amandyk/kazakh_wiki_articles huggingface dataset:
'''Бейбітшілік берік қолда''' Қаныш Сәтбаевтың Еуропа елдерінің Мәскеу кеңесінде қабылданған Декларациясына үн қосуы. 1964 жылы желтоқсанда «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде осы тақырыппен жарияланған. Талым Мәскеу Декларациясын қолдай отырып, қайта жандана бастаған милитаризмнің «адамзаттың асыл ақыл-ойының тарихи мұраларын жоюдың, адамдарды қырғынға, қайыршылыққа ұшыратудың құралы» екенін баса көрсетеді. «Республика ғалымдар армиясының бейбітшілік үшін, Отанымыздың күш-қуатының арта беруі үшін жемісті еңбек ете беретініне» сендіреді. Онда ұлы ғалымның гуманистік тұлғасы, айқын сенімі, бұлжымайтын тұжырымы бар қуатымен көрінген. Сәтбаевтың томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Планета Сатпаева''' Медеу Сәрсекенің «Сәтбаев» ғұмырнамасының жаңа тараулармен, соны деректермен толықтырылған орыс тіліндегі 3-басылымы. Оны 2002 жылы «Өнер» баспасы ҚР Мәдениет министрінің қолдауымен жарыққа шығарған. Роман-эссе «Баянауыл атырабында», «Ұлытау жотасында» және «Алатау баурайында» атты бөлім, 36 тараудан тұрады. Ғұмырнаманың алғашқы тарауы шежірелік деректерді пайдалана отырып, қазақтың тұңғыш академигі туған өлкенің екі жарым ғасырлық қордалы тарихын әңгімелеп, рухани ділі бай, өнер дарыған ортадан ділмар шешендер, дүлдүл ақындар мен жыраулар, қара қылды қақ жарған әділ билер мен ел қамқоры болған батырлар шыққанын сөз етіп, солардың заңды жалғасы ретінде 20 ғасырда Қаныштай заңғар ғалымның туғанын айғақтайды. «Кедергілер арқылы Сәтбаевқа» деп атаған көлемді кіріспесінде автор осы тақырыпқа келу жолын өз өмірімен жанастыра сипаттап, ұлы ғалым есімі мен ісіне орта мектепте оқып жүрген кезінен ынтық болып, Абай хакім өсиетімен «болмаса да ұқсап бағып», Қаныштай инженер болуды армандап, техника институтқа түскенін, тағдыр жазуымен әдебиетшінің ауыр жолын таңдаған тақта, белгілі археолог, академик Ә.Х.Марғұланның айтуымен Қаныш Имантайұлының өмір жолын әдеби айшықтауға ынтыққанын, ақыры сол ізденістің ондаған жылдарға созылғанын бүкпесіз әңгімелеген. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Станислав Иванович Петрович''' (27.8. 1936, Ақмола (қазіргі Астана) қаласы) тау-кен инженері, техника ғылым доктары (1989). Қазақ институтын бітірген (1959). Жолымбет кен шахтасында тау-кен шебері, бас инженер, бас механигі (1959-62), Қазақстан Ғылым Академиясы Тау-кен ісі институтында кіші ғылым қызметкер (1962-63), аспирант (1963-65), аға ғылым қызметкер (1965-71), 1971 жылдан зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғылым зерттеулері көмір және күнтізбелік жоспарлау міндеттерін математикалық модельдеу (жасау, құру, үлгілеу) және күрделі техника жүйелерді шұғыл басқару, кен өндіретін және қайта өңдейтін өндірістердің өзара үйлесімді қарым-қатынасы проблемаларын шешуге арналған. 80-нен астам ғылыми еңбектер мен өнертабыстардың авторы, оның алтауы шетелде жарияланған. «Қатты пайдалы қазбалар табу жұмыстарындағы қазу және жобалаудың тиімді әдістерін меңгеру, жоспарлау және басқару» тақырыбы бойынша жасаған жұмыс жинағы үшін академик Қаныш Сәтбаев атындағы сыйлық лауреаты (1996) атанды. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Павлодар облысының ғалымдары''' 2002 жылы Павлодар мемлекеттік университетінің баспасынан орыс тілінде жарық көрген кітап. Бас редакторы экономика ғылымының доктары Е.Арын. Павлодар жерінен шыққан, сондай-ақ Павлодар қаласы мен облыста еңбек еткен ғалымдардың өмірбаяндық мәліметтері берілген. бөлімнен тұрады: 1-бөлімде 12 Қазақстан Ғылым Академиясының академиктері, 2-бөлімде 13 Қазақстан Ғылым Академиясының мүшесі, ал 3-бөлімде 140 ғылым докторлары, профессорлар қамтылған. Ғалымдар әліпбилік тәртіппен көрсетілген. Академик Қаныш Сәтбаевтың өмірбаяны, қызметі, ғылымға сіңірген еңбегі, негізгі ғылыми еңбектері, атақтары қысқаша түрде баяндалған. Көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 134 баспа табақ, таралымы 500 дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Павлодарлық Ертіс өңірінің тарихы сұлбалар мен кестелерде''' анықтамалық кітап. Павлодар мемлекеттік университетінің баспасынан 2003 жылы орыс тілінде жарық көрген. Авторлары: Е.Арын, А.Нұхұлы, Т.Еңсебаев. Еңбекте көрсетілген 34 сұлба мен 59 кестеде павлодарлық Ертіс өңірінің 18-20 ғасырлардағы тарихын баяндайтын материалдар, оның бөлінісі, халқы мен елді мекендері, өнеркәсібі мен ауыл шаруашылық, ғылым мен білім беру ісі, мәдениеті мен өнері, өлкенің атақты адамдары туралы мәліметтер берілген. Сондай-ақ облыстағы ауданның және Екібастұз қаласының ауылдық аумағының карталары қамтылған. «Қазақ КСР Ғылым Академиясының және ҚР Ғылым Академиясының академиктері» кестесінде облыстан шыққан академик Қаныш Сәтбаев бастаған 12 академиктің тізімі берілген. Кітап туған өлке тарихы қызықтыратын мектеп оқушыларына, студенттерге, аспиранттарға және көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 10 баспа табақ, таралымы 500 дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
Донгхой '''Донгхой''' () Вьетнам Куангбинь елордасы. Елдің халық саны бойынша екінші орын алады. Саяси, білім, мәдени және ірі өнеркәсіп орталығы. 2008 жылы жер аумағы бойынша әлемдегі 17 ірі қалалар қатарына кірді. Донгхой Әуежайы == Бауырлас қалалар == == Суреттер == == Дереккөздер == == Сыртқы сілтемелер == Хошимин қаласы ресми сайты Санат:Вьетнам қалалары
'''Павлодардың екі сыныптық орыс-қазақ училищесі''' оқу орны. Банкротқа ұшырап, Мәскеу қаласына қоныс аударган көпес А.И.Деровтың сыйға тартқан екі қабатты меншік үйінде 1909 жылы басқышты бастауыш мектеп ретінде ашылған. Осы оқу орнында Н.Е.Алексеев, Ә.З.Сәтбаев, Г.В.Терентьев, А.Барлыбаев, Я.И.Овсянников, тағы басқалары мұғалімдер сабақ берген. Мұнда кезінде жазушы Ж.Аймауытов, мұғалім П.Жүсіпбаев, тілші-ғалым Ж.Досқараев, мал дәрігері Ж.Әбдіхалықов, дәрігер X.А.Барлыбаев, тағы басқалары оқыған. 1911-14 жылы аралығында Қаныш Сәтбаев та осы мектепте жыл бойы оқып, барлық пәндер бойынша үздік оқуы нәтижесінде мерзімінен бір жыл бұрын бітірген. 1970 жылы училище ғимаратының қабырғасына ұлы ғалымға арналып, мемориялдық тақта орнатылды. Сәтбаевтың ғылыми әріптесі, биолог естелігінде (М.Сәрсекенің жеке қорында сақтаулы) ғалымға жас күнінде сабақ берген ұстаздары жайында: «Өте ізетті, білімдері терең және соны бізге дарыта білген сұңғыла жандар еді. Ең ғажабы, олар шәкірттеріне талапты қатаң ұстады, алдарынан көлденең өтуге именетінбіз, сөйте тұра ерекше сыйлайтын едік...» деп сыр шертеді. Нақ осы іспеттес сөздер ғалымның ұстазы Алексеевтің Павлодар облысы өлкетану мұражайында сақтаулы «Шәкіртім Қаныш Сәтбаев туралы» деп аталатын ұзақ естелігінде де айтылған. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев Санат:Жоғарғы оқу орындары‎
'''ТӨРКІН''' ұзатылған қыздың туған-туысқаны, ел-жұрты. Ежелгі түрік заманында төркін ру, тайпа, ел жағынан “қандас-туыстар үйі” мағынасын білдірген. Қазақтың дәстүрлі қоғамында төркіннің айтарлықтай зор мәні болған. Ұзатылған қыз төркіндеп келсе, төркін жағы қалаған затын беруге міндетті деп есептелінеді. Мұндай жағдайда қыздың барлық туған-туыстары оны қонаққа шақырып, құрмет көрсетіп, риза етіп аттандыруға тиіс. Төркіндеу әр қыздың парызы және оның бір-ақ рет төркіндеп баруға қақысы бар. Төркіндеудің халықтық, дәстүрлік маңызы зор және ол әйелдерге ғана тән ғұрып. Қазақ дәстүрінде қыз төркіндеп, күйеу қайындап, жиен нағашылап барады. ==Сілтеме ==
'''Өткелде''' 1974 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан қазақ тілінде жарық көрген роман; көлемі 16,7 баспа табақ. Авторы жазушы Қ.Сабаев. Бес бөлімнен тұратын кітапта қазақ даласында зиялы қауымның өсіп қалыптасуы суреттеледі. Романның бас кейіпкерлері Байдәулет пен Тәуіпбек орыстың прогресшіл ғылымынан тәлім алып, қазақ даласын суландыру жолында алғашқы бірі болады. Романда Қаныштың халық соты болып қызмет істегені, Нұра мен Балқаштағы геология-барлау жұмысы, Қазақстанды суландыру жолындағы қажырлы еңбегі, Ертіс өзені мен Арал теңізінің жайы, Сібір өзендерін Қазақстан жеріне қарай бұрудың республикамызға қаншалықты қажеттігі, әсіресе қазақ даласының болашағы үшін аса ауқымды, пайдалы іс болары баяндалады. Кітап көпшілікке арналған. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Жәмила Қанышқызы Өтегенова''' (22.8. 1948 жылы Алматы қаласы) Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың Кәмила Досқызы Өтегеновадан туған қызы. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан. Мәскеудегі Шетел дипломатиясы институтын (МГИМО) бітірген (1971). Мәскеу радиосында Бас редакцияның қытай тіліндегі саяси шолушысы болып еңбек еткен. КСРО Ғылым Академиясының Мемлекет және құкық институтының оқыған. 1989-90 жылы Пекиндегі Халықаралық байланыстар институтында доктар диссертациясын дайындаған. == Дереккөздер == Санат:КСРО ғалымдары Санат:Қазақстан ғалымдары
'''Кәмила Досқызы Өтегенова''' (25.5.1915, Ресей, Троицк қаласы 11.12.1993, Алматы қаласы) медицина ғылым доктары (1955). Алматы медицина институтын (қазіргі ҚазҰМУ) бітірген (1936). Ащысай кенішінің телімдік емханасында дәрігер (1937), Алматыдағы 1-перзентханада ординатор (1939), 1939-40 жылы Мәскеудің институтында ғылым қызметкер, кейіннен Алматы медицина институтының гинекология кафедрасында оқытушы қызметтерін атқарған гинекология саласының білікті маманы Өтегенованың акушерлік даңқы Одаққа мәлім болған. Кеңес әйелдерінің көрнекті өкілі ретінде ол Жер шарының көптеген қалаларын аралайды. Америка мен Канада, Сидней, Дели, Каир, Пекин, Париж, Берлин, Лондон сияқты үлкен елдер мен қалаларда акушерлік форумдарға қатысып, баяндама жасаған. Египетке барғанда, араб елінің президенті А.Насердің қабылдауында болған. Қаныш Имантайұлымен Райхан, Раушан Сәтбаевалардың үйінде танысып, екеуінің арасында ыстық сүйіспеншілік сезім пайда болып, Жәмила атты сәби дүниеге келеді. Өтегенова Сәтбаевты өте қатты құрметтеген, қызы Жәмиланың айтуынша ол дүниеге келгенде перзентханаға жазған хаттары сақтаулы. == Дереккөздер == Санат:КСРО ғалымдары Санат:Қазақстан ғалымдары
'''Өндірістің барлық резервтері жетіжылдықтың игілігіне Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Оның республикалық экономика конференцияда сөйлеген сөзі туралы «Социалистік Қазақстан» газеті 1962 жылдың қарашасындағы санында жарияланған. Мақалада Қазақстан Ғылым Академиясының президенті, академик Соғбаев республикалық экономика конференцияның маңызына тоқталып, ел экономикасының өрлеуінің Қазақстан Ғылым Академиясының ғалымдары үлкен үлесін қосып отырғанын баяндайды. Республика да түсті металдар кентасы шығатын орындарда олар көп құрамды болғандықтан болмашы ғана бөлігі алынып жүргенін, көптеген пайдалы шикізаттар жойылып, қалдықтарға кетіп жатқандықтан ғалымдар шығармашылық ынтымақ ұстана отырып, артық шығын болдырмаудың жолын ұсынады. Ғылым жетістіктерін өндіріске енгізу республикада әлі де артта қалып келе жатқан мәселелердің бірі екеніне тоқталып, сол себепті өндірістің қорларып тиімді пайдалануды ғылым негізбен шешудім жолын қарастырады. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Өмірімнің төрт мезгілі''' 1992 жылы Алматы қаласындағы «Балауса» баспасынан орыс тілінде жарық көрген кітап, көлемі 18,87 баспа табақ. Авторы академик Ш.Шокин. тарихы мен ғылымына қатысты өзіндік көзқарастарымен қызықты мемуарлық кітабында автор белгілі тұлғалар Н.С.Хрущев, Д.А.Қонаев, М.В.Келдыш, М.О.Әуезов, Қаныш Сәтбаев, Ә.Х.Марғұлан, тағы басқалары жайлы кеңірек тоқталып, өзінің ой-пікірлерін білдіреді. Шөкин ой естелігінде Сәтбаевпен өткізген жылдарды сағынышпен еске алады, көптеген айтылмай келе жатқан сырларын айтады, оның ақылдылығына, бауыр малдылығына, ғалымдығына, қайраткерлігіне баса назар аударады. Кітап көпшілік қауымға арналған. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Мұрат Шөкеұлы Өмірсеріков''' (1.1.1954 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Жыланды ауылы) ғылым доктары (1997), профессор (2006). Қазақстан Жаратылыстану Ғылым Академиясының академигі (2010). ҚазМУ-ды (1977, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының геологиялық ғылымдар институтында инженер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1979-99), Алматы технология және бизнес университетінің ректоры (2000-08), 2008 жылы Қазақ ұлттық техника университетінің Геологиялық барлау институтында директор қызметін атқарған. 2011 жылдан бастап Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының директоры қызметін атқарады. системы рудного района прогнозирование его перспективности на промышленное оруденение» тақырыбында доктарлық диссертацияны қорғады. 70-тен астам ғылым жарияланымның, оның ішінде монографияның авторы. Кен барлау ісінің үздігі (2009). == Дереккөздер == Санат:КСРО ғалымдары Санат:Қазақстан ғалымдары
'''Өмір мектебі''' жазушы Сәбит Мұқановтың 3-томдық мемуарлық романы. Кітаптың алғашқы тараулары «Менің мектептерім» деген атпен 1930 жылы жарияланды. 1941 жылы жеке кітап болып басылды. Мұқанов бұл кітапты қайта жазып, толықтырып, «Өмір мектебі» деген атпен (бірінші мен екінші томдарын 1955 жылы, үшінші томды 1964 жылы) жариялады. Шығарма халықтың жарты ғасырға жуық өмірінің: еркіндік, теңдік жолындағы күресінің, еңбек, білім алу жолындағы тынымсыз аттаныстары мен ізденістерінің біртұтас суреті. Трилогияда ескі қазақ аулындағы діни наным-сенімдер, араб жазуының ерекшеліктері, ескіше жыл атаулары, төрелердің шежіресі, «ақтабан шұбырынды» оқиғасы, кейбір қалалардың салыну тарихы т.б. жөнінде кейде өз атынан, кейде басқа біреулерді сөйлету арқылы ұзынды-қысқалы сан-алуан мəлімет береді. Сын-зерттеу еңбектерінде осының көпшілігі оқырмандар назарын негізгі оқиға желісінен аулақ əкететін артық дүние делініп жүр. Дегенмен ол өткен кездің сыр-сипаты, əдет-ғұрпы, келер ұрпаққа азды-көпті мағлұмат беру қызметін атқарып тұрғаны даусыз. == Мазмұны == *1-кітабы «Азапты жолда» *2-кітабы «Азаттық жолда» *3-кітабы «Есею жылдары» Алғашқы кітабында жазушының шыққан ортасы, жетімдікпен, жоқшылықпен өткен балалық шағы; одан кейінгі кітабында елдегі әлеуметтік өзгерістерге ілесе, білім жолына ұмтылысы, қоғамдық істерге араласа бастаған жастың алғашқы қадамы сипаталады. Ал соңғы кітапта Мұқанов өзінің ақын, азамат, қоғам қайраткері ретінде есеюі жайында сыр шертеді. Сол арқылы ел өміріндегі өзгерістер, қоғамдық жаңару сөз болады. «Есею жылдары» кітабына Қазақстанның Кеңес өкіметі тұсындағы өмірі негіз болған. Кітап авторы қазақ ауылындағы тап тартысының күшеюі, ауылдың кеңес жолына түсуі, Қазақстандағы алғашқы өндірістер мен ұжымшарлардың құрылуы, жаңа әдебиеттің тууы мен қалыптасуы сияқты негізгі оқиғалар жайын әңгімелей отырып, осы жолдағы қиыншылықтар мен асыра сілтеу фактілерін де өз пайымдауымен сипаттайды. Онда Қазақстан өміріне қатысты сол кезеңдегі қайраткерлердің (С.Сейфуллин, Ә.Досов, С.Меңдешев, А.Асылбеков, Ж.Сәдуакасов, О.Жандосов, О.Исаев) еңбегі сөз болады. Бүкіл шығарманың идеялық түйіні 20 ғасырдағы халықтың азаттық жолындағы күресі мен жеңісінің табиғи жолын көркем бейнелеу. 3-кітаптың «Қарсақбай сапары» атты тарауында автордың Қарсақбайға барған сапары сөз болады. Ол сол сапарында жас инженер Қаныш Сәтбаевпен танысқанын, Қаныштың өлке тарихы және Жезқазғанның болашағы, атқарылып жатқан жұмыстар жайында қозғаған әңгімесін баяндайды. == Дереккөздер == == Сілтемелер == ''Аян Әден.'' «Өмір мектебі» трилогиясының тарихи шындығы 3-бөлім Санат:Романдар Санат:Сәбит Мұқановтың шығармалары
'''Ошақ отының жарығы''' Алматыдағы «Қазақстан» баспасынан 1999 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева. Білім мен ғылым және халық ағарту жұмыстарының дамуына өлшеусіз үлес қосқан бүкіл бір әулет Сәтбаевтар әулетінің шежіресі осы кітапта көптеген тың деректер мен терең ой-тұжырым негізінде әңгімеленеді. Қаныш Сәтбаевтың ертеректе жазған әдебиет пен өнерге қатысты еңбектері бұрын белгісіз болып келген жаңа деректер бойынша баяндалады. Әулет тарихына қатысты 22 фотосурет берілген. Көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 184 баспа табақ. Таралымы 1500 дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Отаныма борыштымын''' –Қаныш Сәтбаевтың Сталиндік сыйлық лауреаты дипломын алғаны үшін алғыс білдіріп жазған мақаласы. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Қызыл Армияны Жезқазғанның мысы және марганецінен жасалған қарумен жұмсалған еңбектің жеміс бергеніне ризашылық сезімін білдіреді. Қазақстанның жер қойнындағы мол ресурстары елді қорғауға жұмылдырылып, шапқыншыларға қарсы снаряд, зеңбірек, танк, ұшақ болып қолданылғанын айтып, майданның қажеттілігін өтеу үшін бар күш-жігерін салатынына сенім білдіреді. Мақала «Социалистік Қазақстан» газетінің 1942 жылдың 15 қазанындағы нөмірінде және «Қазақстан менің Отаным» (1999) жинағында жарияланған. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Отан алдындағы қасиетті борышты абыроймен орындайық''' Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Мұнда КОКП-нің XX съезінің бағдарламаларын іске асыруды қолдап жазған. Қазақстан Кеңес Одағының сарқылмас «қоймасы» ретінде танылып, хромның, ванадийдің, мыстың қорлары жөнінде дүние жүзінде алдыңғы орындардың бірін, темірдің, қорғасынның, мырыштың, күмістің, кадмийдің, молибденнің, вольфрамның қорлары жөнінде КСРО-да бірінші орын алатынын мақтан тұтады. Қазақстандағы Ғылым Академиясы ғалымдарының атқарып жатқан жемісті еңбектеріне тоқталып, жетістіктерін сөз етеді. Отан үшін әлі де аянбай еңбек етуге дайын екендігін ерекше рухпен жеткізеді. Мақала «Социалистік Қазақстан» газетінің 1956 жылдың 29 шілдесіндегі санында және «Қазақстан менің Отаным» мақалалар жинағында (1999) жарияланды. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Төрткүл''' (2018 жылға дейін Төрткөл) Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Төрткөл ауылдық округі орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы Темірлан ауылынан қарай 48 км жерде. == Халқы == 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 5991 адам (3016 ер адам және 2975 әйел адам) болса, 2009 жылы 6762 адамды (3366 ер адам және 3396 әйел адам) құрады. == Тарихы == 1962 жылы құрылған Кеңес Одағының Батыры Қарсыбай Сыпатаев атындағы және 1978 жылы құрылған “Көкарал” мақта өсіретін кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде Төрткүлде және округке қарасты ауылдарда мақта шаруашылығымен айналысатын "Ізбасар" ЖШС, "Қызылту", "Саға", "Иген" ӨК-тері құрылды. Төрткүлде Қарсыбай Сыпатаевқа ескерткіш-мүсін орнатылған. == Дереккөздер == Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
'''Төлеген Қаражанұлы Оспанов''' (15.1.1941 жылы Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы) Педагогика ғылым кандидаты, профессор Қаныш Сәтбаев білім алған Теңдік мектебінің түлегі. Абай атындағы Қазақ ұлттық Педагогика университетінде оқытушы, профессор болып қызмет атқарған. Қазіргі уақытта Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессор Бастауыш мектеп математикасы оқулықтарының, мұғалімдер мен студенттерге арналған әдістемелік құралдардың, 200-ден аса ғылыми еңбектердің авторы. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері. Қазақстан Республикасы оқу-ағарту ісінің үздігі. Ы.Алтынсарин атындағы медальмен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:КСРО ғалымдары Санат:Қазақстан ғалымдары
'''Григорий (Серго) Константинович Орджоникидзе''' (24.10.1886, Грузия, Орджоникидзе ауданы 18.2.1937, Мәскеу қаласы) кеңес мемлекет және партия қайраткері. Тбилиси қаласындағы фельдшерлер мектебін (1905) бітірген. 1905-11 жылы революцияға, 1920 жылдан Әзербайжанда, Армения мен Грузияда Кеңес өкіметін орнату жолындағы күреске белсене қатысқан. Закавказье өлкелік партия комитетінің 1-хатшысы (1922-26), БК(б)П Орталық бақылау комиссиясының төрағасы, КСРО ХКК мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі төрағасының орынбасары, Халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесінің төрағасы, одан кейін КСРО Ауыр өнеркәсібінің халық комиссары (1926-30) болып, Социалдық ісін жүзеге асыруда зор еңбек етті. Қазақстанды көмек көрсетті. 1-және Түрксіб, Қарағанды, Балқаш құрылыстарын өз қамқорлығына алды; әсіресе Қазақстанның түсті металлургиясын өркендетуге ерекше көңіл бөлді. 1934 жылы 31-желтоқсанда Қаныш Сәтбаев Орджоникидзенің қабылдауында болып, ол Жезқазған мыс қорының дүние жүзінде алдыңғы орынды иеленетінін ғылыми жағынан дәлелдеп шыққан. Осы кездесудің нәтижесінде Орджоникидзе өз тұсынан 1935 жылы каңтар айында БК(б)П ОК-інің Бас хатшысы И.В.Сталинге жолдаған хатында Қазақстандағы түсті металлургияға байланысты елімізде жаңадан үлкен екі мыс комбинатын салуды жедел бастау керек екеніне тоқтала келіп, соның бірін Жезқазғанда салуын атап өткен. Сәтбаев Орджоникидзенің қабылдауында болғаннан кейін Үлкен Жезқазған комбинатын салу туралы бұйрығы шықты. Бұл Сәтбаевтың Жезқазған кен байлығы тағдырын сәтімен шешуде зор жұмыстар жүргізгенінің жемісі болатын. О. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
'''Иосиф Абгарович Орбели''' (8.3.1887, Кутаиси 2.2.1961, Ленинград) қаласы армян және орыс шығыстанушысы, қоғам қайраткері, КСРО Ғылым Академиясының академигі (1935), Армения КСР Ғылым Академиясының академигі және оның тұңғыш президенті (1943), *1934-51 жылы Эрмитаж директоры. Рубен және Леон Орбелилердің ағасы. *1911 жылы Санкт-Петербург университетін бітіреді. *1914-31 жылы Санкт-Петербург (кейіннен Ленинград) университетінде доцент және профессор *1920 жылдан бастап Мемлекеттік Эрмитажда жұмыс істеді. Қаныш Сәтбаевтың Алтыншоқы тауының оңтүстік беткейінен тапқан, ертеде Темір жаздыртқан қалақтасты Орбели 1936 жылы Ленинградқа алдыртып, Эрмитаж залына қойдырады. Сол кездегі кеңестік шығыстану Орталығы болып табылатын Шығыс бөлімін ашты. *1955-60 жылы ЛМУ-дің Шығыстану факультетінің деканы, *1956-61 жылы КСРО Ғылым Академиясы Азия халықтары институтының Ленинград бөлімшесінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. мәрте Ленин, тағы басқалары ордендер мен және медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері Санат:Ленин орденінің иегерлері
'''Орал-Ембі мұнайлы ауданы''' 1960 жылы Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік баспасынан орыс тілінде жарық көрген монография, көлемі 11,8 баспа табақ, онда 24 сурет, 63 кесте және 169 әдебиет қамтылған. Еңбек кіріспеден, тараудан тұрады. Авторы Т.Шәукенбаев. Алғы сөзін жазған академик Қаныш Сәтбаев. Ол еңбекте Орал-Ембі мұнайлы ауданының даму тарихы және экономика игерілу болашағы нақты материалдар негізінде баяндалғанын және онда бұл ауданның өзіне тән табиғи ерекшелігі мен оны игерудің қиыншылығы, мұнай байлығын тиімді игерудің жолдары да тоқтала келе, Шәукенбаевтың еңбегі Қазақстандағы маңызды экономика аудандардың бірі Орал-Ембі бассейнінің табиғи байлықтарын игеру мәселелеріне арналған алғашқы бірі болғандықтан да бағалы еңбек болып табылады деген баға берген. == Дереккөздер == Санат:Геология Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Орайлас ойлар''' Қаныш Сәтбаевтың «Абай» романына жазған пікірі. Мақала 1959 жылдың 24 сәуірінде «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған. Онда Мұхтар Омарханұлы Әуезов «Абай» романында қазақтың дана ақыны Абай Құнанбаев және оның төңірегіндегі адамдарды шебер суреттегенін, туынды бүкіл кеңес әдебиетінің ірі табыстарының бірі екендігін айта келе, 19 ғасырдың 2-жартысындағы қазақ халқының өмірі мен салтын жан жақты қамтыған түбегейлі энциклопедия болып есептелетін аса көркем роман деген баға береді. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
'''Бахтияр Мұстапаұлы Оразаев''' (16.7.1923, Қызылорда облысы Сырдария ауданы 6.8.2001, Алматы ғылыми доктары (1970), профессор (1973), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Ташкент қаласындағы Орта Азия политехника институтын (1950) бітірген соң осы институтта аспирант, оқытушы, кафедра меңгерушісі (1950-60) болды. Қазақстан Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевтың шақыруымен Алматы қаласына ауысып, Геологиялық ғылыми-зерттеу институтында сектор, бөлім меңгерушісі (1960-80), ал 1980 жылдан Қазақ политех институтында (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Оразаевтың негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның тау жыныстарының физикалық қасиеттерін, жердің терең қабаттарының құрылысы мен сейсмикалығын зерттеуге арналған. Жауынгерлік Қызыл Ту, дәрежелі Отан соғысы ордендері және медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:КСРО ғалымдары Санат:Қазақстан ғалымдары Қызыл Ту орденінің иегерлері
ПАВЛОДАР ЕРТІС ӨҢІРІНІҢ СОЗЫЛҒАН ҚАРАҒАЙ ОРМАНДАРЫ ==Аумағы== Алтай өңірінің Оңтүстік-шығыс бағытында жолақ түріндегі қарағай ормандары созылған, ені 5-тен 40 см –ге дейін. Қарағай ормандары бір-бірімен қатар орналасқан, оларға жолай созылған өзендердің атаулары берілген: Құлынды (ұзындығы 100 км жуық), Касмолинск (330 км), Барнаул (400 км). Соңғы екеуі Обьтан бастау алып, Семей қ. ірі құрғақ Чат қарағай орманына жалғасады. оңға Осы массивқа Лаптев қарағай орманы «құйылады». Павлодар облысының құрғақ биік ормандар жолақ түрін жоғалтып, қарағай ормандарының массивтерін құрайды. Басты ағаш жасау орман түрі кәдімгі қарағай ағашы болып табылады. Құлынды қарағайы басқа жерлерде өсетін қарағайлармен салыстырғанда (2-ден жылға дейін) ұзақ өміршеңдігімен ерекшеленеді (3-тен жылға дейін). Созылған қарағай ыстыққа, температураның шұғыл жоғарылауына шыдамдыт болып келеді. Павлодар облысындағы қарағай ормандарының ішінде құрғақты сүйетін айрауық, бетеге, т.б. табылады. ==Қиындықтар мен сақталуы == Жергілікті қатаң климаттық жағдайларда қарағайлардың тұқымнан өсу қиындығы (жауын-шашынның 150 мм мөлшерінде топырақ беті жазда 60°С –қа дейін жетеді) бұл бірегей табиғат байлығын деген асқан қамқорлықты қажет етеді. == Ескерту == == Әдибиет == Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье) Санат:Павлодар облысы географиясы
'''1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс''' 19-43 жастағы Қазақстан, Орталық Азия және жартылай Сібір жұртшылығының ер адамдарын тыл жұмыстарына әскерге мобилизациялау туралы 1916 жылғы 25 маусымдағы патша тапсырмасына қарсы Қазақстандағы жаппай ұлт көтерілісі ==Оқиға тарихы== Ел арасында патша билігінің саясаты мен соғысқа қарсылық ұлғая бастады. Халық арасында соғыс пен патша үкіметінің саясатына деген наразылық ұлғая түсті. Патшаның тыл жұмыстарына адамдарды күштеп әкету туралы жарлығынан кейін толқу күшейді. 1916 ж. тамызында алты үезбен (Семей, Өскемен, Қарқаралы, Бұқтарма, Зайсан және Павлодар). Семей облысы бойынша 85479 адам әскерге жіберілді. Павлодар облысы Көтерілісшілер саны ресми мәліметтер бойынша мың адамға жетті. Павлодар үйезінің Қызылтау болысында Ағабай Қоқабаев басшылығымен Сүйіндік руынан 80 жігіт бастаған көтеріліс шарпыды. Жақын көмекшілері Қ. Жалмағамбетов, Е. Кәрібаев, Н. Бісмілда, Ш. Байборда болды. Қаруланып, әскер Қызыл тауға кетті, онда қылыш пен найза дайындайтын ұстахана ұйымдастырылды. Осы уақытта Ақкелін болысында да толқу басталды. Ағабай Қоқобаев бірігіп күресуге ұсыныс жасау үшін елшілерді жібереді. Алайда оның елшілер кеш қалады. Павлодардан шыққан атты әскер ақкеліндіктерді таратып жібереді. Атты әскермен қатал шайқас 21 қыркүйек пен қазан аралығында Алабас шатқалында өтеді, ірі қақтығыстар Қаражар шатқалында өтті.. == Ескерту == == Әдибиет == Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье)
ортағасырлық қалалардың немесе мекендердің қираған орны. Қазақстанда бірнеше ондаған Төрткүлтөбе белгілі. Мысалы, Қарасаман, Қарашық, Төменгі Барсхан секілді көптеген қалаларының орындары қазіргі кезде осылай аталады. Тарихи аттары белгісіз Төрткүлтөбелер де мол. Солардың бірі Түркістан облысы Түлкібас ауданы Шарапкент ауылының маңындағы 12 ғасырлардың қалашығы. *Төрткүлтөбе туралы алғаш 1914 жылы В.Городецкий жазған. Қалашықтың жобасын 1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич) түсірген. *1982 жылы Шымкент педогогикалық институтының археологиялық тобы, *1997, 2002 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің Тұран археологиялық экспедициясын (жетекшісі М.Елеуов) зерттеген. ==Сипаттама== Қалашықтың төртбұрышты аумағы батыста 318 м, солтүстікте 291 м, шығыста 306 м, оңтүстікте 311 алаң. Биіктігі дуалмен айналдыра қоршалған. Қаланың солтүстік-батыс бұрышында орталық қорған бар. Оның биіктігі 11 м, аумағы 30 50 м. орталығы қорғанға кіретін екі қақпаның орны сақталған. Қақпаның кіре берісінде екі мұнараның, ішкі жағында бір мұнараның, шығыс жағында екі мұнараның, барлығы бес мұнараның орны сақталған. Қаланың 2-бөлігінде тұрғын үйлердің орны айқын көрінеді, ал шығысынан 150 жерде бекіністі қорған болған. Ол айнала биіктігі 0,5 м-ден 3,5 м-ге дейін, аумағы 70х80 топырақ дуалмен қоршалған. Қазбадан табылған ерекше заттардың қатарында әр түрлі үлгідегі боялған және боялмаған ыдыстар, тастан жасалған дән үгіткіштер, қол диірмендер, ою-өрнек пен эпиграфиялық жазулары бар тас келілер, келсаптар, астаулар, салтанатты сарайлардың ұстындары мен олардың тұғырлары бар. Оңтүстік Қазақстанның басқа қалаларында кездесе бермейтін осындай үлгідегі заттар бұл қаланың бір кезде және мәдени орталығы болғандығын дәлелдейді. ==Сілтеме ==
жақтаушылардың бүкілодақтық бесінші Мәскеудегі Мемлекеттік саяси әдебиеттер баспасынан 1955 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. 1955 жылы 10-12 мамырда Мәскеуде өткен «Бейбітшілікті жақтаушылардың бүкілодақтық бесінші материалдары қысқаша түрде берілген. Конференцияны Н.С.Тихонов ашып, А.Е.Корнейчук «Қазіргі замандағы халықаралық жағдай, бейбітшілікті нығайту және халықтардың бейбітшілікті қорғаудағы күресі» атты тақырыпта баяндама жасады. 10-12 мамыр аралығында 82 депутат сөз сөйледі. Қаныш Сәтбаев 12 мамырда сөз алып, соғыс аяқталғаннан кейінгі 10 жыл ішінде әлемде үлкен өзгерістер болды, таяу күндерде өткен Азия мен Африканың 29 елі қатысқан Бандунг конференциясы езілген халықтардың отаршылдық пен империализмге қарсы бағытталған күресін жариялады деп, Қазақстан жағдайына, ондағы білім беру саласына, Қазақ КСР Ғылым Академиясы мен оның көптеген ғылыми-зерттеу институттарына тоқталады, Кеңес өкіметі кезінде өнердің, әдебиеттің, халықтар достығының нығайғанын, ауыр өнеркәсіптің, ірі индустриялды орталықтардың пайда болғанын, тың жерлердің игерілгенін, Қазақстан халықтарының бейбітшілік үшін белсенді күресетіндігін атап көрсетті. Конференция соңында кеңес делегаттарының Бүкіләлемдік бейбітшілік ассамблеясына аманаты оқылды. «Бейбітшілікті жақтаушылардың бүкілодақтық бесінші Бейбітшілікті қорғаушылардың кеңестік комитетіне сайланған 140 адамның тізімі берілді. Кітаптың көлемі 12,65 баспа табақ. Таралымы 10 мың дана. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
сақтаймыз''' Қаныш Сәтбаевтың 1950 жылы 23 қараша күні Алматыдағы Қазақ радиосынан сөйлеген сөзі. 50-жылдардың басында дүние жүзі елдері бір-біріне қарама- қарсы екі лагерьге бөлініп, соғыс өртінің қайта тұтану қаупі төнгені тарихтан белгілі. Бейбіт сүйгіш әлем халықтарының соғысқа қарсы алапат қозғалысы басталды. Стокгольм үндеуіне 500 млн-нан астам адам қол қойды. 1950 жылы 16 қараша күні Варшавада Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүзілік 2-конгресі өткізіліп, оған қатынасқан 80-нен астам елдің өкілдері әлемде баянды бейбітшілік орнату үшін бар күш-жігерлерін салатындарын білдірді. Ұлы гуманист ретінде бүкілхалықтық осы қозғалысқа академик Сәтбаев та белсене араласты. Ол тек 50-жылдары ғана онға тарта мақала жазып, бейбітшілікті жақтаушылардың 1955 жылдың 10- 12 мамырында Мәскеуде өткен Бүкілодақтық сөз сөйледі. «Бейбітшілікті сақтаймыз» деген Қазақ радиосынан сөйлеген қысқа сөзінде ұлы ғалым Қазақстанның 30 жыл ішінде қол жеткізген табыстарын тілге тиек ете отырып, қазақ халқы мен ғалымдарының дүние жүзінде баянды бейбітшілік орнату жолында еңбек етіп, қайсарлықпен күресетініне сенім білдіреді. Мақаладан кейін Сәтбаевтың томдық таңдаулы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалар» жинағына енгізілген. == Дереккөздер == Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Қуанышбек Бексұлтанов''' (1928, Ақмола облысы Зеренді ауданы Қызыл eгic ауылы 1995, Жезқазған қаласы) белгілі металлург, өндіріс басшысы, қоғам қайраткері. *1953 жылы Алматыдағы Қазақ тау-кен және металлургия институтының (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) металлургия факультетін бітірген. *1953 жылдан Қарсақбай мыс зауытында жұмыс істеді. Алғашқы жылдары кен байыту фабрикасының ауысым бастығы, техника басқарушысы қызметтерін атқарды. *1959-60 жылы Жезқазған марганец кенішінің, Қарсакбай мыс зауытының партбюроларында хатшы, *1960 жылдан осы зауыттың бас инженері, одан кейін директоры қызметтерін атқарды. *1964—65 жылы Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған кен-металлургия комбинаты партия комитетінің хатшысы болды. Жезқазған мыс зауытының салынуы мен қалыптасуында Бексұлтановтың үлесі зор. Ол осы зауыт салынысымен, шихта (қоспа) дайындайтын цехтың негізін қалады және көп жылдар шығармашылық ынта-жігермен жақсы басқарды. Бексұлтанов қай қызметте жүрсе де, Сәтбаевтың кен ресурстарын тиімді пайдалануға арналған ғылыми бағдарламаларын негізге ала отырып, ғалымның озық идеяларын жүзеге асыру жолында табандылықпен еңбек етті. Бексұлтанов өзі дүниеден өткенге дейін Жезқазған мыс зауытындағы қызметінен қол үзбеді. Ірі металлург, білікті маман артына айтарлықтай із қалдырды. Сәтбаевтың сүйікті шәкірті Бексұлтанов Үлкен Жезқазғанды өркендетуге, Қаныш Сәтбаев атындағы кен-металлургия комбинатын жан-жақты дамытуға белсенді ат салысты. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Ғаббас Хамзеұлы Бектұров''' (16.12.1949, Павлодар қаласы) философия ғылым кандидаты (1984). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Павлодар Педагогика институтының факультетін (1974) бітірген. *1974-79 жылы Павлодар қалалық комсомол комитетінің хатшысы, *1979-87 жылы ҚазКСР Ғылым Академиясының Философия және заң институтының ғылыми хатшысы, аға ғылыми қызметкері, *1987-91 жылы Алматы облысы партия комитеті бөлім меңгерушісінің орынбасары, *1992-96 жылы бірлескен кәсіпорнының бас директоры болды. *1996 жылдан бастап американдық компанияның Қазақстандағы өкілдігінің бас директоры. қорлардың, шығармашылық топтардың, жастардың қоғамға қажет ететін көптеген шараларына қаржылай демеушілік жасаған. Оның демеушілігімен республикалық телеарналардан академик Қаныш Сәтбаев пен Ә.Бектұров жөнінде деректі фильмдер көрсетілді. Ғаббас алым Ш.Қ.Сәтбаеваның жарыққа шықпаған қолжазба еңбектерінің басылып шығуына қаржылай көмек көрсеткен. Павлодар қаласындағы «Ескерткіштер аллеясын» жасауда, 2001-05 жылы ЮНЕСКО жобасы бойынша «Дети рисуют мир» атты үш альбомның жарыққа шығуына демеушілік жасаған. «Құрмет» орденімен және бірнеше мемлекеттік төс белгілермен марапатталған. == Дереккөздер == Санат:Қазақстан философтары
'''Татьяна Леонтьевна Бельденинова''' (''1896, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылы 1921, Дегелең тауы'') павлодарлық орыс қызы. 1910-13 жылы Павлодар гимназиясында оқыған. Бельденинова Кеңес өкіметі саясатын қолдап, 1918 жылы жергілікті РКП-ға тілектес ретінде жазылады. Өзі орыс жастары мәдени-ағарту ұйымының мүшесі әрі Халық үйінің меңгерушісі болады. Бельденинованың әкесі Леонтий Бельденинов үйінің бір болмесін ауыл қазақтарына жалға берген. Сол бөлмеде 1920-21 жылы жігіт тұрды. Соның бірі Қаныш. Бельденинова 1921 жылы көктемде Солтүстік Қазақстанда Белов деген Колчак генералының әскерімен Дегелең тауында болған ұрыс кезінде қаза тапқан. == Дереккөздер == Санат:Тұлғалар
'''Бесінші шақырылған КСРО жоғарғы кеңесінің мәжілістері''' Мәскеудегі КСРО Жоғарғы Кеңесінің баспасынан 1960 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. 1960 жылы 14-15 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Одақ Кеңесінің 4-сессиясы болып өтті. Бұл еңбекте осы сессияның стенограф, есебі берілген. Сессияда ''«Қарусыздану бейбітшілікті нығайтудың және халықтар арасындағы достықты қамтамасыз етудің жолы»'' атты баяндама тыңдалып, онда халықаралық жағдайда қалыптасқан кейбір мәселелер жайында, жалпы және толық қарусыздану жөнінде ұсыныстар айтылып, депутаттар алдында талқыға салынды. Осыған байланысты 33 депутат сөз алып, әлемде қалыптасқан халықаралық жағдайға байланысты ойларын білдірді. 1960 жылы 15 қаңтарда болған үшінші мәжілісте Қазақ КСР Гурьев сайлау округінен сайланған депутат Қаныш Сәтбаевқа сөз беріліп, онда ол Кеңес үкіметінің жаңа бейбітшілік бастамасын толық қолдайтынын білдіріп, Қазақстандағы тың жерлердің игерілуін, геологиялық зерттеулердің барысын, пайдалы қазбалар мен мұнай, газдың қорын, халық шаруашылығының, қара, түсті металлургия, химия және машина-құрылыс өнеркәсібі, каналы» жағдайын баяндады. Мәжіліс соңында КСРО Қарулы Күштерін қысқарту жөнінде заң қабылданып, КСРО Жоғарғы Кеңесінің бүкіл әлем мемлекеттерінің парламенттері мен үкіметіне арналған үндеуі жарияланды. Кітап көлемі 13 баспа табақ. == Дереккөздер == Санат:Кітаптар Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Алексей Алексеевич Богданов''' (12(25). 2.1907, Ресей, Сухулин қаласы өлген жылы белгісіз) Ресей Федерациясының геологы, ғылым докторы (1945), профессор (1946), Ресейдің ғылым мен техникаға еңбегі сіңген қайраткері (1967). Солтүстік Прикаспий, Донбасс, Мұғалжар, Карпат, Орталық Қазақстанның аймақтық геологиясы және тектоникасы бойынша, КСРО тектоникалық картасының (1956) және Еуропаның халықаралық тектоникалық картасының (1960) негізгі авторларының және редакторларының бірі. Мәскеу Мемлекеттік университетінің тарих және аймақтық геология кафедрасының меңгерушісі болды. Теориялық тектоника саласында көптеген геологиялық құрылымдар мәселесін шешті. Халықаралық тектоникалық карталар бойынша комиссияның бас хатшысы, Берлиндегі Германия Ғылым академиясының мүшесі (1962), Париж университетінің құрметті докторы (1967), Француз, Бельгия, Чехословакия, Швеция геологиялық қоғамдарының құрметті мүшесі болған. орденмен және медальдармен марапатталған. Мәскеу мемлекеттік университеті қазақстандық геологиялық экспедициясының ғылым басқарушысы ретінде Қаныш Сәтбаевпен ұдайы кездесіп, ақылдасқан, пікірлескен ғалым. == Дереккөздер == Санат:1907 жылы туғандар Санат:Ресей ғалымдары
'''Большевик Алтая''' қоғамдық-саяси газет. Шығыс Қазақстан облысы және Өскемен қаласы партия комитеттерінің және еңбекшілер депутаттары облысы Кеңесінің органы ретінде 1939-53 жылы аралығында орыс тілінде шығып тұрган. Газеттің негізгі бағыты Кенді Алтайдың халық шаруашылығы мен өнеркәсіп орындарын өркендету, маман жұмысшы және инженер кадрларын дайындау, еңбекшілерді майдан мұқтаждарын өтеуге жұмылдыру, соғыстан кейінгі халық шаруашылықтарын қалпына келтіру, тағы басқалары мәселелер. Қаныш Сәтбаев «Минералдық байлықтар өлкесі» деген мақаласында (1947, 14 желтоқсан) «Халық шаруашылығын өркендетудің негізі ауыр өнеркәсіп болып табылады, ал ауыр өнеркәсіптің өркендеуі шикізат базасына, минералдық ресурстардың қаншалықты ашылғанына байланысты» деген тұжырымын ұсынады, фосфориттің дүниежүзілік қорын игеру жолдарына көңіл аударады. Ал «Қазақстан Ғылым академиясы коммунизмнің ұлы құрылыстарына» деген мақаласында (1951, 11 сәуір) республиканың ғылым мекемелері мен ғалымдары алдында тұрған келелі міндеттерге тоқталады. Осы жылдары Сәтбаев бейбітшілік жолындағы белсенді күрескер ретінде көрінді, радиодан сөйледі, митингілерге, қатысты. Газеттің 1951 жылғы 23 қыркүйектегі санында ғалымның «Бейбітшілікті жақтаушылардың Қазақстандағы республикалық сөйлеген сөзі», ал қазандағы санында «Бейбітшілік үшін» деген публицист, мақаласы жарияланған. Бұл елін сүйген, халқына қадірлі, ғалымның барлық елдер мен халықтарды бейбітшілікке, өзара бауырластыққа шақырган жалынды сөзі. Ғалымның конференциядағы сөзі осы газетпен қатар «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») және «Казахстанская правда» газеттерінің 23 қыркүйектегі сандарында жарияланған. Ал публицист. мақаласы «Советская Киргизия» газетінің 1951 жылғы 25 қыркүйектегі санында басылған. == Дереккөздер == Санат:Газеттер Санат:Қаныш Сәтбаев
'''Владимир Петрович Бочкарев''' (''28.12. 1932 жылы туған'') ғалым, Қазақстан Инженер Академиясының мүшесі (1992). 1955 жылы Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) бітіріп, гидрогеология және инженер геология мамандығы бойынша Қазақ КСР Ғылым Академиясының қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтына қызметке орналасқан. Осы кезден бастап Сәтбаевтың басшылығымен инженер геология жұмыстарын Ақмола облысының кеңшар, МТС, элеватор салатын жерлерінде жүргізген. Бочкаревтің көрнекті ісі болып саналатын Ертіс-Қарағанды суландыру арнасының Шідерті өзені арқылы өтетін нұсқасы Сәтбаевтың тікелей басқаруымен жасалып, осы бойынша құрылыс жұмыстары жасалған. Сәтбаевтың ұсынысымен канал Жезқазған қаласына дейін тартылатын болып, оның Нұра-Сарысу (100 км) бөлімін Бочкарев басқарған топ зерттеген. Кейінгі 20 жыл шамасында Бочкарев Арал, Каспий, Балқаш көлі бассейндерінің геоэкологиялық модельдерін жасады, таулы геожүйесінің табиғи ресурстарды кешенді пайдалану проблемаларын зерттеді, геологиялық күрделі жағдайда зілзала және селді аудандарда инженер құрылыстар салу негіздерін анықтады. Чехословакия (1966), Перу (1972-78) Бочкарев қазақстандық тәжірибесін пайдалана отырып, суландыру кешендерінің жобасын дайындаған. Геология, инженер геология проблемаларына арналған халықаралық конгрестерде баяндама жасап, сол конгрестердің медальдарымен марапатталған. Бірнеше ғылым кеңестердің, ғылым журналдардың алқа мүшесі болған, 110 ғылым мақала, монография жазған. == Дереккөздер == Санат:28 желтоқсанда туғандар Санат:1932 жылы туғандар Санат:Қазақстан гидрологтары Санат:Қазақстан Инженерлер академиясы мүшелері Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері Санат:Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты қызметкерлері
(, «халық» «жер/аймақ» «аты»), '''этникон''' топониммен белгіленген, бір жерде өмір сүретін халықтың атауы. Мысалы, Астана Алматы Семей Талдықорған Аягөз Қазақ тілінде этнохоримге байланысты белгілі бір ереже жоқ. Бірақ жер аты жуан дауысты буынмен аяқталса, -лық/-дық жұрнақтары жалғанады (мысалы: Қазақстандық, Қытайлық). Ал жер аты жіңішке дауысты буынмен аяқталса, -лік/-дік жұрнақтары жалғанады (мысалы: Ресейлік, Аягөздік) Кейде этнохороним жердің тарихи атауына байланысты қойылады. == Қызықты мәліметтер == Кейде жер аты мен этнохороним әртүрлі болады. Мысалы: ''камчадалдар'' Камчатка тұрғындары (ескі этноним бойынша); ''кариока'' Рио-де-Жанейро тұрғындары; Монако тұрғындары; Манчестер тұрғындары; Конго тұрғындары; ''одесситтер'' Одесса тұрғындары; ''муромляндар'' Муром тұрғындары; Мадагаскар тұрғындары; == Дереккөздер == == Сыртқы сілтеме == Тұрғындар атауының пайда болуы «КСРО халқы атаулары сөздігі: шамамен 10.000 атау», А. М. Бабкина және Е. А. Левашова редакциясы бойынша. М., «Орыс тілі», 1975. Санат:Этнология
'''Сәуірдің 25''' Григориан күнтізбесінде жылдың 115-ші күні (кібісе жылдарда 116-шы). Жылдың аяғына 250 күн қалады. == Мерекелер == 25px Дүниежүзілік малярияға қарсы күресу күні Аустралия, Жаңа Зеландия, Науру, Соломон аралдары, Тонга, Самоа: ANZAC күні. Ағаш отырғызу күні. Синай бұғазын азат ету күні. ** Фашизмнен азат етілі күні. ** Евангелист Маркты еске алу күні ** Гульельмо Маркони туған күні Қазақ футболы күні 25.04.2002 Қазақстан УЕФАның 52-ші мүшесі болды). КХДР Армия күні. Көтеріліс күні, Азат етілу күні. Ұлттық ту күні == Оқиғалар == 1719 Лондонда Даниэль Дефоның Робинзон Крузо романы алғаш рет басылып шығады. 1783 Аннонда (Франция) адам салмағына тең жүкпен алғашқы раш әуеге көтеріледі. 1826 Англияда алғашқы Іштен жану қозғалтқышты автомобиль патенттеледі. 1859 Порт-Саидте Суэц аңғарын француз инженері әрі дипломаты Фердинанд Лессепс басқаруымен сала бастайды. 1867 Жапония Токио қаласын сыртқы сауда үшін аша бастайды. 1901 Нью-Йорк шатында әлем бойынша алғаш рет Автомобиль нөмірлерін енгізеді. 1931 Фердинанд Порше Porsche компаниясын ашады. 1990 Хаббл телескопы Жер орбитасына Дискавери шаттлымен ұшырылады. == Туғандар == == Қайтыс болғандар == == Сыртқы сілтемелер == Санат:25 сәуір
'''Төртқұдық алтын кен орны''' Павлодар облысындағы Екібастұз қаласынан батысқа қарай 100 км жерде орналасқан. 1932 жылы ашылып, 1932-1939 жылдары барланған. 1940 жылдан игерілуде. == Геологиялық құрылымы == Кенді алаңның құрылымы радиалды және доғалы жарықшақтар жүйесімен күрделіленген. Кен аумағында төменгі-жоғарғы силурдың эффузиялық шөгінді тау жыныстарынан (порфириттер, туфтар, туффиттер, кварцты құмтастар, туфтық құмтастар) күмбез тәрізді құрылым түзілген. Кентас иірімдері меридиандық бағытта созылған. Көп тармақталған бағана тәрізді кен денелері бір-біріне жақын орналасқан сульфидтер мен алтын құрамды кварц-баритті желілер сериясынан тұрады. == Жатыс сипаты == Басты кен денесінің қалыңдығы өзгелерден зор, еңістену бұрышы 20-27 градус, линза, желі тәрізді кішілеулері солтүстік, Төртқұдық, Табыс, т.б. телімдер де шоғырланған. == Минералдары == Негізгі минералдары: пирит, барит, халькопирит, сфалерит, галенит, саф алтын, күміс, кварц, т.б. Тотығу белдемінің тереңдігі 30 м, бас кен денесі карьер әдісі арқылы 60 тереңдікке дейін пайдаланылуда. Алтынды амальгамалау әдісімен бөліп алады. Кен гидротермалдық типке жатады. == Дереккөздер == Санат:Павлодар облысы кен орындары Санат:Алтын кендері
Халықаралық Алматы Әуежайынан ұшуда. '''Әуекомпания (авиациялық компания)''' Жолаушылар және жүк тасымалымен айналысатын, авиациялық жұмыс атқаратын мекеме. Кеңестік кезеңде ''авиакәсіпорын (авиациялық кәсіпорын)'' синонимы қолданылған. Қазақстандағы ең танымал әуекомпания Air Astana. == Тарихы == === Әлемдегі ең танымал әуекомпаниясы === DELAG, Германдық әуекеме жүргізу акционерлік қоғамы) дүниежүзіндегі алғашқы авиакомпаниясы 1909 жылы 16 қарашада басшылықтың қолдауымен құрылған. Ол Zeppelin фирмасының дирижаблін қолданған. Фирманың штаб-пәтері Майндағы Франкфуртте орналасқан. == Қазіргі авиакомпаниялар == === Мемлекеттік авиакомпаниялар === Жақынға дейін көбі мемлекеттің иелігінде болды. Бұл компанияларды ағылшынша «Flagcarrier» деп атаған, өйткені олар мемлекеттің «туының астында» ұшқан. Мемлекеттік авиакомпаниялар нарықтың әсеріне аз ұшырайды; шығын көбінесе мемлекетке түседі. Германияда бұл дейін) Lufthansa компаниясына тиген, Францияда Air France, Италияда Alitalia, Вьетнамда Vietnam Airlines, Таиландта Thai Airways. === Ырықтандыру және жекешелендіру === Ырықтандыру және қайта реттеу барысында дәстүрлі мемлекеттік әуе компанияларының бөлігі ерікті нарыққа төтеп бере алатын жеке компанияларға қайта ұйымдастырылды. == Сілтеу == Әлем әуе компанияларының тізімі (200 елдегі 1500 компания) (Германия) Еуроодақ авиакомпанялары Federal Aviation Authority (АҚШ) Department of Transportation (Ұлыбритания) Direction Générale de l’Aviation (Франция) Blog dei viaggi low cost (Informazioni su viaggi voli low cost) Санат:Әуе компаниялар Санат:Авиация
'''ISO 3166''' ISO халықаралық стандарты, мемлекеттің және тәуелді аймақтардың, сонымен қоса мемлекет ішіндегі негізгі әкімшілік құрылымның кодтық белгісін анықтайды. Келесі бөліктерден тұрады: '''ISO 3166-1''' мемлекет және тәуелді аймақ коды ** '''ISO 3166-1 alpha-2''' екі әріпті ** '''ISO 3166-1 alpha-3''' үш әріпті ** '''ISO 3166-1 numeric''' сандық '''ISO 3166-2''' мемлекет ішіндегі әкімшілік құрылым коды (облыс, штат, провинция және т.с.с.) '''ISO 3166-3''' Тіршілік етпейтін мемлекет коды (қосылу, бөліну, атын өзгерту және т.с.с.) Екі әріпті ISO 3166-1 alpha-2 ICANN-да жоғары деңгейлі үйшік-ті иелену үшін қолданылады. == ISO 3166-1 тізімі == ISO 3166 Maintenance Agency-де жасалған, екі әріпті жоғары деңгейлі үйшіктің деректер базасының елдер коды бойынша құрылады. IANA жаңа ccTLD-ді тек код ISO 3166-1-де пайда болғаннан соң ғана құрады. == ISO 3166-2 тізімі == ISO 3166-2 екінші дәрежелі әкімшілік бірлікпен айналысады. Мысалы, Ресейдің Челябі облысы RU-CHE кодымен белгіленеді. == Сілтеу == ISO 3166 Санат:ISO 3166
== .қаз == .қаз Қазақстан Республикасының жоғары дәрежелі ұлттық үйшігі. Интернеттегі кирил әліпбиіндегі үшінші үйшік (біріншісі .рф, екіншісі .срб). .рф және .срб-тен басты айырмашылығы құрамында тек қазақ әліпбиіне тән әріп бар. == Тарихы == 2012 жылы наурызда Қазақстан ұлттық кириллицалық .қаз үйшігін іске қосты. Функционалдығын тексеру үшін тесттік ТЕСТ.ҚАЗ сайты құрылды. Санат:Қазақстан интернеті