодар облысы) қазақ тарихшы, мұражай қызметкері. Қазақ КСР Білім беру ісінің үздігі. ҚазПИ-ді (1954, қазіргі ҚазҰПУ), мұражай қызметкерлері курсын (1979) бітірген. *1949-50 жылы Жосалы алтын өндіру кенінде бастауыш сыныптың мұғалімі, *1954 жылдан Баянауылда тарих және география пәндерінің мұғалімі. *Баянауылдағы Сәтбаев атындағы мұражайдың негізін қалаушылардың бірі және 1967-95 жылы директоры болды. Бірнеше медальдармен және төс белгілермен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Қазақстан тарихшылары Санат:Қазақстан педагогтары
'''Шайхы Әбілдин''' (15.1.1918, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы 1986) Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі (1964),ардагер мұғалім (1970). Павлодар Педагогика училещесін бітірген (1939). *1939-42 жылы Теңдік ауылында бастауыш сыныптың мұғалімі, кейін директоры, *1950-51 жылы Баянауыл ауданы Абай атындағы балалар үйінің директоры, *1951-78 жылы Теңдік ауылында, кейін Сәтбаев кеңшарында бастауыш сынып мұғалімі болып қызмет істеген. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Асыл Әлімжанұлы Әбішев''' (3.10. 1974 жылы Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы) жергілікті ақын, журналист. Қазақстан журналистер одағының мүшесі (2006). Павлодар Педагогика институтын бітірген (1993). *1993-2000 жылы Баянауыл ауданындағы Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектепте мұғалім, *1999 жылы аудандық мәслихаттың депутаты, *2000 жылдың ақпанынан Павлодар облысы «Сарыарқа самалы» газетінде тілші, экономика және саясат бөлімінің меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, *2011 жылдың қазанынан Бас редакторы қызметін атқарады. Поэзиялық шығармалары аудандық, қалалық, облысы және республика басылымдарда жарыққа шығып тұрады. Өлеңдері «Жастық әуен» (2005), «Ертіс толқыны» (2011) жинақтарына енген. Шағын әңгімелері, сатиралық шығармалары республика және облыстық басылымдарда жарияланып жүр. == Дереккөздер == Санат:1974 жылы туғандар Санат:Баянауыл ауданында туғандар Санат:Қазақстан ақындары Санат:Қазақстан журналистері
'''Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов''' (4.9.1965 жыл, Павлодар облысы, Май ауданы, Жалтыр ауылында туған) мемлекет қызметкері. Семей институтын бітірген. 1989 жылы зоотехник, кейін аудандық одақтың жетекші зоотехнигі, «Спутник» және «Киров» кецшарларының бас зоотехнигі, Май аудандық ұжымдық ауыл шаруашылық кәсіпорнының директоры, 2000-06 жылы Тереңкөл ауданының «Еңбек» шаруа қожалығының атқарушы директоры, Павлодар облысы Павлодар ауданының ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, Қашыр аудандық «Песчанский» асыл тұқым орталығының директоры болып қызмет етті. 2006-10 жылы Май ауданының әкімі болып қызмет атқарды. 2010 жылдан Павлодар облысы Баянауыл ауданының әкімі. == Дереккөздер == Санат:4 қыркүйекте туғандар Санат:1965 жылы туғандар Санат:Май ауданында туғандар Санат:Семей мемлекеттік университеті түлектері Санат:Май ауданының әкімдері Санат:Баянауыл ауданының әкімдері
'''Мырза Алдабеқұлы Әкімбек''' (1833-86) қазақ меценаты, Қаныш Сәтбаевпен аталас, арғын ішіндегі сүйіндіктен шыққан. Баянауылының Қызылтау өңірінде болыс болған. Қайырымдылық істерінің арқасында «Әкімбек мырза» деген атқа ие болған. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өзінің 16 жылдық молдалық ісін осы Ә. Молдағұлованың ауылында бастады. 1885 жылы Мұса Шорманұлын еске алу асын ұйымдастырушы болды. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Әжібай Әлтаев''' (1886, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянаула ауылы 4.1921 жылы Дегелең тауы) Қаныш Сәтбаевтың ауылдасы әрі замандасы. 20 ғасырдың басында солтүстік өңірдің азаматтары ауыл-үйлерінің қысқа дайындығын жасап бергеннен кейін, топтасып Сібірге жұмысқа жалданып кететін болған. Баянауылда сондай топты үнемі Әжібай ұйымдастырып жүрген. Ол басқарған топ «Лензолото» компаниясының Үркіттегі кеңсесімен шарт жасасып, кен шығару орнына қатысады. Баянауыл жігіттері Назымбек, Молша, Сыздық, Қабылбек, Қасейін және Әжібай полиция бақылауынан сытылып шығып, елге аман-есен оралады. Ал Әлібайдың Қабылбегі оққа үшып, Лена жағасында мәңгі қалады. Әжібай 1913 жылдың қысында бір топ жігітті бастап тағы да Сібірге тартады. Бұлт Транссібір жолына екінші табан салынып жатқан кез. Қазақ жігіттері осы құрылысқа орналасады. Келесі 1914 жылы 1-дүниежүзілік соғыс басталады. Жол бойымен батысқа қарай әскер ағылады. «Бір табан жолмен осыншама әскерді қан майданға жөнелтіп жатыр. Біз екінші табанды салсақ, өлімге айдалушылар саны да екі есе көбейе ме екен? Орыс баласының обалына қалмайық» деп Әжібай жетпіс шақты қазақты құрылыстан алып кетеді. Әжібай Баянауыл ұясында РКП (б)-ның тілектесі ретінде тіркеліп, оның казак-татар секциясының белсенді мүшесі болады. Кеңес өкіметі жарияланғаннан басталған жаңалықтардың басы-қасынан табылып жүреді. Ақбеттау болысына милиция болып тағайындалып, жергілікті жерде Сәтбаев сот ретінде шығарған үкімді орындатушы болады. Дегелең соғысына тачанка пулеметшісі болып қатысып (көмекшісі Бельденинова Таня), қанды шайқаста қаза табады. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Әр жылдардан''' Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 2002 жылы орыс тілінде жарық көрген монография. Авторы Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева. 15 тараудан тұрады. Студенттік жылдар мен ғылым іссапарлар, форум, конгресс, қатысулар, емделу мен демалу кезеңдері, туристік сапарлар барысында көптеген алыс және жақын шет ел қалаларында болған сәттер кітапта жан-жақты баяндалады. Көпшілік қауымға арналған. «Павлодарда, Баянауылда» атты тарауда Павлодар тарихына, Баянауылға, Ертіс өзеніне сипаттама беріліп, Қаныш Сәтбаевтың шыққан ортасы, ол жайлы естеліктер, оның атындағы мемориалдық мұражай, Қаныштың С.Торайғыровпен кездесуі жөнінде айтылады. Көлемі 18,2 баспа табақ. Таралымы 500 дана. == Дереккөздер == Санат:Ғылым Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Әуезовтің алпыс жылдығына арналған мақалалар жинағы''' Мұхтар Әуезовтің 60 жылдық мерейтойына орай, 1959 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының баспасынан қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген мақалалар жинағы. Редакция алқасы: академик І.Кеңесбаев, Ы.Дүйсенбаев (жауапты редакторы), Е.Лизунова, А.Нұрқатов. Кітап Әуезовтің Ленин орденімен марапатталуы, жазушыға «Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қызметкері» құрметті атағын беру туралы жарлықтармен, Қазақстан Үкіметінің, «Правда» газетінің, Қазақ КСР Ғылым Академиясының, бір топ КСРО жазушыларының, Қазақстан Жазушылар одағының басталып, одан әрі 18 адамның қоғам және мемлекет ғалымдардың, әдебиет сыншыларының мақалалары топтастырылған. Бұларда қаламгердің жазушылық, қызметі, оның дүние жүзі әдебиетіне қосқан зор үлесі проза және драматургия жанрын дамытудағы жемісті еңбегі атап көрсетілген. Жинақта Қаныш Сәтбаевтың «Қазақ совет әдебиетінің үздік шығармасы» атты мақаласы берілген. Онда ол ұлы Абайдың өнегелі өмір жолын, өскен ортасын, кешкен дәуірін айқара ашып, 19 ғасырдың 2-жартысындағы қазақ елінің салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, сұлу табиғатын көркемдік тұрғыдан шыншылдықпен суреттеген М.О.Әуезовтің ұлан-ғайыр қызметіне, кең арналы шығармасына, тілінің байлығы мен онда шынайы бейнеленген образдарға шолу жасайды. Көпшілікке арналған. Көлемі 19 баспа табақ. Таралымы 1090 дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Нәйла Оразғұлқызы Базанова''' (11.11.1911, Бішкек қаласы 11.1.1993, Алматы қаласы) ғалым, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш биология ғылым доктары (1945), профессор (1946), Қазақстан Ғылым Академиясының академик (1951), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1946). Алматы институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1932). *1932-47 жылы сол институтта ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, *1948-51 жылы эксперименттік биология институтының директоры, *1951-66 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Биология және медицина бөлімінің *1966-86 жылы Физиология институтының директоры, *ал 1986-93 жылы сол институттың құрметті директоры болды. Негізгі ғылым еңбектері ірі қара малдың ас қорыту ерекшеліктерін және жас төлдің өcyi мен физиологиясын зерттеуге арналған. Ол малдың ішек-қарнындағы мембраналы ас қорыту механизмін ашып, ішек-қарын кенересіндегі ас қорыту күйіс малына да тән екенін дәлелдеді. Малды пропион қышқылды ашытқы қосылған сүрлемнің жаңа түрімен азықтандыруды ұсынды. Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, екі рет «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Нәйла Қаныш Сәтбаевтың өнегесін көріп, тәлім алған ғалымдардың бірі, ұлы ғалым туралы «Жарқын есім» («Заңгар» // Қаныш Сәтбаев туралы естеліктер. А., «Айкос». 1999. 136-137-6.), «Өнегесі өзгеше еді» («Зерде», 1999. №2, 20-6.) естеліктерінің авторы. Мұнда ол ''«Мені Қаныш Сәтбаевтың ойлау ауқымының кеңдігі және ғылымның барлық саласы бойынша жетік хабардарлығы әрқашан таң қалдыратын»'' («Академик Қаныш Сәтбаев. Из писем заметок», «Атамұра», 1998. 141-6.) деген жүрек-жарды сөзін айтты. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Біссміллә Балабеков''' (1901, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ақши ауылы 1979, Алматы облысы Қарасай ауданы) Қаныш Сәтбаев туған өңірден шыққан халық әншісі. Әкесі Балабек Ержановтан және Жаяу Мұса Байжанов, Майра Уәлиқызы, Әміре Қашаубаевтардан тәлім алған. Семей қазақ драма театрының алғашқы артисінің бірі болды. 1922-23 жылы Жұмат Шанин режиссерлігімен қойылған «Арқалық батыр» пьесасында Бісміллә пен Әміре Қашаубаев Қияқ және Тұяқ ролдерін ойнады. Бісміллә Біржанның, Ақан серінің, және тағы басқалары елге танылмай қалған әндерін сақтап таратушы. 1930 жылдары оның орындауындағы бұл әндер таспаға жазылды. 1930-40-жылдары Павлодар қаласына келіп, Павлодар орыс-қазақ бірлескен драма театрында өнер көрсетті. Біссміллә саяси қуғын-сүргіннің азабын тартқан әнші. == Дереккөздер == Санат:1901 жылы туғандар Санат:Баянауыл ауданында туғандар Санат:1979 жылы қайтыс болғандар Санат:Қазақстан әншілері Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары Санат:Қарасай ауданында қайтыс болғандар Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері Санат:Павлодар облыстық орыс драма театры әртістері
'''Барлаңдар, бағдарлаңдар''' Қаныш Сәтбаевтың мектеп оқушыларына арнаған тілек сөзі. *1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, *2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енді. Сәтбаев: ''«Жас достарым, сендер жазғы демалыс кезінде өлкетану саяхаттарына, түрлі жорықтарға шығасыңдар. Сонда сендер көздеріңе түскен тастарға, сан алуан минералдарға жіті зер салып, бағдарлаңдар, барлаңдар. Табиғатта тастар неше алуан формада, түрлі түсті болып келеді. Тас жарықшақтарында кездесетін өзге түсті жолақтарға назар аударыңдар. Тастың салмағы, түсі, формасы ерекше болса, оған міндетті түрде тоқталыңдар. Қымбат қазыналардың бәрі осы тастан табылады»'' деген тілек айтады. == Дереккөздер == Санат:Геология
'''Ахметолла Ақтайұлы Барлыбаев''' (1880-1937) мұғалім, 1911-17 жылы Павлодардағы сыныпты орыс-қазақ училищесінде сабақ берген. 1911-14 жылы осы училищеде Қаныш Сәтбаев, Жүсіпбек Аймауытов және тағы басқалары білім алған. Алаш партиясының мүшесі (1917-19), Бүкілқазақтық тұңғыш құрылтайға қатысқан (1917), сот мүшесі, Түрксіб темір жолы Кеңестік халық комитетінің прокуроры болған (1920-37), 1937 жылғы қугын-сүргін құрбаны. == Дереккөздер ==
'''Хабиб Ақтайұлы Барлыбаев''' (1898, Павлодар облысы Баянауыл аудандық-1946) Қаныш Сәтбаев туған өңірден шыққан білікті ғалымдардың бірі. Медицина ғылым доктары, ағартушы, дәрігер. Омбы медицина институтын бітірген (1926). Өзінің еңбек жолын Қазақ мемлекеттік медицина институтында (қазіргі ҚазҰМУ) және Кеңес халық комитетінің ауруханасында бас дәрігер қызметтерінен бастаған. Оның жоғары санатты біліктілігі ескеріліп, ҚР үкіметі Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы Ж.Шаяхметовтің, сондай-ақ Жамбыл Жабаевтың денсаулығын қарау сол адамға тапсырылған. КСРО Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесі өлкелік Патология институтын ұйымдастыруға белсенді қатысты, институт директорының орынбасары, малярия және басқа да трансмиссивтік аурулар секторының меңгерушісі болды. «Ерен еңбегі» үшін медалімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен (1939) марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Райхан Оразайқызы Батырбекова''' (2.1. 1967, Алматы қаласы 7.8.2002) филология ғылымының кандидаты (1992). Қаныш Сәтбаевтың Шәмшиябану атты қызынан туған немересі. ҚазМУ-ды (1988, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰПУ-да орыс және шет ел әдебиеті кафедрасында қызмет істеген. «Из истории литературных связей», «Бернияз Кулеев» және бірнеше мақаланың авторы. «Абай» мақала жазып, оның ішінде академик Сәтбаевтың Абай туралы жазғандарын жүйелеп зерделеген. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Бауырлас республикалар Алматыдағы Қазақтың мемлекеттік баспасынан 1961 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырушылар Хабдрашитов пен Гаксельрод. Бұл еңбек Қазақ КСР мен Қазақстан Компартиясының 40 жылдық мерейтойының тойлануын баяндайды. Осы кезеңде республика мықты индустриялы, жоғары мәдениетті, тың жерлері игерілген елге айналды. Еңбекте сонымен қатар Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мен Қазақстан Компартиясы ОК-нің салтанатты мәжілісі жайында айтылған. Жинаққа мерекеге байланысты Орталық және жергілікті газеттерде жарияланған мақалалар, өлеңдер, очерктер, репортаждар енген. Алматыда өткен мерекелік митингіде Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевқа сөз беріліп, онда ол Қазақстандағы ғылымның дамуы, пайдалы қазбалы кен орындарының ашылуы, соның нәтижесінде ірі ауыр индустриалдық кәсіпорындардың құрылуы, тың және тыңайған жерлердің игерілуі жайында айтады. Көлемі 19 баспа табақ. Таралымы 40 мың дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Иген Баязитов''' (1904, Павлодар облысы Баянауыл ауданы 1955) Қаныш Сәтбаевтың қамқорлығын көрген өнерпаз-әнші. Сауатын ауылдық мектепте ашқан. Баянауылда ауылдық кеңес хатшыларын дайындайтын қысқа курста оқып жүрген кезінде, Сәтбаев басшылық еткен жастар мәдени-ағарту ұйымының кештеріне қатысып, гармонь тартып, ән айтып жүреді. Курсты бітіргеннен кейін Қаныш оны 10-әділет теліміне атшы етіп қалдырады. Иген кейін Баянауыл ауылының кеңесінің хатшысы болды және ауданының әр түрлі мекемелерінде басқару қызметтерін атқарды. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Нәсіпбек Баязитов''' (1919, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Егіндібұлақ ауылы 1943, Украина, Харьков облысы Изюмин ауданы Заводы ауылы) опера әншісі, музықант, аға лейтенант. Абай атындағы Опера және балет театрының ойын жүргізушісі міндетін атқарған. 1940 жылы әскерге шақырылады. Ж.Шанин, К.Байсейітова, Ж.Елебеков және басқа да атақты адамдармен бірге жұмыс істеген, дауысы қатты, әдемі болған, сырнай мен баянда өте жақсы ойнаған, репертуарында халық әндері мен қазақ әндері болды. Қазақтың халық әні «Баянауылды», «Сұрша қыз» және Жаяу Мұсаның әндерін, грузин халық әні «Суликоны» жоғары деңгейде орындаған. Оның ағасы Иген Баязитов Қаныш Сәтбаев Баянауылда сот болғанда ұйымдастырған ойын-сауықшылар тобына мүше болып, өнер көрсеткен және Майра Уәлиқызымен бірге Қоянды жәрмеңкесінде ән салған. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Баянауыл жастары мәдени-ағарту ұйымы''', Ақмола Баянауыл Семей (Оңтүстік Сібір) темір жолының құрылысы патша үкіметі кезінде басталып, Колчак үкіметі кезінде де жалғасты. Соның бір телімі Баянауылда жұмыс істеді. 1920 жылдың күзінде телім меңгерушісі П.Б.Поздняк, астыртын жұмыста жүрген большевик Сыздықов Асқар және Баянауылға келіп, таратылған эскадрон комиссары Пирожников үшеуі Ресей Коммунистік партиясының ұясын құрды. Оған орыс және қазақ-татар секциялары қарады. Ол кезде Баянауыл өңірінде 70 мыңдай қазақ, 3,5 мыңдай еуропалық ұлт өкілдері тұрған. Соған байланысты қазақ-татар секциясы тілектестері сан жағынан ең көбі еді. Секциялар жанынан жастар мәдени-ағарту ұйымдары құрылды. Қазақ жастары мәдени-ағарту ұйымы төралқасының төрағасы болып Қаныш Сәтбаев, хатшысы болып Пәуен Жүсіпбаев сайланды және бұл екеуі Орыс жастар мәдени-ағарту ұйымы төралқасына да мүше болды. Жастар мәдени-ағарту ұйымдары Халық үйін қолдарына алып, аудан ішінде дәріс оқып, халыққа сырт өмірден хабар беріп, ойын-сауық көрсетіп, сауаттарын ашатын орынға айналдырды. Қазақ жастар ұйымы мәдени-ағарту жұмыстарын көбінесе қырдағы елге өткізіп жүрді. Қаныш 1921 жылдың күзінде Томск қаласына оқуға кеткенде ұйым төрағалығына Пәуен Жүсіпбаев, хатшылығына Дайрабай Шашкин сайланды. == Дереккөздер == Санат:Ұйымдар‎
Төретам стансасы. Алғашқы көше Песчанная '''Төретам''' Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы темір жол бекеті, кент, Төретам кенттік әкімдігі орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы Жосалы кентінен батысқа қарай 80 км жерде, Сырдария өзенінің бойында орналасқан. == Халқы == 1999 жылы тұрғындар саны 5976 адам (3073 ер адам және 2903 әйел адам) болса, 2009 жылы 9548 адамды (4929 ер адам және 4619 әйел адам) құрады. == Тарихы == Іргесі 1905 жылы темір жол станциясы ретінде қаланған. Төретамнан Байқоңыр ғарыш алаңына арнайы темір жол тартылған. == Дереккөздер == Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
'''Нұғман Ыбрайұлы Баяндин''' (12.1.1912, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Беріктас ауылы 15.9.1991, Алматы қаласы) ғалым, ауыл шаруашылық ғылым доктары (1973). Ташкентте Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1941). 1941 жылдан Қазақ КСР Ғылым Академиясының Жер қыртысы институтында жұмыс істеді. Ертіс қойнауындағы жұмыстарға қатысып, Жоғарғы Ертіс топырақ қыртысы бөлімі ұйымдастырған экспедициясын басқарды. Үш жылдан артық уақыт Зайсан өзенінен бастап, Семейге дейінгі өзен алқабындағы топырақ пен жер қыртыстарын және Сырдарияның төменгі ағысы, Алтай өлкесінің топырағы мен жер қыртысын зерттеді. Баяндин жетекшілігімен жүргізілген ғылым экспедиясиясы Қазақстан аймақтарының топырақ және жер қыртысының картасын құрастыруға негіз болды. Осы кезеңде Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевпен әріптестік қарым-қатынаста болды. 1950-72 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтындағы жер қыртысы кафедрасының доценті, Қазақ қыздар Педагогика институтында (қазіргі ҚазҰПУ), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ), Шығыс Қазақстан Педагогика институттарында ұстаздық қызмет атқарған. Баяндин Қазақстанның жер қыртысына байланысты көптеген ғылыми жұмыстардың авторы. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар